8 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f6c5001cb4b7e766423dec8b15ef595.pdf cf75164eb3f1beb85cd91700dcad066a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4119 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource tkanina dwuosnowowa dywany Podlasie - tkanina dwuosnowowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3844 Title A name given to the resource Brańskie dywany dwuosnowowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2; s.107-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B R A N S K I E D Y W A N Y D W U O Ś ZOFIA / Dywany dwuosnowowe wystąpują na północnowschodnich obszarach Polski. Biorąc za podstawę ich w y t w ó r c ó w , można wydzielić dwie grupy tereno­ we: jedną leżącą na zachód od Bugu, obejmującą powiaty sokołowski, w ę g r o w s k i oraz wyszkowski, gdzie produkcja tych d y w a n ó w koncentrowała się wyłącznie w pracowniach o charakterze rzemieślni­ czymi, i drugą, leżącą na w s c h ó d i północ od B u ­ gu; tu warsztaty typu rzemieślniczego zdarzały się rzadziej, natomiast umiejętność wykonywania t k a ­ nin dwuosnowowych rozpowszechniona jest dość znacznie wśród kobiet wiejskich. Na terenach wschodnich jednym z najczynniejszych ośrodków tkactwa rzemieślniczego był Brańsk (pow. Bielsk Podlaski), którego produkcja w znacz­ nym stopniu nasycała dywanami dwuosnowowymi bliższą i dalszą okolicę. Dzieje tego, zamarłego już obecnie, ośrodka stanowią interesujący przyczynek do historii d y w a n ó w dwuosnowowych na Podlasiu. Z p r z e s z ł o ś c i o ś r o d k a t k a c k i e g o w B r a ń s k u . Działalność brańskiego ośrodka tkackiego łączy się ściśle z rodziną Namietkiewiczów, która w po­ łowie ubiegłego stulecia mieszkała w odległej o kilka kilometrów od Brańska wsi Rudce. Według zebranych tam informacji najstarszym z tej rodziny był Adam Namietkiewicz, który w miejscowych aktach parafialnych figuruje jako „dworianin", co wskazywałoby, że pochodził on z licznej na Podla­ siu szlachty zagrodowej. Osoba Adama Namletkiewicza słabo już rysuje się w pamięci informatorów. Wiadomo jedynie, że b y ł on tkaczem, który przy­ był do wsi „ze świata" i zamieszkiwał w budynku dworskim, co pozwala przypuszczać, że sprowadzo­ ny został do wsi przez ówczesnych właścicieli Rud­ ki, pragnących mieć na miejscu rzemieślnika na użytek dworu. Czy Adam Namietkiewicz prócz ozdobnych płócien na bieliznę stołową tkał również dywany dwuosnowowe, tego już nikt we wsi po­ wiedzieć nie umiał, Ze znajdujących się w Rudkach ksiąg parafial­ nych dowiadujemy się, że żonaty z Julianną z G ę z m ó w Adam Namietkiewicz miał czterech synów; Ignacego (ur. 2,1.1850), Leopolda (ur. 5.VII.1851), Leonarda (ur. 27.VIII.1854) i Szymona (ur. 22.1.1858). Jakie były losy Ignacego, nie udało się ustalić. B y ć może zmarł on jako dziecko, gdyż nikt w Rudce osoby jego nie pamiętał. Pozostali natomiast syno­ wie wyrośli dziedzicząc zawód po ojcu. Początkowo, jak twierdzą ich dawni sąsiedzi, bracia Namietkiewicze zajmowali się g ł ó w n i e tkaniem ozdobnych lnianych obrusów, ręczników itp. Dopiero w czasach późniejszych przystąpili do wyrobu d y w a n ó w dwu­ osnowowych. Który z braci pierwszy posiadł tę sztu­ kę, nie udało się z całą p e w n o ś c i ą ustalić. Ponie­ waż jednak Leonard b y ł człowiekiem u ł o m n y m (według jednych głuchym, w e d ł u g innych „głupim", czyli umysłowo upośledzonym), zaś Leopold zajmo­ w a ł się wyrobem płócien bieliżnianych i „czyno2 N Ó W Ó W E CIESLA-REINFUSSOWA watych" kap w czerwono-białą kratę, przypuszczać należy, że pierwszym wśród Namietkiewiczów tka­ czem dwuosnowowych d y w a n ó w b y ł Szymon, o k t ó ­ rego zdolnościach i obrotności dziś jeszcze wyrażają się w Rudce z dużym uznaniem. Gdzie zapoznał się Szymon z tą n o w ą dla siebie techniką, nie wiado­ mo. Być może posiadał on jakieś kontakty z pra­ cowniami wyrabiającymi dywany dwuosnowowe podrugiej stronie Bugu w Kosowie, Wyszkowie czy Toczyskach Podbornych . W czasie dwukrotnych badań przeprowadzonych w Rudce przez pracowni­ ków Sekcji Badania Plastyki P I S znaleziono kilka d y w a n ó w tkanych przez Szymona Namietkiewicza, z których najstarszy, dziś już mocno zniszczony i przeszywany nosił datę 1877 (Ryc. 9), wykonawca jego liczył w i ę c zaledwie lat dziewiętnaście. Około r. 1890 bracia prowadzący dotychczas wspólnie s w ó j warsztat rozstają się, gdyż Szymon prawdopodobnie w związku z małżeństwem swym (z Felicją Łazowską) przenosi się na stałe do B r a ń ­ ska, zabierając ze sobą Leonarda, który pomagał mu w pracy 1, jak twierdzą informatorzy. ,.nie wy­ chodził zza warsztatu". Trzeci z Namietkiewiczów, Leopold, pozostał jeszcze parę lat w Rudce, gdzie tkał nadal lniane obrusy i przyjmował' zamówienia na dywany dwuosnowowe dla braci przebywających w Brańsku. W r. 1897 i on porzucił Rudkę udając się do Białegostoku, gdzie przez 25 lat pracował w fabry­ ce w y r o b ó w tekstylnych, później przebywał dłuż­ szy czas w Rosji, zaś po powrocie do kraju nie zaj­ m o w a ł się już tkactwem. W dziejach brańskiego ośrodka produkcji dwuosnowowych d y w a n ó w nie odegrał on żadnej roli. 8 Inaczej potoczyły się losy Szymona i Leonarda. Po osiedleniu się w Brańsku prowadzili oni pra­ cownię tkacką, w której na ręcznym warsztacie tka­ li dwuosnowowe dywany, rozchodzące się po oko­ licznych wsiach, zamawiane również dla d w o r ó w i kościołów. Około r. 1910 zawarł Szymon Namiet­ kiewicz spółkę z Dyonizym Pomianem, b y ł y m spinerem w tkalni Zyberta i Klugego w Ciechanowcu, który w tym czasie przeniósł się do BrańskaJ^Pomian wniósł do spółki półtora tysiąca rubli, które pozwoliły Namietkiewiczowi na unowocześnienie warsztatu przez kupno krosien żakardowych, co zwiększyło znacznie jego możliwości produkcyjne. Ponieważ Szymon Namietkiewicz zajęty był spra­ wami organizacyjnymi, a Leonard nie nadawał się widać do obsługi żakardu*, zatrudnili spólnicy u siebie Andrzeja Arnolda, robotnika z fabryki tkackiej Freimarka w Ciechanowcu, który wpraw­ dzie początkowo nie umiał obchodzić się z żakar­ dem, ale nauczył się tego szybko pod kierunkiem Namietkiewicza. Spółka z Pomianem została rozwiązana po I woj­ nie ś w i a t o w e j . Szymon Namietkiewicz, który widać w dalszym ciągu myślał o rozbudowie nieźle pro­ sperującego warsztatu, zaczął oglądać się za innymi spólnikami. Jednym z nich został Ignacy Płoński, który po 20 latach pobytu w Ameryce powrócił w r. 1918 do Brańska ze znaczną gotówką, drugim 197 �właściciel młyna w Brańsku, Jan Kierznowski, trzecim zaś szwagier Namietkiewicza, Antoni Ł a ­ zowski. Ten ostatni z racji swych uzdolnień pla­ stycznych i studiów (przebywał dwa lata w k r a ­ kowskiej Akademii Sztuk Pięknych) miał zajmować się artystyczną stroną produkcji. Działalność nowo­ powstałej spółki była dosyć wszechstronna. Naby­ to i uruchomiono drugi żakard do tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, na starym ręcznym warsztacie N a mietkiewiczów zaczęto produkcję wełnianych sa­ modziałów ubraniowych, przy młynie urządzono folusz, a przy tkalni własną gręplarnię i przę­ dzalnię. Kierownictwo całości spoczywało w rękach Płońskiego, który jako człowiek energiczny i zna­ jący się na interesach umiał zabiegać o dobro przedsiębiorstwa. Spółka trwała zaledwie lat kilka. Po śmierci Szymona Namietkiewicza w r. 1921 (zmarł na tyfus plamisty) pozostali spólnicy rozcho­ dzą się. Sprzedają folusz do Ciechanowca, pozby­ wają się przędzalni i gręplarni. Jedne krosna ża­ kardowe zabiera Płoński (wraz z zatrudnionym przy ich obsłudze Andrzejem Arnoldem), drugie zaś Antoni Łazowski, który w międzyczasie nauczył się tkać i zaczął teraz samodzielnie wyrabiać dwuosnowowe dywany przy pomocy kart otrzymanych podczas podziału majątku spółki. W miejsce jedne­ go dużego, powstały w Brańsku dwa konkurencyj­ ne warsztaty tkackie, wyrabiające na krosnach ż a ­ kardowych dywany dwuosnowowe. Większą ż y w o t ­ ność wykazała pracownia Płońskiego, który zrzu­ ciwszy pracę przy krosnach na Arnolda zajmował się organizacją obróbki i barwienia przędzy (co w y k o n y w a ł y dla niego zakłady Freimarka i Klugego czy M^iera w Ciechanowcu!. Pr^cz robót z materiału dostarczonego pr2ez klientów tkał on również dy­ wany z w ł a s n e g o surowca, które sprzedawał na­ stępnie w różnych większych miastach Polski (War­ szawa, Poznań i inne). Jednym z jego odbiorców był również domokrążny handlarz, Rumun, który w Polsce sprzedawał kilimy rumuńskie, a do R u ­ munii w y w o z i ł brańskie dywany dwuosnowowe. Pracnwnia Płońskiego czynna była do r. 1939, kiedy to urządzenia warsztatowe spłonęły wraz z domem w czasie działań wojennych; sam właściciel zginął w r. 1941. Łazowski, który przetrwał szczęśliwie zawieru­ chę wojenną, nie posiadał energii Płońskiego. War­ sztat jego pracował głównie na potrzeby wsi, prze­ rabiając materiał dostarczany przez okolicznych chłopów. Podeszły wiek i osłabiony wzrok nie po­ zwalały już Łazowskiemu na intensywną pracę. Z a m ó ­ wienia ciągnęły się miesiącami, nie wykonywane w oznaczonym terminie. W parę lat po zakończeniu I I wojny światowej przestał w ogóle pracować przy warsztacie. W r. 1955 jako 80-letni starzec przebywał jeszcze Łazowski w Brańsku, posiadając zmontowany, ale już bezczynny warsztat żakar­ dowy oraz komplet kartonów, którymi posługiwał się przez lat kilkanaście. W ten sposób zamarł czynny od r. 1890 brański ośrodek wyrobu dywa­ nów dwuosnowowych. P r o d u k c j a W pierwszej fazie swej działalności wyrabiał Szymon Namietkiewicz dywany dwuosnowowe na krosnach ręcznych. Jak świadczą o tym wszystkie wykonane przez niego dywany, posługiwał się on krosnami o długiej płosze, pozwalającej na pro­ dukcję tkaniny o szerokości dochodzącej do 150 cm. Brak informatorów, którzy potrafiliby przedstawić przabieg procesu technologicznego w pracowni N a ­ mietkiewicza, nie pozwala na szczegółowe o m ó w i e ­ nie sposobów, jakie stosował on tkając dwuosno­ wowe dywany 5. Na podstawie analizy samych wy­ robów ustalono, że ręcznie wykonywane dywany 108 Namietkiewicza tkane były przeważnie nicią pod­ wójnie sprzędzioną, w y j ą t k o w o zaś tylko przędzioną pojedynczo. Gęstość tkaniny wynosiła 5X5, względnie 6 X 6 nitek na 1 cm^. W jednym tylko wypadku zanotowano gęstość mniejszą (4X4 nitki na cm ). * 2 Ręcznie tkane dywany Namietkiewicza s ą pod względem technicznym bardzo starannie wykona­ ne. Deseń na polu środkowym dywanu jest z re­ guły precyzyjnie rozmieszczony, w bordiurach r ó w ­ nież, jedynie w narożnikach zdarzają się czasem pewns nieregularności (Ryc. 4). Poszczególne moty­ wy wykonane są bardzo czysto. Ilość w y s t ę p u j ą ­ cych na dywanach pomyłek jest minimalna i ogra­ nicza się z reguły do nieistotnych drobiazgów. Jak widać z jego prac, Namietkiewicz b y ł doskonałym tkaczem, dbającym o poziom swej pracowni. Ręczne tkanie d y w a n ó w dwuosnowowych jest zajęciem pracochłonnym. W pracowni N a m i e t k i e w i e z ó w wy­ konanie jednego dywanu trwało przy 8—10 godzin­ nym dniu pracy prawie cały tydzień, a do krosien zasiadali najczęściej obaj bracia. Nie posiadając odpowiednich urządzeń Namietkiewicze nie wy­ kańczali tkanych przez siebie d y w a n ó w , ale do wy­ kończenia i prasowania oddawali je do tkalni w Ciechanowcu. Zastosowanie do produkcji d y w a n ó w dwuosno­ wowych krosien żakardowych zmieniło zupełnie styl i tempo pracy w zakładzie. W miejsce dwóch osób pracuje przy warsztacie tylko jedna, która na przy­ gotowanych poprzednio krosnach wykonuje dzien­ nie jeden a nawet dwa dywany. Najżmudniejszą częścią pracy przy tkaniu na żakardzie było przy­ gotowanie osnowy. Zajmowała się tym osoba ob­ sługująca krosna, która jednorazowo snuła osnowę na kilka dywanów. Ignacy Płoński do wyrobu dy­ wanów dwuosnowowych przyjmował najchętniej w e ł n ę niesprzędzioną* którą oddawał do przeróbki w przędzalni mechanicznej w Ciechanowcu. Na je­ den dywan o wymiarach ok. 200X150 cm potrzeba było ok. 3,5 kg w e ł n y sprzędzionej, z czego na sam dywan wychodziło mniej więcej 3 kg, reszta zaś szła na frędzle, ścinki osnowy, odpadki przy snuciu itp. W wypadku jeśli klient oddawał do tkania w e ł n ę niesprzędzioną, w ó w c z a s musiał jej dostarczyć oko­ ło Va kg więcej na ubytki w czasie przędzenia. Dywany żakardowe tkane były z reguły z przędzy pojedynczo przędzionej. Zazwyczaj gęstość tkaniny w dywanach dwuosnowowych wyrabianych na ża­ kardzie wynosiła 5X5 nitek na cm^ względnie 4 nici osnowy na 5 w ą t k u . Gdy Płoński próbował zastosować nitkę cieniej sprzędzioną, tkane nią dy­ wany okazały się zbyt słabe. Wykańczanie i praso­ wanie d y w a n ó w odbywało się w ramach warszta­ tu. W pracowni Płońskiego zatrudniona była spec­ jalna wykańczarka, której zadaniem było wyszuki­ wanie i usuwanie drobnych b ł ę d ó w powstałych na dywanach w czasie tkania (np. wypruwanie poje­ dynczych n i e w ł a ś c i w i e biegnących nitek), wykony­ wanie frędzli itp. Dziennie wykańczała ona w ten sposób 6—7 dywanów. Zastosowanie żakardów usunęło z produkcji dy­ w a n ó w dwuosnowowych w s z e l k ą swobodę wpro­ wadzania zmian we wzorze w czasie tkania. Pod­ czas gdy pracując na krosnach ręcznych posiadał tkacz możność indywidualnego traktowania posz­ czególnych m o t y w ó w , wypełniania dodatkowymi zdobinami niespodziewanych luk (Ryc. 7) czy wkomponowywania dat i inicjałów właścicieli (Ryc. 7, 14), w dywanach żakardowych wzór powsta­ w a ł w sposób mechaniczny, uzależniony od przygo­ towanych wcześniej „kart żakardowych". Namietkiewicz kupując w Łodzi do spółki z Pomianem używany żakard otrzymał równocześnie i karty, które zadecydowały o wzorach jego pierw­ szych dywanów, tkanych na tym warsztacie. �T A U 1.1 C A II Motywy dekoracyjne występujące na du)uosnoiui.]UJHch dywanach żakardowych wyrabianychU' Brańsku n) Motsimt) występujące wyłącznie na polach środkowych: ! {»w niezapominajki^). 2 (»w liście i r ó ż e ) . 3 (»u> róże*), 4 (»białostocki«). 5 i 6 (»grodzieński«i. 7 (»w kwa­ draty). 8 (<>UJ gu)iazdu«), 9 (»lurecki«), 10 ( kllirnoiuy • l. i l (ni' orlu«l h) wyłącznie na bordiurach 12--21 (19 1 21 motywy bordiuri) opracommit) prite/ Antoniego ŁazoiLskiego do wzoru *w urły*.) hysowała Maria Czarnecka �TABLICA I Motywy dekoracyjne z ręcznie tkanych dywanów dwuosnoiuowych uj.ykonanut h przez Szymona Namietkieuiicza a) Motywy występujące uiyłącznie na polarh środkowych: 1. i, 9, i4 - 22 hi wyłącznie na bordiurach' 2, 3, 6, 10, li - 13. 24 40 c i na polarh środkowych i bordiurach: 4, 7. 5. 23 Kysouału. Maria Czarnecka �W czasach późniejszych -tkacze brańscy (Namietkiewicz, Płoński, ŁazowsKi) zamawiali karty do ż a ­ kardów u niejakiego Webera w Białymstoku, który był pracownikiem jednej z tamtejszych fabryk tek­ stylnych. Weber wybijał karty żakardowe w e d ł u g wzorów rysowanych na papierze kratkowanym, która dostarczali mu zamawiajucy (Ryc. 3). Wyko­ nanie kompletu kart do produkcji kosztowało we­ dług informacji córki Płońskiego, Ireny, około 500 zł, co przy cenie 16 zł za tkanie jednego dywa­ nu było wydatkiem bardzo znacznym. Nic w i ę c dziwnego, że tkacze brańscy rzadko zamawiali kar­ ty do swych żakardów ograniczając do minimum ilość produkowanych w z o r ó w i wykorzystując po­ siadane karty do ostateczności. Dla obniżenia kosz1/w nabycia kart żakardowych korzystali oni praw­ dopodobnie również z różnych okazyjnych możli­ wości zakupu, co mogłoby również tłumaczyć fakt, że wzory d y w a n ó w żakardowych nie nawiązują w zasadzie do starszych wzorów miejscowych, u ż y w a ­ nych w tkactwie ręcznym. Monotonię, jaka wkradła się do ornamentyki dy­ w a n ó w dwuosnowowych po wprowadzeniu żakardu, starali się tkacze zmniejszyć przez odpowiednie operowanie kartami do tkania wzorów brzeżnych (bordiur), kombinując je w różny sposób z kartami do tkania pól środkowych. W wypadku gdy klienci zamawiali dywany z datami i inicjałami, haftowano je na żakardowych dywanach ręcznie. Dywanu ta­ kiego nie udało się jednak odnaleźć w czasie ba­ dań t-renowych. Prócz d y w a n ó w używanych do nakrywania łóżek, wyrabiali też tkacze brańscy na żakardach dwuosnowowe w ą s k i e chodniki oraz „gardyny", czyli portiery. Przy ich wykonywaniu stosowano zazwy­ czaj różne kombinacje m o t y w ó w bordiurowych. Wraz z zastosowaniem techniki żakardowej wzro­ sła bardzo wydatnie ilość produkowanych w pra­ cowni dywanów, obniżyła się natomiast ich cena. Przed I wojną ś w i a t o w ą ręcznie tkany dywan dwuosnowowy „kosztował tyle co dobra krowa", przed I I wojną za żakardowy dywan płacono 60 zł. Według informacji córki Ignacego Płońskiego rocz­ na produkcja jego pracowni wynosiła około 300 sztuk dywanów. Zatrudniony w tej pracowni Andrzej Arnold uważa tę cyfrę za zbyt niską. B a r w y i w z o r y Wykonywane ręcznie dywany Szymona Namietkie­ wicza były przeważnie dwubarwne, przy czym jednym z kolorów, który powtarzał się prawie we wszyst­ kich dywanach, był czerwony, drugim zazwyczaj niebieski (szafirowy). Zamiast tego ostatniego wy­ stępował czasem czarny, rzadziej brązowy, niekiedy zielony lub szary (będący b y ć może spłowiałym zielonym lub niebieskim). Raz tylko zanotowano zestawienie kolorów czerwonego z bordowym. Obok dwubarwnych tkał też Namietkiewicz dywany t r ó j ­ kolorowe, czegD przykładem są dwa okazy pocho­ dzące z ostatniej ćwierci ub. wieku. Starszy z nieb, noszący datę 1878, posiadał pole środkowe w kolorach czerwonym i szafirowym, zaś bordiurę wzdłuż boków dłuższych w kolorach czer­ wonym i 2ielonym. Efekt ten uzyskał Namietkie­ wicz nawijając jedną warstwę osnowy w kolorze czerwonym, drugą zaś w dwu kolorach, z których niebieski stanowił szeroki pas środkowy, zaś zielo­ ny dwa pasy boczne. Wątek tkał on trzema kolora­ mi, z których czerwony przerzucał przez całą sze­ rokość tkaniny, niebieski tylko przez szerokość po­ la środkowego, a zielony wyłącznie w partiach bordiury. Wzdłuż dłuższych boków pola środkowego na krawędzi bordiury zielone i niebieskie nitki wątku zahaczały się wzajemnie, przez co unikał tkacz w tym miejscu osłabienia tkaniny. Przy bo­ kach krótszych w partii równoległej do pola środko­ wego miesza się w bordiurze nitka szafirowa osno­ wy z zieloną nicią wątku. Drugi dywan posiadający datę 1883 wykonany jest w kolorach czerwonym, szafirowym oraz po­ marańczowym. Skomponowany on jest pod w z g l ę ­ dem kolorystycznym w formie kraty, która po­ wstaje przez przenikanie się wzajemne szerokich pa­ sów trójbarwnej osnowy i w ą t k u . Jedynie bordiura wzdłuż boków dłuższych utrzymana jest w ko­ lorze czerwonym i szafirowym. Zestawienia te przeszły i na starsze dywany ż a ­ kardowe, które w swej początkowej fazis były również dwu- lub trójbarwne. Z czasem ilość ko­ lorów powiększyła się, szczególnie zaś w pracowni prowadzonej samodzielnie przez Płońskiego. Lubił on kolory stonowane, niezbyt jaskrawe. Spotykamy tu różne odcienie ugrów, cynobrów, brązów, zieleni oraz naturalny kolor szarej i czarnej w e ł n y . Nie widać w jego dywanach tak często stosowanych przez Namietkiewicza zestawień czerwieni z b ł ę k i ­ tem, czy czerwieni z zielenią. Płoński miał podobno całe godziny trawić nad kolorystyczną kompozycją swoich dywanów. Wielobarwne tkanie zwano w warsztacie P ł o ń ­ skiego , przeróbką". Polegała ona na tym, że snu­ to osnowy w kilku kolorach pasami różnej szero­ kości, a potem również zmieniano kolor wątRu. Powstawała w ten sposób krata, którą w różny sposób wkomponowywano w deseń. Przez umie­ jętne podkreślanie akcentami kolorystycznymi róż­ nych elementów wzoru osiągał Płoński ten skutek, że dwa dywany tkane przy użyciu tych samych kart żakardowych nabierały zupełnie innego w y r a ­ zu plastycznego. Antoni Łazowski, mimo że b y ł pla­ stykiem, mniej zwracał uwagi na zestawienie kolo­ rystyczne. W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza występuje stosunkowo dość znaczna ilość m o t y w ó w zdobniczych. Liczba ich sięga czterdziestu, z czego 9 przypada na g ł ó w n e wzory, wyp3łniające pola środkowe d y w a n ó w (Tabl. 1.14—22), 14 używanych jest do zdobienia najszerszego szlaku bordiury (Tabl. 1.11, 12, 23—34), resztę zaś stanowią drobne prze­ ważnie elementy o drugorzędnym znaczeniu, sto­ sowane głównie jako wąskie obrzeżenia, lub dla dekoracji i lepszego związania ze sobą obu warstw tkaniny w obrębie pola środkowego. Wszystkie wspomniane w y ż e j motywy możemy podzielić na dwie grupy, z których jedną stanowią wzory geometryczne, drugą roślinne. Z wzorów geometrycznych najliczniejsze są różnego rodzaju gwiazdy (Tabl. I I . 11, 19), do których tkacze zali­ czają również kwadratowe lub rombowate kompo­ zycje o bogato rozczłonkowanych brzegach (Tabl. I . 6—9, 14—16). Poza tym występują w grupie wzo­ rów geometrycznych elementy i motywy w postaci rombów (Tabl. I . 1), trójkątów, prostokątów itp. Do tej grupy należy zaliczyć również motyw w po­ staci litery X , z umieszczonymi w narożnikach wydłużonymi sześciobokami (Tabl. I . 17, 18). Motywy roślinne reprezentowane są przez różne­ go rodzaju zgeometryzowane formy liści, rzadziej kwiatów lub gron i w ą s ó w winorośli (Tabl. I, 23—34) oraz bardzo często w dywanach Namietkie­ wicza występujący motyw palmety. Liście posia­ dają najczęściej kształt sercowaty o brzegach gładkich (Tabl. I , 30) lub częściej z głębokimi wy­ cięciami po brzegach (Tabl. I 26, 31, 33). Obok nich zdarzają sic też drobne listki lancetowate (Tabl. I 24), względnie przypominające liście dębu (Tabl. 1 32). Prócz liści i tulipanowatych k w i a t ó w (Tabl. I 12, 13, 28) do m o t y w ó w roślinnych zjawiających się niekiedy na bordiurze lub polu środkowym należy jodelkowats drzewko, osadzone na trójkątnej podsta­ wie (Tabl. I 23; ryc. 4). 1 109 �Ryc. 1. Dywan dwuosnowowy, TĘCZ riy, w koioracn czerwonym i czar nym, bordiura żóita. Wykonał Sz Namietkiewicz w 1896 roku. �Kompozycja poszczególnych wzorów jest najczęściej ośrodkowa, rzadziej jednoosiowa (Tabl. I 23, 24), względnie asymetryczna (Tabl. I 25—33). Najpospolitszym z m o t y w ó w ośrodkowych, stosowa­ nych przez Namietkiewicza do w y p e ł n i a n i a pól środ­ kowych, jest motyw składający się z rombu (Tabl. I 21, 22) lub gwiazdy (Tabl. I 20) i czterech na krzyż ułożonych palmet (Tabl. I 20—22). Oddzielne odmiany stanowią wzory, w których pomiędzy palmetami umieszczony jest rodzaj dekoracyjnie potraktowanego pączka kwiatowego (Tabl. I 21) lub zdobiny, s k ł a ­ dającej się z ł a m a n e g o łuku, w e w n ą t r z którego znaj­ duje się mała rozetka, a na zewnątrz szereg kropek (Tabl. I 22), W zależności od kształtu palmet bar­ dziej lub mniej w y d ł u ż o n y c h całość opisywanego tu wzoru zamyka się w kwadracie (Tabl, I 20, 22) lub prostokącie (Tabl. I 21). Asymetryczne motywy roślinne zdobiące bordiury (Tabl. I 25—33) mimo swej pozornej różnorodności zbudowane są w e d ł u g jednego schematu w postaci ukośnie biegnącej gałązki załamanej poziomo przy gńrnym końcu, s t a n o w i ą c e j jak gdyby przekątne pro­ stokątnego pola, równomiernie w y p e ł n i o n e g o wyrasta jącymi na boki listkami, kwiatami lub opadającymi w dół winnymi gronami. Jak to już poprzednio wspomniano, z chwilą wpro­ wadzenia krosien żakardowych ilość w z o r ó w stoso­ wanych w produkcji d y w a n ó w dwuosnowowych znacz­ nie zmalała. Zmienił się również ich zestaw. Według informacji Andrzeja Arnolda, który przez blisko trzydzieści lat pracował przy brańskich żakar­ dach, w pracowni P ł o ń s k i e g o tkanych było zaledwie 16 wzorów, z czego 7 stanowiły wzory bordiurowe. Motywy wypełniające pola środkowe d y w a n ó w po­ siadały swoje nazwy, którymi określano je w pracy warsztatowej. Nazwy te bądź wiązały się z charak­ terem wzoru: wzrr , w róże" (Tabl. I I 3), ,,w nieza­ pominajki" (Tabl. I I 1), „w liście i róże" (Tabl. I I 2), „w gwiazdy" (Tabl. I I 8), „w kwadraty" (Tabl. I I 7), „turecki" (Tabl. I I 9), „kilimowy" (Tabl. I I 10), względnie w s k a z y w a ł y na miejsce jego pochodzenia: wzór „białostocki" (Tabl. I I 4) i „grodzieński" (Tabl. I I 5 i 6). Jest rzeczą niezmiernie charakterystyczną, że tym samym w zasadzie zestawem wzorów, łącznie z bordiurami, posługiwał się zarówno Antoni Łazowski jak i Ignacy Płoński. Różnica w zasobie m o t y w ó w obydwu pracowni polegała jedynie na tym, że Ł a z o w ­ ski nie posiadał wzoriA kilimowego (Tabl. I I 9), n a ­ tomiast tkał opracowanjktprzez siebie wraz z bordiurą ' wzór „w orły" (Tabl. I r \ l , 1S). Z wyliczonych w y ż e j w z o r ó w używanych przez oby­ dwie brańskie pracownie w2ory: „w róże", .niezapo­ minajki", „liście i róże", „gwiazdy" oraz wzór „tu­ recki" należały do „starych", tzn., że b y ł y one sto­ sowane już w pierwszych latach działalności spółki Namietkiewicza z P ł o ń s k i m , Kierznowskim i Ł a z o w ­ skim, a nawet i w c z e ś n i e j , kiedy Namietkiewicz współpracował z Fomianem. Wzór , grodzieński" wprowadzić miał do wspólnego jeszcze warsztatu Łazowski, ktćry ponoć zobaczył go u jakiejś kobiety jadącej pociągiem z Grodna (stąd nazwa wzoru) i w y k o n a ł jego kopie. Wzór .kilimowy" został „odrobiony" z kilimu wypożyczonego w tym celu przez pewnego księdza, w czasie kiedy Płoński prowadził swój" warsztat samodzielnie. P o r ó w n u j ą c motywy, w y s t ę p u j ą c e w dawnych ręcz­ nie tkanych dywanach Namietkiewicza. z tymi, które znalazły zastosowanie w tkactwie żakardowym, stwier­ dzamy nie bez wrażenia p?wnego zawodu, że poza wzorem „w kwadraty" (Tabl. I 17), jednej z .gwiazd" (Tabl. I 15) oraz motywu gałązki (Tabl. I 31), która dostała się tu ze znacznym opóźnieniem za pośred­ nictwem wzoru „grodzieńskiego", nic z dawnych mo- Ryc. 2. Wzór „białostocki" u> opraeuwaniu dwubarwnym. Pracownia .1. Płońskiego lr Brańsku. (mTiTmrriTnTr Hyc. 3. Wzór dywanu dwuosnowowego, tzw. „gr<i dzieński'', opracowany prze? A. Łn:otrsJf i<>j/o do u >, 1 k<>nav.\u kiirt żdkardowt.cli. Hi �Ryc. 4. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego, w kolorach czer­ wonym i niebieski n. Wykonał Si. Namietklewicz w 1891 roku. Ryc. 5. Dywan dwuosnowowy. Wy­ konał Szymon Na nietkiewicz w 1887 roku. Ryc. 6. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny. W kolorach pomarańczowym, niebieskim i czerwonym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1883 roku. �c. 8. Dywan dwuosnowowy, reczW kolorach czerwonym, brązo­ wi i niebieskim. Wykonał Sz. Namtetkiewicz w 1896 roku. �Ryc. 10. Dywan dwuosnowowy. Wykonał L . Namietkiewicz w 1879 roku. Ryc. 11. Dywan dwuosnowowy, ża- ] kardowy, wzór „turecki" w ko.orach żółtym i czerwonym. Wykonał A. Łazowski w 1941 roku. Ryc. 12. Fragment dywanu dwuosnowowego ręcznego. Wykonał Sz. J Namietkiewicz w 1896 roku. �Ryc. wzór 13. Dywan dwuosnowowy, „białostocki", wielobarwny, z pracowni J. Płońskiego w Brańsku. - Uiyc. 14. Dywan dwuosnowowy, ręcz­ ny, w kolorach czarnym i pomarań­ czowym. Wykonał Sz. Namietkiewicz w 1894 roku. J y c . 15. Dywan dwuosnowowy, żaardowy, wzór „w gwiazdy". Wyko­ nał J. Płoński. ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ ^ �t y w ó w nie przeniknęło do ornamentyki d y w a n ó w tkanych mechanicznie. Bordiury występujące w dy­ wanach żakardowych o pasowych układach roślin­ nych (Tabl. I I 12—17) w ogóle nie posiadają żad­ nych powiązań z wzorami znanymi z dawnych ręcz­ nych d y w a n ó w (Tabl. I ) . 1 Z punktu widzenia kompozycji zarówno dywany ręcznie tkane jak i żakardowe oparte s ą na tym sa­ mym schemacie. Posiadają one wyraźnie wyodrębnio­ ne pole środkowe oraz szeroką obrzeżającą je z czte­ rech stron bordiurę, zwaną w brańskich pracowniach „burka". W obu rodzajach d y w a n ó w układ zdobin w polu środkowym posiada charakter tzw. „ w y p e ł ­ nienia rytmicznego", względnie „raportu nieskończo­ nego", polegającego na równomiernym wypełnieniu pola powtarzającymi się motywami zdobniczymi (Ryc. 10). W ręcznie tkanych dywanach Namietkiewicza pole środkowe wypełniają najczęściej znacznych rozmia­ rów motywy ośrodkowe (Tabl. I 15—22), bądź jed­ nakowe (najczęściej palmety, Tabl. I . 22) i w ó w c z a s są one rozmieszczone w układzie naprzemianległym (Ryc. 8), bądź dwa różne, powtarzające się" na zmianę w układzie szachownicowym (Ryc. 5, 6) lub na­ przemianległym (Ryc. 15). Rzadko stosunkowo zdarzasię, że obok m o t y w ó w głównych występują w wol­ nych partiach tła regularnie rozmieszczone drobniej­ sze motywy zdobnicze jak np. wzór jodełki (Ryc 4) czy różnego rodzaju zdobiny ośrodkowe (Ryc. 1), sto­ sowane jako elementy dekoracyjne. Do rzadkich wy­ jątków należą tkane przez Namietkiewicza dywany, w których pole środkowe wypełniają w całości drob­ ne zdobiny, np. małe gwiazdki w układzie naprzemian­ l e g ł y m (Ryc. 14) lub gwiazdy i złożone z kropek rom­ by biegnące ukośnymi pasami (Ryc. 4). W lewym dolnym rogu pola zdobniczego, przy w ę ż ­ szym boku umieszczał Namietkiewicz zwykle datę wykonania dywanu i inicjały właściciela (Ryc. 7, 14). Wyjątkowo tylko zdarzało się, że data czy napis, po­ dający nazwiska fundatorów przy dywanach oddawa­ nych do kościoła, znajdowały się na bordiurze (Ryc. 1). Bordiury obrzeżające ręcznie tkane dywany składały się z reguły z kilku (3—6) równolegle obiegających pole środkowe układów pasowych, z których jeden środkowy b y ł najszerszy i wypełniony rytmicznie powtarzającym się motywem roślinnym, nie zawsze wzdłuż wszystkich boków jednakowo usytuowanym (Ryc. 8), lub dwoma powtarzającymi się na zmianę (Ryc. 2, 4). Pozostałe szlaki wchodzące w skład bordiury były węższe, wypełnione powtarzającymi się motywami geometrycznymi, jak gwiazdki, trójkąty itp. (Ryc. 1, 8) i pełniły rolę przerywników, oddzie­ lających wzór pola środkowego od głównego szlaku bordiury, i jego zewnętrzne obramienie. Od zewnątrz zamyka bordiurę przy bokach dłuższych szlak złożony z poziomych żeberek (Tabl. I . 37), które wzdłuż boku krótszego przechodzą w szereg naprzemianległych wy­ dłużonych trapezów (Tabl. I . 36). Zakończenie krót­ szych boków stanowi jak wiemy szeroki na 5—10 cm szlak grubej pojedynczej tkaniny (Ryc. 7, 14). W dywanach żakardowych kompozycja wzoru jest uboższa, Pole środkowe rozwiązane jest najczęściej w postaci kraty, której okna wypełnia ten sam powta­ rzający się motyw np, ,,w niezapominajki" (Tabl. I I . 1), „w gwiazdy" (Tabl. I I . 8), „róże" (Tabl. I I . 3), i „kwadraty" (Tabl. I I . 7). Rzadziej zdarza się układ szachownicowy (wzór „grodzieński") (Ryc, 3), „liście i róże" (Tabl. I I . 2) a do wyjątków należy naprzemianległy reprezentowany jedynie przez wzór „tu­ recki" (Ryc. 11) i „białostocki" (Ryc. 13). Bordiurę stanowi ź reguły pojedynczy szlak o motywach ro­ ślinnych (Tabl. I I , 12—17), oddzielony czasem od po­ la w e w n ę t r z n e g o w ą s k i m prążkiem. 116 Geneza i przemiany brańskich wzorów Z dwóch okresów, na które dzieli się produkcja d y w a n ó w dwuosnowowych brańskiego ośrodka tkac­ kiego, niewątpliwie bardziej- interesujący jest okres pierwszy, kiedy tkane były one ręcznie w pracowni Szymona Namietkiewicza. Motywy, które na tych dy­ wanach występują, posiadają na terenie północnowschodniej Polski liczne analogie. Motyw winorośli, zdobiący niektóre bordiury dywa­ n ó w Namietkiewicza, spotykamy na dywanach w k o ń ­ cu ub. wieku w okolicach Siemiatycz, Milejczyc (1875), Kleszczel (1863), W a s i l k ó w k i (pow. Sokółka). Należy on do tradycyjnych w z o r ó w pracowni Składanowskich z Wyszkowa a spotykamy go również na dywanach mazurskich z I poł. ub. stulecia . Do dziś utrzymuje się on na całym obszarze północnowschodniego Podlasia i w B i a ł o s t o c c z y ż n i e , gdzie kwitnie tkactwo dwuosnowowe. Nieco węższy, ale też spory zasięg posiada ośrod­ kowy motyw złożony z czterech palmet, przy czym najbardziej rozpowszechniona jest odmiana z ł u k o w a ­ tymi zdobinami w narożnikach (Tabl. I . 22). Spotyka­ my go jako w y p e ł n i e n i e pól środkowych zarówno na niektórych dywanach na lewym pobr2eżu Bugu w po­ wiecie sokołowskim i siedleckim, jak i w okolicach Siemiatycz, Białegostoku, Sokółki czy Grajewa. R z a ­ dziej zdarza się wzór palmetowy bez dodatkowych ozdób w narożnikach (Tabl. I . 20), występujący tu i ówdzie we wschodniej części pow. sokołowskiego, a także koło Siemiatycz, Bielska Podlaskiego i So­ kółki, Najrzadziej i w największym zasięgu (powiat Bielsk Podlaski) notowano motyw palmetowy z pącz­ kami kwiatowymi w narożnikach (Tabl. I . 21). Wąski zasięg terytorialny tej zdobiny, występującej w po­ bliżu Brańska, pozwala przypuszczać, że stanowi ona lokalną odmianę, b y ć może związaną w y ł ą c z n i e z pra­ cownią Namietkiewicza. Motyw w kształcie litery X z wydłużonymi sześciobokami w narożnikach (Tabl. I , 17, 18) w y s t ę p u j e na starszym dywanie z Kleszcz"] (1891), widuje się go też w okolicach Siemiatycz. Większość drobnych zdo­ bin znanych z d y w a n ó w Namietkiewicza (Tabl. I . 2, 6—11, i in.) posiada swe analogie na innych, szczegól­ nie zaś starszych dywanach z różnych stron B i a ł o ­ stocczyzny i północnego Podlasia, a niektóre z nich (Tabl. I , 2, 11) mają swe odpowiedniki w dawnych dywanach mazurskich *. Dziś przedwczesnym byłoby jeszcze dociekać szcze­ gółowo pochodzenia każdego z m o t y w ó w zdobiących dywany Namietkiewicza i szukać dróg, którymi przenikły one do ludowego tkactwa. Na razie wystarczy stwierdzić, że na terenach północno-wschodniej Pol­ ski, gdzie wyrabiane są dwuosnowowe dywany, istnie­ je pewien zasób m o t y w ó w , których stosunkowo sze­ rokie zasięgi świadczą, że jest to zasób dosyć stary. Z niego to czerpał wzory dla swych d y w a n ó w Szymon Namietkiewicz w pierwszej fazie swej tkackiej dzia­ łalności, przypadającej na schyłek ub. wieku. Z dawnego tradycyjnego zasobu w z o r ó w tkackich, używanych w zdobnictwie d y w a n ó w dwuosnowowych, przedostały się do tkactwa żakardowego jak wiemy jedynie nikłe szczątki, reszta musiała ustąpić pod naporem wzorów nowych, najzupełniej obcych. Jaka była tego przyczyna? N i e w ą t p l i w i e nie była nią zmiana gustu wśród od­ biorców. W okolicach Bielska Podlaskiego, Siemiatycz, Ciechanowca do dnia dzisiejszego wzory ze starych d y w a n ó w Namietkiewicza cieszą sie p e ł n y m powo­ dzeniem. Tkaczki w Siemiatyczach, Żalach, Zarębach, Twarogach, Dziatkowicach do dziś odrabiają z nich dla swych klientek wzory d y w a n ó w z palmetami, w i n n ą latoroślą, w gwiazdy i in. Jeżeli wzory te przed laty czterdziestu nie prze­ dostały się na karty żakardu, przyczyna tkwiła naj6 7 8 �prawdopodobniej w wysokości kosztów, które się z tym wiązały. Gdy z początkiem obecnego stulecia w związku z mechanizacją większych przemysłowych ośrodków tekstylnych wycofywane z nich krosna ża­ kardowa zaczęły przenikać do małych rzemieślni­ czych pracowni tkackich, przedostawały się wraz z nimi i gotowe zestawy kart żakardowych, które przypuszczalnie wykonywane były przez odpowied­ nich specjalistów od razu w kilku egzemplarzach, skoro identyczne wzory spotykamy w różnych pra­ cowniach tkackich. Przykładem tego są pracownie Płońskiego i Łazowskiego, które tkają z takich sa­ mych kart żakardowych, pracownia Wiktora Pacelta w Toczyskach Podbornych, posługująca się kartami do tkania wzoru „w róże", czy pracownia Bronisława Kowalskiego w Kosowie (obydwie miejscowości leżą w powiecie sokołowskim), gdzie używano kart do tkania d y w a n ó w „w gwiazdy" . Trudno jest udowodnić, że stosowane w Brańsku wzory żakardowe były bezpośrednio przeniesione z tkactwa przemysłowego, gdyż produkcja przemysło­ wa zmieniała się i rozchodziła bez jakiejkolwiek do­ kumentacji. Niemniej wyraźne w niektórych moty­ wach w p ł y w y secesji (Tabl. I I . 1, 17), czy tendencja do naturalistycznego traktowania niektórych wzorów (Tabl. I I . 2, 3) wyraźnie wskazują, że mamy tu do czynienia z działalnością zawodowych projektantów, którzy z początkiem bieżącego stulecia zasilali swymi pracami fabryczny przemysł tekstylny. Nie wiadomo, jak wiejscy odbiorcy przyjęli ową bądź co bądź rewolucyjną zmianę we wzornictwie dywa­ nów, którą przyniosła ze sobą technika żakardowa. Są pewne dane wskazujące na to, że w pierwszych latach po zainstalowaniu żakardu wyrabiano w Brań­ sku nadal dywany ręczne o starych wzorach. Wskazy­ wałoby to, że spółka musiała liczyć się z wymaga­ niami bardziej konserwatywnych klientów, którzy nie godzili się na wzory tkane techniką żakardową. Niższa cena za wykonanie dywanu sposobem mechanicznym i urok nowości płynącej z „szerokiego świata" zrobiły jednak z czasem swoje. Dywany żakardowe nie tylko przyjęły się po wsiach w szerokim promieniu od Brańska (głównie na terenie powiatu bielskiego i siemiatyckiego), ale są obecnie przez wiejskie tkaczki odrabiane na ręcz­ nych warsztatach. Mamy wiele przykładów tego ro­ dzaju kopii wykonanych w ostatnim dziesięcioleciu. Najczęściej wśród kopiowanych wzorów występują dywany „w róże", „kwadraty", czasem „liście i róże". 1( Fotografował: 7, DOŚWIADCZEŃ NAD S T O S O W A N I E M W DOKUMENTACJI ETNOGRAFICZNEJ Poztom techniczny i artystyczny owych kopii bywa różny i zależny od biegłości tkaczki. Jedne potrafią „odrobić" żakardowy dywan z niewolniczą dokład­ nością, inne wprowadzają pewne zmiany idące w kie­ runku uproszczeń. Losy brańskiego ośrodka tkackiego stanowią inte­ resujący przykład ilustrujący proces wzajemnego przenikania e l e m e n t ó w dawniej już w kulturę l u ­ dową wrośniętych z nowymi, które przedostają się na wieś w wyniku oddziaływania przemysłu fabrycz­ nego. Na naszym odcinku proces ten w i ą ż e się ściśle z ogólnymi przemianami, zachodzącymi w systemie produkcji kapitalistycznej na przełomie X I X i X X w. Ułatwiły one unowocześnienie techniki tkackiej w drobnych rzemieślniczych warsztatach, ale r ó w n o ­ cześnie uczyniły z nich ośrodki transmitujące na w i e ś nowe wzory czerpane z wzornictwa przemysłowego, które z kolei wnikają do wytwórczości ludowego r ę ­ kodzieła i przyjmują się w kulturze ludowej obok form bardziej tradycyjnych. 1 R. Reinfuss: Sztuka ludowa Podlasia zachodnie­ go, Polska Sztuka Ludowa 1952, s. 279, 280. 2 Praca niniejsza oparta jest w całości na mate­ riałach zgromadzonych w Archiwum Sekcji Badania Plastyki Ludowej P I S w Krakowie. 3 R. Reinfuss j . w . 4 Leonard Namietkiewicz zmarł w r. 1920 w B r a ń ­ sku. Od dłuższego czasu nie zajmował się on tkac­ twem, skoro w księdze zgonów określono go jako rolnika. 5 Wiadomości o sposobie wyrobu d y w a n ó w dwuosnowowych podaje Z . Staronkowa w pracy pt.: Technika tkania d y w a n ó w dwuosnowowych, Pol. Szt. Lud. 1955, s. 206—216. 6 Z. Cieśla-Reinfussowa: Dywany dwuosnowowe braci Składanowskich z Wyszkowa, Pol. Szt. L u d . 1954, s. 44, ryc. 15. 7 Konrad Hahm: Ostpreusische Bauernteppiche, Jena — Berlin 1937. 8 R. Reinfuss: Pokonkursowa wystawa sztuki l u ­ dowej w Augustowie i Kolnie, Pol. Szt. L u d . 1951, s. 187, ryc. 3. 9 K . Hahm: Ostpreusische.., s. 78, tabl. X X X I V . 10 R, Reinfuss: Sztuka lud. Podlasia zachodniego, s. 281, ryc. 15, Jan Swiderski. FILMU Roman Reinfuss Precyzyjna dokumentacja badanego zjawiska jest w każdej pracy naukowej czynnością podstawową. Szczególnie jednak ważna staje się ona w dziedzinie etnografia której przedmiot badań — kultura ludo­ wa, ulega tak silnym przemianom w czasie, a ostat­ nio g w a ł t o w n i e zanika pod w p ł y w e m wzmagającej się z roku na rok fali urbanizacji. Etnograf pracujący w terenie zdaje sobie z tego sprawę, że przeprowa­ dzona przez niego dokumentacja jest często jedynym, niepowtarzalnym już utrwaleniem dla c e l ó w nauko­ wych ginącego zjawiska. W tej sytuacji każda nowa metoda, która może przyczynić się do usprawnienia prac dokumentacyjnych, musiała spotkać się ze stro- ny etnografów z należytym zainteresowaniem. Dotyczy to i oczywiście filmu, który jest jedyną i najdosko­ nalszą formą utrwalania wszystkiego, czego istotą jest ruch. Opis słowny, rysunek czy fotografia nigdy nie da pełnego obrazu zjawisk takich, jak taniec, oL rzędy i zwyczaje, zabawy i gry młodzieży, wyko­ nywanie pewnych czynności etc. We wszystkich tych wypadkach niezastąpioną formą dokumentacji jest oczywiście taśma filmowa, rejestrująca w sposób ścisły przebieg obserwowanego zjawiska. W Polsce z pierwszymi próbami zastosowania fil­ mu dla celów etnograficznych spotykamy się już w okresie międzywojennym, kiedy znany fotografik 127 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7c38ae1e8e23e54bb9d8bddd0b580ce4.pdf 441b2d4c885256adfd503dd3100b044f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3982 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1954 Subject The topic of the resource garncarstwo Podlasie - garncarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3726 Title A name given to the resource Siwaki z Białej Podlaskiej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.273-295 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Kazimierz Rogowski, garncarz z Białej Podlaskiej. SIWAKI Z BIAŁEJ PODLASKIEJ ZOFIA Naczynia gliniane o srebrz/stoszarym albo czarnym o rzadko CIEŚLA spotykanej REINFUSSOWA doskonałości wypału i pięknie kolorze czerepu, czyli t z w . p o p u l a r n i e „siwaki", wystę­ w y g ł a d z o n e j p o w i e r z c h n i . S i w a k i zbliżone p o d w z g l ę ­ powały na terenach dem ziem p o l s k i c h już czasach starożytnych. W i d z i m y ramiki kultury łużyckiej której występują również w odległych to n a przykładzie (1300 — naczynia 500 r.p.n.e.), czarno ce­ wśród wypalane 1 techniki ludowych wykonania znajdujemy w d o współczesnych ceramice wyrobów celtyckiej, która p o j a w i a się u n a s w I I I w . p.n.e.' , o r a z w późniejszych 2 od n i e j w y r o b a c h g l i n i a n y c h z t z w . o k r e s u rzymskiego 273 �Rye. Z. B r a c i a Rogowscy: Kazimierz (z lewej) i Ludwik. �(0-400 n.e.), k i e d y s t o s o w a n o naczyń, a l e r ó w n i e ż nie tylko ciemny i zdobienie ornamentem wypał gładzo­ n y m , w y k o n y w a n y m w sposób i d e n t y c z n y j a k n a n a ­ czyniach współczesnych. historycznych, w zabytków i nielicznych ubiegłych wiekach wy­ r a b i a n e były s i w a k i n a t e r e n i e całej P o l s k i . Z c z a s e m jednak — głównie produkcja zaś w ciągu i malowane . efektowne Obecnie 3 wschodnich skie), o w i e l e ubiegłego zachodnich ośrodki g a r n a r s k i e wyrabiające się g ł ó w n i e w (białostockie, rzadziej zachodnich Na bardziej wschodniej wojewódz­ lubelskie, spotykamy (Lubień, rzeszow­ je na terenie do niedawna chętnie mleka. Handlarze trudniący Polski nabywała strawy i się t a m d o 30. P r z e d p i e r w s z ą n y m 8. Spośród g a r n c a r z y , przecho­ niej, garnków to mało, a d w i e polewanych informatorzy: Siedlakowskich (2), Balickich Serafinowiczów (2), Rogowskich (3), Czeczelewskich i wymieniają Suszczyńskiego. Z e dłużej starej czarnych za dużo"! Rogowski, na naczynia Wzrastająca glazurowane pod niechęć zmieniać wpływem mody do n a b y w a n i a s i ­ w a k ó w p o w o d u j e , że i t u c o r a z t o n o w e ośrodki g a r n ­ carskie ogranic-zają przechodząc lub całkowicie porzucają (np. Pawłów, (Kaznów, rób c z e r w o n y c h się c o r a z czy częściowo pow. ich Dawniej, gdy garncarzy wała nazwę rozrzucone wy­ kurczącej liczbie ośrodków wyrabiających dziś s i w a k i w y b i j a się n a czoło Biała P o d l a s k a , stają były w do stare było pożaru zaczęto na peryferie. kopania ulic Nowej W obrębie i Grabanowskiej o czym w G a r n c a r z e z Białej P o d l a s k i e j ganizacji cechowej, sięgają nie­ świadczy pierwszej fakt, połowie lecz rzecu, gdzie w y z w a l a l i d o ksiąg c e c h o w y c h c y majstra-specjalistę, twórnię fajansów, garncarze . 1 W materiałach po b i a l s k i e j f a r f u r n i czan z a t r u d n i o n y c h w jednak nie pokrywa garncarzy zorganizować mu w z wy­ pozostałych Żadne nazwiskami należący ponoć Balickiego. miesz­ z nich dzisiejszych bądź t y c h , k t ó r y c h z n a m y już t y l k o z t r a ­ s w y c h uczniów cechu garncar­ i i Między­ zapisywali czeladników. zawodem wcale i n ­ w y p a l a l i wówczas po 1 piecu n a ­ a r y n e k b y ł t a k chłonny, że „ i l e b y zapotrzebowaniu, w warsztacie, zwykle cała rodzina pracowała często zaś z a t r u d n i a n o jeszcze majątku, ponadto g a r n c a r z dorobił się jak np. wspomniany przez m a t o r ó w Suszczyński, k t ó r y pracą p r z y k r ę g u sobie niemałą fortunkę, u m o ż l i w i a j ą c ą Począwszy od pierwszej wojny rok spadek naczynia nymi zajęciami Wśród nowie koniunktury. młodych w stawało się c o r a z zjawiskiem nastąpił z roku na się p o p y t porównaniu mniej na z in­ opłacalne. stała się o d g a r n c a r s t w a , b r a k ł o uczniów, n a w e t sy­ powszechnym m i s t r z ó w n i e c h c i e l i się uczyć z a w o d u d o i n n y c h zajęć, zdarzały ki się Zmniejszył gliniane, garncarstwo czynszowych. światowej, w z a w o d z i e g a r n c a r s k i m pogłębiający infor­ uciułał m u kupno kil­ k u n a s t u morgów z i e m i i dwóch domów ojców. W i e l u w y s z k o l o n y c h S. K r u k o w s k i , J . K o s t r z e w s k i , R. J a k i m o w i c z : P r e ­ h i s t o r i a z i e m p o l s k i c h . K r a k ó w 1948, s t r . 260. do o k o l i c y Białej P o d l a s k i e j ucieczka dycji. n i e m i e l i własnej o r ­ i c h n i e z r o b i l i , w s z y s t k o b y ł o za m a ł o " . A ż e b y nadążyć miejscowi parę n a z w i s k manufakturze. się tym historycznych występuje fachow­ d o Białej z z a g r a n i ­ mającego pomagali również miejscowych c ó w . G d y w r . 1738 s p r o w a d z o n o zbiegu Jeszcze z p o c z ą t k i e m bieżącego s t u l e c i a g a r n c a r s t w o wówczas brano a u garncarski, w y ­ się n a m a j s t r ó w pod miejsca wykorzystania daw­ niekiedy s k i e g o w o d l e g ł y m o dwadzieścia k i l k a k m wątpliwie wyborze garn­ ślady i t a k n p . w r . 1925, należeli c z e l a d n i k ó w i uczniów. N i e j e d e n przy niebezpie­ natrafiono pełniony w y p a l o n y m i s i w a k a m i , Nie­ możność zacho­ warsztaty się n a piec X V I I I w . j e d n a z najstarszych w Polsce f a r f u m i . uwagę dużo, z a ­ pracownie miasta do z m a r ł e g o p r z e d l a t y g a r n c a r z a czyń t y g o d n i o w o , odległych, tylko przenosić fundamentów, t r a t n y m . Garncarze czasów Białej nych pracowni garncarskich odkrywa było w wątpliwie w W m i a r ę r o z w o j u m i a s t a , ze w z g l ę d u n a się o s t a t ­ artystyczne. że t u w ł a ś n i e założona została w — i n n y c h częściach m i a s t a l u b s k u ­ ne w a l o r y g a r n c a r s k i e Białej P o d l a s k i e j zastrzelony — Garncarskiej. Nieliczne n i o s z e r o k o w P o l s c e z n a n e ze w z g l ę d u n a s w e w y b i t ­ Tradycje czasie piały się n a p o b l i s k i e j W o l i chełmski) lubartowski) na c e n t r u m g a r n c a r s k i e , którego w y r o b y naj­ w produkcję, pow. naczyń g l a z u r o w a n y c h . W bardziej zmarły z m a r ł y w r . 1954, w w i e k u l a t 74. podczas odbiorców. Pawłowskiego garncarzy i A n t o n i Czeczelewski w związku z r o b o t a m i z i e m n y m i , gusty — 1. 72 1944 p r z e z h i t l e r o w c ó w , terenie województw zaczęły się (4), generacji p r z e t r w a l i : Suszczyński okupacji, Stefan r. (2), W ciągu o s t a t n i c h p a r u d z i e s i ą t k ó w l a t r ó w n i e ż i n a wschodnich Białej (2), pośredni­ sto f u r którzy p o s i a d a l i w Dymitruków carskie „że światową międzywojen­ swe p r a c o w n i e p r z e d pierwszą wojną światową i póź­ wet twierdząc, poważny czynnych wojną było i c h jeszcze o k o ł o 20, a w o k r e s i e czeństwo „siwy" stanowiła kilkadziesiąt pracowni. Pod koniec u b . stulecia liczba garncarzy do­ c t w e m w sprzedaży w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h w o l e l i n a ­ towar liczący m i e s z k i w a l i o n i oddzielną ulicę, która d o dziś terenach s i w a k i i używała j e do g o t o w a n i a wywania Pol­ wojewódz­ p o w . włocławski). konserwatywnych ludność wy­ glazurowane s k i ś r o d k o w e j , a już zupełnie w y j ą t k o w o w twach — naczynia c e r a m i k ę siwą koncentrują twach wieku i c h zaginęła, n a t e r e n a c h p a r t a przez bardziej garncarski, chodziła Jak w y n i k a z zachowanych wzmianek W X I X s t u l e c i u Biała P o d l a s k a ośrodek garncarzy swoich przerzucało się się też w ś r ó d n i c h wypad­ emigracji. 1 = j w . , s t r . 290. R. pis). 3 Reinfuss: Według t r a d y c j i , w Białej P o d l a s k i e j podstawą p r o ­ d u k c j i g a r n c a r s k i e j były zawsze s i w a k i . Zupełnie n i e ­ Polskie garncarstwo ludowe (ręko­ Z. P r z y r e m b e l : F a r f u r n i e p o l s k i e d a w n e i d z i s i e j ­ sze. L w ó w 1936, s t r . 32. istotną część w y t w ó r c z o ś c i s t a n o w i ł y w y r a b i a n e w n i e ­ wielkiej ilości n a c z y n i a glazurowane, zdobione wypalane n a czerwono, nie c z a s e m n a brzuścu d w o m a l u b 4 t r z e m a r ó w n o l e g ł y m i p a s k a m i pobiałki. 275 �Ь о w y p a l a n i a naczyń g a r n c a r z e b i a l s c y u ż y w a l i p i e ­ ców p o d o b n y c h d o d z i s i e j s z y c h , t o z n a c z y podłużnych, j ą c y c h dziś g a r n c a r z y , A n t o n i , który p o d z i e l o n y c h n a d w i e części p o z i o m y m r u s z t e m , z z a ­ gruncie, sklepioną komorą o g n i o w ą . P o n i e w a ż p i e c e d o padł n a g a r n c a r s t w o , rokujące w t e d y lania siwaków część p i e c a muszą być w y j ą t k o w o wypa­ szczelne, d o l n a - m n i e j w i ę c e j po r u s z t — b y w a ł a z r e ­ guły w k o p a n a , górna zaś o b s y p a n a ziemią. G d y p r o ­ j a k o syn mato-' r o l n e g o chłopa n i e mając możności g o s p o d a r o w a n i a postanowił uczyć widoki. Do terminu z nazwiska przyjął majster, Garncarskiej. Po się rzemiosła. W y b ó r jeszcze go n i e z n a n y mający ukończeniu nauki niezłe nam pracownię otworzył własny w a r s z t a t , w którym pracował wypełnia palenisko intensywnie. szczelnie ziemią wszelkie a następnie otwory, którymi może dostać się d o w n ę t r z a p i e c a . D a l s z y mienia" naczyń chemicznych. jest Na wynikiem zasypuje powietrze proces „dy­ zachodzących s k u t e k zamknięcia reakcji dopływu po­ Wiodło m u się d o b r z e , 40. Z a w ó d p o n i m o d z i e d z i c z y l i (który do śmierci, która spotkała zwyczajom się czad, czyli tlenek węgla, synowie: A n t o n i i wyemigrował go w 72 r. życia o d g a r n c a r s k i c h , żona S t e f a n a , odnosząca się warty do z a w o d u g l i n i e trójtlenek glinę n a c z e r w o n o ) , żelaza (barwiący o d b i e r a m u d w a a t o m y t l e n u i za­ m i e n i a n a t l e n e k żelaza, nadający glinianym owo Podobnie wypaloną ciemnoszare jak w innych właśnie l u b czarne ośrodkach naczyniom zabarwienie. produkujących ceramikę siwą, t a k i w Białej P o d l a s k i e j powierzchnię naczyń z d o b i się o r n a m e n t e m g ł a d z o n y m . Używa się f i l a , która umiała czynia na kole. W y r o b y ców d u ż y m przeschnię­ Stefan interesów, ornament, złożony z wygładzonych płaszczyzn i li- n i j . Błyszcząca p o w i e r z c h n i a w y g ł a d z o n y c h p a r t i i o d ­ c i n a się o d m a t o w e g o tła r e s z t y c z e r e p u , dając efekty ośrodek przed garncarski, j a k i m kilkudziesięciu laty, była Biała Pod­ reprezentują dziś d w i e p r a c o w n i e . W j e d n e j z n i c h , mieszczącej się przedmieściach B i a ł e j , w y r a b i a j ą Kazimierz swe naczynia i L u d w i k R o g o w s c y , d r u g a zaś należy J a k u b a C z e c z e l e w s k i e g o , który p r z e d k i i k u l a t y niósł się z Białej d o o d l e g ł e g o o 3 k m Rodzina Pierwszym Ryc. :>76 na bracia prze­ Sielczyka. Rogowskich pochodzi garncarzem tego n a z w i s k a b y l dziadek z Białej 3. Forma do pieczenia babek w pracowni Rogowskich. do po g a r n c a r z u Rogowski, prowadził sytuacji — nie tylko toczyła sama n a ­ j e j cieszyły się wśród odbior­ mając widać p o t r a f i ! dorobić 12 m o r g ó w równolegle ziemi wdrażał zmysł Mimo którą korzystnej s w e , a zwłaszcza Rogowski do znacznego m a ­ i piekarnię, z pracownią. m a t e r i a l n e j , dzieci młodości niemały się dosyć do z a w o d u synów, garncar­ s k i e g o . N i e ominęło t o r ó w n i e ż córek, z których j e d n a , Janina, wykazywała magając Najstarszy Kazimierz stym duże zdolności zdobnicze, po­ w p r a c o w n i p r z y d e k o r a c j i naczyń. roku z trzech synów Stefana Rogowskiego, ( r y e . 1), u r o d z o n y w r. 1906, już w d w u n a ­ życia musiał p o d k i e r u n k i e m o j c a rozpo­ cząć żmudną naukę t o c z e n i a naczyń n a k o l e . T r a g e d i ą Podlaskiej. wykonana warszta­ powodzeniem. jątku. Z a k u p i ł od dekoracyjne. Duży laska ciekawe jako wdowa pięknie zdobić, a l e r ó w n i e ż wypaleniem k r z e m i e n i a , którym pogardliwie się j e g o m u natomiast wraz z dwoma czeladnikami matka, Teo­ na tego kawałka męża, n i e interesowała t e m i w żadnych p r a c a c h udziału n i e brała. P o m a g a ł a t y m c z e r e p i e n a c z y n i a w y k o n u j e się p r z e d do kuli panującym w r o d z i n a c h który — mając s i l n e własności r e d u k c y j n e — a t a k u j e z a ­ w bardzo większej do A m e r y k i ) i S t e f a n . T e n o s t a t n i w y t r w a ł w z a w o d z i e okupanta. Wbrew wytwarza dwaj w r. 1914 porzucił g a r n c a r s t w o ku — ale d o zamożności n i e doszedł, gdyż umarł młodo, mając l a t w i e t r z a , p r z y s p a l a n i u się d r z e w a — z a m i a s t d w u t l e n ­ węgla ulicy Rogowski ces w y p a l a n i a naczyń m a s:e już k u końcowi, g a r n c a r z drzewem, dziś przy Antoni na jego ży- chłopca b y ł o t o , że n i e miał w k i e r u n k u garncarstwa a b s o l u t n i e żadnych zainteresowań. N a u k a , j a k z całą Ryc. 4. Doniczka w pracowni „zwyczajna" Rogowskich. wykonana �Ryc. szczerością opowiada tępo", n i e mógł glinę ciągnie 5. Ładyszka Kazimierz bowiem wykonana Rogowski. „szła w pracowni miejscowy. mu kiedy dobrze „ani r u s z pojąć, j a k się t o dobrym do góry". Ojciec co p r a w d a Dokazywał leko m u , j a k sio t o c z y , a l e d o n a u k i cierpliwości n i e miał i tego Rogowskich Kazimierzowi n i e szła robota, wyrywał mu Stefan gorzej od z rynek Rogowski, garncarzem, Kazimierz jednak który b y l co na wypale prawda znał się d a ­ Czeczelewskiego. kolei uczył toczenia naczyń swych młodszych b r a c i , L u d w i k a i M a r i a n a . Zastosował j e d ­ z ręki glinę, a chłopaka przeganiał k i j e m . Po n i e u d a - nak i y c h próbach, kończących się d l a K a z i m i e r z a ojciec. boleśnie, na metodę inną Pokazał o d t e j , którą wobec niego przyjął b r a c i o m , j a k się p r z y g o t o w u j e suro­ chłopak zniechęcony uciekał o d koła, a „jak rzucił g l i ­ wiec, nę, t o go o j c i e c a p o t e m zostawiał i c h s a m n a s a m z materiałem, dając za warsztat c z a s e m i p r z e z pół r o k u n i c mógł zagnać". W rzemieniem takich warunkach następnie —- j a k się „ p r o w a d z i g l i n ę n a k o l e " , uczniom całkowitą swobodę w czasie p r a c y . L u d w i k zawód g a r n c a r s k i obrzydł K a z i m i e r z o w i d o r e s z t y . G d y okazał się b a r d z o z d o l n y m g a r n c a r z e m i s z y b k o miał 15 l a t . murzył o t y m , a b y zostać ślusarzem. „Tu arkana była f a b r y k a samolotów, j a się chciał uczyć, żeby s a ­ Niemcy m o l o t y naprawiać, ale o j c i e c do r o b o t y zaganiał, a o j c u t r z y l i się w k a r t y rzemieślnicze, L u d w i k w y j e c h a ł nie L u b l i n a i zdał e g z a m i n , uzyskując tytuł m i s t r z a g a r n ­ można się było sprzeciwić." Nauka toczenia po­ swego rzemiosła. zarządzili, aby W wsi:yscy rzemieślnicy zaopa­ suwała się w o l n o i długo trwała. D o p i e r o p o 7 l a t a c h carskiego, K a z i m i e r z , mając l a t niespełna 20, nauczył W Białej n i e było w ó w c z a s d r u g i e g o g a r n c a r z a wać na kole wszystkie formy naczyń. się w y k o n y ­ Gdy zaś p o ­ dającego uprawniający go pojął czasie o k u p a c j i , k i e d y do w y z w a l a n i a do uczniów. posia­ d y p l o m m i s t r z o w s k i . N i e d ł u g o później, w r. siadł tę sztukę, r o b o t a w y d a ł a m u się ł a t w ą i t r u d n o 1942, L u d w i k w y z w o l i ł s w e g o b r a t a , K a z i m i e r z a , i J a ­ m u było pojąć, , . j a k j a m ó g ł t e g o n i e u m i e ć " . W y p a l a ­ kuba nia naczyń Czeczelewski, nauczył Kazimierza Rogowskiego A n t o n i uchodzący w ó w c z a s za n a j l e p s z e g o n o l o g a wśród b i a l s k i c h g a r n c a r z y . C z e c z e l e w s k i tech­ poka­ zał K a z i m i e r z o w i , j a k się „ o g i e ń p r o w a d z i " , j a k drzewo dobiera żeby g a r n k i na wypał, osiągnęły jak należytą się barwę piec się uszczelnia, itd. Nie umiał Czeczelewskiego Kazimierz Rogowski n i k i e m , uprawiającym na czeladników garncarskich. jest więc w tej c h w i l i czelad­ rzemiosło g a r n c a r s k i e n a p o d ­ s t a w i e k a r t y rzemieślniczej. O u z y s k a n i e d y p l o m u m i ­ strzowskiego okupacji nigdy się nie starał, stał m u n a p r z e s z k o d z i e ły p o d s t a w o w e j , obecnie gdyż za b r a k 7 klas czasów szko­ zaś, g d y w a r u n e k t e n został 277 �zwężającymi dobne się l e k k o k u p o d s t a w i e ( t a b l . I , 8) i p o ­ do n i c h w kształcie d z b a n k i z a o p a t r z o n e na k r a w ę d z i w y l e w u w n i e w i e l k i dzióbek ( t a b l . I , 9, 10), ( t a b l . I , 11), u ż y w a n e do p r z e c h o w y w a n i a o l e j u l u b w o d y (stąd d r u g a n a z w a b a n i a s t e flasze, t z w . buńki — wodziaki), miski I, ( t a b l . I , 3), m a k u t r y , d o n i c z k i ( t a b l . 1) i p o k r y w k i , bez których dawniej nikt nie k u ­ piłby g a r n k a . Specjalnie niskie, d l a ludności ż y d o w s k i e j pękate garnki dwuuszne, wyrabiane tzw. były szabasówki. służące d o g o t o w a n i a i p r z e c h o w y w a n i a s o b o t n i e j s t r a ­ w y , oraz r y n i e n k i , używane do przyrządzania r y b . Z a czasów o j c a R o g o w s k i c h w y r a b i a n o też s p e c j a l n e g i e l k i d o smażenia słoniny, w p o s t a c i m i s e c z k i ty- zaopa­ t r z o n e j w 4 nóżki o r a z t u l e j k o w a t ą rączkę d o c h w y t a ­ nia. Sezonowy czenia babek c h a r a k t e r miał oraz doniczek, ilości n a wiosnę i w Tradycyjne formy wyrób form do kupowanych w pie­ wielkiej jesieni. naczyń, p o w t a r z a n e dawniej we wszystkich bialskich pracowniach garncarskich, utrzy­ mały się d o dziś z w y j ą t k i e m r y n i e n e k d o p r z y r z ą d z a ­ n i a r y b , t y g i e l k ó w n a słoninę i p o k r y w e k , k t ó r y c h w y ­ rób o d d a w n a już zaginął. W z w i ą z k u ze z m i a n a m i , j a k i e w ciągu o s t a t n i c h dziesiątków l a t zaszły w życiu gospodarczym w s i , niektóre n a c z y n i a użytkowe, zwła­ szcza t y p u z a s o b o w e g o , w y r a b i a n e są o b e c n i e w szych wymiarach. Nie ma bowiem mniej­ zapotrzebowania n a duże, dochodzące d o 10 l i t r ó w pojemności, d w u u s z n e czy garnki ładyszki Zasób e l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h , o d z i e d z i c z o n y c h Ryc. 6. Ładyszka wykonana na rynek w pracowni miejscowy. Rogowskich Rogowskich Do po d z i a d k u i ojcu, n i e był najstarszych, stosowanych należą linia różnej łamana szerokości ciągła pasy jeszcze zbyt przez gładzone ( t a b l . I I , 7, 8), przez obfity. dziadka, ( t a b l . I I , 6), lub przerywana ( t a b l . I I , 5) o r a z w y c i ą g n i ę t a s p i r a l a ( t a b l . I I , 10, 12). zniesiony rań dla ludzi starszych, n i e czyni, wychodząc strzowski również żadnych z założenia, że jest m u niepotrzebny, gdyż sta­ tytuł m i ­ „ i t a k już n i ­ Ludwik Rogowski Rogowskiemu przypisują synowie skompo­ literę „ W " ( t a b l . I I , 17) c z y złożonej z ł u k ó w ( t a b l . I I , 9) o r a z wyciągnię­ t e j r ó w n o m i e r n i e s p i r a l i ( t a b l . I I , 11). kogo wyzwalać n i e będzie". zaledwie Stefanowi n o w a n i e z d o b i n y przypominającej prowadził samodzielny d o r . 1942, k i e d y t o przerzucił Z a czasów d z i a d k a i o j c a R o g o w s k i c h warsztat się n a p a r ę czyń było koniecznością, podyktowaną zdobienie n a ­ zarówno l a t do h a n d l u . Obecnie, p o z l i k w i d o w a n i u sklepu, p o ­ s t a m i odbiorców, j a k i o b a w ą p r z e g r a n e j w w a l c e maga kurencyjnej. bratu dorywczo w pracowni garncarskiej. Trzeci z synów Stefana Rogowskiego, toczyć garnki, ale zawodu nieuleczalnie chory Marian, umie nie wykonuje, i pozostaje gdyż na utrzymaniu jest rodzi­ zdobił swe w y r o b y , garnka". Stefan Rogowski, „stać było n a porządne „bo m u ­ niezdobionego k t ó r e g o w e d ł u g słów s y n a zdobienie", traktował deko­ rację j a k o zło k o n i e c z n e . Z d o b i e n i a n i e lubił, u w a ż a ł ny. W dzisiejszej produkcji pracowni braci Rogowskich dadzą się w y r ó ż n i ć d w a zespoły. J e d e n z n i c h stanowią wyroby użytkowe, przeznaczone na rynek lokalny, d r u g i zaś t o t a k z w a n a p r z e z n i c h „ c e r a m i k a a r t y s t y ­ czna", w y k o n y w a n a n a z b y t do m i a s t a . cie w y r o b ó w , j a k i w zdobnictwie formy d r u g i m zaś, p r z e z n a c z o n y m elementy występują tradycyjne obok z zewnątrz, przez ulegają elementów tradycyjne, d o użytku m i a s t a •— pewnej transformacji, nowych, zaszczepionych odbiorców. brzuścach, z („robił zdobie­ n i e naczyń maksymalnym profi­ wychyleniem przerzucał najchętniej n a matkę i jedną z córek. wzory i sposoby zdobienia, d z i a d k u i ojcu, stosowane do dziś przy odziedziczone są w p r a c o w n i dekorowaniu wyrobów t u raczej przeznaczonych ubogi. N a p l a n p i e r w s z y wysuwają ciągnięta s p i r a l a ( t a b l . I I , 10, 12) o r a z l i n i a ( t a b l . I I , 5, 7, 8), a przede po Rogowskich n a r y n e k l o k a l n y . Zespół e l e m e n t ó w z d o b n i c z y c h wata D o f o r m t r a d y c y j n y c h należą g a r n k i o słabo lowanych j e za stratę czasu i w m i a r ę możności z b y w a ł t y l k o a b y prędko, a b y p r ę d k o " ) . W p r a c o w n i Stare W zespole p i e r w s z y m p r z e w a ż a j ą z a r ó w n o w kształ­ w Garncarz siał", g d y ż „ n i k t n i e kupiłby o d n i e g o gu­ kon­ jest się w y ­ zygzako­ wszystkim pasy gładzone ( t a b l . I I , 6). O r n a m e n t zapełnia ściśle po­ wierzchnię naczynia, którego brzusiec podzielony jest p o w y ż e j p o ł o w y wysokości, m n i e j s z e , z j e d n y m u c h e m zwykle ( t a b l . I , 7), u ż y w a n e d o g o t o w a n i a , i w i ę k s z e , d w u u s z - większą w y p u k ł o ś ć brzuśca. Dolną część zdobią n e ( t a b l . I , 6) l u b w o g ó l e p o z b a w i o n e u s z u ( t a b l . I , 4), nące p i o n o w o p a s y , złożone z l i n i i z y g z a k o w a t e j lub służące d o k i s z e n i a o g ó r k ó w , ładyszki — n a k w a s l u b s i l n i e gładzone, m i ę d z y k t ó r y m i p o l a n a zmianę wy­ mleko, o szerokich szyjkach i w y l e w a c h pełnione są g ę s t y m skośnym k r e s k o w a n i e m i w y c i ą g - 278 z brzuścami na dwie części linią rytą, podkreślającą naj­ bieg­ �2 p — ^ > О 1 6 niętą spiralą gładzenie w ( r y c . 6). Górną 10 część brzuśca I I , 5) l u b ł u k ó w ( t a b l . I I , 9), s z y j k i zaś w i pokrywa p o s t a c i krótkich k r e s e k p o z i o m y c h ładyszkach obiega najczęściej motyw (tabl. dzbankach wyciągniętej s p i r a l i ( t a b l . I I , 10, 44, 45) ( r y c . 6). Różnorodność motywów, zajmują się nie Kazimierz i c h k o m b i n a c j i czy na t a r g zdobione są sposo­ wszystkie jednakowo ( r y c . 5). W y g ł a d z a n i e n a zupełnie w y s c h n i ę t y m czere­ i Ludwik Jak wynika sprzedawane z powyższego, na rynku Z zagadnieniem naczynia miejscowym, p r o d u k c j i „artystycznej", г., k i e d y Wanda to po raz pierwszy Kromkowska, dawna wyroby warzystwa „artystyczne" wyroby 15 12 Formy naczyń wyrabianych „odkryła" w i k a R o g o w s k i e g o , k t ó r y posiadał s k l e p w Białej Pod­ o n a n a sprzedaż Ludowego. To­ Lud­ zakupiła Przemysłu miesz­ na Tamce, U laskiej, Popierania ich w Warszawie se- 14 18 17 T a b l . I. Rogowskich. n a sprzedaż l o k a l ­ przezna­ współpracownica czynia, n i e tworząc t y c h r e l i e f o w y c h charakteryzują za­ dekoracyjne. czonej n a u ż y t e k m i a s t a , zetknęli się R o g o w s c y w 1946 czącego się p r z e d w o j n ą w W a r s z a w i e , Z d o b i e n i e m naczyń p r z e z n a c z o n y c h użytkowe, kontynuują kształty, j a k i f o r m y pie p o w o d u j e , że w z ó r leży n i e j a k o n a p o w i e r z c h n i n a ­ zagłębień, j a k i e Rogowscy, t y l k o i c h żony. równo t r a d y c y j n e bów k o m p o z y c j i jest t u m i n i m a l n a . P r a w i e naczynia przeznaczone ną J 19 w pracowni Kazimierza 20 i Ludwika Rogowskich 21 w Białej Podlaskiej. 279 �7. Szabasówka Ryc. rię siwaków towar Kazimierza okazał Rogowskiego, się „ c h o d l i w y " , k i zacząły się zacieśniać Wanda Kromkowska odbiorcą, szą ale i twórczość „artystyczna" nabierać c e c h się inspiratorem artystyczną nie tylko wień aż do Kazimierza w Rogowskiego. „arty­ nowych zamó­ kształtów, się z a s a d n i c z y profil „artystyczny" kształ­ ceramiki Kazimierza Rogowskiego, znanej n a m z w i t r y n wych i licznych weń wystaw szereg f o r m sztuki ludowej. t r a d y c y j n y c h , j a k ładyszki 10), szabasówki ( r y c . 12, 7), g a r n k i d w u u s z n e 15), buńki zachowują (ryc. cji. 13), które dawny zmniejszeniu Zamiast w kształt, i poważnej naczyń nowym ale w sklepo­ Wchodzi ( r y c . 11, (ryc. pewnemu zakresie paru 8, zastosowaniu ulegają zmianie o pojemności w y r a b i a się n a sprzedaż nie p r o d u k c j i Rogowskiego. W okresie współpracy z Wandą K r o m k o w s k a tował dal­ — o d ogólnych szczegółowych wzorów dawnej na dekora­ litrów, które targową, p r o d u k o w a n e teraz naczyńka o pojemności 1 — 2 l i t r ó w kalkulują się l e ­ piej w transporcie i jako drobiazgi dekoracyjne dują ł a t w i e j n a b y w c ó w w ś r ó d m i e j s k i e j W związku zimierz wzory z wzrastającym Rogowski dostarcza su z Warszawy leżą f l a k o n y wiającą 16, wykonuje i inne formy, Ka­ których o d czasu d o c z a ­ o kształtach podpatrzonych przez w zbiorach starej c e a r m i k i egipskiej ułatwiać podstawy trzymanie w pod nich miski roślin o zama­ (tabl. I , ( r y c . 23), ( r y c . 19), w a z y zwisają­ ( r y c . 20, 22) i r kształt t a l e r z a inne ska n i e dawał kompozycji Prócz wych, pełnego swoje­ Kromkow­ rozwinięcia ( t a b l . I , 2). wyżej zaczął R o g o w s k i wienie „po przez Wandę m u możliwości dekoracyjnej opisanych bez z m i a n , rozwiązał bardziej m u " , gdyż wzór dostarczony naczyń wyrabiać W. K r o m k o w s k i e j ) tradycyjnych (również i no­ n a zamó­ różne d r o b i a z g i , dające określić o g ó l n y m m i a n e m g a l a n t e r i i c e r a m i c z n e j . leżały t u m i s e c z k i podstawki pod o średnicy k i l k u flakony, kowo wyrób i czarki t y c h drobiazgów się Na­ cm, popielniczki, maleńkie, w e j wysokości f l a k o n i k i parocentymetro(ryc. sprawiał 21). Począt­ Rogowskiemu z n a c z n e trudności, dziś, g d y się już p r z y z w y c z a i ł , w o l i je toczyć z tym niż fakt naczynia duże, większej opłacalności. zwłaszcza że łączy „Bardzo się lubię robić te małe r z e c z y , b o to nieciężka p r a c a , a s z y b k a , p r ę d k o można t e g o dużo zrobić, a n i e namęczyć ani przy mieszaniu gliny, ani przy Naczynia sposobem Rogowskich wszystkim Naczynia się toczeniu." p r z e z n a c z o n e n a z b y t w mieście różnią się dekoracji zmianie od tych, które sprzedawane na miejscowym uległa „artystyczne" sama Rogowski rynku. technika zdobi n i e m o kształcie o w a l n y m , k t ó r y d a j e nie są Przede zdobnicza. krzemie­ kreskę szeroką i płytką, a l e b e l e m n i t e m , p r z y p o m i n a j ą c y m f o r m ą o ł ó ­ wek. Poza t y m wzór rysuje n a c z y n i u , s k u t k i e m czego na lekko przeschniętym b e l e m n i t równocześnie gła­ d z i i r y j e zdobioną p o w i e r z c h n i ę , t w o r z ą c w z ó r o c h a ­ rakterze reliefowym. opisana wyżej rozszerzających się k u d o ł o w i ( t a b l . I , 14) ( r y c . 24, 25), lazkiem Kazimierza 280 dw uuszne Zamówione f o r m y wykonywał Rogowski jedynie d z b a n k i o brzuścach c y c h łodygach ( t a b l . I , 18—21), Rogowskich. ( r y c . 26). przez Wanda K r o m k o w s k a . Do tej grupy n a ­ 18), t u l e j k o w a t e mające klienteli. zapotrzebowaniem m u przyjeżdżająca znaj­ w pracowni talerze trwałości. poważnym s w o j e zdobił b a r d z i e j zupełnie •— z p o d a n i e m występujących stosun­ wpływającym I n s p i r a c j a t a przybierała różne f o r m y stycznie", ponieważ raz nawiązane i stała wskazówek, a b y w y r o b y a wykonana Trudno jest rozstrzygnąć, t e c h n i k a gładzenia j e s t i s t o t n i e Rogowskiego, czy też czy wyna­ wynikiem �Ryc. 10 i 11. Ładyszki „artystyczne" wykonane w pracowni Rogowskich. �AAA c 3 2 4 8 12 13 14 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 та 30 32 Ł Ł Ł ^ A- A- lilii 1 33 <k 34 36 ijijil 40 56 /^/^/\/^/^/^/<v^/^/^•^• , "jJLUMJL / v w w w w v U J U ПТГШШ1 45 43 Tabl. Л. 282 Elementy i motywy zdobnicze występujące na garnkach z pracowni Rogowskich w Białej Podlaskiej. Kazimierza i Ludwika �czyjejś inspiracji. Faktem monopol pracowni Stosowane stycznych" przez wzory jest, że dziś stanowi ona Rogowskich. Rogowskich są n i e c o wierzchni naczynia, w inaczej one b o w i e m na skutek większe p a r t i e wolnego cinają W się szczegóły rysunku prócz wyrobach „arty­ komponowane c z y c h występują 2b), l i n i a gładzonych wężyk są (ryc. 9). zdobni­ z k r o p k a m i l u b bez ( t a b l . I I , ( t a b l . I I , 3) ( r y c . 18), jest meander kratka, jeszcze l i ­ zespołami paskami i nowe, j a k np. linia falista (tabl. I I , zygzakowata 2c), p i o n o w y dekoracji podzielona głych k r e s e k p i o n o w y c h l u b j e d n o l i c i e widoczne n a m elementów brzuśca, dodatkowo na t a k szczelnie p o ­ czego część niekiedy ( t a b l . I I , 2c). D o l n a , z w y k l e niż tła, n a k t ó r y m t y m l e p i e j o d ­ znanych biegnie nia zygzakowata na „ z w y k ł y c h " n a c z y n i a c h ( r y c . 5), s p r z e d a w a n y c h t a r g u . N i e wypełniają równoległymi na k i l k a pionowy pól z d o b n i c z y c h , wężyk większa równole­ wygładzonymi które wypełniają: ( r y c . 5), rozciągnięta spirala, k i l k a ślimacznic, ułożonych j e d n a n a d drugą ( r y c . 26), w i ą z k i ukośnych k r e s e k . T e o s t a t n i e , a w i ę c ślimacz­ nice niekiedy czy wiązki kresek, oddzielone bywają od siebie linią z y g z a k o w a t ą ( t a b l . I I , 20 — 27) ( r y c . 3). Górna, m n i e j s z a czaj część brzuśca zdobiona jest zazwy­ kilkoma wachlarzykowatymi palmetkami, wionymi podstawami na krawędzi paska, usta­ dzielącego ( t a b l . I I , 4) czy r o d z a j w a c h l a r z y k o w a t e j p a l m e t k t z g a ­ brzusiec n a d w i e części ( t a b l . I I , 15, 3 1 , 41, (ryc. łązkami w y c h o d z ą c y m i z j e d n e g o p u n k t u ( t a b l . I I , 15). spotyka Z d o b i n y t e (których d a r m o szukalibyśmy n a r ó w n o l e g l e ( t a b l . I I , 32, 34). O d d z i e l n i e p r o d u k o w a n e j ceramice użytkowej) w r a z z e l e m e n t a m i ka tradycyjnymi b i o n a p i o n o w y m i p o l a m i w y g ł a d z o n y m i l u b złożonymi układane są w różne zespoły, których różnorodność i l u s t r u j e t a b ' i c a I I (18 — 43). Kompozycja naczynia rytych w z o r u polega na dwie linii na podziale równoległych, przecinających na dwóch naczynie się p r z e w a ż n i e m a k s y m a l n y m w y c h y l e n i u brzuśca. M i ę d z y Ryc. 12. Szabasówka 16). Czasem się linię spiralną (np. w tymi „artystyczna" watą albo zamiast w zakolach potraktowana bywa d z b a n k a c h , ładyszkach wężykowatą 33, 35, 38, wachlarzyków z kropkami z k i l k u kresek rozdzielonych powierzchni n i e r ó w n e części za pomocą h o r y z o n t a l n i e ( r y c . 16), a znajdujących 42) czy buńkach) od siebie ( t a b l . I I , 38 — linią szyj­ zdo­ zygzako­ 43) ( r y c . 22). W dzbankach ponadto na krawędzi w y l e w u (tzw. „ran­ tu" górnego) znajduje której zagięciach się z a z w y c z a j często umieszczone l i n i a łamana, są jedno- w lub d w u s t r o n n i e k r o p k i ( t a b l . I I , 41 — 43) ( r y c . 24). wykonana w pracowni. Rogowskich. 283 �Rye. 'Xl 13. Buńka na olej „artystyczna" wykonana w pracowni Rogowskich. �Ryc. 16. Ładyszka Ryc. 17. Dzieżka „artystyczna" „artystyczna" wykonana wykonana w pracowni Rogowskich. w pracowni Rogowskich. �Ryc. Osobno należy 18. Skarbona omówić wyko-пи па на wystawę. dekorację misek i talerzy. Wys. 33 ст. Wyk. Kazimierz Rogowski. n y c h w p r a c o w n i R o g o w s k i c h , zmuszają d o z a s t a n o w i e ­ Z d o b i o n e są o n e j e d y n i e p o s t r o n i e w e w n ę t r z n e j , p r z y n i a się n a d genezą z d o b i n i d e k o r a c y j n y c h czym w m i s k a c h zazwyczaj które t a k n a g l e całą serią, i t o o d r a z u w c o n a ślimacznica, dająca rowanej gładkiej d n o p o k r y w a silnie skrę­ w efekcie powierzchni wrażenie ( r y c . 14), zaś r z a c h s p o t y k a się częściej j e d n o l u b k i l k a wypole­ p o s t a c i , z j a w i ł y się z chwilą, g d y p r o w i n c j o n a l n y w a r ­ w s z t a t g a r c a r s k i zaczął s w e w y r o b y w y s y ł a ć d o s t o l i c y . tale­ koncentry­ c z n i e ułożonych kół, m i ę d z y k t ó r y m i b i e g n i e l i n i a z y g ­ zakowata lub kropki i talerzy zdobione metkami ( r y c . 19). Ściany się promieniście o d d n a k u k r a w ę d z i Wyroby i wybrakowywane rannie. Usterki formy l u b wady czy misek rozchodzących szabasówka „do świa­ są b a r d z i e j sta­ wypału powodują, zostaje przez że wytwórców k w a l i f i k o w a n a n a r y n e k m i e j s c o w y l u b w ogóle u z n a ­ na za n i e nadającą ceramiki się d o sprzedaży. „ a r t y s t y c z n e j " zajmują ko sami bracia Rogowscy, przy Zdobnictwem się n i e k o b i e t y , tyl­ czym prace Kazimie­ r z a i L u d w i k a są d o t e g o s t o p n i a d o s i e b i e podobne, że prócz n i c h s a m y c h poznać 286 roz­ wykonawcy. Różnice nych" — n i k t n i e jest w stanie zachodzące Interpelowany że n o w e o to K a z i m i e r z z d o b i n y czy f o r m y dekoracji ( r y c . 4) i „ a r t y s t y c z n y c h " naczyń „zwyczaj­ ( r y c . 17), w y t w a r z a ­ opowiada, dekoracyjnych „ w y m y ś l i ł s a m z własnej g ł o w y " , a j e d y n i e szeregu lat w dekoracji meandro­ c e r a m i k i „artystycznej" żadne z m i a n y , nagły i jednorazowy pływ" inwencji artystycznej u Kazimierza go n i e w y d a j e czasie w y w i a d u , d l a c z e g o o b e c n i e wych wzorów, K a z i m i e r z nie „przy­ Rogowskie­ się zupełnie zrozumiały. Zapytany w nie komponuje no­ Rogowski odpowiada dosyć w y m i j a j ą c o . Wyjaśnia, że w y m y ś l a n i e n o w y c h wzorów to rzecz b a r d z o t r u d n a i t r z e b a n a to „dobrej głowy". Jak w y n i k a z rozmowy, Rogowski zasób s t o s o w a n y c h w niczych posłużyłby i chętnie swej chciałby się jakimiś w z o r a m i , ale i c h niestety n i e posiada. waniem m u naczynia oglądał p o k a z a n e Józefa Głuszka z rozszerzyć pracowni motywów łowa i plastycznie zdobione w Rogowski rozwiązań w a ł y w ę ż y k ( t a b l . I I , 4) p r z y p i s u j e b r a t u . P o n i e w a ż o d zachodzą naczynia. t z w . „artystyczne", przeznaczone ta", wykonywane ładyszka zaś są z w y k l e w a c h l a r z y k o w a t y m i p a l - l u b pękami p r o s t y c h kresek, układów, doskonałej Z zdob­ gotowymi zaintereso­ z Paw­ dzbanki, wykonane przez Chałupek. siwe Ornament plastyczny zrobił n a n i m w i e l k i e w r a ż e n i e — w y r a ż a ł się o n i m �Ryc. Ryc. 19. Talerz. 20. Naczynie Forma Forma z dużym u z n a n i e m . O s t a t n i o K a z i m i e r z brał się na Wystawę łem — p o w i a d a inspirowana. dwuszne. Rolniczą do Rogowski Lublina. — zobaczyć n o w e f a s o n y , wprowadzić, bo trzeba odmiany; Wykonany inspirowana. Lublinie, i n n y c h na Wystawie." s k u t k i e m złego przewodnika, Rogowski w y w i a d u — lubię s w o j e g a r n k i i d o śmierci j e robić b ę d ę . " W o k r e s i e , k i e d y zaczynał zdobić swą „ a r t y s t y ­ aby je t u Będąc d w a d n i nie widział ludowej, n i e widział też ceramiki z Lubelszczyzny. szczególnie grupy wystawy go w przez sztuki interesującej Wrócił d o Białej Rogowskich. wy­ chciałem się czegoś oprowadzania Rogowskich. w pracowni „Chcia­ nauczyć o d i n n y c h i zobaczyć, j a k m o j e g a r n k i w y g l ą ­ dają p r z y w pracowni Wykonane rozcza­ c z n ą " ceramikę, napotykał techniczne: znaczne „Krzemień trudności, m . i n . n i e chciał chodzić, chciał, t y l k o chodził, j a k o n chciał". O b e c n i e t e n m a już w dekorowaniu nowym j a k ja garncarz sposobem wielką w p r a w ę i w y k o n u j e tę pracę z dużą łatwością. W c h w i ­ li, gdy bierze naczynie d o ręki, już z g ó r y wie, jak j e m a ozdobić. „Ja czuję, j a k t o m a być, i z a r a z z d o ­ bię, bez n a m y s ł u . " R o z m i e s z c z e n i e d e k o r a c j i n a bry­ r o w a n y : „ C o t o za w y s t a w a , g d z i e ż a d n e g o g a r n k a l u ­ l e i r y s u n e k poszczególnych z d o b i n w y k o n u j e bez n a j ­ dowego nie było". mniejszych Nie przesądzając mierze nym ale dekoracja jego odpowiedzi ceramiki pomysłem, a w na pytanie, „artystycznej" jakiej dyskretnie przemilczanego jakiej Od włas­ kowską wynikiem instruktażu — dzić należy, że i n t e n s y w n a p r a c a d z o n a p o r o k u 1946 w y w o ł a ł a w jest artystyczna w psychice dobrego, w u s t e r e k l u b śladów czasu, gdy wyroby sprzedaży w sprowadzone Warszawie, nimi prowa­ a w ślad za n i m i Kazimierza Po organizatorzy raz pierwszy stawione n i e niechętnie u s t o s u n k o w a n y d o s w e g o z a w o d u , wystawie dziś w roku przez Wandę z pracowni Rogowskich stwier­ Rogowskiego poważne z m i a n y . G a r n c a r z ten, p i e r w o t ­ przypadkowości. zaczęli różnych wyroby 1951 w sztuki ludowej, interesować wystaw C P L i A oraz sztuki Rogowskich L u b l i n i e , na i od zostały t e g o czasu my j e s t ze s w o j e j od rzeczą charakterystyczną, że d o e k s p o z y c j i p r a c y . J a k k o l w i e k toczenie dawna nie sprawia m u już trudności, w o l i żmudne, a l e d a ­ i jące w i ę c e j satysfakcji łu trzeć n a ładnie z d o b i o n y zdobienie garnek naczyń. „ L u b i ę p a ­ — wyznaje w czasie wszystkich wystawowej produkcji większych wy­ spotyka­ wystawach. u ż y w a n e są w y ł ą c z n i e „artystycznej", ludowej, wojewódzkiej zadowolony na się się Dessa. o d n o s i się d o n i e g o z u z n a n i e m i w pełni je Krom- znalazły wyroby posiadające Jest muzealnej z dzia­ tradycyjne f o r m y , a l e odmienną, „ u d o s k o n a l o n ą " już szatę deko- 287 �21, 22 ? 2.3. Wazo?), naczynie Ryc. dwuuszne i miska na podstawce. w pracowni racyjną, robami nie interesowano „zwyczajnymi", n y m Rogowskich się n a t o m i a s t zupełnie w y ­ które w dorobku artystycz­ p o w i n n y być t r a k t o w a n e r ó w n o r z ę d ­ W związku z w a r u n k a m i ekspozycji na w y s t a w a c h rozmiarach. w muzeach — z w r ó c o n o się d o R o g o w s k i c h d a n i e m , aby w y r o b y swoje Kazimierz wykonywali w Rogowski, który micznych, traktuje niechętnie takie czy z żą­ większych przyzwyczaił się już d o w y r a b i a n i a d r o b n y c h p r z e d m i o t ó w cera­ propozycje, „bo t o m o z o l n a p r a c a " , a p o w t ó r e duże n a c z y n i a n i e p o ­ dobają m u się. W y k o n u j e j e t y l k o n a s p e c j a l n e wienie, j a k np. na Wystawę (1954 г.), n a którą k a z a n o Rolniczą w zamó­ Lublinie m u zrobić s z e r e g naczyń w e d ł u g p o d a n y c h r ó w n o c z e ś n i e t y p ó w i w y m i a r ó w (40 i p o n a d 40 c m w y s o k o ś c i ) . R o g o w s k i co p r a w d a z r e a l i ­ zował to zamówienie, ale w y t o c z o n e n a c z y n i a w c a l e m u n i e p r z y p a d ł y d o g u s t u , a n a w e t b y ł y m u jakieś obce. „ T e duże r z e c z y t o d o b r e g o w y m i a r u (proporcji?) mają, n a j l e p s z e są małe, t e mają f o r m ę nie i n a n i c h można dać ładny o r n a m e n t i d o b r z e go rozmieścić. R o b i ę t e d u ­ że p r z e d m i o t y , b o każą i płacą, a l e żeby t o ładne było, to w c a l e nie" — stwierdza zrobić d l a Dessy Rogowski, do Warszawy który p o 10 obecnie analogicz­ n y c h naczyń, j a k i e dał n a w y s t a w ę , i jakoś n i e może się d o n i c h zabrać. P o w o d e m niechęci d o wykonywa­ n i a dużych g a r n k ó w j e s t m . i n . t r u d n y w y p a ł t y c h n a ­ czyń. M a ł e p r z e d m i o t y w s t a w i o n e w w i ę k s z e się równomiernie, osiągając piękną, wypalają gładką po­ wierzchnię, p o d c z a s g d y p r z y dużych n i e u n i k n i o n e są różne s t y k i i p l a m y , s p o w o d o w a n e p r z e z l o k a l n y d o p ł y w p o w i e t r z a w czasie w y p a i u r e d u k c y j n e g o . Od paru ostatnich lat, kiedy pracowni Rogowskich dukcja warsztatu w stały się z n a n e znacznej mierze są w co p e w i e n chwili czas przysyłają mówienia. N i e k i e d y 28X obecnej zdarza CPLiA Wykonane ty, K a z i m i e r z Rogowski nie wstając o d koła d o s ł o w n i e p r a c u j e dzień i noc, garncarskiego. t y l k o trochę n a siedząco cają uwagę jest od wyrobów na rynek przez „Przedrzemię nich się znów dalej robię." P r a c e c e r a m i k i „artystycznej" Rogowskich przeznaczonych dukcji i miejscowy. wyraźnie odwra­ „zwyczajnych", T e n dział lekceważony. pro­ Przy­ czyną t e g o p o z a niższą ceną t y c h naczyń j e s t i t o , że — j a k twierdzi Kazimierz Rogowski — miejscowa ność n i e u m i e poznać się n a „ a r t y s t y c z n e j „Dla nie tutejszych ludzi warto* dobrze lud­ robocie". zdobić, bo Biała w y ś m i e w a się z m o i c h g a r n k ó w , że t o c z e r u p a . " W rozmowie przyznaje „zwyczajnymi" wane wyroby rozkupią. dawał j e d n a k , że g a r n k a m i znajdą „artystyczne", Gdyby na tani jednak rynek takie jak tylko się jakieś między wybrako­ natychmiast je pracochłonne miejscowy, „to ludzie wyroby chleba by nie najadł", m u s i więc d o sprzedaży l o k a l n e j p r o d u k o w a ć , „ c o szybsze i tańsze". Poglądy nych Rogowskiego na temat gustów słuszne. miejscowych Wprost przeciwnie n i e dość odbiorców — Białej, j a k i o k o l i c z n y c h w i o s e k wyrobio­ n i e są zarówno jednak mieszkańcy znakomicie orientują się w t e c h n i c z n e j i a r t y s t y c z n e j wartości k u p o w a n y c h siwaków i garncarza", dlatego, podają być — z braci Rogowskich, Czeczelewskiego, by może, zapytani rzecz c i e k a w a mimo który w ich wykonanie o ale J a k u b a swoje wkłada i dekorację, „dobrego n i e któregoś że i c h znają, przygotowując wyłącznie na r y n e k miejscowy, kliwości — że n e ze „ z w y c z a j n y m i " n a c z y n i a m i z p r a c o w n i s k i c h wybijają garncar­ i pokupne, pro­ w mieście, a d o odległego o 3 k m S i e l c z y k a przeniósł idzie się d o p i e r o w 1934 r „ w z w i ą z k u z m a ł ż e ń s t w e m . oraz Dessa, zaspo­ odbior­ które dość duże i t e r m i n o w e z a ­ się, że mając pilne robo­ s k i w Białej p o o j c u , Czeczelewski odziedziczył Rogow­ pierwszy. pracował na Czeczelewski zestawio­ warsztat wyroby Jakub się s w y m w y g l ą d e m n a p l a n wyro­ tyle tros­ Początkowo „artystyczne" kojenie potrzeb klienteli miejskiej. Głównymi cami inspirowane. związane z w y r o b e m nie. ma Formy Rogowskich. Adamie. pochodzi z rodziny garncarskiej, za­ mieszkałej o d d a w n a w B i a ł e j . „ M y jeszcze R a d z i w i ł lowscy mieszkańcy" — p o w i a d a o swej rodzinie. O j ­ ciec J a k u b a , A d a m , o r a z d z i a d e k , I g n a c y — b y l i g a r n - �carzami. Czy pradziadek pracował w tym t e g o już J a k u b n i e w i e . Oprócz A d a m a Ignacy Czeczelewski zawodzie, miał jeszcze trzech synów: A n t o n i e g o , S t a n i ­ sława i P i o t r a , z k t ó r y c h k a ż d y umiał w y r a b i a ć g a r n ­ ki, jednak zawodowymi g a r n c a r z a m i d o końca swego życia z o s t a l i t y l k o A d a m i A n t o n i . Stanisław przeniósł się około 1905 r . d o W a r s z a w y , g d z i e o t r z y m a ł posadę n a k o l e i , zaś P i o t r , żyjący d o d n i a dzisiejszego, odszedł d a w n o o d z a w o d u g a r n c a r s k i e g o , d o k t ó r e g o n i e miał nigdy zamiłowania. Obecnie kowo trudni Jakub pracuje na r o l i i dodat­ się s t o l a r s t w e m . Czeczelewski, urodzony w 1907 r „ uczyć się t o c z e n i a g a r n k ó w , mając l a t 14, w s w e g o o j c a . N a u k a szła m u dość d o b r z e . I r z e c h l a t a c h umiał już w y k o n y w a ć zaczął warsztacie Po blisko wszystkie formy, s t o s o w a n e w p r a c o w n i ojca, i zdobić j e . D o w y p a l a n i a garnków ojciec n i e dopuszczał syna, n i e dowierzając m u , że d o b r z e „ o g i e ń p o p r o w a d z i " . J a k u b nauczył się w y p a l a ć g a r n k i d a l e k o później, d o p i e r o w czasie c h o ­ r o b y s w e g o o j c a , w 1932 r . E g z a m i n n a c z e l a d n i k a zdał w 1942 г., k i e d y Niemcy zażądali, a b y w s z y s c y pra­ cujący rzemieślnicy b y l i w y k w a l i f i k o w a n y m i f a c h o w ­ cami. J a k wiemy, ladnika Ludwik Czeczelewski Czeczelewskiego wyzwalał n a cze­ Rogowski. pracuje w sw3'm zawodzie d o dziś, łącząc go z u p r a w ą r o l i , s k u t k i e m czego g a r n c a r s t w u n i e m o ż e poświęcić kiedy — wypalania jesieni całego zdaniem jego — garnków. O d wczesnej pracuje przy roli. Zimową porą przygotowanie czasu, zwłaszcza są n a j l e p s z e kole „pieca" wiosny dorywczo, można jest wtedy do zajęty wprawdzie w lecie, warunki do późnej pracą n a wypalać, ale utrudnione, gdyż Ryc. t o c z e n i e i suszenie g a r n k ó w t r w a d a l e k o dłużej. Cały 24. Dzbanek Wykonany „szerszy u dołu". w pracowni Forma inspirowana. Rogowskich. w a r s z t a t C z e c z e l e w s k i e g o z n a j d u j e się w k u c h n i , g d z i e oprócz koła i półek i do suszenia glinę, którą t r z y m a w k u c h e n n y m . Podobnie k u b Czeczelewski naczyń głębokiej ma również jamie pod piecem j a k bracia Rogowscy, t a k i J a ­ w y k o n u j e przede wszystkim siwaki. N a c z y n i a z d o b i o r n a m e n t e m g ł a d z o n y m , uważając, a b y c z e r e p n i e był z b y t p r z e s u s z o n y , g d y ż w t e d y „brzydkc się n a n i m p i s z e " . D e k o r a c j ę w y k o n u j e za pomocą k r z e ­ mienia kształtu Czeczelewski aby były owalnego. bardzo dba o wygląd swych dobrze wypalone wyrobów, i ładnie o z d o b i o n e , mimo że — j a k t w i e r d z i — kupujący n i e umieją t e g o ocenić i t a k samo i za m n i e j s t a r a n n i e w y k o n a n e . „ M i ł o spojrzeć, płacą za n a c z y n i a pięknie o z d o b i o n e , j a k jak n a c z y n i e j e s t d o b r z e w y p a l o n e i ładnie o z d o b i o n e , ale mało j e s t . k t o b y się n a t y m znał." L u b i zdobić i z d o b i dla swojej przyjemności, bo: „Mnie się m o j a praca p o d o b a i z a w s z e podobała, a j a k m : się t o w a r u d a , t o człowiek jest bardzo z a d o w o l o n y ! " Nigdy n i e pragnął p r a c o w a ć w i n n y m z a w o d z i e , j a k n p . b r a t j e g o , Józef, który „ n i e miał ż a d n e g o pociągu d o g a r n c a r s t w a , w o ­ lał zostać na r o l i " . „ T o c z e n i e t o ciężka r o b o t a , w i ę c d o lego t r z e b a mieć z a m i ł o w a n i e ; każdy j e d e n , j a k n i e m a zamiłowania, t p n i c z tego n i e w y j d z i e . " W p r a c y p o ­ magają m u żona, Z o f i a , i s y n , I g n a c y , mający obecnie 17 l a t , którzy zdobią g a r n k i . T r o s k ę J a k u b a C z e c z e l e w ­ s k i e g o s t a n o w i f a k t . że s y n , umiejący naczynia, nie ma garncarstwa. „Przy właśnie owego toczyć i zdobić „zamiłowania" chać z t o w a r e m i t a r g o w a ć — t o l u b i , a l e n i e lepić." Ogromnie ..bylejakie" do k o l e o n n i e chce siedzieć, t a k j e ­ garnki n i e r a z się g n i e w a n a s y n a za j e g o zdobienie. „Nie chce m u się zdobić, bo m ó w i , że t o n i e p o t r z e b n e , a j a k t a k i b r z y d k o z d o b i o n y Ryc. 25. Dzbanek „szerszy u dołu". Wykonany w pracowni Forma inspirowana. Rogowskich. 289 �Ryc. garnek 20. Naczynie wygląda! W s t y d na kwialy. Forma mnie taki garnek inspirowana. komuś p o ­ kazać czy dać n a r y n e k . N i e m o g ę patrzeć n a taką r o ­ b o t ę . " S a m t a k s t a r a się zdobić, a b y „całość jakoś w y ­ Wykonane w pracowni Rogowskich. z b i e r a n i a j a g ó d i duże n a c z y n i a d w u u s z n e d o k i s z e n i a o g ó r k ó w ( t a b l . I I I ) ( r y c . 27 i 29). Naczynia wyrabiane w warsztacie Czeczelewskiego glądała", a b y p o w y p a l e n i u w z ó r „ n i e z m a t o w i a ł " , t y l ­ są r a c z e j k o srebrzyście odcinał się o d c z a r n e g o tła. 4 l i t r y , a g a r n k i d w u u s z n e dochodzą d o 10 l i t r ó w p o ­ Czeczelewski r o b i g a r n k i jedynie Naczynia swe wozi ale n a j w i ę c e j na rynek n a t a r g i d o Piszcząca, do Białej. N a c z y n i a lokalny. Terespola, j e g o są b a r d z o po- duże, n p . ładyszki i d z b a n k i mierzą jemności. M a ł y c h właściwie garnków, nie robi, chyba poniżej litrów, zamówienie. J a k widać z powyższego, p r o d u k c j a Czeczelewskiego k u p n e i n i e m o ż e nadążyć z i c h w y r o b e m . „ W zeszłym charakterem s w y m odpowiada t y g o d n i u t y l e było p r a c y ( n a t u r a l n i e garncarskiej), wykonywanym że dwóch na specjalne ponad przez ojca m n i e j więcej Rogowskich, wyrobom Stefana. Jest m i aż p a l c e o m d g l a ł y (sic!) o d r o b o t y . " S i w a k i u w a ż a ­ przeznaczona n e są p r z e z ludność z o k o l i c Białej za g o r s z e i b r z y d ­ j e g o w y m a g a ń i t r a d y c y j n a , bez o b c e j i n s p i r a c j i i l i ­ sze o d g l a z u r o w a n y c h . „ T o t a k i e s m o t r u c h y i ciekną." czenia Nic wyroby więc dziwnego, że C z e c z e l e w s k i , chcąc zadowolić dla odbiorcy się z g u s t e m przykład f o r m garnków skich garncarzy. na czerwono ( G a r n k i t a k i e widział w Białej w i glazurowanych. okresie międzywo­ miejskiej potrzebowania j e n n y m , przywożone t u na t a r g przez garncarzy z Sie­ wszystkich miatycz.) wykonywanych Niestety dziś rodzajów dostosowana dzięki t e m u bial­ w z w i ą z k u ze zmianą za­ ten nie wyrabia naczyń. N i e w y k o n u j e R e z u l t a t miał c a ł k i e m niezły. G a r n k i dobrze szabasówek, b u n i e k n a o l e j , p o k r y w e k , rozku- słoniny piła. O k a z a ł y się o n e j e d n a k d a l e k o ków, g d y ż glejta, wyrób dlatego icfi ogromnie Czeczelewski droższe o d s i w a ­ podrażała chwilowo kosztowna zaniechał i c h produkcji. Z wyrabia dziś Jakub Czeczelewski, są różnej wielkości d o n i c z k i n a k w i a t y , m i s k i , m a k u t r y , ładyszki n a m l e k o i k w a s , d z b a n k i d o 290 do przyrządzania dużo s p r z e d a j e garnków, więc rynienek ryb, już już do natomiast ładyszek, a w l e t n i m i dzbanków. F o r m y g a r n k ó w j e d n o - l u b d w u u s z n y c h są d o s i e b i e zbliżone. Mają form, jakie najczęstszymi stosunkowo okresie form dobry przez garncarz od dawna się w y p a l i ł y , a ludność m o m e n t a l n i e w s z y s t k i e czy do k l i e n t e l i . Współczesne C z e c z e l e w s k i e g o stanowią kupujących, zrobił w t y m r o k u z wiosną d w a „ p i e c e " wypalanych wiejskiego, o n e dość w y d a t n e m a l n y m w y c h y l e n i u przypadającym brzuśce, o maksy­ m n i e j więcej n a 3'5 wysokości. Górna część brzuśca, p o w y ż e j najwięk­ szej wydętości, s k l e p i o n a j e s t półkuliście, p o d c z a s g d y �d o l n a , o łagodnie w y g i ę t y m p r o f i l u , z w ę ż a się k u p o d ­ stawie z wyraźnie zaznaczoną stopką, c z y l i .jak ją n a z y w a C z e c z e l e w s k i . skich wylewach, „rantem", Krawędź garnków o wą­ rozchylonych p o d kątem 45'', łączy się z j e d n y m , a w dużych n a c z y n i a c h z d w o m a mi, szerokości zgrubiałych. około 3 c m , Stosunek maksymalnego o k r a j a c h od podstawy wychylenia i garnka średnicy ucha­ zewnątrz do średnicy szyjki ma się najczęściej j a k 1 : 1,8 : 1,2. Ładyszki tych i samych z tym, mniej zajmuje Szyjka mają więcej brzusiec średnicy zbudowany proporcjach co mniej więcej podstawy w garnki, g a r n k a c h r e d u k u j e się b r u z d y , t u o t r z y m u j e kształt j e s t pośrodku wydłużony wylewu m a się j a k taśmowe ucho o lekko pomocą k u i o j c u ( t a b l . I V , 3—10, 15, 16), o r a z n o w e , jak twierdzi — przez siebie tzw. ..winca") jakiejś mający obydwoma gła­ wprowa­ (tabl. IV, 2 a b c d , 11—14). N i e k t ó r e ze s t o s o w a n y c h w z o r ó w 1, mają już ustaloną p r z e z C z e c z e l e w s k i e g o nomenklaturę, i t a k np. ślimacznicę, (tabl. IV, która 11), n a z y w a dawniej była „kółkiem", mniej linię zwarta zygzakowatą drugą „ząbkami", schematycznie zdobinę, nieco podobną I V , 13) — „drabinką". Stare przodkach ( t a b l . I V , 5—9) do poprzedniej wzory, — traktowa­ (tabl. odziedziczone po nazywa „pospolitymi". L i n i ę falistą, którą zapożyczył z książki s z k o l n e j uformowany mają nie­ go s y n a , n a z w a ł „wężykiem e g i p s k i m " . Obecnie w y m y ś l a już n o w y c h w z o r ó w , b o „już n i e m a swe­ nie głowy k u t e m u a n i czasu, ż e b y coś n o w e g o w y k o m b i n o w a ć " . dzióbek. dwuuszny, za ( t a b l . I V , 2b) — Jedyną formą obcą, którą C z e c z e l e w s k i wanych naczynia n y m o t y w roślinny ( t a b l , I V , 12) — „ d r z e w k i e m " , zaś D z b a n k i o d ładyszek różnią się t y m , że n a k r a w ę d z i zamówienie swe Stosunek wypu­ wielki zdobi naczynia. brzegach. (czyli Czeczelewski d z e n i a , stosując s t a r e m o t y w y , o d z i e d z i c z o n e p o d z i a d ­ wysokości lenia wylewu n e n a d „ r a n t e m " d o l n y m ( t a b l . I I I , 6). przewężona. cio średnicy biegnie tuż p o d umieszczo­ 1/4 wychy­ brzuśca k r a w ę d z i ą górną, d r u g i e , b a r d z i e j w y d a t n e , łagodnie 1 : 1,4. O d k r a w ę d z i w y l e w u d o m a k s y m a l n e g o kłych l e w u m a się z w y k l e j a k 1 : 2,5. P r o f i l m i s k i m a d w u ­ k r o t n e przewężenie: jedno, l e k k o zarysowane, dzone — że s z y j k a , która p r z y do g ł ę b o k i e j i dzbanki raźnie z a z n a c z o n e . Średnica p o d s t a w y d o średnicy w y ­ kobiety ucha w końcami ( t a b l . I I I , 4). C i e c z t l e w s k i z Terespola, kształcie pętli wykonał n a był wazon przymoco­ do p o w i e r z c h n i brzuśca wykonał zamówienie, ale t a Czeczelewski np. dziadek „pospolite" żowi za b a r d z o nieudaną, zwłaszcza raził go kształt u c h . motywy M i s k i i donice, z w a n e również wierzcioszkami, i podstawy dolne mają wy­ że w jego rodzinie każdy jego, Ignacy, najchętniej stosował ( t a b l . I V , 5, 8, 10), ojciec, Adam, wzory a wła­ ściwie m a t k a , A n t o n i n a , która w y d a t n i e pomagała m ę ­ n o w a f o r m a w y r a ź n i e m u się n i e podobała, u w a ż a ł ją dość g r u b e k r a w ę d z i e w y l e w u opowiada, z g a r n c a r z y „miał upodobanie do innego w z o r u " . I t a k przy „glansowaniu" naczyń, ( t a b l . I V , 7, 8, 10) o r a z lubiła kratki „pospolite" ( t a b l . I V , 15, 16), k t ó r y m i z a k r y w a ł a w o k ó ł całą p o w i e r z c h n i ę n a c z y ­ nia. Stryj, A n t o n i , zazwyczaj zdobił naczynia moty- �Tabl. 292 IV. Elementy i motywy zdobnicze występujące na garnkach z w Siei czy ku, pow. Biała Podlaska. pracowni Jakuba Czeczelewskiego �Ryc. 27. Garnek dwuuszny w a m i ślimacznic (które d a w n i e j te, jakie dziś stosuje Jakub o •pojemności 10 litrów. Wyk. Jakub pow. Biała Podlaska. były m n i e j z w a r t e Czeczelewski), niętymi s p i r a l a m i ( t a b l . I V , 9, 10), z y g z a k o w a t y m i skami ( t a b l . I V , 6) a l b o p r o s t y m i p a s k a m i , niż rozciąg­ kre­ polerowa­ wo, przestrzeń między zygzakowata, s i l n i e gładzcnych ( t a b l . I V , 4, 5) — l u b u j e się we dzo często s t o s u j e czy t y w y roślinne ( t a b l . I V , 12, 13). które przede wszystkim uwarunkowane kształtem n a c z y n i a . P o d s t a w ą k o m p o z y c j i naczynia poziomych nych, na d w a pola linii dzielących zdobnicze równoległych, garnek J a k u b Czeczelewski pasowym, biegnącym przybiera linii formę zygzakowatej. wyciągniętej Rrzadko w z ó r złożony z m o t y w ó w Z motywów tych t w o r z y J a k u b Czeczelewski k o m p o ­ zycje, Część górną, d a l e k o za blisko na dwie są jest podział pomocą dwóch siebie nierówne położo­ części. podziału naczynia wierzchnia umieszcza s p i r a l i ( r y c . 29) n a ogół w i d z i m y t u „ d r z e w k a " , o p a r t e g o o linię ( t a b l . I V , 29—37). szyjki, motyw zygzakowatych W ładyszkach gdzie Czeczelewski pionowych (ryc. najchętniej pasków, skośnych 28), o r n a m e n t „drzewka", ciągniętej s p i r a l i ( t a b l . I V , 38, 39). M i s k i z d o b i lewski sków j e d n a k o w e j nątrz południko- zwykle równoleżnikowo. i d z b a n k a c h j a k o trzecie pole zdobnicze występuje p o ­ Część d o l n a , z n a c z n i e większa, m a z a w y c z a j k i l k a p a ­ szerokości, biegnących wypełnia Złożony o n b y w a z s z e r e g u ślimacznic ( r y c . 27), częściej jednak traktowane mo­ linia ślimacznica mniejszą w s z e l k i e g o r o d z a j u k r a t k a c h ( t a b l . I V . 14 — 16). B a r ­ też i a b s t r a k c y j n i e kratka, czy przedsta­ ornamentem pasków wypełnia spirala w i a t a b l i c a I V (17—28). spiralnych ( t a b l . I V , 9-11) i Sielczyk, ( r y c . 28). S z e r e g k o m b i n a c j i t y c h m o t y w ó w od poprzedniej, ślimacznic nimi rozciągnięta n y m i n a g ł a d k o ( t a b l . I V , 5). S a m i n f o r m a t o r — oprócz linii, Czeczelewski, po stronie cały zewnętrznej ornament sprowadza i linii roz­ Czecze­ wewnętrznej. Zew­ się d o d w ó c h tylko l'93 �Antoniego Czeczelewskiego, stryja Czeczelewski, zmarły w reprezentował starsze Jakuba. Antoni c z e r w c u r b . , w w i e k u l a t 74, pokolenie bialskich garncarzy. C h o r o w i t y o d l a t młodych, niechętnie i t y l k o ulegając woli ojca poświecił się g a r n c a r s t w u . U p r a w i a ł ten ciężki z a w ó d p r z e z l a t z górą 50. W o s t a t n i m dziesię­ cioleciu Chory n i e był już w stanie i n t e n s y w n i e n a gruźlicę, siadał p r z y k o l e w pracować. okresach lep­ szego s a m o p o c z u c i a . Z d a r z a ł o się, że w y p a l a ł j e d e n l u b d w a p i e c e n a r o k , a p o d k o n i e c życia z a l e d w i e jeden p i e c n a d w a l a t a . D r u g a żona, którą poślubił w 1934 г., nie potrafiła cały na trud nauczyć toczenia się z d o b n i c t w a i dekorowania naczyń, t a k że spadał wyłącznie niego. Antoni Czeczelewski garncarza, który uchodził za niejednokrotnie bardzo swych zdolnego mniej doś­ w i a d c z o n y c h k o l e g ó w uczył t a j n i k ó w rzemiosła, z w ł a ­ szcza zaś strem „prowadzenia" wypału, nieprześcignionym. w czym Podobnie rze, t a k i A n t o n i Czeczelewski był jak inni maj­ garnca­ toczył buńki, ładyszki, szabasówki, g a r n k i , d z b a n k i , d o n i c z k i , m a k u t r y , miski i tzw. durszlaki, to jest m i s k i z d z i u r k o w a n y m dnem, służące do głębokiej odcedzania. czerni, namentem na Wyroby gładzonym. F o r m y l e w s k i przejął Wyroby jego powierzchni miały zdobione naczvii A n t o n i o d s w e g o ojca, bialskich, czym granicę zdobi stref or­ Czecze­ Ignacego. jego, p o d o b n i e j a k i w y r o b y carzy odcień były innych garn­ ornament dwustrefowy, przy stanowi maksymalne wychylenie brzuśca, podkreślone p o d w ó j n ą kreską, obiegającą n a ­ Ryc. 28. Łady sika. Wyk. Jakub Czeczelewski, pow. Binla Podlaska. Sielczyk, czynie wał równoleżnikowo. ułożonymi gładzonymi w biegnących w nieznacznej odleg­ brzuśca pokry­ od między siebie nimi wy­ skośnym k r e s k o w a n i e m . Górną partię brzuśca zakreślał l i n i a m i f a l i s t y m i l u b k i l k o m a umie­ szczonymi obok siebie równoległych, część odległościach p a s a m i , zaś przestrzeń pełniał czasem linii Dolną pewnych dzbanków ślimacznicami. i ładyszek wykonywał Na szyjkach pionowe paski lub łości o d k r a w ę d z i g ó r n e j , m i ę d z y k t ó r y m i z n a j d u j e się p o z i o m o biegnącą w y c i ą g n i ę t ą spiralę. O t w o r y w d n a c h l i n i a f a l i s t a ( t a b l . I I I , 6a), w e w n ą t r z zaś częstym m o ­ durszlaków rozmieszczał w t e n sposób, że tywem bywa dekoracyjny motyw s p i r a l a , wypełniająca dno, z wybiegają­ c y m i o d n i e j n a b o k i p ę k a m i p r o s t y c h , rozchodzących się w a c h l a r z y k o w a t o k u g ó r z e ( t a b l . I I I , 6b). Na specjalne uwagę wśród wyrobów s k i e g o zasługują duże d o n i c z k i n a k w i a t y , n i e r a z cie­ 5, której p o w i e r z c h n i ę , podzieloną n a t r z y s t r e f y róż­ n e j szerokości, w y p e ł n i a fali­ ..drzewka" i linii stych. wykonującym który j e s t z d o l n y m g a r n c a r z e m , swe w y r o b y technicznym i na nieprzeciętnym a r t y s t y c z n y m , n i e został czas „ o d k r y t y " p r z e z o r g a n y spełniające w Dziś Porównując pracowni badań, Czeczelewskiego p o k u p e m i ł a t w o rozchodziły biorców. jednak ze trudno sobą pozio­ dotych­ wojewódz­ kuba z Czeczelewskich gowskich. garnki te same z wystaw, organizowanych w stolicy woje­ N i e s p o t y k a się formy pochodzące nicza w ó d z t w a , a n i przesłane do W a r s z a w y . Widzimy kształtowania t w i e l u b e l s k i m opiekę n a d l u d o w ą twórczością p ' a s t y c z - i t u niemal — krzywdząca. jest dla Czynniki Czeczelewskiego terenowe, niewątpliwie sprawujące j e w ó d z t w i e l u b e l s k i m opiekę n a d l u d o w ą artystyczną, powinny wreszcie w wo­ twórczością przełamać tę jaką s t a n o w i odległość 3 k m . dzieląca Białą zaporę, Podlaską Sielczyka. kształty. Wspólna 2i)4 Białej można pominąć działalności t r z e c i e g o czynny t a m był do n i e d a w n a , a trzech identycznych dzbanki czy prawie zdob­ rozwiązywania sposób zdobienia stosowanym w i d z i m y n i e t y l k o sze­ zdobniczych ca, w y c i ą g n i ę t a s p i r a l a , z y g z a k , dobieństwo Ro­ zasady jest także t e c h n i k a elementów i Ja­ produkcji sposób do wspól­ Antoniego identyczne problemu dekoracji. Gdy zestawimy (ślimaczni­ wężyk itp.), ale i p o ­ układów k o m p o z y c y j n y c h , wyrażające się w t e n d e n c j i d o c a ł k o w i t e g o w y p e ł n i e n i a dekoracją p o ­ wierzchni naczynia, zachowania Podlaskiej, obok siebie z garncarzy, łych układów mianowicie cech s t o s o w a n y p r z e z R o g o w s k i c h ze s p o s o b e m działu brzuśca, o p e r o w a n i a Pisząc o ośrodku g a r n c a r s k i m w z p r a c o w n i mają (gładzenie), j a k r ó w n i e ż reg który wiele n p . ładyszki, z różnych przez o b y d w u Czeczelewskich, sytuacja się odszukać. „zwyczajnej" ju nie już pochodzące łatwością i c h r ó w n i e ż w s k l e p a c h C P L i A czy Dessy. T e g o r o d z a ­ od je wyroby, cieszyły się wśród o d ­ g a r n c a r s k i c h , k t ó r e są jeszcze dostępne dostrzegamy ną. W y r o b y j e g o n i e b y ł y d o t y c h c z a s e k s p o n o w a n e n a żadnej Antoniego naj­ gwiazdy. n y c h . O d n o s i się t o d o w y t w ó r c z o ś c i J a k u b Czeczelewski, mie wielkim stanowiły komponowany p o s t a c i ośmiopromiennej Wyroby Czeczelew­ k a w i e zdobione, j a k n p . przedstawiona n a t a b l i c y I I I , wzór częściej w ośrodkowy, zachodzą dwustrefowego kontrastem w czy t o p o j e d y n c z y c h e l e m e n t ó w , czy c a ­ dekoracyjnych. Pewne między poszczególnymi po­ zestawieniu różnice, warsztatami, jakie doty- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/54aeef0124025b1ef6e3f8ee5c145ee0.pdf c2e3ec1a0f5d42887c97a22670e0782e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4920 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource Myślenickie chałupy chałupa z wyżką Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4559 Title A name given to the resource Chałupa z wyżką w Myślenickiem/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1966 t.20 z.2; s.113-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cieśla-Reinfussowa, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zofia C H CieŚla-Reinfussowa A Ł U P A z W Y Ż K Ą W czasie b a d a ń inwentaryzacyjnych, prowadzonych w sierpniu 196p r. z ramienia Muzeum Regionalnego P T T - K w M y ś l e n i c a c h przez e k i p ę złożoną z p r a c o w n i k ó w Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e i Pracowni Bada­ nia Sztuki Ludowej I n s t y t u t u Sztuki P A N pod k i e r u n ­ k i e m prof. dr. Romana Reinfussa, odkryta została nie­ spodziewanie we w s i B o g d a n ó w k a (pow. Myślenice) cha­ ł u p a z k o m o r ą umieszczoną na strychu, u k r y t ą pod da­ chem, czyli z tzw. w gwarze miejscowej — w y ż k ą . Cha­ ł u p a ta, niestety nie datowana, budowana była, j a k w y ­ nika 7. informacji udzielonych przez obecnego w ł a ś c i c i e ­ la W ł a d y s ł a w a Czopka około 1800 r Fundatorem jej W M Y Ś L r S B E N - i C p K I E M p st był pradziadek Walentego Knapa (zmarłego w 1950 r. w w i e k u l a t 90) z a m o ż n y gospodarz p o s i a d a j ą c y w ó w ­ czas 2 ć w i a r c i z n y " z 80-morgowej niegdyś r o l i C h a ł u p a n a k r y ł a w s p ó l n y m dachem z częścią gospo­ darczą, jednotraktowa ( i l . la) s k ł a d a się zasadniczo z 3 części, o d w ó c h pomieszczeniach k a ż d a : 1) mieszkal­ nej, złożonej z izby i „ p i e k a r n i " , 2) sieni przelotowej, dobudowanej do piekarni i stajni z w e j ś c i e m przez sień oraz 3) boiska z w r o t a m i w j a z d o w y m i i s ą s i e k u , p o ł ą ­ czonego z boiskiem za p o ś r e d n i c t w e m szerokiego okna w y c i ę t e g o w d z i a ł o w e j ścianie zrobionej z belek. K a ż d y z poszczególnych członów b u d y n k u ma od­ dzielną dla siebie p ł a t e w i p o d w a l i n ę . Plan budynku u z u p e ł n i a przystawiona przy n a r o ż n i k u p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i m „ k u c a " i wozownia o ś c i a n a c h z desek na kon­ strukcji ramowej, nakryte dachem s p ł y w a j ą c y m a ż do ziemi. Dom zbudowany jest z grubych bali j o d ł o w y c h w i ą ­ zanych na tzw. rybi ogon. Część mieszkalna różni się od gospodarczej t y m , że bale u ż y t e w jej ś c i a n a c h są sciosane siekierą do kantu, podczas gdy reszta b u d y n k u ma bale jedynie okorowane. Szpary między belkami u t ­ kane były niegdyś d o k ł a d n i e mchem, a n a s t ę p n i e oble­ pione g l i n ą ; dziś w i d a ć j u ż liczne, często nie u z u p e ł n i a ­ ne ubytki. Ponadto część mieszkalna jest bielona, przez co odbija się j a s n ą p l a m ą od reszty budynku - sza­ rej, spatynowanej latami części gospodarczej (ił. 2). D r z w i w e j ś c i o w e do sieni ,tak od p o ł u d n i a , j a k od Północy, zawieszone są na biegunach ( i l . 4). Tafle drzwio­ we s p o r z ą d z o n e są z grubych desek osadzonych na d w u masywnych s p ą g a c h , do k t ó r y c h przybite są b u k o w y m i k o ł k a m i , w y s t a j ą c y m i na z e w n ą t r z na długość ok. 8 cm. Trzy okna (jedno od piekarni, dwa od izby) skierowane są w s t r o n ę p o ł u d n i o w ą . Są one p o w i ę k s z o n e i przero­ bione j u ż za p a m i ę c i obecnego właściciela. Pierwotnie były one m a ł e „na 4 szybki", ujęte w w ą s k ą r a m ę , w p r a w i o n ą wprost w o t w ó r w y c i ę t y w belkach zrębu. R a m ę oblepiono dookoła g l i n ą dla uszczelnienia. Okien tych nie otwierano nigdy. Obecnie okna s ą do otwiera­ nia, dwukwaterowe, po 3 szybki w k a ż d e j kwaterze. Ze w z g l ę d u na n i e r ó w n o ś ć gruntu podwaliny leżą w części gospodarczej (aż po d r z w i do sieni) wprost na ubitej ziemi, z a ś część mieszkalna ma w z d ł u ż ściany frontowej p o d m u r ó w k ę z kamienia. Znajduje się w niej wejście do piwnicy, mieszczącej się pod izbą. Piekarnia, k t ó r a do dnia dzisiejszego jest jeszcze k u r ­ na ( i l . 3), m a p o w a ł ę ułożoną z dyli (połówek belek), leżą­ cych n a . t n & a r z a c h b i e g n ą c y c h r ó w n o l e g l e do ściany II. 1. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myśle­ nice, a) plan domu, b) przekrój podłużny, c) przekrój poprzeczny przez „piekarnię", d) wkładanie desek p o w a ł y „na zakład". 113 �2 frontowej. Szpary między dylami utkane są mchem, od strony strychu oblepione g r u b ą w a r s t w ą gliny. Mniej więcej p o ś r o d k u p o w a ł y znajduje się p r o s t o k ą t n y o t w ó r (tzw. woźnica) do odprowadzania dymu, zatkany deską ze z w i s a j ą c y m kijem, s ł u ż ą c y m do otwierania. Powala w izbic, znajdująca się na poziomie ok. 0,3 m niższym niż w piekarni, położona jest „ n a z a k ł a d " ( i l . Id), to znaczy, że na d w ó c h deskach, umieszczonych r ó w ­ nolegle do siebie w odległości kilkunastocentymetrowej, leży trzecia, która n a k r y w a p o w s t a ł ą w ten sposób szpa­ rę. Deski p o w a ł y spoczywają na 3 tragarzach, podtrzy­ mywanych od dołu poprzecznie umieszczonym „ostromem" (siestrzanem). W sieni p o w a ł a znajduje się jedy­ nie w części północnej ( i l . 4). Są to luźno położone deski. Podłogę z a r ó w n o w sieni, jak w piekarni, stanowi ubita glina. tzw. klepisko ( i l . 3, 4),, jedynie w izbie znaj­ duje się podłoga z grubych i szerokich desek j o d ł o ­ wych, ułożonych na poziomie ok. 35 cm w y ż s z y m . Sensacyjnym odkryciem w opisywanej t u c h a ł u p i e jest doskonale zachowana „ w y ż k a " - komora o ś c i a n a c h z grubych o k r ą g l a k ó w , w i ą z a n y c h na węgieł, mieszczą­ ca się na strychu nad izbą. Nachylone k u środkowi ściany boczne wyżki m a j ą k o n s t m k c j ę p o d o b n ą do slegowej, p o w a ł ę zaś t w o r z ą dyle z w r ó c o n e obłymi strona­ mi do góry ( i l . Ic). Wejście do wyżki prowadzi z sieni, z k t ó r e j wchodzi się po drabinie na strych i idzie po po­ wale piekarni ( i l . I b ) . C h a ł u p ę nakrywa wysoki dach gontowy ( i l . 5) z a k o ń ­ czony nad częścią gospodarczą j a k czterospadowy, ma­ 114 j ą c y zaś nad częścią m i e s z k a l n ą pionowy naczółek, prze­ chodzący d o ł e m w szeroki okap o p a d a j ą c y k u ziemi. Konstrukcja dachu jest krokwiowa, z t y m że od k r o k w i spoczywających na platwj. ułożonej na pionie ściany, biegną „ p r z y p u ś n i c e " (dodatkowe k r ó t k i e krokiewki), w s p i e r a j ą c e się dolnymi k o ń c a m i na poziomej belce, le­ żącej na wypuszczonych o ok. 85 cm przed z r ą b k o ń ­ cach tragarzy ( i l . Ic). We w n ę t r z u c h a ł u p y najbardziej i n t e r e s u j ą c a jest piekarnia ( i l . 3), która bez zmian z a c h o w a ł a po dzień dzisiejszy swój p r y m i t y w n y charakter. Jak wspomniano poprzednio, piekarnia jest jeszcze kurna, w z w i ą z k u z czym pod poczerniałą od sadzy powałą, w z d ł u ż obu ścian wejściowych b i e g n ą masywne półki do suszenia drewna, tzw. palenie (każda pólka s k ł a d a się z d w ó c h belek wpuszczonych w ściany). Oparta k o ń c a m i na przeciwległych poloniach wisi trzecia p ó ł k a z d w ó c h ł u ­ kowato w y g i ę t y c h d r ą g ó w , na której r ó w n i e ż u k ł a d a się drewno do suszenia ( i l . 3). Piec, s k ł a d a j ą c y się z szerokiej podstawy, na której spoczywa obszerny gliniany blok z czeluścią do piecze­ nia chleba, zbudowany przy ścianie p ó ł n o c n e j , ma w y l o t i znajdującą się przed wylotem polepę z w r ó c o n ą do pie­ karni. C a ł a zaś reszta pieca umieszczona jest w sąsied­ niej izbie, do k t ó r e j wchodzi się przez niskie d r z w i o w y m i a r a c h 80 x 130 cm. N a d w y l o t e m czeluści pieca w piekarni osadzony jest ł u k o w a t y daszek ( i l . 3), plecio­ ny z chrustu i grubo polepiony gliną dla ochrony przed iskrami unoszącymi się w czasie gotowania na nalepie. �Chałupa z wyżką. Bog­ danówka nr 31, pow. M y ś l e n i c e : I I . 2. Widok od pld.-zach. II. 3. Wy­ lot pieca kurnego w „piekarni". 11. 4. Drzwi na biegunach wiodące do sieni. Niespodziewane odkrycie c h a ł u p y z w y ż k ą na tere­ n i ą gdzie trudno było przewidzieć jej w y s t ę p o w a n i e , s p o w o d o w a ł o , że cały zespół badawczy specjalnie nasta­ wił się na zbieranie informacji o tego typu c h a ł u p a c h . Okazało się, że tradycja c h a ł u p z w y ż k ą na terenie po­ ł u d n i o w e j części powiatu myślenickiego znana jest w niektórych wsiach nawet stosunkowo m ł o d y m ludziom. Poza B o g d a n ó w k a , gdzie j a k wiemy w y ż k ę znaleziono w stanie nic naruszonym, resztki częściowo wyburzonych wyżek, w z g l ę d n i e c h a ł u p gdzie w y ż k ę z l i k w i d o w a l i do­ piero obecni właściciele, zanotowano w : Węglówce, Sko­ mielne! Białej i Skawic, a ż y w a tradycja w y ż e k zachnwnla się v v Skomielnej Czarnej Lubniu T o k a m i oraz Kasince należącej już do powiatu limanowskiego Według zebranych informacji podstawowym celem w y ż e k było magazynowanie zboża, mięsa i innych pro­ d u k t ó w w pomieszczeniu bezpiecznym od złodziei. W y ­ s t ę p o w a ł y one w c h a ł u p a c h n a l e ż ą c y c h do gospodarstw zamożnych, liczących pierwotnie 30-40 m ó r g pola i więcej. Z w y j ą t k i e m p r z y k ł a d u z B o g d a n ó w k i , gdzie j a k wie­ my część mieszkalna i gospodarcza zlokalizowane były pod j e d n y m dachem, były to z reguły zagrody wielobudynkowe, w k t ó r y c h w y s t ę p o w a ł osobno dom mieszkal­ ny i osobno budynki gospodarcze, niekiedy zredukowa­ ne do jednego, o b e j m u j ą c e g o wszystkie pomieszczenia gospodarcze pod w s p ó l n y m dachem, Gdy p o r ó w n a m y plany d o m ó w , w k t ó r y c h do niedaw­ na z n a j d o w a ł y się w y ż k i , okazuje się, że (podobnie j a k 115 �II. 5. Chałupa z wyżką. Bogdanówka nr 31, pow. Myślenice. na Orawie) nie są one z w i ą z a n e z j a k i m ś jednym ściśle o k r e ś l o n y m typem w e w n ę t r z n e g o podziału budynku. Nie r ó ż n i ą się też od i n n y c h pod w z g l ę d e m konstrukcji. Z reguły są to c h a ł u p y jednotraklowe, dwuizbowe, ma­ j ą c e po jednej stronie w amfiladzie tzw. p i e k a r n i ę , a za nią d r u g ą izbę. o k r e ś l a n ą jako „świetnica". Ze względu na różnice p o z i o m ó w pował kurnej piekarni i świetnie;/ w y ż k a zlokalizowana była zawsze nad tą d r u g ą ( i l . Ib). Jeżeli miejsce ś w i d n i c y z a j m o w a ł a komora, w ó w c z a s m i a ł a ona r ó w n i e ż p o w a l ę położoną niżej niż piekarnia, co d a w a ł o możliwość umieszczenia nad n i ą wyżki. W pierwszym wypadku w e j ś c i e na górę wiodło z sieni po drabinie w d r u g i m zaś bezpośrednio z komory gdzie wychodziło się albo po drabinie albo gdy b r a k ł o na nią miejsca po k o ł k a c h wbitych w szpary w z n a j d o w a ł y się sasi&ki na zboże i ićct"dl^ti d o 2£i\vi CS-ZlIII i a z ip G,SÓ"VV* m i^si W Ć I Przedstawione tu m a t e r i a ł y dotyczące c h a ł u p z w y ż ­ ką na terenie powiatu myślenickiego n a s u w a j ą pytanie s k ą d ta forma budownictwa znalazła się tutaj i w j a k i m stosunku pozostaje do podobnych c h a ł u p w y s t ę p u j ą c y c h na innych terenach. Z dotychczasowych m a t e r i a ł ó w p u ­ blikowanych wiadomo, że klasycznym obszarem w y s t ę ­ powania tego rodzaju c h a ł u p jest Orawa, s k ą d ten t y p budownictwa miał przedostać się do najbliszych wsi oko­ licznych . Nowsze badania budownictwa drewnianego, prowadzone przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Zakopanem w związku z projektowanym w przyszłości muzeum skan­ senowskim, w y k a z a ł y że w budownictwie p o d h a l a ń s k i m c h a ł u p y z w y ż k ą jakkolwiek niezbyt liczne, w y s t ę p u j ą od T a t r (Witów Brzegi) po Gorce (Łopuszna) . j 1 2 116 Widok od płd.-wsch. Jeżeli teraz wszystkie w i a d o m o ś c i posiadane o cha­ ł u p a c h z w y ż k ą uwidocznimy na mapie ( i l . 7), to okaże się, że obszar w y s t ę p o w a n i a w y ż k i obejmuje r o z l e g ł e te­ reny Podhala i Nowotarszczyzny, Orawy i jej najbliż­ szego przedpola (Raba W y ż n a , Spytkowice, Sidzina), s k ą d w ą s k i m przesmykiem (Skawa, Skomielna Biała) przechodzi na teren powiatu myślenickiego. N i e znaczy to jednaik, że zasięg wyżki uwidoczniony na mapie zgod­ ny jest z d a w n y m stanem faktycznym, Bardziej prawdo­ podobne jest, że p r z y c z y n ą b i a ł y c h p l a m w i d n i e j ą c y c h między S i d z i n ą a Skomielna C z a r n ą czy między Łopusz­ n ą a K a s i n k ą jest po prostu brak odpowiednich b a d a ń . Obecnie w y r a ź n i e zarysowało się zagadnienie w y ż k i w Gorcach i Beskidzie Wyspowym wolno sądzić że no­ wo badania szybko poszerzą stan naszych w i a d o m o ś c i Na terenie znanego dziś zasięgu c h a ł u p z w y ż k ą w y ­ stępują dwa zasadnicze typy, a mianowicie: c h a ł u p a z w y ż k ą i w i o d ą c y m do niej gankiem ( „ p r z e d w y s c e m " ) , n i e w ą t p l i w i e charakterystycznym dla lego rodzaju b u ­ downictwa orawskiego oraz drugi t y p - z w y ż k ą cał­ kowicie u k r y t ą pod dachem (i s t ą d tak ł a t w ą do przeo­ czenia), do k t ó r e j wejście wiedzie ze strychu w z g l ę d n i e z komory przez o t w ó r w powale. Ten drugi sposób roz­ w i ą z a n i a wejścia jest szczególnie rozpowszechniony na Podhalu {Poronin K o n i ó w k a k. Podczerwonego, W r ó b lówka, W i t ó w Brzegi, Białka, Dzianisz, Maruszyna, Ł o ­ puszna Czarny Dunajec (stara c h a ł u p a z 1711 r . ) W y ­ s t ę p o w a ł on jednak r ó w n i e ż w Skomielnej Białej, w s i położonej na p o ł u d n i o w y c h k r a ń c a c h powiatu m y ś l e n i c ­ kiego Analogie do wejścia wiodącego do w y ż k i prz^z strych znajdujemy natomiast w centrum O r a w y w^ Pod— 4 �wiJku, w c h a ł u p i e z 1819 r., k t ó r a podobnie j a k na Pod­ halu i w M y ś l e n i e k i e m nie ma ganku - przedwysca. Obecnie gdy znamy podstawowe typy c h a ł u p z w y ż k ą i ich zasięgi n a s u w a j ą s i ę d w a pytania: czy c h a ł u p a z w y ż k ą i przed w y scem jest zjawiskiem p i e r w o t n y m i miejscowym, k t ó r e r o z c h o d z ą c się w k i e r u n k u wschod­ n i m (Podhale) i p ó ł n o c n y m (Myślenickie) uległo częścio­ wej redukcji przez u t r a t ę efektownego przedwysca? Czy odwrotnie — w y ż k a jako komora strychowa przyszła na Podhale i O r a w ę z północy i t u dopiero w dolinie g ó r n e j Orawy u z y s k a ł a s w ą n a j w s p a n i a l s z ą o p r a w ę architekto­ niczną, z y s k u j ą c przedwysce? u. nią komora, nad drzwiami do sieni „ s e r n i k " do suszey^ nia serów, zaopatrzony w d r z w i na biegunie z w r z e c i ą - \ ° C dzami i skoblami, zaś nad i z d e b k ą „ w y s k a " ... „jesce nie dobudowana" . 0 Zasięg folwarcznych b u d y n k ó w z w y ż k a m i nie ogra­ niczał s i ę w X V I I I w . w y ł ą c z n i e do góralskiej, p o ł u d ­ niowej części Myślenickiego. Z n a z w ą t ą spotykamy s i ę r ó w n i e ż w opisie d w o r u w e wsi L i p i e l u b Mstowie, spo­ r z ą d z o n y m w 1585 r. (a w i ę c w czasie kiedy Orawa za­ ledwie się kolonizowała). B y ł to jak na owe czasy budy­ nek wcale okazały, s k ł a d a j ą c y s i ę z sieni, w i e l k i e j „ b i a ­ łej izby", przylegającej do niej „ k o m n a t y " , komory i k o ­ O d p o w i e d ź na te pytania b y ł a b y jeszcze przedwczes­ m ó r k i . Z komory było w y j ś c i e „ n a g ó r ę " . Była t e ż na. Bardziej prawdopodobna wydaje m i s i ę druga z d w u „wyszka z osobna od [strony] w r ó t na podwórzu"... w y s u n i ę t y c h możliwości. P r z e m a w i a ł y b y za n i ą bowiem „około n i trzy ganki" „ w niej okienek m a ł y c h p i ę ć " niezwykle i n t e r e s u j ą c e w z m i a n k i z połowy X V I I w., m ó ­ ...„drzwi na zawiasach" . O i l e d w i e poprzednie w z m i a n ­ w i ą c e o w y ż k a c h w budynkach folwarcznych i to le­ k i były zupełnie jasne w swej t r e ś c i , o tyle ostatnia żących na terenie powiatu myślenickiego (Skomielna skutkiem zbvt n i e d o k ł a d n e g o opisu jest trudna do w y ­ Czarna) !ub w jego najbliższym s ą s i e d z t w i e (Łętownią). j a ś n i e n i a Nie wiemy czy chodzi t u o pomieszczenie Pierwsza z nich wynotowana jest z Inwentarza podda­ magazynowe j a k to m i a ł o miejsce w Skomielnej i Ł ę t o w ­ nych i zabudowań folwarcznych dóbr wsi Tokarnia, W le­ ni czy o n i e o p a ł a n ą i z d e b k ę - s t r a ż n i c ę na co w s k a z y w a ł o ­ ciutka, Skomielna i polowy miasteczka Jordanów, spo­ by pięć okienek i biegnące z trzech stron ganki rządzonego w 1643 r gdzie przy opisie budynku f o l ­ W k a ż d y m razie oba wspomniane przekazy ź r ó d ł o w e warcznego w Skomielnej (Czarnej) s k ł a d a j ą c e g o s i ę z sie­ w s k a z u j ą , ż e jeśli nie w c z e ś n i e j , to na pewno w wieku ni piekarni i komory znajduje się wzmianka o wysce" X V I I w budownictwie folwarcznym na p o ł u d n i e od z drzwiami na biegunach i z w r z e c i ą d z e m oraz skobla­ Myślenic w y s t ę p o w a ł y wyżki magazynowe, k t ó r e p r a w ­ mi Druga wzmianka o w y ż c e r ó w n i e ż o d n o s z ą c a s i ę dopodobnie p r z e d o s t a ł y s i ę do budownictwa bogatych do budynku folwarcznego zresztą jeszcze nie w y k o ń c z o ­ nego pochodzi z Ł ę t o w n i (pow Sucha) Budynek ten chłopów i rozpowszechniły na terenach Góralszczyzny, micjl plcin nieco bardziej rozbudowćiny niż w Skomielne] gdzie ze względu na brak bezpieczeństwa, spowodowa­ (ten. os ta tn. i nie różnił się od jplanu ubogiej c h a ł u p y nego bliskością granicy i p e n e t r a c j ą z b ó j n i k ó w , tego r o ­ chłopskiej) W ŁjCtow iii prócz, sieni ^ 2 ko11^0raini i pie dzaju zabezpieczenie od k r a d z i e ż y z n a j d o w a ł o pełne uza­ karnie w y s t ę p u j e izdebka { ś ^ w i e t n i c a " i izba a "a sadnienie. 7 5 T 11 11. 6. Chałupa z wyżką i „przedwyscem", 71 Jabłonka na Orawie (obecnie skansen w Zubrzycy Górnej). 117 ł A ł r �Miejscowości 1. Lipie, 2. Węglówka, 3. Kasinka, 4. Lubień, 5. Tokarnia, 6. Bogdanówka, 7. Skomielna Czarna, 8. Łęto­ wnią, 9. Skomielna Biała, 10. Skawa, 11. Baba Wyżna, 12. Spytkowice, 13. Sidzina, 14. Zubrzyca Górna, 15. Zubrzyca Dol­ na, 1S. Lipnica Mata, 17. Lipnica Wielka, 18. Podwilk, 19. Orawka, 20. rodsarnic, 21. Ilarkabuz, 22. Podszkle, 23. Ja­ błonka, 24, Piekielnik, 25. Chyże. 26. Zaiucznc, 2?. Czarny Du­ najec,' 28.' Podczerwone, 29. Wróblówka, 30. Maruszyna, 31. Ło­ puszna, 32. Białka, 33. Witów, 34. Dzianisz, 35. Poronin, 3B. Brzegi. Legenda: I - chałupy z wyżką i „przedwyscem" do dziś istniejące, I I — chałupy z wyżką i „przedwyseem" znane z tradycji, I I I — chałupy z wyżka bez „przcclwysca" z -wej­ ściem od ściany frontowej, wysteoujace do dziś, IV — chałupy z zachowaną do dziś wyżką z wejściem z komory lub sieni. V — chałupy, w których wyżka z wejściem z komory lub sieni 7i«tala zlikwidowana za pamięci ich obecnych mie­ szkańców, VI — chałupy bez „przedwysca" z wyżką mają­ cą wejście z komory lub sieni, znane z miejscowej trady­ cji, VII — budynek folwarczny z wyżką z X V I I w.. VIII "— granica Państwa, IX — granice Orawy i Spiszą. o e SUCHfi o s O © O e s 3 3 7U -72 <D LlflFWOHFi o O 3 O v . 3^ 3D 3 2 1 5 P / S ^ i I C H R Ł U P R t NtJŻHR i 3 5 . 3 3 3 5 ® - /// o - v/ — /x ; y N f PRZYPISY 1 R. Reinfuss, Orawski dom z wyżką, „ P o l Szt, L u d . " R. I V . 1950, nr 1-2, s. 36 i nast, Na t y m miejscu p r a g n ę serdecznie p o d z i ę k o w a ć mgr Wandzie Jostowej, kustoszowi Muzeum T a t r z a ń s k i e g o w Zakopanem, k t ó r a była ł a s k a w a udostępnić mi znaj­ dujące się tam m a t e r i a ł y inwentaryzacyjne. Badania prowadzone ostatnio, już po oddaniu arty­ kułu do druku, p o t w i e r d z i ł y te przypuszczenia. W y ż k ę stwierdzono w k i l k u wsiach a Spiszu (wg m a t e r i a ł ó w 2 3 n Fot.: J. Swiderski. Mapę opracowała i rysowała - Katedry Etnografii Słowian UJ), w Ochotnicy, pow. N. T a r g (inf. mgr Z. Szewczyka), w Ł o s t ó w c e i Koninie, pow. Limanowa (badania Instytutu Sztuki P A N ) . J. Kantor, Czarny Dunajec, „Mat. Antr. A r c h . i Etn.", T. I X , 1907, s. 77. Inwentarz dóbr ziemskich województwa krakow­ skiego. 1576-1700, Warszawa 1956, s. 56. T a m ż e , s. 49. T T a m ż e , s. 37. 4 s 8 autorka. U. 1 - ze szkiców terenowych przerysowała M. Czarnecka. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4170c774eea4b2de648678807a98322a.pdf b1eba76f08843bf5e9cde767fff1ed0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:57 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1951 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:48 Title A name given to the resource Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa i budownictwa wiejskiego w Polsce/ LUD 1948-51 t. 39 Description An account of the resource LUD 1948-51 t. 39,s.228-252 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GERARD CIOLEK WPŁYW ŚRODOWISKA GEOGRAFICZNEGO NA FORMY OSADNICTWA I BUDOWNICTWA \VIEJSKIEGO W POLSCE Osadnictwo i budownictwo wiejskie w Polsce, podobnie jak i w innych krajach, wykazuje zróżniczkowanie szeregu ekmentów, układające się według pewnych zasięgów terytorialnych. Suma cech, wyróżniających architekturę \\lsi na pewnym terytorium, stanowi o tzw. typie regionalnym. Zjawisko to zwracał(· IIwagc; badaczy od początku XIX wieku lecz nic podejmowan() wówczas poważniejszych prób określenia przyczyn i podsta\\ ł vv'orzenia się owych odrębności. Tłumaczono to raczej tradycją i obyczajem poszczególnych grup etnicznych, mimo iż niektóre grupy, wywodzące się z tego samego pnia, lecz rozmieszczone w różnych środowiskach geograficznych, odmiennie kształtowaly sw~je osadnictwo i budownictwo. Dopiero w ostatnich dziesiątkach lat, wobec szybkiego zanikania przejawów odrębności kullury ludowej, pod wpływem ogromnego rozwoju techniki, powstał przede wszystkim w krajach skandynawskich, a potem i w Polsce ruch reg-ionalistyczny, dążący do })oznania oraz zachowania tych ('('ch. Stanislaw Pawłowski określił regionalizm, jako ruch. zmic. rzający do wyróżnienia i rozpatrywania przedmiotów i zjawisk, zachodzących na powierzchni ziemi, według przyrodzonych rc,g;ionów, czyli krain ... «\Vszelki regionalizm tkwi w ziemi. I nic może być inaczej, nawet wtedy,l';dy regionalizmem obejmujen;: lylko człowieka, jego zwyczaje lub wytwory» (16). Podobni(' ujmuje lo zagadnienie :\Ilgiebki regionalista, Farquhar<on: ... !t l I "'Architektura posiada charakter regionalny wtedy, gdy do budowy zostały użyte materiały, znajdowane w tym regionie a inne dementy budowli posiadają właściwości danego kraju» (2). Wabu wypowiedziach zarysowuje dążność do przypisywania czynnikom przyrodzonym, środowisku geograficznemu, zasadniczej roli \\' kształtowaniu oblicza wsi. Podjęte u nas od wielu lat badania, \\' szerokim zasięgu terytorialnym, potwierdzają tę zasadę w całej rozciągłości, zwlaszcza w odniesieniu do form starszych, rodzimych. Zakres tematyczny niniejszego opracowania ograniczony zo,tał do analizy wpływów czynników przyrodzonych na osiedle \viejskie, zagrodę i dom, czyli do tych wytworów człowieka, które może w sposób najbardziej bezpośredni wiążą się z pojęciem YOdzimego krajobrazu i są jednym z ważniejszych przejawów kultury materialnej ludu. Zjawisko regionalizmu występuje wprawdzie i w innych formach budownictwa wiejskiego, kształtowanego pod wpływem lub wprost organizowanego przez inne oirodowiska społeczno-gospodarcze, jak kościół, dwór lub miasto, lecz zostały one w niniejszych rozważaniach pominięte, albo potraktowane marginesowo, przez co jednak obraz rzeczywisty nic ulega zniekształceniu. Elementy środowiska geograficznego Już samo położenie Polski na kontynencie europejskim nadaje Jej pewne cechy zróżnicowania wewnętrznego. Na obszarze na~zego kraju przebiegają liczne i ważne granice i rubieże (ryc. l), jak linia Tornquista, tj. rysa geologiczna, oddzielająca płytę azjatycką od formacji europejskiej, przejście od klimatu kontynentalnego do ;lt!antyckiego, granice zasięgów niektórych ważnych drzew (buk, ,osna), granice etnograficzne, antropogeograficzne i inne (8) . N aturalną postać krajobrazu tworzą: rzeźba terenu, geolo;;ia i gleby, nawodnienie, klimat i szata roślinna. Człowiek zmienia ustawicznie krajobraz i jego elementy, tworząc tzw., krajobraz kulturalny. Lasy ustępują mIejsca polom ornym, zmienia się również w nich skład drzcwostanó\y. Bag-na i podmokłe doliny �rzeczne ulegają osuszemu. Obszary 'o naturalnych bogactwach przyrodzonych oraz ważne szlaki komunikacyjne sprzyjają powstawaniu ośrodków przemysłowych i miejskich. Zmiany kraj- \ formacji geologicznych, glebowych, z dziedzinami klimatycznymi itd. Region kurpiow·ski podkreślony jest przez budowę geologiczną terenu (18) . Na stosunki osadnicze Małopolski oddziaływały głównie doliny rzek i pokłady lessu (q). Podhale jest klasycznym przykładem pokrywania się regionu osadniczego i ctnograficzncQ·o w obrębie pewnej jednostki geograficznej (9)· Ryc. Ryc. l. Przez terytorium Polski przebiega granica zasięgu świerka, linia Tornquista i rubież antropogeograficzna. l. Linia Tornquista. 2. Rubież antropogeograficzna. 3. Zasięg świerka. Wg Lencewicza i Romera opracował autor. obrazu pociągają za sobą zmiany w pierwotnej strukturze osad nicz~j i w formach budownictwa wiejskiego (ryc. 2). Czynniki przyrodzone stanowią podstawowe warunki db właściwego rozwiązywania zagadnień osadniczych i budowlanych wsi. Zależność ta w przeszłości była bardzo silna i jej to wynikiem jest pokrywanie się pewnych regionów etnograficznych z zasięgiem 2. Deformacja wsi łallcuchówki w okręgu przemysIowym. Okolice Woclzisławia na Górnym Śląsku. \Vg mapy l: 25000 opracował autor. Wpływ ukształtowania terenu Pod względem ukształtowania pionowego wyróżniają się na obszarze Polski trzy wielkie krainy geograficzne: niż, wyżyna, i góry. Wśród tych zasadniczych krain wyodrębnia się szereg drugorzędnych regionów, jak pojezierza, doliny, kotliny, płyty, pasma i łańcuchy górskie. Przy rozpatrywaniu wpływu ukształtowania terenu na osadnictwo występują pewne trudności wyodrębnienia go od wpływu innych czynników jak gleby, wody, klimat, lasy itd. Dopiero �wspólne oddziaływanie tych elementów daje pełny obraz kształtowania się układów osadniczych (26). Do rozwinięcia się tej lub innej formy i rozmiarów osiedla w terenie płaskim może skłania{ obecność wody, żyzność gleb, bliskość lasów, komunikacja itd. (28) w każdym razie przy sprzyjających innych warunkach teren Ryc. Równomierne rozmieszczenie w okolicach ł,owicza. osadnictwa vVg mapy .' :1'yc. 4). Wchodzą one na płaszczyzny'i 'łagodne stoki, na 'tarasy j dna szerokich dolin, trzymają się jednak miejsc suchych i nie ulegających zalewom. Karczowanie zalesionych ongiś stoków dołinnych i konieczność prowadzenia dróg, poprzecznych do osi dołiny, były podstawą do powsta\'lania typu planistycznego osiedla, tańcuchówki. 3. R~·c. 4. na równinach. Kolonie sznu!"o\\',· J :25000 opracowal autor. równinny jest najbardziej dogodny dla kształtowania jednostek i zespołów osadniczych. Rozmieszczenie osadnictwa na równinach jest stosunkowI' równomierne (ryc. 3). Łatwy dostQP do wody gruntowej POW(Iduje uniezależnienie się nowszych osiedli od sieci wód płynących. Przeważają prostolinijne układy planów osiedli: wsi przydrożnych, u'icówek, kolonii sznurowych (25). \V terenie wyżynnym, pagórkowatym rzeiba podłoża i dostęp do \\'ody ;.;ą zasadniczymi wskaźnikami rozmieszczenia osiedli :Układ osiedli \V krajobrazit: w\'żvnnym, "'sit' pr)ydrożn(' Olkusza. \\'g- map'" l: 2.'),000 opracował a litO!" \V okolicach Zależność oc! terenu najdobitniej zarysowuje się w górach, 'C!;cl.zie osadnictwo zwarte kieruje się zasadniczo dolinami, a jeśłi wy.śtępuje na stoki, rozprasza się w samotnie (18). Zarówno stro~ /.bocza, zwłaszcza usuwiste, jak i wąskie dna dolin oraz wyniosłe ~TZbiety górskie są przez osadnictwo omijane (ryc. 5). Górny -pułap dla osadnictwa stalego wyznacza na Podhalu rzędna 1000 m npm, w Czarnohorze r 300 m (1'2 . Osadnictwo sezonowe, paster,kic, ~ięga w Tatrach \\'ysokośc ok. J 700 m, do górnej gr;l111t'\' hal. �Również w okolicach a urozmaiconym ukształtowaniu terenu wybierane są sytuacje o małych spadkach, nasłonecznione i osłohięte od wiatrów. \V przeciwieństwie do równin, gdzie stosowany bywa schemat układu zagrody, na stokach gór rozwiązania bywają indywidualne, choć ogólnie przestrzega się zasady, aby kalenica dachu biegła równolegle do warstwic (6), i aby dom zajmował najwyższe miejsce w zagrodzie, dla zabezpieczenia gr' od spływu wody z obszaru podwórza. Wpływ gleb Pola orne z"ljmowały w Polsce około 53 % ogólnej powierzchni kraju (20), w związku z tym dominującym jest w niej kraj- ,. 1. \ ~ .. .•. • .-.••• ~ ","., .r : •. r ...... . ·":'. ;. ~... .• ..... : .. .' l'-' .." >· ::: I ·'" '. l'.. •••. .... L~' Ryc. 5. Zwartość i rozproszenie osiedli w zależności od form terenowych w górach. Okolice Zakopanego. "Vg mapy I: 25.000 opracował autor. Odosobniony, lecz charakterystyczny przykład wyzyskania rzeźby terenu dla celów mieszkalnych, niewątpliwie stanowią istniejące współcześnie domy w dolinach Jury Krakowsko-Wiełuńskiej, wbudowane we wnęki skalne (ryc. 6). Znane były również ziemianki, grzebane w ścianach lessowych w Sandomierskim, jako mieszkania zastępcze, w wyniku zniszczeli wojennych. Ryc. 6. \Vbudowanie domu we wnękę skalną w Prądniku Kierzkowskim. Okolice Ojcowa, Ze zbiorów Zakladu .\rchi tektury Polskiej Pali techniki \Varszawskicj nr 240. Opracowal autor. ' •• ..... : • " . ::' O,. ", " -. " ...,... '0, 0,° ~ 'O' . ,. '. , .' '. . ," '., .... , • If 2: .: : •• f'~ .:' • •• t' ••• " . _ Ryc, 7. Na glebach żyznych osadnictwo przyjmuje formy zwarte (I. okolice Miechowa), na glebach lichych jest ono rozproszone (2. okolice SUo. walk). J Wg map I: 100.000 opra-· eowal autor obraz kultur rolnycl1. ~a stopień rolniczego użytkowania ziemi wpływa nie tylko jakość gleby, ale i poziom gospodarczy rolnika. Gleby żyzne sprzyjają powstawaniu osiedli skupionych, podczas gdy gleby liche powodują rozproszenie pojedynczych gospodarstw (26) (ryc. 7)' Bielice i lessy uległy wcześniejszemu opa- �nowaniu przez pierwotnego osadnika, gdy brak odpowiedniclt narzędzi rolniczych oi!;raniczal możliwości uprawy gleb ciężkich, ilastych i gliniastych (18). Stosunki gospodarcze i społeczne decydował w XV-XVII wieku o wprowadzeniu gospodarstw fol- .. .. ... :·"··tJ·· .. • !' .': .' ::.'0 ..:'0 •. :.. ... :.... :.::: o • ......~ •.••.•.•. 'Wpływ :.'. ..... ." .'. . .. .' •. ., " •. ,0 20 10 o Ryc. 8. Zagrody na glebach urodzajnych cechuje rozwinięcie zabudowal'l go-;podarczych. \Vieś Hyża \V Zamoj,kim. Zbiory ZAP. nr 75. Opracował autor. Noteci i Warty ciągną w XVII i XVIII wieku koloniści holenderscy i niemieccy, a z nimi nowe formy osadnicze (rzędówka bagienna), przystosowane do gospodarki na gruntach niskich j wilgotnych, oraz nowe typy zabudowań o piętrowych stodołach i oborach (II). Na urodzajnych czarnoziemach kujawskich występują za-, grody o dużych, rozwiniętych dziedzińcach, otoczonycb licznymi i obszernie zalożonymi budynkami gospodarczym:. Przewag<: funcji gospodarczych nad mieszkalnymi wykazują zagrody na i'zarnoziemach stepowych Zamojszczyzny i Hrubieszowskiego (ryc. 8), natomiast ubogie ziemie poleskie i podlaskie charakteryzują zagrody o wąskiej działce, wzdłużnej zabudowie, bezpodwórkowe. Obejście małorolnego chłopa w Beskidzie środkowym lI~ranicza się niejednokrotnie do jednego tylko budynku, mieszkalnego i inwentarskiego zarazem (ryc. 9) . 20 10 Ryc. 30~ 9. jcdnobudynkowa zagroda na ubug-ich glebach Podgó:za. Wieś Urzejowice \I' Rzeszowskim. Zbiol'\' ZAP. nr 1:3;-,. Opra,owal autor. warcznych, a co za tym idzic i typóv,' osiedli wiejskich związanych z ustrojem PaIlszczyźnianym. Na pszenicznych ziemiach --;andomierskich istnieje już w XV wieku punad 80'::, wsi folwarcznych, podczas gdy na ciężkich glinach Sądeczczyzny by)o ich \I'ówczas tylko 33~:, (21). \Vzdłuż urocłza,in\'ch m<tcl \Visł)", nawodnienia W pierwotnym osadnictwie większe rzeki byly ważnymi 'izlakami komunikaqjnymi, a w czasach nowożytnych wyzna(za!y wraz z glebami strefy gospodarstw pańszczyźnianych - ze względu na spław zboża do portów. Naogół rzeki nie stanowiły w Polsce granic, a niskość działów wodnych ułatwiała przenikanie wpływów do innych zlewisk. Wyjątkiem w tej mierze była szeroka i bagnista dolina Noteci lub basen, które tworzyły przeszkody., lrudne do przebycia i sprzyjające tworzeniu sic;:odrębności sąsiadujących krain. Podobną granicę tworzył pas pojezierza mazur,kiego. Zaborski tormułujc stosunek osieclIi do wód płynących \\' sposób następujący: «\Vsie dawne zdradzają ogólną tendencję· aby spośród miejsc, które mają do wyboru, osiedlić się na najniż,"zych, lecz położonych powyżej mokradeł, względnie obszaró\v~ lagrożonych powodzią» (26). Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedłi (ryc. 10), a stawy i sadzawki powodują skupienie się\\:si nad ich brzegami (17). 'Wielkopolskie i pomorskie owalnice są właśnie takimi wsiami, okalającymi sadzawki i stawy �(ryc. II) . Na nizinach zależność osiedli od ,.•. ·ód plynących jest naogół nieznaczna, wobec łatwego stosunkowo dostępu do wód gruntowych, natomiast w górach osadnictwo rozmieszcza sic DiemaI wyłącznic w sąsiedztwie wód powierzchniowych, o ile- pozwala na to ukształtowanie dna doliny. 'VIr krajobrazie stepowym wsie skupiały siQ pierwotnie w jarach, wzdłuż rzek i strumieni, tworząc szeroko rozbudowane wielo,drożnice, a na wierzchowinach stepu osad nie zakładano z uwagi Ryc. podmokłych. Względy obronności lokowały niektóre wsie na przesmykach i pólwyspach. \"'1 dolinach nadrzecznych, podlegających częstym powo<:!ziom, budynki bywaly wznoszone na palach. Również stogi siana układane bywały na wysoko uniesionych pomostach paloworusztowych. 10. Rzeki i strumienie nadają kierunek pasmom osiedli, często niezależnie od przebiegu dróg. Wieś Ratułów na Podhalu. Zbiory Zakładu Architektury Polskiej Polit. Warsz. nr 370. Opracował autor. . 'na brak wody. Dopiero dzięki ulepszonej technice wiercenia 'studni, dokonało się w ostatnich dziesiątkach lat rozproszenie ~icdlisk rolnych na wierzchowinie (10). Tereny bagienne i podmokłe powodują konieczność rozproszenia osiedli i lokowania ich na miejscach wyniosłych, suchych a leżących jednocześnie w pobliżu obszarów rolnych i łąk. Z powyższych względów (Jbszar zabudowy bywał ograniczany i gęsto zasiedlony (14)' Osadnictwo samorodne stworzyło tam przysiółki i zaścianki, rezultatem osadnictwa zakładanego były zwarte ulicówki. Nad morzem i jeziorami osiedla zbliżają się do wody przy brzegach płaskich, lecz suchych, unikają natomiast wybrzeży urwistych Ryc. II. Owalnice skupiają się nad sadzawkami. vVieś Chłapowo na Kaszubach. Zbiory Zakładu Arch. Pol. Polito Warsz. nr 468. Opracował autor. Wpływ klimatu Najważniejsze znaczenie dla klimatu Polski ma jej poło:;?,eniew strefie umiarkowanej chłodniejszej, pomiędzy oddziaływaniem Atlantyku i kontynentalnymi wpływami Eurazji oraz ukształtowanie pionowe kraju, w którym zasadniczą rolę odgrywają Karpaty i Sudety. Klimat ten charakteryzuje przewaga wiatrów zachodnich na zachodzie i wschodnich na wschodzie kraju, oraz spadek temperatur średnich, idących z zachodu na wschód przy jednoczesnym wzroście amplitud rocznych (8) �2fo tempera(ryc. 12). Elementami klimatu są: nasłonecznienie, tura, wiatry i opady atmosferyczne, występujące w różnym nasikniu w każdej z dziedzin klimatycznych kraju. I'vch okolicach wsi słońce bardzo szybko zasuwa się za widnokrąg i' tylko w rannych godzinach oświetla teren» (7). Na Mazowszu powszechnie spotykane jest ustawianie domów szczytem do słońca, ale dłuższym tylni m bokiem do kierunku panujących zachodnich wiatrów (ryc. 13). Ma t0.na celu za- .... ~ .. .... •. . .. . •. •. :. ..:-:.:' ~ • ':. .•.• •. .. .. . .:: : ' ..... ,' . .... . : . . ". "o : •• .• " ••• 0 •• .. .' , •. : ... .......... '. II--- O Ryc. IQ. Rozmieszl.'I.cmc wy,;okości opadóv-,' atmo:;[<.:rycznych i limowych \\' Polsce. [.4.')0---;:)00 mm. 2. :joo'-600 mm. .j. joo·· ..·l:)oo mm. 5. 800-goo mm. 6. gOO-IOOO mm. 7. zimowc. \Vg Romeł-a opracował dr G<'rarn .średnich izotcrll 3. 600"700 mm. Średnie izoterm\ Ciolek. Zależność ud -słońca jest na Podhalu prawidłem, górującym ponad wszystkim.' Sytuo\,,:anie domów licem do słorica odbyw;ł się bez względu na stosunek do kierunku granic parceli i przebiegu drogi (13). «\V Zawoi ... dawniej wszystkie domy zwracały sit frontem na wschód łub południowy wschód ... ponieważ w niektó- 10 10 30"" Ryc. 13. Zabudowania. chronią podwórze zagrody od wiatrów zachodnich. \Vid Stawowice w Opoczyńskirn . Zbiory ZAP. nr 331. Opracował autor. !l"' O . . .' . ' 0 •.• . ...• II----t-I 10 : -----ł. 10 30"" Ryc. 14. Zagroda podhalańska, osłonięta od zachodnich i północnych wiatrów. Wieś Trybsz na Spiszu. Zbiory ZAP. nr I I. Opracował autor. równo zabezpieczenie' otworów dymnikowych przed wpadaniem wiatru, jak i osłonięcie podwórza i otworów okiennych i drzwiowych (5). Na Podhalu domy byvITająustawiane od północy a szopy od zachodu (rye. 14) w ten sposób podwórze zabezpieczone jest od wiatrów z tych kierunków (13). Lud, l. XXXIX 16 �Bardzo istotny wpływ czynników klimatycznych przejawia siQ \v samym budownictwie. Względy termiczne zmuszają do wznoszenia ścian, których grubość znacznie przekracza wymagania statyczne. Z uwagi na swe walory ciepłochronne, drzewo staje się niezastąpionym materiałem budowlanym, łatwym do osiągnięcia i obróbki, nie wymagającym skomplikowanych zabiegów izolacyjnych. Zabezpieczanie ścian wieńcowych przed przewiewem wykonywane bywa zapomocą wyżłobiCl'l płazów albo uszczelniania szpar mchem, gliną, warkoczami słomy, wiór itp. Przeciętne grubości biel wian w ścianach wieńcowych mniejsze są na zachodzie aniżeli na wschodzie kraju i w górach: . dziedzina klimatyczna tempera tura naj niższa średnia grubość bierwion średnia '1-t=C-1 środkowa wschodnia karpacka -18°C -2SoC -25°C 22 cn1 14cm 24cm Ze zjawiskiem niskich temperatur zimowych łączy się zaiM ~~ '·V'"N" iW gadnienie ogrzewania wnętrz mieszkalnych' przy pomocy piecó\\' i ogrzewaczy, nie znanych budownictwu cieplejszych stref klimatycznych. Dążność do ekonomicznego wyzyskania urządzeń ogrzewalnych wpłynęła na rozwój bardzo interesującego układu Ryc. IS. planistycznego \v regionach półPlan chałupy podlaskicj z piecem nocnych i wschodnich, opartego i kominem, odsuniętym od ścian na prostokącie, zbliżonym do zewnętrznych. Wid Zuzany w Biakwadratu, z piecem i kominem, lostockim. Zbiory Zakładu Arch. ustawionym na skrzyżowaniu Polskit-j Polito Warsz. nr 78. Opracował autor. wewnętrznych ścian dzialowych (ryc. 15)' Pomiędzy wysokością opadów atmosferycznych (w stosunku rocznym) a nachyleniem dachów istnieje zależność prosta: im większe opady, tym bardziej strome dachy (ryc. 16). Strzechy słomiane są naog-ól bardziej strome, niż da,hy drewniane w tej .~amej okolicy. Podobnie istnieje niewątpliwa współzależność między wielkością opadów a wielkością wysunięcia okapu 500"'_ SLOMA! 700 '00 l I I I ! I I , l KOżAWlll!DEK ,, I JlISKa/lCZE STA/łfILA KOZIOWA ł/"lECOWONICE <'ZARNĄ. .'ll'RZA SlCHlE ! I CONT : ZĄIVADA Ryc. Pomiędzy poda- 16. wysokością opadów atmosferycznych a nachyleniem istnieje zależność prosta. Opracował autor. dachów chowego (ryc. 17). Ochroną przed deszczem jest bielenie ścian polepianych oraz uszczelnień w ścianach wieńcowych. Vv okolicach zagłębi naftowych używa się do tego celu również ropy luh wosku ziemnego (19). Ganki, podcienie przyłapy, tworzące niejednokrotnie pełne malowniczości a nawet monumentalności zespoły architektoniczne w dawnym budownictwie wiejskim (2) (ryc. 18) powstały pierwotnie dla oslony wejścia od deszczu i wiatru. Podobne znaczenie mają w drewnianych kościołach okapy i podcienie, których zadaniem jest nietylko osłona wiernych przed słońcem i deszczem" ale przede wszystkim ocbrona dolnych partii zrębu od niszczącego działania wpływów atmosferycznych (ryc. 19). Wpływ budulca Na budowę mieszkania we wszelkich jego postaciach, człowiek użytkujc przede wszystkim materiały przyrodzone, znajdo16· ..........- .=. =-~..'...•.• "' _---------~ �245 wane w najbliższej okolicy, a więc drzewo, glinę i kamiel). Budulec jest zatym jednym z podstav.:owych tworzyw odrębności regionalnych. Wśród kilku stref budO\·vlanych Europy najbardziej rozległa obejmuje półwysep Skandynawski, wschodnią część P·)lski oraz północną i środkowa część Rosji, wyroznlając Sic;' przc\\-agą drewna, jako materiału budowlanego. PO\\'szechnośt; tego budulca pozostaje \v stosunku prostym do pO\vicrzchni leśnych wymienionej strefy (4:1. Obserwowane w tym obszarze pewne przesunięcia w użyciu m;\- I i 4-+-r_BIELE 1ft'" 4 5U'- 500 1L.l-+-+-_NIEDtWIEDt 5S0 -60U o I CB OWE 600-650 4-+-I-+-+-+-- i l Ryc. ++-H_D 10 •..• 5 18. l\1onumentalne podcienie domów wiejskich os!<niają wejście przed' dCtiz(.zem i wiatrem. Wieś Sudragi IV Płockim. Zbiory ZAP. nr 52. Opracował autor. Al ot [A. £VA 650 - 700 Ryc. \Iapa I. 0-- 20. zalcsidl w Polsce \\' % IV stosunku do powierzchni. \\g stanu z J93~t r. JO~-6' 2. J 0-3°%, ;l. :10-- :)o\}~.--t. ponad :-)0<1". ,,'g Rornera oprilCO\\-:l! aulor. ~-I-+-4+- I I I J S'TEBNA 9UO-1000 i Ryc. 17. Wysunięcie, okapów dachowych roś.lic w miarę wzrastana opadów atmosferycznych ,,' stosunku rocznym. Opracował autor. Ryc. 19. \V drewnianych kościołach małopolskich zrąb jest chroniony przed wpływami atmosferycznymi okapami dachów i podcieni lmi. Wieś Sękowa w Gorlickim. Wg Kopery i Lepszego. Opracował autor. (crialów bud()\\'lanych, jak np. pochód eegl" lub dachówki z Z;tchodu na wschód ~~ wynikiem procesu cywilizacyjnego. Dzi~iejszy stan zalesienia kraju (ryc. 20), wynoszący 22,5~, Ilgółnej powierzchni, nie pokr)\\'a ~ic;' ;Jlli zasi~'~ic;m ani pod \VzgI~dem skladu drze\vostanów z lasami j puszczami w prze"złości. '\Vojcwództ\\o \l'arwawskie pn,iacLtI,) najniższy procenl �zalesienia (15,9%), choć leży w obrębie strefy budowlanej Polski, v,;yróżniającej się w r. 1928 cyfrą 70-100 % budynków drewnianych na wsi. Granica zachodnia tej strefy (ryc. 2 I J biegnie po ",ię na ów patos i monumentalność, cechujące regiony budowlane Podhala, Śląska lub puszczy Kurpiowskiej (ryc. 22). Natomiast obszary, ubogie dawniej w lasy szpilkowe, pokrywają się w znacznej mierze z występowaniem oszczędnych konstrukcji, o drobnych przekrojach, oraz stosowaniem wielorakich materiałów zastępczych (ryc. 23). Poziom techniki ciesielskiej jest w związku z tym o I Ryc. t:..•. o •• t ! Ryc. 2 I. Rozmieszczenie budynków drewnianych i glinobitych na wsi. I. Budynki g-linobite (przewaga). Budynki drewniane: 2. 0-2:)°;). 3. 2.')-500~. {. :ło---7-,'\) .. l. 7j-95%· 6. 95-100%. Wg Onllickiego opracował autor na podstawie materiałów sprzed 1935. linii Cic.~z\'Jl-Kraków-Wieluń-Łódź-Płock-Mlawa (22). Budownictw'o na terenach, obfitujących kiedyś w dobry budulec "osnowy i świerkowy, posiada znamię pewnego rodzaju rozrzutności w użyciu drewna, wyrażające się w dużych przekrojach elementów konstrukcyjnych, bogatym zdobnictwie, przy jednoczesnym jakgd"by prymitywiźmie techniki ciesielskiej, co w rezultacie składa 22. Budownictwo regionów obfitująq;ch w budulec cechuje wysoki poziom ciesiolki i rozrzutność materiału. Wieś Zuzany na Kurpiach. Zbiory ZAP. nr 78. Opracował autor. Ryc. 23. W okolicach bezleśnych budownictwo jest oszczędne pod względem użycia drzewa i chętnie stosuje inne materiały budowlane. Wieś Swarzewo na Kaszubach. Zbiory ZAP. nr 243. Opracował autor. "yższy, bardziej racjonalny i celowy. Rozróżniamy w Polsce trzy zasadnicze rodzaje konstrukcji ścian drewnianych: wieńcową, sumikowo-Iątkową i ryglową czyli szkieletową (ryc. 24J Ta ostatnia jest pochodzenia obcego, już w XVII w. określana jako «mos pruthenicum», podczas gdy dwie pierwsze są rodzime, bliżej nieokreślone co do pierwotności. Wieńcówka występuje zasadniczo na obszarze całego kraju w budynkach starszych, konstrukcja łątkowa ma natomiast rozmieszczenie wyspowe, zgodne naogół z obszarami o słabszym zalesieniu, zwłaszcza szpilkowym. o �Glin<t jako materiał budowlany wyst~puje li nas wszQdzic, ale jej użycie w budownictwi~ wiąże się ści~le z terenami bezleśnymi alho nie posiadającymi ()dpowiedniego budulca. Domeną budownictwa glinianego są <'tepo\,,"c obszary Podola i Ukrainy, 100 I Uznic kamienia kopalnego lub narzutowego w budownictwie \\'icjskim nic stanowi zja'.viska !)owszechnego. Wobcc naszyd1 warunków klim<ltycznych, walory termiczne oraz izoiacyjne na,"Zych kamieni budowlanych są nieodpowiedn;e. ~ielicznc stosun-· 20(11(", I ~-- .~ ~lllllll~ . 1 ;Z 3 Ryc. 24. ~,rapa rozmieszczenia typów konstrukcji drewnianych ścian. l. Konstrukcj', wieńcowa. 2. Konstrukcja słupowa (łątkowa). 3. Konstrukcja ryglowe' Opracował autor. nas występują one na Kujawach i Kaszubach, jako forma dominująca, w sąsiednich regionach, jako domieszka budownictw" drewnianego. Fakt rozmaitego użycia gliny, w stanie surowym lub po wypaleniu jej na cegłę jest w pewnej mierze wskaźnikieJl\ różnic cywilizacyjnych regionów. Przewaga budownict\va ceg!;l!lego wyst\,pujc na ziemiach zachodnich. li Ryc. 25. :vI:apa rozmieszczenia pokrycia dachowego w Polsce. j dranice. 3. Dal' h.:i\\·ka ceramiczna i cementowa. Sloma. Opracował I. 2. Gont autor kowo budynki mieszkalne z wapienia spotykamy w Kicleekirrl i Lubelskim, natomiast w górach coraz większc zastosowanie :majdllje lupek pia:-:kowcO\vy, tzw. flisz karpacki. Narzutow) ~anit używany jest przede wszystkiem na fundamf'nty domó\\ drewnianych i murowanych oraz na ściany budynków gospodarczych, o~rodzcnia i piwnice, \" obrębie zasi\,gu rlrug-ie~o zlodo\"acenia (28\, �Zgodnie z rolniczym charakterem kraju, panującym materiałem do krycia dachów jest słoma (ryc. :25), posiadająca ogromne zalety ciepłochronności, taniości i łatwości użycia. Pochód rolnictwa w góry pociągnął za sobą pokrycie słomiane dachów, dochodzące w Beskidzie środkowym i w Bieszczadach do 1000 m npm. Wobec wysokich opadów atmosferycznych dachy na tych terenach są niebywale strome, dzit;ki czemu nic utrzymują na sobie wody i śniegu. Zabudowania, leżące nad brzegami jezior i stawów, użytkują również trzcinę jako poszycie dachowe. Krycie dachów gontem i dranicami ogranicza si\ zasadniczo do obszarów górskich, a na wyżynie małopolskiej występuje również wzdłuż pasma świętokrzyskiego ryc. 25)' Jedynie w budownictwie sakralnym i dworskim zasięg gontu obejmuje cały kraj, niezależnie od stanu zalesienia. Omówione uprzednio elementy nic są oczywIsCle jedynymi 'czynnikami, kształtującymi strukturt; i oblicze \ysi. Obok przyrody i jej wpływów, występuje również cywilizacyjne i kulturalne oddzialywanie, człowieka jako jednostki i jako grupy społecznej. O ile pod \vpływem przyrody regiony różniczkują sil.: \'" przestrzeni, działalność człowieka wprowadza ich wewnętrzne przemiany w czasie oraz jest przyczyną migracji pewnych form i typów. Stwierdzić należy, iż w przeszłości cechowała człowieka znajomość praw naturalnych środowiska i podporządwanie się im przez tworzenie logicznych i zgodnych z podłożem ukladó\\' przestrzennych i architektonicznych. 'Weszło to z czasem w obyczaj i tradycję twórczą wsi, trwającą nawet przy zmienionych warunkach lub po ich ustąpieniu. \Vymienione czynniki tracą jednak swoje zastosowanie w okresie socjalistycznej celowej i planowej go~podarki wiejskiej. ŹRÓDL\ I. Zakład ·'I-awskiej.-Zbiory II. Zbiory Architektury Polskiej i Historii pomiarów inwentaryzacyjnych i notatki autora. Sztuki Politechniki Warbudownict\l'a \I'icjskiegll. RĘKOPISY I. C i o ł ck Gtcrard. - Region y budownictwa wiejskiego w Polsc(', II. P i a ś c i k Franciszek. --, Budownictwo w Puszczy Kurpiowskiej. BIBLIOGRAFIA '- Bayger J. AL, Powiat trcmbowdski. Szkic gco,gTalJczno-histol etnograficzny. Lwów 1899. 2. Ciołek G., Cha lupy podcieniowI' Tla Pomorzu. Biul. Hist. Szt. Kult., \Varszawa 1939. 3· Farą uharson AL, Regionalizm W \Vielkicj Brvtanii. Ruch regionalistyczny w Europie. Warszawa 1934. 4· Gorzuchowski St., Osiedla miejskie w Polsce i ich matt'rial IJudowlany w zależności od czynnik(J\v przyrody. \Varszawa 1936. S, Grisebach H., Das polnische Baucrnhaus. Berlin 1~)I7. 6. Hupka St., Ossowski F., Ta beński St., Budownictwo ludowe \I' powiecie ropczyckim 'v ,Małopolsce. Kraków '935. 7· Ku trze bianka A., Budownictwo ludowe wZawoi. Kraków 193'. 3. Lcncewicz St., Polska (\VieJka geografia powszechna) \,y'ariZawa 1937. 9· Leszczycki St., Region Podhala. Podstawy geograficzno~c)spoclarcze planu regionalnego. Kraków '938. 'o. Lisikiewiczówna ]., O rozproszeniu osad na Podolu. Czasopismo Geograficzne. Lwów 1934. I I. Luclkiewicz Zdz., Osady holt'lldcrskic na nizinie sartawickonowskiej. Toruń '934. 12. l\1ackiewicz<Jwna J" Ze stuclió,,' osadniczych w dolinie g()rneg'o Prutu. Czasopismo Geograficzne, Lwów {9:J4. '3· NIa tlakpwski \VI., Budownict\l'o ludowe na Podhalu. KrahiW ,892. '4. :\iezb.rzycki J ... Polesie. Opis \,'oj,kowo-geograficzny i studium ['']'CllU, \Varszawa 1930. 'S, Ormicki \Y .. Ze"'n<,:trzllC "hlicz.· wsi polskiej. \Viadomości (;eograficznc. \Varszawa 'S)2(j. ,6. Paw!()\I'ski St., Rcgionalizm gcograficzny ijego rozwój" Polsce . Ruch rcgionalistyczn\' w EUl'fJpic. \-\'ar'zawa IC134. Ij. Persowski Fr .. Osady na prawic ruskim. polskim, niemieckim i \I'o!oskim \I' zir'mi lwowskiej. Sturliu rn l. dziejów osadnictwa. Lw()\v '927. 18. Pia ści k lOr., Osadniu\\o \\ !'n'zC/y Kurpiowskiej. "'ar'la Il'a I CJ:39. Ig. Rl'infuss R .. Lcmko\\'ic, Opi, '·llIngraliczlll'. \\'inchy. Krak.)", I CJ36, ryCł'.n)' . ,, �Rocznik Staty,ryczu\'. \\'arszawa '947. Rul!u)\vski J., Zarys gospodarcz\lh dziej'",· Polski ,,' czasach przedrozbiorowych. Pozna 1'1 1 ~P3· 22. Sochaniewiczówna, ~lat('f'ia! buC!o\\]an\' wsi polskiej. Czasopismo geograficzne. Lw6w 1928. 23. Sosnuwski O .. Lżycie kamienia budowlancg'o \\' zależ Ilości od lego zasięg6w geologicznych. Zasi'~g buC!ow'Ii, zawil'raj,!C\'Ch granit. Biul. Hisl. Szt. i Kult. Warszawa '935· 21. Szymal'lski T, Kilka drobnych przyczynków do znajomości kutliny życlaczowsko-stryjskiej. Czasopismo Gf'ograficzne. Lwów 1934· 25. \Vojskowy Instytut Geogl'atlcznv, ~Japa taktyczna Polski :.10. ~1. l : 2j.OOU i 1 : 100.0UO. 2G. Za borski Kraków 1926. 27. Żukowski llidwem luclO\\·vm. B., O kszlaltach J.. J-Iucubzczyzna. \ \'arszawa I 'J:.lJ. w'si \I' Polsce Przyczvnki i ich rozmieszczeniu. do badal] nad budo\\'- <;TEFA.:\ ;\'OSEK 'PRZEDHISTORYCZNE BUDOWNICTWO ~A ZIEMIACH POLSKICH Rdcrat wygłoszony lIa \\'ainym i':gromadz~nil1 P. T. L. * MIESZKALNE w Toruniu 19+9 L) J. \Vstęp. - II. Budownictwo mieszkalne w mlodszej epoce kamiennej .. -_ HI. Budownictwo mieszkalne kultury łużyckiej. IV. Buoownictwo mie,;zkalne w okresie lateńskim i wpływów rzymskich. - V. Buoownictw() mieszkalne prapolskie. -- VI. Stan baclari nad budownictwem mieszkalnym i kształtem osiedli \\' czasadl prz('rlhistorycznyrh na ziemiach polskkh. I -Jednym z najbardziej interesujących zagadniell w badaniach nnd przedhistoryczną kulturą materialną ziem polskich jest "prawa osadnictwa, a l.właszcza budownictwa mieszkalnego. Jak wiadomo badania nad kształtem osiedli i budownictwem mieszkalnym należą w prehistorii do stosunkowo nie dawnych. Nikłe. często trudne do stwierdzenia ślady) «nieefektowne» materiah ''iprawiły,że zwrócono na nie uwagę dopiero po wydoskonaleniu J wysubtelnieniu metod badawczych terenowych, przy podejmowaniu badań na większą skalę już przez fachowo przygotowanych archeologów. Trzeba także pamiętać i o tym, że ślady osiedli 1tllegająo wiele szybci~j «zatarciu» ze względu na to, iż występują f(me(;zęsto płytko pod powierzchnią dzisiejszą terenu, płyci~i, :aniźeli groby, które wkopywane były zwykle znaczniej głębiej '\~. ziemię. Poza tym groby zawierają bardziej «efektowny» maoli< ~lliejscowości z poza grani, Polski, :;.z.:zeg,óln;one są w spisie na kOI1cU pracy. ,ylowane przykładowo, wy- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a71e515d248215d04bf495a613719447.pdf 087c46bee33304d0d2aab53872a1dd81 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3782 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1947 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3550 Title A name given to the resource Dach w polskim wydawnictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2; s.45-49 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM GERARD Wśród nych licznych z odbudową zagadnień, w s i polskiej CIOŁEK związa­ krajobrazu i stanowi jeden z jego po zni­ n i c z y c h części s k ł a d o w y c h . P o d o b n i e , j a k zasad­ przebudo­ k r a j o b r a z , b u d o w n i c t w o w i e j s k i e różnicu­ wą w związku z p r z e m i a n a m i społeczno- j e się w p r z e s t r z e n i i w c z a s i e n a p e w n e gospodarczymi, określone szczeniach wojennych zagadnienie w y ł a n i a się c o r a z formy budownictwa lub jej zewnętrznej nowego skoordynowanie regiony. W przez planowe nie ogólności pomię­ r e g i o n a m i n i e istnieją t a k i e g r a n i c e , n a ścisłe jednego obszaru wyodrębnie­ zjawisk od innego. przyrodzo­ Zwłaszcza w o s t a t n i c h kilkudziesięciu l a ­ cywilizację t a c h z a c z ę ł y się z a c i e r a ć o d r ę b n o ś c i f o r m elementów i wytworzonych dzy któreby pozwoliły wiejskiego. Dążeniem współczesności jest nych silniej ludzką w p e w n ą harmonijną całość, która budowlanych, a to s k u t k i e m rozwoju nosi miano krajobrazu k u l t u r o w e g o . Har­ wszystkich monia takiego krajobrazu polega i t e c h n i c z n y c h , z których t a k d u m n a jest n a mą­ zdobyczy d r y m i c e l o w y m p r z y s t o s o w a n i u się c z ł o ­ nasza wieka górskie i n i e p r z e b y t e bagna stanowić m o ­ w jego tworach d o sił i zasobów, tkwiących w Krajobraz kulturowy przyrody gą o w ą ziemi. wykazuje pewne zróżnicowanie zarówno w przestrzeni jak i w czasie. O g ó l n i e można stwierdzić, że zmienność z j a w i s k w p r z e s t r z e n i jest w y ­ nikiem nych, różnych podczas układów sił przyrodzo­ g d y zmienność w czasie jest r e z u l t a t e m działalności c z ł o w i e k a jętego j a k o j e d n o s t k a i j a k o po­ zbiorowość. Jeżeli n a p e w n y m t e r y t o r i u m , w o k r e ś l o ­ nym epoka. tych cywilizacyjnych p r z e k r o j u czasu, k r a j o b r a z posiada Jedynie strome łańcuchy granicę, p o o b u s t r o n a c h której m a m y do czynienia z zasadniczymi zmia­ nami zjawisk. zmieniają się przejściowe Przeważnie powoli, i taki zjawiska przyjmując obszar, o cechach wspólnych d l a o b u sąsiadujących bą r e g i o n ó w n a z y w a m y 1. D A C H W lub I JEGO ze so­ rubieżą ' ) . KONSTRUKCJA. bryle b u d y n k u wiejskiego, zabudowania le formy chałupy gospodarczego, zasad­ sumę c e c h , r ó ż n i ą c y c h g o o d sąsiednich niczą rolę o d g r y w a d a c h . J e g o f o r m a , p o ­ obszarów, k r a j o b r a z re­ krycie legional- nujący taki nazywamy gionem, a owe cechy—cechami nymi. i barwa stanowią zarówno w element domi­ pojedynczym obie­ kcie, jak i w zespole zagrody l u b osiedla. Budownictwo wiejskie należy do tej Wieś polska wyróżnia n a 7. działalnością c z ł o w i e k a . W o b e c t e ­ d a c h o w y c h , sposobu k r y c i a i z d o b n i c t w a go, ż e o s i e d l a w i e j s k i e zajmują Istnieją mal obszar kraju, forma budownictwa w y w i e r a przemożny w p ł y w na c h a r a k t e r jeszcze archaiczne socha w w i e l k i m bo­ g r u p y c e c h k r a j o b r a z u , która j e s t z w i ą z a ­ cały n i e ­ typów się gactwem w systemy zakresie niektórych konstrukcji okolicach konstrukcyjne, jak ( r y c . 1) i luźny zrąb ( r y c . 2) k t ó r e 45 �działanie sił rozpierających, równoważo­ ne przez o d p o w i e d n i e związanie ległych powymi i ścian wzdłużnych ( r y c . 3). Panujący n a północy k r a j u uniezależnienia zrębu. K a ż d y zamknięty woduj? ich ustroju kozioł k r o k w i o w y czyli sił, k t ó r y od tworzy postawiony n a ścianach, n i e p o ­ wyboczania stwarzając niezależny wyrazem dachowego (ryc. t r z e c i łączy w sobie c e c h y nich, zachodzie t y p drugi jest trójkąt na podporze, przeciw­ b e l k a m i stro­ zespół o d ścian 4). Typ o b u poprzed­ konstrukcyjny, budynku, cześnie, p r z e z w p r o w a d z e n i e a jedno­ płatwi ela­ s t y c z n y p o d w z g l ę d e m w z a j e m n e g o ukła­ du kozłów System i belek s t r o p o w y c h , ( r y c . b). ten pokrywa zwartym zasięgiem c e n t r u m k r a j u obejmując g ó r n e i ś r o d k o ­ we dorzecze Wisły, łącząc się zresztą z o b s z a r a m i , zajętymi p r z e z s y s t e m k r o kwiowo-belkowy. RYC. 2 genezą swoją sięgają historycznych. okresów Wyrazem wczesno- skrystalizowa­ n e j już m y ś l i k o n s t r u k c y j n e j są d a c h y k r o ­ k w i o w e , panujące dziś w ł a ś c i w i e w Polsce i wypierające niemal wiązania t y p u a r c h a i c z n e g o , bądź dujące j e d o k r y c i a b u d y n k ó w całej zupełnie degra­ gospodar­ c z y c h (np. stodoły w Łowickim o d a c h a c h sochowych wszczyźnie lub sypance na Łemko- o d a c h a c h n a luźny zrąb). S y s t e m k r o k w i o w y posiada t r o j a k i spo­ sób o p a r c i a d o l n e g o końca k r o k w i : bez­ p o ś r e d n i o o zrąb b u d y n k u , o b e l k ę s t r o ­ pową i o płatew, leżącą n a wysuniętych końcach b e l e k s t r o p o w y c h . T y p p i e r w s z y , rozpowszechniony łudniu szą kraju fazę na wschodzie reprezentuje rozwoju dachu jakby i po­ pierw­ krokwi jwe- g o , k i e d y k o z ł y opierają się b e z p o ś r e d n i o na 46 ścianach, powodując nieuniknione RYC. 4 W górach, zwłaszcza �ogólnie w d w a t y p y : rozścielanie i poszywanie ścielanie d r o b n y m i s n o p k a m i ) . Roz­ słomy znane nocno-wschodnim nie na terenach wane są: zakłośniak stwy zakłośniaków (na spotykanym środkowej, ze wych (ryc. jako w połacie Polsce dachów lub natomiast dach, cały ). Dachy i zachwalany, kryte słorną jako wystę­ pują z r e g u ł y n a niżu, n a o b s z a r a c h nych drzewa 3 — — и w Beskidzie Z a c h o d n i m i na Podhalu ob­ serwujemy wiązania dachowe się przepustnicami spoczywającej na do -1 m pokrywania da- ci - i RYC. 7 wsparte na zrębie, l e c z o k a p d a c h u s c h o d z i opierając rol­ ( r y c . 10). Użycie RYC. 6 da­ dymniko­ określany b y w a przez l u d , dawniejszy 8 po­ Najczęściej grzbietami, przy czterospadowych 9), głowa­ tworzą pokrycia gładkie schodkowanymi trwalszy powierzchnię warstwy (ryc. 8). chach schodkowany, uży­ War­ kłosami) typem to Wśród głowacz. dają gładką pół­ poszywa­ najczęściej i ( r y c . 7), dół wierzchnię na pozostałych. poszywania schodkowaną jest pograniczu, sposobów czów słomy 2 na wysuniętych niżej, płatwi, płazach zrębu, t z w . r y s i a c h ( r y c . 6). 2. P O K R Y C I E Panującym w Polsce krycia dachów która występuje chałupach, terenach D A C H U jest n i e w ą t p l i w i e również starszego Ziem materiałem w słoma, licznych pochodzenia, Odzyskanych, do na gdzie po- z a t y m przeważa dachówka, b l a c h a i p a ­ pa. i Jedynie góry regiony górskie Świętokrzyskie) (Karpaty wyróżniają się przewagą d r a n i c i gontu, zgodnie z m i e j ­ scowymi warunkami przyrodzonymi. S p o s o b y k r y c i a d a c h u słomą można ująć RYC. 8 �chów, tów w formie dranic, desek ogranicza górskich lub gon­ się o b e c n i e d o obszarów i p o d g ó r s k i c h . D a r t e l u b łupa­ n e d e s k i układane są w d w a l u b w i ę c e j izędów n a p o ł a c i ( r y c . 11 i 12). S t o s u n ­ kowo nowszego zwany pochodzenia n a Śląsku jest gont w dużej szyndziołem, m i e r z e s t o s o w a n y w b u d o w n i c t w i e mało­ miasteczkowym, r.a W obszarze drugiej sakralnym całej i dworskim Polski (ryc. połowie X I X w . 13). wiele gmin łemkowskich wykupiło n a wspólną R Y C . 10 wła­ sność l a s y d w o r s k i e , c o d a w a ł o m o ż n o ś ć wybierania z lasów gminnych dowol­ n e j ilości b e z p ł a t n e g o d r z e w a . S k u t k i e m tego dachy gontowe w 70 l a t p r a w i e z u p e ł n i e krycie słomiane w ciągu o s t a t n i c h wyrugowały po­ całym p o w i e c i e gor­ l i c k i m i w części s ą d e c k i e g o ) . 4 W n a s z y c h czasach obserwujemy ces o d w r o t n y , w y c o f y w a n i e drewnianych w R Y C . 11 przed się słomianymi, o k o l i c a c h , obfitujących w nawet l a s y i sto­ sowanie charakterystycznych form szanych, słomiano-drewnianych, w mie­ jak np. N o w a t o r s k i m ( r y c . 14 i 15). Występowanie dachówki przedewszystkiem b. pro­ dachów zaboru ska, pokrywa się z granicą polityczną pruskiego (Śląsk, Wielkopol­ Pomorze i Mazury) ponadto znaj­ d u j e m y ją dość l i c z n i e s t o s o w a n ą w p a ­ sie P o d k a r p a c i a o d Białej p o d P r z e m y ś l . Obok ceramicznej, dachówki historycznej, jak piówka, posiadającej tyczne, stosowana R Y C . 12 tradycji i kar- duże w a l o r y plas­ bywa chówka c e m e n t o w a wyrobu o holenderka ostatnio i t a n i a . P r o w a d z o n e n a d nią o b ­ s e r w a c j e s t w i e r d z a j ą dość s z y b k i e j e j p a ­ tynowanie się w tonach, podobnych (ЖШШЕШШЗЩшЩ fp=fl—iTnzrv R Y C . 13 48 da­ łatwa d o d o m o w e g o R Y C . 14 do �s t a r s g o gontuí c o w o c e n i e te­ go materiału nia z punktu ochrony widze­ krajobrazu jest m o m e n t e m d o d a t n i m ( r y c . 16). Ujemnym natomiast zjawis­ k i e m jest o g ó l n e rozpowszech­ n i e n i e się b l a c h y ocynkowanej lub cynkowej (ryc. 17) oraz p a p y , które zmieniając kąt n a ­ chylenia obcy d a c h u i przez barwą i cha­ wielkie nie­ r a k t e r stanowią bezpieczeństwo nia cech zujących 18). dla utrzyma­ swojskich, harmoni­ z Duży tych swój fakturą krajobrazem wpływ na materiałów, odpornych (iryc. użycie jako ognio­ wywierają stawki ubezpieczeniowe od pożaru, znacznie od stawek, ni¿sze pobieranych przy R Y C . 15 pokryciu słomą l u b g o n t e m . d . c. n . P R Z Y P I S Y . 1) L E N C E W 1 C Z S. Polska. Wielka Geografia Powszechna. Warszawa 1937. 2) M O S Z Y Ń S K I Słowian. I . 3) i b i d 484. 4) ibid. 488. LE K. Kultura Ludowa T O I T D A N S LES C O N S T R U C ­ T I O N S DE C A M P A G N E E N POLOGNE Considćrant q u e l a forme d u t o i t de­ cide d u careciere de la ma.se a i a s i que de l a v a l e u r esthélique des constructions de campagne, l ' a u t e u r examine tous les elements q u i i n ­ fluenced la forme des toits, en dćfinit les types f o n d a m e n t a u x , l e u r emplacement sur l e sol p o l o n a i s et explique leur apparition. (á R Y C . 18 suivre). R Y C . 17 R Y C . 16 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/faa079c53979ebf4379fafba4e6fde60.pdf 9f588d702db2cde26f78f6ebe7b9da73 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3791 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3558 Title A name given to the resource Dach w polskim budownictwie wiejskim / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1948 t.2 z,1;s.12-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciolek, Gerard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE WIEJSKIM 11. GERARD 3. K S Z T A Ł T Y Na kształt czynników, D A С H O W. dachów wpływa omawianych szereg uprzednio: sy­ s t e m wiązania, p o k r y c i e , c z y n n i k i k l i m i tyczne, urządzenia tradycja ogniowe miejscowa i w y n i k a , że konstrukcje t y p u archaiczne- j a k socha i luźny rozpiętość zrąb żnaby Ustrój pewnego wymiaru ustalić 8 I 7 0 cm ["NIEDŹWIEDŹ 550600ram sta­ który m o - P. K Ę P N O 9 0 cm DUBOWE 600¬ 650 mm P. I- DZISNA przeciętnie podczas g d y rozpiętość k r o k w i o w e g o chu P. K O Ł O ograniczały dachów. t y c z n y t y c h typów n i e pozwalał n a prze­ kroczenie B I E L E obyczaj. dachowych znacznie 450¬ 500 mm wreszcie i panujący Z przeglądu systemów w i ę ź b 'go, CIOŁEK kurpiowskiego wynosi da­ przeciętnie 9 m , a więc jest d w u k r o t n i e większa ). 5 Zależność kształtu ł ą c z y się z j e d n e j ścią w i ą z a n i a , dachu strony z od pokrycia wytrzymało­ a z drugiej strony wiąże 1 3 5 cm 650¬ 700 mm się z c z y n n i k a m i k l i m a t y c z n y m i , a z w ł a s z ­ cza z opadami atmosferycznymi. Istnieje R Y C . 21 R O C Z N E OPADY ATMOSFERYCZNE MURZASICHLE 126% 1 5 5 cm P. N O W Y T A R G CZARNA 120% P. K O Ń S K I E 900¬ 1000 m m . ISTEBNA P. C I E S Z Y N NIEGOWONICEIOO /, 0 RYC. P. BĘDZIN ZAWADA P. B R Z E Z I N Y 22 80°/„ SPADKU stała k o r e l a c j a p o m i ę d z y p r z e c i ę t n ą wy­ sokością o p a d ó w a t m o s f e r y c z n y c h ( w sto­ s u n k u rocznym), a n a c h y l e n i e m dachów, (ryc. 21). P o z a t y m d a c h y k r y t e słomą są naogół bardziej strome, zwłaszcza w DACHY : KROKWIE P O K R Y C I E : GONT 12 rach, aniżeli istnieje dachy niewątpliwa gontowe. gó­ Podobnie współzależność po- �między wysokością opadów atmosferycz­ n y c h , a wysunięciem okapów dachowych ( r y c . 2 2 ) . D l a chałup s t a r e g o t y p u i s t n i e j e moduł, ustalający długością Wyraża zależność krokwi a pomiędzy rozpiętością dachu. się o n s t o s u n k i e m 3:4 l u b 4:5°). Wśród kilku wyróżniają typów kształtu się z a r ó w n o pod dachów względem cech zasadniczych, j a k i obszaru występo­ wania dachy czterospadowe we i dachy dwuspadowe czyli albo brogo- siodłowe. W s z y s t k i e i n n e t y p y są r e z u l t a t e m s k r z y ­ żowania czych, elementów obu typów a pod względem dorównują. D a c h b r o g o w y stał niewątpliwie dzie sochy, zasadni­ zasięgu i m nie ( r y c . 23) p o w - na p i e r w o t n y m ślemienia i kluczyn; r ukła­ podob­ n i e i d a c h n a l u ź n y z r ą b dać m ó g ł tę sa­ mą b r y ł ę , k t ó r a zmianie konstrukcji Obejmuje on łudniową gając Usz u t r z y m a n a została i na krokwiową ) 7 wr z'w э. г t y m środkową zflsi^cju. p o ~ połać n a zachód i północ Toruń Ciechanów tern n r a w v m b r z e a i e m kraju, Wołynia i Łomże Formą wego B u m . zeiść n a n o od dachu dwuspadowego czyli wego jest dach półszczytowy nikowy albo dym­ owej jest w okolicach niektórych gdy zwyczaj mieszkalną n a d częścią zostaje brogoszczyto­ (ryc. 24). Poświadczeniem przejściowości częścią wpłab i U k r a i n y (ryc. 30). przejściową do Ka bv DO" 4 Podola się­ DO Slask l u d n i e i rn nr7e trWnić sie d a l e k o Z przy stosowania dymnika budynku, inwentarską jako brogowy nad podczas dach po­ (ryc. 27). Półszczyt p i e r w o t n i e służy z a t y m j a k o o t w ó r w d a ­ chu do wypuszczania dymu, snującego się n a p o d d a s z u w chałupach b e z k o m i n o wych. Potwierdzają to obserwacje czy­ n i o n e n a P o d h a l u , G ó r n y m Śląsku i P o d ­ lasiu gdzie dachv te licznie wvsteouia różniąc sie m n i e i l u b b a r d z i e i wykształ- półszczytu (ryc. 31). Dachy naczółkowe powszechnione w ( r y c . 25), d o ś ć krajach chodniej, najniezawodniej tąd do wano Dachy na Polski ). te „dachem i roz­ Za­ przyszły stam­ XVIII wieku nazy­ łamanym p r u s k i m " ) . 9 występują zachodzie Większe W 8 go Europy przede w ugrupowania wszystkim środku mamy krajumiędzy 13 �R Y C . 28 Wartą, i Pilicą wschód 32). Wisłą, Warszawy, Krakowskim, (ryc. i od północ Lubelskim, Poznańskim i n a Charakterystyczne naczółkowe n a pobrzeżu różniają bowiem kami na w się tworząc od dachy morskim, wy­ innych jakgdyby wo-dymnikowy Pomorzu, są typ dymni­ naczółko- R Y C . 30 ( r y c . 26). D a c h d w u s p a d o w y c z y l i s z c z y t o w y jest charakterystyczny przede w s z y s t k i m dla P o l s k i z a c h o d n i e j i północnej, lecz sięga też n a południe do Podgórza włącznie i d o Z a m o j s z c z y z n y ( r y c . 33). W jego w zasięgu widłach ważają znajduje Pilicy się obrębie duża i Wisły, wyspa, gdzie prze­ d a c h y b r o g o w e a w s a m y c h gó­ rach Świętokrzyskich d a c h y dymnikowe. Z e w z g l ę d u n a kształt r o z r ó ż n i a m y d w a zasadnicze licujący typy szczytów: się ze ścianą d o m u , 1. Szczyt oddzielony o d n i e j deską p o z i o m ą , osłaniającą szalowania ka (ryc ze 28) zrębem пv 2- S z c z y t n a s u n i ę t y l u b d w u k r o t n i e p r z e d l i c e ścia- Nćisuniecići szczvtowkach nrofilowanvchnierzenie styk deszczów­ typ powszechny w centrum i na zachodzie k r a j u jedno t. z w . WSDćirte frvr zwłaszcza ша пэ. t 9Q1 Tvn г z w zatU szrzvh, t p t l 31 bogato maia one na celu powierzchni rUzczPrn Sćł niejednokrotnie RYC Ь kurpiowszczyzny nrzed я г а к(Р spoi>•- R Y C . 29 R Y C . 32 �czowskich ną k o n c e p c j i , przechodzą ewolucję pod względem z a w s z e zresztą s z c z ę ś l i w ą wątpliwie duży udział w ogrom­ formy, nie (ryc. 35). N i e ­ kształtowaniu R Y C . 33 Ostatnie dziesiątki ekspansji dachów rających starsze wych na na to poddasza, które dowych przy w dym­ Mazowszu ). 1 0 jest ogólną użytkowości typach dachach w dachach szczytowych dawniej­ czterospa^ dachy, obserwujemy pod na kształtowa­ na wpływem R Y C . 34 co' (ryc. 34). W p ł y w ekonomicznego dachu gdzie brogo^ n i e dawały t y c h możliwości, czynnika nie i zwiększania zwłaszcza wypie­ lub spowodowane do okresem dachów Podlasiu tendencją szych, typy północo-wschodzie nikowych Zjawisko lat były szczytowych, dachów wiejskich miejskie oraz bierze mechaniczne budownictwo i Podhalu, tyczne witkiewi­ dowlanej, którego rezultatem jest stosowanie bezkry­ przepisów u s t a w y b u ­ wzno- R Y C . 35 15 �gactwo f o r m jest stosunkowo pochodzenia z i wzrost pojawieniem wiejskiego, szego co szczytów mógł być ( r y c . 43) szenie j e d n o s p a d o w y c h , chów, o t o c z o n y c h ogniowymi. z trzech stron Wprowadzają w s i , zwłaszcza podmiejskich, w p u l p i t o w y c h da­ one dotyczy element murami w kraj­ to obcy, 44) zdobnic­ na chałupy obsza­ się przy­ dla nich podcieniowej drugiej połowie początku X I X w i e k u chałupy podcieniowe R Y C . 36 obraz i w dla nasuwa (ryc. 42). W z n o s z o n e w XVIII łatwiej­ pierwowzorem szczyt się cieśli poszukiwaniu ozdobnych Niżu że puszczenie, ręku możność deski. W północnego łączy w tworzywa mianowicie genezy piły dało wyrobu twa, rze się niedawnego jego na terenie Pomorza, i zachodniego przez cieśli pana wsi nych domostw 1 2 ) Kujaw M a z o w s z a (ryc. miejskich wyróżniały пэ się wyposażeniem zlecenie od in­ planu okolic przykry s w y m p r y m i t y w i e , przy w s z e l k i c h po­ zorach prawidłowego nicznego 4. rozwiązania tech­ (ryc- 36). O z d o b y Szczyty d a c h o w e . dachów regionu, mniej bywają, zależnie l u b bardziej bogato od zdo­ bione. Zasięg szczytów z d o b i o n y c h obej­ muje część przede kraju, cej wszystkim dochodząc się z zasięgu dachów szarze tym a nia w puszcza szczytów pokrywają­ zwartego dwuspadowych. dużym się W Kurpiowska Zachodnim d y m n i k o w e mają R Y C . 37 ob­ Mazowsze, nasileniem zdobionych. Beskidzie dachy linii, granicą wyróżnia zwłaszcza Pomorze do południową północną oraz występowa­ Na i południu na Podhalu zdobione SZCZy — c i k i (ryc. 52). Szczyt chałupy kurpiowskiej 37—39), w y k o n a n y w desenie, z z desek, (ryc. układanych zastosowaniem uskoków R Y C . 38 na jego powierzchni i nadwieszony z lek­ ka przed lice ściany, jest szczególnej t r o s k i o j e g o przedmiotem reprezentacyjny wygląd, a zarazem p o w o d e m ciciela d o m u , rywalizującego mi do co pomysłowości w y k o n a n i a ozdób Podobne chałup tak 16 w u jednak z sąsiada­ staranności ) charakterze pomorskich bogate i d u m y właś­ ( r y c . 40 są szczyty i 41), n i e j a k k u r p i o w s k i e . Bo­ R Y C . 39 �i i kompozycją ciesiołką wy ludu a i musiały wpływ jest bryły, w wywrzeć zakresie, najbardziej styczny: w zakresie przede i wszystkim niewątpli­ który u naszego może charaktery¬ zdobnictwa. R Y C . 46 Obok bienie dachów szczytów dwuspadowych obejmuje dachy n i k o w e , zwłaszcza w r e g i o n a c h W Żywieckim chata bywa zwrócona do d r o g i szczytem, ral R Y C . 42 z stara się tej s t r o n y przyozdobić domu zdo­ dym­ górskich. zazwyczaj przeto szczyt gó­ dachu (ryc- 4 5 ) . C z y n i to, 17 �RYC. 50 P A Z DORV слот R Y C . 49 wycinając w ozdobne i je listwami obijając płaszczyzny Śląsku trójkąta przypomina laskowanie ). deski Zdobnictwo szczytowego w szczytów łów w p i o n o w y m motywy 1 3 pewnej na mierze gotyckich kościo­ rytmie listew przewią­ zanych u s k o k a m i p o z i o m y m i pasami (ryc. 47). Na szczyty (ryc Podhalu ozdobione 48) dopiero pojawia'się racyjnych, neczka" duże wśród oraz stanowisko chałupy starsze skromnie w mają „jodełkę' od połowy X I X w i e k u bogactwo których form deko­ motyw „sło­ fryzu arkadowego dominujące (ryc zajmuje 49) Z zasięgiem o z d o b n y c h szczytów w da­ chach dwuspadowych powanie ków 1 4 „śparogów", łączy czyli się wystę­ rogowni- ) l u b rogaczy *). Ozdoba ta w y n i k a 1 R Y C . 51 18 { ! �nych n a t o m i a s t częściach się s p o r a d y c z n i e , w chów szczytowych Obok wymienić pazdury, wieńczące się tywów (ryc. szczyty, ogromnym 51). pojawia zasięgu da­ ( r y c . 52)- rogowników czające kraju granicy należy a odzna­ bogactwem Na nizu mo­ występuje pazdur niezależnie l u b jednocześnie z r o gownikami i wykonany powiednio wyrzezanej szczytu. dury podhalańskie, wykonane czterostronnie, 0 motywie lilii — PAZDURY ' Nawet 1 form dachów stwierdzenia „wiatrówek" osłaniających desek, końce oraz p o k r y c i e o d s t r o n y szczytu. N a morzu wają deski te, z w a n e pozbawione szechnie formy, rogów „wietraki", ozdób jednak wycinane wśród których (ryc. 40), są w łat Po­ by­ pow­ ozdobne przeważa motyw l u b łba k o ń s k i e g o , m a j ą c e g o być mają do paz­ z klocka, najczęściej „leluji". t a k pobieżny przegląd wiejskich zarówno i zasięgu t e r e n o w e g o ze s k r z y ż o w a n i a u s z c z y t u d w ó c h przybitej chaiakter ROCOWMKI R Y C . 52 i Odmienny opracowanego A jest z d e s k i od­ daje typów możność ich bogactwa, jak poszczególnych ele­ mentów składowych, stanowiących w d u ­ żej m i e r z e nych o regionalnych cechach kręgów Wydaje się budownictwa zatym rzeczą pew­ ludowego, słuszną, aby współczesne p l a n o w a n i e o d b u d o w y i prze­ b u d o w y w s i , wprowadzając wszelkie bycze cywilizacyjne i techniczne, zywało jednak do t y c h elementów, zdo­ nawią­ które echem pogańskiego k u l t u boga Swaroży- orzeszły skutecznie przez doświadczenie ca jest wieków i które nadają ( r y c . 50). C h a r a k t e r y s t y c z n e pienie zowszu się zasięgu północnym rogowników sku­ n a K4a- i na Pomorzu, w in­ temu pokoleń wyraz co sie k r v i e p o d pojęciem P O L S K A WIEŚ. P R Z Y P I S Y : 5) PIASCIK F. Budownictwo Puszczy Kurpiowskiej. Rkp. 1939. 54. 6) Moduł ten uzyskałem przez analizę chałup pomorskich (patrz Ciołek Gerard. Chałupy podcieniowe na Pomorzu. Biul. H. S. i K. 1939. I I . 169) oraz podczas rozmów z cieślami na Podhalu w 1942 r. 7) DMOCHOWSKI Z. Ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnym. Warszawa 1937. 13. 8) ibid. 9) MOSZYŃSKI о. c. 489. 10) GLOGER Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.. Warszawa 1907 I . GLO­ GER Z. Encyklopedia staropolska. Warszawa 1900. I . 298. 11) PASCIK о. c. 66. 12) CIOŁEK о. c. 13) UDZIELA S. Górale od Żywca. Wierchy 1924. 152. 14) Nazwa używana we wsi Kruhlo, pow. Sokółka. Zakład Arch. Pol. i Hist. Szt. Polit. Warsz. Inwent. wsi nr 90. 15) Nazwa używana we w s i ' Żebry-Perosy, pow. Maków Mazowiecki, ibid. inw. 142. Fotografie w y k o n a n e przez autora w 1946 i 1947 roku. W s z y s t k i e r y s u n k i i mapy opracowane przez autora według materiałów ze zbiorów Zakładu A r c h i t e k t u r y Polskiej i Historii Sztuki P o l i t e c h n i k i W a r s z a w s k i e j w l a t a c h 1941 — 1943 oraz 1946 — 1947. LE TOIT DANS LES CONSTRUCTIONS RUR ALES POLONAISES. *Dans cette seconde partie de son article, l'auteur definit les differents types de toits, indique dans quelles regions ils se trouvent en Pologne et explique la genese de leurs differentes formes. I I etudie aussi l'ornementation qui accompagne certaines formes de toits. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e8a2a91b22241b3df1d08ad422215648.pdf b7768f6eee21bacf2068ea223ef6dda0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4999 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna metodologia badań internetowych informacja cyfrowa wyszukiwanie informacji w Internecie elektroniczne archiwa cyfrowy warszatat badawczy wyszukiwarki internetowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4636 Title A name given to the resource The Electronic Anthropologist : on sources of information, strategies, techniques and timing of online research/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.148-162 tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, T.Matthew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text T. Matthew Ciołek Research School of Pacific and Asian Studies (RSPAS) Australian National University, Canberra The Electronic Anthropologist: on sources of information, strategies, techniques and timing of online research 1. Introduction Information of relevance and value to social scientists is scattered - as individual items as well as clusters and collections - across three vast and vastly different habi­ tats of knowledge. The first of them is formed by the overlapping networks of inter­ connected, data-swapping computers. There the information is stored as electronic bits. The second habitat is a great planetary labyrinth of interacting and competing museums, archives, and libraries. This is the physical world where information is stored as tangible objects - books, manuscripts, microfilms, artifacts - and kept on shelves, or in vaults. Finally: there is the boundless archipelago of groups and clus­ ters of people themselves. Researchers, experts, archivists, journalists, court-clerks, shamans, interested laymen, students, librarians, managers, and so forth form the third habitat of knowledge. There the information is stored in biological form, either etched in the memories of people, or created by them afresh. This article is concerned w i t h research uses of the first of those three informa¬ tional environments, that is, w i t h quests for digital pointers and digital contents that are available via the Internet. It represents an abridged extract from an extensive 2009 work entitled "The logistics of effective online information seeking", a re¬ search paper w i t h a number of technical appendices, now available online at www.ciolek.com/PAPERS/logistics-of-online-information-seeking.html address. Earlier studies of information-seeking practices Literature on the uses of the Internet for research purposes tends to fall into five groups: (1) W o r k dealing w i t h types and characteristics of sources of online information (Beck 2008, Blackhurst 2008, C. Harris 2006, R. Harris 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2000b, Zillman 2008). 148 �The Electronic Anthropologist (2) Quality and evaluation of information gleaned online (Alexander & Tate 1999, Blackhurst 2008, Harris 2007, Jacobson 2008, K i r k 1996, Ravia 2004a, Sebek 2007, Smith 2008). (3) Discussions of the most useful information-seeking tools (Bergman 2001, C o hen 2008e, 2008d, Google 2008, Ravia 2008d). (4) Analyses of the finer points of information-finding techniques (Cohen 2008a, 2008b, 2008c, 2008d, Harris 2000, Monash University Library 2004, Overture Services 2007, Ravia 2000a, 2002a, 2002b, 2004b, 2008a, 2008b, 2008c), and finally, (5) Admonitions regarding the pitfalls faced by novices or careless online researchers (Cohen 2008d, Harris 1997, Mississauga Librarians 2008, N I A S L I N C n.d., Ravia 2008a). A l l these works are feely accessible on the Internet where they are frequently updated to keep up w i t h technological progress. This type of material does not need to be restated here. Instead, our attention will be focused on the evalutation of me¬ thods of electronic investigation that people can undertake w i t h i n the domain of the Internet. Therefore, the questions posed by this paper are not "what are the best ways to obtain information online?", or "what are the best sources of electronic information?", but rather - "under what methodological circumstances is our online research most likely to succeed?" So it is not an enumeration of tools and opportu¬ nities, but rather a meta-assessment of these. 2. T h e Internet, the electronic environment of information T w o things about the Internet, the electronic environment of information, are im¬ mediately apparent to any observer: its dire lack of organization and its enormous physical size. The Internet is a highly unpredictable and confused place, and the materials it carries are of very uneven quality: Gorman (1995: 34) wrote: T h e net is like a h u g e v a n d a l i z e d l i b r a r y S o m e o n e has d e s t r o y e d t h e c a t a l o g and r e m o v e d t h e f r o n t matter, indexes, etc., f r o m h u n d r e d s of t h o u s a n d s of b o o k s and t o r n a n d s c a t t e r e d w h a t remains... ' s u r f i n g ' is t h e process of s i f t i n g t h r o u g h t h i s dis¬ o r g a n i s e d mess i n t h e h o p e of c o m i n g across s o m e useful f r a g m e n t s of t e x t and images t h a t can b e r e l a t e d t o o t h e r fragments. Tellingly more than a decade later the situation remained unchanged. Thus Beck (2008), w r i t i n g some thirteen years after the initial damning assessment by Gor¬ man, concurs w i t h the earlier criticisms by noting that the Internet continues to be "disorganised, volatile and dynamic. Web sites appear, disappear, move or mutate daily [...] The useful and useless co-exist in cyberspace much as they would and do at a flea market". The other outstanding feature of the N e t is its immense size, and the fact that it continues to grow very quickly In late 1995 the world wide web (which is only one of many component parts of the Internet ) consisted of approximately 300,000 149 �I Matthew Ciołek servers and of 2 million W W W documents (Ciolek 1996:106). This explosive g r o w t h continued unabated for over a decade. Consequently, in mid-2008 there were approximately 175.5 m servers (Netcraft 2008) and over 8 billion web pages (Google 2008). Importantly, all these figures refer only to the information that is visible to stan¬ dard search engines and their data-harvesting "spiders". This is an important ca¬ veat. In addition to the popular surface Web, there is also a massive - approximately 500 times larger than the commonly defined World W i d e Web - and largely unac¬ knowledged constellation of other, i.e. n o n - W W W containers, of electronic infor¬ mation. These other resources remain largely invisible and unknown to Internet users at large, and to the search engines people rely on (Bergman 2001). 3. T h e logistics of online informationn seeking Finding the right information in vast masses of all potentially relevant electronic materials is a complex undertaking. Therefore, it requires a work plan which cor¬ rectly matches the available: (a) research strategies; (b) favoured sources of online information; (c) time available for completion and finally, (d) online research tech­ niques. Each of these four key variables has its idiosyncratic aspects. Let's look at them, one by one: T h e First Logistical Element: Research Strategy Every research operation is based on the researcher's passionate involvement w i t h their questions and answers, as well as w i t h the relevant sources of data and know¬ ledge. These questions, sources, and answers can be unambiguously and directly stated, or not. These are important distinctions, as explicit scholarly questions (as well as explicit definitions of sources of data, and explicit factual answers) are pre¬ cisely those statements which one can argue w i t h and subject to testing and refuta¬ tion (see Popper 1969: 51-53, 1972: 242-244). A t the same time, ill-defined ques¬ tions, sources, and answers form a background intellectual fog which has the poten¬ tial to generate endless future revisions and revolutions to the established frame¬ works of knowledge. Firstly there are Questions, which usually involve the traditional cluster of phrases revolving around such words as "Who?", "What?", "When?", "Why?", "Where?", " H o w ? " , "What If?" and "To W h a t End?" If the researcher states his or her ques¬ tions clearly and explicitly, then we will call them by their generic upper case label "Q". Should they remain at a given stage of investigations implicit, unstated, unarticulated, then they will be labeled here w i t h the upper case character "X". Secondly, there are the Sources that a researcher seeks and uses. Examples of sources are many: a book, database, web site, library, archive, newspaper, field notes, an expert, an interview, and so forth. Naturally, such containers of information 150 �The Electronic Anthropologist whether large or small and whether electronic, analogue, or biological - in order to be of use to anybody need to be: (a) precisely defined, (b) located (i.e. learned about, identified, and found); (c) accessed (i.e. visited, handled, and unlocked), and (d) investigated (i.e. read, critiqued, consulted, verified, etc., etc.). Sources, de¬ pending on whether the researcher defines them explicitly or not, will be labeled here as "S" or "X", accordingly. Thirdly, there always have to be some Answers. These are thoughts and ideas that the researcher pursues and which need to be stated, deduced, discovered, or just postulated on a purely temporary basis. Again, depending on the ontological status of these answers (i.e. depending whether the researcher states them explicitly or only hints at them), they will be accordingly labeled here either " A " or "X". A l l this means that at any moment of any imaginable line of inquiry all investiga¬ tors face a choice between one of the eight theoretically possible research strate¬ gies. Obviously not all of them are used equally often. W h i c h particular research strategy a researcher adopts fully depends on the explicitness and clarity (or other¬ wise) w i t h which he or she has defined their Questions, information Sources, and Answers. A n y of these strategies can be initial, or interim, or final. Moreover, they can be mixed and combined. Above all, they can be interchanged at a moment's notice. - The eight theoretically feasible research strategies are: Confirm - Confirm details of the findings and/or details of the sources; verify and proofread the collected data; find another example of an answer that you already have. The logical structure of this research strategy is denoted by its acronym: Q S A ( = definite Questions, definite Sources, definite Answers). - L i n k - L i n k your research to the correct sources; document the findings estab¬ lished thus far; test earlier findings against new, presently unidentified sources; collect additional answers from new, presently unidentified sources. Logical structure: Q X A . - Deliver - Deliver answers to the explicit research questions; identify the sources, access them and look for answers relevant to the questions; collect new data. Logical structure: QSX. - Chase - Chase the promising sources to get answers to your explicit research questions; look afresh at the range of possible sources and think of new ways of investigating them. T h i n k of new answers that they can yield. Logical structure: - - QXX. Form - Formulate your explicit research question in the light of the temporary findings supplied by the identified sources; look for the existing new questions to be asked of the known sources which have given us the current answers; contest the existing framework of thought and methodology. Logical structure: XSA. M a t c h - M a t c h your tentative inklings, your tentative and conjectural answers w i t h the best questions and the most promising sources; use the answer you 151 �I Matthew Ciołek already have to think of new data sources and new questions you could pose. Logical structure: X X A . - Explore - Explore the located sources to formulate your explicit research ques­ tions; investigate the available materials; t r y inventing a new conceptual frame¬ work. Logical structure: XSX. - M u l l - Examples: M u l l and brainstorm over the best questions, apt conjectures and the likely sources of data; look afresh at everything related to your research; be creative and iconoclastic. Logical structure: X X X . So, for every potential research scenario we have a gloss, a mnemonic label, and a logical skeleton. In the above taxonomy the Confirm strategy is the simplest and quickest. A t the opposite end of the scale rests the hazy, open-minded, time-hun¬ gry M u l l strategy. T h e Second Logistical Element: Online Resources The Internet is a planet-wide archipelago of sources of online information con¬ nected by a lattice of general and directional pointers. These archipelagos of con¬ tainers, contents and connections are furthermore surrounded by a comet's tail of contextual hints, oblique references, tags and metadata (Dublin Core Metadata Ini¬ tiative 2003, National Academy of Sciences 2000). Some of these electronic resources and metadata reside on intranets and other protected sub-sets of the In¬ ternet. However, a great mass of informational resources is freely accessible to any¬ body w i t h access to the N e t . There are no less than nine basic types of online information sources. For specific examples of those nine types of sources, and their online pointers (i.e. URLs) please see "The Electronic Anthropologist" paper at the online address mentioned above. A l l these resources can be summarised as follows: - Databases - Containers of digital information in which data are organised in records, w i t h each record comprising a number of precisely defined numeric, alphanumeric, or image-storing fields. Examples: Bookstore Catalogues and Bibliographies, Dictionaries, Directories of People, Library/Museum/Archive Catalogues, and Telephone Directories. - Search engines - Automatically constructed indices of contents of such resources (see below) as Directories, Repositories, "Flowing" and "Frozen" web­ sites, Collaborations and Gatherings. Search engines make every w o r d and every image in the harvested online documents separately indexed and linked to its exact electronic address w i t h i n the document, and w i t h i n the resource itself, and w i t h i n the Internet as a whole. - Online directories - Manually constructed online bibliographies and catalogues of online resources. Examples: Bibliographies of links and Lists of web directo¬ ries. Users of such directories can access stored information, and suggest adden¬ da, deletions and modifications. 152 �The Electronic Anthropologist - Repositories - Online collections, warehouses, libraries, and archives of substantial and well-formed bodies of digital information. Examples: Bibliographies of Paper Publications, Digitised Books, Digitised Documents, Digitised Images and Documentary Photographs, Digitised Maps and Digitised Periodicals. - "Flowing" websites - Containers of online information whose content, size and scope are heavily influenced by input solicited from or volunteered by their users/readers. The web sites act as small-scale repositories. - "Frozen" websites - Containers of online information whose content, size and scope do not significantly change in response to input from their users. These web sites frequently resemble "flowing" web sites in terms of content and architecture. However, they do not have a policy of either inviting or acting on readers' input. - Collaborations or collaborative environments - Containers of online information whose contents and, to some extent, architecture are either under the control of all, or only some of its readers (such as site administrators, registered co-editors, registered readers/commentators). Examples: Blogs and Wikis. Users of collab¬ orative work environments can access the stored information, as well as add to it, delete from it, edit it, rearrange it, or annotate w i t h a tag or comment. - Gatherings - Two-way online communication systems used for the speedy exchange (i.e. sending and receiving) of digital i n f o r m a t i o n . Examples: Discussion Groups, Chat Rooms, M a i l i n g Lists and information Bazaars. Feeds - One-way manual distribution channels for the sending of news and alerts from a source directly to the readers. Examples: Info/Alert/Update services. Feeds specialise in a great range of content: news, newsletters, updates on events in some organizations, details of new material published on some remote infor¬ mation system. - T h e Third Logistical Element: Work Schedules Researchers always need to consider the amount of time they want to allocate to the business of information seeking, as opposed to other research tasks and writing. Obviously, the amount of time earmarked for completion of the data-gathering stage of research varies from case to case, and from scholar to scholar. For our pur¬ poses, however, it will be useful to distinguish three types of research schedules: - Urgent research - One to be completed swiftly in a relatively short span of time. This span can range from a mere few minutes to a handful of frantic days. - Standard research - A schedule of work that needs to be completed calmly and systematically by some well-defined deadline while there is ample time to carry it out fully and satisfactorily: Normally, such projects last a few weeks, or longer. Sometimes they can stretch for several months. - Long-term - A leisurely open-ended research project; one which has no clearly defined completion date. 153 �I Matthew Ciołek It is only natural that a good researcher spends short periods of time on informa­ tion-seeking tasks that can be performed swiftly and longer periods on tasks that re­ quire ample time for their development and refinement. A very good researcher, how­ ever, has one more logistical skill under his belt. H e can tell in advance which of his re¬ search tasks will be which. Therefore, he or she can plan their commitments accurately. The Fourth Logistical Element: Data-Gathering Techniques Once decisions regarding preferred research strategies, viable resources, and ade¬ quate timetables are taken, but before any of the resources are actually located and accessed, one needs to pause and think about the best approach to the task of data collection itself. Thus Ravia (2008b) advises: T h i n k A b o u t Y o u r Q u e r y ! Seekers d o n o t ' p l u n g e ' i n t o a search o u t of t h e blue. L i k e artists, t h e y visualize the c o r r e c t result before t h e y b e g i n . T h e 'perfect' answer is d r i v i n g t h e i r queries. T h e p e r f e c t answer creates t h e c o r r e c t q u e s t i o n ( s ) . W h a t k i n d of re¬ sults d o y o u w a n t ? [...] T w o skills a seeker needs: h o w t o f o r m u l a t e a q u e s t i o n c o r r e c t ¬ ly and k n o w i n g w h e r e t o l o o k . A n d t h i s means k n o w i n g w h i c h resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. A n d t h i s means y o u must first of all k n o w h o w t o search t h o s e v e r y resources y o u s h o u l d use for y o u r searches. I n fact each ' p a r t ' of t h e w e b requires a d i f f e r e n t approach. [...] Before e v e n b e g i n n i n g , t h i n k a b o u t y o u r q u e r y : prepare y o u r q u e s t i o n ( s ) f o r t h e p e r f e c t result a n d d e c i d e w h i c h resources y o u w i l l use. In addition, throughout all information-seeking operations, there is the constant need to focus exclusively on the task of finding your target. Fjalar Ravia (2004b), himself an information-seeker extraordinaire, observes: " 'Focus always on your spe­ cific needs. Otherwise, you can spend a lifetime d r i f t i n g through archipelagos of fas­ cinating, but ultimately fruitless links'. I don't need to underline how true this is for Internet searching There are at least ten distinct ways of conducting online research. Each data¬ gathering technique can be applied once only, or in a sequence, as a part of a longer and more complex information quest. Also, one technique can be used at a time, or in bulk, in parallel w i t h each other. The ten online data-gathering techniques are: - Ask - This involves using one's social skills to obtain in the shortest possible time the exact information we seek from experts (either directly, or via mail or email), and to do so w i t h o u t wearing out or antagonising our informants. Typi¬ cally, such exchanges are about addresses/pointers, or commentaries and other metadata regarding online and offline resources relevant to our detailed research question. - Q u e r y - This means quizzing electronic databases for pointers, contents, or metadata for online and offline target resources. Q u e r y works best if the resear¬ cher is thoroughly acquainted w i t h the technical characteristics and informa¬ tional architecture of the interrogated database. 154 �Ihe Electronic Anthropologist - Search - The technique quizzes global or local search engines for details of content and the electronic address of the target information. Search is a very powerful technique, especially when conducted w i t h the aid of judiciously selected search terms (Harris 2000, Ravia 2002b, 2008b). Its correct use also assumes that the researcher is thoroughly focused (yet flexible and adaptive) while work¬ ing w i t h the wide range of variously designed search engines. Throughout all these online investigations, valid or promising results need to be recorded, put into a meaningfully named file, and safely stored. Details of the search engines used also need to be clearly recorded. Furthermore, the dates of the searches as well as details of the search techniques need to be written down. The reason is that searches conducted at various points in time seldom generate identical results: information located on one day will not necessarily be indexed by the search engine at a later date. - Browse - Browsing means keeping in mind well defined questions while surfing the N e t from one online resource to another resource and purposefully exploring its nooks and crannies. Browsing is an activity only superficially similar to web surfing. Browsing is a focused investigation. It aims to achieve concrete intellectual results. Surfing is a mere pastime. - Track - This technique resembles the actions of a detective conducting a criminal investigation. Here a researcher uses all their investigative and navigational skills to identify, in the wide range of online resources, any traces of the existence, nature, contents, and whereabouts of potential target information. Track is a slow-paced, forensic technique, and as such is very similar to Comb. Track makes heavy use of all other information-finding methods, especially Query Search, Browse, and M o nitor. Also, it relies on meticulous record-keeping and on the tricks-of-the-trade. - Comb - The creator of the term 'combing', Ravia, explains: " [ i t is] searching those that have searched [well before you have embarked on your investigations] and are willing to share [...] you lurk around usenet, maillists and messageboards trying to find some authorities in the matters you are seeking. T h e n you use the cumulated knowledge of these savy-people [sic] to jumpstart on your search. [...] the 'combing' approach is useful in order to find treasures hoarded by people that are willing to share what they know and have found" (Ravia 2000a). - M o n i t o r - This technique aims to find in accidentally encountered resources pointers and metadata bearing on the target information. It works best when the researchers keep in mind a series of well-defined questions about the research problem. O n l y then will they be ready to perceive the significance of the snip¬ pets spotted while perusing their mailbox or visiting the N e t on some other er¬ rand. Data gathering through monitoring is accelerated by joining a large num¬ ber of complementary (topic-wise) Gatherings and information Feeds. H o w ¬ ever, such an approach has its downside: it usually results in a heavy overload of irrelevant or low-quality information. 155 �I Matthew Ciołek - Collect input - This is another technique which taps knowledge carried by people. It involves the creation of online questionnaires (published as a web input form, or distributed as email circulars) and making them available to potential online informants (Coomber 1997, Mannion 2008, Sheehan & Grubbs H o y 1999, Ste­ wart 2003, and Zhang 2000). This technique collects data pro-actively It com¬ bines questionnaire design skills w i t h elements of computer programming. - Trigger input - This online research technique requires very good social skills. Trigger is similar to the Ask, Collect input and Invite input (see below) tech¬ niques. A l l of them pursue knowledge that is predominantly stored in biological format, i.e. as human memory However, unlike the other three techniques, it is a ploy; it acquires the target information indirectly. It does so by publishing on¬ line material which intentionally stirs readers and provokes them to express online their passionate comments, arguments, objections, and alternative viewpoints. - Invite input - This method simply encourages readers to supply you w i t h infor­ mation you need. Invite input comprises five consecutive stages. Firstly, the researcher publishes online some preliminary but nevertheless serious and inter¬ esting body of information: data sets, raw materials, or draft conceptual frame¬ works. Secondly, next to the online offering he/she publishes a polite, and not too overbearing invitation for comments, addenda, and corrections. Thirdly, the researcher patiently waits for the possible arrival of useful input. This waiting pe­ riod can stretch for weeks, months, or even years. Fourthly, all readers' input - when received - is p r o m p t l y acted upon. This means that suggested corrections, emendations and additions are immediately implemented. It also means that the party w h o provided the submission is equally p r o m p t l y thanked for their kind advice and assistance. Finally, and critically, in the documentation to the online materials themselves all readers' contributions are fully and publicly acknow¬ ledged online and - again - thanked for. The last stage is the crux of the success­ ful deployment of the Invite technique. W i t h o u t it, the chances that other readers would be inclined to contribute to the researcher's online work, and to translate this inclination into practical activity, are very slim. 4. Six constraints of information seeking None of the above four logistical aspects of online research - the strategies, online resources, w o r k schedules, and data-gathering techniques - ever occurs alone. O n the contrary they always w o r k in concert, as a dynamic system. Together they form six unique combinations, in some of which these variables seem to "work together especially well", that is, when they appear to be supportive of each other, and appear (in the experience of this author) to be productive. The findings are of such com¬ parisons are as follows: Constraint 1: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of nine types of online resources. Our analysis finds that in this context the four 156 �The Electronic Anthropologist most useful online resources are: Search Engines, "Frozen" web sites, and Repositories and Gatherings. Constraint 2: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of nine types of online resources. In this context the three most useful online resources are: Databases, Search Engines, and Gatherings. Constraint 3: the compatibility of the three types of work schedules w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the three most useful data-gathering techniques are: Ask, Query, and Search. Constraint 4: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h the use of ten types of data-gathering techniques. In this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track, and Invite Input. Constraint 5: the compatibility of the eight types of research strategies w i t h three types of work schedules. In this context the three most useful research strate¬ gies are: Confirm, Link, and Answer. Constraint 6: the compatibility of the ten types of data-gathering techniques w i t h the use of nine types of online resources. O u r analysis finds that in this context the four most useful data-gathering techniques are: Search, Browse, Track and Combs. In the same context the three most useful online information resources are: Collaborations, Gatherings, and "Frozen" web sites. Conclusions This study leads to three conclusions: 1. N o t surprisingly, long-term research projects are especially advantageous to a serious student of the world. They enable researchers to make better use of the passive and pro-active data, and knowledge-gathering techniques. A l l the above mentioned people-centric techniques need ample time to start blossoming, and they are definitely w o r t h careful cultivation, and fine-tuning. Ultimately, it is more efficient to be either sporadically or regularly supplied w i t h the factual or theoretical information we need, than to t r y to locate it all by ourselves in a cyber-mangrove forest. However, any advantages we may gain in our work are necessarily always rela¬ tive, and always contextual. Whenever we choose any particular way of doing our research, we are b o u n d to compromise in our selection of suitable research strate¬ gies, or time frames, or sources of information, or data-gathering techniques. To gain an advantage in one area necessarily means losing some advantage in another. 2. Serious online research is a technically and intellectually demanding activity. It involves patient and systematic thinking, long attention spans, heightened atten¬ tion to detail, and the ability to make quick inspired guesses w i t h regard to logical connections between seemingly unrelated bundles of electronic, paper and human pointers and contents. Such a research requires (a) staying perfectly focused on pri¬ mary objectives; (b) keeping systematic and detailed records of operations, so that one does not go in circles or miss a vital step; (c) consulting and mining as many 157 �I Matthew Ciołek information resources as possible. This is because they all store slightly different - in terms of the details and volume of their contents - groups of target informa­ tion, and they do so by using different data architectures and formats. This all means that the actual task of information gathering goes far beyond the rushed, non-reflec­ tive use of any of the well-marketed search engines, or copying off the screen mate­ rials published by the Wikipedias and their cohorts. 3. Voluminous amounts of hitherto untapped and insufficiently tapped high-grade research information is known to exist in the form of memories and notes kept by other people. Gatherings and Collaborative work environments are especially seminal types of online resources. However, to mine them effectively we still need to determine - by observational as well as experimental means - under what exact social circumstances such forms of scholarly interactions are most productive and most informative. It would be good if more attention of anthropologists and social psychologists were to be paid to the social and cultural organisation of the Internet and its academic users. In other words, while at the surface level the Internet appears to be defined mostly by our interactions w i t h the disembodied, cold-headed technology, ulti¬ mately the full research value of the N e t is best realised through multifaceted intel¬ lectual relationships that we can form w i t h other human beings that are contactable online. Seen from this point of view, the modern Internet becomes a virtual bridge which links the three habitats of information. Firstly, the Internet almost instantane¬ ously connects the researcher w i t h the online containers of digital information he or she seeks. Secondly it spans the gap between a res..archer and the pointers to the masses of analogue data preserved in libraries, archives, historical monuments, and museums. Thirdly, the N e t is a superb tool for the closure of the gap between a re¬ searcher and the wealth of skills and wisdom of his or her colleagues, no matter w h o they are, and where they work. Acknowledgments I am grateful to Greg Young for his vigorous skepticism regarding my initial theoretical ideas, and to Olaf and Monika Ciolek for their thoughtful and thus ruthless advice on the subsequent iterations of this paper. References Alexander J.E., Tate M . A . 1999 Web Wisdom: How to Evaluate and Create Information Quality on the Web, London: Lawrence: Erlbaum Associates, Inc. Beck S.E. 2008 Using the Internet for Academic Research, Las Cruces, N M : N e w M e x i c o State University Library. http://lib.nmsu.edu/ital/research.html 158 �Ihe Electronic Anthropologist Bergman M . K . 2001 White Paper: The Deep Web: Surfacing Hidden Value, "Journal of Electronic Pub­ lishing", 7(1), p. 0-0. http://dx.doi.org/10.3998/3336451.0007.104 Blackhurst H . 2008 Internet Anthropologist, Manchester: Intute Virtual Training Suite. http://www.vts.intute.ac.uk/he/tutorial/anthropologist Ciołek T . M . 1996 Todays WWW - tomorrows MMM? The specter of multi-media mediocrity, "IEEE Computer", 29(1), p. 106-108. http://www.ciolek.com/PAPERS/MMM.html Cohen L . 2008a Boolean Searching on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/boolean.html 2008b Checklist of Internet Research Tips, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/checklist.html 2008c Conducting Research on the Internet, Albany N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/research.html 2008d Getting Started: Selecting a Tool for Your Search, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/started.html 2008e How to Choose a Search Engine or Directory, Albany, N Y Internet Tutorials. http://www.internettutorials.net/choose.html Coomber R. 1997 Using the Internet for Survey Research, "Sociological Research Online", 2(2), p. 0-0. http://www.socresonline.org.uk/socresonline/2/2/2.html http://yunus.hacettepe.edu.tr/~tonta/courses/fall99/kut241/coomber-article.htm Dublin Core Metadata Initiative ( D C M I ) 2003 History of the Dublin Core Metadata Initiative, Dublin, O H : D C M I . http://dublincore.org/about/history/ Google Inc. 2008 Google Web Search Help, Mountain View, C A : Google Inc. http://www.google.com/support/?ctx=web Gorman M . 1995 The Corruption of Cataloging, "Library Journal", 120(15), p. 32-34 Harris C. 2006 Welcome to the Internet Search FAQ How to Find Information, People, Data, Text, Pictures, Sounds and Almost Anything Else on the Net, London: Charles Harris. http://www.search-faq.com 159 �I Matthew Ciołek Harris R. 1997 Biases Affecting Information Processing, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/infobias.htm 2000 Internet Search Tips and Strategies, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/howlook.htm 2007 Evaluating Internet Research Sources, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/evalu8it.htm 2008 World Wide Web Research Tools, Tustin, C A : VirtualSalt. http://www.virtualsalt.com/search.htm Jacobson T E . 2008 Evaluating Web Content, Albany N Y University Libraries, University at Albany, http://libraryalbanyedu/usered/eval/evalweb/ K i r k E.E. 1996 Evaluating Information Found on the Internet, Baltimore, M D : John Hopkins University, http://www.libraryyjhu.edu/researchhelp/general/evaluating/ Mannion S. 2008 Seeing Tibetan Art Through Social Tags, in Museums and the Web 2008-. Proceedings, Toronto: Archives & Museum Informatics, p. 0-0. http://www.archimuse.com/mw2008/papers/mannion/mannion.html Mississauga Librarians 2008 Research Using the Internet, Toronto: University of Toronto Mississauga Library http://www.utm.utoronto.ca/library/instruction/researchinternet.html Monash University Library 2004 Library Online Tutorials: Internet research with Qoogle Advanced Search, Melbourne: Monash University. http://www.lib.monash.edu.au/vl/google/googlcont.htm The National Academy of Sciences 2000 Organizing Intellectual Access to Digital Information: From Cataloging To Metadata, Washington, D C : The National Academies Press. http://www.nap.edu/html/lc21/ch5.html Netcraft L t d . 2008 Web Server Survey Archives - Netcraft, Bath: Netcraft L t d . http://news.netcraft.com/archives/web_server_surveyhtml NIASLINC n.d. Internet searching-. Find reliable information on the web, including full electronic texts using the Library Catalogue, Search Engines, Directories and Gateways etc., Copenhagen: N I A S Library & Information Centre. 160 �The Electronic Anthropologist http://www.niaslinc.dk/niaslinc/searchguide/searching_internet.asp Overture Services, Inc. 2007 Altavista Advanced Web Search, Sunnyvale, C A : Overture Services, Inc. http://www.altavista.com/web/adv Popper K.R. 1969 1972 Conjectures and refutations: the growth of scientific knowledge, London Objective knowledge: an evolutionary approach, O x f o r d Ravia F. 2000a Searching, combing, klebing, luring, hacking, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan3.htm 2000b Where else to look: usenet / local / regional, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/milano/milan5.htm 2002a The yo-yo technique and a discussion about search engines depth, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/yoyo1.htm 2002b The synecdochical searching method, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/synecdoc.htm Evaluating results, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/evaluate.htm 2004b Basic must know, Brussels: Web Searchlores. 2004a http://www.fravia.com/basimk.htm 2008a How to access and exploit the shallow deep web, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/deepweb_searching.htm 2008b Short term searching-, tips, Brussels: Web Searchlores. 2008c 2008d http://www.fravia.com/tips.htm Long term searching-, rules and advice, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/longtermsearching.htm Main search engines at searchlores, Brussels: Web Searchlores. http://www.fravia.com/main.htm Sebek R. 2007 Bibliography on evaluating web information, Blacksburg, VA: Virginia Tech U n i versity Libraries. http://www.lib.vt.edu/help/instruct/evaluate/evalbiblio.html Sheehan K.B., Grubbs H o y M . 1999 Using E-mail To Survey Internet Users In The United States-, Methodology And Assessment, "Journal of Computer-Mediated Communication", 4(3), p. 0-0. http://jcmc.indiana.edu/vol4/issue3/sheehan.html Smith A . 2008 Evaluation of information sources, Wellington: Victoria University of Wellington. 161 �I Matthew Ciołek http://www.vuw.ac.nz/staff/alastair_smith/evaln/evaln.htm Stewart S. 2003 Casting the net: using the internet for survey research, "British Journal of Midwifery", 11(9), p. 543-546 Zhang Y 2000 Using the Internet for survey research: A case study, "Journal of the American Society for Information Science", 51(1), p. 57-68 Zillman M . P 2008 Searching the Internet: A Primer, Coral Gables, FL: Virtual Private Library http://WhitePapers.VirtualPrivateLibraryynet/Searching the Internet.pdf 162 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b21d9ba4b09b817b4f1f8b70c746349.pdf f1d2e80a2becb285ec1eeb1962bc388d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:738 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:680 Title A name given to the resource Dwa znaczenia terminu "autorytet" w bystroniowskim modelu kultury ludowej / ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1971 t.15 z.2, s.275-280 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X V z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK DWA ZNACZENIA TERMINU „AUTORYTET" W BYSTRONIOWSKIM MODELU KULTURY LUDOWEJ W dorobku polskiej humanistyki znajduje się interesująca próba połą­ czenia danych etnograficznych, socjologicznych, literaturoznawstwa oraz historii ziem polskich w spójny system opisujący i tłumaczący niejako mechanizm istnienia i rozwoju pewnego szczególnego zespołu zjawisk, jaki zwykliśmy nazywać kulturą ludową. Mam t u na myśli model po­ jęciowy, inaczej konstrukt pojęciowy, odnoszony do rzeczywistości , za­ warty w pracach Jana Stanisława Bystronia, a przede wszystkim w jego Kulturze ludowej. Model ten został skonstruowany na podstawie materiałów dotyczących ludności ziem polskich, zdania szczegółowe odnoszą się więc do tego jedy­ nie terenu. Posiadając zatem współrzędne czasu i przestrzeni, m o d e l kultury ludowej granicami swej stosowalności obejmuje jedynie niektóre szczególne formacje społeczne, w przeciwieństwie do t e o r i i kultury, czyli takiego systemu zdań, których zdolność do wyjaśniania i tłuma­ czenia faktów jednostkowych nie podlega ograniczeniom czasowym i prze­ strzennym . W bystroniowskim ujęciu teoretycznym obydwa poziomy ogólności zostały świadomie przez ich autora rozgraniczone konstrukcją podstawowej dla interesujących nas zagadnień k s i ą ż k i . Zarówno w modelu, jak i w zarysowanej najogólniej teorii, J. S. B y stroń traktuje termin „autorytet" jako kategorię niejako kluczową . Je1 2 3 4 1 Por. P. S z t o m p k a , O pojęciu modelu w socjologii, „Studia Socjologiczne", nr 1: 1968, s. 31-33, 50-53. Takie rozróżnienie między modelem a teorią zostało tu wprowadzone zgodnie z postulatami metodologów, por. K . M a ł k o w s k a , Uwagi o modelu, „Etnografia Polska", t. 3: 1969 z. 1, s. 12-13. J . S. В у s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947. Wystarczy na przykład odnaleźć takie stwierdzenia, jak: „Jeżeli chcemy zdać sobie głębiej sprawę z istoty kultury danej grupy, to musimy stwierdzić, jakie tu działają autorytety, jaki jest ich układ, jaki zakres i jaki zasięg działania". В у2 3 4 �276 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK dnak dokonywane przez niego próby wyjaśnienia terminu „autorytet" nie wydają się być w pełni wystarczające , stąd celem niniejszego szki­ cu będzie nieco dokładniejsze rozważenie znaczeń tego pojęcia. Należy jednak wpierw naszkicować w ogólnych zarysach bystroniowską koncepcję kultury. J. S. Bystroń wychodzi z założenia, że nie jesteśmy w stanie skon­ struować w sposób logicznie zadowalający pojęcia kultury, jako całości mającej swój niezależny byt i posiadającej indywidualne cechy . Zdaniem uczonego nie istnieje coś takiego, jak samoistna, niepodzielna całość okre­ ślana jako kultura miejska, kultura szlachecka czy też ludowa. Tego typu globalne ujęcia są rezultatem teoretycznych niedociągnięć naszego popu­ larnego myślenia. Poprawnym natomiast konstruktem będzie uznanie kultury za: „ze­ spół treści kulturalnych, ukształtowany w danej grupie społecznej w okre­ ślonym czasie" . Mamy zatem do czynienia z poszczególnymi treściami podlegającymi układaniu się w różnorakie, lecz logicznie zharmonizowa­ ne kombinacje i zespoły . Bystroń pisze: „Nie możemy więc badać k u l ­ tury jako takiej, ale możemy rozpatrywać ją jako pewien historycznie wytworzony zespół treści kulturalnych. Celem zaś badania jest poznanie tego zespołu, jego mechanizmu i zmian, jakie t u będą zachodziły" . Kultura nie jest agregatem, prostym zbiorem treści, lecz jest ich świa­ domym zorganizowaniem, zespoły bowiem złożone z treści kulturalnych dostosowane są do potrzeb grupy ludzkiej, której służą. Na treści kultu­ rowe składają się pojęcia, które ludzie tworzą, postawy psychiczne, sto­ sunki społeczne, czynności ludzkie i każde dzieło rąk ludzkich. Tak więc „treści te występują w rozmaitych zespołach, w poszczególnych grupach społecznych przyjmuje się pewne treści za obowiązujące i wówczas mówi­ my o kulturze danej grupy. Zespoły te są oczywiście rozmaite, stąd też i rozmaitość kultur. Zespoły te są wytworzone w określonych warunkach historycznych i wraz ze zmianą warunków również ulegają zmianie" . s 6 7 8 9 10 s t r o ń , op. cit., s. 26-27; tamże też nieco dalej stwierdza: „Nie możemy zbliżyć się do poznania kultury..., jeśli nie poznamy tych autorytetów, które tę kulturę two­ rzą i podtrzymują". Rzecz jasna, podana przez J . S. Bystronia definicja autorytetu: „osoba w danym środowisku najbardziej miarodajna, ogólnie szanowana, budząca całko­ wite zaufanie, zazwyczaj stawiana za wzór do naśladowania" (J. S. B y s t r o ń , W. D y n o w s k i , Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce, Warszawa 1948, s. 66), ujmuje tylko jeden z aspektów tego terminu. ' B y s t r o ń , op. cit., s. 18. B y t r o ń , D y n o w s k i , op. cit., s. 5. Por. B y s t r o ń , op. cit., s. 443. B y s t r o ń , D y n o w s k i , op. cit, s. 5. В у s t r o ń, op. cit, s. 20. 5 7 8 9 1 0 �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 277 Stąd zmienność ich, czyli zmienność kultury, nie jest procesem w y n i ­ kłym z wewnętrznej konieczności rozwojowej danego zespołu, lecz jest rezultatem zmienności kontekstu społeczno-historycznego i polega na zmia­ nach konfiguracji przez różnorodne łączenie i wymianę treści kultural­ nych. Równocześnie trzeba pamiętać, że „treści nie należą teoretycznie do takiej czy innej grupy społecznej czy narodowej, gdyż takiego związku nie da się poprawnie skonstruować" . Treści kulturowe w swej jakości czy też w swej liczbie nie są dane raz na zawsze, ale są kreowane drogą samodzielnego wysiłku twórczego jednostek i grup, jak też i zapożyczane od innych ludzi i od innych grup społecznych. Stąd ilość treści mogących wejść potencjalnie w skład danej kultury jest niemal nieograniczona. Za­ chodzi więc pytanie odnośnie do przyczyn ograniczających ową mnogość do względnie zamkniętego, bądź co bądź, zespołu treści kulturalnych. I w t y m miejscu J. S. Bystroń notuje: 11 „Pytaniem tym sięgamy do podstawowego zagadnienia, które rzuca światło na rozwój kultury, a mianowicie zagadnienia autorytetu. Autorytety bywają różne i pod tym w z g l ę d e m zarówno dla jednostek, jak i dla grup nie ma ustalonych k r y ­ teriów. Decydują one o przyjęciu bądź odrzuceniu pewnych treści z tej ogromnej ilości, jaka się nasuwa. Autorytet jest tą wciąż czynną agencją, która przeprowadza selekcję treści kulturalnych i w p ł y w a na ich uznanie i rozpowszechnienie" . 12 Zdaniem J. S. Bystronia rozmaite grupy mogą się różnić rozmaitymi układami autorytetów. I choć ich postacie w rozwoju historycznym są zmienne, choć autorytety działać mogą w różnych kierunkach, to jednak ich instrumentalne znaczenie dla wywołania, utrzymania lub zniesienia określonego stanu w zespole treści kulturowych, ich zasadnicza funkcja selekcjonowania i rozpowszechniania pozostaje stała. Autorytet działa więc jak mechanizm sterujący dla danego zespołu treści kulturowych, czyli dla kultury, poprzez ustalenie kierunku i tempa rozwoju tego ze­ społu. Ale tak zarysowany dla terminu „autorytet" zakres znaczeniowy nie jest w pracach J. S. Bystronia jedyny, autor bowiem operuje t y m po­ jęciem w sposób zgoła różnoraki. Świadczą o t y m cytowane niżej frag­ menty jego książek: 1. „Autorytet naczelny, wytyczający granice rozwojowi form kulturalnych dla całej grupy, ustala się wśród warstwy społecznie uprzywilejowanej i gospodarczo w y ż e j postawionej" . 13 1 1 1 2 1 3 Bystroń, Bystroń, Bystroń, D у n o w s к i, op. cit., s. 7. D y n o w s k i , op. cit., s. 9. op. cit., s. 32. �278 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK 2. „[Kowal i młynarz]... nie byli jednak oni typowymi przedstawicielami we­ w n ę t r z n y c h i samodzielnych autorytetów dawnej wsi" . 3. „Poza tymi znachorami czy czarownikami nie ma właściwie innych niezależ­ nych autorytetów w obrębie samej ludności wiejskiej, chyba że wspomnimy tu jeszcze reprezentantów kilku zawodów, które się z czasem na wsi z j a w i a j ą " . 4. „Zresztą bartnik ó w mieszka zazwyczaj poza osadą, a więc ta izolacja wraz z tajemniczością jego pracy stanowią jego autorytet" . 5. „Tradycyjnymi autorytetami, podtrzymującymi wytrwale dawną kulturę, a w i ę c w wielu wypadkach przekazującymi z pokolenia w pokolenie odwieczne treści jeszcze z czasów pogańskich pochodzące, są ludzie starzy, przede wszystkim starzy gospodarze, pracujący na własnej roli, a następnie gdzieniegdzie także i zna­ chorzy. Autorytety to bardzo silne i wybitnie konserwatywne" . 6. „W swoim czasie wielkim autorytetem na wsi cieszyli się także bartnicy czy pszczelarze. Będzie to całkiem uzasadnione, jeśli się zważy, że pszczoły wśród ludu uważane są za owady święte, hodowla ich jest więc uznana za akcję o szczególnej wadze, wymagającą nie tylko technicznych, ale i magicznych umiejętności" . 7. „Jeżeli jednak urząd wójta poparty był zaufaniem starszyzny, wówczas by­ wała to najwyższa instancja orzekająca i najbardziej miarodajna dla stosunków wiejskich... Z biegiem czasu, gdy dziedzic przestał być samowładcą całej wsi, wójt ostał się jako podstawowy autorytet. Władze administracyjne rządziły wsią przez wójta, w praktyce nie zawsze mogąc nad nim w y k o n y w a ć skuteczną kontrolę. Poza tym w gromadzie wiejskiej istniał cały szereg innych autorytetów, które w jakimś stopniu stanowiły odbicie władzy dziedzica" . 8. „Działalność... prowadzona jest przez organizację zwartą i silną, opartą 0 ogromny autorytet moralny, a w wielu wypadkach także stosującą rozmaite środ­ ki przymusu" . 9. „Ksiądz mógł pouczać także poza kościołem. Mógł doradzać, napominać, 1 to nie tylko w zakresie religijnym. Ksiądz na wsi był autorytetem dużej miary: Patrzano nań jak na wyrocznię, otaczano czcią i słuchano bardziej chyba niż dzie­ dzica. Osobisty autorytet księdza był jeszcze podniesiony przez oparcie o wyższe władze duchowne. Niejednokrotnie wypadało proboszczowi w ich właśnie imieniu głosić nakazy czy zakazy i p o w o ł y w a ć się na powagę synodu czy biskupa" . 10. „Był też organista naczelnym autorytetem w zakresie muzycznym" . 11. „Autorytet ludzi starszych był niewątpliwie bardzo wielki" . 14 15 lfi 17 l s I9 20 21 22 23 Z cytatów tych wynika, że termin „autorytet" w koncepcji Bystronia jest wieloznaczny. Starając się pogrupować atrybuty związane z t y m terminem uzys­ kujemy w rezultacie następujące trzy szeregi, w których liczba zamiesz"Bystroń, В у s t r o ń, "Bystroń, Bystroń, В у s t r o ń, Bystroń, Bystroń, Bystroń, В y s t r o ń, Bystroń, 1 5 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 Dynowski, op. cit., s. 35. op. cit., s. 35. op. cit, s. 36. D y n o w s к i, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, Dynowski, op. cit., s. 12. op. op. op. op. op. op. cit, cit., cit. cit cit. cit, s. s. s. s. s. s. 12. 13. 13. 15. 15. 10. �DWA ZNACZENIA TERMINU AUTORYTET 279 czona w nawiasie oznacza numer kolejnego cytatu: A) ze względu na charakter autorytetu Bystroń określa go jako: na­ czelny (1,10), wewnętrzny (2), samodzielny (2), niezależny (3), tradycyjny (5), konserwatywny (5), podstawowy (5); B) równocześnie określane są rozmiary autorytetu: wielki (6), bardzo wielki (11), dużej miary (9), bardzo silny (5); C) podstawę autorytetu stanowią następujące czynniki: wiedza (9), przywileje (1), powaga instytucji (9), posiadanie zaufania (7), silna po­ zycja ekonomiczna (1, 5), kwalifikacje osobnika (4, 6, 10), sędziwy wiek osobnika (5, 11), specjalne umiejętności osobnika (6), obiekty czci (6), oka­ zywana cześć (9), prestiż moralny (8), władza (7, 9), środki przymusu (8). Zatem w Bystronia koncepcji modelu kultury ludowej odnaleźć można w drodze analizy dwa zasadnicze znaczenia terminu „autorytet". Po pier­ wsze mamy tu do czynienia z pojęciem autorytetu w sensie potocznym, codziennym. Autorytet tak rozumiany występowałby tu jako synonim prestiżu, społecznego uznania i poważania. Drugie rozumienie „autory­ tetu" jest specyficzne dla Bystronia. Termin ów znaczyłby tyle, co jeden z mechanizmów selekcjonujących treści kulturowe. Czyżby więc termin „autorytet" w swym dwojakim rozumieniu ozna­ czał zjawiska całkowicie od siebie różne i niezależne? Zakładając popra­ wność poprzednich rozważań odpowiedzieć można w sposób następujący: są one różne z pewnością, ale w żadnym wypadku nie są one w pracach Bystronia niezależne. Logika połączenia tych dwóch pozornie nie związanych zjawisk wydaje się być następująca. Różni ludzie cieszą się w różnym stopniu autoryte­ tem (por. grupę kontekstów B), będącym tym samym co prestiż, inaczej społeczne poważanie, przypisywane danym rolom społecznym (por. grupę kontekstów C). Ludzie cieszą się autorytetem-prestiżem ze względu na ich cechy osobiste oraz ze względu na sytuację społeczną, w jakiej się znajdują. Osoby, których autorytet-prestiż określany jest jako „bardzo wielki" czy „dużej miary", zaczynają pełnić formalnie lub nieformalnie, w spo­ sób uświadomiony bądź też i nie, funkcje autorytetu kulturowego (por. grupę kontekstów A). Tym samym odnalezione zostało dwojakie znaczenie tej centralnej u J. S. Bystronia kategorii, jaką jest „autorytet". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7e5e50a13eb2c1cb372428aa041a74b4.pdf ea0c49ac1e8efcc0a838b8a6858923c0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:860 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:791 Title A name given to the resource Some theoretical and methodological aspects of studies in human communication behavior / ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1975 t.19 z.2, s.139-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X I X z. 2 TADEUSZ MACIEJ CIOŁEK SOME T H E O R E T I C A L A N D M E T H O D O L O G I C A L ASPECTS OF S T U D I E S I N H U M A N C O M M U N I C A T I O N A L B E H A V I O R Most of the recent w o r k i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior has been concerned w i t h such aspects of face-to-face i n t e r a c t i o n as spacing, o r i e n t a t i o n , gesture, posture, diffuse body movement, facial expression, gaze, tone of voice, appearance and amount, rate and f l u e n c y of speech. I t is w i t h these aspects here collectively r e f e r r e d t o as n o n v e r b a l aspects of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior, that this r e v i e w w i l l be concerned. The a i m of t h i s paper is to give a b r i e f r e c a p i t u l a t i o n of: A ) sources of contemporary interest in nonverbal communication, B ) main research areas, C) main methodological principles, D ) variety of research stra­ tegies and techniques. The r e v i e w w i l l refer to several books and papers, b o t h k e y w o r k s on the subject and accidental, often obscure sources. I t is i n t e n d e d as a general i n t r o d u c t i o n , or better s t i l l , an annotated b i b l i o g r a p h y of w o r k s on the problems w h i c h are r a p i d l y becoming of c e n t r a l interest i n the social as w e l l as the biological sciences of M a n . A . The contemporary interest i n problems classified today as studies i n h u m a n n o n v e r b a l behavior and c o m m u n i c a t i o n are of m a n y years' standing a n d have a n u m b e r of roots. Such problems as "expressive m o v e m e n t s " , "symbolic m o v e m e n t s " , " b o d i l y e x p r e s s i o n " , "gestural behavior" or "language of gestures" have been w i t h i n the scope of i n 1 2 5 1 3 4 6 The paper is abstracted from the larger seminar paper prepared in Septem­ ber 1973 in the Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra. The author is indebted for critical remarks on the present version to Dr Adam Kendon. G . W. A11 p о r t, P. E . V e r n o n , Studies in expressive movement, New York 1933. M. H . К r o u t, Autistic gestures: an experimental study in symbolic move­ ment, „Psychological Monographs", no 208: 1935. W. M. B l a k e , A preliminary study of the interpretation of bodily expres­ sion, New York 1933. D. E f г о n, J . P. F o l e y , Gestural behavior and the social setting, [in:] Т. M. N e w c o m b , E . L . H a r t l e y , Readings in Social Psychology, New York 1947. G. С о с h i a г a, I I linguaggio del gesto, Turin 1932. 2 3 4 5 6 �140 TADEUSZ M. CIOŁEK terest o f several scientific disciplines. E v e r y discipline has been concerned w i t h different research problems, used different techniques of collec­ t i o n and analysis of data, a n d the t h e o r e t i c a l constructions have been created f o r d i f f e r e n t purposes. F o r these reasons the v a r i e t y of theore­ t i c a l and methodological profiles of studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is not t h e mere result of a process of d i f f e r e n t i a t i o n and spe­ cification of scientific interests, b u t can be regarded as the outcome of the fusion of o r i g i n a l l y d i f f e r e n t and seperate approaches, such as: A n t h r o p o l o g y , h i s t o r y of c u l t u r e , h i s t o r y of a r t — w h e r e interest has been focused on s y m b o l i s m of b o d i l y r i t u a l s , sign languages , e x ­ pression of social relations ~ or i n t e r p r e t a t i o n of v i s u a l a r t and music . W i t h i n the interest of linguistics l i e p r o b l e m s of speechreplacing signs a n d gestures , speech accompanying behavior , sign languages , vocal and nonvocal aspects of speech c o m m u n i c a t i o n , gestural origins of l a n g u a g e . The subjects of interest to psychology and p s y c h i a t r y are p r o b l e m s of interpersonal perception , expression of p e r s o n a l i t y t r a i t s , expres7 9 8 1 1 1 2 1 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 1 9 7 2 0 W. T e g g, Meetings and greetings: the salutations, obeisances, and courtesies of nations, London 1877. M. L . S c o t t , The sign language of the Plains Indians of North America, „Archives of The International Folk-lore Association", vol 1: 1893. S. E . L o o m i s, Sign Language of truck drivers, „Western Folklore", vol 5: 1956. M . K u t t i k r i s h n a , Hand symbols in Kathakali, „Modern Review", June 1937. R. F i r t h , Verbal and bodily rituals of greeting and parting, [in:] J . S. L a F o n t a i n e , Interpretation of ritual: essays in honour of A. I. Richards, London 1972. R. B r i l l i a n t , Gesture and rank in Roman art: the use of gestures to denote status in Roman sculpture and coinage, New Haven 1963. E . S a X 1 , Die Ausdruckgebarde der Bildenden Kunst, Jena 1932. A. P. M e r r i a m, Music as symbolic behavior, [in:] H . А. В o s a m j i a n, The rhetoric of nonverbal communication: readings, Glenview 1971. R. J а к o b s о n, Motor signs for „Yes" and „No", „Language in Society", vol 1: 1972. A. T. D i 11 m a n n, L . G . L l e w e l l y n , Body movement and speech rhytm in social conversation, „Journal of Personality and Social Psychology", 11: 1969. „Sign Language Studies", a semiannual journal edited by W. C . S t о к о e, The Hague: Mouton. D. A b e r c o m b i e , Paralanguage, „British Journal of Disorders of Com­ munication", vol. 3: 1968. A. J o h a n n e s s o n , The gestural origin of language, „Naturę", vol. 166: 1950. G . W. H e w e s , Primate communication and the gestural origin of language, „Current Anthropology", vol. 14: 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. С h. W o l f f , A psychology of gestures, London 1945. 8 9 1 0 11 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 �STUDIES sion of e m o t i o n a l a n d 2 3 interaction , 2 5 tion IN HUMAN p s y c h o p h y s i c a l states therapeutic 2 1 , psychodiagnosis 2 4 communication , as well as 2 2 , dyadic selfpresenta- . Studies i n h u m a n c o m m u n i c a t i o n t h e o r y are p r o b l e m s of signals, codes, a n d as with of exchanging problems of concerned m a i n l y with channels used b y h u m a n beings, as w e l l environmental variables influencing the process 26 signals . F i n a l l y these issues are non-human primate And 141 COMMUNICATIONAL BEHAVIOR 27 28 of i m p o r t a n c e to p e d i a t r i c s , 2 9 ethology , human 3 0 ethology , and o b v i o u s l y these issues have been considered b y 3 2 p r a c t i c i a n s of o r a t o r y , t h e a t r e and dance 3 3 and pedagogics , 31 zoosemiotics . theoreticians and 3 4 pantomime . I n such a v a r i e t y of studies expressed b y t h e vast r a n g e o f t e c h n i c a l l i t e r a t u r e the growing d e m a n d for p r o b l e m s and findings is p a r t i a l l y a synthetic satisfied. And evaluation t h u s for of research the general discussion of t h e o r e t i c a l aspects of studies i n h u m a n one can l i s t several important works 2 1 3 5 . F . D u n b a r , Emotions and bodily changes: a survey of literature on psy­ chosomatic interrelationships 1910-1953, New York 1954. E . M y r a у L o p e z , Myokinetic psychodiagnosis, New York 1958. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, ,,Sociometry", vol. 28: 1965. M. C o o k, Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. L . J . F i n e, Nonverbal aspects of psychodrama, [in:] J . H. M a s s e r m a n, J . L . M o r e n o , Progress in psychotherapy, vol. IV. New York 1959. J . C . F 1 u g e 1, The psychology of clothes, London 1940. G. A. B o r d e n , An introduction to human—communication theory, D u ­ buque 1971. K . S. R o b s о n, The role of eye—to—eye contact in maternal-infant attach­ ment, „Journal of Child Psychology and Psychiatry", vol. 8: 1967. J . R. G r e e n , A gesture inventory for the teaching of Spanish, Philadel­ phia 1968. S. A. A l t m a n , The structure of primate social communication, [in:] S. A. A l t m a n , ed., Social communication among primates, Chicago — London 1967. I. E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, Behavior and environment: the use of space by ani­ mals and men, New York 1971. T . A. S e b e ok, ed., Animal communication: techniques of study and results of research, Bloomington •— London 1968. J . P. M а с L a u r i n, Self-education in gesture for public speaking, Glas­ gow 1910. A. M o r g a n , An hour with Delsatre: a study of expression, Boston 1889. F . A. F . A d a m s , Gesture and pantomime action, New York 1891. P. E к m a n, W. V. F r i e s e n , The repertoire of nonverbal behavior: categories, origins, usage and coding, „Semiotica", vol. 1: 1969. M. A r g y l e , So­ cial Interaction, Atherton 1969. M. A r g у 1 e, The psychology of interpersonal behaviour, Harmondsworth 1972, M. A r g y l e , Nonverbal communication in human 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 �142 TADEUSZ If we are concerned w i t h w o r k s s u m m a r i z i n g aspects of these studies, beside t h e most v a l u a b l e are 38 expression , linguistic human M. CIOŁEK reviews for interpersonal 4 1 communication 3 9 f o r the trends and 3 6 Duncan , 37 interactions , facial-visual 40 signals , the facial extra- area of ethological approach to . F i n a l l y t h e r e are several b i b l i o g r a p h i e s T h e r e are different paper b y ecology of h u m a n perception , v o c a l b e h a v i o r , and 4 2 excellent 4 3 and m o r e p o p u l a r r e v i e w s also several useful selections of readings 4 S 4 4 . . social interaction, [in:] R. A. Hinde, ed., Non—verbal communication, Cambridge 1972. А. К e n d о n, The review of R. Birdwhistell's book: Kinesics and Context, „American Journal of Psychology", vol. 85: 1972. A. E . S c h e f l e n , How beha­ vior means, New York 1973. S. D u n c a n , Nonverbal communication, „Psychological Bulletin", vol. 72: 1969. I . A 1 1 m a n, E . L e t t , The ecology of interpersonal relationships: a clas­ sification system and conceptual model, [in:] J . E . M c G r a t h , ed., Social and psychological factors in stress, 1967. R. S o m m e r , Small group ecology, „ P s y ­ chological Bulletin", vol. 67: 1967. P. E к m a n, V. W. F r i e s e n , P. E l l s w o r t h , Emotion in the human face: guideline for research and integration of findings, New York 1972. P. E km a n, ed., Darwin and facial expression: a century of research in review, New York 1973. M. C o o k , Interpersonal perception, Hardmondsworth 1971. I . V i n e , Communication by facial—visual signals, [in:] J . H . C r o o k , ed. Social Behavior in birds and mammals: essays on the social ethology of animals and Man, London — New York 1970. G . F . M a h 1, G . S с h u 1 z e, Psychological research in the extralinguistic area, [in:] T . A . S e b e ok, et. al., eds., Approaches to semiotics, The Hague 1964. С h. R. В r a n n i g a n, D. A. H u m p h r i e s , Human non—verbal beha­ viour: a means of communication, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. Т. M. C i o ł e k , Human communicational behavior — a provisional check­ list, „Sign Language Studies", no. 5: 1974. M. D a v i s , Understanding body mo­ vement: an annotated bibliography, New York 1972. F . C . H a y e s , Gestures: a working bibliography, „Southern Folklore Quarterly", vol. 21: 1957. M. L u r k e r, Bibliographic zur Symbolkunde, Baden—Baden 1968. T. P f e i f f e r , Some references to the study of human ethology, Mimeographed. Dept. of Anthropology, Livingston College, New Brunswick, New Jersey, 1971. L . L . B a r k e r , N. B. C o l l i n s , Nonverbal and kinesic research, [in:] P. E m m e r t, W. D. B r o o k s , eds., Methods of research in communication, B o ­ ston 1970. D. C . B a r n l u n d , Nonverbal interaction: introduction, [in:] D. C . B a r n l u n d , ed., Interpersonal communication: survey and studies, Bo­ ston 1968. H. J . V e t t e r , Language behavior and communication: an introdu­ ction, Itasca 1969. M. A r g у 1 e, ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. H. А. В o s m a j i a n, ed., The rethoric of nonverbal communi­ cation: readings, Glenview 1971. J . L a v e r , S. H u t c h e s o n , Communication in face to face interactions: selected readings, Hardmondsworth 1972. 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 4 5 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL из BEHAVIOR В . There exist three f u n d a m e n t a l groups of studies concerned w i t h the three basic functions of n o n v e r b a l behaviors i n face-to-face i n t e r ­ actions. The f i r s t g r o u p of w o r k consists of researches on the speechreplacing junction. T h e r e are several reasons f o r w h i c h v e r b a l c o m ­ m u n i c a t i o n (based on w r i t t e n or spoken language) is subject to r e p l a ­ cement b y "sign languages" and "technical codes". Besides the deaf a n d m u t e sign systems, and some social taboos such as i n the case T r a p pist m o n k s , q u i t e complex systems o f gestural and p o s t u r a l signs are used f o r solving the p r o b l e m of: — differences i n spoken languages used b y i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n the act of c o m m u n i c a t i o n ( i . e. A m e r i c a n Indians, d r i v e r s , traffic police, i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r rescue signals) — noise p r e c l u d i n g any efficient use of speech (drivers, hitchhickers, firemen) — distance w h i c h is too great f o r effective voice use ( i n t e r n a t i o n a l g r o u n d - a i r signals, crane-operators, f i r e m e n , umpires) — silence w h i c h f o r any specific reason should not be d i s t u r b e d (sur­ geons, hunters, conductors & choirmasters, i n g a m b l i n g casions) — b a r r i e r s or e x t e r n a l conditions m a k i n g the use of v e r b a l c o m m u n i ­ cation impossible (radio & television gestures, divers) — secrecy: b o t h of message itself and of the fact of c o m m u n i c a t i o n (gambling casinos, burglars, secret associations, prisoners). The second g r o u p of studies is concerned w i t h the role of nonverbal signals in the process of supporting, completing, regulating the verbal communication. These studies are devoted to the analysis o f the t e m p o ­ r a l sequence or c o i n c i d e n c e , of the v e r b a l and n o n v e r b a l behaviors as w e l l as to the analysis of i n t e r r e l a t i o n s h i p s between meanings con­ veyed b y each of the channels . The various types o f elements of v i s u a l and acoustic behavior have i m p o r t a n t functions: — t h e y complete the meaning (repeat, i l l u s t r a t e , accent, anticipate, con­ tradict) of spoken utterances — t h e y c o n t r o l the s y n c h r o n i z a t i o n of actions i n conversation 4 6 4 7 4 48 4 9 5 0 4 6 Т. В r u n, The international dictionary of sign language, London 1969. Т. M. C i o ł e k , Materiały do alchemii gestów, „Etnografia Polska", vol. 17: 1973. M. С r i t с h 1 e у, The language of gesture, London 1939. W. S. C o n d o n , W. D. O g s t о n, Sound film analysis of normal and pathological behavior patterns, „Journal of Nervous and Mental Disease", vol. 143: 1966. M. A r g у 1 e, et. al. The communication of inferior and superior attitudes by verbal and non—verbal signals, „British Journal of Social and Clinical Psycholo­ gy", vol. 9: 1970. S. D u n c a n , Some signals at. rules for taking speaking turns in conver­ sations, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 23: 1972. A . K e n 4 7 4 8 4 9 5 0 �144 T A D E U S Z M. CIOŁEK — t h e y p r o v i d e feedback to the speaker on the reaction of the audience — t h e y signal to the speaker about the attentiveness of a listener. The t h i r d group of studies, the most i n t e r e s t i n g f r o m the p o i n t of v i e w of anthropological sciences, is concerned w i t h the researches on nonverbal behavior in managing the immediate social situation . These studies deal w i t h the general question: W h a t b e h a v i o r a l elements, i n w h a t sort of configurations and i n w h a t contexts, are i n use f o r the purpose of: — c o n t r o l of the content, emotional tone and l e n g t h of interactions — c o n t r o l of dimensions (role-relation, i n t i m a c y , dominance) of r e l a ­ tionship — co-ordination of activities and sequences of behavior — signalling responsiveness and attentiveness. C. T h e f u n d a m e n t a l and r a p i d progress of knowledge i n the f i e l d of h u m a n c o m m u n i c a t i o n a l behavior is associated w i t h the i n c o r p o r a t i o n i n t o the b o d y of social sciences the principle of the study of the detailed process of specific interactions at the level of the elements of these intera­ ctions. U n d o u b t e d l y , h i g h l y i n f l u e n t i a l here have been some m e t h o d o l o g i ­ cal postulates w o r k e d out i n biological sciences, especially b y h u m a n et­ hology. P a r t i c u l a r y i m p o r t a n t seem to b e three r e q u i r e m e n t s : — emphasis o n the use of the large v a r i e t y of simple observable features of behavior as r a w data — emphasis on the development of the descriptive and hypothesisgenerating phase as the s t a r t i n g p o i n t of s t u d y — an avoidance of major categories of behavior whose r e a l i t y or ope­ r a t i o n a l d e f i n i t i o n have not been made clear enough. The acceptance of these methodological principles appears to be i n congruence w i t h the i n n e r t r e n d of systematis studies i n functions of body m o t i o n , paralanguage a n d p r o x i m a t i o n . These studies w e r e b r o u g h t i n t o existence b y c o n s t r u c t i n g and developing systems of i d e n ­ t i f i c a t i o n and n o t a t i o n for elements of v o c a l and non-acoustic beha51 52 5 3 5 4 d o n , Some functions of gaze direction in social interaction, „Acta Psychologica" v o l 26: 1967. M. A r g y l e , Social Interaction, Atherton 1969. M. A r g y l e , ed., Social encounters: readings in social interaction, Hard­ mondsworth 1973. N. B l u r t o n J o n e s , Characteristics of ethological studies of human behaviour, [in:] N. B l u r t o n J o n e s , ed., Ethological studies of child behaviour, Cambridge 1972. G . L . T r a g e r, Paralanguage: a first approximation, „Studies in L i n ­ guistics", vol. 13: 1958. D. C r y s t a l , B . Q u i r k , Systems of prosodic and paralinguistic features in English, The Hague 1964. 51 5 2 5 8 5 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 145 BEHAVIOR 5 5 v i o r . A t the same t i m e the f u l l usage of h u m a n ethology's research techniques, as w e l l as its findings, seems to safeguard the progress i n social sciences. T h e second s t i m u l a t i n g factor was the i n c o r p o r a t i o n i n t o social sciences of the idea of extensively relating findings from the sphere of human behavior to their biological basis as well as to their inter­ actional, physical, social, psychological and cultural context. I n accor­ dance w i t h this t r e n d several studies have been made, m a i n l y w i t h i n the f r a m e w o r k of researches i n social psychology, on the influence of some antecedent and c o n t e x t u a l factors on ongoing social interaction. G e n e r a l l y speaking several types of researches can be distinguished concerned w i t h such problems as: — t h e influence of the purpose of encounter o n the outcome of i n t e r ­ action — the influence of p h y s i c a l and physiological factors encompassing b o t h the m o m e n t a r y a n d r e l a t i v e l y e n d u r i n g states of i n d i v i d u a l s i n v o l v e d i n i n t e r a c t i o n . Some factors l i k e body b u i l d , p h y s i c a l stigma , pupil dilation can be of great i m p o r t a n c e f o r the f i n a l result of an encounter — the influence of personal (demographic, psychological, sociocultural) characteristics. Some of t h e m l i k e appearance , sex, age , ethnic back5 6 5 7 5 8 5 9 6 0 6 1 5 5 e 2 R. B i r d w h i s t e l l , Introduction to kinesics, Louisville 1952. R. В i r dw h i s t e l l , Kinesics and context: essays on body motion communication, P h i ­ ladelphia 1970. Т. E . H a l l , A system for the notation of proxemic behavior, „American Anthropologist", vol. 65: 1963. M. C o o k , Experiments on orientation and proxemics, „Humań Relations", vol. 23: 1970. R. S o m m e r , Further studies in small group ecology, „Sociometry", vol. 28: 1965. G . M с В r i d e, et al., Social proximity effects on galvanic skin responses in adult humans, „Journal of Psychology", vol. 61: 1965. К. T. S t r o n g m a n , C . J . H a r t , Stereotyped reactions to body build, .Psychological Report", vol. 23: 1968. E . G o f f m a n, Stigma: notes on the management of spoiled identity, Englewood Cliffs 1963. R. K l e c k , Physical stigma and nonverbal cues emitted in the face to face interactions, „Humań Relations", vol. 21: 1968. J . W. S t a s s, F . N. W i l l i s , Eye contact, pupil dilation and personal preference, „Psychonomic Science", vol. 7: 1967. M. A r g у 1 e, R. M с H e n r y, Do spectacles really affect judgments of intelligence?, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 10: 1970. W. J . M с К e а с h i e, Lipstick as a determiner of first impressions of persona­ lity, „Journal of Social Psychology", vol. 36: 1952. G. N i e l s e n , Studies in self-confrontation, viewing of sound motion pic­ ture of self and another person in a stressful dyadic situation. Copenhagen 1962. L . A. P a s t a l a n , D. H . C a r s o n , eds., Spatial behavior of older people, Ann Arbor 1970. 5 6 5 7 5 8 6 9 6 0 6 1 6 2 10 — E t n o g r a f i a P o l s k a , X I X / 2 �146 TADEUSZ M. CIOŁEK 6 3 g r o u n d , psychological disturbances tant 65 differences , emotional 6 6 67 the influence events have have been f o u n d tone of i n t e r a c t i o n , r e l a t i o n s h i p s , value c o n g r u e n c e — 6 1 68 subject to and have also been p o i n t e d of e n v i r o n m e n t a l factors w h i c h been to be role detailed encompass the studies. The impor­ status out set of representative studies here are those on the i n f l u e n c e of landscape a n d a r c h i t e c t u r e l i v i n g arrangement of c r o w d i n g 7 3 7 0 , room design 7 1 , seating a r r a n g e m e n t s , i n t e r p e r s o n a l distances 7 4 7 2 6 9 , , degree . D . W i t h i n n o n v e r b a l c o m m u n i c a t i o n studies exists a great v a r i e t y of research techniques. T h e main differences can be r e c a p i t u l a t e d as fol­ lows: The f i r s t is developed a r o u n d the b e h a v i o r is r e g a r d e d as the main question: w h i c h aspect of human f i e l d of interest. Thus some studies can be devoted t o the b e h a v i o r of t h a t i n d i v i d u a l , w h o i n the course of 6 3 J . R. A i e 11 o, S. E . J o n e s , Field study of the proxemic behavior of young school children in three subcultural groups, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 19: 1971. О. M. W a t s o n , T. D. G r a v e s , Quantitative research in proxemic behavior, „American Anthropologist" vol. 68: 1966. C . H u 11, С. O u n n s t e a d, The biological significance of gaze aversion with particular reference to the syndrome of infantile autism, „Behavioral Science", vol. 11: 1966. R. Firth, Postures and gestures of respect, [in:] P. M a r a n d a, J . P o u i 11 o n, eds., Exchange et communications: Melanges Levi-Strauss, The Hague 1969. R. V. E X 1 i n e, L . C . W i n t e r s , Affective relations and mutual glances in dyads, [in:] S. S. T o m p k i n s , С. E . I z a r d , eds., Affect, cognition and per­ sonality, New York 1965. S. M. J o u r a r d, An exploratory study body accessibility, „British Journal of Social and Clinical Psychology", vol. 5: 1966. D. F . L o t t , R. S o m m e r , Seating arrangements and status, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 7: 1967. К. B. L i t t l e , et. al., Value congruence and interaction distances, „Journal of Social Psychology", vol. 79: 1968. H . W r i g h t , R. B a r k e r , Midwest and its children, Lawrence 1957. R. R. B l a k e , et. al., Housing architecture and social interaction, „Sociometry", vol. 19: 1956. R. S o m m e r , Small group ecology, „Psychological Bulletin", vol. 67: 1967. A . P. H a r e , R. F . B a l e s , Seating position and small-group interaction, „Sociometry". vol. 26: 1963. W. G r i f f i 11, P, V e i t с h, Hot and crowded: influences of population density on interpersonal affective behavior, „Journal of Personality and Social Psychology", vol. 17: 1971. M. A r g у 1 e, J . D e a n , Eye contact, distance, and affiliation, „Sociomet­ ry", vol. 28: 1965. 6 4 6 5 6 6 6 7 6 8 69 7 0 7 1 72 7 3 7 4 �STUDIES IN HUMAN COMMUNICATIONAL 147 BEHAVIOR 7 5 i n t e r a c t i o n is the "sender of a s i g n a l " , other studies can focus t h e i r a t t e n t i o n o n the behavior o f the "receiver of a signal" , or studies can be concerned w i t h the n a t u r e of t h e signal . F i n a l l y as the m a i n issue the i n t e r a c t i o n a l event itself w i t h i t s s t r u c t u r e and charakteristics can be studied . 7 6 7 7 7 8 T h e second t y p e is based on the status chosen f o r the i n d i v i d u a l s s t u ­ died. There are several possibilities: a n i n d i v i d u a l (or group of them) can be t o t a l l y unaware t h a t the studies on t h e i r behavior are being c a r r i e d o u t , secondly subject(s) can be t o l d g e n e r a l l y b u t unspecifically t h a t studies concerned w i t h t h e i r behavior w i l l be c a r r i e d o u t , f i n a l l y sub­ j e c t s ) can be f u l l y i n f o r m e d about the objectives and details of planned studies . 7 9 8 0 8 1 The n e x t v a r i e t y is r e l a t e d to the w a y the r a w data is collected. The collection can be based on f i e l d studies i n n a t u r a l settings, such as l i ­ braries, restaurants, shopping centers, nurseries, airports, parks , or the data collection can be c a r r i e d out w i t h the a i d of l a b o r a t o r y facilities . I n t h i s case there are t w o possibilities: a) the analysed phenomena can be deliberately ( a r t i f i c a l l y ) elicited f o r the purpose of a g i v e n phase of r e s e a r c h , or b) t h e y can be observed and recorded w i t h o u t i n t e r f e ­ rence b y the researcher i n t h e i r spontaneous o c c u r r e n c e . 8 2 8 3 84 85 7 5 I . E i b l - E i b e s f e l d t , Transcultural patterns of ritualized contact beha­ vior, [in:] A. H . E s s e r, ed., Behavior and environment: the use of space by animals and men, New York 1971. A. T . D i t t m a n , et. al., Facial and bodily expression: a study of recep­ tivity of emotional cues, „Psychiatry", vol. 28: 1965. N. B l u r t o n J o n e s , Criteria for use in describing facial expressions of children, „Humań Biology", vol. 43: 1971. A. K e n d o n , A. F e r b e r, A description of some human greetings, [in:] R. P. M i c h a e l , J . H . C r o o k , eds., Comparative Ecology and Behaviour of Primates, London 1973. W. C . M c G r e w , An ethological study of children's behaviour, New York — London 1972; Т. M. C i o ł e k , Greeting and farewell behavior in Man: report on preliminary investigations, Mimeographed, Dept. of Anthropology, RSPacS, Australian National University, Canberra 1974. M. H . К r o u t, An experimental attempt to produce unconscious manual symbolic movements, „The Journal of General Psychology", no 208: 1954. D. F . T h o m p s o n , L . M e l t z e r , Communicational of emotional intent by facial expressions, „Journal of Abnormal and Social Psychology", vol. 68: 1964. S. H e s h к a, Y . N e l s o n , Interpersonal Speaking Distance as a Function of Age, Sex, and Relationship, „Sociometry", vol. 35: 1972. M. A r g у 1 e, R. I n h g a m , Gaze, mutual baze, and proximity, „Semiotica", vol. 6:1972. i. e. G. M с В r i d e et al., 1965. А. К e n d o n, Movement coordination in social interaction: some examples described, „Acta Psychologica" vol 32: 1970. 7 6 7 7 7 8 7 9 8 0 8 1 8 2 8 8 8 4 8 5 �148 T A D E U S Z M. CIOŁEK The f o u r t h t y p e of difference arises f r o m t h e w a y the data is c o l ­ lected and recorded. Several techniques can be e m p l o y e d seperatedly or s i m u l t a n o u s l y : q u e s t i o n n a i r e s , observation a n d n o t e - t a k i n g ; obser­ v a t i o n w i t h the a i d of detailed n o t a t i o n system ; observations w i t h the a i d of check-lists and v i d e o t a p e r a c o r d e r s taperecording comments on ongoing i n t e r a c t i o n a l e v e n t s ; analysis of transcribed v i d e o t a p e as w e l l as the frame b y frame analysis of a research document f i l m . 86 8 7 8 8 89 90 91 9 2 F i n a l l y the f i f t h category is connected w i t h methods of data analy­ sis. A n d thus conclusions can be d r a w n i n m a n y ways: o n the basis of s t r u c t u r a l , c o n t e x t u a l a n a l y s i s ; on the basis of statistical t r e a t m e n t of n u m e r i c d a t a ; or event due to computer p r o c e s s i n g . 93 9 4 86 8 7 8 8 i. e. S. M. J o u r a r d 1966. i. e. R. F i r t h 1969. О. M. W a t s o n , Proxemic 95 behavior: a cross—cultural study, The Hague 1970. 8 9 i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. W. С. M с G r e w 1972. i. e. S. D u n c a n 1972. i. е. А. К e n d o n, A. F e r b e r 1973. A. E . S с h e f 1 e n, Natural History Method in Psychotherapy: communicational research, [in:] L . A. G o t t s c h a l k , A. H . A u e r b a c h , Methods of Research in Psychotherapy, New York 1966. M. H. K r o u t, An experimental attempt to determine the significance of unconscious manual movements, „The Journal of General Psychology", vol. 51: 1954. P. E k m a n , W. V . F r i e s e n , Т. T a u s s i g , VID—R and SCAN: tools and methods for automated analysis of visual records, [in:] G . G e r b n e r , et. al., The analysis of communication content, New York 1969. 9 0 91 9 2 9 3 9 4 9 5 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/34efbd680ddaf3d9fbc63ce012cfb17f.pdf cb6d95cd99e0c0c341b07c9eb1d41d1e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:801 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:736 Title A name given to the resource Materiały do "Alchemii gestów" / ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1973 t.17 z.2, s.59-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ciołek, Tadeusz Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X V I I , z. 2 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" N a gruncie j ę z y k a polskiego takie p o j ę c i e j a k „ g e s t " u ż y w a n e jest w i e ­ loznacznie. Po pierwsze oznacza ono p o s u n i ę c i a , k r o k i , czyny i s ł o w a w y ­ konane w s p o s ó b p o d n i o s ł y l u b dla z w r ó c e n i a u w a g i . M i a n e m w i ę c t y m obdarza s i ę wszelkie obliczone na efekt zachowania, c z ę s t o k r o ć czcze, k o ­ t u r n o w e i p e ł n e konwenansu: s ą t o gesty wielkoduszne i rycerskie, gesty ż y c z l i w e l u b przyjazne, gesty szerokie, j e d n a k ż e przede w s z y s t k i m t e a t r a l ­ ne i zdawkowe . 1 W d r u g i m znaczeniu s ł o w o „ g e s t " zaczyna b y ć w i ą z a n e z „ g e s t y k u l a ­ cją", „ m i m i k ą " , „ p o r o z u m i e w a n i e m się na m i g i " — a l b o w i e m odnoszone jest t a k ż e do w i e l o k s z t a ł t u r u c h ó w , pozycji i z a c h o w a ń c i a ł a ludzkiego d o k o n y w a n y c h dla t r a n s m i s j i najrozmaitszych i n f o r m a c j i w trakcie p r o ­ cesu w z r o k o w e j k o m u n i k a c j i . P o d j ę t e r o z w a ż a n i a d o t y c z y ć b ę d ą drugiej ze w s p o m n i a n y c h przed c h w i l ą sfer f a k t ó w , k t ó r a to> sfera w c h o d z i w zakres t r a d y c y j n y c h b a d a ń etnologii. P r z e c i e ż etnolog jest t y m w ł a ś n i e c z ł o w i e k i e m , k t ó r y w n a u ­ k o w y s p o s ó b daje w y r a z swemu n i e u s t a j ą c e m u z d u m i e n i u o c z y w i s t o ś c i a ­ m i dnia codziennego. Obecnie sfera ta cieszy się coraz w i ę k s z y m zainte­ resowaniem j ę z y k o z n a w s t w a o g ó l n e g o , etnosemiotyki, p a r a l i n g w i s t y k i i k i nezyki . 2 3 1 Z rzadka można jedynie zauważyć w ślad za „Trybuną Ludu" (nr 167: 1971), że prasa np. jugosłowiańska „[...] nie rozpieszcza telewizji, unika kurtuazyjnych gestów i ukłonów — także wobec twórców zagranicznych." I w tym sensie używając słowa „gest" J . O l ę d z k i pisał o salutowaniu: „Najczęstszą formą jest dłoń otwarta, wzniesiona lub przytknięta do skroni lub czoła. Natomiast u nas przytyka się — jak wiadomo tylko dwa palce, wskazujący i środkowy. Palec mały i serdeczny nie uczestniczą w tym geście, s ą one zgięte, wyłączone od ceremonii, bo dociśnięte kciukiem do dłoni". Szukanie kciuka w ... czkaniu i salutowaniu, „Argumenty", nr 42: 1970. Por. R. L . B i r d w h i s t e l l , Kinesics, [...] International Encyclopedia of the Social Sciences, 1962. 2 3 �60 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK Z a c z n i j m y w p i e r w od zarysowania d e f i n i c j i t y c h t r e ś c i k u l t u r o w y c h , k t ó r e z o s t a ł y historycznie u k s z t a ł t o w a n e dla c e l ó w poza j ę z y k o w e g o poro­ zumiewania się, a z w a n y c h potocznie „ g e s t a m i " . „ U m ó w m y się nazywać gestem wszelką świadomą lub nieświadomą formę uze­ wnętrzniania przez człowieka jego w e w n ę t r z n e g o stanu, począwszy od najdrobniej­ szej zmiany wyrazu oczu, a skończywszy na ręce, która zamierzyła s i ę na wroga" . „Gest — komunikowanie za pośrednictwem ruchów ciała, zwłaszcza jego gór­ nej części. Często używany przez osoby różnojęzyczne oraz jako technika wyrażania emocji oraz artystycznych uczuć i myśli" . „Gest społeczny — skrócony akt albo symboliczne wyobrażenie aktu użyte przez aktora, który rozumie jego znaczenie albo spodziewa się, że inni będą je rozumieć, albo odpowiedzą nań tak, jak on to czyni" . „Gest — mimowolny niby, a jednak celowy ruch ciała, a szczególnie głowy, rąk i nóg, wyrażający uczucia i myśli" „Gest — ruch ciała towarzyszący mowie, podkreślający treść tego, o czym s i ę mówi, czasami zastępujący m o w ę , skinienie, znak" . „Gestykulacja — z łac. gestus — oznacza w ogóle ruchy ciała bądź o d b y w a j ą ­ ce się pod w p ł y w e m wzruszenia w e w n ę t z n e g o , bądź z góry obmyślane, wystudio­ wane i wykonane czy to przez artystów dramatycznych, czy przez m ó w c ó w , kazno­ dziejów lub też deklamatorów. Dobrze zastosowane do myśli i uczuć wypowiada­ nych, znakomicie podnoszą wrażenie, gra tu wielką rolę tak postawa ciała, jak też 1 wyraz twarzy, ruchy w s z a k ż e ramion i rąk najważniejsze mają znaczenie" . 4 5 e 7 8 9 P r z e g l ą d p o w y ż s z y c h s f o r m u ł o w a ń dokonany z o s t a ł zgodnie z prze­ ś w i a d c z e n i e m , że k a ż d ą z dotychczasowych koncepcji u c h w y c e n i a czy t o d e s y g n a t ó w , czy to m o ż l i w y c h i c h f u n k c j i , z u ż y t k o w a ć m o ż n a j a k o m a t e ­ r i a ł do w ł a s n y c h u s t a l e ń . Z p r z e g l ą d u tego w y n i k a , że o b j ę t y p r ó b a m i d e f i n i c j i z e s p ó ł zjawisk jest niejednorodny i w y m a g a w y r ó ż n i e n i a , a t a k ­ że o m ó w i e n i a n a s t ę p u j ą c y c h k a t e g o r i i g e s t ó w : 1 — gesty autystyczne, 2 — gestykulacja, 3 — pantomima, 4 — znaki gestyczne c z y l i gesty właściwe. P i e r w s z ą g r u p ą , z o m a w i a n y c h t u kolejno, s ą g e s t y autystyczn e, owe n i e u ś w i a d o m i o n e sobie n a j c z ę ś c i e j r u c h y ciała, s t a n o w i ą c e dla bacznego obserwatora z b i ó r z n a k ó w kompleksowych, niecelowych i j e d ­ nostronnych. Jest t o z b i ó r s y m p t o m ó w s t a n ó w psychofizycznych obserwo­ wanej osoby. Zachowania na pierwszy r z u t oka przypadkowe, banalne i n i e z n a c z ą c e p o s i a d a j ą w istocie rzeczy s w ó j sens o d c z y t y w a l n y dopiero w ó w c z a s , gdy s i ę zna w ł a ś c i w y dla danej g r u p y s p o ł e c z n e j , w a r u n k o w a n y 4 twórcy, 5 6 7 B 9 W. P u d o w k i n , System Stanisławskiego w filmie, [w:] Warsztat Warszawa 1954. Ch. W i n n i с к, Dictionary of anthropology, Paterson 1964. H. P. F a i r c h i l d , Dictionary of sociology, Ames 1959. E . A. B a n a c h o w i e, Słownik mody, Warszawa 1962. Słownik języka polskiego, Warszawa 1960. Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana, Warszawa 1900. filmowego �61 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" k u l t u r o w o „ j ę z y k c i a ł a ludzkiego". Z c a ł ą z n a j o m o ś c i ą tego zagadnienia p i s a ł o n g i ś pustelnik, opat K a s j a n (ur. 360 — zm. 435), że „ D e m o n y w ś l i ­ z g i w a ć s i ę w nas n i e m o g ą . Z n a j ą nasze m y ś l i t y l k o poprzez i c h p r z e j a w y z e w n ę t r z n e , poprzez nasze słowa, gesty, g r ę f i z j o n o m i i — k t ó r e i n t e r p r e ­ t u j ą tak, j a k m y t o c z y n i m y w stosunku do naszych b l i ź n i c h " . Na z a ł o ż e n i u , iż w zachowaniu l u d z i i s t n i e j ą postrzegane zazwyczaj p o d ś w i a d o m i e , l e d w o a r t y k u ł o w a n e s y m p t o m y , b a z u j ą w y w i a d y psycho­ logiczne , i n s t r u k c j e d l a a n k i e t e r ó w socjologicznych, a t a k ż e popularne w t y g o d n i k a c h dla p a ń zapytania: „ C z y n i g d y nie z w r ó c i ł y ś c i e u w a g i na to, j a k „ O N " zachowuje się p r z y stole? N i e chodzi t y m razem o zasady dobrego w y c h o w a n i a , ale o drobne gesty i n a w y k i , d z i ę k i k t ó r y m m o ż e m y lepiej p o z n a ć charakter partnera". Wszystko to ś w i a d c z y , ż e nie m a n i c bardziej praktycznego' nad dobrze s k o n s t r u o w a n ą t e o r i ę . 1 0 u D r u g ą w i e l k ą g r u p ę g e s t ó w stanowi dwojakiego rodzaju g e s t y k u ­ l a c j a . A w i ę c , po pierwsze, „ g e s t y k u l a c j a codzienna" rozumiana j a k o bogaty repertuar c z ę ś c i o w o t y l k o u ś w i a d o m i o n y c h , spontanicznych r u c h ó w ciała s t a n o w i ą c y c h środek w s p o m a g a j ą c y i u w y r a ź n i a j ą c y ekspresję sło­ w a m ó w i o n e g o ' . K a ż d y j ę z y k etniczny posiada s w ó j o d r ę b n y s t y l gesty­ k u l a c j i codziennej t o w a r z y s z ą c y m o w i e , czyli o g ó ł o w i z n a k ó w w y d a w a ­ n y c h przez aparat g ł o s o w y ludzi, s t y l , k t ó r y n a b y w a n y jest w r a z z p r z y ­ swajaniem z n a j o m o ś c i danego j ę z y k a . 12 1 3 O doniosłości „ g e s t y k u l a c j i codziennej" ś w i a d c z ą szacunkowe oblicze- 10 Por. studium zachowań ludzi w kasynie gry zawarte w powieści S. Z w e ig a, 24 godziny z życia kobiety, Warszawa 1968. ,,[...] Wszystkiego można dowie­ dzieć się z [...] rąk, ze sposobu, w jaki czekają, zgarniają, zawisają w powietrzu. Chciwcy chwytają jak w szpony, marnotrawcy przesiewają między palcami, wy­ rachowani sięgają bez pośpiechu, zrozpaczeni — z jawnym drżeniem. Różnorodne charaktery ujawniają się błyskawicznie w tym geście brania w posiadanie pienię­ dzy [...] znany to truizm: charakter człowieka ujawnia się w grze, ale jeszcze bar­ dziej zdradzieckie są ręce [...]". M. in. badania nad n i e ś w i a d o m y m ujawnianiem się konfliktów psycho­ logicznych poprzez gesty autystyczne omawia praca: M. H. K r o u t, Autistic Gestures: An experimental study in symbolic movement, „Psychological Mono­ graphs", nr 208: 1935. W ten sposób mickiewiczowski „rejent Bolesta, który jak wiadomo bardzo lubił gesta, rozstawił nogi, jakby na konia wskakiwał, potem galop udając, powoli się kiwał", podobnie też posiłkował się swymi rękami osiemnastowieczny Polak w Paryżu, który w s p o m i n a ł : „[...] słowa moje mało co były zrozumiałe, przeto dodawałem do nich gestów, które by więcej wyrozumiałości dodawały". Badania empiryczne wykazują, że niedawni imigranci-Żydzi z Europy Środ­ kowej oraz Włosi operują odmiennymi, bardzo specyficznymi wzorami „gestyku­ lacji codziennej". Ich dzieci, natomiast, urodzone w Ameryce nie przejawiają prawie wcale śladów gestykulacji — przejęły bowiem zupełnie amerykański sposób ge­ stykulowania. Prof. D. E f f r o n , Gesture and Environment, New York 1941. 11 1 2 1 3 �62 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK n i a d o t y c z ą c e k o m u n i k o w a n i a się l u d z i w b e z p o ś r e d n i e j s ł o w a n i o s ą ze s o b ą ok. 7 % i n f o r m a c j i , rozmowie. Otóż p o z o s t a ł e 9 3 % p r z y p a d a na gesty­ k u l a c j ę , z n a k i gestyczne, gesty autystyczne oraz i n t o n a c j ę i akcent g ł o s u . O c z y w i ś c i e s ł u c h a j ą c r a d i a czy t e l e f o n u c a ł o ś ć i n f o r m a c j i o t r z y m u j e m y za p o ś r e d n i c t w e m s ł ó w oraz i c h b r z m i e n i a , co s t a n o w i o z a u w a ż a l n y m zubo­ ż e n i u o t r z y m y w a n y c h k o m u n i k a t ó w , j e ś l i p o r ó w n a się j e z w a l o r a m i k o n ­ t a k t ó w t w a r z ą w twarz. Nieco' i n n a jest „ g e s t y k u l a c j a na bazie g e s t y k u l a c j i dnia sceniczna", k o n s t r u o w a n a przez a k t o r a codziennego, w sposób rozmaicie wyrazisty i s t e r e o t y p o w y , z a l e ż n i e od tego, czy przeznaczona jest n a u ż y t e k f i l m u , TV, czy t e a t r u . Zawsze j e d n a k jest t w o r z o n a ś w i a d o m i e dla wyrażenia o s o b o w o ś c i i s t a n ó w psychofizycznych o d t w a r z a n e j przez a r t y s t ę postaci. Aktor jest r ó w n o c z e ś n i e podmiotem działającym s z t u k ę , j a k i t w o r z y w e m tej s z t u k i Następną, trzecią grupą 1 4 gestów jest gdyż bezgłośny, tworzącym rozumiana ruchy ciała s t a n o w i ą c e ś r o d e k ekspresji. Z p u n k t u w i d z e n i a o b y d w a rodzaje p a n t o m i m y : c o d z i e n n ą 1 4 przez t o pantomima, jako świadomie wypracowane i u ż y t k o w a n e łączny, i . oraz s c e n i c z n ą 1 5 należy tu wy­ semiotyki zaliczyć Pewien recenzent („Ameryka", nr 1) notuje: „Belafonte, który nazywa siebie »aktorem pieśm« wykonuje swe piosenki z pełną wyrazu dramatyczną siłą, po­ sługując się nie tylko głosem, lecz również grą oczu, rąk, ramion i c a ł e g o ciała. I to właśnie czyni jego styl naprawdę odrębnym". Jeśli chodzi o pantomimę codzienną, to „jeżeli z jakiejkolwiek przyczyny ludzie nie mogą s i ę rozmówić słowami ust, zaczynają m ó w i ć ruchami [...] Każdy z czytelników umiał od dzieciństwa prowadzić rozmowę w ten sposób, mniej lub w i ę c e j wprawnie. P o m y ś l m y przypadek prosty. Chłopiec otwiera drzwi do pokoju, brat jego, siedzący tam, daje mu znaki, aby z a c h o w y w a ł się spokojnie, gdyż ojciec śpi: wówczas, chłopiec objaśnia go znakami, że przyszedł po klucz od kuferka, na co brat odpowiada innymi, że klucz jest w kieszeni jego odzienia wiszącego w przedpokoju, wreszcie wyrazistym gestem każe mu odejść i zamknąć drzwi cicho za sobą" (E. B. T a y l o r , Antropologia, Warszawa 1923, s. 113). Pantomima sceniczna, jako środek ekspresji artystycznej może osiągać szczyty doskonałości, tym bardziej że w w ą s k i c h ramach sceny, jak w diafragmie aparatu fotograficznego, w ciszy, rośnie i potęguje się wymowa każdego ruchu. „I tak np. Lukian w swoim „Dialogu o tańcu" opisuje zdarzenie, w którym filozof Demetrios zarzucał tancerzowi (pantomimowi), że w widowisku odgrywa on rolę drugorzędną, że bez ś p i e w u chóru, dźwięków aulosu i syryngi, bez pięknej maski i wspania­ łych szat, gesty jego byłyby niezrozumiałe. I odrzucił ó w tancerz wszystkie upięk­ szające dodatki i sam tylko przedstawiał obrazowo tajemną schadzkę Afrodyty i Aresa, wykrycie ich przez Heliosa, zasadzkę Hefajstosa, złowienie obojga w sieci, następnie chwilę, w której bogowie s i ę zbiegają i patrzą na w i n o w a j c ó w , za­ wstydzenie Afrodyty, trwogę i błagania Aresa. Pantomim przedstawił to wszystko tak jasno i wyraziście, że zachwycony Demetrios zawołał: Cudowny człowieku, prze­ cież j a nie tylko w i d z ę to, co ty czynisz, ale ja to słyszę, mam wrażenie, że ty potrafiłbyś m ó w i ć samymi tylko rękami." (L. G ó r e c k i , Wielcy pantomimowie starożytności, „Scena", nr 10: 1971). 1 5 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 63 do z e s p o ł u z n a k ó w o p t y c z n y c h u m o t y w o w a n y c h , to jest t a k i c h , k t ó r y c h f o r m a p o c i ą g a za s o b ą p r z y c z y n o w o u odbiorcy p r z e ż y c i a s t a n o w i ą c e t r e ś ć znaków . 1 6 D o ostatniej, czwartej g r u p y g e s t ó w zaliczam c a ł o k s z t a ł t ś w i a d o m i e w y k o n y w a n y c h r u c h ó w ciała, owe z n a k i g e s t y c z n e s p e ł n i a j ą c e r o ­ lę s y g n a ł ó w p r z y n a l e ż n y c h do s y s t e m ó w z a m k n i ę t y c h oraz o t w a r t y c h . Gesty te p r z y j ę t e s ą przez k o m u n i k u j ą c e s i ę strony dla przekazania do­ w o l n i e z r ó ż n i c o w a n y c h i n f o r m a c j i o ś w i e c i e z e w n ę t r z n y m b ą d ź o prze­ ż y c i a c h w e w n ę t r z n y c h . S ą t o z n a k i b a z u j ą c e na materiale w c i ą ż k r e o w a ­ n y m przez gestykulacje i p a n t o m i m y dnia codziennego. T e n n a j c z ę s t s z y , powszedni m a t e r i a ł gestyczny b y w a w ł ą c z a n y przez d a n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą do r e p e r t u a r u akceptowanych przez n i ą t r e ś c i k u l t u r o w y c h . P e ł n i ą c t a m funkcje i n f o r m a c y j n e b ą d ź socjotechniczne, ulega procesowi s p o ł e c z n e j o b i e k t y w i z a c j i i w ó w c z a s , zdolny r o z s z e r z a ć s i ę przestrzennie, m o ż e o d ­ d z i a ł y w a ć na t r e ś c i k u l t u r o w e i n n y c h grup. 1 7 1 S Klasa z n a k ó w gestycznych, c z y l i g e s t ó w w ł a ś c i w y c h , nie jest jedno­ lita, lecz rozpada s i ę na d w i e w i e l k i e sfery g e s t ó w : gesty socjotechniczne oraz gesty i n f o r m u j ą c e . F u n k c j a g e s t ó w socjotechnicznych polega na n a w i ą z y w a n i u , p o d t r z y ­ m y w a n i u i u n i c e s t w i a n i u najrozmaitszych t y p ó w w i ę z i s p o ł e c z n y c h . I t a k na p r z y k ł a d oddawanie h o n o r ó w przez salutowanie (por. przypis n r 2) w w o j s k u jest z e w n ę t r z n ą o z n a k ą d y s c y p l i n y i s p o i s t o ś c i oraz k o l e ż e ń ­ stwa, a t a k ż e w y r a z e m szacunku dla p r z e ł o ż o n y c h i starszych. Gesty socjotechniczne w r a z z w y p o w i a d a n y m i s ł o w a m i , zazwyczaj ściśle o k r e ­ ślonymi, współtworzą r d z e ń wszelkich zwyczajów, czyli zespołów nie­ p r z y p a d k o w y c h z a c h o w a ń z b i o r o w o ś c i i jednostek . 1 9 Natomiast gesty i n f o r m u j ą c e , k l a s y f i k o w a n e tak ze w z g l ę d u na i c h do­ m i n u j ą c ą funkcję semantyczną, służą wzajemnemu komunikowaniu się !G Por. T. M i l e w s k i , Językoznawstwo, Warszawa 1969, s. 15. " Tamże, s. 17-18. > O mechanizmie selekcji i scalania treści kulturowych w zespoły pisze J . S. B y s t r o ń (Kultura ludowa, Warszawa 1947). Por. J . O l ę d z k i . Szukanie serdecznego palca. Zwyczaj mówienia „Tak" i „Nie", „Argumenty", nr 32: 1970. Znakomity przykład zwyczaju jako całości spójnej, komunikatywnej dla otoczenia i powiązanej ściśle z całością określonej kultury zbiorowości lub jednostki, podaje fragmenty książki J . W e y s s e n h o f f a, Żywot i myśli Zygmunta Podfilipskiego (Warszawa 1898, s. 91-92): „Trzeba było widzieć stopniowaną serię jego ukłonów, uśmiechów i uściśnięć rąk. Bystry spostrzegacz, gdyby nie znał warszawskiego »towarzystwa«, mógłby ułożyć całą jego hierarchię i budżet, patrząc na pana Zygmunta [...] Pieniądzom bez nazwiska kła­ niał się Podfilipski poważnie, długim, sztywnym poruszeniem niepokalanego cy­ lindra. Nazwiska bez pieniędzy w i t a ł ukłonem, wyrażającym jakby litosne w s p ó ł ­ czucie. Dopiero gdy [...] zeszło się nazwisko z pieniędzmi i to w osobie ładnej kobiety, pan Zygmunt przesadzał w finezjach swego wybornego wychowania." э 19 �64 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK 2 0 w s z ę d z i e t a m , gdzie nie m o ż n a p o s ł u ż y ć s i ę g ł o s e m . K a ż d y k o d t a k i c h i n f o r m u j ą c y c h z n a k ó w gestycznych „ p o s i a d a l e k s y k ę (zasób e l e m e n t ó w k o n s t r u k c y j n y c h ) , s y n t a k s ę ( a r s e n a ł dozwolonych ś r o d k ó w k o n s t r u o w a n i a informacji) i s e m a n t y k ę . R o l ą s e m a n t y k i jest o c z y w i ś c i e „ ł ą c z y ć n i e w i ­ d z i a l n y m i n i ć m i pewne i n f o r m a c y j n e e l e m e n t y k o d u i konstruowane w n i m informacje z o d n o ś n y m i f r a g m e n t a m i r z e c z y w i s t o ś c i " . I t a k ze w z g l ę d u na to, że maska z gazy u t r u d n i a c h i r u r g o w i w trakcie operacji wydawanie poleceń głosem, w n i e k t ó r y c h zespołach chirurgicznych ustalił się zwyczaj porozumiewania s i ę c h i r u r g a z i n s t r u m e n t a r i u s z k ą p r z y pomo­ cy u m o w n y c h g e s t ó w r ę k i ( o z n a c z a j ą c y c h odpowiednio n o ż y c z k i , kleszczy­ k i , i m a d ł o do szycia itd.), c o znakomicie u ł a t w i a w s p ó ł p r a c ę w sytuacjach, k i e d y liczy s i ę k a ż d a sekunda. 2 1 W t y m momencie m o ż n a z a k o ń c z y ć r o z w a ż a n i a w s t ę p n e , p r z y s t ę p u j ą c dalej do szkicowego u p o r z ą d k o w a n i a danych t y c z ą c y c h s i ę d w ó c h w s p ó ł ­ c z e ś n i e stosowanych s y s t e m ó w g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h . T a k w i ę c niniejsze m a t e r i a ł y do „ A l c h e m i i g e s t ó w " o m a w i a j ą szkolne i w i ę z i e n n e alfabety daktylograficzne oraz gesty u ż y w a n e dla w y m i a n y i n f o r m a c j i m i ę d z y szo­ f e r a m i s a m o c h o d ó w a z a t r z y m u j ą c y m i pojazdy autostopowiczami. Obydwa k o d y u ż y t k o w a n e i u t r z y m y w a n e s ą p r z y ż y c i u przez m a ł e , nieformalne g r u p y . T r e ś c i k u l t u r o w e k o n s t y t u u j ą c e r o z p a t r y w a n e t u systemy z n a k ó w z a c z e r p n i ę t e z o s t a ł y z i n n y c h , znacznie szerszych u k ł a d ó w i zaadoptowane do potrzeb o w y c h efemerycznych n i e k i e d y g r u p ludzkich, k t ó r y c h część czasami s t a n o w i m y . Jest to p o w ó d , k t ó r y m i m o w s z e l k i c h i s t o t n y c h r ó ż n i c m i ę d z y o m a w i a n y m i kodami, u s p r a w i e d l i w i a o m ó w i e n i e i c h w ramach jednego szkicu. A L F A B E T Y DAKTYLOGRAFICZNE — ARGOT S Z K O L N Y I WIĘZIENNY Podobnie j a k j ę z y k i etniczne, k t ó r e powszechnie i o g ó l n o n a r o d o w o sto­ sowane w m o w i e i p i ś m i e w postaciach l i t e r a c k i c h p o s i a d a j ą r ó w n o c z e ś n i e swe g w a r y i ś r o d o w i s k o w e ż a r g o n y , t a k i d a k t y l o g r a f i c z n y alfabet w y p r a ­ c o w a n y na u ż y t e k g ł u c h o n i e m y c h przejawia s i ę n i e k i e d y w postaci specy­ ficznego szkolnego l u b w i ę z i e n n e g o argot. Idea alfabetu daktylograficznego polega na p r z y p o r z ą d k o w a n i u k o l e j ­ n y m l i t e r o m a b e c a d ł a o d p o w i e d n i c h z n a k ó w gestycznych. Ta zasada k o n - 2 0 Systemami mniej lub bardziej jednoznacznych znaków gestycznych w Pol­ sce posługują s i ę : kierowcy samochodów, autostopowicze, płetwonurkowie, trese­ rzy psów, milicjanci służby ruchu, dowódcy pododdziałów piechoty, więźniowie, myśliwi, uczniowie w szkołach, sędziowie sportowi, głuchoniemi, operatorzy dźwi­ gów, chirurdzy, wreszcie operatorzy reflektorów i kamer telewizyjnych. H. G r e n i e w s k i , Informacja nasza powszednia, „Kultura", nr 31: 1971. 21 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 65 2 2 s t r u k c y j n a d o t y c z y ć m o ż e w n i e k t ó r y c h sytuacjach t a k ż e i c y f r . Sfor­ m u ł o w a n a t a k l e k s y k a i syntaksa k o d u daktylograficznego u m o ż l i w i a c a ł ­ k o w i t ą a d a p t a c j ę r e g u ł s k ł a d n i o b o w i ą z u j ą c e j na gruncie k o d u e t n i c z n y c h j ę z y k ó w pisanych. W t e n s p o s ó b sygnalizowanie k o l e j n y c h z n a k ó w gestycznych, o d p o w i a d a j ą c y c h l i t e r o m danego t e k s t u , u m o ż l i w i a p r z e s ł a n i e do­ w o l n e j i k o m p l e t n e j w i a d o m o ś c i do o d b i o r c y , r ó w n i e skutecznie, j a k za p o m o c ą szkolnej „ ś c i ą g a w k i " czy w i ę z i e n n e g o „ g r y p s u " (tajnego 2 3 listu) . Jest t o zatem z p u n k t u w i d z e n i a s e m i o t y k i o t w a r t y system z n a k ó w . P r ó b u j ą c u s y s t e m a t y z o w a ć posiadane i n f o r m a c j e na t e m a t miejsca, cza­ su, sposobu w y u c z e n i a s i ę przez i n f o r m a t o r a oraz u ż y t k o w a n i a zarejestro­ w a n y c h przeze m n i e a l f a b e t ó w gestycznych o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e ze­ stawienie (ryc. 1): 1. Gdańsk, 1949-1951, wyuczony i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawo­ wej, w klasie V I i V I I wskutek instrukcji kolegów. System nieznany nauczycielom używany był do podpowiadania na lekcjach. 2. Zakopane, 1953-1959, wyuczony samorzutnie przez obserwację kolegów w m ę ­ skim internacie prowadzonym przez zakonnice. Według informatora system znaków miał podobno przywędrować wraz z ludźmi z powstania warszawskiego 1944, po­ wiązanych z konspiracyjnymi oddziałami Szarych Szeregów. System znany był zakonnicom-wychowawczyniom, nieznany jednakże matce przełożonej. Gesty rzadko stosowane w szkole, najczęściej u ż y w a n e były w zabawach dla przekazania „ce­ prom" informacji tak, aby nie były rozumiane przez rówieśników „górali", co satysfakcjonowało użytkowników kodu gestycznego. 3. Warszawa, 1956-1959, wyuczony samorzutnie i użytkowany w koedukacyjnej szkole podstawowej do podpowiadania na lekcjach historii, geografii i biologii („lite­ rowano" nazwiska, miejscowości, nazwy zwierząt — w sposób najprawdopodobniej nieznany nauczycielom). 4. Warszawa, 1958-1962, w y m y ś l o n y przez informatora i użytkowany przez uczniów koedukacyjnej szkoły podstawowej, nieznany nauczycielom. System używany był do podpowiadania jako sposób wspomagający podpowiedzi ustne. 5. Warszawa, wyuczony samorzutnie w czasie wycieczek dzieci głuchoniemych z har­ cerską drużyną (znaki te u ż y w a n e były przez nie do kontaktów z dziećmi zdro- 2 2 Ogólną tego typu ideę w sposób groteskowy rozwija E . N i z i u r s k i (Nie­ wiarygodne przygody Marka Piegusa, Warszawa 1967): „Musisz s i ę tego nauczyć. Dyżurni zawsze podpowiadają mi moim specjalnym szyfrem fizjologicznym. Z a ­ pamiętaj sygnały. Dotknąć czoła znaczy »jeden«, dotknąć nosa — »dwa«, dotknąć brody — »trzy«, dotknąć ucha — »cztery«, nadąć policzki — »pięć«, zrobić ryjek — »sześć«, zęby wyszczerzyć — »siedem«, język pokazać — »osiem«, kaszlnąć — »dziewięć«, ziewnąć »zero«, drapać się jedną ręką — »odjąć«, drapać s i ę dwoma — »dodać«, pięść pokazać — »pomnożyć«, dwie pięści pokazać — »podzielić« [...]". Nic w i ę c dziwnego, że wg informatora, który o d b y w a ł karę więzienia w Siedl­ cach, przekazywanie wiadomości alfabetem daktylograficznym nazywano „grypso­ waniem" lub „pisaniem". Inne gwarowe nazwy występujące w Polsce to „łapki", »grypsera", „grypsera na łapkach", „nawijka", „różaniec". 2 3 5 — Etnografia Poiska, XVII/2 �66 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 67 ���inne powtórz pomyłka koniec Х - X X X X X X X luk) X X X ••о X X о м X 1 X X >< • -о X X X хотою м OJ • -о Язь СП Язь X raiovw z s n a a v i sš С* X 0¿ �71 MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW wymi), następnie wykorzystany został w 1968 w X I klasie żeńskiego liceum ogólno­ kształcącego, gdzie był świadomie rozpropagowany do podpowiadania na lekcjach. Nieznany nauczycielom, posługiwano się nim także sporadycznie w kawiarni do rozmów między odległymi stolikami. 6. Siedlce, 1969-1970, wyuczony wskutek instrukcji współwięźniów. System znaków określony jako „pisanie", „grypsowanie", wg informatora ma być identyczny z alfa­ betami głuchoniemych. U ż y w a n y do rozmów przez okna cel, także do r o z m ó w na dziedzińcu w i ę z i e n n y m oraz do przekazywania wiadomości, próśb o papierosy itp. ludziom na ulicy, widzianym z wysokości okna więziennego. 7. Rzym, system znany podobno powszechnie i współcześnie w całych Włoszech, wg informatora Włocha stosowany do rozmów z okien ponad szerokimi ulicami oraz w czasie zabaw dziecięcych na ulicy. C z y n n i k ó w s t a n o w i ą c y c h o u ż y t k o w a n i u a l f a b e t ó w gestycznych d u b l u ­ j ą c y c h i z a s t ę p u j ą c y c h m o w ę jest k i l k a . A w i ę c u ż y w a się i c h ze w z g l ę d u na p o t r z e b ę zachowania s k r y t o ś c i f a k t u i n f o r m o w a n i a i k o n i e c z n o ś ć zacho­ w a n i a t a j n o ś c i przekazywanej t r e ś c i . Jest t o nadzwyczaj w a ż n e dla u c z n i ó w w t r a k c i e p o d p o w i a d a n i a sobie w szkole, j a k i dla zarówno więźniów, gdy u s i ł u j ą u z g o d n i ć zeznania, u s t a l i ć s p o s ó b p r z e s ł a n i a g r y p s u , p o z y s k a ć papierosy czy wreszcie z o r g a n i z o w a ć j a k i k o l w i e k k i e m jest k o n i e c z n o ś ć n a w i ą z a n i a dystanse p r z e r a s t a j ą c e spisek. I n n y m i utrzymania efektywnej skuteczne u ż y c i e g ł o s u 2 4 czynni­ łączności na . Wreszcie swobodne, bo tajne, k o m u n i k o w a n i e s i ę w b r e w r e g u l a m i n o m b ą d ź t e ż w o b e c n o ś c i o s ó b w r o g i c h czy p o s t r o n n y c h jest dla u ż y t k o w n i k ó w k o d u z n a k ó w gestycznych ź r ó d ł e m satysfakcji 2 4 2 5 . M o w ę normalnie głośną słyszymy z odległości ok. 30 m, szept z odległości 6-7 m. „Kontakty zewnętrzne za pomocą kodu »łapki« dochodzą do skutku, gdy okna pawilonu więziennego w y c h o d z ą na ulicę lub gdy można je dojrzeć z ze­ wnątrz (nie s ą zasłonięte wysokim murem). Osoby kontaktujące się z w i ę ź n i e m porozumiewają się z nim, stojąc w oknie na wysokim piętrze lub na dachu budynku w pobliżu więzienia. Przy »nadawaniu« na w i ę k s z e odległości zachodzi czasem potrzeba kilkakrotnego powtarzania jednej litery. Dla osiągnięcia lepszej widocz­ ności kontaktujący się z w i ę ź n i e m ubierają się często w ciemne ubranie i jasne rękawiczki". (J. M o r a w s k i ) , Gestowe i mimiczne kody przestępców, „Problemy Kryminalistyki", nr 58: 1965). Ten sam autor, o m a w i a j ą c komunikowanie s i ę w i ę ź ­ n i ó w między sobą, pisze: „[...] porozumiewają s i ę wspólnicy osadzeni w związku z jedną sprawą, kobiety z mężczyznami osadzonymi w sąsiednich pawilonach, spa­ cerujący — z przebywającymi w celach. Na spacerze w i ę ź n i o w i e »nadają« trzyma­ jąc ręce na wysokości pasa i wykorzystując każdą chwilę nieuwagi strażnika. Po­ trafią n a d a w a ć alfabet z każdej pozycji, nawet trzymając ręce z tyłu." Nielegalne kontakty w więzieniach stanowią ok. 30% wszystkich wykroczeń regulaminowych. G w a ł t o w n y rozwój kodów gestycznych i mimicznych w więzieniach datuje s i ę na okres tendencji do izolowania od siebie w i ę ź n i ó w w pojedynczych celach oraz przy wprowadzaniu zakazu używania mowy w czasie pracy. Por. J . M o r a w s k i , Z problematyki nielegalnych kontaktów —- porozumiewanie się w więzieniu, „Przegląd Penitencjarny", nr 1(5): 1965. 2 5 �72 T A D E U S Z M A C I E J CIOŁEK W t e n s p o s ó b gest zrazu i n f o r m a c y j n y nabiera w a l o r ó w socjotechnicz­ n y c h , a l b o w i e m staje s i ę w y r a z e m s o l i d a r n o ś c i p o s ł u g u j ą c y c h s i ę n i m l u ­ dzi, a j e d n o c z e ś n i e t a k ż e w y r a z e m p r z y n a l e ż n o ś c i do w ą s k i e j g r u p y w t a ­ jemniczonych, a w i ę c o s ó b zaufanych. F a k t e m u j a w n i a j ą c y m s i ę dopiero p r z y p o r ó w n y w a n i u m a t e r i a ł ó w o d ­ n o s z ą c y c h s i ę do a l f a b e t ó w daktylograficznych, u ż y t k o w a n y c h w r ó ż n y c h p u n k t a c h P o l s k i na przestrzeni m i n i o n y c h ostatnich 20 lat, jest i c h w i e l k i e , wzajemne p o d o b i e ń s t w o . D o t y c z y t o z a r ó w n o rejestrowanych przeze m n i e serii a l f a b e t ó w „ s z k o l n y c h " , j a k i alfabetu „ w i ę z i e n n e g o " . P o d o b i e ń s t w o zawiera s i ę n i e t y l k o w i d e n t y c z n o ś c i d u ż e j części u ż y ­ w a n y c h g e s t ó w , ale t a k ż e i w t y m , ż e w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie w y p a d k ó w s t a n o w i ą one d o s ł o w n ą i m i t a c j ę graficznego w y g l ą d u z n a k ó w d r u k a r s k i c h p r z y j ę t y c h d l a j ę z y k a polskiego. Z a t e m wszystkie prezentowane t u alfabety s t a n o w i ą c o ś znacznie w i ę ­ cej, n i ż z w y k ł ą s u b k u l t u r o w ą m u t a c j ę k s z t a ł t u g e s t ó w z a p o ż y c z o n y c h od głuchoniemych. Zmieniają bowiem ich pierwotną funkcję substytutu ż y ­ w e j m o w y , u p o d o b n i a j ą c s i ę w s w y m charakterze do p o d r ę c z n e g o (do­ s ł o w n i e ) telegrafu semaforowego. A fakt, że u ż y t y przed c h w i l ą t e r m i n w s w o i m g r e c k i m ź r ó d ł o z n a w s t w i e u k r y w a nieoczekiwanie s w ó j sens n a j ­ dawniejszy (sema = znak + p h o r ó s = n i o s ą c y ) , zamyka t e n fragment roz­ ważań misterną klamrą. 2 e 2 7 G R A A U T O S T O P O W Y C H GESTÓW K o d g e s t ó w u ż y w a n y c h z okazji t u r y s t y k i autostopowej, p o l e g a j ą c e j na n i e o d p ł a t n y m k o r z y s t a n i u z n a p o t y k a n y c h s a m o c h o d ó w za z g o d ą i c h k i e ­ r o w c ó w , u k s z t a ł t o w a ł s i ę w r a z z upowszechnieniem t r a k c j i samochodowej. W latach t r z y d z i e s t y c h sfera p r a k t y k i i t e o r i i g e s t ó w autostopowych b y ł a j u ż na t y l e r o z w i n i ę t a , ż e z o s t a ł a u j a w n i o n a i s p o ł e c z n i e zaakceptowana na u ż y t e k k a ż d e g o nowoczesnego m ę ż c z y z n y ż y j ą c e g o w U S A . 2 8 2 6 Z badań J . M o r a w s k i e g o (Z problematyki...) wynika, że we wszystkich więzieniach w Polsce u ż y w a n y jest jeden system alfabetu daktylograficznego, uzu­ pełniany „migami", tj. znakami zastępującymi całe, wyrazy. Na podstawie w ł a s ­ nych materiałów mogę stwierdzić, że między kodem daktylograficznym u ż y w a n y m w roku 1952 w obozie pracy OP 1 w Warszawie, a systemem u ż y w a n y m w roku 1.969 w w i ę z i e n i u w Siedlcach zachodzą minimalne różnice. Użytkowane są nie tylko kombinacje palców rąk, jak to ma miejsce w jedno­ ręcznych systemach daktylograficznych dla głuchoniemych, ale i także, znakomicie zwiększające czytelność komunikatów, gesty przedramienia oraz głowy. Znamienne jest również dodatkowe użytkowanie znaków gestycznych dla sygnalizacji s ł ó w typu: „pomyłka", „koniec wyrazu", „powtórz". W fabularnym filmie pt. „It happened one night" (1934, reż. F . Capra) z Clark Gable'em w roli głównej. 2 7 2 8 �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 73 Zarejestrowana na obszarze P o l s k i leksyka omawianego k o d u s k ł a d a się z 28 z n a k ó w u ż y w a n y c h dla porozumiewania się w h a ł a s i e silnika po­ przez s z y b ę p ę d z ą c e g o samochodu na d o ś ć znaczne czasem odległości. Ge­ sty te z a s t ę p u j ą c a ł e w y r a z y , a nawet całe konstrukcje zdaniowe. A zatem, j e ś l i p o r ó w n a ć ze sposobami porozumiewania się g ł u c h o n i e m y c h , k o d ge­ s t ó w autostopowych odpowiada nie alfabetom d a k t y l o g r a f i c z n y m , lecz sy­ s t e m o w i „ m i g ó w " . K o d t w o r z ą d w i e serie p o d s t a w o w y c h g e s t ó w , autosto­ powicza i k i e r o w c y , k t ó r e m o ż n a zgodnie z p e w n y m i r e g u ł a m i syntaksy k o d u r e k o m b i n o w a ć , co u m o ż l i w i a prowadzenie specyficznego dialogu, z ł o żonegO' z najrozmaitszych z a p y t a ń , odpowiedzi i k o n t r o d p o w i e d z i : Z n a k i gestyczne a u t o s t o p o w i c z ó w (Ryc. 2a) 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. Jadę w tamtym kierunku Zatrzymaj się Auto — stop Jest nas dwie osoby, zatrzymaj s i ę Powiększ grono aniołków Niech ci się koła skrzyżują Rozpieprz się samochodem o kant sosny Niech ci powietrze z kół zejdzie Fallus z ciebie, nie człowiek Fallus z ciebie, nie człowiek Taak? Sam jesteś fallus i to rybi oraz na kaczych nogach Fallus z ciebie, długi jak b u ł a w a marszałkowska, a nie człowiek T y łobuzie Wyląduj w rowie Sikam na ciebie i twój samochód Pieprzę ciebie i t w ó j samochódi Będziesz siedział w więzieniu, taki jesteś chciwy Z n a k i gestyczne k i e r o w c ó w (Ryc. 2b) A. B. C. D. E. F. G. H. I. J. K. Wkrótce jadę z powrotem Wkrótce skręcam w prawo/lewo Wkrótce zatrzymuję się Mogę zabrać tylko trzy (tj. tyle, ile pokazanych palców) osoby Nie mogę zabrać Maszeruj dalej po szosie, maszeruj Puknij się w g ł o w ę Siądź mi na dachu Najpierw się ogól i umyj Taki fallus, jak cię zabiorę ze sobą Zapłacisz? W y m i e n i o n e gesty w y k o r z y s t u j ą zatem g ł ó w n i e silnie stereotypizowan ą p a n t o m i m ę d n i a codziennego i s ł u ż ą w 2/3 całej liczby z n a k ó w do w y r a ż a n i a s t a n ó w emocjonalnych. W n i e w i e l k i m t y l k o stopniu p o r u s z a j ą ���Bye. 2b — Znaki gestyczne kierowców �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" one p r o b l e m y t u r y s t y k i zmotoryzowanej, s t a n o w i ą c przede w s z y s t k i m na­ r z ę d z i e do wzajemnego w y z ł o ś l i w i a n i a , l ż e n i a i upokarzania o b y d w u k o ­ m u n i k u j ą c y c h s i ę stron . S t ą d t e ż system o m a w i a n y c h z n a k ó w s k ł a d a s i ę pozornie z g e s t ó w i n f o r m u j ą c y c h i w s w y m charakterze jest j a k najbar­ dziej socjotechniczny. 2 e Bliższa analiza c a ł o k s z t a ł t u m o ż l i w y c h z a c h o w a ń autostopowicza i k i e ­ r o w c y u j a w n i a zjawisko r ó w n i e z a s k a k u j ą c e , co p r z e w r o t n e : O t ó ż o ile m o ż l i w o ś c i w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a ( t j . miejsce w samochodzie oraz c h ę ć p o d r ó ż y d a n y m samochodem) rozpatrywane s ą c a ł k o w i c i e serio, to s p o s ó b , w j a k i i n t e r l o k u t o r z y r e a g u j ą na swoje zachowania, stanowi o d m i a n ę ope­ r y buffo . Dzieje s i ę tak, p o n i e w a ż o m a w i a n y system g e s t ó w w y d a j e się s t a n o w i ć s w o i s t ą g r ę , k r e o w a n ą k a ż d o r a z o w o m i ę d z y autostopowiczem a k i e r o w c ą z a t r z y m y w a n e g o pojazdu. Jest to gra, niekiedy psychologicznie nader w y r a f i n o w a n a , w k t ó r e j m o ż l i w o ś ć w s p ó l n e g o p o d r ó ż o w a n i a „ d y ­ skutowana" jest za p o m o c ą l i c y t a c j i g e s t ó w - ż e t o n ó w i l u s t r u j ą c y c h r ó ż n e odcienie trzech symbolicznie p r z y b i e r a n y c h masek. S ą to maski ż y c z l i w o ś c i (np. gesty B , D,), l e k c e w a ż e n i a (np. gesty K , 16) oraz w r o g i e j złośliwości (np. gesty F, 8). 3 0 W y j a ś n i e n i a r e g u ł „ g r y autostopowych g e s t ó w " , a zatem syntaksy oma­ wianego k o d u dostarcza t u proponowany uproszczony model i k o n i c z n y (ryc. 3). T w o r z y go k i l k a n a ś c i e s p r z ę ż o n y c h ze s o b ą b l o k ó w , wzajemnie się w a r u n k u j ą c y c h , p o d s t a w o w y c h dla i n s t y t u c j i autostopu, sytuacji. Z a 2 9 O tym, jak silne emocje mogą wzbudzić niektóre z przytoczonych tu gestów, świadczy notatka w „Polityce" nr 46: 1970: „[...] psychiatra z Olsztyna informuje nas, że przeciwko tamtejszemu piłkarzowi wytoczono oskarżenie o to, że, cytujemy akt oskarżenia: »stojąc na bramce podczas meczu pokazywał dla publiczności rękę zgiętą w łokciu, na co publiczność była bardzo obrażona.« Bramkarz twierdzi, że rękę trzymał tak, jak zawsze. Przeczy też, jakoby swemu przełożonemu powiedział »odp... się«. Oskarżony utrzymuje, że przełożonego poprosił tylko, by s i ę odeń odstosunkował." Zabawne, choć nie dla freudysty, że z c h w i l ą posługiwania się gesta­ mi zamiast głosem, a w i ę c porzucając komunikację oralną na rzecz manualnej, tak często zaczynamy informować naszych interlokutorów o problemach ze sfery anal­ nej i genitalnej. Świadczy o tym dobitnie zdarzenie zarejestrowane przez jednego z informa­ torów: „Kiedy podniosłem do góry rękę, ciężarówka nieco zwolniła, a gdy dojeżdżała do mnie, kierowca o b e l ż y w i e zgiął rękę w łokciu i złośliwie się uśmiechając — pojechał dalej. Więc, żeby nie być rrtu dłużnym, prawą dłonią w y k o n a ł e m w ę ż y k o ­ waty ruch, a potem złączywszy obydwie dłonie, zrobiłem nimi w powietrzu parę kłapiących »niby-kroków«. Wówczas samochód zatrzymał się gwałtownie i z szo­ ferki wychylił się kierowca: »Te, student — zawołał — co to było?«, »A co pan mi pokazał? — spytałem.« „No, że taki falius, jak Polska cała, jak cię zabiorę ze sobą — odpowiedział szofer.« »Ano właśnie — zareplikowałem — właśnie, rybi i na kaczych nogach«. Szofer ciężarówki popatrzył na mnie przeciągle, z uznaniem, potem powiedział niedbale: »Takiś mądry?... no to siadaj, podwiozę ciebie«". 3 0 �cc > о н а И N S? > О н О с м Rye. 3. G r a autostopowych gestów �MATERIAŁY DO „ALCHEMII GESTÓW" 79 jego p o m o c ą m o ż n a p r z e ś l e d z i ć mechanizmy t w o r z e n i a s i ę r ó ż n o r o d n y c h serii atutostopowych g e s t ó w . Dokonana analiza ś w i a d c z y , że na gruncie omawianego k o d u p r z e k a z a ć m o ż n a d u ż ą i r ó ż n o r o d n ą , lecz zawsze s k o ń c z o n ą , liczbę k o m u n i k a t ó w . T y m s a m y m k o d t e n n a l e ż y u z n a ć za z a m k n i ę t y , aczkolwiek niezmiernie ela­ styczny system g e s t ó w s ł u ż ą c y c h z a r ó w n o k o m u n i k a c j i , j a k i n a w i ą z y w a ­ niu przelotnych więzi społecznych. 3 1 K o ń c z ą c w t y m punkcie całość r o z w a ż a ń , n a l e ż y z a u w a ż y ć , że przed­ stawiona w y ż e j p r ó b a formalizacji danych w y d a j e s i ę b y ć o b i e c u j ą c a n i e t y l k o na gruncie p a r a l i n g w i s t y k i , ale t a k ż e wskazuje na m o ż l i w o ś ć mode­ l o w a n i a w z g l ę d n i e n i e s k o m p l i k o w a n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h . R ó w n o c z e ­ ś n i e m o ż n a t e ż s t w i e r d z i ć , że z a s a d n i c z ą p r z y c z y n ą powstawania o m ó w i o ­ n y c h k o d ó w gestycznych b y ł a podstawowa dla c z ł o w i e k a potrzeba porozu­ mienia się i kierowania więzi łączących z i n n y m i ludźmi. I dlatego t e ż , nic dziwnego, że gdy z a c h o d z ą pewne u k ł a d y kryzysowe, takie j a k r y g o r szkolny l u b w i ę z i e n n y , u k ł a d y t a k n i e w o l ą c e , j a k k l a t k a samochodu l u b odległości n i e p o k o n y w a l n e pieszo, w ó w c z a s k o n i e c z n o ś c i ą n i w e l u j ą c ą n a p i ę c i a staje s i ę o d w o ł a n i e c z ł o w i e k a do t y c h najprostszych f o r m k o n t a k t o w a n i a się, j a k i m i s ą gesty. S t a n o w i ą one najbardziej i n t y m ­ n ą f o r m ę p r z e ł a m y w a n i a milczenia, f o r m ę j e d n o c z e ś n i e historycznie n a j ­ starszą. 3 1 Oczywiście schemat sieci operacyjnej dla autostopu skonstruować można z dwóch punktów widzenia: kierowcy lub tak, jak ten właśnie, autostopowicza. W praktyce jednakże różnice dotyczą jedynie strony graficznej, albowiem oba m o ż l i w e „wzorce gry" stanowią swe komplementarne, lustrzane odbicia. Modelo­ wanie gry autostopowych gestów zacząć należy w punkcie S T A R T . Posuwanie się od „wydarzenia" do „wydarzenia" o d b y w a ć się może wzdłuż linii ciągłych lub przerywanych, zależnie od tego czy znajdujące się w centrum kolejno zaistniałej „sytuacji" — potwierdzamy ją, czy też negujemy. W ten sposób m o ż l i w e jest od­ tworzenie najrozmaitszych w a r i a n t ó w autostopowej gry gestów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d44f0e575ed8c82c4c3d22258694286b.pdf dcf153f7be26eaa15b9f78575867d270 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6649 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6217 Title A name given to the resource Collectanea Sudanica vol.1 Description An account of the resource 264 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (ed.) Różański, Jarosław (ed.) Ząbek, Maciej (ed.) Language A language of the resource pol, ang, franc Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Institute of the Dialogue of Culture and Religion UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Centre Baba-Simon a Figuil (Camerun) Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Collectanea Sudanica vol. 1 Edited by Waldemar Cisło Jarosław Różański Maciej Ząbek �Collectanea Sudanica ��Collectanea Sudanica vol. 1 Edited by Waldemar Cisło, Jarosław Różański and Maciej Ząbek Centre Baba-Simon à Figuil (Cameroun) Institute of the Dialogue of Culture and Religion Cardinal Stefan Wyszynski University in Warsaw Figuil – Warsaw 2017 �Reviewers: Prof. Hayder Ibrahim Ali Prof. Sayyid Hamid Hurreiz © Copyright by Jarosław Różański Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-003-8 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �Table of Contents Introduction....................................................................... 7 KAROL PIASECKI Changes in the anthropological structure of the Sudan Zone population............................................. 9 RYSZARD VORBRICH Land and the environment versus customary and statute laws Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon....................................31 KATARZYNA MEISSNER Les objectifs non cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur le champ local de la collaboration de développement................................51 KONRAD CZERNICHOWSKI Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014)..................................................................... 69 ALI ELMIRGHANI AHMED Ethnic and linguistic diversity in the Sudan....................... 89 MACIEJ ZĄBEK Historical importance of Arab Muslim communities in the Central Sudan Zone................................................101 �PIOTR MALIŃSKI Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector............................................................. 123 KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER The South Sudan House in Amarat: South Sudanese enclaves in Khartoum.............................151 KATARZYNA GRABSKA Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises; masculinités militarisées et hommes devenus femmes: les guerres au Sud Soudan...................187 TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE Causes and Human Security Threats of Irregular Migration Outflow from Bale, Southeastern Ethiopia......................................................217 �INTRODUCTION Among the most often used criteria for merging two or more groups of people into one culture are anthropometrical characteristics, geographical territory, common history, language, religion and social organization including an economic system and authority structure. On the basis of these criteria can be distinguished the macroregion of the Sudan, separating, to put it simply, the sands and rocks of the Sahara from the forested region of Africa. Collectanea Sudanica, vol. 1. is the beginning of a new interdisciplinary publication series which takes as its theme the Sudan region (bilād as-Sūdān – ‫ – بالد السودان‬the Lands of the Blacks1), including the territories of the two Sudan republics (Republic of the Sudan and Republic of South Sudan). Certainly this research area allows for discussion. It is howe­ver necessary to emphasize that in Black Africa all efforts at situating, uniting, and classifying individual cultures and their greater circles come up against numerous difficulties, among which the most basic seems to be a poor knowledge of many tribes or ethnic groups. All classifications and distinctions appear here as debatable and only agreed upon as a last resort. The name bilād as-Sūdān originates from medieval Arab geographers who gave this name to terrain inhabited by dark-skinned peoples south of the Sahara. Here follows a list of Arab geographers in chronological order: al-Jaqubi (891), al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi (1166), Ibn Said (1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Chaldun (1406), Maqrizi (1442) i Leo Africanus (1526). 1 �8 Introduction The inhabitants of the Sudan merge with, and at the same time are distinguished from, the neighboring tribes and cultures. Their living environment continues to be chiefly the savannah region, along with its vegetation acclimated to the climate and soil, as well as the widespread raising of livestock. History also binds these peoples, but their main ties come from trade and mutual combat. As noted above, this publication series has an interdisciplinary character. Its intent is to unite geographers, archeologists, ethno­ logists, linguists, cultural studies experts, political scientists, eco­ nomists, sociologists, and all others who are involved in research for this region of Africa. The texts featured will not as a rule have a unified theme. Neither do they come from one research center, but are open to other research communities. Individual volumes are meant to present a broad spectrum of the region. The texts are published in English or in French. Thanks to this broad formula authors will be able to continually bring “something new” to the process of getting to know the region and its culture. �KAROL PIASECKI CHANGES IN THE ANTHROPOLOGICAL STRUCTURE OF THE SUDAN ZONE POPULATION1 Sudan in Arabic means “Land of the Black”. From the anthropological point of view, however, Sudan – as a geographic and cultural zone – is a transitional area between Black and White Africa. To consider Sudan as a geographical zone one ought to include in our considerations the Sahel adjoining it in the north, the entire Sahara, and the southern edge or the equatorial forest border zone. Only in this way our considerations will make sense. The western edge of the area of our interest is the Atlantic Ocean and the Canary Islands that have always been connected with Africa. The eastern border of the area of our interest is the Red Sea, which in anthropological perspective means the Arabian Peninsula lying beyond it, as this narrow inner sea has always been a border easy to cross. We will primarily be interested in the anthropological structure changes that have taken place over the last few millennia. ObviKarol Piasecki – University of Szczecin (Poland), Humanities Faculty, Chair of Ethnology and Cultural Anthropology This paper is a slightly revised version of the text published in Bilad as-Sudan, vol. 3, Legacy of past (Dziedzictwo przeszłości). 1 �10 Karol Piasecki ously, we will have to refer to even more remote periods of time, as far as possible. The higher time limitation will be the beginning of the colonial era, that is essentially the onset of the modern era. We will of course utilize many later (sometimes just contemporary) materials that help to throw some light on the past. To investigate the changes in the Sudanese population we must begin with getting acquainted with its contemporary anthropological structure. Its complete discussion became possible with the development of anthropogeography, an extremely important field for anthropology, without which any un understanding of humanity’s history would be impossible. The rapid development of this branch of anthropology was interrupted in the middle of the 20th century by the Second World War, following which anthropogeography came to be regarded as an attempt at a racist description of humanity. The fundamental assumption of anthropogeography is the extension of zoological zoogeography onto the sub-species level with reference to genus Homo. There are many attempts at presenting the anthropological structure of Africa, and Sudan in particular, of which we will discuss the works by von Eicksted and Renato Biasutti2. The differences between them amount to the number of units distinguished, but their general areas are essentially similar (Plates 1 and 2). We shall concentrate on Biasutti’s approach3 as seen in Plate 1, supplementing it with references to Eichstedt4. For broader treatment see the papers in vol. 3 of Bilad as-Sudan and the same author. The theses presented there are in broad agreement with this author’s views. Unfortunately the above-mentioned sources do not have anthropological structure maps and use a different methodology, which makes then of little use to us. 3 R. Biasutti, Le razze i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959. 4 W. Hirschberg, Völkerkunde Africas, Mannheim, 1965. 2 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 11 Plate 1. Distribution of contemporary African races (by R. Biasutti, Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino, 1959, p. 95, changed): p – Pygmies, l –Libyans, (m+b) – rasa Mediterraneans with Berberoids, nr – Nordics, b – Brachycephals (Armenoids), su – Sudanese, nl – Nilots, sl – Silvids, e – Ethiopids, sh – Saharids. The geographic races division of the contemporary world according to Biasutti is given in terms suggested by Andrzej Wierciński in the second edition of the Polish Little Anthropological Dictionary5. Biasutti’s analysis involves several levels. The highest one is the circles of forms corresponding to subspecies in terms of zoological taxonomy, then we have racial stems corresponding to great races of other approaches, subdivided into races and sub-races. One should remember that the criteria which distinguish these units are essentially the physical build characteristics with no cultural or historical references. A. Wierciński, entry „rasa geograficzna” (geographical race) [in:] Mały Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377. 5 �12 Karol Piasecki Plate 2. Distribution of African races before European conquest by Eickstedta (from W. Hirschberg, Völkerkunde Afrikas, Mannheim,1965, s. 16, changed). In Sudan and its adjacent areas in the north and south we are dealing with three circles of geographic forms. The first one is the Equatorial Forms Circle including the Negroid Racial Stem (a branch of the Pygmy with the Babinga and Bambuti races, and a branch of the Negroid with the Sudanese, Nilotic and Forest races). The second one is the Boreal Forms Circle with the Europoid Race Stem (here we have the Europid branch with the following races: Mediterranean (including the Berber sub-race), Oriental (Libian sub-race, and Nordic). The last two races belonging to the Subequatorial Derivative Forms Circle (Ethiopid branch) and the Ethiopian and the Saharan races. According to Biasutti’s map the north of Sudan is populated by the Libyan, Saharan, and Ethiopian races, with the Sudanese race in the south. The Libyan race appears in its western part, the Saharan race in the centre, and the Ethiopian race in the east. From north Sahara we can see the influences of the Mediterranean, Berber, and Nordic races, and the brachocephalic, under which �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 13 term we should understand the Armenoids that are not distinguished by Biasutti as a separate race. To make these units clear let us present their brief characteristics (according to Biasutti6). And so7: – The Pygmies are characterized by dwarfish body height (pigmoidal), slightly lower with the Bambuti (up to 143 cm) than with the Babinga (1488 cm), reddish-brown skin, stocky body build, very clear prognatism9, narrow and noneverted lips, very broad nose (broader with the Bambuti) with bulbous ending, and mesocephalic skull with brachiocephalic tendency. The eyes are black. The hair is curled in separate curls (this type of hair is sometimes called “fil-fil”, the Arabic name for pepper, as in African markets pepper is sold “by heaps”). – The Libyans are characterized by swarthy skin, dark brown eyes, dark brown or black hair, medium height (165 cm), long skull, and narrow, protruding nose. – The Mediterraneans are of lower height (up to 162 cm), lighter skin of matte white or swarthy, large dark brown eyes, dark brown hair, mesocephalic10 skull, and very narrow, protruding nose. Not all of these agree with the units employed by the Polish Anthropological School. 7 The inconsistency in names between the text and the maps comes from the fact that the map shows an older version of Biasutti’s division, not fully formalized. 8 Here and onwards „height” refers to men. Women’s height is usually ca. 10 cms lower. 9 Prognatism means the protrusion of alveolar (dental) part of the face towards the front. The face straight in the profile and not protruding is called orthognatic. Mesognatism is the intermediate form. 10 The relationship of the width of neurocranium to its length is one of the most important anthropological indices. In this context we distinguish long skulls (width clearly smaller than length) named dolichocephalic, shorter ones 6 �14 Karol Piasecki – The Berberoids have darker skin, clearly broader nose, long head and mesognathic face with thick, slightly everted lips. Their hair is brown or black, frequently curly. – The Sudanese11 are characterized by prolonged head, blackbrown skin, evident prognatism, strongly everted, broad lips, flat broad nose, tall body height (175 cms), and athletic or leptosomic body build. – The Nilotes are taller than all the others (182 cms), have extremely dark-black skin and also extremely leptosomic body build with clearly elongated limbs and long, small head. Their noses are a bit narrower than previous races. – The Silvids are of medium height (165 cms), dark brown skin, medium head and extremely broad nose. – The Ethiopids have clearly dark skin, woolly or curly hair, medium height (168 cms), long skull, large almond-shape eyes, protruding straight and narrow nose with a high base, and orthognatic or mesognathic face. – The Saharids have broader faces than the previous group and broader nose with deep base. – The Nordics appearing in the Maghreb north represent the Boreal Forms Circle (Europoid). They have light skin, eyes and hair, are rather tall (173 cms), have long heads, and narrow, strongly protruding noses of high base. – Biasutti’s brachiocephals are of course the white Armenoids characterized by varying height (medium to tall), very short head, light milky skin, dark eyes and chestnut hair. Their noses are long, narrow, strongly protruding, straight or crooked. (width and length practically same) named brachycephalic, and the mesocephalic being in-between the two main types. 11 Of course this designation has no state or national character here. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 15 The map given by von Eickstedt is clearly more detailed (Plate 2). The author does not distinguish separate Saharans among the Ethiopoids, thus giving the impression that the entire Sudan zone is dominated by the arrivals from Ethiopia. He is much more precise when dealing with the various units within the Europoids (the white Variety), clearly distinguishing the Berberoids from the Mediterraneans and Orientaloids. Unfortunately, he includes both the brachycephalic (that according to the Polish Anthropological School12 and armenoid element derivatives) as well as the derivatives of the dolichocephalic oriental element under the Orientaloid group, which is an obvious misunderstanding. We can see here the dilemma of the geographic approach. As one descends lower and lower in the classifications, the unity thus distinguished begin to lose its broader sense, lacking the discri­ minative values13 for generalization. This problem is solved only by individual typology that makes use of domination structures that allow determining the geographic ranges of anthropological formation14. 12 The characteristic of the anthropological elements counted as white vary according to the Polish Anthropological School following the I. Michalski and T. Henzel’s systems – in the part that concerns Nubia, and in practice, the entire Eastern Sudan, is presented in two papers in Polish by the author (Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, [in:] Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Maciej Ząbek, ed., Warszawa, 2005, pp. 33-44, and Struktura antropologiczna dawnej Nubii, [in:] Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Waldemar Cisły, Jarosław Różański and Maciej Ząbek, eds., Warszawa, 2012, pp. 83-94). The readers are referred to those papers for further details. 13 Of course we mean the discrimination in mathematical (taxonomic) meaning, not cultural-political. 14 Compare: I. Michalski, Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź, 1949, and this same author: Remarks about the anthropological structure of Egypt, [in:] Publications of the Joint �16 Karol Piasecki The Berber substratum in North Africa is considerably old. Andrzej Wierciński connects it with the age of predynastic migrations15 when the Berberoid reached Africa and India from West Asia. Discussing it in the terms of so-called Hamitic Hypothesis16 it would be the first, the oldest hamitising wave. In their westward migration the Berbers have finally reached the Canary Islands17 and the Iberian Peninsula18. All throughout North Africa, including the western Sahara, the anthropological Berber element and the Berber language strata are clearly connected. However, one should be careful when approaching the unity of anthropological, language, and culture structures. This also concerns the Berbers in the Canary Islands, where they have imposed their languages upon the earlier, cromanionoids-mediterranean anthropological substratum19. The subsequent migrations of the black populations to the islands did not change its language structure. Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo, 1964, pp. 201-237. 15 A. Wierciński, Introductory remarks concerning the anthropology of Ancient Egypt, “Bulletin de la Societé d’Égypte”, t. 32, 1958, pp. 73-84, and this same author: Analiza struktury rasowej Egiptu w epoce przeddynastycznej, “Materiały i Prace Antropologiczne”, 56, 1963, pp. 5-80. 16 Compare: K. Jaworska, Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów dorzecza Ubangi, “Acta Anthropologica Lodziendzia”, 8, 1962, and K. Piasecki, Structura… 2005. 17 Compare: I. Schwidetzky, Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen Insel, “Homo”, Beihaft 1, 1963, and this same author: Die vorspanische und die heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von Bevölkerungsstrukturen, “Homo”, 22, pp. 226-252. 18 The connection between Iberia and Berberia is obvious and has frequently been pointed out in antiquity sources, particularly in the context of there having been another Iberia – the Caucasian one – besides the Transpyrenean Iberia. 19 See: H. Vallois, Les hommes de Cro-Magnon et les “Guanches”, “Anuario de Estudios Atlanticos, 1969, pp. 24-31 and I. Schwidetzky, Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparative entre las población actual y prehistorica, Sta Cruz de Tenerife, 1975. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 17 The cromanionoid (also the paleoeuropean element) is one of two light-pigmented elements of the white race. These are its characteristics: tall, strong body build, large long head, short broad face, and relatively broad, straight, strongly protruding nose. The eyes are small, deep-seated, light blue, light blond hair (often red), very light pinkish skin. It appeared ca. 40 thousand years ago (some authors claim it was as long as 60 thousand years ago) in Europe where it has survived until today, chiefly in the northern part of the continent. The cromanionoids component was presented in the anthropological structure of North Africa among the epipaleolithic population of the Caspian culture20. This culture survived in the Maghreb until the Neolithic. We do not know when exactly did the cromanionoids appeared in the Canary Islands. There is some ground to connect them with the megalithic cultures not only in the Canary Island but also all over the Sahara up to the Egyptian Western Desert. It is there, at the Nabta Plaja site, stone megalithic constructions were found, and where Gottfried Kurth claims the paleoeuropoids, that is cromanionoids and negroids21, were present already in the paleolithic and mesolithic. Zygmunt Krzak claims that it was Sahara that was the homeland of megalithic cultures. This can by supported not only by the dating of local megalithic objects (the oldest calibration date is almost six thousand years BC) and the common appearance of the megaliths in See: R.-P. Charles, Recherches sur l’unite de la structure de l’Africe Méditerranéenne, “Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte”, vol. 36, 1964, pp. 41-86. 21 See: G. Kurth, Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Africa I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien, 1975, pp. 171-183. 20 �18 Karol Piasecki the Sahara, but also by the survival of the tradition of building stone circles in southern Sudan22. The Nordic element, marked in Biasutti’s map in the Maghreb mountains and Tunis all but left out by von Eichsted, is an important component of the West Berber racial structure. In the earlier times it surely reached much farther east, if the Libyan mercenaries in Ptolomeid services were described as tall, blue-eyed blonds. Detailed anthropological survey of the Rif Mountains showed the extremely high percentage of blue-eyed blonds among some tribes of the local Berbers23. It is true that Carleton Coon does not describe them as Nordic, but he finds no difference between them and the dwellers of Northern Europe24. Both the light-pigmented racial components, and doubtlessly the cromanionoid, are most probably connected with the Garamantes who controlled the huge areas of Sahara from the earliest times until the age of Islamic expansion. We can also find the stories about tall, blue-eyed blonds25 See: Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków, 2001. See: C. S. Coon, Tribes of the Rif, Cambridge, 1931. 24 Nothing suggests connecting the Nordics of the Rif Mountains with the German migrations to North Africa in the 5th century OE, or with the Slavic slaves of whom there were plenty in the area in the early Muslim epoch. The local tradition, which is extremely long-lasting as far as family coligations are concerned, is silent on the subject. Coon does not suggest this hypothesis, either. 25 The chariots that appear rather frequently in the early Saharan rock art indicate an invasion of peoples from the east, from the steppes of Asia. It must have been much earlier than the possible raids in the West carried out by the Hyxos after conquering Egypt. The participation of the Nordic in them cannot be excluded. The Hyxos political and cultural influences in the sub-Saharan area are of no doubt(D. Lange, Abwanderung der assyrichen tamkaru nach Nubien, Darfur und ins Tschadseegebiet, [in:] Europejczycy, Afrykanie, Inni; Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak, eds., Warszawa, 2011, pp. 199-226) but all the iconographic sources present the Hyxos as dark-haired (in terms of the Polish School of Anthropology, an oriental or even armenoidal element). The Garamanta-Hyxos connection requires further study. 22 23 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 19 among the Garamantes. The Tuareg of today, though, owe the blue carnation of their skins to the clothing dyed with indigo, and they are not Nordic. The orientalids in Eickstedt’s map partially cover the are marked by Biasutti as mediterraneans and berberids. Identifying the north Saharan orientalid belt as a relative accumulation of the Arab tribes who marched West under the banner of the Prophet26 is relatively easy. However, numerous mediterranean enclaves are most probably of much earlier origin. Another point that needs explanation is the origin of Kordofan in connection with the Arab tribes of the area27. It seems that the berberoid presence in Transaharan and Saharan structure was underestimated. On the other hand, Eickstedt has clearly overestimated its role in the population substratum of the whole of North Africa. We must also remember the depopulation of the locals due to slave trade which has significantly lowered the role of anthropological substratum in favour of the invaders. The rich tribes of Arab nomads have significantly grew in numbers in the meantime, chiefly at the expense of local populations, and changed their anthropological structure to a degree. Of course, if it were possible to substitute the geographic races system and mapping of the anthropological formations in terms of PSA (Polish Anthropological School), the map of the anthropological structure of Sudan and the areas adjoining it would be much cleared. Unfortunately, as far as the typological data is concerned, we have too little of measurement data that covers Egypt, a part of East Africa, the northern and eastern edges of the Con26 Of course the Arabs appear in North Africa and the Sudan zone much earlier, but this was speeded up by islamization. 27 Compare: A. N.-D. Lebeuf, Les populations du Tchad (Nord du 10e), Paris, 1959. �20 Karol Piasecki go Forest, and some prehistoric series28 scattered in space and time. All this, however – if we make a critical use of the works by Biasutti, Eckstedt, and other authors – allows us to construct preliminary hypotheses concerning the changes of anthropological structures. The oldest early Holocene stage that we can connect with the Mesolithic age gives us a few bone findings, and some additional information in engravings and rock art. Paradoxically, what is most valuable here is the south European findings. The doubtlessly negroidal (bushmenoidal)29 skeletons from epipaleolithic sites of Monte Circeo and Grimaldi Cave (in Italy) clearly demonstrate that the given racial element in mesolith must have covered the western shores of the Mediterranean Sea30, the entire Sahara and Sudan. The available skeleton evidence and rock art prove that the population of Sudan in mesolith consisted not only of cromanionoids and mediterranoids31, but of bushmenoids32, as The remaining material was either investigated using a different technique than the classical Martin method (R. Martin, K. Saller, Lerhbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgard, 1957), or has been described in terms of medium values, or is still awaiting interpretation. 29 An abridged description of the bushmenoid (negroidal) element according to Michalski and Henzel (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy klasyfikacji człowieka w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, “Przegląd Antropologiczny”, t. 21, 2, 1955, pp. 537-662) goes as follows: very low height (up to 159 cms), light yellow-brownish skin, black hair (of the fil-fil type), dark eyes. The head small and very long, flattened face showing the influence of yellow variety, similarly with the eyelid form. Nose flat and very broad. Frequent steatopygia (deposits of fat in the buttocks of both sexes and in women’s breasts). 30 Also the European. 31 See: D. Ferembach, Historie raciale du Sahara (au Nord du Tropique du Cancer), [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 185-232. 32 See: E. Strouhal, Rassengeschichte Ägyptens, [in:] Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 9-89. 28 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 21 well. This is further demonstrated by numerous images of people in both Saharan and Iberian rock art33. The gradual changes of climate and desertification of today’s Sahara created better conditions for the black type of population, gradually eliminating the white population or pushing it further north. This was paralleled by the extinction of the cromanionoidal element whose size even in northern Europe has declined to just a few percent. The effect of these changes was that right from the beginning of neolith there existed in Sub-Saharan Africa a compact block of the black type of population, which was internally differentiated due to the presence inside it of two evolutionally distinct groups: the older one (pygmoids, negroids and australoids) and the modern formation created by the equatorial and nigrid (sudanese)34 element. The anthropological structure of the Sudan zone, originally of mixed character, has moved towards an increased role of the black element. It was at that time, most probably, that the equatorial element in western Sudan and the Sudanese in Eastern Sudan came to dominate over the elements of the older strata. The gradual expansion of the population of that strata towards the south eventually pushed the bushmenoids and pygmoids southward. The increasing role of cattle breeding led to the exSee: R. Biasutti, A. Micheli, La prehistoria Africana, [in:] Le raze e I popoli della Terra, t. 3, Afrika, Torino, 1959, pp. 3-71. 34 Since these racial elements have not yet been described we present their brief characteristics. Sudan element (or Nigric) according to the typological system by Michalski (T. Henzel, I. Michalski, Podstawy… 1955) ) is the most-pigmented one of all humankind. The skin is black, black eyes, grey woolly hair. Very tall (182 cms), very slim body build and characteristic very flat broad nose with deep base. This element is best adjusted to high temperatures and equatorial climate. The equatorial element according to K. Jaworska is tall, skin not so dark, mesocephalic skull, very broad nose in profile (from concaved to convected). The australoid, then, is mixed white-black element medium tall to tall, tendency to leptosome, dark brown skin, thick hair, very long skull, long face with very broad nose. The entire head build is very archaic. 33 �22 Karol Piasecki tinction of the bushmenoids. The pygmoids, as a group connected with the forest environment, have never been particularly numerous in the savannah zone. A subsequent stage of the change of Sudan’s anthropological structure was the increasing expansion of the white element reaching Sudan from east and north, the so-called hamitization35, even though we still see the dominance of the black variety36. Hamitization is the process of superimposing the white population37 onto the black variety substratum. The usual effects of it are the individuals of “europeidal” features typical for the white variety, but dark-pigmented (as in the black variety) and with strongly curled hair. With women, we see more distinct tendency to the black variety features. As both black and white varieties are internally varied the result of crossing them may give even more morphological differentiation, hence the extreme variety of the forms observed. Even the most general observations show that the degree of mestization (mixing) increased clearly towards the south of Nubia (that is up the Nile). Of course, the recent years have obscured the ancient relations due to the arrival of large 35 In older literature and in some other languages and authors we find the spelling with h/kh, which seems not correct thanks to the possibility of confusion with the silent “h”. 36 See: M. – C. Chamla, Les populations anciennes du sahara et regions limothropes, Étude des restos osseux humanes néolithiques et protohistoriques, “Mém. De Centre Rech. Anthrop. Préhist. Ethnograph”, 9, 1968, Paris. 37 Here one should stress the difference between linguistic phenomena and the anthropological changes of biological character. The Kushites – culturally and historically Hamitic – use the kushitic languages that are related to the Semitic ones and do not have to be connected with the Hamites in biological terms, that is with the population that resulted from depositing layers of white variety immigrants upon the black-variety substratum. The best proof that the two can intermingle is the fact that most of today’s, hamitized population of Sudan speaks Arabic, a Semitic language! �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 23 numbers of refugees from the south, particularly in the cities and larger villages. Thus far, researchers in hamitization38 show that there were a few (at least 3) migration waves clearly separated in time. The oldest one, dated for III millennium BC39 at the earliest, was connected with the berberoid element, and in its east-west movement it followed the shores of North Africa to the shores of the Atlantic Ocean. It is doubtlessly connected with the earliest spread of the Berber languages, and it is possible that it was preceded by the people who gave the beginning to Chad languages40. It may be connected with the introduction of cattle breeding, but it seems or likely to be connected to the megalithic peoples’ migrations and the early stages of goat and sheep breeding. The second wave of hamitization was dominated by the Mediterranean element that is generally regarded to the main component of the earliest agricultural peoples (also in Europe). The oriental element appeared with third wave. This type, representFor Polish works on the subject see: I. Michalski, Remarks…, K. Jaworska, Charakterystyka…, A. Wierciński, Analiza…. 39 It is not impossible that we could talk here about the turn of IV/III millennia BC. 40 These languages appear primarily in central Sudan. According to Biasutti this area was peopled by the Sudanese population, and according to Eickstedt, the Saharan one. The connection of those languages with the Lappish (Saami) languages that has been proved beyond doubt by Maloletko (A. M. Maloletko, Drevnie narody Sibiri. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t.1, Predystorija čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk, 1999) makes one wonder about the early holocene relations between the white and black varieties, all the more so since the genetic Lappish-Berber connections have also been demonstrated (A. Achilli et all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial DNA link, “American Journal of Human Genetics”, 76, 2005, pp. 883-886). In any case the Chadic languages must have appeared in Africa much earlier than the Hamitic ones (the Berber languages belong to the semito-hamitic family which together Chadic constitutes the Afrasiatic languages). 38 �24 Karol Piasecki ed by the Arab tribes specializing in camel and horse breeding, reached Africa either directly across the Red Sea or by going round from the north41. The last phase42 of hamitization is connected with the beginnings of the bronze age and civilization influences, and it brings into view the armenoidal element, the one that is most scarce in Sudan, concentrating in the cities. One should not forget that the entire process was a very complex one, differing in time, and no wave of migrations was homogenous or short-lived. There were also secondary movements, reverse movement, etc. The chronology of various phases is only approximate, so it is easier to ascribe it to historical periods than to try finding individual dates for them. The hamitization gradient that is easy to observe and clearly pointing southwards, manifested in the increasingly large presence of the black variety (Plate 3), finds its confirmation in the Lower Nile valley43. The Arabic tribes penetrated into Africa already in the first millenium BC, but their most intensive expansion is connected with the spread of Islam (Y. Fadl Hasan, The Arabs of the Sudan, Khartoum, 1973). Islamization of Nubia and the entire eastern Sudan was relatively the latest one thanks to the resistance of the local Christian states, so the “Arabization” of the Nile Valley in terms of the anthropological structure change is clearly weak. It really ends in the 19th century, when we see the last cases of the entire Arabian tribes resettling across the Red Sea. 42 Of course one could also talk about the „post-hamitic” Europeanization of the anthropological structure, particularly in Eastern Sudan, where in the 19th century we see the Turkish (and even Hungarian!) influences connected with the presence of Ottoman troops (E. Strouhal, Rassengeschichte…). The West European influences in their former African colonies are just as numerous. 43 See: A. Wierciński, Analiza… , I. Michalski, Remarks… , K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean, Supplement Series, vol. 2, fasc. 2, 2010, pp. 625-632. 41 �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 25 Plate 3. Hamitization of modern Africa (by K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, [in:] Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean”, Supplement Series, volume 2, fasc.2, 2010, p. 626). Lines 25% i 50% show participation of white variety elements in anthropological structure. The points signified the localization of investigated series. b –berberoid, e – mediterranoid, h – armenoid, k – orientalid, y – cromanionoid. Conclusions: The Holocene history of the changes of the anthropological structure of the Sudan population has not been fully explained so far, particularly in its earliest stages. The data accumulated so far allows the following conclusions to drawn: 1. The epipaleolithic and Mesolithic population of Sudan was constituted by the archaic elements of the white variety: cro- �26 Karol Piasecki manionoid and mediterranoid elements, and the archaic elements of the black variety, i.e. negroid (bushmenoid) and pygmoid. Also, the presence of australoid as admixture (particularly in the east)44 cannot be excluded, as it has appeared there in latter times, 2. The expansion of the younger elements of the black variety (equatorial and Sudanese) that came with the climate changes pushed the archaic elements into refugial areas and largely limited their number, 3. Neolithisation of Sudan is connected with succeeding Hamitization waves which are responsible for the varietal black-white mix that is typical for the anthropological characteristics of the area (in the sense of variety), 4. For particularising and verifying the above model more studies of the contemporary population and archaeological evidence are needed. 44 This element probably came to be in upper paleolith in near Asia with the superimposition of the residual, morphologically white Neanderthals onto the black variety (the Sudanese and equatorial elements). This element has subsequently migrated from there to south Asia and Austronesia. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 27 Bibliography Achilli A. et all., Saami and Berbers – an unexpected mitochondrial DNA link, „American Journal of Human Genetics” 76 (2005), pp. 883-886. Biasutti R., Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino 1959. Biasutti R., Micheli A., La preistoria africana, in: Le razze e i popoli della Terra, t. 3, Africa, Torino 1959, pp. 3-71. Chamla M.-C., Les populations anciennes du Sahara et des régiones limithrophes, Étude des restos osseux humaines néolithiques et protohistoriques, „Mém. de Centre Rech. anthrop. préhist. ethnograph” 9 (1968). Charles R.-P., Recherches sur l’unite de structure de l’Afrique Méditerranéenne, „Bulletin de la Sociéte de Géographie d’Égypte” (1964), v. 36, pp. 41-86. Coon C. S., Tribes of the Rif, Cambridge, 1931. Fadl Hasan Y., The Arabs of the Sudan, Khartoum 1973. Ferembach D., Histoire raciale de l’Afrique du Nord, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 90-141 Ferembach D., Histoire raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 142-170 Henzel T., Michalski I., Podstawy klasyfikacji człowieka w ujęciu Tadeusza Henzla i Ireneusza Michalskiego, „Przegląd Antropologiczny” (1955), t. 21, 2, pp. 537-662. Hiernaux J., Afrique moyenne, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien, 1975, pp. 185-232. Hirschberg W., Völkerkunde Afrikas, Mannheim 1965. Jaworska K., Charakterystyka antropologiczna niektórych szczepów dorzecza Ubangi, „Acta Anthropologica Lodziendzia” 8 (1962). Krzak Z., Megality świata, Wrocław-Warszawa-Kraków 2001. �28 Karol Piasecki Kurth G., Zur Rassengeschichte von Mittel- und Ostafrica, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, Műnchen-Wien 1975, pp. 171-183. Lange D., Abwanderung der assyrichen tamkāru nach Nubien, Darfur und ins Tschadseegebiet, in: Europejczycy, Afrykanie, Inni, Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski and Jerzy Pysiak (eds.), Warszawa 2011, pp. 199-226. Lebeuf A. N.-D., Les populations du Tchad (Nord du 10e parallèle), Paris 1959. Maloletko A. M., Dawne narody Syberii. Etničeskij sostav po dannym toponimii, t. 1, Predystorija čeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999. Martin R., Saller K., Lerhbuch der Anthropologie in systematischer Darstellung, Stuttgard 1957. Michalski I., Struktura antropologiczna Polski w świetle Wojskowego Zdjęcia Antropologicznego, Łódź 1949. Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egypt, in: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1959, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, pp. 201-237. Piasecki K., Struktura antropologiczna Nubii i Pustyni Nubijskiej, in: M. Ząbek, ed., Wokół IV Katarakty. Społeczności wiejskie nad środkowym Nilem przed wielką zmianą, Warszawa 2005, pp. 33-44. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, in: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Medite­ rranean”, Supplement Series (2010), volume 2, fasc. 2, pp. 625632 Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, in: Waldemar Cisło, Jarosław Różański i Maciej Ząbek (eds.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa, 2012, pp. 83-94. Posnansky M., East Africa and the Nile Valley in Early Times, in: Yūsuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, Khartoum 1971, pp. 51-71. Schwidetzky I., Investigaciones antropologicas en las Islas Canarias. Estudio comparativo entre las población actual y prehistorica, Sta Cruz de Tenerife 1975. Schwidetzky I., Die vorspanische Bevölkerung der Kanarischen Insel, “Homo” (1963) Beihaft 1. �Changes in the anthropological structure of the Sudan… 29 Schwidetzky I., Die vorspanische und die heutige Bevölkerung der Kanarischen Inseln. Kontinuität und Diskontinuität von Bevölkerungsstrukturen, “Homo” 22 (1971), pp. 226-252. Strouhal E., Rassengeschichte Ägyptens, in: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrika, MűnchenWien 1975, pp. 9-89. Vallois H., Les hommes de Cro-Magnon et les „Guanches”, „Anuario de Estudios Atlanticos” (1969), pp. 24-31. Wierciński A., Introductory remarks concerning the anthropology of Ancient Egypt, „Bulletin de la Societé d’Égypte” t. 31(1958), pp. 73-84. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne”, 56 (1963), pp. 5-80 Wierciński A., entry: rasa geograficzna, [in:] Mały Słownik Antropologiczny (ed. 2), Warszawa, 1976, pp. 370-377. A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, in: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11 (1985). (translated by Piotr Klafkowski) Résumé Les transformations de la structure anthropologique de la population de la zone du Soudan L’article résume les données sur les transformations de la structure anthropologique de la population de la zone soudanaise. Il aborde les approches de Biasutti et Eickstedt en les comparant avec les résultats de l’école polonaise d’anthropologie. Il met en évidence le rôle des composantes archaïques de la population (homme de Cro-Magnon et négroïde) et l’impact de la hamitisation sur la population contemporaine de cette région. ��RYSZARD VORBRICH LAND AND THE ENVIRONMENT VERSUS CUSTOMARY AND STATUTE LAWS. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon The Mandara Mountains in northern Cameroon exemplify the dynamic of cultural processes connected with various forms of space management. I have used the ethnic group of Daba living in the south-eastern edge of the Mandara massif in northern Cameroon to discuss the phenomena that are typical of the region. Advantageous soil conditions and the abundance of flora and fauna in the mountain area favoured settlement. The area was settled by the remainder of various migrational waves which in the past marched across the area of present-day Cameroon. The settlers were primarily drawn to the areas by the defensive values of the mountains, found in the centre of plains, which were an area of numerous tribal wars and slave hunts. The Mandara mountains offered shelter to everybody who wanted to flee the expansion of the Muslim states of Central Sudan. In the 19th c., the mountains became a refuge zone surrounded from all sides (by the Kingdom of Mandara in north and the state of Fulbe in the �32 Ryszard Vorbrich south), a unique island of the old, archaic culture, classified by ethnologists as paleonigritic type1. In the melting pot thus formed groups of migrants mixed in different proportions and assimilated to a different degrees the racial, linguistic and customary features of their neighbours. As a result – a unique complicated and specific complex of cultural features formed in many microregions of the massifs2. This led to the formation of several separate ethnic groups. Due to their animistic beliefs, they were called “Kirdi” (“pagans”) by the Muslim neighbours3. The settlement of numerous human groups in the mountains complicated the existing ethnic relations. An increase of the density of population by several times triggered a process which led to the deterioration of the natural environment. The hunger for land motivated the highlanders to clear many forest zones. It did not permit the application of a long-term fallowness which favours the reconstruction of the natural arborescent flora. As a result, the country turned into steppes and many animal species left it. Tropical rains more easily washed the soil from slopes which did not have the protection of a permanent root system of the arbo1 I write about this more broadly in: Ethnic and settlement processes in a refuge territory and forms of social and political organization, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies”, vol. 5 (1988), pp. 165-192. 2 This concentration of ethnic and cultural boundaries led some researchers to indentify hundreds of micro ethnicities in the region, covering individual villages or settlements, with a population of between a few hundred and a few thousand. For example, in describing the ethnic situation of a single department of Guider, Jacques Lestringant speaks of “a hundred ethnic micro groups.” Lestringant, Les pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale, Versailles, 1964: p. 79. 3 Kirdi originates from the barma language [although some sources trace it to the language of Shoa Arabs (ABÉ C., Espace public et recompositions de la pratique au Cameroun, Polis/RCSS/CSSR (2006), v. 13, Nos. 1–2, p. 41)] and means literally “the infidel,” “the mangy dog” (Garine I., Kirdi, in: G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232. �Land and the environment versus customary and statute laws 33 rescent flora. The yield of the soil decreased. Famines were very frequent4. The demographic pressure could be discharged only after external political factors, which disinclined people from a resettlement of piedmont valleys, had ceased. Among the political factors, which interfered with an agricultural management of the piedmont valleys, one should primarily mention the pressure of warlike shepherds and especially that of Fulbe landlord. The mini-states they created (so-called lamidats, governed by local feudal lords – lamido) fought a “holy war” with the “pagans” from the mountains for almost the entire 19th century. The highlanders responded with a guerrilla war, which, at times, did not differ from banditry. The conflicts continued in the 20th c. even after the “colonial peace” was introduced by Germans and later French. The Fulbe landlords found support of representatives of local colonial authorities whom they convinced without any effort that a “pagan” is synonymous with a “bandit”. The attitude of the colonial administration intensified both the aversion and isolation of the highlander population. The situation did not change much in the first decades of Cameroon’s independence – the Fulbe landlords gained dominance in the new country, especially in the north. In this context, it is Daba highlanders who found themselves in the most disadvantageous position, as Lamido Babale, who claimed the right to rule the Daba-inhabited district of Mayo Oulo, was president Ahmadou Ahidjo’s most trusted man. Babale’s special clout enabled him in the 1960s, 1970s and 1980s to perpetrate numerous acts of abuse, including physical abuse, against Daba highlanders. Nonetheless it can be said that the Daba were the ethnic group which opposed external influence of both the Fulbe landlord and/ Famine would often force Daba highlanders to sell their children for a handful of millet. Cf. J. Lestringant, op. cit., pp. 120, 394). 4 �34 Ryszard Vorbrich or colonial administration for the longest time. At the beginning of the 20th c., i.e., at the birth of the colonial epoch, they were the last ethnic group of this part of Cameroon which, as a whole, retained independence with respect to the state of Fulbe-Adamaua that propagated Islam. The persistent resistance of the Daba to the French administration and to the Fulbe landlords, who represented the former, was the reason for numerous armed incidents during the interwar period. This independent stance of the highlanders led eventually (in 1940) to the formation of a special status administrative unit in the part of the ethnic Daba area. The status is depicted in the official name, i.e. Groupement Daba Independants. Eighteen local communities were included in to the administrative unit: they are formally and directly administered by a sub-prefect from distant Guider. This, however, is only nominal authority. No representative of the administration showed up for many years in any of the parts of the area. Hence, the political disintegration of the mountainous communities of the Daba. Each of the 18 villages was a socially and economy, and, to some extent, also politically independent unit of territorial organization. This situation led to the miniaturization of the local economic systems5. The formation of traditional forms of socio-political organization of Daba was not uniform in the entire ethnic area of Daba. The complex ethnogenesis of the tribes of the Mandara massif finds its reflection in the ethnic structure of the ethno-linguistic group under study. Five sub-groups can be distinguished: Daba-Hina, Moutouroua, Kola, Mousgoy and Daba-apparents in total 5 I write about this more broadly in Daba – górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych [Daba – Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL. Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989, pp. 277. �Land and the environment versus customary and statute laws 35 from 20 to 30 thousand people, depending on the source6. The last two sub-groups are most numerous. The members of the sub-group know as Daba-Mousgoy, inhabiting mainly the Mousgoy canton, are estimated to number 6-7 thousand people whereas the inhabitants of Groupement Daba Independants, who can be associated with the Daba-apparents sub-group, are estimated to number over 8 thousand peoples. Both main sub-groups differ with respect to the types of traditional form of the socio-political organization, developed throughout centuries. In the middle of the 19th century Daba-Mousgoy created a strong expansive chiefdom. A simpler from of political and territorial organization, comprising single local communities, is more typical of the other sub-group, defined sometimes as Daba-Independents. Different forms of the socio-political organization affected the formation of two separate types of spatial organization as well as exerted influence on the scale of an economic system among the main sub-groups of Daba. Thanks to a strong centralized authority and military potential, Daba-Mousgoy could effectively oppose the pressure of culturally alien Fulbe on the piedmont areas, more easily accessible to agriculture. Their chiefdom was the only one of the few independent political units of the pagans (so called “Kirdi”) which remained until the colonial times. In its heyday the chiefdom of Mousgoy comprised several villages. The villages did not form independent political and economic units. Their former chiefs, while retaining the functions of religious leaders, were under the authority of the chiefdom leader. A military organization of the chiefdom provided for the defence against any external threat as 6 Estimates vary, cf., A. Podlewski, La dynamique des proncipales populations du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964 , p. 110; J. Lestringant, … tab. Population; H. Pierrete, Esquise phonographique d,un parler Daba. La Mazagway, Yaoundé 1978, p. 3, https://www.ethnologue.com/language/dbq. �36 Ryszard Vorbrich well as for free and safe migration of individuals within the chiefdom. Daba-Mousgoy regarded the space between villages as a positive value, as something homely. The feeling of security combined with awareness of common interests, strengthened the feeling of solidarity and the economic links between local communities. A system of goods redistribution, typical of each chiefdom, linked all units and groups with respect to economy and outlined relatively extensive borders of the local economic system, convergent with the territory of the chiefdom. The inhabitants of the mountainous settlements located in the area of the Groupement Daba Independants7 retained the genuine acephalous character of the social organisation. While making use of the natural environment, they created a specific form of the political organization referred to by the present author as a “mountainous residential aggregate”. The areas of individual mountainous residential aggregates overlap more or less those of physiographic massifs. At the time of slave-hunts and attacks of Fulbe, a no-man’s-land extended in deserted valleys between settlements located on the hills. Since the second half of the twentieth century, when threat has disappeared and the mountainous valleys have been partly brought under cultivation, borders between the mountainous residential aggregates, although not formally identified, usually proceed alongside valleys, rivers and streams. This gave the mountainous residential aggregates an easily noticeable character of spatially isolated human settlements. During tribal struggles, the social and economic isolation of individual settlement complexes was even greater. The cavalry of Fulbe ventured frequently (especially during the seed and harvest time) into the mountaFor about 20 years they have officially used the name Groupement Daba, without the adjective “Independants”. 7 �Land and the environment versus customary and statute laws 37 inous valleys, apprehending farmers who travelled between the massifs or who tried to farm lots located a bit lower. Thus, the extensive and fertile areas of the mountainous valleys had a negative spatial value for the Daba highlanders. Space was evaluated here not from the viewpoint of its economic value but from that of its defensive value. Peaks of hills had a positive value. They did not provide sufficient amounts of soil and water for the dwellers but were safe. This contributed to a greater isolation of the settlers as a consequence, and was not conducive to the emergence of conflicts of frontier lands. The reluctance to settle valleys remained in the psyche of the highlanders long after the political factors which created it had ceased to act. The territory of a typical mountainous residential aggregate remained to the end of the 20th century the fundamental unit of territorial organization of Daba highlanders. Enlarged by the adjoining areas of valleys, it reaches 30-40 km². The organization is formed by a socially, politically, economically and religiously integrated usually community of settlers of about 500 people, often of heterogeneous origin. The structure of kinship and territorial organization cross on the political plane. Particular residential aggregates are inhabited by mixed ancestral groups of which families whose pedigree goes back to first settler, the founder of the aggregate, are dominant. Within kinship groups, authority8 is exercised by leader of lineage (or gens) as well as fathers of families. In the old days they controlled the life of family (or gens), resolved controversies, helped relatives who needed assistance. The chief of the residential aggregate, the member of the dominant 8 From the anthropological perspective we should rather talk about leadership or decisive influence (R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012, pp. 114-115). �38 Ryszard Vorbrich gens, provides for the stability of the local social (religious and economic) system. Thus he was the judge and mediator in controversies between different kinship groups as the “chief of the earth” (bay), he distributed arable lots, and to this day performs important functions in agricultural cults, mediates in contacts with the outside world9. In traditional local communities there were also leadership functions excluded from the authority of the political leader and taken over by the “war chief” (bay hyl) and the “rain chief” (by van)10. They served to provide for the security and integrity of the local group and for the efficient functioning of the economy. The title of land co-ownership is held by all persons who are permanent inhabitants of the area of a residential aggregate and who belong to a kinship group that is politically recognized in this area. Since rights to the land are not gained through affiliation to a gens or a tribe but through the acquisition of the rights of a number of territorial community, in the case of Daba highlanders (as before said: Daba-Independents) we cannot speak of one common system of land management. In the case of traditional mountainous residential aggregates we are dealing here with many Since the 1980s, “chieftains of the earth” were installed in secondary administration system, as accepted (appointed) by state authorities, “village chiefs”. It helped to change their social status of traditional chiefs. On the one hand, they lost their independence from external factors, on the other hand, they have gained a new legitimacy of their power over members of the community. (R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” t. 88 (2004), pp. 219-236. 10 However, the war chief function has disappeared in the 70s of the last century. The last armed conflict between local communities took place in 19751976. The Teleki residents accused then the inhabitants Mandama of provoking drought. The function of rain chief is reborn in particular local communities (or regional communities) in each generation. 9 �Land and the environment versus customary and statute laws 39 self-contained and independent land systems which determine the small scale of the local economic system. In this way, the social and economic organisation of the Daba fitted the tribe society model. It is marked by low relevance of kinship in social relations and structures (while territorial bonds still prevail). It was limited (both in physical space and time) to public, legal and political connections. Economy of structures can be observed, seen in the cohesion and self-sufficiency of local communities as well as in the large degree of concentration of public roles in the same individuals and institutions11. On average, a mountainous residential aggregate is divided into districts situated on the opposite slopes of the massif. The number of the districts has grown recently: this was followed by an effective settlement and cultivation of border no-man lands. The latter have names, but their boundaries were initially not identified. Over time, such peripheral districts gained independence and definitively separated from the native mountainous residential aggregate. This lay at the root of many local conflicts. Their character is discussed below in the example of the village of Zagalam (Zakalam). The means for organising space described above began to change in the latter half of the twentieth century. As the political situation stabilised, the advent of a “postcolonial peace” changed people’s perception of valleys as dangerous areas. The local population consequently began to increase as the process of settlement intensified in the “no-man’s land” of the foothills. This starCompare definitions of tribal society: I. M. Lewis, Tribal society, in: D. Sills (ed.), International encyclopaedia of the social sciences, Cambridge 1964, v. 18, pp. 245-261 or A. W. Southall, The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann, Steiner C. (eds.) Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and Representation, Chichester 2010, pp. 83–95. 11 �40 Ryszard Vorbrich ted a competition for land based on a new and different set of principles. Norms derived from common law, rooted in (non-transferable) community ownership of land, clashed here with norms that promoted the desacralisation and marketization of land. Those making claims to land could no longer merely appeal to tradition (the heritage of their ancestors – “seniority” in a hierarchical system of shared ownership). Moreover, in this competition for land, a new element was introduced – the Government’s economic policy, which set out two conflicting goals. First, it sought to extend the state’s jurisdiction to the whole of the territory (including the tribal areas) within the country’s borders. Second, it sought to incorporate Cameroon’s tribal communities into the wider national economy based on market principles. Earlier attempts by the colonial administration to settle the issue of land ownership were generally not very favourable for traditional communities. Decrees issued in 1920 and 1921 introduced the concept of “vacant and ownerless lands” (terres vacantes et sans maître)12. This allowed vast expanses of the country (especially valuable forest areas) to be incorporated into state forest reserves. As a consequence, local Daba communities were left with only those lands that (according to the letter of the law) “belonged to natives or native communities on the basis of custom and tradition”13. This threatened to deprive the expanding population of highlanders of the ability to make use of fallow lands in the valleys. 12 Article 2 of the Decree (p. 52), cited after: G. Masson, La misse en valeur des territoires du Cameroun places sous le mandate Français, Paris 1928, p. 37. 13 Ibid. �Land and the environment versus customary and statute laws 41 These lowlands were initially occupied by the Daba (and other inhabitants of the mountainous regions of northern Cameroon) in a spontaneous and rather haphazard manner. This mass movement “toward the valleys” prompted the authorities to legally regulate the phenomenon. The decree of 19 April 1959 already guaranteed the collective right to land in areas “necessary for current and future members of a community”14. However, the legislature was careful not to use even once in this case the term “property”, and instead used the term “possession” or “occupation”. As a result, the new land law did not give traditional local communities ownership rights to the land they used, but maintained (and normalised) only the right to collective use of larger areas of land than was currently effectively utilised. In its adaptation of legal terminology to the social realities of tribal communities, the legislature defined, first and foremost, the term traditionally associated with land tenure – “community”. The decree stated that a community (communauté) is “a collection of people linked by bonds of kinship, living together by adoption or association in a given area”15. In the commentary to the definition, it is suggested that the concept of community refers primarily to ancestral structures (lineage). Significantly, it is stipulated as well that a community thus understood has no legal personality and therefore cannot own land, and possesses only the right to its use. This had profound consequences for the commoditisation (marketization) of the agricultural economy16. The Laws adopted in independent Cameroon (in 1963 and 1966) specified more precisely the relation between a custom-based and state legal system (S. Melone, La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris 1972, p. 158) 15 Ibid, p. 159. 16 It should be added that as early as 1927, plans were made for a special procedure to legalise individual rights to land, which was supposed to give it 14 �42 Ryszard Vorbrich still unclear status of land hampered its commoditization (and consequently blocked access to loans). This situation changed with the land reforms of 1974 and 197617, which established terms for obtaining the title to land, and introduced new regulations concerning access to land (and forests) in Cameroon. They also introduced a “system of dominions”, which created three categories of land: areas owned by (domains of) the state or other public authorities, private lands, and so-called. “national domains”18. From the point of view of local communities and their competition for land, of crucial importance were the lands included in the national and private domains. The national domain created a kind of land reserve, areas of which local communities living within traditional tribal structures could seek to have apportioned as community property. Such communities (collectivités coutumières) the quality of a good. This procedure required that an individual seeking to identify and register their property rights mark the site with stakes. On a specified day, an administration official, after informing the leaders of traditional local social structures, conducted a site visit, during which all those present were called on to make known any competing claims. A protocol was drawn up, and parties making competing claims had three months to document and formally present their case. (see Melone, op. cit., p. 160). 17 Ordinance No. 74/1 of 6 July 1974 and Decree No. 76/165 of 27 April 1976. 18 In addition to its unifying function, the reform aimed at establishing “unoccupied lands” that could be managed by the government as an instrument for intensifying agricultural production, especially in the context of its national development strategy. This reform strengthened the sphere of state ownership at the expense of local communities. It resulted in cases of populations of “indigenous peoples” being displaced from the land and property assets they had inherited. Cf. A. Teyssier, O Hamadou, C. Seighnobos, Expériences de médiation foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http:// www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l.htm#TopOfPage] �Land and the environment versus customary and statute laws 43 could be given areas of this category of land for collective use, but only under certain conditions19. Local communities which failed to acquire the status of administrative chiefdoms within a specified timeframe (in the 1970s and 1980s) were threatened with marginalization. They found themselves at a disadvantage in terms of access to land resources deemed part of the “national domain”. At a particular disadvantage were the residents of settlements established in the late twentieth century in the valleys between mountains that were “sandwiched” between larger neighbours. It should therefore come as no surprise that over time (beginning in the early twenty-first century) there intensified a tendency among them to “fight” to become a chiefdom. This was supposed to open up a legal path to obtaining parts of the national domain. An example of such activity is provided by the village of Zakalam (also written as Djakalam) in the Groupement Daba20. This small village (with a population of about 300) is sandwiched between large villages – groups of highland settlements with a long-standing status as chiefdoms: Mandama (to the east), Teleki (also written as Teriki – to the west), Matalao (to the north) and Taski (to the south). 19 As specified in the land decree, “a national domain free of any effective occupation (may be conferred) under a temporary concession provided that it will continue to be developed (utilised). This is a condition for a transition to (a form of) permanent concession and full ownership through the land registry”. (Article I, Decree No.76/165 of 27 April 1976). [http://yaounde.eregulations.org/media/decret%2076-165%20du%20 27%20avril%201976%20fixant%20les% 20conditions%20d%27obtention%20du%20titre%20au%20foncier%20 Cameroun.pdf]] 20 A “groupement” in this case is the equivalent of a district (commune). �44 Ryszard Vorbrich The relationship between Zakalam and Mandama illustrates well a new type of social relations and competition for land in the region of the Mandara massif. Due to a historical coincidence, over the last 30 years Mandama has grown into a political and economic centre in Daba country. In the mid-twentieth century, M.T. (one of the sons of the then-village chief – Mazoum Bay) became the personal chauffeur of the wife of president M. Ahidjo, and the leader’s half-brother – D.T. – was sent to school (on orders of the colonial authorities). Their children, who were educated in the city, currently hold high and influential positions in political, economic, and cultural institutions in the capital and on the regional level. This has given the current village chief (the uncle of these educated Daba elites) access to national decision-making and opinion-forming bodies. This has also allowed the other residents of Mandama to benefit from ties to the wider world. Mandama today has a health centre, two secondary schools, and a Catholic parish, and a new post office and other facilities have been built21. For Mandama, Comité de Developpement du Groupement Daba became the major instrument through which external development funding could be obtained. Its force is in the functional connection between traditional ancestral structures with the structures of the state and the society. The board of the Committee is almost entirely filled with close relations of the present chief Mandama, who are at the same time M.T’s and R.D’s cousins or descendants. The most important of them are placed in the central bodies of the state; R., for example, who is R.D’s son, has a position of power at the office of the president of the republic. 21 Cf. R. Vorbrich, The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (2009), vol. 24, pp. 143-154. �Land and the environment versus customary and statute laws 45 The inhabitants of Zagalam lack such connections. The place was founded by settlers, who in the mid-20th century left the neighbouring mountains for the valley below. My studies conducted in 2004 and 2011 indicate that Zakalam elites think their village is underprivileged when it comes to access to land and to development funding (infrastructural projects). These are controlled by the administration of the region (arrondissement) of Guider and are intercepted by the inhabitants of the much bigger Mandama (with a population of between 1,300 and 1,500). Zakalam people complain of being treated like a periphery of Mandama. It is true that – many years ago (in the 1970s) – an inhabitant of Zakalam was nominated chief by the local administration, but the nomination was defective in substance. It came from Babale – the head of the Mayo Ouolo district – a very powerful, Fulbe feudal lord and a crony of the then president of Cameroon Ahmadou Ahidjo22. Now, thirty years after president Ahidjo stepped down (or in fact was deposed), a nomination like this is no sufficient legitimacy of the chief’s powers and neither does it result in the establishment of a chiefdom. Under the 1977 decree, village chief (lowest rank) nomination is within the powers of the prefect. Therefore, the Chief of Zakalam may not be considered an equal of the chiefs of the neighbouring villages. This affects the status of the whole settlement and its development opportunities. In these circumstances, Zakalam elites sought to obtain the status of a third-class chiefdom. Their efforts were through referring to tradition, namely by exploring the memories of the oldest Babale was president A. Ahidjo’s (a Fulbe by birth) most trusted collaborator. He enjoyed the official status of “spiritual father,” but was also rumoured to be the president’s “personal wizard.” A token of close relations between the two men is the fact that A. Ahidjo built his private residence in the provincial town of Mayo Oulo. 22 �46 Ryszard Vorbrich villagers in order to provide arguments in favour of making Zakalam an administrative entity. Minutes of the meeting (written in poor French) and the appended map are precious documents; they illustrate how important oral tradition is for post-tribal communities in their efforts to document the founding myth of the local community in the process of building their identity vis-à-vis the national identity. They also demonstrate how the founding myth of a local community can be used to boost its legal status and the legitimacy of the local structures of power. The founding myth of a local community is used as a tool in building the status of the group by making it an entity capable of effective competition for land and external resources. The minutes are quoted below – in their original form, which better reflects the spirit of the document. In addition to legal measures, there are initiatives designed to re-design the social organisation of the inhabitants of Zakalam. Like in some of the neighbouring villages, a civil society structure has been established – based not on blood bonds, but on discretionary ties. It is GIC: Des Agro-eleveurs «KASSAF» de Djagalam (Zagalam, Zakalam)23. The association’s statutory objective is to raise the “farming and pastoral awareness” of the local community. The organisation is also a tool in making development resources of the outside world available to the community. In this way, i.e., by referring to tradition (the founding myths of the community expressed by the elders) as well as to elements of “modernity” (GIC-type associations which are organisations of discretionary nature), the inhabitants of Zakalam have formed GIC associations in Cameroon are duly registered and operate under Loi No. 92/006 of 14 August 1992 on groups of joint initiatives (groupe d’initiative commune – GIC). This is key legislation for the formation of civil society institutions. Its Article 4 requires such associations to be open and not to discriminate against anybody on grounds of their tribal identity, religion, gender or ideology. 23 �Land and the environment versus customary and statute laws 47 �48 Ryszard Vorbrich a new social dimension, which can be denoted as post-tribal society. By this term should be understood such a type of society in which the cultural characteristics, world vision, and structural elements typical of a tribal society, including the small scale of social systems, collectivism, and the resultant concept of a human being as subordinate to the community, the predominance of blood ties over voluntary ties and the related principles of loyalty, which in turn are connected with the domination of the ethnocentric attitude, etc., are, in a selective and modified manner, intertwined with institutions and principles imported from western cultural spheres: the relatively large scale of social systems, the idea of the nation as an integrated community, social organization based on the domination of random ties, parliamentarianism, etc24. Bibliography Abé C., Espace public et recompositions de la pratique au Cameroun, Polis/ RCSS/CSSR, v. 13 (2006), Nos. 1–2, p. 29-56. Garine I., Kirdi, in: G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisations africaines, Paris 1968, p. 232-235. 24 Cf. R. Vorbrich, Post-tribal society in Africa: The concept of community and the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in: K. Trzciński (ed.), The state and development in Africa and other regions: past and present. Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski, Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR 2007, pp. 197-206. The concept of post-tribal society more broadly I discuss in: Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce [The Tribal and Post-tribal Africa. Conceptions and figure of the community in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012, p. 434. �Land and the environment versus customary and statute laws 49 Lestringant J., Les pays Guider Au Cameroun. Essai d’histoire regionale, Versailles 1964. Lewis I. M., Tribal society, in: D. Sills (ed.), International encyclopaedia of the social sciences, v. 18, Cambridge 1964, p. 245-261. Masson G., La misse en valeur des territoires du Cameroun places sous le mandate Français, Paris 1928. Melone S., La parente et la terre dans strategie du developpment, Paris, 1972. Pierrete H, Esquise phonographique d,un parler Daba. La Mazagway, Yaoundé 1978. Podlewski A., La dynamique des proncipales populations du Nord Cameroun, entre Bénoue et Lac Tchad, Yaoundé, 1964. Southall A. W., The illusion of Tribe, in: R.R. Grinker, S. Lubkemann, Steiner C. (eds.), Perspectives on Africa. A Reader in Culture, History, and Representation, Chichester 2010, p. 83–95. Teyssier A., Hamadou O., Seighnobos C. (eds.), Expériences de médiation foncière dans le Nord-Cameroun, FAO Corporate Document Repository [http://www.fao.org/docrep/005/y8999t/y8999t0l. htm#TopOfPage] Vorbrich R., Ethnic and settlement processes in a refuge territory and forms of social and political organization, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (1988), vol. 5, p. 165-192. Vorbrich R., Daba – górale północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych [Daba – Impact of History and Ecology on the African Tropical Economy], PTL. Prace Etnologiczne t. 13, Wrocław: PTL 1989. Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu [The chief as functionary. Decentralized despotism in the post-tribal society in Cameroon], „Lud” (2004), v. 88, p. 219-236. Vorbrich R., Post-tribal society in Africa: The concept of community and the modernization of tradition (seen from a Polish perspective), in: The state and development in Africa and other regions: past and present. Studies and essays in honour of Professor Jan J. Milewski, �50 Ryszard Vorbrich K. Trzciński (ed.), Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR 2007, pp. 197-206. Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, “Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” (2009), vol. 24, p. 143-154. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce [The Tribal and Post-tribal Africa. Conceptions and figure of the community in old and contemporary Africa], Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM 2012. Résumé Terre et de l’environnement versus les lois coutumières et de loi de l’État. Les pressions environnementales et politiques sur le Daba du nord du Cameroun Mandara massif au Nord-Cameroun est un exemple de la dynamique des processus culturels associés aux différentes méthodes de planification de l’utilisation des terres. Les phénomènes typiques de la région sont examinées dans cette étude comme un exemple Daba groupe ethnique vivant dans le bord sud-est du Massif Mandara dans le sud du Cameroun. Je souligne l’importance des conditions naturelles (l’environnement) et la pression de facteurs politiques pour les formes d’organisation sociale et les façons d’organiser l’espace. Je décris comment la vieille – tribale – formes d’organisation sociale sont confrontés avec les exigences d’une loi de l’État moderne. Pour des exemples précis, je montre comment les paysans forment les structures de la société civile d’être en mesure de fonctionner efficacement dans la société moderne, contribuant à la formation du type de société «post-tribale». �KATARZYNA MEISSNER LES OBJECTIFS NON CACHÉES – LES OBJECTIFS CACHÉES. L’INCOMPATIBILITÉ DES SCÉNARIOS SUR LE CHAMP LOCAL DE LA COLLABORATION DE DÉVELOPPEMENT1 L’introduction Au cours des dernières décennies les deux paradigmes étroitement liés – altruiste et de modernisation ont déterminé l’orientation de la politique de développement. Le premier d’entre eux se donnait pour but (moral !) d’agir pour le bien des autres, le deuxième visait au progrès technique et à la croissance économique. On retrouve leurs manifestations encore chez les décideurs Katarzyna Meissner – Université Adam Mickiewicz à Poznan, L’Institut d’ethnologie et d’anthropologie culturelle Cet article traite des résultats préliminaires du projet «Le milieu rural de l’Afrique en quête des projets de développement. L’étude anthropologique des courtiers locaux du développement au Mali et au Burkina Faso». Le projet a été financé par le Centre National de la Science (la décision numéro DEC-2012/07/N/ HS3/00866). Dans le cadre du projet nous avons mené la première des trois étapes des recherches de terrain parmi le peuple Kurumba qui occupe le nordouest du Burkina Faso. 1 �52 Katarzyna Meissner et les opérateurs de développement qui se focalisent à obtenir des effets souhaités de leurs actions de développement. Actuellement les projets de développement ciblent, à part le transfert de nouvelles technologies et de connaissances spéciales, la mise en œuvre de nouvelles structures et modèles d’organisation sociale à l’exemple de l’Ouest. On évite de formuler les sociétés en développement en termes de «primitives» et «retardées» et on les a remplacés par la devise «de l’égalité» et «du partenariat». Néanmoins on observe chez les opérateurs la tendance à se référer aux « représentations», comme le dirait Edward Saïd (2008), aux images difformes des collectivités locales qui remontent à l’époque coloniale. Dans la littérature on peut retrouver les descriptions de ces représentations, des modèles élaborés de communautés locales qui ont influencé le caractère de la politique locale (à comparer Olivier de Sardan 1993; 1995). Les décideurs et les opérateurs de développement perçoivent les bénéficiaires comme des communautés compatibles qui fonctionnent selon le principe de consensus et de bien public. En conséquence, cela conduit à ne pas prendre en considération ni les différences classiques ni les antagonismes entre les femmes et les hommes, entre les anciens et les jeunes et même, ce qui est pire, à ne pas remarquer les tensions parmi les membres des structures formelles ou informelles telles que : groupes de parenté, de voisins, relations patron-client (sous formes de dyades, de triades et de réseau des courtiers). À l’inverse, on prend les membres de la collectivité rurale pour des individus qui prennent des décisions indépendamment de l’opinion des autres. En réalité, les niveaux de décision, surtout dans le domaine d’introduire de nouvelles solutions économiques (par exemple : la création des caisses de crédit ou des sociétés agricoles et d’élevage), sont très liées – les décisions dépendent aussi bien des opinions individuelles (par exemple : du chef de famille) que des opinions �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 53 collectives (des membres du clan). Les décideurs se référent dans leur argumentation aussi à la spécifique culturelle des collectivités locales (coutumes, croyances, préjugés) en tant que facteur qui traduit le retard et l’aversion par rapport aux innovations de développement. Cependant, contrairement à l’opinion universelle, la logique symbolique et religieuse des collectivités rurales coexiste avec la logique technologique et économique. Néanmoins elle ne s’inscrit pas dans la définition de «la rationalité» du monde occidental. Les bénéficiaires interceptent d’habitude dans cette situation des solutions selon «le principe de sélectivité» et ils les adaptent aux contextes culturels locaux2. Il manque de place dans cet article pour critiquer les paradigmes invoqués et pour traiter des conséquences auxquelles ils mènent. Nous visons à signaler que ces méta-narrations ont masqué partiellement le fait que l’activité de développement est le débouché où les liens et les services sont à vendre (sous forme de projets, de slogans, de devises). Cette activité est simultanément une arène où les différents acteurs locaux de société rivalisent des influences et du prestige qui résulte de leur participation à l’entreprise de développement. L’état néo-patrimonial constitue l’exemple d’une telle adaptation parce qu’il unit les formes traditionnelles du pouvoir avec les formes modernes. Comme l’élément traditionnel on a la structure de maîtrise où le pouvoir considère l’état pour sa propriété et il fonde son administration sur le maintien des clients. Le maîtrise du pouvoir par le courtier de la bureaucratie «moderne», mise en œuvre sur le territoire africain pendant la période coloniale, constitue l’élément adapté. 2 �54 Katarzyna Meissner Le marché des biens et du service c’est-à-dire le projet de développement d’après les bénéficiaires Dans les années 90 du XXe siècle, la réorientation de la politique de développement et la transition des macro-projets3 aux projets réalisés à plus petite échelle démontre la subjectivité croissante de locales structures socio-progressives (par exemple: comités, associations et groupes ruraux) et leur influence réelle sur les objectifs et les directions des entreprises de développement. Les bénéficiaires, vus jusqu’à présent comme des sujets passifs de l’activité de développement, ont gagné le statut des partenaires actifs et de plus en plus conscients de la coopération. Le projet a abouti donc au changement de la forme des relations entre le donateur et les bénéficiaires et il est devenu aussi une occasion pour la confrontation continue des attentes et pour la hiérarchie des besoins des bénéficiaires. Jean Pierre Oliver de Sardan (1993), anthropologue du développement, en analysant les micro-projets réalisés sur les territoires ruraux en Afrique, a conclu que les objectifs de développement des donateurs formulées «sur le papier» diffèrent des objectifs auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain». Cette divergence est justifiable et inévitable parce qu’elle résulte de la confrontation des intérêts matériels et symboliques de deux parties impliquées dans le projet. Une telle idée a été soutenue par Norman Long (2001), créateur de la perspective centrée sur l’acteur (actor oriented Cette transition résulte des conséquences négatives de la mise en œuvre dans les années 80 des programmes d’adaptations structurales qui ont provoqué la croissance du chômage, la diminution du niveau réel des salaires, l’accès pire à l’éducation et au service médical et aussi la détérioration de l’état de environnement. Par conséquent l’intérêt pour aide de développement (aide fatigue) a diminue de la part des pays du Nord riche ((Médard 2007, 11). 3 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 55 perspective). Il a traité le projet comme un type spécifique des interactions sociales où les deux catégories des sujets se confrontent face à face. Selon lui, d’un côté il y a les opérateurs du développement dits «développeurs» qui représentent l’aisance et qui possèdent une vision relativement cohérente de la politique de développement. De l’autre côté il y a les bénéficiaires dits «développés» qui viennent d’habitude du monde de l’indigence. Les premiers d’entre eux se donnent pour but de transmettre le savoir, le plus souvent sous forme de cours ou de formation. Les deuxièmes – préfèrent les biens résultant des entreprises de développement (Vorbrich 2013, 17). Richard Vorbrich (2010, 154), anthropologue culturel, remarque que le terme «projet» est pour les bénéficiaires comme une clef qui ouvre la porte au monde des biens et qui facilite à puiser dans les possibilités jusqu’à présent inconnues. Une telle conceptualisation du projet s’appuie sur la confrontation pertinente des objectifs des scénarios des projets de développement où le rôle essentielle jouent les courtiers du développement4. D’une part les courtiers sont entre les donateurs et les institutions de développement devant lesquelles ils représentent la communauté et ils expriment les besoins de cette communau4 Le phénomène de courtier dans le contexte des entreprises de développement a été entamé dans les années 60 et 70 du XXe siècle (Boissevain 1974; Thoden van Velzen 1973). Pourtant la notion de «courtier du développement» et celle «d’agent du développement» sont introduits dans le langage anthropologie à partir des années 90 et on les traite comme synonymes (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993; Neubert 1996). La conceptualisation de courtier au niveau des sociétés locales est liée avec la multiplication des transferts d’aide dans le dernier quart de siècle. Cela a provoqué, entre la fin du XXe et le début du XXIe siècle donc au moment où le projet du développement constitue une forme typique de la réalisation de politique de développement, l’apparition et la cristallisation du sujet local opérant sur l’arène locale qui est le courtier à se procurer des ressources extérieures pour l’espace sociale avec laquelle il s’identifie. Il représente (en théorie en tout cas) la société locale et exprime ses besoins auprès des structures de soutien et de financement (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993). �56 Katarzyna Meissner té. D’autre part, ils sont entre le reste des membres de communauté et les bénéficiaires auxquels ils donnent la possibilité de distribuer les biens découlant de la coopération de développement. En fonctionnant à la jointure du monde global et local, les courtiers sont responsables de créer une image des bénéficiaires que les institutions de développement attendent. Dans ce contexte la tâche des courtiers consiste à formuler la hiérarchie de besoins des bénéficiaires d’une telle manière qu’ils s’harmonisent avec les solutions proposées par les bienfaiteurs et qu’ ils opèrent le transfert des biens5. Selon Thomas Bierschenk (1991: 4), sociologue du développement, la distribution d’aide ne s’appuie pas sur l’existence de l’infrastructure qui facilite aux animateurs du projet l’arrivée sur place mais justement sur le fonctionnement des courtiers-acteurs actifs qui créent une sorte «d’entrées» et «de sorties» pour les entreprises locales de développement réalisées sous forme des projets6. 5 Grâce à l’engagement à le courtier ils ont l’accès à «la rente du développement». C’est de cette façon que l’on détermine les différentes types de paiement, les pots-de vin où les champs de détournement qui découlaient de l’activité d’aide et qui étaient interceptés par les courtiers (Bierschenk, Olivier de Sardan 1993). 6 Jeremy Boissevain (1974, 147) a déchiffré l’une des stratégies les plus anciennes de s’entremettre dans l’interception des biens. Il a déterminé le courtier du développement en tant qu’ «un entrepreneur» professionnel qui manipulait les personnes et les informations afin d’atteindre ses propres profits. Selon Boissevain, la base d’ opération des courtiers est la création et le maintient des contacts étendus avec les personnes qui contrôlent la redistribution des biens découlant d’opérations de développement. Dans ce contexte Boissevain distingue «les patrons» (patrons) qui contrôlent «le premier degré» des ressources tels que la terre, le travail ou l’argent et «les courtiers» (brokers) ayants «les ressources de deuxième degré», à savoir les contacts avec ceux qui contrôlent les ressources de premier degré. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 57 Notre informateur principal que l’on appelera ici Aziz7 était l’un de ces courtiers et il fonctionnait dans la région de Sahel au nord-ouest de Burkina Faso. Il a commencé sa vie adulte comme courtier entre la filiale burkinabé de la Croix Rouge et les compatriotes. Pendant presque 30 ans de coopération il a noué des contacts, des connaissances et des amitiés à la portée supra-locale, supra-régionale et internationale. Aziz pouvait se venter d’une très bonne connaissance du français, du baccalauréat et d’avoir terminé les cours : ethnographique, de musée et archéologique. Il était l’exemple de cette classe de courtiers qui a accentué les besoins de communauté dans des contextes convenables en fonctionnant entre le monde local et global. En l’occurrence ce contexte constituait notre arrivée à Nenglélé afin de reconnaître le potentiel de développement et d’analyser les projets de développement8 menés jusqu’au présent. En connaissant notre intérêt anthropologique de recherche, Aziz s’est présenté en tant qu’une personne avec l’expérience dans la réalisation d’entreprises internationales de développement9 et aussi en tant 7 En raison de protéger les informateurs nous avons chiffré leurs prénoms. Les informations relevées pourraient leur nuire. De plus nous avons inventé la dénomination fictive Nenglélé pour la communauté où nous avons mené les recherches. En outre nous évitons exprès de donner les noms propres des groupes locales, des comités, des institutions de développement mais aussi des organisations étrangères non gouvernementales (surtout celles de Pologne) dont l’activité on examine. Il est à craindre que les informations présentées peuvent parvenir à eux ce qui pourrait provoquer la rupture de coopération et de contacts sur le terrain. 8 C’était la version officielle et très générale du projet que nous avons présentée aux pouvoirs administratifs (préfet) après notre arrivée à Nenglélé. Le préfet nous a garanti la possibilité de mener les recherches et il nous a promis d’aider à chercher le guide et l’informateur convenable en même temps. C’est ainsi que nous avons rencontré Aziz. 9 À titre d’exemple, en 2010 il a coopéré avec les membres d’une société africaine pendant la création de la bibliothèque et du centre culturelle pour les �58 Katarzyna Meissner qu’un activiste local agissant pour le développement de la communauté locale10. Il nous a rassuré de mettre à notre disposition ses contacts, son temps et sa voiture pour qu’on puisse obtenir des informations. Quand on l’a informé de ne pas pouvoir louer ni chauffeur ni voiture, il a constaté d’avoir compris notre situation et de ne pas s’attendre au payement11. Il a remarqué que «l’argent se finit un jour et ce sont de bonnes relations qui restent et qui apporteront des profits dans l’avenir». Aziz savait que le plus il faisait pour nous plus nous serions dépendant de lui, nous lui récompenserions et même on deviendrait «son anthropologue» (Rabinow 2010, 79) – en l’occurrence on deviendrait son partenaire dans le projet de développement12. Il a ajouté qu’il possédait une longue expérience dans la collaboration avec les anthropologiques (avec ceux de Pologne aussi) et qu’il avait avec eux non seulement des relations professionnelles mais aussi amicales. Selon lui «on ne demande pas d’argent des amis étrangers (…) il enfants et pour les jeunes. De 2007 il est engagé à le courtier dans les projets d’aide et de développement réalisés par les organisations non gouvernementales et missionnaires de Pologne. Le bâtiment de l’école et le puits sont le fruit de cette collaboration. Dans les années les plus proche on planifie un autre investissement, à savoir la réparation du barrage interrompu sur la rivière et la restauration du réservoir d’eau. 10 En 2002 il a initié la formation d’association dans le dessin de soutenir l’alphabétisation des adultes (l’enseignement de compter, de lire et d’écrire dans la langue choisie). Pendant douze ans de son fonctionnement l’association a crée 32 endroits éducatifs et a rassemble 956 apprenants. 11 Il a demandé le remboursement des coûts de fonctionnement de sa voiture et d’essence consommé pendant nos voyages. 12 Après deux semaines de coopération sur le sujet de projets du développement Aziz nous a suggéré de trouver une organisation non gouvernementale en Pologne pour réaliser le projet à Nenglélé parce que les habitants possédaient l’expérience et ils étaient volontiers à coopérer. Ils leur manquait uniquement le soutien financier. Il a ajouté encore que ses amis polonais avaient déjà entrepris telles démarches. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 59 faut les bien recevoir parce qu’ils pourront faire quelque chose pour lui dans l’avenir»13. L’engagement d’Aziz dans la réalisation des entreprises de développement était pour lui non seulement une activité qui lui faisait honneur (il avait d’ailleurs l’habitude de le souligner en disant «Ça me fait honneur») mais aussi une occasion pour réaliser ses buts, pour obtenir des profits provenant de la redistribution des ressources interceptées et pour créer le système néo-patrimonial local14. La sentence «si tu a quelque chose dans la main, partage-toi avec les autres» illustre très bien ce système. Elle reflète aussi le principe fondamental de fonctionnement dans le projet qui repose sur une chaîne spécifique de rendre mutuellement les services et d’échanger les dons et sur la gentillesse entre le courtier (le patron) et ses proches collaborateurs (les clients). En agissant selon leur propres «modèles de rationalité» (Long 2001), les courtiers les utilisent ainsi pour réaliser leur buts cachés dans le cadre des projets de développement. C’est pourquoi le système patron-client n’est pas perçu comme un phénomène «impudique» mais – comme l’indique Nicolas van de Wall (2005, 51)– il résulte de la spécificité culturelle de la forme principale d’organisation sociale en Afrique, à savoir le tribu et le clan. Pour cette raison la portée des systèmes entre Aziz et ses clients dépassait les personnes engagées dans la réalisation des projets de développement en embrassant les membres du clan de courtier largement compris. 13 L’utilisation de catégorie de «bonnes relations» ou «d’amitié» joue en rôle important dans les entreprises de développement. John Durston, anthropologue social, il constate que l’amitié au niveau des projets de développement est uniquement instrumentale. On peut la comparer à la relation patron-client donc elle ne sert qu’ à la réalisation de profits financiers et/ou symboliques (Durston 2001). 14 Jean Françis Bayard (1989) et Jean François Médard (1991) ont utilisé la notion de «clientélisme de développement» pour déterminer cette pratique. �60 Katarzyna Meissner Les avantages de la parenté ou de l’apparentement avec Aziz avait une étendue extrêmement large : des prêts accordés une seule fois pour monter un petit commerce15, par le financement de l’éducation de proches parents16 à la réception des enfants «au service» ou pour la formation17. Parfois la possibilité de faire connaissance avec le partenaire étranger d’Aziz était déjà une sorte de profit parce qu’elle constituait aussi une occasion pour le transfert des biens18. Edmund Leach (1982), anthropologue social, a suggéré de voir la stabilité du système patron-client d’une perspective différente, à savoir la capacité à contracter une dette. Quand ce système s’anime, les deux parties se transmettent les dons – au sens matériel ou à un autre. Pendant le reste de périodes il y a uniquement le sentiment de l’engagement non-payé – chez le client il a la forme Aziz a prêté de l’argent deux fois à son neveu pour ouvrir un petit magasin alimentaire. Le neveu a géré mal son petit commerce et par conséquent il a fait faillite. Il était incapable de rendre de l’argent emprunté donc il a travaillé pour s’acquitter de ses dettes. Il était un bras second au camping local géré par Aziz et aussi son serviteur (il faisait le ménage et lavait sa voiture). Il jouait le rôle de «garçon de course» et il colportait une rumeur. Son comportement était souvent l’objet de plaisanteries et de moqueries de la part de son oncle. Parmi quatre femmes d’Aziz deux d’entre elles ont reçu le soutient financier pour ouvrir un petit commerce (la production et la vente des beignets) 16 La troisième femme d’Aziz a reçu le soutien financier pour terminer l’école des infirmières et puis grâce aux contacts de son mari elle a trouvé le travail dans le chef-lieu de district. La quatrième femme a commencé l’éducation dans la même ville grâce au soutien financier. 17 Aziz entretenait la fille de son ami. Elle a aidé sa femme dans les taches domestiques. En revanche Aziz payait pour l’éducation et l’alimentation de cette fille. 18 Dans cette situation Aziz proposait souvent de petits tours dans la région pendant lesquels nous avons rendu la visite à ses amis. Pendant le trajet Aziz racontait des histoires sur leur situation matérielle difficile et sur leur problèmes de santé. Il soulignait en même temps son petit soutien financier à l’occasion de chaque rencontre avec eux et il nous suggérait d’une manière assez explicite de faire la même chose. Le refus de notre part serait une grande maladresse. 15 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 61 d’endettement moral tandis que chez le patron (le courtier) c’est la conscience d’avoir «une créance». La capacité à créditer les engagements matériels et surtout morales détermine la position du curtier – elle accroît son prestige et fait de lui un contractant désiré dans les entreprises prochaines de développement. Dans ce contexte, l’utilisation de la stratégie du patronage augmente non seulement les profits financiers mais avant tout elle renforce la position sur l’arène locale. Par la suite Aziz, grâce aux plusieurs systèmes patron-client avec les locaux et grâce aux contacts et à l’amitié avec les européens – il était perçu par les cohabitants comme une personne importante et puissante19. Son surnom «blanc-noir» le prouve le mieux. Ce jeu des mots «blanc-noir» déterminait la façon d’être d’Aziz. «Blanc-noir» celest une personne qui veut se communiquer avec ses compatriotes en langue européenne, qui fait la connaissance avec de nouveaux venus de l’Ouest, qui s’habille selon le modèle occidental et qui possède «les choses modernes» – le synonyme de la richesse20 (par exemple : voiture, ordinateur, téléphone, maison en pierre taillée). «Blanc-noir» est perçu en tant qu’une personne développée – a joungana-téme – ce que en langue koromfé signifie «quelqu’un qui était enfermé et qui est sorti de cet enfermement». Cela se laisse voir dans l’acceptation des changements progressifs comme par exemple les coutumes et dans le cas d’Aziz elle concerne la déclaration à soutenir 19 Pendant nos conversations avec les habitants ils parlaient d’Aziz comme suit : «Il est important», «Il est membre de plusieurs associations», «C’est une personne qui sait mobiliser et qui fait comprendre» , «Il est écouté par les autres». 20 Parmi les personnes interrogées, apparaissent deux catégories de richesse. La première, c’est la richesse traditionnelle, qui se manifeste par la présence d’un grand nombre de «choses anciennes» (akan kone), tels que : du mil, du bétail et de l’or. Deuxièmement, la richesse modernes liés à l’acquisition de «nouvelles choses» (akan felen), provenant du monde extérieur qu’ils peuvent acheter pour de l’argent. �62 Katarzyna Meissner l’interdiction de l’excision qui est officiellement interdite au Burkina Faso21. Un projet – plusieurs objectifs Le désaccord entre les objectifs du projet exprimées «sur le papier» avec celles auxquelles visent les bénéficiaires «sur le terrain», nous l’avons observé à Nenglélé pendant la surveillance des préparatifs à la revitalisation du musée régional. Cette entreprise constituait l’introduction au projet du développement du tourisme local (le projet était prévu pour 3 ans) – l’exposition promouvant les valeurs culturelles et archéologiques de la région22 allait être fondé dans le siège rénové du musée. Aziz était l’auteur de cette entreprise et avec un ami volontaire de France, ils ont reçu la promesse de la financer du côté de Ministère de la Culture au Burkina Faso. Le critère indispensable à remplir par les bénéficiaires était de former le conseil d’administration «compétent, dynamique et responsable» comme le ministère le souhaitait. La direction actuelle et le reste du personnel fonctionnait invariablement depuis 10 ans (!) et ils n’ont rien fait pour le développement du musée ce qui a provoqué finalement sa destruction. Toutefois il y avait encore un problème dans cette situation parce que le président de l’administration ne voulait pas démissionner. 21 Le fait que Aziz était pour l’interdiction de l’excision a forcé la deuxième d’Aziz à exciser leur fille en cachette. Elles ont quitté la maison d’Aziz pour quelques semaines. Après cette période la femme d’Aziz est revenue mais leur fille était morte et ils l’ont enterré la même nuit. Malgré son attitude d’adversaire de l’excision, Aziz n’a pas divulgué cette nouvelle. Finalement ils ont annoncé qu’elle était morte à cause d’une maladie gastrique non identifiée. 22 Les stations archéologiques présentant l’art rupestre et le traditionalisme culturel relativement maintenu chez le peuple Kurumba. �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 63 Aziz était mécontent d’un tel déroulement des événements et il cherchait une solution efficace. En profitant de sa haute position à Nenglélé, il a commencé à s’allier avec les participants stratégiques du projet : le mer et le chef. Jusqu’au présent ils n’étaient pas engagés directement dans le travail du musée mais avec l’apparition de nouvelles possibilités ils jouaient le rôle des parties prenantes. Le mer, en raison de son poste, tenait à la gestion efficace du projet parce que le Ministère de la Culture de Burkina Faso allait verser l’argent promis sur le compte du bureau de la commune. De plus, conformément aux nouvelles exigences du ministère, le représentant du pouvoir local devrait siéger dans le conseil d’administration du musée. Ce représentant aurait l’impact sur le travail du musée mais également l’accès réel aux sources de financement. D’après les nouvelles directives il y avait aussi la place pour le chef qui jouerait le rôle d’honneur du gardien de la tradition. Grâce à cette fonction, il légitimerait sa position et il aurait la possibilité de contrôler le travail de la direction d’autant plus que dans ses structures il y aurait des représentants de l’administration nationale à laquelle il n’avait pas de confiance. Pendant les négociations auxquelles nous avons participé, Aziz racontait des histoires sur les incorrections commises par le président, entre outres ses visites régulières dans le débit de boissons. Néanmoins il était beaucoup plus difficile d’obtenir les informations sur Aziz et ses motifs de l’engagement au changement de la direction surtout qu’il rejetait ouvertement le poste du président23. Pourquoi tenait-il tellement à la réalisation du projet? Il s’est avéré, après quelques semaines de notre observation que derrière le scénario de la revitalisation du musée se cachait la possibilité 23 Comme il a constaté tout seul, cela lui a donné une plus grande aisance d’exprimer l’opinion et a éloigné de lui les soupçons d’avoir opéré pour son intérêt personnel. �64 Katarzyna Meissner d’accumuler les mesures financières. Dans la version officielle du projet proclamée aux habitants, la question du prime pour le coordinateur local surveillant la revitalisation du musée n’a pas été mentionné. Cette fonction a été confié bien évidemment à Aziz. Pendant les rencontres avec le mer et le chef, Aziz soulignait la mauvaise réputation du président précédent auprès des certains milieux diplomatiques24 et ses lacunes en compétences linguistiques (manque du français courant lu et écrit) ce qui rendait plus difficile la collaboration avec les partenaires étrangers25. Il soulignait également la disparition tantôt des cotisations26 de caisse du musée et tantôt des meubles du siège muséal (5 chaises, 3 bancs et une table). Tout ceci était fort désavantageux pour le mer parce que la caisse s’est située dans le mairie et l’équipement avait été offert par le ministre de la culture il y a quelques années27. Après 24 Il ne s’agit pas ici d’une simple connaissance de la langue des opérateurs, mais plutôt de la capacité à se servir de la rhétorique et de l’axiologie du discours de développement, par exemple par accentuer la situation des groupes marginalisés 25 Dans les années 1998-1999 le président a travaillé comme aide-cuisinier à l’ambassade d’Allemagne à Ouagadougou. En profitant de cette situation, il a demandé de financer le projet de la construction de deux maisons pour les enseignants travaillant à Nenglélé. Il a reçu une donation de 700000 francs CFA (environ 10670 euros). Pour cette somme on pouvait construire à l’époque deux maisons en pierre taillée. Quand la délégation de l’ambassade est venue afin de le vérifier, au lieu de maisons de pierre taillé il y avait des maisons en brique de boue et avec le toit de tôle dont le coût de construction a été estimé à 70000 francs CFA (1067 euros). Le cuisinier et l’argent ont disparu. Après un an et demie le président est revenu à Nenglélé et il habite jusqu’au présent dans une des maisons pour les enseignants. Depuis lors toutes les demandes de soutien financier adressées à l’ambassade d’Allemagne ont été rejetées parce que sur le document il y avait la signature du président. 26 Il a contacté le trésorier du musée et l’a prévenu des conséquences découlant de la fraude des cotisations. Malgré sa signature sur les chèques, le trésorier a constaté que le président les avait retirés. 27 Quand on lui a posé la question sur la disparition des meubles, le président a répondu : «les termites les ont mangés». �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 65 deux mois de négociations le président a finalement renoncé et le nouveau conseil d’administration a été convoquée. Le préfet est entré en fonction du président, le mer est devenu son adjoint, le rôle du membre d’honneur a été confié au chef et Aziz a gardé le poste de conservateur et de guide28. Conclusion La situation présentée ci-dessus constitue l’un des plusieurs exemples de divergence entre les objectifs non-cachées («sur le papier») et les objectifs cachées («sur le terrain»). Ce sont les échos des paradigmes : altruiste et de modernisation qui résonnent encore et sont à l’origine de cet état de choses. Pour cette raison les décideurs et les coordinateurs des projets de développement prennent toujours des positions extrêmes. D’un coté ils romantisent les revendications «éloignées» transmises par le courtier, de l’autre – ils maintiennent la tendance à essencialiser le développement et de le considérer comme une entreprise monolithique dirigée d’en haut. Par conséquent, l’utilisation de ces deux modèles de la politique se tourne contre les objectifs visées et contre les effets des projets de développement. Norman Long qu’on a cité déjà, a suggéré de voir le projet sous une autre optique – celle des bénéficiaires et non pas de donateurs. Ainsi on remarquera la contextualité locale de la pensée et de l’interprétation les processus de développement. D’habitude les objectifs des décideurs et des opérateurs du développement sont abstraites et nos recherches le confirment. Comme l’exemple du président précédent le montre, il ne visait ni à la promotion de la région ni au développement du À part eux, les quatorze membres encore ont siégé dans le conseil d’administration. 28 �66 Katarzyna Meissner tourisme mais uniquement au transfert des fonds promis par le ministère. En l’occurrence l’accès aux biens découlant de l’activité de développement était l’objectif cachée des bénéficiaires29. Pour arriver à ce fin ils profitaient des scénarios proposées par donateurs tels que la formation de nouveaux cadres dirigeants. Néanmoins ce n’était qu’une solution temporaire puisqu’on la suspendait au moment de terminer le projet. Pendant les élections de nouveau conseil d’administration, les bénéficiaires ont constaté plusieurs fois qu’ «on peut le changer toujours» et que l’essentiel était d’obtenir de l’argent. Malheureusement cette divergence dans les objectifs des scénarios du projet entraîne la précarité ou l’échec. En général, avec la fin du projet et la disparition des animateurs, les scénarios sont oubliés et il reste aux bénéficiaires d’ attendre aux rôles prochains à jouer. Bibliographie Bayard, J.-F. 1989. L’État en Afrique. La politique du ventre. Paris: Librairie Fayard. Bierschenk, T. 1991. Les projects et les politiques de développement sont-ils des préoccupations légitimes de l’anthropologie?. Bulletin de l’APAD. 1. 12-14. Bierschenk, T. & Olivier de Sardan, J.P. 1993. Les courties locaux de développement. Un programme de recherche’. Bulletin de l’APAD. 5. 71-76. Boissevain, J. 1974. Friend of friends. Networks, manipulators and coalition. Oxford: Basil Blackwell. Durston, J. 2001. Social capital –part of the problem, part of the solution. Its role in the persistence and overcoming of poverty in Latin America and the Caribbean. Ms. Santiago: University of Michigan. Ryszard Vorbrich traite de cette conceptualisation des projets de développement plus largement (2013). 29 �Les objectifs non cachées – les objectifs cachées 67 Leach, E. 1982. Social anthropology. Glasgow: Fontana. Long, N. 2001. Development sociology. Actor perspectives. London-New York: Rutledge. Médard, J.-F. 1991. Etats d’Afrique noire. Formation, mécanismes et crise. Paris: Karthala. Médard, J.-F. 1996. Partimonialism, neo-patrimonialism and the study of the post-colonial state in Subsaharian Africa. In: H. Secher Marcusen (dir.) Improved natural resource management – the role of formal organizations and informal networks and institution. Occasional Paper no 17. Danemark: Roskilde University. 76-96. Médard, J.-F. 2007. Nouveau acteurs sociaux, permanence et renouvellement du clientélisme politique en Afrique Subsaharienne, Cadernos de Estudos Africanos 13/14. 11-26. Neubert, D. 1996. The role of local brokers in the development system. Experience in self-help project in East Africa. Bulletin de l’APAD, 11. 2-11. Olivier de Sardan, J.-P. 1993. Les courtiers locaux du développement. Bulletin de l’APAD. 5. 71-76. Olivier de Sardan, J.-P. 1995. Anthropologie et développement. Essai en socio-anthropologie du changement social. Paris-Marseille: Karthala. Rabinow, P. 2010. Refleksje na temat badań terenowych w Maroku. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki. Said, H. 2005. Orientalizm. Poznań: Zysk i S-ka. Thoden van Velzen, H.U.E. 1973. Robinson Crusoe and Friday: strength and weakness of the big man paradigm. Man 8. 592-614. Vorbrich, R. 2010. Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym i globalnym. Przypadek Kamerunu. Lud 94. 143-158. Vorbrich, R. 2013. Zróbmy coś – dajcie coś. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych. Etnografia Polska 57(1-2). 9-22. Wall van de, N. 2005. African Economies and the Politics of Permanent crisis 1979-1999. New-York: Cambridge University Press. �68 Katarzyna Meissner Summary Public targets – hidden targets The discrepancy between transcripts in the local field of development cooperation The article presents the preliminary results of ethnographic field research that I conducted among the Kurumba living in the north-western Burkina Faso. It will answer the question of how agents of development – a special group of beneficiaries of development projects – carry hidden transcripts for maximizing the benefits sources (both material, financial and symbolic) following from development cooperation. During a two-month stay in the municipality that for the publication purposes I called Nenglélé I watched the practice of a particular development agent, whom for the purposes of this article I called Aziz. �KONRAD CZERNICHOWSKI REASONS OF THE CONFLICT IN THE CENTRAL AFRICAN REPUBLIC (2012-2014) The Central African Republic is the country, in which the only advocates are fruit, captains are fish and gendarmes are birds (Central African saying)1 1. Introduction The Central African Republic has been considered a fragile state for many years. The Fund for Peace prepares every year a ranking of failed states on the basis of 12 criteria: demographic pressures; massive movements of refugees or internal displaced persons; vengeance-seeking group grievance; chronic and sustained human flight; uneven economic development; poverty, sharp or severe economic decline; legitimacy of the state; progressive deterioration of public services; violation of human rights and rule of law; security apparatus; rise of factionalized elites and intervention of external actors. In the case of the Central African Cited after: R. Wieczorek OFM Cap., Listy z Serca Afryki, Kraków 2002, p. 52. Avocado is in French avocat, the same as advocate. Capitaine is a popular name of fish, which occur in the Central African Republic and Cameroon, and weigh dozens of kilograms. Tisserin gendarme is a name of an African bird, known in English under the name of village weaver. 1 �70 Konrad Czernichowski Republic the situation of movements of refugees (9.8 points with 10.0 meaning the state totally failed), security apparatus (9.7), the shortage of public services (9.5), intervention of external actors (9.4), uneven social and economic development (9.2) and emerging factions (9.1) look the worst. According to Fr. Jerzy Kiebała OFM Cap., who was a missionary there, students of the university in Bangui are mostly sons and daughters of ministers and those who have money. The number of students coming from the bush is marginal2. In 2013 the country was classified on the nineth position out of 178 states3, which puts it on a high state of alert. It went down from the eighth place in 20084. However, the ranking did not take into consideration the chaos emerged after Michel Djotodia’s coup d’état in March 2013 and his resignation in January 2014. The state will probably go up in this ranking. It is even worse in the ranking of simplicity of doing business. According to the World Bank’s report “Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises”, the Central African Republic holds the last but one position5. In 2009 it was classified on the 180th place, that is eight places higher6. The aim of this article is to determine the actual reasons of the armed conflict. 2 The interview of the Movement “Maitri” with Fr. Jerzy Kiebała OFM Cap. made on 1.05.2007 in Wrocław. 3 The Failed State Index 2013, in: http://ffp.statesindex.org/rankings-2013sortable (accessed: 18.02.2014). 4 K. Czernichowski, Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka” (2009), No. 29-30, pp. 143-147. 5 Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises, World Bank, Washington 2013, p. 3. 6 K. Czernichowski, Bezpośrednie…, op. cit., pp. 143-147. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 71 2. Coups d’état in the Central African Republic The state has been experiencing numerous coups d’état, terror, killings, riots, violations of human rights since its independence in 1960. The most bloody dictator was Colonel Jean-Bédel Bokassa (1921-1966). In 1966 he overturned David Dacko (19302003), whose uncle he was (therefore some people saw in this coup nothing else but a familiar dispute). The political reason was the establishment of political relations with China by Dacko (which Bokassa did not like), as well as corruption within the government7. His coronation as emperor cost a lot of the state’s income8. He ruled the country authoritatively till 1979, when Dacko was restored to power with the help of the Frenchmen. In 1981 another coup d’état took place with General André Kolingba as the new leader. His rule could be characterized by nepotism. He introduced friends and members of his ethnie Yakoma to the head of strategic institutions. At the end of his presidency people with such roots were chairmen of 80 per cent of public companies9. In 1993 the first and the only to this day democratic elections were held. Ange-Félix Patassé was chosen the President10. His rule was however less democratic11. R. Kapuściński, Gdyby cała Afryka…, Agora, Warszawa 2011, p. 253. R. Oliver, A. Atmore, Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Książka i Wiedza 2007, p. 354. 9 The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report No°219, 17.06.2014, International Crisis Group, p. 1. 10 M. Tul, Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polish Centre for African Studies” (2013), April – June, p. 26. 11 The Central…, op. cit., p. 1. 7 8 �72 Konrad Czernichowski In 2003 another coup d’état was lead by François Bozizé, the former army chief and Patassé’s collaborator12. Nevertheless, he did not contribute to the establishment of peace and security. He sought help in maintaining his power overseas. As a result the Mirage aircraft from France made raids on the North of the Central African Republic. Bozizé’s advisor was a businessman Didier Pereira, who lived in South Africa for 20 years. He mediated in the talks of the President of the Central African Republic with the President of South Africa (Jacob Zuma) about the supply of weapons. It was not realized because of legal obstacles on the side of South Africa13. The President of Chad, Idriss Déby, also gave his support to Bozizé by sending a contingent of soldiers14. In December 2012 rebel groups, mainly from Chad and the Sudan, under the common name “Seleka” (the word means in the language of Sango “covenant”15, it can also come from the French “séléction” – “choice” or “selected”16, because Sango has many loanwords from French17), initiated the uprising against 12 R. Wieczorek OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo Serafin 2006, p. 23. 13 M. Koziński, Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polish Centre for African Studies” (2013), April – June, pp. 20-21. 14 L. Lombard, Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?, in: http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-on-the-verge-ofgenocide/ (5.12.2013 r.; accessed: 21.08.2014). 15 P. Bouckaert, ‘We Live and Die Here Like Animals’, in: http://www. foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_animals_ central_african_republic_muslim_christian_violence (13.11.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 16 R. Wieczorek OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, in: http://www.stacja7. pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99 (7.02.2014 r.; accessed: 24.02.2014). 17 R. Modelski OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010, p. 13. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 73 Bozizé18. South Africa reinforced its troops to 200 soldiers19. In March 2013 Seleka mastered the capital Bangui and the rebels’ head Michel Djotodia took power. French media published that his security adviser was a former French army officer. Djotodia’s rule, which lasted less than one year, was characterized by looting and chaos. The new President usurper increased extraordinary expenses. During the unrest, the ministers of his government spent public money on expensive trips to Europe, India, Qatar, South Africa and Senegal20. François Bozizé fled abroad. Unlike previous coups d’état, this one was strongly condemned by the international community21. The African Union sent MISCA troops (the African-led International Support Mission to the Central African Republic, French: Mission internationale de soutien à la Centrafrique sous conduite africaine), which replaced MICOPAX22 (the Mission for the Consolidation of Peace in Central African Republic, French: Mission de consolidation de la paix en Centrafrique). MICOPAX had been coordinated by ECCAS (Economic Community of Central African States) and had consisted of Chadian, Gabonese, Equatorial Guinean, Cameroonian and Congolese (from Congo-Brazzaville) soldiers. France supported MISCA with two M. Tul, op. cit., p. 25. M. Koziński, op. cit., p. 21. 20 The Central…, op. cit., pp. 3-6. 21 Compare: M. Tul, op. cit., p. 25. 22 R. Marchal, Central African Republic: Back to War Again?, in: http:// theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republicback-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/ (12.09.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 18 19 �74 Konrad Czernichowski thousand soldiers23 within the operation “Sangaris”24. Only in December 2013 one thousand people were killed. As for 1 August 2014, 927 thousand people had to flee25. During peace talks in N’Djamena in January 2014 Michel Djotodia resigned. He is now in Benin, where he was granted asylum. As reported by the International Crisis Group in 2014, he lives in a comfortable environment – he has a farm, is building a house on the outskirts of Cotonou and is protected by Beninese soldiers26. Catherine Samba-Panza, a lawyer, a former mayor of Bangui27 and an activist for women28, was meanwhile elected the interim head of state. It is the third woman in the presidency (though temporary – elected for one year) in the African history, after Ellen Johnson-Sirleaf from Liberia and Joyce Banda from Malawi. Her task is to stabilize the situation in the country, so that free presidential elections can be held. A. Jaulmes, La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique, in: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/01003-20140214ARTFI­ G00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014 r.; accessed: 30.08.2014). 24 Opération Sangaris, in: http://www.defense.gouv.fr/operations/ centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013 r.; accessed: 30.08.2014). 25 CAR: When refugees become more than statistics, in: http://www.unocha. org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics (7.08.2014 r.; accessed: 22.08.2014). 26 The Central…, op. cit., s. 4. 27 I. Cywa, Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe „Serce Afryki”, in: http://www.pcsa.org.pl/products/komentarz%3a-konfliktw- re p u b l i c e - % C 5 % 9 B ro d kowo a f r y k a % C 5 % 8 4 sk i ej % 3 a - k r w awe %E2%80%9Eserce-afryki%E2%80%9D-/ (accessed: 22.02.2014). 28 G. Warner, War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”, 6.03.2014. 23 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 75 3. Arguments in favour of the religious nature of the current conflict The conflict in the Central African Republic is sometimes called a religious war between Christians and Muslims. One can encounter, among others, the following sentences in the world media: The killings of at least 30 people Wednesday by Muslim rebels who stormed a Catholic church in the Central African Republic marked the latest escalation of religious violence gripping the conflict-torn nation29. A cycle of violence in the Central African Republic is quickly degenerating into a religious conflict between Christians and Muslims, amid a deteriorating humanitarian crisis, church leaders and U.N. officials warn30. Thursday’s violence is thought to have begun when Christian militias, loyal to the CAR’s ousted President Francois Bozize, launched multiple attacks from the north – sparking retaliatory attacks from mainly Muslim armed fighters loyal to the new leadership31. Seleka consists mainly of people confessing Islam who performed brutal killing of civilians. On 8 February 2014 Father Benedykt Pączka (former director of the Capuchin Mission Secretariat in Poland, and now a missionary in the Central African Republic) 29 G. Taylor, M. Somers, Fears of religious war rise in Central African Republic after attack on Catholic church, in: “The Washington Times”, http://www. washingtontimes.com/news/2014/may/28/fears-of-religious-war-rise-in-centralafrican-rep/?page=all (28.05.2014; accessed: 20.08.2014). 30 F. Nzwili, Religious conflict rips through Central African Republic, in: http:// www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-africanrepublic/ (21.11.2013; accessed: 20.08.2014). 31 ‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, in: http://www.bbc. com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; accessed: 21.08.2014). �76 Konrad Czernichowski visited the village Nzakoun. His attention was drawn to the fact that, when people heard the sound of an engine, fled into the bush. In the same village, he found houses with traces of blood, scattered clothing, bullet shells. Four days earlier there had been a massacre here. 22 people, including 9 children, had been murdered. Trying to pay attention of the world’s media to this tragedy, he reports: Bodies of dead people remained until Wednesday, when Seleka left the village. People came and… they could not believe what they saw. Then we go further – people who show us round present us the burned houses. There are 25 of them, with all their belongings. They buried their goods in these houses: motorbikes, bicycles, money and all that, which was of any value. A couple of motorbikes, bicycles, pots, beds, which had not burnt, remained. 14 motorbikes and 5 bikes had been destroyed by fire32. Seleka encountered resistance of Anti-Balaka, which had been established during François Bozizé’s rule to protect against robberies33. It was, however, less well armed and less well organized than Seleka34. According to some sources, “Balaka” means in Sango language “machete”35, and other sources give the meaning “anti-balles AK”, from “blendé anti-balles d’automat Kalachnikow 47” – “resistant to Kalashnikov bullets”36. Anti-Balaka consists mainly of Christians (therefore some media call it Christian militia) who are willing to admit their faith and declare their actions 32 A. Ścibik, B. Pączka OFM Cap., Serce Afryki krwawi, in: http://www.opoka. org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (accessed: 18.02.2014). 33 Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014, p. 90. 34 The Central…, op. cit., p. 9. 35 I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70; ‘Hundreds…, op. cit.; D. Smith, Christian threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, in: http://www.theguardian. com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus (14.02.2014; accessed: 22.02.2014); or G. Warner, op. cit. 36 R. Wieczorek OFM Cap., op. cit. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 77 in the name of Christianity37. Anti-Balaka had committed crimes against Muslim civilians, particularly in the region of Bosangoa in central-western part of the country38. According to “The Guardian”, Anti-Balaka had killed all the Muslims except an eleven-year old girl in one village (though it may be surprising that the journalist did not mention the name of the village)39. Many civilian Muslims were forced to flee the war-torn country. Journalists reached some of them. They feel religiously discriminated. Gana El Hadji Chetima, a trader from Bossemtélé, said: We are hated by the Christians from Central African Republic. They do not want Muslims at home and consider that Muslims are not Central Africans40. Another Muslim woman lamented: It is no longer a country for Muslims41. The appointment of Mahamat Kamoun as the Prime Minister, the first ever Muslim to the office, may also reflect the religious nature of the conflict42. This is to ease the tensions between followers of the two religions. 4. Counterarguments Monsignor Dieudonné Nzapalainga, Archbishop of Bangui, is strongly protesting against talking about Anti-Balaka as a Christian I. Käihkö, M. Utas, op. cit., p. 70. World…, op. cit., p. 90. 39 D. Smith, op. cit. 40 Le Journal Afrique, TV5, 11.03.2014. 41 G. Warner, op. cit. 42 T. Scheen, Ringen um Einfluss, in: http://www.faz.net/aktuell/politik/ ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440. html (12.08.2014; accessed: 23.08.2014). 37 38 �78 Konrad Czernichowski militia since attacking people opposes to Christian morality. Anti-Balaka causes suffering of not only Muslims. Archbishop Nzapalainga appeals to call this formation a self-defense or a military militia, but not a Christian militia43. Anti-Balaka’s connotations with Christianity result only from the fact that it was created against Seleka and that it is mostly formed by Christians, who make up 50 per cent of population (35 per cent are followers of traditional religions and 15 percent – Muslims)44. Some Anti-Balaka’s members are soldiers of the former President François Bozizé45, which further explains their brutality. Seleka’s connotations with Islam concern the fact that it is formed by the gangs coming from Sudan and Chad, where Islam dominates46. These groups are very diverse. In August 2014 there were even bloody clashes between the two factions of Seleka, aiming at taking control over barriers at the Bambari exit in the centre of the country47. Alicja Toton, who was a volunteer as a doctor in Bagandou in the south west of the Central African Republic in the years 20092010, did not encounter any signs of hostility between Christians and Muslims. If there were some tensions, they resulted from jealousy. The Muslims were generally better off financially since Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict, in: http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449 (11.02.2014; accessed: 22.02.2014). 44 Africa. Central African Republic, in: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014; accessed: 22.02.2014). 45 I. Cywa, op. cit. 46 M. Cariou, C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, in: http:// za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-more-archbishop-212426266. html (14.10.2013; accessed: 1.09.2014). 47 Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, in: http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-selekabambari-zoundeko-darass-pareto/ (26.08.2014; accessed: 30.08.2014). 43 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 79 they most often engaged in trade. Alicja Toton mentions a Muslim employed in the Catholic hospital where she worked. Every day before work he accompanied with the respectful attitude the staff who prayed. Both Christians and Muslims were treated in this hospital. The change of religion was socially acceptable48. Archbishop Dieudonné Nzapalainga and Imam Omar Layama Kobin, president of the Muslim community in the Central African Republic, travel currently across the country and call for peace. They have also written a common article for “Le Monde”, in which they argue that the conflict in their country is not a war between Christians and Muslims, but the consequence of an acute humanitarian crisis caused by long periods of political and military instability49. This unstable situation, which lasted for decades, contributed to the progressive wallowing of the country in the socio-economic crisis50. 5. Economic background of the conflict Central African Republic depends largely on foreign aid. NGOs financed mainly by foreign donors have taken over the majority of social services51. The average life expectancy of women is E-mail from A. Toton, 23.02.2014. D. Nzapalainga, O.K. Layama, En Centrafrique, « le pire pourrait être encore à venir », in: http://www.lemonde.fr/idees/article/2013/12/26/en-centrafriquele-pire-pourrait-etre-encore-a-venir_4340283_3232.html (26.12.2013; accessed: 22.02.2014). 50 Compare: Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., „My a Trzeci Świat” (2009), No. 5, p. 3. 51 The Central…, op. cit., p. 1. 48 49 �80 Konrad Czernichowski 51 years52, and of men – 48 years53. Continuous wars, rebellions and unrest destabilized the economy, eg. among many large and medium-sized enterprises in the district of Bimbo, adjacent to Bangui, now only one remains. The country that produced such products as milk and yogurt now imports them from abroad54. The weakness of the government, corruption, taking by multinational corporations profit from the unstable political situation enable the occurrence of the so-called “natural resources curse” in the Central African Republic, meaning an adverse effect on the development of resource-based economies and, in extreme cases, the petrification of one-party rule and enforcement of corrupt regimes in order to maintain favorable conditions for the exploitation of minerals55. It concerns the countries, in which at least 8 per cent of GDP is generated by the extractive industry and 40 per cent of export revenues are commodities56. These indicators are almost exactly the same in the case of the Central African Republic: 7 per cent and 39.8 per cent, respectively. It should be noted that these are the official figures that do not take into account estimates that 30 per cent of diamonds are smuggled abro52 Life expectancy at birth, female (years), in: http://data.worldbank.org/ indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (accessed: 21.08.2014). 53 Life expectancy at birth, male (years), in: http://data.worldbank.org/ indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN (accessed: 21.08.2014). 54 The Central…, op. cit., p. 8. 55 Compare: A. Polus, Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria? Nowy paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko (eds.), Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan obecny, perspektywy, Olsztyn: Institute of History and International Relations, University of Warmia and Mazury in Olsztyn 2010, p. 191. Hypothesis of natural resource curse was tested by: K. Czernichowski, D. Kopiński, A. Polus, Klątwa surowcowa w Afryce? Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu 2012. 56 A. Polus, Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe 2013, p. 43. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 81 ad. These unregistered diamonds are proportionally more valuable because it is more profitable to smuggle larger and therefore more expensive diamonds57. However, even assuming the same proportions, we would obtain a share of diamonds in total exports equal: 39,8% · 100% ~ 56,9% 100% – 30% One of the premises of the economic nature of the conflict is that just before the attack, President François Bozizé had granted a Cameroonian company a license to prospect for diamonds and gold in the Dzanga-Sangha protected area, which caused protests by the Worldwide Fund for Nature. In addition, he signed contracts with other little-known companies. After Michel Djotodia’s takeover of power about twenty companies asked the ministry of mining a concession for the exploration of mineral deposits or oil. The new government has been promising to revise, and possibly re-negotiate, the existing contracts, but he did not. The transparency of relationship between the state and business has not increased, either. On the one hand, the miners in the rich in diamonds west joined Anti-Balaka in response to the unrest caused by Seleka in order to take control of the mines. On the other hand, diamond dealers in the east of the country joined the ranks of Seleka in retaliation for looting organized by François Bozizé58. Alarmed by the fact of diamond smuggling and financing Seleka by the diamond industry, the Kimberley Process disabled the Central African Republic from the system of official trade in dia57 K. Matthysen, I. Clarkson, Gold and diamonds in the Central African Republic. The country’s mining sector, and related social, economic and environmental issues, Antwerp: International Peace Information Service 2013, pp. 6-7. 58 The Central…, op. cit., pp. 4-10. �82 Konrad Czernichowski monds in 201359. The history of this institution dates back to 2000, when just in Kimberley (the world centre of diamond mining) in South Africa the authorities and manufacturers from Botswana, Namibia and South Africa met. Two years later, the Kimberley Process Certification Scheme (KPCS) was adopted. It stated that each load of diamonds had to have a certificate of origin. In case of its absence, it would be presumed that they are from a country, which had not acceded to the international regulations, and therefore they would not be allowed on the world market due to the risk of having been mined in the state covered by an armed conflict. In just eight years (from 1999 to 2007) the share of “blood diamonds” in international trade fell from 4 per cent to less than 1 per cent60. At present, 80 countries participate in the Kimberley Process61, not counting the suspended from 23 May 2013 Central African Republic62, from which – thanks to this decision – smuggling was reduced, though not completely63. The effects of the coup d’état in the Central African Republic in 2013 did not affect only the macroscale, but directly all citizens. As never before, the country experienced a wave of looting. Public buildings were being looted, the infrastructure of mobile telephony was being destroyed. Private or belonging to non-govIbidem, p. 11. K. Czernichowski, Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski, E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekty polityczno-gospodarcze, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2008, pp. 244-245. 61 KP Participants and Observers, in: http://www.kimberleyprocess.com/ en/kp-participants-and-observers (accessed: 27.08.2014). 62 Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African Republic are not introduced into the legitimate trade, in: http://www. kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (accessed: 27.08.2014). 63 The Central…, op. cit., p. 11. 59 60 �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 83 ernmental organizations (or even the UN) cars were being stolen on a massive scale. Then they were being sold in neighbouring countries or recoated in PK5 – a commercial district of Bangui. Seleka’s leaders were also organizing kidnapping of businessmen for ransom64. The economic consequences of Seleka’s rule were dramatic. In 2013 the Gross National Income per capita was 320 USD65. In this period smuggling of arms, diamonds and timber was reported. Cultivation of cotton, coffee and tobacco, which was developed in the colonial times, fell. Only in 2013 tax revenues decreased by half. Three-quarters of budget expenditures was at the same time spent on safety. As a result, at the end of that year the treasury became insolvent against civil servants. A deepening of the economic crisis may be expected as Muslims, who controlled a large part of the trade, flee the country66. Bibliografia Administrative Decision on ensuring that diamonds from the Central African Republic are not introduced into the legitimate trade, http:// www.kimberleyprocess.com/en/2014-administrative-decision-car (27.08.2014). Africa. Central African Republic, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ct.html (18.02.2014; 22.02.2014). Bouckaert P., ‘We Live and Die Here Like Animals’, http://www.foreignpolicy.com/articles/2013/11/13/we_live_and_die_here_like_ Ibidem, pp. 8-9. GNI per capita, Atlas method (current US$), in: http://data.worldbank. org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD (accessed: 21.08.2014). 66 The Central…, op. cit., pp. 1-6. 64 65 �84 Konrad Czernichowski animals_central_african_republic_muslim_christian_violence (13.11.2013; 30.08.2014). CAR: When refugees become more than statistics, w: http://www.unocha. org/top-stories/all-stories/car-when-refugees-become-more-statistics (7.08.2014; 22.08.2014). Cariou M., C. Africa’s Nzapalainga, much more than an archbishop, w: http://za.news.yahoo.com/c-africas-nzapalainga-much-­ more-archbishop-212426266.html (14.10.2013; 1.09.2014). Centrafrique: violents combats entre factions de la Seleka à Bambari, w: http://www.rfi.fr/afrique/20140826-rca-centrafrique-violents-combats-seleka-bambari-zoundeko-darass-pareto/ (26.08.2014; 30.08.2014). Cywa I., Komentarz: Konflikt w Republice Środkowoafrykańskiej: Krwawe „Serce Afryki”, w: http://www.pcsa.org.pl/products/koment ar z%3a-konflikt-w-republice-%C5%9Brodkowoafr yka%C5%84skiej%3a-kr wawe-%E2%80%9Eserce-afr yki%E2%80%9D-/ ( 22.02.2014). Czernichowski K., Bezpośrednie inwestycje zagraniczne w Afryce, „Afryka” (2009), nr 29-30. Czernichowski K., Kopiński D., Polus A., Klątwa surowcowa w Afryce? Przypadek Zambii i Botswany, Warszawa: Wydawnictwo CeDeWu 2012. Czernichowski K., Potencjał surowcowy Afryki a polityka koncernów międzynarodowych, in: K. Jędrzejczyk-Kuliniak, L. Kwieciński, B. Michalski, E. Stadtmüller (eds.), Regionalizacja w stosunkach międzynarodowych. Aspekt y polit yczno-gospodarcze, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2008. Doing Business 2014. Understanding Regulations for Small and Medium-Size Enterprises, World Bank, Washington 2013. GNI per capita, Atlas method (current US$), w: http://data.worldbank. org/indicator/NY.GNP.PCAP.CD ( 21.08.2014). Human Rights Watch, World Report 2014, New York 2014. ‘Hundreds dead’ in Central African Republic violence, w: http://www.bbc. com/news/world-africa-25273681 (6.12.2013; 21.08.2014). �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 85 Jaulmes A., La France envoie 400 soldats supplémentaires en Centrafrique, w: http://www.lefigaro.fr/international/2014/02/14/0100320140214ARTFIG00377-la-france-envoie-des-renforts-en-centrafrique.php (14.02.2014; 30.08.2014). Käihkö I., Utas M., The Crisis in CAR: Navigating Myths and Interests, „Africa Spectrum” (2014), nr 1. Kapuściński R., Gdyby cała Afryka…, Warszawa: Agora 2011. Koziński M., Obecność wojsk RPA w Republice Środkowoafrykańskiej, „Raport Afryka. Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych” (2013), kwiecień – czerwiec 2013. KP Participants and Observers, http://www.kimberleyprocess.com/en/ kp-participants-and-observers (27.08.2014). Life expectancy at birth, female (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN (21.08.2014). Life expectancy at birth, male (years), http://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN ( 21.08.2014). Lombard L., Is the Central African Republic on the Verge of Genocide?, http://africasacountry.com/is-the-central-african-republic-onthe-verge-of-genocide/ (5.12.2013; 21.08.2014). Marchal R., Central African Republic: Back to War Again?, http://theglobalobservatory.org/component/myblog/central-african-republic-back-to-war-again-/blogger/Roland%20Marchal/ (12.09.2013; 30.08.2014). Matthysen K., Clarkson I., Gold and diamonds in the Central African Republic. The country’s mining sector, and related social, economic and environmental issues, Antwerp: International Peace Information Service 2013. Modelski R., OFM Cap., Koktajl misyjny, Kraków – Poznań: Sorus 2010. Nzapalainga D., Layama O.K., En Centrafrique, « le pire pourrait être encore à venir », http://www.lemonde.fr/idees/ar ticle/2013/12/26/en-centrafrique-le-pire-pourrait-etre-encore-avenir_4340283_3232.html (26.12.2013; 22.02.2014). Nzwili F., Religious conflict rips through Central African Republic, w: http://www.religionnews.com/2013/11/21/religious-conflict-rips-central-african-republic/ (21.11.2013; 20.08.2014). �86 Konrad Czernichowski Oliver R., Atmore A., Dzieje Afryki po 1800 roku, Warszawa: Wydaw­ nictwo Książka i Wiedza 2007. Opération Sangaris, http://www.defense.gouv.fr/operations/centrafrique/operation-sangaris/operation-sangaris (10.12.2013; 30.08.2014). Polus A., Polityczne aspekty klątwy surowcowej. Hipoteza? Teoria? Nowy paradygmat w studiach afrykanistycznych, in: B. Ndiaye, P. Letko (eds.), Afryka w stosunkach międzynarodowych. Historia, stan obecny, perspektywy, Olsztyn: Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie 2010. Polus A., Relacje pomiędzy rządami a NGOs w afrykańskich państwach surowcowych, Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe 2013. Prelate denounces use of term ‘Christian militia’ in Central African conflict, http://www.catholicculture.org/news/headlines/index.cfm?storyid=20449 (11.02.2014; 22.02.2014). Rozmowa z ojcem Jerzym Steligą OFM Cap., w: „My a Trzeci Świat” 2009, nr 5. Scheen T., Ringen um Einfluss, http://www.faz.net/aktuell/politik/ausland/afrika/zentralafrikanische-republik-ringen-um-einfluss-13092440.html (12.08.2014; 23.08.2014). Ścibik A., Pączka B., OFM Cap., Serce Afryki krwawi, http://www.opoka.org.pl/biblioteka/P/PS/as_rca.html (18.02.2014). Smith D., Christian threats force Muslim convoy to turn back in CAR exodus, http://www.theguardian.com/world/2014/feb/14/muslim-convoy-central-african-republic-exodus (14.02.2014; 22.02.2014). Taylor G., Somers M., Fears of religious war rise in Central African Republic after attack on Catholic church, “The Washington Times”, http://www.washingtontimes.com/news/2014/may/28/fearsof-religious-war-rise-in-central-african-rep/?page=all (28.05.2014; 20.08.2014). The Central African Crisis: From Predation to Stabilisation. Africa Report No°219, 17.06.2014, International Crisis Group. �Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) 87 The Failed State Index 2013, http://ffp.statesindex.org/rankings-2013-sortable (18.02.2014). Tul M., Przewrót w Republice Środkowoafrykańskiej, w: „Raport Afryka. Polskie Centrum Studiów Afrykanistycznych” (2013), kwiecień – czerwiec 2013. TV5, Le Journal Afrique, 11.03.2014 Warner G., War in Africa: Faith or Economics?, Radio “Interfaith Voices”, 6.03.2014 Wieczorek R., OFM Cap., Listy z Serca Afryki,, Kraków: Głos Ojca Pio 2002. Wieczorek R., OFM Cap., Pęknięte Serce Afryki, Kraków: Wydawnictwo Serafin 2006. Wieczorek R., OFM Cap., W RCA nie chodzi o religię, http://www.stacja7. pl/article/2468/W+RCA+nie+chodzi+o+religi%C4%99 (7.02.2014; 24.02.2014). Résumé Arrière-plan du conflit en République Centrafricaine (2012-2014) La République Centrafricaine vit dans une situation difficile depuis son indépendance en 1960. Beaucoup de médias pensent que le conflit actuel a un fond religieux. L’article indique que c’est une simplification. Bien sûr que la religion joue un rôle dans la situation politique, sociale et économique du pays mais elle n’est pas la cause du conflit actuel. Les musulmans et les chrétiens vivent ensemble en paix pendant de nombreuses années, parfois même dans les mariages. Les principales raisons des combats, spécialement celui qui a été inauguré par les Séléka à la fin de 2012, sont la faiblesse et la corruption des gouvernements successifs. Ils n’ont pas réussi à éliminer des coups d’état, à arrêter la violence qui conduit à prendre le contrôle des ressources naturelles, comme les diamants ou l’or. Ils n’ont pas su combattre la contrebande grandissante non plus. Au lieu de tout cela, ils ont au �88 Konrad Czernichowski contraire essayé de faire des profits illicites des exploitation du pays. Face à cela, le Président par intérim Catherine Samba-Panza a une tâche difficile pour préparer les élections démocratiques car les combats se poursuivent même si certains partisans de Séléka ont été désarmés. �DR ALI ELMIRGHANI AHMED ETHNIC AND LINGUISTIC DIVERSITY IN THE SUDAN Introduction The term ‘ethnic’ and ‘Ethnicity’ is a relatively new word. The anthropologists started to use it in the early 1950s. It doesn’t directly translate into Arabic, but is derived from the Greek word ethnos, meaning “people”.( Hassan, I. S. 2001, p. 167) It was first used in science to describe ethnic groups dating back one hundred years ago (Mukhtar, A. 2007, p. 9). The concept of ethnicity was meant to explain social phenomena and processes that occurred on the surface and borders of many human societies, often becoming global issues. An example of that can be the situation of Armenians or Kurdish people that has had influence all over the world, developing or not, or the issue of racism in US, the country with one of the greatest diversity of ethnic groups in the world” (Hassan, I. S. 2001, p. 186). Ethnic aspects of social, political, economic, cultural, multi-cultural and historical processes overlap and intertwine, becoming Dr Ali Elmirghani Ahmed – Adam Mickiewicz University, Poznan (Poland) �90 Ali Elmirghani Ahmed the key issues affecting the coexistence between groups and nations or the process of building and conforming their identity. Some view an ethnic group as a group of people sharing the same characteristics and culture or occupying a certain geographical area, which brings them a sense of solidarity. They are aware of the distinction and recognize other groups also acting accordingly Mukhtar, A. 2007, p. 10) The other indicators of an ethnic group can be the control over money and goods that a tribe or a culture possesses. They restrict other group’s access to them though they may share the same area. It can lead to acts of violence or migration in response to the behavior of other groups (Mahdi M. A. 2002, p. 74). The above mentioned ways of defining ethnicity are now considered historical. Today we attribute them to tribal or village activity more than an ethnic one which is more the general idea. A good example of this relation is the tribes and ethnic groups of Sudan. The ethnic groups tend to struggle with each other in order to find their own place in a social, economic, political or cultural space while trying to achieve their own individual goals (Al Bashir, T. I. 2008.46) The ethnic associations are stronger than social associations since the latter depends on human relations and the first on biological and genetic bonds Mahdi M. A. 2002, p. 68). The genetically connected groups are more likely to survive than those who are just socially bound since the biological bond is much stronger, but in result the merge in groups is held very tightly by one strong person determined by the birth. And this is precisely what happened in Africa (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60). Ethnic groups often justify their historical and administrative demands with their level of education, efficiency and experience, just as they claim to possess the land acquired before the political transformations that created the new reality (Deng, F., 1999, p. 9). �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 91 Language is the basic tool of expression for humans along with other means, a repository of ideas and opinions. The language of the people has clearly defined the way of thinking about things. Due to the historical development of Sudan, it is multilingual, with each tribe having their individual language. Even Arabic tribes branched into different dialects, with different words to describe the same things. For example the tribes from Kordofan and Darfur are Arab and they use the same language, but in completely different dialects. The Dinka tribes from the south of Sudan who speak the Dinka language also branched into several dialects (Mukhtar, A. 2007, p. 11). Sudan is a country of people coexisting on the land of many languages used for communication and socialization, with classical Arabic functioning as the official language of the state in coexistence with other Sudanese dialects present and historical. The total population of Sudan measured in 2004 was about thirty-four million people, 68% rural, 29% living in cities, and 3% being Arab nomads. The proportion of the Muslims is nearly 80%, concentrated mostly in the North of Sudan, in the South 18% of the people are Muslim, 17% are Christians and the remaining 65% are pagans or atheists (Mekawy, B. El Din 2007, p. 56). Sudan’s population is greatly diverted ethnically, including hundreds of different groups, languages, religions and cultures. Among many other classifications there is a general division of the local population into three main groups consisting Sudanese society: the Arabs, Nubians, and the Negroes, though we based our work on another classification, mentioned later in the text. In Sudan there are nearly six hundred tribes speaking more than a hundred different local languages40% of them are Arabs, 60% are native Africans, with 30% of the population being Negroes, 12% of the tribes are from West Africa, 12% Nubians and Beja and 3% being Nubians from the North. Muslims constitute �92 Ali Elmirghani Ahmed two thirds of the population, the rest are Christians and followers of other religions. About 51% of the population speaks Arabic; the other 49% are other languages and dialects (Hassan, I. S. 2001, p. 218). Before coming of the Arabs, the Sudanese societies were dispersed into many single states, split between different ethnicities, tribes and local religions. In Northern Sudan lived the Nubians with Christian faith (. It was multilingual and a multicultural kingdom. In Central Sudan lived the Beja tribes with their own language and culture. In the South there were Negro tribes with many different physical features and individual languages and the same can be said about the West of Sudan. In fact, such ethnic and linguistic diversity is no exception; it is often a natural state of many countries (Denq F. 1995, p. 8). The combined factors of geographical position and history were shaping the personality and identity of Sudan cultures with their ethnic and racial diversity and affiliation to Arab or native African communities (Mekawy, B. El Din 2007, p. 60). Many scholars and researchers have tried to interpret the Sudanese communities, which are characterized by diversity and pluralism on ethnic and linguistic levels. Their research at some point had to deal with the Sudanese cultural heritage which we know through archaeology, regarding the formation of communities and their languages (Mekawy, B. El Din 2007, p. 123). This is a historical introduction to studies of the population that lived within the borders of Sudan, and the factors that led to such diversity. In this framework, the study of ancient societies is based on the material culture of traditional communities to determine the conditions of the emergence of such linguistic and ethnic diversity. Sudan is one of the most culturally differentiated countries, founded on varied environment that is reflected in the multiplicity of beliefs, languages and customs (Al Amin, Y. M. 2002, p. 14). �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 93 The focus in such research extended not only on ethno biology and geography, but also on archaeology, with it’s over a hundred years of tradition. The cooperation gave good results and reached its top during the campaign to save the monuments of Nubia at the beginning of the first half of the twentieth century (Al Mobarak, H. 1998, p. 183) Over forty foreign missions conducted exploration and survey on many archeological sites in the northern parts of Sudan. The cooperation of national and foreign missions led to the enrichment of academic studies, especially those related to identity and communication between the people from the beginning of Sudanese civilization (Alhardlo, A. 2004, p. 71). There were several theories attempting to explain the past of Sudanese cultures, most of them dependent on the ancient history. Many Sudanese archaeologists have helped to enrich those ideas [Ali Osman Muhammad Salih, prof. Ahmed Muhammad Ali Hakim (Hakim, A. M. 1990, p. 40).. and improve their quality in explaining and understanding the overall look of the Sudanese civilization with its ethnic and linguistic multiplicity and diversity all these factors were making the task of understanding Sudan more difficult especially when we consider the fact that cultural residue of the times past is now analyzed outside of its time frame and thus is a subject of interpretation. The language and ethnicity were developing in a form of interconnected circles affected also by the geographical position and number of civilizations and the bigger and stronger the civilization was, the greater the reach of their culture (Arkell, A. J. 196, p. 29). Halima Alhazji said that Sudanese ancestors still have great influence on the present and future (Alhazji, H. 1985, p. 14) and Professor Awan Sharif Qasim points out that the language and dialects are like a tape with all the events that have passed down during Sudan’s history being printed on it (Qasim A. S. 2002, p. 49) �94 Ali Elmirghani Ahmed This view is shared by Yusuf Hassan Madani. In his studies of boats in Sudan, he analyzed them as a pattern in the history of material culture that lasted throughout many periods of history. He concluded that the names for parts of the boats have been affected by a number of external factors, yet at the same time they remained indigenously rooted. Prof. Ali Osman Mohammed Saleh (Salih, A. O. M. 1990, p. 65) in his interpretation of Sudanese culture as being the result of Nubian migration says that this is the effect of clash between Nubian culture and local cultures where the elements of dynastic monarchy encountered local languages and religions. The result was the Sudanese culture, still containing customs and traditions of Nubia, various native Sudanese communities and also the Arabic language, names for places and some characteristic features of economic and social developments (Hassan, Y. F. 1989, p. 72). The study of the history at the beginning of Sudanese civilization through linguistic and historical analysis of the ancient communities with their multiple stages of cultural development and comparing the results with modern linguistic and ethnic features of Sudan will help to understand the country (Mahdi M. A. 2002, p. 94). Ethnic and geographical map of Sudan Many breeds of humanity have lived in Sudan since ancient times, varying and intertwining with each other resulting in the complicated ethnic map of modern Sudan. This is perhaps the source of the difficulty of telling one population group from another just by focusing on their language or ethnicity or apart from their cultural and social foundations (Dufa Allah, S. B. 1999, p. 36) The geographical and other factors independent from human �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 95 influence are also an element of this differentiation, separating people and providing constantly changing environment through the ages (Barbour, K. M. 1961, p. 81). Mohammed Awad says that due to the multiplicity of regions and different nations in Sudan and its position in Africa, the cruel designation of national borders is somewhat irrelevant. If we take into account the changes Sudan went through since the ancient times and changes in people, as well as the easy pathway for migrations known as the old Sudanese belt, it becomes obvious that the boundaries of the research don’t lay along the lines of political borders (Awad, M. 1951, p. 10) The African continent is a region of many migrations since the ancient times and until now. Many studies show that in the Upper Neolithic, the people living there are called Bushmen, inhabited the dry and exposed parts of the continent from the desert through Ethiopia, East Africa and even until the southern parts of the continent (Al Bashir, T. I. 2008, p. 97). At the end of Upper Paleolithic, a new ethnic group emerged in the northern parts of the Africa. They showed resemblance to Caucasians, and the researchers have named this new ethnic group Hamitic. During the Mesolithic age (Arkell, A. J. 1975, p. 39) a new Negro group appeared showing different features, they inhabited the middle Nile Valley and other places in Africa. The researchers called them the Khartoum civilization (Adams, Y. W. 1977, p. 47). The discoverer of this culture Arkell said that the features of this Negro ethnic group are similar to the properties of people living in the south of the Sudan at this moment. Arkell made a comparison between cemeteries and discovered that some of the traditions are still similar, for example people in Khartoum civilization removed the two upper teeth from the jaw while people in south of Sudan now remove the two teeth from the lower jaw. �96 Ali Elmirghani Ahmed There are also many physical anthropologists that study the graves of Khartoum civilizations while comparing the burial methods of old with the contemporary find that there are many similarities. But still we know no reason for those people to migrate from central to the south of Sudan (Harvey, C. P. D. 1982, p. 97). Roland Oliver and say that the mastering of agriculture and animal husbandry was the reason for the four main ethnic groups in Africa, they are Pigmies, Hamitic, Caucasoid and Negroes, but still we don’t possess enough knowledge to say which group exactly originated the contemporary societies in Africa, or from where they migrated from or if they did at all (Oliver, R .J. 1965, p. 67). Mohammed Awad says that the Negro strain inhabited the south of Sudan while the Caucasian lived in the north, and also that the Negroes came earlier. They had access to the Nile valley while the other ethnic groups were detached. After settling up, the ethnic groups started developing cultural characteristics distinguishing one from another, and the development wasn’t equal in every group, as some were developing faster. While some of the more advanced groups begun to domesticate animals and started using agriculture, other ones were still at the point of gathering food and using primitive stone tools to survive (Awad, M. 1951, p. 51). Despite the diversity of the cultures and ethnic groups in the history of Sudan, many researchers think that they all are descendants of only two groups – The Bushmen and Pigmies. After that, the Negro groups came to the continent and dominated many parts of the Africa, especially the southwestern (Mukhtar, A. 2007, p. 39). The last to appear were the Caucasian group, consisting of two branches – The Hamitic and Semitic, and they both successively mixed with Negro group. During the history of Sudan we find many examples of exchanging ethnic and cultural features and �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 97 mutual impact between indigenous groups and foreign ones adding to the richness of the ethnological map of Sudan. Atta el-Batthani analyzed the transformations that occurred in the North and Central Nile Valley, parts of Kordofan and Darfur. In the Eastern part, the ethnic groups speak Arabic and come from native Arab tribes mixed with other tribes, including non-Arabic ethnic groups coming from the North. For example, The Nuba from the Hamitic group, Beja from the same group and other local Negro groups. Most of the groups in west Darfur are Negro and parts of them are Hamitic, while the rest of the ethnic groups are Negro. Ethnic groups in central Sudan come from three types of the Negro group: Sudanese, Nile-Hamitic and Nilotic. Such division has its limitations, but it gives a general picture of ethnicity in a large part of Sudan. Any research dealing with this framework must necessarily consider other cultural, linguistic, economic and social factors. Until now only the UNESCO statement on race, cited after Achilles Montag (Fagan, M.B.1978, p. 81) says that the national and religious groups in their geographical, linguistic and cultural layers do not necessarily correspond to any genetically divergent groups, or at least there is no evidence of that. The author used the term Ethnic dynasty to refer to the human group characterized by ties of ethnicity and connection to any specific group. The term ‘ethnic’ is now used to describe interactions between specific groups, not to address the specificity of any group by itself. The ethnic composition of Sudan is very diverse nowadays, but it varied all the time during its long history and the names for stages in cultural history of Sudan are derived from the names of the ethnic group’s dominant at a time (Myers, O. H. 1948, p. 47). At the time of the pharaohs in Egypt, the name used for Sudan was “Saito”, meaning ‘the arc’ or ‘the bow’ because Sudanese people were renowned for their skill in using the bow. Greeks, Romans and part of Arab tribes have used the name ‘Ramat Al-Hadag’ �98 Ali Elmirghani Ahmed meaning “archer” for similar reasons. During many Egyptian Dynasties the name “Tuthmosis” was in use, meaning “people with black skin” or “Asmar” meaning “brown skin”. This name was used describe many different tribes south of Aswan. During the peak of the ancient Sudanese culture, the people there were described with the name “Kush”. It was once the name of a single ethnic group who grew in importance and dominated large parts of Sudan and other tribes. Kush was a strong civilization and remains of it are still found throughout all of Sudan, especially in the North, examples being 182 pyramids being left by and also more than 25 temples (Roman, W. L. 1979, p. 51). The reference to black skin of the people was for a long time the name of Sudan, until it became the name for the country Ethiopia “the black country”. It was even mentioned by Arabs in the XVII century. The cultures present in Sudan during different eras since the Paleolithic concentrated along the Nile Valley and other parts, sometimes remote from the river. The cultural characteristics focused around manufacturing stone tools. Some of the cultural marks reflect contact with people from neighboring regions, evolved during the Stone Age, when some kind of stability occurred for the first time (settlements) and some tools other from stone and bone arms. A good example here is the famous Khartoum pottery (Arkell, 1975, p23) adorned with lines and other shapes, which became the formula borrowed and repeated in many areas of Central and Northern Sudan. Bibliography Adams, Y. W. 1977. Nubia Corridor to Africa. London: Allen Lane. Alhardlo, A. 2004. “Sudanese state” Sudanese Studies Center 27. �Ethnic and linguistic diversity in the Sudan 99 Alhazji, H. 1985. “Sudan and literary movement” University of Beirut Publication. Al Amin, Y. M. 2002. “Sudanese Identity transformation”. New Age 7. Arkell, A. J. 1961. The History of the Sudan. From earliest times to 1821. London. Arkell, A. J. 1975. The Prehistory of the Nile Valley. London. Awad, M. 1951. Northern Sudan (population and tribes). Press Committee of authoring, translation and publishing. Cairo. Barbour, K. M. 1961. The Republic of Sudan. A Regional Geography. London. Al Bashir, T. I. 2008. Ethnic and religious minorities and their role in the national co-existence in Ethiopia from 1930 to 2007 AD – Ph.D. International University of Africa – African Research Center – Department of Political Science. Khartoum. Deng, F., 1999, Conflict Visions: Conflict of identities in Sudan, translated by Hassan Awad, Center for Strategic Studies, Cairo, 1st edition, s. 8. Denq F. 1995. Problematic identities in Sudan: the foundations of national integration, translated by Muhammad Ali Jadyn, Sudanese Studies Center. Dufu Allah, S. B. 1999. Sudanese history of civilizations since ancient times and even the Kingdom of Napata. Khartoum. Fagan, M.B.1978. In the Beginning. Boston. Gisma, K.H. 2000. Cultural Resources Management. PHD. Khartoum. Hakim, A. M. 1990. Identity of Sudanese Culture. Historical perspective. Khartoum University Press. Khartoum. Harvey, C. P. D. 1982. “The Archaeology at Southern Sudan Environmental Context”. In: Mack. J. Sheco. P. Cultural History in the Southern Sudan. Archaeology Linguistics and Ethnohistory: London. Hassan, I. S. 2001 Sudanese insights: articles in the knowledge, culture and society. Center for Strategic Studies – Currency Printing Co. Ltd., Khartoum. Hassan, Y. F. 1989. Studies in the history of Sudan and Africa and the Arab countries vol. II. Khartoum University Press. Khartoum. �100 Ali Elmirghani Ahmed Mahdi M. A. 2002. Ethnic pluralism : conflict management and settlement strategies. International Center for Political Studies. Jordan. Mekawy, B. El Din 2007. Ethnic conflicts in Africa : Causes and consequences of solution strategies. Higher Centre for African Studies vol. 2. Sudan Printing Press, Ltd. Khartoum. Al Mobarak, H. 1998. Studies on the history of Sudan, Africa and Arab countries. Khartoum. Mukhtar, A. 2007. Conflict identities and determinants of unity in Sudan – Center for Strategic Studies. Khartoum. Myers, O. H. 1948. The Consolidation and protection of Ancient of the Sudan. S.N.R. Vol. XXIX. Part 11. Oliver, R., J. 1965. “A brief history of Africa”. African Studies Series 3. Roman, W. L. 1979. „Modern Material Culture Studies”. In: Schiffer, M. B. (ed) Advances of Archaeological Method and Theory. Vol. 2. Academic Press New York: London Salih, A. O. M. 1990. Sudanese culture, studies and articles. Khartoum University Press. Khartoum. Qasim A. S. 2002. Dictionary of Sudanese dialects. Sudanese Home for Books. �MACIEJ ZĄBEK HISTORICAL IMPORTANCE OF ARAB MUSLIM COMMUNITIES IN THE CENTRAL SUDAN ZONE Introduction. Geography and environment of the Sudan ecozone Vast, predominantly plain territories located between the Sahara desert and equatorial forests spreading from the Atlantic Ocean up to the Red Sea are defined as the region or the zone of Sudan. This name stems from the medieval Arab geographers who called those territories stretching to the south of Sahara and inhabited by the black people bilad as-Sudan. In their indigenous language this meant „land of the black people”1. The first, non-Arabic piece of work on this topic was the research paper written by William Cooley, The Negroland of the Arabs, published for the first time in 1841. The author made an attempt to reconstruct the historical map of the region by listing its ethnic groups, cities and Maciej Ząbek – University of Warsaw (Poland), Institute of Ethnology and Cultural Anthropology 1 The following Arab geographers may be chronologically listed at this point: al-Jaqubi (891), al-Masudi (956), Ibn Hawqal (977), al-Bakri (1094), Idrisi (1166), Ibn Said (1274), Ibn Battuta (1377), Ibn Khaldun (1406), Maqrizi (1442) and Leo Africanus (1526). �102 Maciej Ząbek countries, trying to define the borders of the area2. In 1924, the next researcher of this region, Melville Herskovits managed to work out a more detailed outline assuming that Sudan was divided into East and West with a borderline crossing Lake Chad. Having been heavily criticized by Michael Horowitz, he finally took into consideration Sudan’s detailed diversification in terms of language, law, religion, politics and economy and divided it into Eastern, Western and Central Sudan3. According to this division, Central Sudan, from Herskovits point of view, was to embrace the areas spreading from Central Niger to the Wadai plateau. In the end, however, Triminghan thesis was taken as granted which stated that Central Sudan stretched to the Darfur Plateau4. In other words, it embraced the region of the so called Chad Basin, from the Niger River in the West to the Marrah Mountains (Jebel Marra) in the East, locked in the North by the mountain massifs of Air, Tibesti and Ennedi, and in the South locked by the Benue River, highlands of the Northern Cameroon and the rivers of the Southern Chad. Due to cultural and political factors it is usually divided into the Western part embracing the areas spreading from Chad Lake to the Niger River (i.e. the regions of the present Southern Niger and Northern Nigeria) and the Eastern part (i.e. the present Northern Cameroon, Chad and Central African Republic excluding the forested areas). 2 From: Yusuf Fadl Hasan and Paul Doornbos (ed.), The Central Bilad alSudan. Tradition and Adaptation, Khartoum: El Tamaddon P. Press 1977, p. 2. 3 Michael M. Horowitz, A Reconsideration of the „Eastern Sudan“,„Cathiers d’Etudes Africaines” (1967), pp: 381-398; Melville Herskovits, A Preliminary Consideration of the Culture Areas of Africa, „American Anthropologist” 26 (1924), p. 50-63; idem: The Human Factor in Changing Africa, New York 1962. 4 J. S. Trimingham, A History of Islam in West Africa, London/Glasgow 1962, pp. 34 I 105. �Historical importance of Arab muslim communities… 103 The whole ecozone of Sudan also referred to by Horowitz as the „cattle area” is characterized by dry tropical climate with only one rainy season during summer, diversified in terms of rainfall depending on the latitude and the elevation above the sea level of a given region. The ecozone vegetation consists of open grassland or trees and bushes generally defined as savannah, sporadically crossed by mountain massifs. Travelling from the north to the south, dependent on the average annual rainfall one may encounter various types of the savannah ranging from half-desert dry Sahel savannah also called the thorny one, through the grass-shrub-like, park-like and forest-like savannah. The present landscape of the Sudan zone was heavily affected by transformations resulting from the pastoral and farming activity of people connected, among others, with deforestation, overgrazing of the grass areas and land cultivation. Climate crises including irregular, multiannual droughts or locusts along with strategies of adapting people to the environment are typical of this region. They embrace methods of using various food sources including migratory animals farming, extensive cultivation methods based on rainfall, being more intensive in places with artificial irrigation, and declining activities of hunting and gathering. Generally speaking, Sudan zone has always enjoyed relatively favourable conditions for the development of farming and lack of natural barriers has for many centuries fostered long-lasting migrations there. It also encouraged the dissemination of practices connected with iron smelting and blacksmithing, craftsmanship and crops along with the inflow of other pastoral people both from the East (the Arabs) and the West (the Fulbe) searching for safety and new lands offering better water resources and fodder for animals. The above-mentioned peoples considerably affected the history and culture of this region. The wide-ranging trade developing there along with cultural ties between various regions �104 Maciej Ząbek and ethnic groups led to the formation of new cities and creation of statehood. In this region of the world since the Middle Ages it has usually meant the expansion of Islam and the Arab culture which widened horizons of the locals and enabled them to establish relations with other regions of the world. Although the importance of Central Sudan is often undermined, it plays a leading role as a connector between Western and Eastern Sudan. Therefore, its significance deserves our special attention and has become the leading topic of this article. Forms of statehood in central Bilad as-Sudan. Slave hunters and refugial people Kanem was the oldest state in Central Sudan – it was formed around the ninth century AD5, around Chad Lake. The second oldest state was Kanem’s successor – Bornu. Small states with strong urban centres like Kano, Zaria, Katsina and Gobir emerged in the fourteenth and fifteenth century to the West, on the territories of the Hausa people spreading to the country of Songhai upon the Niger River. In the nineteenth century they were finally conquered by Osman dan Fodio, who led the Fulbe tribes having arrived from the West. They established there a powerful Sokoto Sultanate and its dependent emirates (lamibe) in Adamawa Plateau. Around the sixteenth century other state organisations were also formed there: in the Benue River Valley – Juku and Nupe, between the territories of Hausa and Songhai – Kebbi and to the East of Chad Lake – Baguirmi, and farther to the East – the Wadai and Darfur Sultanates. Origins of the centralised political structure 5 From this period comes the oldest record from the Arabic sources. �Historical importance of Arab muslim communities… 105 in Darfur date back to the state of Dajo from the thirteenth century and its successor from the fifteenth century in the form of Tunjur state (probably formed out of “Arabized” Nubians), dethroned by the Kayra clan emanating from the local Fur folk who named this land and ruled it until 1874. Wadai, initially dependent on Darfur, was established in the sixteenth century probably by the Tunjur people led by Abd al-Karim. This state in the reign of Sabun in the second half of the eighteenth century became the key power of Central Sudan. Arab tribes flowing to Central Sudan from the east, known as Baggara or Shuwa, have never been regarded as the creators of the local statehood. Nevertheless, they exerted a significant impact on it, for example, by taking part in the process of Islamisation. Similarly, The Fulbe nomadic shepherds played an important role in the nineteenth century in the western part of Central Sudan, on the territories of the Hausa people. All these Sudanese states, non-coherent in terms of ethnicity had a lot in common as far as culture and structure are concerned. Their rulers’ primary concern was not only to increase the number of territories subject to them but also to deepen the process of Islamisation, bring the Arab judges, Muslim lawyers and other scholars as well as tradesmen and craftsmen. Those states existed mainly thanks to profits derived from the control over trans-Saharan trade and trade exchange with the main hubs at the Mediterranean Sea. Its major export industry included ivory, pelt and other Sudanese goods such as honey, ostrich feathers and slaves, workers and soldiers in exchange for weapon, horses, camels, textiles and other consumables. Admittedly, intensity of trade there was lower than in West Africa or Sudan close to Nile (mainly due to the lack of gold), yet the significance of the route via Bilma, Kawar and Zawila or the so called Forty Days Road (Darb al-Arba’in) from Kutum in Darfur to Egypt �106 Maciej Ząbek was of vital importance6. At the same time, those states benefited hugely from trade in salt extracted from the Saharan mines and transported farther into the savannah zone devoid in this mineral. They also organised regular expeditions to the south aimed at capturing slaves. Far-reaching trade also developed between East and West and it was predominantly based on copper extracted in Darfur and delivered to Kano and Bornu in exchange for Hausa textiles and Kola nuts cultivated in woodland areas of West Africa7. Thanks to trade relations with the Arab-Berber North along with traders, spiritual leaders and migratory pastoralist tribes coming from there Islam gained on popularity and started to play a significant role in the process of integrating the state apparatus through strengthening dynasties and the power elites. However, it was not powerful enough to eliminate local tribes whose existence was only consolidated by this religion treating them as extension of the family structures, which as a result weakened local state systems. It should be, however, stressed that not all the people in Sudan were zealous Muslims and Islam often had there its specific, syncretic and local aspect as local people who belonged to it did not always give up their beliefs and traditional practices. All the time political and power games were waged between particular tribes and nomads against the city dwellers and farmers settled there. Horses and camels owned by nomads often ensured them military advantage over farmers and enabled fast seizure of control over trade routes. They might have been the founders of the states like Kanem formed probably by the pastoral Barber 6 R. Karpiński, Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.), Historia Afryki od początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich 1996, p. 498 ff. 7 Ibid., p. 856. �Historical importance of Arab muslim communities… 107 or Nilo-Saharan Zaghawa8 tribes that conquered the agricultural Kanuri tribes (Kanembu). It was similar to the case of the Baguirmi led by the dynasty of the nomadic Tubu people. Yet, shepherds had never completely dominated farmers or city dwellers either politically or economically. On the contrary, numerical advantage of the settled people and steady sedentarisation processes of a nomadic population always had the opposite effect. Interaction and collaboration of pastoral and farming economy were the prevailing trends. In case of antagonisms farmers had to quit their principles and either accept the dominance of nomads or look for shelter because the military advantage of the latter group was obvious. In the states of Hausa they found shelters behind powerful safety barricades of local cities constituting real refugia, the so called birane which embraced not only buildings but also agricultural land9. In case of people like Sara, Banda, Manza and other living outside the boundaries of the existing states there was no other way than exile to the lands relatively hardly accessible to nomads. Farmers and non-Muslim people from this zone were almost regularly terrorised by the Arab slave hunters deriving from the so called jallaba10 merchants and by migratory Baggara shepherds. Wars with the use of underhand tactics were there waged for centuries. Territories in the southern part of Sudan zone were directly called „the state of slaves” (Dar Fertit) where real hunts 8 The name Zaghawa is not clear enough. In a wider context it is used to define all nomads between Nile and Lake Chad. In a narrower context, the name is used only to the nomad ethnos classified to the language group Teda, living on the contemporary borderline between the Republic of Sudan and Chad; Ibid., p. 493 ff. 9 Ibid., p. 531. 10 The name stems from their favourite outfit, djellaba, being also the male national outfit of Sudanese Arabs. �108 Maciej Ząbek were organised for the Nigritic tribes. Initially, they concentrated on the territories of the Eastern Sudan beyond the River Bahr al-Ghazal but following the flights of the locals (including the Banda people) they moved farther to the West, to the territories of the present southern Chad and the Central African Republic. At the end of the nineteenth century two famous Djellaba traders: al- Rahma Mansur az-Zubeir and Rabih Fadlallah az-Zubeir11 distinguished themselves in this peculiar entrepreneurship. Moreover, Rabih Fadlallah az-Zubeir founded a specific quasi – state on the border of the present Central African Republic and Chad based on fortified camps known as zeriba which served as base camps for the slave hunters. Annually they sent from those territories circa six thousand slaves12 through the state of Baguirmi and Wadai (in Egyptian Sudan slave trade was prohibited under the European influence) to Ottoman Libya. Representatives of the Nigritic tribes who wanted to avoid death or slavery had the possibility, having negotiated it with the invaders, to pay tribute to the Sultans of Wadai or Darfur but if they opposed they had to leave their existing whereabouts. It was a common strategy used in pre-colonial Africa. Low population density, lack of formal land property and unregulated issues of settlement and boundaries facilitated the decisions on migration. Refugees flew away to the mountainous or swamp regions, relatively hardly accessible to nomads, like e.g. Mont Mela (Jebel Mela) in the eastern part of the present Central African Republic. Steep slopes of the mountains, caves and mazes of tunnels constituted a natural area for refugees. Similar shelters were also found in the Jos Plateau in the Mandara Massif in the present Cameroon 11 See: J. Vansina, Kupcy z nad Nilu, in: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk: Marabut 2003, p. 528 ff. 12 D. D. Cordel, Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, „Politique Africaine” (2002), No. 85, pp. 16-29. �Historical importance of Arab muslim communities… 109 and Abou Telfan in Chad. People like Kirdi or Hajerai seeking shelter in those places have been referred to as refugial until today. They created a specific culture characterised by fortified villages and habitations situated at the slopes of the mountains and the so called „emergency agriculture” caused by a repeated series of famine. Famine resulted both from a dense population on the refugial territories, recurring locust plagues and the tactic of the „burnt soil” used by the invaders who detected the presence of men by noticing the fields of millet, which encouraged to theft or destruction. Thus, a new strategy became popular13. Millet was replaced by cassava which was not only more productive but also hardly discernible among other plants as it was not grown on separate fields. Migrations of Sudanese Arabs and their importance in the contemporary Chad Arabs in Central Sudan nowadays referred to as Chad Arabs belong to the groups of Sudanese Arabs formed between the fourteenth and eighteenth centuries as a distinctive ethnos in the Eastern Nilotic Sudan. Their ancestors flew from Arabia to Egypt and later on migrated along Nile to Nubia and Kordofan, from where they spread farther to the West, i.e. to the territories of Darfur and the present Chad up to the state of Bornu in the contemporary Nigeria. Immigration also headed for Central Sudan through Trans-Saharan routes, directly from Northern Africa but irrelevant in terms of numbers. Nevertheless, it is to be remembered that this way arrived merchants and various holy men (fakih or marabouts), legal experts and religious leaders whose si13 Ibid. �110 Maciej Ząbek gnificance in the process of spreading Islam, Arabic writing and general knowledge about the world proved to be invaluable. In Eastern Sudan indigenous Arabs from Arabia by mixing with the locals through marriages and adopting many local communities to their tribes not only led to their Islamisation and Arabisation but they themselves underwent the process of Africaniation, namely Sudanisation. As a result of those adaptation processes Arabs nowadays do not greatly differ from the indigenous Sudanese either by the colour of their skin or by culture which underwent extensive convergence. Among them, however, there are two groups to be recognised: Arabs, the so called Ja’alin-Danagla stemming, to a greater extent, from the Arabised Nubian agricultural communities and Juhayna-Fezara who in majority were the descendants of the pastoral tribes from Arabia. Both groups are divided into many more tribes forming unstructured confederations14. The first group was formed by the above-mentioned Tunjur people who for some time took control over Darfur and who are considered to have been the founders of the Wadai state. The second group embraced all the remaining tribes of Arab nomads dealing mainly with camel farming, a typical activity of the Arab Bedouins. Many of those groups, when travelling to the centre of Sudan, were forced to change camel for cattle farming which was better accustomed to a bit more humid climate in the southern part of the Sudan zone. This way was formed a more Africanised than the previous ones subgroup of Juhaynaah Arabs called Baggara (Arabic baggar: a cow) specialising in cattle farming which became the fundamental basis of their economy. Apart from cattle farming they also dabbled in goat and sheep breeding, slave For further information see: M. Ząbek, Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Warszawa: Dialog 1998. 14 �Historical importance of Arab muslim communities… 111 trading or elephant and giraffe hunting, in which they were regarded as specialists15. Baggara Arabs, beside the Fulbe people, with time became the largest group of nomads and shepherds in the Sudan zone. Their tribes settled on the territories along the River White Nile in Eastern Sudan through the territories of the South Kordofan and Darfur, Central Chad, Northern Cameroon up to the state of Bornu (present north-east Nigeria) constituting the so called belt of Baggarah Arabs or Szuwa as they are called in the western part. Nowadays, many Baggara groups, mainly because of losing their herds as a result of wars or overgrazing, deal with farming or trading and craft in the cities. Majority of them still pursue, however, the semi-nomadic type of economy based on migratory life stock grazing only during the rainy season whereas in the dry season (i.e. main part of the year) they carry on sedentary lifestyle in the villages. Their kinship system is based on the patrilineal lineage (khaszimbet) and flexible tribal communities system (qabila). Many of them possess two houses – permanent one in a village close to the water sources and another in a nomadic camp. Men often have more than one wife. One of them usually lives in a pastoral camp whereas others live in the village. They are responsible for almost all tasks connected with house-keeping and family including constructing movable shelters called „mate houses” (bet berish), milking cows and sale of milk, butter and cheese. Men take care of cattle herds and deal with millet, melons and cassava growing. Baggara people are famous for their zealous religiousness and conscientious observance of Islam practices: praying, alms giving or going on regular pilgrimages to Mecca. They also formed the For further information see: I. Cunnison, Giraffe hunting among Humr Tribe, „Sudan Notes and Records” vol. 39 (1996), p. 49-60. 15 �112 Maciej Ząbek most numerous group of Arabs in the Egyptian Sudan who supported the uprising of Mohammed Ahmed who declared himself Mahmid. Until present times Baggara people have boasted that Mahmid’s successor – Khaliph (Khalifa) Abdullahi ibn Mohammed, who organised and led the uprising along with the Cultural Revolution in the spirit of Orthodox Islam, stemmed from their tribes. In colonial times attempts were made to ascribe particular Baggara tribes to certain units of territorial administration, which however proved futile both in French Equatorial Africa and Anglo-Egyptian Sudan. Nowadays, in the independent Chad they constitute the worthwhile minority enjoying prestigious reputation but without great political influence. Their language, though not popular among non-Arab ethnic groups belongs, beside French, to the official languages in Chad. The reason for this state of affairs is more connected with the religious function of their language and Baggara people’s importance in the economy and dissemination of Islam than their role in politics. In Chad, they belong to one of the most entrepreneurial groups. They handle almost entire wholesale trade and lion’s part of the retail one. All the services like taxis and hotels are managed by them. They usually run Koranic schools and mosques by exerting significant influence on the Islamisation progress in this country. Their political strategy in Chad seems to be based on keeping distance and maintaining equilibrium towards all other ethnic groups. �Historical importance of Arab muslim communities… 113 The role of Sudanese route16 in the pilgrimage traffic to Mecca Open, mainly plain areas of the Sudan zone without natural obstacles played, as above mentioned, the key role in the cultural exchange between West and East Africa through migration of pastoral tribes and far-reaching trade. Pilgrimage traffic of Islam believers to Mecca, who travelled via the so called Sudanese route, exerted a great effect on that trade. The pilgrimages left a powerful impression on the inhabitants of the countries they went through and served as a way to get together with the “others”, to develop economic and political relations and cultural encounter between the folks of that region. They also boosted the migration of tribes (especially Fulbe-Mboror, Hausa, Bornu and Wadai) eastwards from the West, which in East Sudan was reflected in a considerable diaspora of those immigrants’ ancestors called Fellata. That general name meant “strangers” or “foreigners” coming from the west of Africa and perceived by the Sudanese Arabs also as the ancestors of the early pilgrims to Mecca who decided not to come back to their countries of origin. Walking pilgrimages or caravans of camels and donkeys started probably in the first centuries of Islam popularisation in this region (unfortunately there is no historical evidence on this topic) and lasted continuously until the 1960-s of the twentieth century when they became slowly superseded by air transport. PilgrimaRoute, or the „Sudanese Road” (Arab. ‘tariq Sudan) to the holy places of Islam, had its starting point in the Nigerian city of Maiduguri and through Abeche, El-Geneina, El Obeid, Sennar led to Sawakin upon the Red Sea, from which people by means of ships reached Jidda and Mecca in Arabia; ‘Umar al-Naqar, The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, University of Khartoum 2006, p. 106. 16 �114 Maciej Ząbek ges were organised both by individuals and rulers of certain states. Their intensity depended on the possibilities to ensure the safety along the route against natural disasters and human threats by the Sudanese states. It should be remembered that an attractive alternative, especially in case of majority of states located westwards from Wadai was offered by trans-Saharan routes and trails along the Mediterranean Sea to Egypt, and farther to Arabia. Eastwards from this state the “Sudanese route” to Sawakin upon the Red Sea was better known and more frequently used although since the collapse of the Nubian Christian states located upon Nile its significance has declined. Only after the formation of the so called “Black Sultanate” of the Funj people in Sennar, the Muslims started to use it. Obviously, Darfur inhabitants started to do it at the earliest, followed by their western neighbours from Wadai and all the others who could not endure to pass through the desert17. Popularity of trans-Saharan routes in the West of Africa was highly dependent upon the safety situation in Sahara and the states of the North Africa. Yet, from the territories spread farthest to the West, especially the early Empires of Ghana, Mala and Songhai, until the sixteenth century, the road through Sahara was much more often chosen than its shorter, but not so popular or even unknown counterpart in the form of „Sudanese route”. It resulted from no willingness on the part of pilgrimages to become the pioneers and discoverers to risk the adventures in Sudan. In fact Sahara was a challenge but it was better known and once crossed it offered the route leading through the populated areas under Muslim Law and comfortable places to rest in the Osman caravanserais. Besides, though states between Lake Chad and Nile were, at least since the tenth century, under the influence of Islam, 17 Ibid., p. 101. �Historical importance of Arab muslim communities… 115 there were no religious centres founded until the sixteenth century. In the very Nile Sudan, as already pointed out, a serious problem was posed to the Muslim pilgrimages by the Nubian Christianity which hindered Muslims the access to the Red Sea or to Egypt and the same reaching Mecca. Thus, pilgrims from West Sudan as a rule set off in caravans from the City of Walata do the Moroccan Fez or from Timbuktu through Taghaza (famous for its salt mines and the crucial parking space for caravans) to Libyan oasis of Ghadames and farther along the coast to Egypt and Mecca18. The most well-known pilgrim of those times, the ruler Mali-Mansa Musa, travelled to Mecca via this very route in 1324. Pilgrimages from West Africa flourished at the most in times of the Songhai Empire. From the city of Gao people embarked on a journey via route through the Air and Fezzan Mountains to Egypt following the example of the ruler of Songhai Askii Mohammed Great, who paved this way in 1515. He looked after the pilgrims and showed them great kindness. At his order pilgrims returning home were solemnly welcomed at the gates to the city of Gao and were given presents in exchange for their blessing19. Songhai people and other western Sudanese discovered “Sudanese Road” only after the Moroccan conquest in 1590 and the collapse of the Songhai Empire. Chaos which prevailed along with the increasing hostility from Tuareg tribes made them accept new conditions. For fear of capturing and slave trade they chose the city of Djenne as a new starting point for their pilgrimages. It was situated farther to the South and replaced Timbuktu and Gao. From that time pilgrimages headed for the South along Niger in the direction of the territories of the Hausa people where in the city of Maiduguri the “Sudanese Road” (‘tariq Sudan’) started 18 19 ‘Umar al-Naqar, ibid., p. 99. Ibid., p. 99. �116 Maciej Ząbek passing through the cities of Abeche and El-Obejd to the Red Sea and afterwards to Mecca. Knowledge about it was spread thanks to the earlier migration of Fulbe-Mbororo shepherds and Baggarah Arabs. In this way, Central and Eastern Sudan, not affected by the Moroccan assault and free from the Tuaregs’ aggression became the beneficiary of the Muslim pilgrimages’ practices and trade resulting therefrom. It should be noted, however, that this route did not straight away gain on popularity among all the western Sudanese people. The power of tradition often made people from the Hausa city of Katsina return to the North heading for the Air Plateau to Fezzan and Egypt. In the seventeenth and eighteenth century it was still an unsafe road and few people from those regions of Sudan decided to embark on a pilgrimage. Pilgrims left their homes unsure about coming back. Fewer caravans were organised due to the general crisis in the trans-Saharan trade resulting from declining price of gold in the basin of the Mediterranean Sea. There were no clear timetables of pilgrimages as it used to be in the past. Local Muslim lawyers and scholars (ulama) even announced that Muslims no longer had to make the pilgrimages and made statements (fatawa) offering other practices replacing them20. Only the creation of the Fulbe Sokoto Caliphate after 1804, preceded by the formation of other powerful Muslim states like: Bornu, Baguirmi, Wadai and Funj and the prohibition on attacking “people travelling to the House of God” by Osman Dan Fodio, laid the grounds for the formation of the homogenous Islamic structure spreading from Niger to Nile at the end of the seventeenth century. It protected the whole region by improving the conditions of pilgrims and popularizing this path among Muslims in the entire belt of Sudan. Organised governments ruling in the zone of 20 Ibid., p. 100. �Historical importance of Arab muslim communities… 117 Sudan along with parallels in religion, law and customs among them let the pilgrims travel around without being bothered by anyone. More frequent pilgrimages on this route were accompanied by the development of trade in copper from Darfur, blacksmith goods, Hausa textiles, and Cola nuts from the forest zone and also on a smaller scale in dates, cereals, cattle and local cotton textiles. Other goods including Indian textile products, Cowrie shells, spices and sandalwood reached the Sudanese route through Suakin upon the Red Sea. It was possible, however, thanks to the formation of, in a certain sense, informal economic community of all those Sudanese states and ensuring all the Muslims including both pilgrimages and long distance traders the minimum of safety under the Islamic Sharia Law. This way, they were given the opportunity to use the unified fare systems (states along the route collected the sort of a duty, most often paid in kind), to issue guarantees or borrow money without usury, by means of which that kind of trade had developed. Nevertheless, certain parts of that route still remained dangerous, like, for example, the route from Darfur through Kurdufan which became safe only after being conquered by the Sultan Mohammad Tairab from Darfur in 1785. Similarly dangerous was the route from Nile to the Red Sea crossing the territories of hostile tribes of Beja. Pilgrims, after reaching Nile, often chose the longer but safer passage through Egypt or even via Christian Ethiopia to Gonder and Massawa instead of going directly to Sawakin and Jedda21. Legends about Mahdi who was to appear in the East inspired the Islam believers from the West Sudan to embark on pilgrimages. The Mahdist uprising which was expected to cause the great 21 J. L. Burckhardt, Travels in Nubia, London 1819, pp. 405-407. �118 Maciej Ząbek Hijra did not lead to it and even considerably weakened the pilgrimage traffic as numerous would-be pilgrims were concerned about their lives and possessions22. Only the annihilation of the uprising by the British revived this movement. In the colonial times both extreme parts of the „Sudanese Road” (in Nigeria and Sudan) were under the British control and only its middle part (crossing Cameroon and Chad) was in the hands of France. The British, after the Mahdist uprising, started to control caravans on this route and issue special passports to pilgrims which had to be presented in control points. Still, this movement in the territories controlled by them was carried out undisturbed, contrary to the French colonies. The French, in an attempt to prevent the development of pro-Islamic ideas, formed numerous bureaucratic obstacles (ranging from non-issuing travel documents through the requirement to possess a defined amount of money, to accusations of illegal trade) to the free movement of persons and goods on this route. Still, they were unable to inhibit the process of illegal migration to the English-Egyptian Sudan which also due to economic reasons (the requirement of compulsory work binding on the French territories) was higher than ever before23. Further changes on the Sudanese Road began slowly to take place in the twentieth century. Since 1911 one could safely and relatively comfortably travel by railway from the city of El Obeid to Port Sudan – a new port situated upon the Red Sea. What was interesting, more often people who travelled via “Sudanese Road” were ruled by reasons other than the religious ones. In 1920 transport by cars was introduced on the entire “Sudanese Road” to further develop in the 1940-s and later on. Unfor22 23 ‘Umar al-Naqar, op. cit., p. 104. Ibid., p. 105. �Historical importance of Arab muslim communities… 119 tunately, the long-lasting war in Chad, which broke out shortly after gaining independence by that country, along with the present rebellion in Darfur halted that sort of pilgrimages. Besides, lack of asphalt roads hindered the development of bus transport which though more frequent from the 1960-s was gradually superseded by aircraft. Finally, I can only express the hope that after annihilation of local conflicts in the region a modern asphalt highway will be created from the Atlantic Ocean to the Red Sea and consequently the bus transport together with traditional pilgrimage and trade traffic on the route to Mecca will be restored. This process may be accelerated as many sections of this road have already been generated. All the countries of the Sudan zone could greatly benefit therefrom. Conclusions The importance of Central Sudan in the past as a vast border region meant the role of a bridge in the trade and cultural exchange not only between the North and Sub-Saharan Africa but also between Eastern and Western Sudan. It also came down to bringing together distant cultures, traditions, languages and religions. First of all, lack of natural barriers enabled mass migrations of pastoral tribes of Arab origin from the eastern part and of Fulbe origin from the western part of Bilad as-Sudan which to a certain extent were interlocked but not mixed together. Migrations of the Fulbe people predominantly concentrated in southern, lower latitudes of this zone focusing on exploitation of both park-like and forest-like savannah regions, whereas Arabs reached mainly higher and drier latitudes of this zone. Besides, the Fulbe dominated to a high extent the western part of Central Sudan �120 Maciej Ząbek (territories of present Nigeria and North Cameroon) while Arabs took over its eastern part (mainly the territories of the Middle Chad and Southern Darfur). Both groups of those exceptionally entrepreneurial people played a significant role in creating the statehood in this region, diversification of economy and Islamisation of the whole area. Sudan zone served as an arena of rivalry between particular groups but also as a room for dialogue and cooperation. Migratory character of this zone fostered general development mainly in terms of the material civilization development through enrichment of particular groups including Arab traders. It also allowed for the flow of ideas and dissemination of the Islamic legal system (Sharia), Arabic alphabet and consolidation along with further dispersal of Arab-Muslim culture in the heart of the African continent. It was possible thanks to the formation of the great coalition of the Muslim states where pilgrims and traders were protected and subject to a similar law. It allowed for the creation of the longest route in the entire continent of both pilgrimage traffic and trade character in the form of the so called „Sudanese Road” which was in use from at least seventeenth century almost incessantly until the present times. It should be stressed that the importance of this “Sudanese Road” in Africa may only be compared to the role of “Silk Road” in Asia. All these factors together enabled the zone of the early bilad as-Sudan to gain a considerable cultural, social and spiritual homogeneity thanks to the domination of Islam and Arab culture. Nowadays, this region serves as an influential centre aiming to propagate and preserve this culture in the entire Sub-Saharan Africa. Simultaneously, it should be noted that though many local African people (i.e. Nigritic ones) underwent to a large extent the process of assimilation and acculturation in a more civilised and �Historical importance of Arab muslim communities… 121 Map 1. Range of occurrence of Baggara Arabs (Szuwa) advanced, from universalistic perspective, Arab-Muslim civilisation, until now some of those people have managed to preserve their own identity and autonomy. Refugial populations serve as a perfect example. It illustrates vitality of African culture which has prevailed in this region despite the domination and agency of Arabs and the Fulbe people. Bibliography Burckhardt J. L., Travels in Nubia, London 1819. Cordel D. D., Des “Réfugiés” dans l’Afrique précoloniale, “Politique Africaine”, No. 85. Cunnison I., Giraffe hunting among Humr Tribe, “Sudan Notes and Records”, vol. 39, p. 49-60; Baggara Arabs, Oxford 1966. �122 Maciej Ząbek Horowitz M. M., A Reconsideration of the „Eastern Sudan“, “Cathiers d’Etudes Africaines” 1967. Herskovits M., A Preliminary Consideration of the Culture Areas of Africa, “American Anthropologist”, 26, 1924. Karpiński R., Sudan Centralny do końca XVI w., in: M. Tymowski (ed.), Historia Afryki od początku XIX w., Zakłada Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996. Trimingham J. S., A History of Islam in West Africa, London/Glasgow, 1962. Vansina J., Kupcy z nad Nilu, w: P. Curtin, S. Faierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Marabut, Gdańsk 2003. ‘Umar al-Naqar, The Historical Background to “the Sudan Road”, in: Yusuf Fadl Hasan (ed.), Sudan in Africa, University of Khartoum 2006. Yusuf Fadl H. and Doornbos Paul (ed.), The Central Bilad al-Sudan. Tradition and Adaptation, El Tamaddon P. Press, Khartoum 1977. Ząbek M., Arabowie z Dar Hamid. Społeczność w sytuacji zagrożenia ekologicznego, Dialog, Warszawa 1998. Résumé L’importance historique des communautés arabes musulmanes dans la zone du Soudan central Le but de l’article est de montrer l’importance du Soudan central, en tant qu’espace de grande frontière et de passerelle facilitant l’échange commercial et culturel non seulement entre l’Afrique du Nord et l’Afrique subsaharienne, mais aussi entre l’Est et l’Ouest de Bilad as-Soudan. L’article souligne le rôle des États musulmans précoloniaux dans cette région, des migrations de peuples pastoraux, de la domination de l’Islam et de la culture arabe, ainsi que de la création simultanée dans la région de multiples refuges territoriaux pour les peuples non-musulmans voulant préserver leur identité et leur spécificité. �PIOTR MALIŃSKI SEARCHING FOR NUBIAN DESERT GOLD WITH A METAL DETECTOR. Functioning and Organization of dahaba Occupational Group in Sudan Introduction Gold deposits laying in regions located between Middle Nile and the Red Sea were, since past times, attracting the attention of people trying to exploit them by different means. Information regarding this topic in written sources, as well as material remains related to gold exploitation have sparked interest of travellers, researchers and scholars. Thanks to that, gold mining in Nubian Desert1 (since ancient to modern times) became a subject of numerous studies between many domains of science. The Egyptologists have been analysing related ancient Egyptian text resources (Vercoutter 1959; Gundlach 1977), while archaeologists conducted surface research (Bloss 1937; Newbold 1948), as well as site excavations (Castiglioni, Castiglioni and Vercoutter 1998; Piotr Maliński – Institute of Political Science and European Studies, University of Szczecin (Poland). The word nub in Ancient Egyptian language meant gold, while Nubia was perceived as a legendary “land of gold” (Klemm, Klemm and Murr 2002, 215). 1 �124 Piotr Maliński Sadr 1997). A precious sources for the historians were works of medieval Arabic literature – authors of those manuscripts devoted much effort to describe Nubian gold (Lewicki 1967). A significant value as a source has also one of the relations of XIX-century European travellers (Linant de Bellefonds 1868). There are also numerous materials about search for this precious metal and its exploitation in later times – geological reports (Llewellyn 1903; Dunn 1911; Grabham 1929), mining companies reports, as well as broad fragments in scientific monographies (Whiteman 1971, 215-229). Though the history of gold exploitation in Nubian Desert has been thus quite well described, its status today remains poorly investigated. An occurrence of recent years, however, dubbed by media as “Sudanese gold rush”2 indisputably deserves scientific research – because of its scale, character and caused consequences. Especially interesting, for an ethnologist, is a phenomenon of searching for gold nuggets with the use of metal detectors. It represents a spectacular example of sudden civilization change, to which northern Sudanese tribe communities are exposed. An adaptation of the newest, technologically advanced inventions of Western world and their utilization in traditional economic activity (which for Sudanese is gold mining) has caused a number of cultural implications. Its social repercussion was founding a new, specialized occupational group. This article describes basic aspects of its organisation and functioning. The article is based mainly on outcomes of ethnological field research, performed in February 2011 in north-western regions of Nubian Desert. The remaining data presented was gathered during earlier research expeditions of the author in northern Sudan. In the years 2005-2008, he approached a traditional methods 2 http://www.rp.pl/artykul/556710.html accessed 29.08.2012. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 125 Plate 1. Ruins of the workers’ settlement in abandoned Umm Nabari gold mine in the Nubian Desert (photo P. Maliński). of gold mining in Middle Nile Valley and Bayuda Desert. In 2009, he performed a reconnaissance research in Wadi Gabgaba region of the Nubian Desert (visiting abandoned mines and mining villages, as well as other relicts of architecture related to exploitation of gold), while two years later he visited one of gold mining centers in Northern Kordofan (Soderi area). Observations and interviews undertaken in aforementioned localizations delivered diverse field research materials, allowing for obtaining review profile of the gold exploitation phenomenon. �126 Piotr Maliński Traditional methods of gold exploitation in Middle Nile Valley Before metal detectors became widely available in Sudan, gold was exploited using traditional methods. It is worth to mention two of them, used on eastern outskirts of Nubian Desert, as they were not extensively presented in research studies. Literature sources mentioning those methods are scarce, short and too general – while methods regarding gold mining in other regions of Sudan are the topic of several publications (Dunn 1921; Bell 1937). A method functioning at least since VII century on Middle Nile was rinsing the particles of gold from river sediments (Yusuf Fadl Hassan 1967, 53). This manner, though simple, was very arduous and time-consuming. The starting material originated most frequently from Nile, it was acquired particularly after annual overflow, accumulating fluvial sediment (sand and loam) in certain places of the riverbed. Mineral sediments from periodic watercourses (wadi) crossing the desert, were also exploited. In both cases the rinsing took place by Nile. A basic tool used to this work was a flat pan (recently being made of tinware) with a diameter of several dozen centimetres. A few or more handfuls of material were placed inside and then the pan was submersed in water. While the edges of the vessel were at the level of the surface of water, the vessel was set in characteristic circular motion. Because of this, lighter fractions of sediment were mixing with water, forming a suspension gradually overflowing over the edges back to the river. In result, the pan was filled with clear water, and at its bottom remained a concentrate of heaviest minerals. From them, gold flakes and particles were being picked with the use of bird feather or metal needle. An experienced and industrious prospector was able to gather from 1 to 1,5 grams of gold in a week. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 127 Plate 2. Women and children of the Manasir tribe during gold panning on the riverbank of Nile, near Hagar el-Beida village in 2005 (photo P. Maliński). In the end of recent century, in some farming communities (e.g. Manasir), gold panning was considered the most important economic activity, second only to agriculture (Abdelrahim Mohammed Salih 1999, 49). During periods when working on the fields was not required, whole families of farmers were panning the gold. A popular phenomenon was groups of women and children in squatting position by the river and leaning over the pans. Men were performing heavier tasks, bringing materials from desert wadi on pack animals. A gold exploitation method described above has lost popularity in recent years – mainly because of its low efficiency. A much more effective method of obtaining gold is mining, which is popular in northern Sudan among numerous groups of �128 Piotr Maliński amateurs (not professionally educated, but using traditional knowledge and experience). In this way outcrops of semi-transparent, white quartzite (marwa3) are exploited. They appear often in riverside and desert terrain, however gold is found only in few of them4. If the gold was found, the rock was extracted by an open-pit method, and then mined along the vein down the base. This way, the irregular shafts and adits are created, with depth between few to several dozen meters. To separate the quartzite, the simplest tools are used, such as hammers, mallets and wedges. Chipped blocks of quartzite weighing even several kilograms are loaded to plastic containers (jerikan), which the miners pull up to the surface using ropes. Material is then mechanically broken up in two stages: manual and automatic. First, the blocks are placed on a large harder rock base and crushed with a hammer. To limit the chipping, the rock base is surrounded by circular cover – a coiled, looped rope, additionally tied with rags. Its purpose is to protect the wor­ ker from being hurt by splinters, as well as to limit the loss of resources during breaking down the rock. The effect of this stage is a coarse quartzite aggregate. The dimensions of the chunks are usually several centimetres wide. The second stage of treatment is taking place in a simple construction impact crusher. Most commonly used model consists of a rotor placed at horizontal axis, to which several rows of swinging hammers (made of bulky steel rail) are fixed. The rotor is placed in a cylindrical cover (sometimes a fragment of empty tin barrel of diesel oil) to which the quartzite is poured. The axis of a rotor is powered (through a transmission belt) by stationary diesel engine with over a dozen kW of power5. The device crumbles quartzite to a fine powder. This loose mateArabic word marwa means also “marble” (Ca’fer Efendi 1987, 72). Reddish quartzite is considered the most “rich”. 5 Due to the fact that the engine is cooled by a liquid, it is often accompanied by a 250 litre barrel of water. The coolant is used in a closed circuit (after aspi3 4 �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 129 rial is then packed to sacks (shawwaal), used commonly in local agriculture and transport. The sacks are transported by cars from the mines to the riverbank of Nile, where powdered quartzite is being rinsed in traditional way (panned). In the case of remote mines distant from the river, instead of transporting sacks with quartzite, a more ergonomic solution is transporting water for rinsing. The water is brought by a water-cart, where basins dug in ground of several square meters surface are being filled with it. The basins’ bottom is sloped stepwise to the depth of ca. 1.5 meters. In the most shallow edge of the basin there is a worker with a pan. The process of rinsing quartzite powder proceeds almost the same as panning the fluvial sediment. In its final step, however, the particles of gold are not hand-picked (which would be very difficult due to their microscopic size), but instead mercury is used. Several cubic centimetres of mercury poured on the bottom of the pan and mixed with concentrate of heaviest minerals, binds even the smallest particles of gold. Droplets of mercury are then quickly poured on a textile (often a fragment of worker’s shirt) and squeezed. Inside the textile gold particles remain, partially polluted with mercury, which binds with gold and forms an amalgam. When a prospector gathers a larger quantity, he heats it with a gas burner – the remains of mercury evaporate leaving pure gold, which melts together forming an irregular ingot. The quartzite powder sedimenting slowly in the deepest side of basin is exploited from time to time and – after drying – it is being panned again. This effects in certain amount of gold, though much lesser than during first panning. A gold mining method described above is based on organized team work, in which only men participate. To work, certain quration and passing through the cooling system the water returns to the barrel). �130 Piotr Maliński Plate 3. An impact crusher grinding the quartzite in Soderi, Northern Kordofan (photo P. Maliński). alifications are needed, and each workplace benefits the occupational specialization. The endeavour requires also initial financial assets, which will allow to buy the necessary equipment (the crusher being the most expensive) and ensure its maintenance and transport. The owners of the mines are rich Sudanese, who can afford the beginning of exploitation. If the exploitation begins to bring income, the owner usually takes one third, while two thirds are split between miners and other workers. The amount of earnings is dependent on many factors: the content of gold in quartzite rock, conditions of mining and transport, number of miners and efficiency of their work. It is therefore difficult to calculate typical earnings of a gold mine worker, though it surely exceeds �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 131 Plate 4. Men of the Rubatab tribe near the mining pits in Wadi al-Lakhla in Bayuda Desert (photo P. Maliński). (several times) analogical earnings of a gold prospector panning the gold from fluvial sediments. Functioning and organization of dahaba Besides the aforementioned two methods of obtaining gold, a few years ago one more emerged in Sudan. It completely differs from the previous ones, because its purpose is to search for and exploit gold nuggets – as opposed to gold particles or dust. Localizing the nuggets requires special electronic equipment – the metal detectors. Mass import of metal detectors to Sudan, which �132 Piotr Maliński began between first and second decade of current century, caused quick adaptation and spread of the method. Currently, it is used on majority of gold-bearing regions of Sudan – especially on Nubian Desert6. The first stage of searching is to localize the outcrops of quartzite, called kola. Preferred outcrops are those on elevations and their slopes. Along with the surrounding rock they are subject to denudation, including processes of weathering and erosion7. As the result, both landform and structure of the ground change. Pieces of rock, falling down and flushing by atmospheric precipitation, accumulate along with sand brought by the wind at the base of a slope, creating mounds and alluvia. Thus, the forces of nature work much the same way that gold miners do – separating chunks of quartzite from the deposit, breaking them up and rinsing. This phenomenon is utilized by the gold nugget prospectors (dahaba). They search through slopes below outcrops with metal detectors, paying special attention to the ways the water flows (darb al-mooya). Prospection of these areas is not conducted by some specified method or plan, instead it has more chaotic character, partly intuitive, partly random. Dahaba themselves asked about this replied with amusement that they search the area by taminjeri method. The word is an Arabic title of the popular cartoon “Tom and Jerry”8. The plot of majority of its episodes consists of attempts to catch the mouse by the cat, which mostly take 6 The area called Nubian Desert by western geographers, is perceived by some Sudanese as two distinct deserts. While the land between Middle Nile and Wadi Gabgaba is called by them Sahra Nubiyya (“Nubian Desert”), the region between Wadi Gabgaba and the coast of Red Sea is referred to as Sahra Shargiyya (“Eastern Desert”). 7 Caused by atmospheric precipitation, wind, the Sun and the force of gravity. 8 http://en.wikipedia.org/wiki/Tom_and_Jerry accessed 01.09.2012. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 133 the form of chaotic pursuit. In a similar, not planned method the dahaba pursue the gold nuggets. The method changes in a moment of discovery of the first nugget. After its extraction – with a shovel (kooreek) or pickaxe (abu raaseen) – the surrounding area is thoroughly checked, especially area above (the quartzite outcrop) and below (where the water flows). Among dahaba there is widespread conviction that gold nuggets do not occur alone, so attempts are undertaken to find more of them. If the findings are successful, an area between places of all successful findings is even more thoroughly searched. Next, when the prospectors conclude that the area has been completely scanned by the use of metal detectors, they bring in the machinery. It is often an agricultural tractor (traktur) with a rear plough9 (mounted on three-point linkage and operated hydraulically). Construction machines can also be used: bulldozers and tracked excavators, as well as loaders. Excavations consist of removing a several dozen centimetres10 layer of ground on the whole area where gold nuggets were previously found. In most cases, the area does not exceed several hectares. The ground is then again searched using metal detectors. Due to removing the superficial layer of the ground, the range of the equipment is increased (exactly by the thickness of the removed layer), thus enabling the detection of gold nuggets deposited deeper. The search in the mentioned area are more systematized because of the marks left by vehicles. The marks are parallel strips, approximately as wide as the length of the ploughshare. The worker using a detector checks consecutive strips. After It resembles a bit the rear plough with a horizontal cutting edge, used in Europe for clearing the snow. 10 The thickness of the overburden being stripped depends on the machine used. A tractor with a rear plough gathers a layer of ground ca. 15-30 centimetres thick (depending also on type of ground). 9 �134 Piotr Maliński Plate 5. A dahaba working in Wadi Adeela in Nubian Desert. In the background, an encampment (kheema) of three teams of gold prospectors (photo P. Maliński). inspecting all of them and extraction of the gold nuggets (if any were found), the area is considered exploited. A basic organization unit in an occupational group described above is an encampment called kheema11. A structure of typical kheema is presented in Diagram 1. An encampment is formed by a few (2-4) teams. The teams work independently, though they are not self-sufficient because they use a common machinery for excavations. Every team has their own metal detector, a car, a tent, and a gas cooker. The tents pitched near each other form a camp, 11 Literally “tent” (Tamis and Persson 2011, 123). �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 135 near which cars are parked. Every day12, the teams set off to work (to different places, often distant from each other by a few kilometres away), and get back to the encampment for a meal and night. After complete exploitation of gold nuggets from the area the teams break camp and pack the equipment in the cars, which then move to another area. If gold is found in the new localization, the camp is set up again. If, however, no gold is found, people and cars move on to the next areas – until success. A typical team consists of four people: three prospectors (dahaba) and a driver. In a team there are three main activities: working with the detector, mining with hand tools and cooking. The prospectors change their activities daily, so in three days one prospector is alternately: a metal detector worker, a digger and a cooker. The driver’s duties are related to transport and delivering the supplies – encompassing driving, service and repair of the car. A manner of searching for gold described above needs to be supplemented with some data regarding used metal detectors (jihaaz) and their service. Generally, they are portable devices, using a phenomenon of electromagnetic induction to localize metallic objects. First serial model of metal detector has been produced in Great Britain in 1942 for military purposes (demining). It is worth mentioning that its prototype has been designed and constructed by two Polish researchers: Józef Kosacki and Andrzej Garboś (Modelski 1986, 221). In the second half of the recent century, metal detectors were used for many other applications, e.g. in industry, construction, archaeology, and also for There is an exception – the hottest season of a year, when the prospecting is performed at night. It is necessary not only for the comfort of the people, but also for the conditions of working with metal detectors. Some types of the detectors do not tolerate high temperature. Especially the coils of the detectors are vulnerable – being heated by sun causes interferences in electronic circuitry and loss of its sensitivity. 12 �136 Piotr Maliński Diagram 1. Structure of the organization of staff and work assets in an encampment (kheema) consisting of three teams (drawn by P. Maliński). treasure hunting. Over the course of time, many varieties of these devices were developed, with different constructions relying on different principles of operation. Among them appeared a type of detector specially designed and constructed for gold prospecting. In the beginning of 2011 in Northern Sudan its most popular model was Minelab GPX-4500, popularly called jeepee‘eks or jee- �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 137 pee‘es13. It is a detector operating by bi-level pulse induction with application of SETA (Smart Electronic Timing Alignment)14 technology. It consists of a harness worn on chest along with battery container (shanṭ a), on which an aluminium arm with a handle and an armrest is hanged. On the higher end of the arm an electronic module is fixed (along with switches, knobs, and liquid crystal display), whereas on the lower end – a coil15 (tabak). The equipment includes also headphones (sammaa‘a). The detector’s operator, after wearing the harness, hangs the arm on it, puts headphones on, connects the elements of the detector with cables and activates it. During prospecting, the operator walks slowly, manipulating the arm of the detector, so that the coil moves from side to side just over the ground. When the coil gets in the proximity of a metallic object, a signal is heard in the headphones. Though it seems easy, the proper exploitation of the device is rather complicated – the user’s manual of this detector has over 100 pages. Regulation of the device and its correct preparation to work require knowledge of the English language, ability to set electronic menu, as well as some knowledge of physics (encompassing principles of working of electric circuits and the phenomenon of propagation of electromagnetic waves in solids). Abilities The second name is sometimes a cause of misunderstandings because of its similarity to the name of satellite navigation devices GPS (Global Positioning System). The GPS receivers, frequently used in Sudan by Western archaeologists, are often perceived by the locals as a new, pocket size of metal detector, which can show on the screen “a path to the treasure”. The misunderstandings of this type are even easier, because a metal detector in Sudan is called colloquially jihaaz, which means literally “an instrument” (Tamis and Persson 2011, 108) and can be referred to a GPS receiver as well. 14 http://www.minelab.com/__files/f/3965/4901-0063-1.1%20Instruction%20Manual%20GPX-4500_screen.pdf accessed 28.08.2012. 15 While the producer offers seven models of coils, adapted to different conditions of using the detector, the Sudanese prefer those with the highest range. 13 �138 Piotr Maliński of the most dahaba, however, are limited only to assemble the detector and switch it on. During research, no person able to set the parameters by using English menu has been found. None of the persons using this particular model knew the function of a button on the handle – used to periodic balancing the influence of the mineralization of the ground (during which the coil has to be manipulated in a certain way). The Sudanese simply used the button to check the battery life. After the button is pushed, there is a short sound in the headphones signalling the beginning of three second long tuning of the coil to the ground. By dahaba, it was interpreted as a signal of proper energy level of the battery (because when the battery was dead, there was obviously no sound). Interestingly, it was the lack of knowledge about basic operation of metal detectors among the dahaba that made conducting ethnological research possible – which in turn provided data for this article. Dahaba decided to allow an ethnologist into their group on one condition – he will improve the sensitivity (hassaas) of their metal detectors. It was not a difficult task16, it only required reading the manual and changing the level of sensitivity of the device in menu options. Effects of this change, empirically tested by dahaba, improved the mutual relationships and allowed to conduct field research among the group of gold nugget prospectors. During the research, use of types of detectors other than described above was noted. Very popular are American White’s Electronics detectors (models GMT GoldMaster and Spectra V3i) and Teknetics T2 (colloquially called tiknis). Single specimens of Garret ACE 250 detector (gareto) are also found, as well as Jeo16 The author has a many years long experience with use of different types of metal detectors, gained in Poland both during archaeological research and other excavations, unrelated to archaeology. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 139 hunter Basic 3D (juhantyr). The last mentioned model deserves special attention because of a rare construction – the detector signals processed by computer software can be observed live in a form of three-dimensional, coloured image displayed on screen. The device also shows depth of the object and specifies its shape and size. Among dahaba, the model arouses strong emotions, though not because its feature to observe nuggets before digging them up, but due to large number of “false positives” (perhaps as an effect of inept handling). According to producer, the range of the detector is 8 meters deep, so verifying the authenticity of these signals requires much exhaustive (and often fruitless) physical work. The dahaba estimated the number of metal detectors, being used at Nubian Desert in the beginning of 2011, at around 30 000. Plate 6. Metal detectors used by dahaba in 2011: Minelab GPX-4500, Garret ACE 250 and Teknetics T2 (photo P. Maliński). �140 Piotr Maliński According to them, only one third of the devices were acquired legally (which is certified by a document attached to the detector, confirming payment of duty for an imported product). The remaining detectors are supposed to be contraband and were smuggled to the Sudan from Eritrea, Saudi Arabia and Egypt. The popularity of smuggled devices is attributed to lower prices than legal ones (which includes duty fee). Of course, government of Sudan tries to stop distribution and using illegal detectors, so certain preventive steps are taken. For example, the Nubian Desert is being regularly scouted by patrols of uniformed services working against contraband17 (mukaffaha). The patrols check the documents confirming legality (duty fee) of the detectors and confiscate illegal ones. The encampments of prospectors not having such documents invented a tactic for avoiding loss of precious equipment. First of all, in the encampment there is a small and fast car referred to as boksi18 (most commonly Toyota Hilux with rear wheel drive), ready for driving and equipped with water and food supplies for a driver lasting for a few days. Also, people in encampment as well as people working nearby attentively observe their surroundings. When a suspicious car, such as characteristic19 Toyota Landcruiser (colloquially kruzer) used by patrols appears on the horizon, the boksi driver instantly drives away taking all the metal detectors from the encampment. If the devices are used outside the camp, boksi travels through all working areas, gathers the detectors and leaves as fast as possible. This way an inspection performed by the patrol in the encampment is futile. Dahaba may present to the inspectors a false story – for example that they are Through the Nubian Desert passes a smuggling trail, connecting countries of the Horn of Africa with the Middle East. 18 A name derived from English “box”, referring to pick-up version of the car. 19 They are usually painted in the colour of sand. 17 �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 141 waiting for a worker who went to the city and took all detectors (legal, of course) for maintenance. They can also claim that they just camp on the desert (which is not forbidden in any way). The inspection of teams working in mining areas is futile as well20, as they do not have the detectors anymore. However, sometimes the patrol pursues the fleeing boksi. In this case, the fugitive driver tries to reach an earlier chosen place, called sharak – “a trap” (Tamis and Persson 2011, 187). It is usually a ravine (khoor) with a bottom covered by thick layer of loose sand. Boksi passes through this obstacle thanks to its high speed and low weight (the car has a lightweight construction and it is loaded only with a driver, detectors and some supplies). In contrast, a bigger and heavier kruzer is transporting the patrolmen, barrels with fuel and water, weapons, ammunition and other equipment. As a result, it sinks in the sand or passes through it very slowly, using reduction drive and a differential lock. Anyway, at this time boksi is far away, hidden beneath dunes or rocks21. After some time has passed, the car goes back to the camp (the driver ensures that the patrol does not wait at the encampment) and the dahaba can resume their search with illegal detectors. Despite this kind of difficulties with organization of the work and the aforementioned problems with proper use of the equipment, many of the dahaba are successful in the search for gold. The nuggets found with the use of the detectors are most often classified by weight or shape. Every class has its name, common- If the boksi does not make it to the team before the patrol, sometimes the prospectors bury the detectors in the sand – to hide them and prevent confiscation. 21 The driver of boksi tries not to leave traces of tires on the sand, by which a patrol could find him. Therefore, he tries to avoid escaping through the sand, driving on stony surface if possible. 20 �142 Piotr Maliński ly used by the dahaba. This classification along with nomenclature is presented in Table 1. Nugget mass [g] Name Translation <1 namusa “black fly” 1-4 tas‘ali “melon pip” 4-30 janzabiil “ginger root” 30-100 tabla “padlock” 100-1000 baṭ aaṭ is “potato” >1000 khaliyya “honeycomb” Table 1. Classification of the gold nuggets according to their weight The contents are of approximate nature, and the names are not used consequently. There is a clear tendency to overstate the class of found nugget. It seems that this phenomenon is meant to improve the prestige of the finder (and his team) among the dahaba. As an example, one of the examined teams has excavated a gold nugget weighing almost 800 grams. It should be therefore classified as baṭ aaṭ is, but all members of the team unanimously called it (exaggerating) khaliyya22. It is worth mentioning that the largest known khaliyya, excavated by dahaba in 2010, weighed ca. 6 kg. This most valuable single find is popularly known and widely commented in desert encampments. However, during the interviews the prospectors stressed that there was a lot of cases where more smaller nuggets were densely located in a small area – probably originating from a single outcrop of quartzite. Accor22 A form of the found nugget could play a part in giving it this name. Its perforated, openwork structure was more similar to the honeycomb, than to a tuber of potato. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 143 ding to gathered information, one team was reported to extract more than 120 kg of gold over a few days. The gold nuggets found by the team members are seen as a collective property – they are, in fact, an effect of hard work of the whole team. During the research, all of the prospectors unanimously stated that the cases of usurping the gold nuggets practically do not happen. Everybody in the team is expected to be honest and sincere. Some questioned prospectors stated, that if somebody hid the found gold, intending not to share it with other team members, God would punish him by hiding gold nuggets from him, also intending not to share the gold with a dishonest man. A strong belief was noted that such curse could affect the whole team or even a whole encampment – so the failure in searching would be affecting all the people working with a fraud. To limit the possibility of dishonest behaviours, dahaba most often work in pairs, where the metal detector operator and the digger watch each other’s actions. The prospectors preferring to work alone are quickly dismissed from a team. Such solutions exist to guarantee that all of the mined gold will be at disposal of the whole group. However, in the end, acquired resources have to be divided between all the members of the team. The system of this division, presented on Diagram 2, requires some explanation. From time to time, all the nuggets gathered by the team are being transported to one of the cities located by Nile and sold. From the money made, an amount is separated, called masarif or mez, reserved to buy supplies for the whole team. Among the supplies are foodstuff, gas for the gas cooker and several sets of batteries for the metal detector. The remaining sum of money is then divided in two stages. First, the money are split in three equal parts, respectively, for the prospectors, the metal detector and the car. These parts are then divided even further. The money for prospectors are split evenly among them. Considering that the typical team consists �Diagram 2. Distribution of profits in a dahaba team (drawn by P. Maliński). 144 Piotr Maliński �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 145 of three prospectors, every one of them gets a third part, being a ninth part of the initial sum. The whole money reserved for the metal detector is given to its owner23, in other words, the owner gets one third of the initial sum. The money for a car are being divided unevenly. Only a fourth is given to the driver (being a twelfth of total sum), the remaining three-fourth is given to the owner of a car. With this money, he has to provide automotive supplies – fuel, engine oil, gear oil, a set of filters of fuel, oil and air, as well as parts needed for maintenance of a car. These expenses are marked on the diagram as letter “X”. In the end, the owner of a car gets one fourth of the total sum, reduced by “X”. As the scheme presents, the largest part of the money goes to the owners of the metal detector and the car. The amount of earnings is related to amount of investment. The physical work, in contrast, provides less money. A comparison of workers’ salaries shows the dependence of their value on physical fatigue. A driver (whose work is considered as the lightest) gets less money than a gold prospector. The rules of division described above seem to be clear, yet in reality this system undergoes some modifications, which can significantly complicate it. Above all else, some prospectors can be at the same time the owners of instruments of work – for example, one of the prospectors can own the car or metal detector. In such cases, salaries being an effect of work and profits being an effect of ownership of instruments of work are added – with their sum going to one person. Much more complicated situations occur when an instrument of work is attributed not to a single team, but to whole encampIf a detector is a common property of several persons – who contributed their money to buy it – the sum of salary money is divided among them. If the contributions were equal, the division is equal as well. In other cases, the division of the salary takes into account the percentage of the contributions of the owners. 23 �146 Piotr Maliński ment (a tractor or bulldozer). Such machine brings profits both to its owner and its driver (who can also work as a prospector). These money are being drained from the assets of individual teams in a given encampment, taking into account the surface of auriferous terrain mined by a given team. In this matter, different, individual and sometimes casual (and not always clear) rules of profit partition are applied. Also, sometimes a team can find nuggets in place where a machine cannot reach (in higher parts of rock rubbles) and then the team does not have to share its profits with machine’s owner or driver. Summary At the source of popularity of the gold searching method mentioned here, there are few factors worth describing in detail. First, the idea of search with a “treasure detector” seems to strongly influence the imagination of its users – especially those of Arabic-Muslim culture. A motif of buried treasures – and their clever and brave discoverers – is present in Arabic oral and written tradition since many centuries. The metal detector has become a tool which made possible a practical and effective realization of treasure hunting ethos. In this context, the ergonomics of the work with this tool is especially significant. It does not require – like mining – the long, arduous physical effort, to gather only a few particles of gold in the end. Using a metal detector is no more exhausting than usual, slow walk – by which one can (theoretically) find and possess a “golden treasure” of a value exceeding a many month salary of a gold mine worker. Also, a method of searching for gold nuggets with a metal detector is technologically easier than the mining method. First of all, it does not require hundreds of litres of water (which is scarce in the desert) needed to rinse the quartzite dust. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 147 Costs of exploitation are also lower, because a metal detector – in contrast to impact crusher – does not need tens of litres of fuel, motor oil, spare parts and periodic repairs. Cost of batteries is relatively low, and the construction of a detector does not wear out (assuming proper use). The most important factor, making the method so popular, is its effectiveness. Though it is hardly a rule, it is not limited to single cases. In fact, the effectiveness of searching for gold with metal detector is full of risk and uncertainty. However, bravely taking a risk is one of typical behaviour pattern in the Arabic world, as well as certain fatalism – in form of surrendering to divine judgements (including failures). Such attitudes seem to predestine people of this culture to conduct the search for gold. A social image of dahaba which has been popularized in Sudan also plays an important role. For obvious reasons, cases of fortunate finders of gold nuggets are becoming popular thanks to their promotion in mass media and presence in contemporary oral literature. They bring the attention of audience, and for many may be an occupational motivation. In contrast, numerous examples of futile, fruitless search are not so interesting, because they do not affect the imagination of the Sudanese so strongly. It is worth mentioning about consequences, which were caused by the emergence of described occupational group in Sudan. Apart from widely commented effects, by which the inflow of gold influenced state economy and finances, minor effects can be observed in the social and economical spheres. One of them is the appearance of large number of young Sudanese, who quickly got rich due to gold prospecting. Those people, thanks to quickly accumulated assets are able to successfully meet the social expectations, i.e. to marry and invest in enterprises meant to provide support for their families. They become a new model of prestige, clearly visible to their peers, who try to match it. On the other hand, suddenly becoming rich is a situation overgrowing some �148 Piotr Maliński young men. The wealth acquired in one day makes them instantly jump several levels up the social ladder, a position for which they are not prepared. It may have fatal consequences – among the dahaba there are young people that lost their fortune as fast as they have gained it, additionally developing addictions. Especially alcoholism is spreading on a scale never seen before (in northern Sudan). It seems that these phenomena inherently accompany every “gold rush”. However, among the gold prospectors there are no assaults, pillage and robbery murders. Amid another cultural consequences, which dahaba activity causes, emerged a problem of endangering the cultural heritage of Nubian Desert region. A vision of destruction, which a several thousand crowd of detectorists can achieve, gives especially archaeologists sleepless nights, as the prospectors are operating in regions, that are difficult to protect and conserve. It has to be noted, however, that these people are searching for precious gold, not “priceless” relics of the past. While the natural landscape is thoroughly changed (marks after searching for gold are now a characteristic phenomenon in many desert areas), destruction of cultural heritage are unlikely to be as common. The prospectors themselves state that “dahaba digs only when he hears signal in the headphones”. Such attitude seems to point that every archaeological sites not containing metallic artefacts are safe from plundering. This does not, however, exclude a possibility of unintentional interference in various archaeological remains, during the excavation with the use of heavy machinery. Indeed, the level of danger or damaging the resources of archaeological heritage needs to be verified by the reconnaissance research, which would make the investigation of the state of known sites possible – and perhaps an occasion to discover new, unknown ones. The last idea can involve the dahaba themselves – using their field knowledge of poorly explored areas of Nubian Desert. �Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector… 149 Bibliography Abdelrahim Mohammed Salih 1999. The Manasir of Northern Sudan: land and people. A riverain society and resource scarcity. Köln. Bell, G. W. 1937. ‘Shaibun Gold’, Sudan Notes and Records 20, 125-137. Bloss, J. F. E. 1937. ‘Relics of Ancient Gold Miners’, Sudan Notes and Records 20, 313-315. Ca‘fer Efendi 1987. Risāle-i Mi‘māriyye. Leiden-New York-København-Köln. Castiglioni, A., Castiglioni, A. and Vercoutter, J. 1998. Das Goldland der Pharaonen. Die Entdeckung von Berenice Pancrisia. Mainz. Dunn, S. C. 1911. Notes on the mineral deposits of Anglo-Egyptian Sudan. Khartoum. Dunn, S. C. 1921. ‘Native Gold Washings in the Nuba Mountains Province’, Sudan Notes and Records 4, 138-145. Gundlach, R. 1977. ‘Goldminen’, in W. Helck, W. Westendorf (eds), Lexikon der Ägyptologie. Vol. 2, Wiesbaden, 740-751. Grabham, G. W. 1929. ‘Gold in the Anglo-Egyptian Sudan and Abyssinia’, Comptes rendus. International Geological Congress 2, 279-280. Klemm, D. D., Klemm, R. and Murr, A. 2002. ‘Ancient Gold Mining in the Eastern Desert of Egypt and the Nubian Desert of Sudan’, in R. Friedman (ed.) Sudan and Nubia. Gifts of the Desert, London, 215-221. Lewicki, T. 1967. Średniowieczni pisarze arabscy o bogactwach mineralnych Afryki i ich eksploatacji (Mediaeval Arabic Writers on the Mineral Resources of Africa and their Exploitation). WrocławWarszawa-Kraków. Linant de Bellefonds, L. M. A. 1868. L’Etbaye. Pays habité par les Arabes Bicharieh. Géographie, ethnologie, mines d’or. Paris. Llewellyn, A. 1903. Report on mining concession in the Egyptian Sudan. Place of issue not stated. Modelski, T. 1986. The Polish Contribution to The Ultimate Allied Victory in The Second World War. Worthing. Newbold, D. 1948. ‘Deraheib Gold Mines’, Antiquity 22, 33-34. �150 Piotr Maliński Sadr, K. 1997. ‘The Wadi Elei finds: Nubian desert gold mining in the 5th and 4th millenia B.C.?’, Cahiers de Recherches de l’Institut de Papyrologie et d’Égyptologie de Lille 17, No. 2, 67-76. Tamis, R. and Persson, J. (eds) 2011. Concise Dictionary. Sudanese Arabic – English, English – Sudanese Arabic. Khartoum. Vercoutter, J. 1959. ‘The Gold of Kush’, Kush 7, 128-153. Whiteman, A. J. 1971. The Geology of Sudan Republic. Oxford. Yusuf Fadl Hassan 1967. The Arabs and the Sudan: from the seventh to the early sixteenth century. Edinburgh. Résumé À la recherche d’or avec le détecteur de métaux sur le désert de Nubie. Le fonctionnement et l’organisation du groupe professionnel dahaba au Soudan Le texte traite des résultats de recherches ethnologiques sur le terrain, ménées par l’auteur dans les années 2005-2011 au Soudan. Ces recherches ont été consacrées aux méthodes traditionnelles et modernes d’extraction d’or dans la région de la vallée du Nil moyen, désert de Bayouda, désert de Nubie et du Kordofan septentrional. L’auteur présente avant tout le phénomène, appélé par les médias la «ruée vers l’or» qui consiste à la recherche massive des pépites d’or avec les détecteurs de métaux. La formation d’un nouveau groupe professionnel au Soudan, à savoir dahaba était l’une des conséquences de ce phénomène. Dans ce texte on décrit aussi bien le fonctionnement, les méthodes et l’organisation du travail que le système de répartitions des profits au sein du groupe. L’auteur aborde également la question du danger potenciel du patrimoine archéologique du désert de Nubie par des fouilles visant l’exploration et l’extraction de pépites d’or. Keywords: gold, metal detector, occupational group, Nubian Desert, Sudan. �KATARZYNA GRABSKA PETER MILLER THE SOUTH SUDAN HOUSE IN AMARAT: SOUTH SUDANESE ENCLAVES IN KHARTOUM In July 2011, South Sudan became an independent nation, and broke off from the North. This break up came as a violent experience for the people of the two nations. The dynamic changes that followed the separation of the two Sudans affected the lives of the people from the North and the South, as well as those con- Katarzyna Grabska – PhD, is a social anthropologist. She is a senior research fellow at the Global Migrations Centre, at the Graduate Institute of International and Development Studies (IHEID) in Geneva and an affiliate of CEDEJ Khartoum. She has been researching issues of transformations of social and gender relations in particular in the context of war, displacement and return among South Sudanese in Egypt, Kenya, South Sudan and Sudan. She has published widely on these topics, including her monograph entitled Gender, Identity and Home: Nuer repatriation to South Sudan (2014). Her most recent research focuses on adolescent girls’ migration from Ethiopia and Eritrea to Sudan. Peter Miller – is a Masters anthropology student at the University Paris VIII Vincennes – Saint-Denis. His current research project focuses on marriage strategies and identity practices in Khartoum, part of a wider project directed by the CEDEJ Khartoum. �152 Katarzyna Grabska, Peter Miller sidered ‘Jenubeen’ (Southern or South Sudanese1) in the North and those considered ‘Shageen’ (Northern) in the South. With the political developments in the two nations and the introduction of new citizenship laws, Southerners became foreigners in the North, while Northerners lost their citizenship privileges in the South2. The political changes had profound impact on the social, political and economic reconfigurations, as well as identity claims in the two nations. Despite the large population movements that followed, with those considered Southern Sudanese moving to South Sudan, and those considered Northerners going to Sudan, and in the wake of the current civil conflict in South Sudan (on-going since 2013), there are increasing numbers of South Sudanese who either remained or became displaced in the North. These changes in the population composition as well as new political and economic arrangements between Sudan and South Sudan had a direct impact on the multidimensional transformations that took place in the Sudans, and in Khartoum in particular3. In what follows, we present the first reflections and impressions of our two different on-going ethnographic fieldworks that were carried out between 2015 and 2016, giving some insights into a particular enclave of South Sudan in one of the neighbourhoods in Khartoum, Amarat. The research is mainly ethnographic, during which we have followed lives of different groups in several neighbourhoods in Khartoum to understand their everyday life, iden1 We use the term Southern Sudanese to denote those groups hailing from the South of Sudan before the emergence of the independent South Sudan in 2011. South Sudanese is a term used to denote those coming from or identified as affiliated with South Sudan. It should be noted that the Arabic translation is the same, Jenubeen, for the two politically different terms. This is also significant as it makes an interesting insight into the identity politics and practice in the two Sudans. 2 Babiker 2015. 3 See Casciarri et al 2015. �The South Sudan House in Amarat… 153 tity politics and their everyday practices. The notes presented below are based on in-depth interviews and life story interviews carried out with residents of Amarat, as well as other South Sudanese residing currently in Khartoum. They are substantiated by observation and participation in the everyday life in Amarat as both researchers resided there between 3 months and 2,5 years within the period of 2014-2016. We are both anthropologists who have been working with South and Southern Sudanese. Katarzyna Grabska has researched among the Nuer of South Sudan in Egypt, Kenya and South Sudan (see Grabska 2014), while Peter Miller is currently finishing his Master 1 with a specific focus on the Amarat neighbourhood, marriage practices and identity politics within in it. We first introduce Amarat, a first-class wealthy neighbourhood in Khartoum, underscoring its heterogeneous character and juxtaposing it as a metaphor of ‘Sudan’. The heterogeneous character of the neighbourhood is used as an analytical base to address the questions of the categorisation and use of urban spaces. Next, we situate the South Sudanese population in Amarat, stressing certain particular impacts of the 2011 separation on their lives. We then move on to describe their living arrangements, with a specific example of a ‘South Sudanese house’ in Amarat, which we believe symbolises the heterogeneity of the neighbourhood, but also a specific South Sudanese enclave within this residential quarter. The house also serves as a metaphor for the predicament of the current situation of South Sudanese in Sudan, as well as the on-going civil conflict in the South. The discourses of the residents of the house form the base of our second analytical axe, addressing the issue of identity transformations amongst urban migrants. �154 Katarzyna Grabska, Peter Miller Amarat: the “first class” neighbourhood of empty houses Al-Amarat is a planned neighbourhood constructed in the 1960’s, on what was the southern border of the colonial city of Khartoum4. Due to the rapid sprawling expansion of the city, Al-Amarat is now a central neighbourhood situated to the west of Khartoum International Airport, bordered by two of the city’s highways, Africa Street and Mohammed Nageeb Street. Categorised as a “first class5” neighbourhood, Amarat was designed to accommodate a developing Sudanese upper class mainly composed of civil servants, and to symbolise a modern way of living in the newly independent Sudanese capital with villas, gardens, paved roads, and commercial streets6. Although this population is still very present in the neighbourhood today, it’s significance is less and less important due to the gradual commercialisation of Amarat, with more and more residential buildings being turned into offices, company headquarters and commercial businesses. Having been categorised as a “first class” neighbourhood, Amarat tends to be left out of analysis concerning marginalised popAlawad Sikainga, 1996. Residential land classification in Khartoum started in 1906 with three classes: first, second, and third. This classification envisaged regrouping populations by their income. In 1924 ‘Native Lodging Areas’ were added to, designed to accommodate temporary urban workers. In 1947 the ‘Towns and Land Scheme Act’ was introduced re-enforcing the division of housing in these three classes, adding the criterion of plot-size, building materials and lease duration. The 1st class encompasses the most wealthy population group, able to afford the largest plots and modern construction materials. The plot size diminishes and the building materials become more basic as the classification descends. The current classification system comprises 5 classes(Elhoweris 2006; Sauloup 2011). 6 Denis, 2006. 4 5 �The South Sudan House in Amarat… 155 Location of Amarat ulations in Khartoum, such as the South Sudanese population. In fact, the “first class” definition tends to render an economically and socially homogenous image of the neighbourhood of inhabitants with privileged status therefore camouflaging the diversity that exists within. This official categorisation of the different neighbourhoods of the city erases the diversity of the local situation. Others have noted that this type of official classification and categorisation represents the imagined and socially constructed identity of an urban space, which in reality is far from homogenous7. Through our ethnographic observations in Amarat we have discovered a socially heterogeneous quarter that when an- 7 cf Gillette 2014; Sauloup 2011. �156 Katarzyna Grabska, Peter Miller alysed in its complexity can serve as a metaphor for post separation Khartoum and Sudan. Amarat has been known as a neighbourhood where the expatriate community is concentrated, due to the number of embassies, international organisations and think-tanks present, combined with the Sudanese State’s desire to ensure that foreign nationals live in first-class areas. However, presence of the expat community in Amarat has reduced over the past years, partly due to the expulsion of several aid organisations, religious groups and individuals. The first wave of expulsions happened in 20098 as a manifestation of the Sudanese government’s response to Omar alBashir’s indictment by the International Criminal Court for war crimes and crimes against humanity in Darfur. Thirteen aid agencies working in Darfur were the principal targets of this expulsion, many of who had offices and/or personnel living in Amarat. The second wave came in 2012, after South Sudan’s independence, and focused more on Catholic religious groups (considered sympathetic and collaborative with the South Sudanese population), foreign individuals, and a smaller number of aid agencies9. It is also worth noting that during the period of the Comprehensive Peace Agreement (CPA), up until the period following the 2011 referendum on South Sudan’s independence, there was a mass influx to Khartoum of personnel working for international organisations, many living and/or working in Amarat. After the independence of the South and with the more restrictive policies of Sudan regulating the presence and work of international organisations, a number of UN agencies and international NGOS left the country, some moving to the South. 8 http://www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html (consulted 21/03/16). 9 http://www.bbc.com/news/world-africa-18296430 (consulted 21/03/16 ). �The South Sudan House in Amarat… 157 In addition to these two major exoduses, the country is suffering from an economic crisis, crippling the nation due to a loss in petrol revenues since South-Sudan’s independence and the economic sanctions imposed on the country since Omar al-Bashir’s indictment by the International Criminal Court. These are some of the reasons constantly used to explain the number of empty houses and stalled construction sites in Amarat. The wealthy Sudanese residents of Amarat, those whom are generally associated with the neighbourhood, are typically the owners of their villas, constructed by their own families since the 1960’s. They consider themselves, and are considered by some others, as belonging to one of10 the top strata’s of Sudanese society, and are therefore bearers of high levels of economic, cultural and symbolic capital. Today’s residents tend to come from families with a significant social standing around the time of Sudan’s independence, often working in previous governments as ministers or clerks; or for the State as doctors, engineers, professors, among others. They are generally highly educated with master or PhD degrees; the majority having frequented universities overseas, and therefore find themselves today in functions that ensure a relatively high income. Amongst this seemingly homogenous population one can already notice ethnic diversity, symbolic of the multi-ethnic composition of Sudan as a whole and the ‘melting-pot’ of Khartoum. However, this ‘ethnic diversity’ amongst this ‘elite’ class reflects a wider and highly contested issue in Sudan: the centralisation and monopolisation of power. Almost all of Amarat’s wealthy resIt is important to underline that Amarat is home to one of the Sudanese elites, who cohabite in their neighbourhood with an international elite. There are many other elites, for example the religious elite (who tend to live in Omdurman), the less wealthy but intellectual elite, the elite connected to the government and civil service etc. See Babiker Mahmoud, 1984. 10 �158 Katarzyna Grabska, Peter Miller idents either come from groups originating in the Northern and Central Nile-Valley parts of the country, or migrant communities who established themselves economically through trade during colonial times. The first category tends to include populations that identifies themselves as Arab and/or Nubian11, and more specifically those who claim to be Jaaliyin, Shaigiya and Danagla, groups synonymous with the monopolisation of political, military and trading power12. The second category can be characterised by dwindling Christian populations. They consist of Copts originating either from Egypt or Sudan who make up the largest group, and Roman-Catholic or Orthodox Christians originating from Greece and other Eastern Mediterranean countries, whose migration is linked to the nineteenth century expansion of the Ottoman Empire13. These Amarat residents express and maintain their domination through their symbolic capital14. Their enormous villas with well-tended gardens are guarded behind 3 metres walls – the style of the villa is seen as a far cry from the typical Sudanese home, the hosh, a single-story mud and dung construction. They tend to employ several domestic workers, cooks, cleaners, drivers, guards, and gardeners. Their capacity to do so is again a way to affirm their symbolic status as privileged classes. Yet, once an The use of ‘ethnic’ identities is of course problematic from an anthropological point of view as it is linked to concrete racial origins instituted during the colonial time in Sudan. 12 Ryle, 2011, p. 35. 13 James, 2011, p. 47. 14 ‘Symbolic capital’ references the concept coined by Pierre Bourdieu in his famous work, La distinction.. Symbolic capital refers to the resources available to an individual that grant them honour and prestige through the recognition by others. In our specific case, the villas, walls, luxurious cars etc., are all means by which certain Amarat residents can affirm their superior symbolic status vis-à-vis to others (Bourdieu, 1979). 11 �The South Sudan House in Amarat… 159 exclusive neighbourhood, the residents of Amarat are becoming more and more economically diverse. Luxurious cars are accompanied by more common vehicles, a testament to the present heterogeneity of Amarat residents. However, as the price of cars is high in Sudan (particularly new models which are often observed in Amarat), the mere fact of owning one alludes to a certain economic status. The cars are kept immaculately clean, suggesting that the cleanliness of the car might be a way of distinguishing oneself from the general dusty environment of the street. The cleanliness relates also to keeping the moral standing, being proper, adab and respected15. The way of life of wealthier Amarat residents, enclosed in their private space behind their walls topped with barbed wire, and their habit to travel everywhere by car leads us to another vital point in understanding Amarat: the dichotomy of the use of space. This dichotomy exposes that symbolic status of people: those ‘of the street’ who live more in the ‘public space’ and those who can afford their ‘room of their own’, to paraphrase the words of Virginia Wolf, in their private villas and behind the walls. Yet, their lives are much more in the public sphere, as they often represent the government, international and business elites who actively participate in the ‘public’ life. These residents are not often observed socialising in the street. Those who occupy the street – who work, socialise and live in this public space – represent another fringe of the population: the marginalised. They also represent the peripheral regions of Sudan that have suffered from underdevelopment for years, the direct effect of the centralisation of power and development16. They all share a history of a more or less recent migration to Khartoum, often citing war, famine 15 16 Fabos, 2008. City Limits, 2011. �160 Katarzyna Grabska, Peter Miller and a lack of opportunities as their reasons to come to the capital. They come from South Sudan (some having returned during the period of peace, coming back when war broke out again), Darfur, South Kordofan, Nuba mountains and other border areas. There are also Ethiopian and Eritrean migrants and refugees who come to look for luck, money, protection and a better life in Sudan. They either work providing services to the wealthy resident families, or as labourers, or selling goods and providing services on the street to their peers and local residents for small gains. The two groups interact on a daily basis, and complement each other in their search for livelihoods and status. For example, those working on the street also offer services for the privileged classes of Amarat, such as car washing, transport, shoe shining. They also provide simple but necessary supplies such as cigarettes, street food, and phone cards17. The South Sudanese in Khartoum Khartoum has been for a long time one of the major destinations for the displaced and migrant populations from South Sudan18. According to the recent UNHCR Rapid Assessment report (2014), following the secession of South Sudan in 2011, approximately 250,000 individuals of South Sudanese origin are estimated to have remained in Khartoum State. Of this population, 40,000 are estimated to be living in camp like situations in sites called ‘open areas’. The open areas were initially established as departure points in October 2010, following an announcement by the South Sudan 17 See Sauloup 2011 and other literature on the street vendors in Khartoum. 18 Assal 2004, 2006, 2008; Abusharaff, 2009; Bureau, 2011; De Geoffroy, 2009; Lavergne, 1999; Shultz, 2010; Aziz, 2013. �The South Sudan House in Amarat… 161 Relief and Rehabilitation Commission (SSRRC) and Commissioner for Voluntary and Humanitarian Work (CVHW) in Khartoum that individuals wishing to return to South Sudan should congregate in specific sites for organized voluntary return movements. Displaced South Sudanese have been returning to the South with large numbers keeping multiple residences both in Khartoum and in the South in order to minimize risks. Officially organised returns were initially implemented by UNHCR, IOM and the Government of Sudan between October 2010 until the beginning of 2011, when returns ceased as resources were diverted to referendum preparations. Subsequently, a number of people remained stranded in these areas, devoid of infrastructure and functioning services. Since 2011, very few organized repatriations have taken place. Further to the independence of South Sudan and consequent changes in the legal status of individuals of South Sudanese origin in Sudan, more and more people joined these sites. Since the outbreak of the most recent civil conflict in South Sudan in December 2013, more than 522,000 refugees have fled their homes and scattered across four East African countries, including an estimated 150,000 in Sudan19. Only since February 2015, there has been a dramatic increase of over 10,000 South Sudanese refugees in Sudan due to renewed fighting in Upper Nile state20. Newly arrived displaced have joined existing communities in both open and residential areas. Following the crisis in South Sudan, the President of Sudan declared that the South Sudanese in Sudan (including those fleeing the current conflict) enjoy the same status as Sudanese citizens in the country in line with the existing signed yet not applied Cooperation Agreement of 27 September 2012. As part of this agreement, Sudan and South Sudan 19 20 OCHA, 2015. OCHA, 2015. �162 Katarzyna Grabska, Peter Miller ratified a Framework Agreement on the status of nationals of the other State and related matters, which establishes favourable principles for the treatment by each state of the nationals of the other state. In particular, it provides for a Four Freedoms Agreement, which should grant to nationals of each state the freedoms of residence, movement, economic activity, and the right to acquire and dispose of property on the territory of the other state. The majority of South Sudanese’s lives have been marked by displacement and uncertainty21, and for those who live in Sudan this uncertainty has increased since South Sudan’s independence. No longer Sudanese citizens, and despite the Four Freedoms Agreement, they face many difficulties in being able to access education and work. These issues will be discussed in greater detail within the discourses of the residents of the ‘South Sudanese house’. The ‘South Sudanese’ house in Amarat South Sudanese in Amarat Amarat would, in the first place, not be an obvious place of residence for South Sudanese in Khartoum. Yet, against the odds, and against the popular view of Amarat being a homogenous and privileged area, there are different South Sudanese residents in the neighbourhood. Their place of residence tends to be ‘hidden’ in one way or another from the public eye, long-term presence and knowledge of the area brings to the light “what the eye refuses to see”22. Some live in abandoned villas, crumbling and derelict, often cut off from the ethnographer’s eye and the street by walls and fences. No longer used by those who used to be 21 22 Horst and Grabska, 2015; Grabska, 2014. Kibreab, 1996. �The South Sudan House in Amarat… 163 privileged but suffered a sudden economic or political decline in their status, they become a place of protracted temporal residence for those who have been displaced. The use of waste materials to board up holes in fences and walls alerts the inquisitive observer to the presence of inhabitants in houses that are otherwise perceived as ‘empty’. Such ‘ghost’ houses, often empty for years and lacking facilities, have been taken over by South Sudanese and other marginalised communities who try to keep their presence discreet, for fear of being evicted. Others live in construction sites, allowed by the owner in return for guarding the construction materials from theft. These sites often do not have walls, instead clothes and blankets are hung up on washing lines to give some discretion. Children play amongst the concrete rubble and the conditions are dire, lacking in running water or toilets. The sites are furnished by what little the residents have, some stools, a bed or two and for some a television, the satellite dish placed on the outer wall of the construction site alluding to a presence within. Others live in make shift tents hidden down small back-alleys behind high-rise constructions (between Street 13 & 15 for example), using waste material to build their shelter. One close informer who worked as a guardian for a wealthy Amarat family was given accommodation by his employers, a wooden shack roughly 2x3 metres situated on the street in front of the house. Yet, there are also better to do and well-established South Sudanese, who have well-established connections to Khartoum. Some have studied here, or worked in the formal sector before separation, and have strong political connections. While, in Amarat the living arrangements of South Sudanese are diverse, they all share their status as foreigners, agnabi, vis-à-vis the Sudanese state. Having established an overview of the social composition of post separation Amarat as well as the living conditions of South Sudanese in this quarter, we will now analyse one house in par- �164 Katarzyna Grabska, Peter Miller ticular. We perceive the house as a metaphor for the different South Sudanese enclaves that exist in Khartoum, but also the changing history of the house over the years as a metaphor for the changed status and thus experience of South Sudanese in the North. The house Located on street 37, in a prime location, opposite the Comboni School that caters to many South Sudanese students, the house is two stories high. Nowadays, the house resembles an abandoned villa, but has a particular status due to its historical past. The house used to be the Council of Southern States before 2011. Briefly, it became a South Sudanese Embassy after the separation. However, when the embassy of South Sudan was opened in Riyad, one of the new upscale and prestigious neighbourhoods of Khartoum, the house lost its prestige. The building remains the property of the South Sudanese government, yet it is no longer used for official functions. Occasionally, South Sudanese chiefs who live in the camps on the outskirts of the city meet there, as they do not have other places for their gatherings. With time, it became a run-down guesthouse hosting those who cannot afford accommodation and are referred by the South Sudan embassy. The referral seems to be a pivotal element in determining who can and cannot live there and reflects a number of contemporary South Sudanese dilemmas. In the courtyard, there is a small garden where the residents of the house relax, eat and meet visitors. On the left of the compound, there is a row of toilets and bathrooms, separated from the house. Some are locked. There seem to be separate toilets for women and men. In the house, there are several rooms. We are told that some are shared and others are individual. Residents also sleep outside on the balconies when it is too hot in the summer. In the dilapidated courtyard, and against the walls of the �The South Sudan House in Amarat… 165 South Sudanese house house, there are old banners indicating the name of the South Sudanese Consulate. Parts of the missing fence are replaced by Chinese cartons. Electricity meters are located on the outside wall of the house. We notice that they are all at zero. Neighbours refer to the house as “the Dinka house”. The status of the house as the “Dinka house” is significant, as it reflects the underlying ethnic divisions in the current conflict in the South. While there is a Nuer man working as a guard of the house, no Nuer people live in the house. The fact that most of the residents are referred by the embassy, and most of the Nuer people who come to Khartoum do not approach the South Sudanese embassy23, 23 See field notes Grabska 2016; on general long-standing animosities between Dinka and Nuer people see Hutchinson 1996; Grabska 2014; Johnson 2004. �166 Katarzyna Grabska, Peter Miller suggests that political divisions affect who has access to the house. While the house has a specific status within the neighbourhood, it is rather invisible for outsiders, within the area. It is well integrated in terms of architectural style, and similarly dilapidated condition to the neighbouring houses. It remains, as South Sudanese within the neighbourhood, invisible in a visible space. During one of our joint visits to the house, we talked to a group of South Sudanese students who live there. Upon our arrival in the morning, we first met an elderly gentleman who most likely is from the Dinka Twic group. He was sceptical and refused to talk to us24. We finally met ‘Mr. R’25, who is ‘in charge’ of the house. He has been living there since 2011, and is therefore the longest resident of the house. A man in his fifties, he speaks fluent Arabic, and some English, but prefers to speak with us in English. This is also part of his identity performance and how he positions himself vis-à-vis others and us in the neighbourhood and the house. The co-author of this article, Peter, knows him as he had befriended him in the neighbourhood. The residents and their predicaments The house is inhabited by diverse groups and individuals, all coming from South Sudan. Older men, single mothers, and young university students, both men and women, and three families with children. At the time of fieldwork, there were between 20 24 His disliking of our presence was later confirmed by another incident. On his last day in Amarat, Peter wanted to say goodbye to the students. When he arrived, the man was standing outside the house. He informed him that no students were around and that he could not come in. When Peter sat around the corner to have a coffee, he heard the students talking in the garden and even saw them through the holes in the wall. 25 All names have been changed. All interviews cited in the article were conducted by the authors between November 2015 and January 2016. �The South Sudan House in Amarat… 167 and 30 people living in the house. Below, we introduce some of the residents, those whom we spoke to and who shared their predicaments with us. In what follows, we present the views of those residents and their particular dilemmas that they are faced with in the house and in Khartoum more generally. ‘Mr. R’: ‘the manager’ of the house. Peter met him first through his other local contacts in Amarat. The man was introduced to him as ‘Mr. R’. He wears a shirt, watch, and shined shoes. Older men and men of social status in South Sudanese communities would have their shoes shined often, in spite the fact that they have little money to survive on. The shining of shoes might be interpreted as a sign of ‘status’, similarly to the cleanness of cars, on the dusty roads of Khartoum. ‘Mr. R’ came to Khartoum in 2001 and used to work in some sort of agricultural job. He has a wife and several children, and they all moved up to Khartoum together. He proclaims that he is currently without work, yet, there must be some type of income that him and his family survive on. Performing the customary Dinka marriage obligations, Mr. R announces that he paid 100 cows for his wife in the South. Bride wealth remains a strong social obligation and functions as a social insurance system in the South where families honour cattle exchanges that constitute an important social bonding and livelihood strategy. His brother used to work for the government in the South, before being “released” in unexplained circumstances. His wife and their children are with Mr. R in Khartoum, under his responsibility. Mr. R declared that the children do not go to school, but later we learn from the wife of his deceased brother that the children do go to school. Mr. R is generally known in the area, and sometimes referred to as ‘Sultan’, which might be a sign of his symbolic status, despite his economically impoverished status. Most likely, he must have had some type of connection to the previous Embassy to first move to the house. �168 Katarzyna Grabska, Peter Miller The students: The four female students came from Equatoria to study in Khartoum. The younger male students (aged between 25 and 30) all come from Warrap, Jongolei, Northern Bahr Ghazal and Aweil. They speak good English, and have been in Khartoum for one to two years. Some are on scholarships from the government, whilst others get by with money received from their parents. We are told that they do not have to pay rent, but they have to buy their own food and cover other expenses (electricity, water). George: 34 years old from Warrap; first came to Khartoum in 1997, his brother was here for education. He did not even stay a year when his father came to bring him back to the village: “Because parents do not want their children to stay away. They think that they will come up with bad behaviour”, he told us. This reflects also the control of parents over their children, and keeping them close to cieng (in Nuer/Dinka signifies home, village, community).He came back in 2010, but he failed to access university; he then returned again in 2014 and has been in Khartoum since. As he did not have any money, he finally gained access to the house through someone he knows at the embassy and came to stay there. He is studying first year chemistry at the Nileein University where some classes are held in Arabic, and others in English. He tells us that the students are struggling. When we came in the morning, he was the one who translated from Arabic and Dinka into English for us. He also connected us with Mr. R, who was around doing some business. George is not married yet. His eldest brother and his sister are married. The brother just before him is not, meaning that that he does not yet feel a pressure to marry. He also explained why he is ‘late’ in his education: “Because of the problems in our country, we had to wait with education. So I am a bit behind”, he said. Deng: 27 years old – came in 2014 from Aweil. He used to live in a village and is married with one child. He came to Khartoum alone to study. He told us that because of problems in the South �The South Sudan House in Amarat… 169 he had to stop education. “There are too many un-educated people in the South and not enough universities”, he explained. “We (students) had to stay for 2 years doing nothing. We farmed a bit and helped our parents in the village”. He came by plane to Khartoum and was very surprised when he arrived here: “There were a lot of buildings, and it looked very different from the village”. But settling in was also difficult. For some months with a group of friends he was looking for a place to stay, but they could not find anything. Finally he ended up in the house in Amarat. He is currently attending his first year of University studying geology and mining. James: from Bahr Al Ghazal, 26 years old, not married, a student in an Arabic speaking university, also studying geology and mining. “My main problem is that education is in Arabic. When I came to Khartoum in 2015, I did not speak this language. We are learning fast now. This is a problem not knowing the language. You just sit there, in the class and you understand nothing.” Dut and Paul are two other students living in the house. They are all first year students, residing in Khartoum since a year. The students whom we met in the house did not know each other before they came to the house. In this way, they forged a small community through their shared residence and experience as foreign students in Khartoum. Upon arriving in Khartoum they had nowhere to stay, and all ended up staying here. When asked about what they think about living in Khartoum, or more specifically in Amarat, all respond in a similar way: “We didn’t choose here, we’re here to study, we had nowhere to live so we came here”, therefore lacking opinions on the particularity of the neighbourhood. This gives an impression of coincidental strangers forming a community, with little experience of Khartoum outside of the house. �170 Katarzyna Grabska, Peter Miller Ayen: a mother of three children. She has been in Khartoum for 12 years, therefore before independence. She wanted to return to the South and her luggage was packed, but then there was no transport. She finally came to the house 2 years ago, in 2014. She moved here because her aunt told her about it. Her husband is working occasionally, doing daily work, however he does not stay with the family in the house. Discussions in the house and among South Sudanese in Khartoum: being a foreigner and being Jenubeen The discussions and predicaments of the residents of the South Sudanese house accentuate the particular transformations that took place in the identities of South Sudanese residents in Khartoum after the separation. Their identities as foreign migrants on the one hand, and as Jenubeen on the other are constantly reconfigured and renegotiated in the context of changing legal status of South Sudanese in Sudan, the political context in South Sudan and the social and political relations between and among South Sudanese in Khartoum. On the one hand, since separation, South Sudanese became foreign migrants in Sudan. Below we show how this new legal status affects their living conditions, access to education, to work and to health services in the city. On the other hand, the South Sudanese house also reveals the dilemmas and conflicts hidden within the homogenous Jenubeen identity and the impact of the changing social norms and practices as a result of migration. �The South Sudan House in Amarat… 171 From being a Sudanese to being a foreigner in Khartoum: living conditions, education and work Living conditions and choices: “No power to go anywhere else” The group of displaced South Sudanese residents in the house reflects dilemmas related to the current predicaments of the South Sudanese in Khartoum. Access to housing for the displaced and South Sudanese residents is a major problem. Due to high rents, lack of access to previous housing, (as those who owned property before the separation mostly sold it before moving back to the South), and lack of income, many South Sudanese are destitute. Some reside in makeshift shelters in the ‘open areas’ in camp-like conditions on the outskirts of Khartoum. The house seems to offer an option of accommodation for those who cannot afford to rent their own place, but also have vital connections to the South Sudanese embassy. When asked how he enjoys living in the house, Mr. R says that he has no power to go anywhere else, so he stays here, suggesting that if he could he would leave. He also reports that the residents have no problems with the police or the Sudan government, as the official status of the building belonging to the South Sudanese government protects them. Despite being in a privileged position in comparison with some other South Sudanese and benefitting from free of charge accommodation provided by the South Sudanese embassy, some of the residents of the house complain that the South Sudanese government is doing nothing to help with the upkeep of the house, which is covered in cracks. Any repair works or items that are needed depend on the inhabitants collecting money and carrying out the repairs themselves, as they did in 2014, renovating a small part of the house, but lacking the money to finish the job. They have to pay money to the council themselves for services like the rubbish collection. �172 Katarzyna Grabska, Peter Miller Access to higher education All students in the house report that as foreign nationals in Sudan the government demands that they pay higher tuition fees, making education at all levels inaccessible for many. Furthermore, to be able to sit for the Sudan Certificate (the national diploma that allows one to enter into University) the government requires foreign nationals to pay a higher fee in hard currency in order to obtain an Index Number. One student (of Nuer origins, and not a resident in the house) hoping to sit the Sudan certificate this year explained to us how in 2015 the price requested to obtain the index number was 65US$, raised to 150US$ for 2016. The obligation to pay in hard foreign currency is seen as an extra barrier by the Southerners, particularly with the current economic crisis and the falling value of the Sudanese pound. Quite simply this demand makes it unaffordable for the majority of students and therefore prevents them from having the opportunity to access university education. The positionality of the house residents is also in relation to other South Sudanese in Khartoum. Although they do not seem to be ‘well-off’ here, the students must be of a certain social-class/standing to be able to come to Khartoum (by plane especially) and study. Some have scholarships from the government for their fees; others rely on their parents (who also must be in privileged positions in the South to be able to afford paying the fees of their sons). This also illuminates the differentiated economic status of nazeheen – displaced – as the South Sudanese are referred to by the Sudanese population. Access to work: “There are no jobs for us in Khartoum” “There are no jobs for us here in Khartoum”, said James. “You do just day jobs, some small jobs, whatever you have.” Ayen looked concerned. She said that she could do any job, cleaning, selling tea, whatever,butin reality there are few jobs, especially for wom- �The South Sudan House in Amarat… 173 en. She has no income and in the house she can stay for free. The other woman who was living in the house whose husband passed away does not work. She was shy and covered her face with hertob (a Sudanese cover) and refused to talk to us. All inhabitants of the house commented that gaining money in Khartoum is a problem. As there is no work for men, they have to ask parents to sell their cows in the South, and send them money. This is particularly difficult given the current civil conflict and economic deprivation in the South. They all share resources in the house, cooking together, and sharing the little they have to survive. These narratives exemplify the marginalised position of the South Sudanese in Khartoum. Before the separation, Southerners as citizens of Sudan were, at least in theory, able to access jobs in the formal sector, as well as had access, to health and educational services. While the opportunities for work in formal sector were quite restricted for Southerners, the presence of international organisations and the possibilities of being employed by them existed. After the separation, international organisations resolved formal employment contracts with Southerners and they were replaced to a larger extent by Sudanese citizens. Informally, however, some Southerners benefit from their previous employment arrangements and continue to work as guards, drivers or office staff. After the separation, the situation of the South Sudanese residents in Sudan has changed. As they are no longer citizens they do not have the right to work, confining them to the informal sector and increasing their perceived insecurity in terms of accessing employment26.One young man reported that he was a driver in the South but his driving licence is not recognised in the North, nor can he obtain a work permit leaving him no other 26 Babiker, 2015; Vezzadini, 2014. �174 Katarzyna Grabska, Peter Miller choice than to find day-to-day informal work. In Amarat, one can see South Sudanese, many of them young boys, working as car-washers, daily labourers, tea-sellers, clothes-washers, street-sellers (cigarettes, sugar-cane, peanuts), and guardians. Many, however, are unemployed and looking for casual work, and the majority have no stable revenues and live from hand to mouth, day to day. Students in the house, for example, navigate their precariousness by sharing the resources among themselves. Solidarity and sharing are vital in their strategies to navigate their marginal status in Amarat. People thus survive on informality and the social capital that they are able to generate, either as previous residents in Khartoum or through links to powerful networks of the South Sudanese government or North Sudanese citizens. This informality allows them to navigate the institutionalised constraints imposed on citizens of both nations after the separation. Being Jenubeen: a social and political identity The South Sudanese house also plays a role in cultivating a South Sudanese identity, and sharing daily lives with those who come from the same nation state, in the middle of a foreign city. Similarly as in refugee camps, the house serves as a metaphor of forming fictive kinship connections in exile27. The students all expressed meeting each other here in Khartoum, forming their community through this house. They are mostly all around the same age (27), and are in Khartoum for the first time in their lives, suggesting that their lives have been less marked by migration. George is the exception, as the eldest (in his 30’s) and having come and gone from Khartoum several times. 27 Grabska, 2014. �The South Sudan House in Amarat… 175 “We are Jenubeen”and social tensions among the South Sudanese in Khartoum We ask: “How do you like Amarat? How do you like Khartoum? Is it different to live in Khartoum now as opposed to before the separation?” but no one really replies to the question directly. They all say: “… it is fine. Like other places in Khartoum.” This response suggests that the residents of the house feel that they do not have a control over their lives in terms of where they can live. Yet, at the same time, the fact that they are not in war zones in South Sudan underlies their privileged status vis-à-vis those who stayed behind. Ayen elaborates her response: “It is no different. It is the same. Maybe now it is a bit more respect. Because before people would abuse you on the street. Now they just do not pay attention to you. All places in Khartoum are the same, there is no difference with Amarat.” Other men commented that now it is different in the sense that they feel that they are South Sudanese. “Jenubeen”, Ayen says proudly, “I am Jenubeen”. And then she laughs. The sharing of a space with other South Sudanese in the house allows her and the others to reinforce their sense of being Jenubeen in the struggle with difficulties vis à vis the Sudanese state. Questions around identity raise suspicions from some of the respondents. One of the young students asks why we are interested in ‘tribes’ and ‘ethnic origin’. It seems that he feels that we are trying to point out that there are only certain groups living in the house, those groups who are supported by or are supporting the Government in Juba. We explain that we are interested to know how people identify themselves and how they talk about themselves. The issue of ‘tribes’ and identification raises the interest of others. Deng, one of the other students, explains: “Before tribes were identified by the language they spoke. Now, all people �176 Katarzyna Grabska, Peter Miller in South Sudan talk about tribes. But the educated people know that this creates problems. ”This comment is pertinent as the previous second civil war in the South (1983-2005), and the current conflict in the South (since December 2013) have been both described as generated by the ‘educated’ elites (koor gaat duel gora)28. The comment from the student might signal that those in the house, the educated students, know about the dangers of using ‘tribalism’ and ethnic divisions in generating conflicts. Thus, they want to distance themselves from the ‘others’, the ‘uneducated ones’ (or those who use that language) and redirect the blame for the current conflict in the South between the (Dinka dominated) government and the (Nuer dominated) rebels. George commented: “Before, when the war was there, we were all one. Before the independence of South Sudan, we did not pay attention to tribes. But now, since the independence, people focus on tribes. They talk about tribes, because there are problems between tribes in the South. The conflict is because of this. But here in Khartoum at the university, people do not talk about this. They came here with a mission to complete their studies.” Despite the ‘we are one discourse’, the access to the house exemplifies the current situation of, and social tensions between, South Sudanese more generally in Khartoum. Mr. R seems to be the guardian to the house; “If you want to come and live in the house, you need to ask Mr. R for permission. And then after a while you need to also agree with these other people (embassy)”. While the status of Mr. R is difficult to decipher, he is obviously the gatekeeper of the access to the house, giving him a somewhat privileged position, despite his apparent desire to leave if possible. 28 Jok and Hutchinson 1999; Grabska, 2014. �The South Sudan House in Amarat… 177 There is one more resident of the house that stands out, seemingly having a different status. We were told by other local residents that the old man in front of the ‘Dinka House’ is a Nuer, and that the rest of the members of the house do not really like him. He used to be a soldier, but works as a guard at the house, employed by the South Sudanese embassy, and sleeping outside. One informant warned us against hanging around too much with the man if we wanted to keep good relations with the others. We were also informed that our access to the residents in the house has to be approved by Mr. R. This vignette gives an inside to the conflicts within the house as well as the politics of accessing the residents. The only Nuer connected to the house does not benefit from the same status inside the house as the others, sleeping outside and living on the margins of the house. The practices and discourses in the house reveal the differentiated power position of the that reflects the current political conflict within South Sudan. The discourse of ‘we were one’ permeates both the discussions of South Sudanese displaced in Khartoum with reference to their previous status in Sudan, when ‘Sudan was one’, as well as the description of Southern Sudan as being ‘one’ before the separation. This type of discourse tends to hide the underlying tensions, inequalities and conflicts that have been lurking under the surface of ‘we were one’ both in Sudan and in the South before separation. The history of the conflicts between the North and the South, and the marginalisation of the Southern citizens goes far back in time, and is exemplified in the first (1956-1972) and the second (19832005) civil wars between the North and the South. The marginalisation experienced from the North tended to unite the Southern groups. Yet, there were also bubbling conflicts between the different groups that came to a head in 1991 with a split in the Sudan People’s Liberation Movement (SPLM). It was the second civil war (1983-2005); the discovery of oil in the Western Upper �178 Katarzyna Grabska, Peter Miller Nile region and the desire of the Khartoum government to control it; and the subsequent nine years of inter- and intra-ethnic fighting (1991-2000) that took place among the Nuer (and Dinka); that devastated the southern communities and resulted in a collapse of local social and livelihood systems. The impact of interand intra-ethnic violence which resulted from the John Garang-Riek Machar split in 1991 marked a turning point for Nuer-Dinka relations and concepts of ethnicity and (gender) identity. The ethnicised violence followed across borders, and in 1996, fighting took place between Dinka and Nuer in Kakuma refugee camp in Kenya as well as in Khartoum29. The deployment of the discourse “we are all one as ‘Jenubeen’” and “we have no problem with these (Nuer or Dinka) people ”reveals the marginalised and insecure position of South Sudanese in Khartoum as foreigners. As one of the Nuer informants commented: “Here in Khartoum, we are no longer citizens. We are under the government of another state, of Sudan. We cannot fight amongst ourselves because this will endanger our stay here. We are guests in this country (in Sudan). This is why when we see Dinka gathering on the street, we, the Nuer, we do not fight them. We just avoid them, by crossing the street to the other side.” Thus ‘we are one’ is deployed strategically to avoid further marginalisation of the South Sudanese in Khartoum but also recognising the changed position of Southerners within Sudan. But how would they position themselves in discussions and relations among themselves within the House? Or in South Sudan? What type of identities would be then evoked and mobilised in determining of ‘who we are’ and how ‘we are one’ would be then understood? 29 Grabska, 2014; Jok and Hutchinson, 1999. �The South Sudan House in Amarat… 179 Change in social relations as a result of migration: “Marriage has been postponed” Amongst the students in the house Deng is the only one who is married. Bringing up the topic of marriage incites a lot of chat, jokes and laughter among the residents. The bride price is a central theme. With the current situation in the South, and their marginalised and impoverished situation in the North, young men are unable to marry in official ways. The bride price for the Dinka people is usually very high, with some 100 to 150 cows that the family of the groom must pay to the family of the bride. While the cow-based bride price has been changing over the years, with the increasing urbanisation of the South, changing economies and livelihood strategies, and the move of young people to urban areas in the North, the cows still constitute the main guarantee of the marriage. Although part of the bride-wealth can be paid in money, the meaning of cows for the Dinka (and for the Nuer) people remains central in securing social bonds. In Khartoum, away from their families and networks, as well as with lack of access to cattle, and often to money, young men had to put their marriage plans on hold. Cows have also become very expensive, the most expensive ones costing around 150 USD (3000 Sudanese Pounds). In Khartoum people pay with money, but they still need to pay cows and goats in the village. Even in Juba, marriages are changing. The discourse, of “no cattle, no money, no marriage” seems to reflect a certain delay in accessing full adulthood for the men. As in Dinka custom, boys become fully men when they marry. This is when they acquire a status of respectable men, and later fathers30. The limited access to marriage because of the economic situation 30 Deng, 1972. �180 Katarzyna Grabska, Peter Miller and the conflict in the South puts marriages on hold, or ‘on credit’. As one of the Nuer chiefs in Khartoum explained, “people are still getting married, but only on an agreement. They cows will be paid later at home. When we go back.” Emerging reflections and conclusions The ethnography presented here provides two different sets of reflections. One relates to the use of space and in particular the status of Amarat, as a neighborhood in wider Khartoum. While it is a wealthy neighborhood, its residents exemplify the diversity of nationalities, social status, and classes inhabiting Khartoum. The deeper investigation of the seemingly homogenous ‘wealthy’ composition of Amarat uncovers its heterogeneous composition, where some people are struggling to survive, yet not as much as those in other neighborhoods. The residents of the house, for that matter, show also the inequalities existing in the experiences of South Sudanese in Khartoum. They live rent free, with access to running water and toilets, in a ‘villa lifestyle’, whereas other compatriots live in camps or rakobas in the industrial sites of Khartoum. The second set of reflections concern the effects of the separation of South Sudan and the on-going civil conflict in the South on the displaced South Sudanese in Khartoum. The civil conflict in the South generates new and old displacements towards the North. Yet, the experiences in Khartoum are now fundamentally different due to the changed status of South Sudanese communities vis-à-vis the Sudan state. The change in the identities of Jenubeen in Khartoum is two fold. One is related to the institutional changes at the national level, where Southerners have been deprived the status of locals and became foreigners in Khartoum. �The South Sudan House in Amarat… 181 This has a direct effect on their migratory trajectories and experiences. First, southern Sudanese used to come for education to Khartoum, yet, after the separation as foreigners, the cost of education has become very high, blocking access for many, as they are now foreign nationals and asked to pay in hard currency. Yet, as this fieldwork reveals, there continue to be some South Sudanese students who are able to carry out their studies, demonstrating the diversity of predicaments and migratory goals of South Sudanese population in Khartoum. Second, the lives of the people in the house also show the impossibility of accessing formal work and very little possibilities for informal employment also and hence, increasing their livelihood insecurity. Two, the discourse of ‘we are one’ we are Jenubeen – exposes the hidden social tensions and transformations in the identity politics among the South Sudanese. The issues around access to the house reveal social conflicts infusing the South Sudanese in the South as well as in Khartoum. While the process of gaining access to the house is hard to clarify, there is seemingly an overrepresentation of Dinka residents with possible links to the South Sudanese government. While adults are arguably out of work, they find ways of surviving, with their privileged access to free of charge accommodation. Students also come from privileged background to be able to afford university fees in Khartoum (as expensive as 3,000 USD per semester), and have connections to be accommodated in the house. This emphasises the social inequalities that exist among the South Sudanese in Khartoum, with many not being able to access even basic education. The composition of the house and the relations in the house exemplify also inter-group conflicts that underlie the civil crisis in the South. Lastly, the lives of the young residents in the house also reflect the effects of the on-going civil war in the South. Faced with pro- �182 Katarzyna Grabska, Peter Miller tracted uncertainty31, the displaced South Sudanese in Khartoum are forced to postpone their lives and transitions. With limited and late access to education, as well as limited possibilities to marry and thus access full adulthood, the conflict brings a disruption to their life projects. At the same time, displacement offers a chance for some to continue education and to escape social pressure to marry, and thus contribute to transforming some social relations32. References: ABUSHARRAF, R. 2009. Transforming Displaced Women in Sudan: Politics and the Body in a Squatter Settlement. The University of Chicago Press. ALAWAD SIKAINGA, A. 1996, Slaves into Workers: Emancipation and Labour in Colonial Sudan, Austin: University of Texas Press. ASSAL, M. A. M. 2004. “Displaced persons in Khartoum: current realities and post-war scenarios”, Cairo: Report for MEAwards, the Population Council. ASSAL, M. A. M. 2006. Whose rights count? National and international responses to the rights ofIDPs in the Sudan, Brighton: Development Research Centre on Migration, Globalisation and Poverty, University of Sussex. ASSAL, M. A. M. 2011. Nationality and Citizenship Questions in Sudan after the Southern Sudan Referendum Vote, Sudan Report, n°1, Bergen: Christian Michelsen Institute. ASSAL, M. A. M. 2014. Struggles of Citizenship in Sudan. In ISIN, E. F., NYERS, P. (eds.), Routledge Handbook of Global Citizenship Studies, New York, Routledge, pp. 196-20. 31 32 Horst and Grabska, 2015. Grabska 2014, 2015. �The South Sudan House in Amarat… 183 AZIZ, A. 2013. Confronting Marginality and Otherness: Knowledge production and the recasting of identity through therapeutic and embodied encounters among internally displaced people from Southern Sudan, London: PhD Thesis, SOAS. BABIKER MAHMOUD, F., 1984. The Sudanese Bourgeoisie: Vanguard of Development?, London: Zed Books. BABIKER, M. 2015. Sudan’s new Migration and Refugee Laws: Trends and Gaps in Combating Human Trafficking and creating Stateless Persons. Conference Paper for Migration and exile in the Horn of Africa: State of knowledge and current debates, CEDEJ, Khartoum, 16 – 18 November. BBC NEWS, 2012, “Khartoum expels foreign aid agencies from Eastern Sudan”, 1st June 2012. Available at:http://www.bbc.com/news/ world-africa-18296430 BOURDIEU, P. 1979, La distinction: critique sociale du jugement. Paris: Éditions de Minuit. BUREAU, L. 2011, Sudistes au Nord, Sudistes du Nord? Les déplaces du Sud a Khartoum (Soudan) entre marginalisation et citadinisation, MasterThesis, France. CASCIARRI, B., ASSAL, M. A. M., IRETON, F. (eds), 2015. Multidimensional Change in Sudan (1989–2011): Reshaping Livelihoods, Conflicts and Identities. Berghan Books: Oxford, New York. DE GEOFFROY, A. 2005, “From internal to international displacement in Sudan”, presentation at a workshop “Migration and Refugee in the Middle East and North Eastern Africa”, 23-25 October, American University in Cairo. DE GEOFFROY, A. 2009, Aux marges de la ville, les populations déplacées par la force: enjeux, acteurs et politiques. Etude comparée des cas de Bogota (Colombie) et de Khartoum(Soudan), Thèse de Doctorat de Géographie, Université Paris 8. DENG, F. M. 1972, The Dinka of the Sudan. Waveland Press, Inc.: Prospect Heights, IL. DENIS, E. 2006. «Megapolisation des Crises contre metropolite». Cahiers du Gremamo, pp. 87-127. �184 Katarzyna Grabska, Peter Miller ELHOWERIS, M. 2006, The Impact of Residential Land Classification on Neighbourhood Design. The Case of a Third Class Residential Areas Ishash Falata, Khartoum City, Sudan, Department of Architecture, University of Khartoum. Available at: http://www.lth.se/fileadmin/hdm/alumni/papers/sdd2006/sdd2006-19.pdf FABOS, A. 2006, Brothers’ or Other ?Propriety and Gender for Muslim Arab Sudanese in Egypt. Berghahn Books: Oxford, New York. GILLETTE, C. 2014, L’assainissement à Khartoum, un problème qui ne se pose pas? Enjeux et perspectives autour de la gestion des eaux usées et vannes dans la capitale soudanaise, Master Thesis, France. GRABSKA, K. 2014, Gender, Home and Identity: Nuer repatriation to Southern Sudan, James Currey. HORST, C., GRABSKA, K. 2015, “Flight and Exile: Uncertainty in the context of conflict-induced displacement”, in Social Analysis, vol. 59(1). JAMES, W. 2011, “Religious Practice and Belief”, p. 43-53 in, RYLE, WILLIS, BALDO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute. JOK, M. J., HUTCHINSON, S. E. 1999, “Sudan’s prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities”, in African Studies Review, v. 42, p. 125-145. KIBREAB, G. 1996, “‘Eritrean Women Refugees in Khartoum, Sudan 19701990”, Journal of Refugee Studies, Vol. 8. LAVERGNE, M. 1999, “De la cuvette du Haut-Nil aux faubourgs de Khartoum: les déplacés du Sud-Soudan entre traumatisme et recomposition identitaires”, in LASSAILLY, MARCHAL ET (dir.), Déplacés et réfugiés, la mobilité sous la contrainte, Editions de l’IRD, Paris, p. 109-136. OCHA, 2015, Statistics of displacement trends among South Sudanese. Available at: https://docs.unocha.org/sites/dms/SouthSudan/2014%20South%20Sudan/HRP%20summary_FINAL_ rev%2002122014.pdf. MANBY, B. 2012, The Right to a Nationality and the Secession of South Sudan: A Commentary on the Impact of the New Laws, London: Open Society Initiative for Eastern Africa. �The South Sudan House in Amarat… 185 PANTULIANO, S., ASSAL, M., ELNAIEM, B., MCELHINNEY, H., SCHWAB, M., ELZEIN, Y., MOTASIM MAHMOUD ALI, H., 2011, City Limits: urbanisation and vulnerability in Sudan. Khartoum case study, Humanitarian Policy Group. Available at: https:// www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/odi-assets/publications-opinion-files/6520.pdf REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Nationality Regulations 2011 (South Sudan), 29 December. Available at: http:// www.refworld. org/pdfid/4ffab4582.pdf. REPUBLIC OF SOUTH SUDAN, 2011, Laws of South Sudan, Nationality Act 2011. Available at http://www.refworld.org/ docid/4e94318f2.html. REPUBLIC OF THE SUDAN, 1974, Sudanese Nationality Act 1957 (Last amended 1974). Available at:http://www.refworld. org/docid/3ae6b56718.html. RYLE, J. 2011, “Peoples and Cultures of Two Sudans”, in, RYLE, WILLIS, BLADO, JOK (eds.), The Sudan Handbook, The Rift Valley Institute, p. 31-42. SAULOUP, G., 2011, Bâtir et vivre la ville : Les ouvriers des chantiers de construction à Khartoum, Master Thesis, France. SCHULTZ, U., 2014, “There It Will Be Better…”: Southern Sudanese in Khartoum Imagining a New “Home” away from “Home”, Identities, vol. 21, n°3, 2014, p. 306. Sudan Tribune, 2012 “Khartoum Urges its citizens in South Sudan to Regularise stay”, 26 February. Available at: http://www.sudantribune.com/spip.php?article41732. UNHCR, 2014,Rapid Needs Assessment of South Sudanese in Khartoum, UNHCR: Khartoum. VEZZADINI, E. 2014,“Créer des étrangers :lois de la citoyenneté de 2011 aux Soudans et désirs d’État pour une nationalité ethnique”, Politique Africaine, n°135, p. 177-195. WIN, H., 2009 “Sudan Arrest Warrant: Aid Organizations Kicked Out Of Country” in Huffington Post, 4th April. Available at: http:// www.huffingtonpost.com/2009/03/04/sudan-arrest-warrant-prof_n_171768.html �186 Katarzyna Grabska, Peter Miller La maison sudiste à Amarat: les enclaves sud-soudanaises à Khartoum Cet article présente nos premières réflexions et impressions inspirées par nos deux terrains ethnographiques menés entre 2015 et 2016. Il offre une perspective sur une enclave sudiste particulaire à Amarat, un quartier à Khartoum. Il traite des questions plus vastes qui ont émergé à la suite de la séparation des deux Soudans. En juillet 2011, le Sud-Soudan est devenu une nation indépendante, et s’est éloigné du Nord du Soudan. La rupture était une expérience violente pour les personnes des deux nations, et les changements dynamiques qui ont suivi la séparation des deux Soudans ont on eu des consequances pour la vie des gens du nord et du sud, ainsi que ceux qui sont considérés comme «Jenubeen» (sud-soudanais) dans le nord et eux qui sont considérés comme «Shageen» (nord-soudanais) dans le Sud. Avec les développements politiques dans les deux pays et l’introduction des nouvelles lois sur la citoyenneté, les ressortissants du sud deviennent des étrangers au Soudan de Nord, alors que les habitants du Nord perdent leurs privilèges de citoyenneté au Sud Soudan. Ces changements politiques ont eu un impact profond sur les aspects sociaux, politiques et économiques, sur les reconfigurations ainsi que les revendications d’identité dans les deux pays. �KATARZYNA GRABSKA JEUNES FILLES ARMÉES, FEMMES VIOLÉES, PORTEUSES DE VALISES; MASCULINITÉS MILITARISÉES ET HOMMES DEVENUS FEMMES: LES GUERRES AU SUD SOUDAN Les identités de genre et les rapports de genre en transition? Par un bel après-midi de mars 2007, j’étais assise dans un luak (une étable), regardant la mère de Nyariek en train de broyer le sorgho et de cuisiner le walwal (une bouillie de sorgho). Nyariek, une jeune fille Nuer de 16 ans que j’avais rencontrée au camp de réfugiés de Kakuma au Kénia, était retournée récemment au Sud-Soudan. Quand je suis tombée sur elle à Ler, au Sud-Soudan, elle m’avait demandé d’aller voir sa mère qu’elle n’avait pas vue depuis son départ pour le Kénia en 2001. Après un voyage dans un vieux mini-bus et une marche de trois heures à travers la savane poussiéreuse, nous atteignîmes Maper, le berceau de Nyariek. Dans le luak, j’ai écouté cette femme qui avait séjourné à Maper pendant les conflits raconter des histoires de guerre et de déplacement: Katarzyna Grabska - Gradueate Institute of International and Development Studies, Geneva, Switzerland �188 Katarzyna Grabska «De quelle guerre voulez-vous que je parle?» me demanda-t-elle. «Elles étaient toutes là; elles venaient comme le jiom (le vent). Nous avons beaucoup souffert là-bas à cause du pétrole. D’abord les Arabes sont venus et c’était le koor kume, la guerre du gouvernement. Puis les Kinka commencèrent à se battre avec les Nuers et les gens ont dû s’enfuir d’un endroit à l’autre. Ensuite les Nuer commencèrent à se battre entre eux. Ces conflits étaient différents à cause des armes utilisées. Les mères restaient avec les enfants dans la brousse. Beaucoup d’hommes furent tués et les autres s’enfuirent. Des femmes ont été tuées et si vous aviez de la chance, vous étiez prise comme femme par l’ennemi. Les maisons ont été brulées, les vaches et les chèvres emmenées. Il y avait beaucoup de souffrance et de fuites. [A cause de la guerre] nous sommes devenus différents, les femmes et les hommes Nuer ne sont plus les mêmes qu’avant. Au Sud-Soudan, les identités de genre et les «rôles» de genre prennent une place importante dans l'histoire des femmes et des hommes qui ont été, ces dernières décennies, confrontés aux guerres, à la violence communautaire, aux déplacements et à la vie en exil. Cette présentation traite des identités et des actions des femmes, des hommes, des jeunes gens et des personnes âgées impliqués dans les conflits armés au Sud-Soudan (entre 1983 et 2005), et traite en particulier des Nuer, un groupe ethnique vivant dans la région de l’ouest du haut Nil. Quelles sont les implications des conflits armés pour les identités de genre et les rapports de pouvoir? Historiquement, les guerres sont considérées comme des «symboles de la masculinité», à travers l’agression masculine, la brutalité et la violence. Cette image a été perpétuée par le cinéma, la littérature, les chansons et les récits (White 2007). White montre que le rôle protecteur des hommes à l’égard des femmes y est accentué et le combat considéré comme le test ultime de la masculinité. Les femmes et �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 189 les filles sont injustement décrites comme des victimes, des pacificatrices et/ou comme les mères des nations chargées d'apporter leur soutien aux combattants héroïques. La capacité d'action (agency) des hommes domine les discours de guerre, tandis que les femmes et les filles sont rendues silencieuses et invisibles (Denov et Gervais 2007). Ma recherche montre que ces interprétations simplistes ne rendent pas compte des rôles complexes des femmes et des hommes pendant les guerres ni des changements subséquents dans les rapports de genre, lesquels restent alors inexplicables et non théorisés. Cet article souligne trois points : tout d’abord, les femmes et les hommes sont touché(e)s par les conflits et pendant les guerres, de manières différentes et contradictoires. Mes données établissent que les guerres et les conflits offrent des opportunités d’empowerment (émancipation) non seulement pour les hommes, mais aussi pour certaines femmes, tandis que d'autres risquent de perdre leur statut social. Autrement dit, les inégalités de genre peuvent en partie être inversées. Le second point fait apparaître la multiplicité des identités de genre que les conflits engendrent: les hommes ne sont pas seulement agressifs et violeurs, et les femmes seulement des victimes passives. L’exemple des Nuer montre que les femmes jouent un rôle important dans la militarisation des identités masculines, bien que leur propre position s'en trouve affaiblie. Le troisième point de cette communication traite de la question des violences sexuelles commises contre les femmes pendant les conflits. Comment et dans quelles circonstances les violences ordinaires deviennent des violences ethnicisées qui se jouent sur le corps des femmes. Ces questions sont importantes pour faciliter les actions et politiques transformatives mises en place après les conflits. Dans un premier temps, j'expliquerai le contexte et la méthodologie de mon étude, en privilégiant les sources des conflits civils �190 Katarzyna Grabska au Sud-Soudan. Je présenterai ensuite les conséquences générales des conflits et de la guerre sur la société soudanaise, avant d’analyser les impacts de la militarisation et de la guerre sur les identités de genre. Enfin, je démontrerai comment les identités de genre ont été transformées, revêtant des formes multiples et souvent contradictoires. Méthodologie et contexte: la seconde guerre civile au Sud-Soudan: pétrole, armes, État et guerre des «gens instruits» La guerre civile (1983-2005) au Sud-Soudan s’est caractérisée par un conflit entre le gouvernement national de Khartoum et les rebelles de l'APLS (Armée populaire de libération du Soudan) ainsi que par 9 années de violences ethniques entre ces mêmes groupes du Sud qui se sont battus pour prendre le contrôle du Sud-Soudan. Cette présentation traite du patriarcat étatique et militariste des rebelles sud-soudanais et, plus précisément, des conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka (les deux principaux groupes ethniques au Sud-Soudan) et parmi les Nuer. Si cette guerre civile a été le prolongement et le résultat du conflit précédent1, les deux conflits se sont distingués par leur échelle et leur caractère. La lutte pour le contrôle des ressources naturelles (notamment le pétrole), l'usage de technologies modernes (les armes à feu au lieu des lances), le mépris par l'État des droits humains et la violence entre les groupes ethniques du Sud-Soudan à l’instigation des forces servant les intérêts de Khar1 Depuis l’indépendance du Soudan de la colonisation anglo-égyptienne (1956), le pays a souffert de plusieurs conflits internes. Entre 1956 et 1972, la première guerre civile s’est déroulée entre le gouvernement à Khartoum et les rebelles sud-soudanais. �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 191 toum, marquèrent une rupture par rapport aux précédents conflits nord-sud. La violence intercommunautaire utilisa un nouveau langage ethnicisé, absent de la lutte locale entre les Nuer et les Dinka jusqu'à la scission de l'APLS en 1991. Cette présentation s’appuie sur une recherche doctorale ethnographique menée entre mai 2006 et septembre 2007 dans les camps de réfugiés au Kenya et auprès de rapatriés au Sud-Soudan (dans la région des Nuer à Ler) (Grabska 2010). Pendant six mois, j’ai vécu dans les camps de réfugiés à Kakuma où j’ai suivi la vie des familles soudanaises et des individus qui avaient décidé de rentrer au Sud-Soudan. Pendant presqu’un an, j’ai étudié sur place le processus de leur intégration et de leur établissement. Il s’agissait d’observer les changements dans les rapports et les identités de genre pendant la guerre, pendant les déplacements et après le retour au Sud-Soudan. Cette recherche s’est fondée sur les histoires de vie des familles et des individus déplacés. L'impact du conflit L'agitation politique et civile qui ravagea le Sud-Soudan en 1983 fit plus de deux millions de victimes et provoqua l'un des plus grands déplacements au monde, avec plus de cinq millions de personnes déplacées au sein du pays et entre 500000 et 700000 personnes qui cherchèrent refuge dans les pays voisins (International Crisis Group 2002; UNMIS 2006)2. Les régions de l'ouest du Nil Supérieur enregistrèrent les déplacements de population les plus importants pendant les conflits des années 90 autour du Au Kenia, plus que 70’000 réfugiés habitaient dans les camps de réfugiés à Kakuma et vivaient à Nairobi; au Ouganda, il y avait plus que 212’000 réfugiés sud-soudanais qui vivaient parmi la population locale; en Ethiopie, 96,000 vivaient dans les camps de réfugiés.; En Egypte, 30,000 habitaient dans les villes; 45,000 étaient déplacés en République Démocratique de Congo (RDC), 36,000 en République Central d’Afrique et plus que 200,000 au Tchad (ICG 2002). 2 �192 Katarzyna Grabska pétrole. Environ 70500 civils Nuer durent quitter la région rien qu’entre juin 1998 et décembre 1999 (Hutchinson 2000: 7). Depuis la signature de l'accord de paix entre le gouvernement de Khartoum et les rebelles soudanais (APLS) en janvier 2005, le retour et le rapatriement des populations sont en cours. Selon les statistiques, environ 350000 personnes sont déjà rentrées au Soudan. Un référendum prévu pour 2011 devrait déterminer l'avenir de l'État soudanais : on saura alors si le Sud se séparera et créera son propre État indépendant ou restera partie intégrante de l’État soudanais. Les femmes et les hommes: La guerre et la violence Ethnicisation du conflit entre les Dinka et les Nuer: la violence sur le corps des femmes La majorité des Nuer, femmes et hommes, parlent des graves souffrances et des profonds traumatismes liés à la guerre. Les souffrances ont été si grandes qu’aux enterrements, les femmes ne versaient pas de larmes. « Nos larmes ont séché. Nous avons trop pleuré pendant les guerres, nous avons perdu tant d’enfants, nous avons vu tant de morts. Nous n’avons plus de larmes » expliqua une femme d’âge moyen à l’enterrement d’un dignitaire de Ler. La violence, la mort, les pertes et le déplacement ont été racontés par les réfugiés de Kakuma ou par ceux qui étaient restés au Soudan dans des récits souvent suspendus : il y avait des mots interrompus, des larmes et des silences prolongés. Beaucoup de femmes ont évoqué les viols, la violence, la torture, la faim, la fuite et la peur endurés pendant ces guerres. NyaDak, dans les 20 dernières années est restée à Ler pendant que sa mère était partie se faire soigner à Kakuma. Elle relate son expérience: �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 193 Vous n’étiez jamais sûre de ne pas être enlevée la nuit, ou vos enfants ou votre nourriture. Ce pouvait être les Arabes ou les Brigades, ou les soldats du SPLA. Si vous faisiez l’erreur de donner toute la nourriture à un groupe, les autres vous accusaient d’être à l’ennemi et ils pouvaient soit faire de vous leur femme [viol], soit vous tuer sur le champ. Au milieu des conflits politisés et renforcés par l’avidité des hommes, les femmes, les enfants et les aînés étaient tous exposés à une violence inter et intra ethnique, venant de partout, souvent de ceux-là mêmes qui étaient supposés être leurs protecteurs. Quand elles racontent leurs histoires remplies de lutte, de mort et de souffrance, ces femmes rient souvent, puisque le rire, comme elles me l’ont dit, est la seule façon d’affronter la perte et la douleur immense. D’autres fois, interrogées sur la guerre et les voyages lors des déplacements, elles deviennent silencieuses, ou jettent quelques mots dédaigneux: «Qu’y a-t-il à dire? C’était la guerre, et maintenant c’est fini». C’est pendant ces moments de silence, de récits interrompus, de silencieux hochements de tête que je devais trouver un sens et comprendre leurs expériences insupportables, indescriptibles et douloureuses. Etudier la violence, sa nature sexuée et ses conséquences douloureuses, devint pour moi l’étude des non-dits, des soupirs et des silences (Jackson 2006). Avant la deuxième guerre civile, les femmes Nuer et Dinka sont perçues comme des biens communautaires; elles ont le pouvoir de protéger les autres et le droit d’être protégées. Pendant les conflits intracommunautaires précédents, les femmes ne participaient pas à la lutte, mais avaient le droit de protéger les combattants blessés. Elles sont perçues comme des protectrices et des sauveuses qui accompagnent des frères, des pères et des maris dans les combats locaux. Si leurs hommes étaient blessés, les femmes couvraient leurs corps et les protégeaient de l'assaut de l'ennemi. Si un combattant, même du côté ennemi, courait dans �194 Katarzyna Grabska une maison, il était considéré comme ayant atteint un lieu sanctuarisé et ne pouvait pas être visé par le côté ennemi. Lorsque la règle consistant à ne pas viser les femmes dans les inimitiés intercommunautaires fut abandonnée et que les femmes devinrent les cibles de la violence ethnicisée, leurs capacités protectrices furent supprimées. Pendant le conflit entre le gouvernement de Khartoum et les rebelles sud-soudanais, les femmes sud-soudanaises ont été souvent les cibles de la violence. Alors que l'État soudanais du nord et ses milices arabes prenaient pour cibles femmes et enfants pendant la guerre, les combattants Nuer et Dinka, eux, ne visèrent et ne tuèrent intentionnellement ni femmes, ni enfants, ni personnes âgées jusqu'en 1991, date de la scission dans le mouvement sud-soudanais (selon les intérêts politiques et la vision de l’avenir du Sud-Soudan). Tandis que John Garang, le Dinka et le dirigeant de l’ALPS, voulait que le Sud reste intégré dans l’État soudanais mais qu’il bénéficie d’une autonomie, Riek Machar, le commandant Nuer, et ses camarades préféraient créer un État sud-soudanais indépendant. La guerre sud-sud qui suivit fut souvent caractérisée par l'abandon des codes de combat précédemment honorés par les Nuer et les Dinka. Les femmes et les enfants devinrent les premières victimes de la guerre «des gens instruits»3 (Jok et Hutchinson 1999:131; Entretiens avec des personnes âgées). Les incendies de maisons et de récoltes, précédemment interdits dans les conflits communautaires entre les Nuer et les Dinka, devinrent partie intégrante de la tactique de guerre dans les conflits sud-sud. Le conflit sud-sud La métaphore «la guerre des gens instruits» qui était utilisée par les personnes âgées pour décrire les sources du conflit fait référence aux deux commandants de l’ALPS, Dr. Garang et Dr. Machar qui ont terminé tous deux leurs études doctorantes en étranger. Cette métaphore montre l’intérêt de certains groupes politiques privilégiés au Sud-Soudan à continuer le conflit. 3 �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 195 (après 1991) et les violences intracommunautaires affaiblirent la position sociale des femmes. Les changements dans les discours ethniques et de genre ainsi que la nature des violences firent des femmes les cibles prioritaires des violences ethniques. Le corps des femmes devint l’espace de la politique nationale, ethnique et clanique portée par les hommes. L'anthropologue américaine Sharon Hutchinson, qui effectua des recherches de terrain parmi les communautés Nuer pendant les années 90, montre que la violence sud-sud des années 90 entraîna «une divergence et une militarisation rapide des identités ethniques des Nuer et des Dinka» et «une reformulation de la relation entre le genre et l'ethnicité dans les yeux de Nuer» (2000: 7). Historiquement, l'ethnicité des Nuer est fondée sur le concept performatif selon lequel les femmes peuvent acquérir l'identité ethnique/communautaire de leur mari par le mariage et le transfert de la dot (la dot est payée par la famille du mari). Comme le disent les femmes et les hommes Nuer, «les filles et les femmes appartiennent à tous, sauf au lit». Par conséquent, n'importe quelle fille ou femme Dinka peut devenir Nuer par le mariage (de même que les enfants nés d’un père Nuer). La violence sud-sud mena cependant au rejet de cette notion fluide d'ethnicité, selon les termes d’ Hutchinson, «laquelle laissa la place à un concept d’ethnicité plus «primordialiste» enraciné dans les métaphores procréatrices du sang partagé» (2000: 8). Ceci a été confirmé par les personnes qui ont participé à ma recherche: «maintenant, on peut être seulement Nuer par le sang» (c’est-à-dire si on est né Nuer). Les femmes et les enfants ne peuvent donc plus obtenir une identité ethnique différente par le mariage et le bétail. Les identités ethniques des Nuer sont alors devenues plus rigides, le sang prenant le pas sur la dot. Dès lors que leur ethnicité fut perçue comme fixe, les femmes et les enfants Dinka et Nuer devinrent des cibles militaires et perdirent leur position privilégiée. �196 Katarzyna Grabska Hutchinson suggère que ce virage «primodialiste» survenu dans l'ethnicité des Nuer fut généré par les stratégies militaires du nord qui cherchaient à ‹diviser et régner› (2000:13). Ce tournant s'inscrit aussi dans la tendance globale vers une utilisation toujours plus répandue de la violence militarisée sur les femmes et les enfants. Ce durcissement des identités est commun aux conflits ethniques à travers le globe (Zarkov 2008; Giles and Hyndman 2004; El-Bushra 2000a, 2000b; Enloe 1983; Yuval Davis 1997; Korac 1996). Les femmes ne sont plus privilégiées dans les conflits intercommunautaires, elles deviennent au contraire des marqueuses de frontières dans les luttes d'identité ethno-nationalistes. L'ethnicité semble être en partie créée, maintenue et socialisée par le contrôle masculin des identités de genre, tandis que les droits humains et la dignité des femmes sont pris en otage dans les luttes de pouvoir masculines. Le meurtre sans discernement de femmes et d'enfants, la destruction volontaire de propriétés par les Dinka et les groupes armés Nuer marquèrent un tournant dans le conflit sud-nord et dans la lutte inter- et intracommunautaire. La milice des Nuer et les forces de l'APLS brutalisèrent la population des Nuer Dok sur laquelle porte ma recherche. Elles enlevèrent, violèrent et tuèrent des femmes et des enfants souvent devant les yeux de leurs maris, de leurs frères et de leurs pères. Majok, un jeune homme qui échappa à l’enrôlement forcé du SPLA et resta pendant la guerre à Ler raconte: Quand le Bridage [groupe dissident de Paulino Matip] arriva en 1998, je courus me cacher dans la brousse. Alors je vis un groupe de sept, peut-être dix askari [soldats en arabe] amener une jeune femme, ma voisine. Ils la violèrent, l’un après l’autre, tout en la battant. J’étais dans la brousse et je vis tout cela en face de moi. J’étais trop effrayé pour les arrêter. Quand ils eurent fini, ils la laissèrent là, dans une mare de sang. Elle a survécu, mais elle �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 197 a commencé à maigrir. Elle s’est plainte aux chefs, mais rien ne s’est passé. Beaucoup de femmes et de filles ont été violées pendant la guerre. La plupart d’entre elles ont été forcées par leur mari de divorcer ou ont épousé des vieux que cela ne dérangeait pas qu’elles soient keaagh, déjà utilisées. Par de tels actes, les hommes de la milice détruisirent non seulement l'identité ethnique ancrée dans le corps des femmes, mais ils humilièrent aussi les hommes Nuer, devenus incapables de protéger leurs femmes et leurs enfants. Le viol, comme dans les autres conflits contemporains en ex-Yougoslavie, dans la région des Grands Lacs, au Liberia et au Sierra Leone, n'a pas utilisé seulement comme une arme pour exterminer d'autres groupes (Jacobs, Jackobson et Marchbank 2000; Giles et Hyndman 2004; Zarkov 2008). Il s'est agi aussi de soumettre et d’émasculer les hommes rivaux, afin de miner leur moral et leur esprit de lutte. Reconfiguration des féminités et du champ d'action des femmes: femmes violées, porteuses de valises et jeunes filles armées Pendant mon séjour au camp de réfugiés de Kakuma et à Ler au Sud-Soudan, les femmes et les hommes Nuer âgés ont commenté ces changements tactiques et la position sociale des femmes. Joy, une veuve d’une bonne quarantaine d’années, explique ceci : Dans le passé, nous, les femmes, comptions sur les hommes pour nous protéger. Les hommes allaient combattre les Arabes, et les femmes trouvaient un endroit sûr et restaient derrière à préparer la nourriture et l’eau pour les soldats. Puis les choses ont changé. Les Arabes ont commencé à enlever les femmes et les enfants, et puis les Nuers et les Dinka se sont mis à se battre. C’était très dur de voir ceux de notre propre peuple se combattre. En même temps, vous ne pouviez vous échapper parce que vous apparteniez à ce peuple. �198 Katarzyna Grabska Dans leurs récits, les femmes Nuer insistent sur l’expérience genrée et physique des violences qu’elles subirent directement. La nature genrée de la violence dans la guerre menée par le gouvernement contre l'APLS et, encore plus significativement, dans le conflit sud-sud contribua au déplacement et à la reformulation des identités de genre. La violence genrée que les femmes endurèrent était énorme : nombre d'entre elles subirent de nombreux viols aux mains des soldats arabes, des troupes de l'APLS et d'autres rebelles du sud. La position des femmes au sein la communauté s'en trouva affaiblie, dans la mesure où elles étaient devenues plus vulnérables que les hommes. De plus, étant moins mobiles et moins à même de trouver un refuge, elles furent nombreuses à rester piégées au Soudan. Les femmes purent moins migrer et échapper aux effets brutaux des violences des hommes. La majorité des femmes restèrent dans leur village, elles furent enlevées par les ennemis pour servir de « femmes » ou de domestiques aux rebelles. Néanmoins, la position et les rôles occupés par les femmes pendant la guerre civile ont été plus variés et complexes que ce qu’en a dit la littérature féministe dans sa représentation standard des victimes de violence, soutenant que leur socialisation pousse généralement les hommes à devenir agressifs et les femmes à se soumettre (Turshen et Twarigaramariya 1998; Turshen 2001). Toutefois, les femmes ne jouèrent pas seulement un rôle de victimes pendant les conflits. Elles participèrent directement à la guerre en tant que combattantes, ou éducatrices nationalistes. Loin d’être passives, elles prirent en charge la protection de leurs familles et de leurs biens pendant que leurs maris, fils et frères participaient au combat. Elles portèrent les blessés et les valises, fournirent de la nourriture et assumèrent d'autres services domestiques. Selon les femmes et les hommes Nuer qui allèrent en Éthiopie, l'APLS créa en 1986 un bataillon de femmes, le Ketiba �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 199 Benet. Trois cent jeunes filles reçurent un entraînement dans des camps éthiopiens aux côtés des recrues masculines (McCullum et Okech 2008: 47; HSBA 2008: 2). Le bataillon livra un seul combat. «Trop de femmes et de jeunes filles sont mortes et l'APLS s'est rendu compte qu'il valait mieux les garder dans la caserne pour nous aider, nous les hommes» commente un réfugié qui avait été une jeune recrue. Quelques femmes Nuer réfugiées au Kenia ont d'abord rejoint leur mari en Ethiopie où elles se sont entraînées par la suite comme soldates. La grande majorité vivait autour de la caserne militaire dans les camps d'entraînement et soutenait les soldats en leur fournissant des services domestiques et sexuels. Certains groupes de milice recrutèrent aussi des femmes. Sur la base de la préinscription des combattantes faites dans le cadre du projet de désarmement de la Mission de l'ONU au Soudan (UNMIS), il y eut environ 3600 femmes combattantes en 2005 (HSBA 2008: 5). La militarisation de la société au Sud-Soudan s’est diffusée dans les communautés et les ménages au-delà des rangs militaires et dans les espaces féminins4. Des femmes et des enfants ont dit posséder des fusils pour se défendre et se venger des ennemis. Il est arrivé aussi que ces fusils soient utilisés dans des disputes domestiques. De jeunes enfants ont porté des fusils plus grands qu’eux pour se protéger et protéger leurs troupeaux. Des femmes et des jeunes filles ont utilisé des armes comme moyens de protection, pour exercer leur pouvoir sur d'autres et pour affirmer leur autonomie. 4 The Small Arms Survey estime qu’au Sud Soudan il y a entre 1.9 et 3.2 millions les petits armes (small arms). Deux tiers est dans les mains de personnes civiles, 20 pourcents dans les mains du gouvernement à Khartoum, et le reste est partagé par l’ALPS et les autres groupes milices (Small Arms 2007: 2). �200 Katarzyna Grabska Certaines vantaient leur maîtrise du fusil et affirmaient préférer être armées plutôt que bien instruites: «c'est plus facile d’être riche quand tu as un fusil. Tu peux juste tirer et tu obtiens ce que tu veux». Cette déclaration d’une jeune femme de 18 ans révèle combien les femmes, loin d’être les victimes passives des conflits militaires, y participèrent activement en recourant à la violence. En tant que membres de la famille, elles devaient être protégées, mais elles se considéraient aussi comme chargées de la protection des autres. Ainsi, la guerre amena beaucoup de femmes à une plus grande confiance en soi. Malgré leurs expériences traumatisantes, les femmes devinrent des militantes et réclamèrent droit et respect. Ces témoignages font aussi ressortir la militarisation profonde des relations, que ce soit au sein de la communauté, à l'intérieur du ménage ou sur le plan personnel. Cette militarisation pénétra tous les segments de la société et se refléta même dans les pratiques de dénomination : par exemple, NyaKlang signifie «la fille à l'AK47 (le fusil le plus répandu parmi les rebelles et la population civile pendant les conflits)». Ce nom était très courant pendant la guerre. Les femmes contribuèrent aussi activement à l'effort de guerre par l’usage de la violence. Leur influence sur les hommes de la famille à travers l'humiliation (voir Hutchinson 1996, 2000) fut largement exercée pendant le conflit. Riek Machar reconnait que les femmes Nuer pouvaient humilier les hommes par des chansons, et ceci eut une nette influence sur le recrutement des soldats dans l'APLS (Hutchinson 1996: 157). Les mères exercèrent une pression considérable sur leurs fils pour qu'ils rejoignent l'armée. Pendant mon séjour dans les régions de l'ouest du Nil Supérieur, j'ai souvent entendu des femmes louer par des chansons et des histoires les efforts de guerre héroïques de leurs fils, de leurs frères et de leur mari. Mais lorsque les soldats commencèrent à mourir au combat et que les fils ne rentrèrent pas, les femmes et les filles modifièrent �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 201 leurs chansons et refusèrent la cour des soldats («je n'épouserai pas un fantôme», Hutchinson 1996:159). Certaines de ces chansons incitaient d'autres femmes à la violence, notamment pendant les conflits inter- et intracommunautaires entre les Dinka et les Nuer. Jok (1998, 1999) et Hutchinson (2000) évoquent à propos des violences intercommunautaires le rôle des femmes qui encourageaient les hommes à voler du bétail et à venger leurs morts. Pendant la guerre, elles assumèrent des fonctions de leadership, parfois même en tant que chefs de la communauté. Il s’agissait de transmettre des messages et leurs propres inquiétudes aux chefs suprêmes, à l'APLS et aux groupes de la contre-insurrection. Alors que la violence intercommunautaire montait en flèche, les femmes devinrent des pacificatrices. Elles ont aussi utilisé leur corps pour négocier des compromis avec leurs maris, leurs frères et les autres hommes. Par exemple, en exil elles participèrent activement à des campagnes pro-paix en utilisant leur corps et «rôles» reproductifs. Beaucoup de ces initiatives virent le jour dans les camps de réfugiés au Kenya. Certaines femmes avertirent leurs maris qu’elles ne cuisineraient pas, n’auraient pas de relations sexuelles avec eux ou «ne produiraient pas d'enfants pour le Sud» si les hommes n’arrêtaient pas la lutte (Itto 2006:2). D'autres utilisèrent la nudité pour déshonorer leurs maris et les hommes de leur famille. En 2002, des femmes du Sud-Soudan marchèrent nues et en groupe dans les rues de Nairobi pour protester contre la lutte intercommunautaire au Sud-Soudan (Itto 2006:2; HSBA 2008:2; McCallum et Okech 2008)5. Plusieurs femmes de la diaspora s'associèrent malgré les divisions ethniques pour exiger la paix. La Voix des Femmes Soudanaises 5 Cette marche eut des conséquences modestes. Quelques femmes ont été invitées de participer au processus de paix qui se déroula plus vite grâce à leur pression. �202 Katarzyna Grabska pour la Paix, la Nouvelle Fédération des Femmes Soudanaises et la Nouvelle Association des Femmes Soudanaises prirent une importance internationale, attirant l'attention sur le conflit oublié. Quelques femmes pacificatrices furent finalement invitées dans les négociations de paix de Machakos, mais leur rôle dans l'esquisse de l'accord de paix fut mineur. Anne Itto, une ancienne ministre aujourd'hui membre de l’Assemblée nationale du Sud-Soudan, déplore que la version finale de l'accord de paix n'ait pas mentionné la souffrance et le rôle des femmes dans la guerre (2006: 2-4). Beaucoup de femmes Nuer à Kakuma et au Soudan exprimèrent leur mécontentement à cet égard: «Ce n'est pas notre paix, c'est la paix des hommes, des soldats. Nous [les femmes] avons souffert de la guerre et les enfants morts n'ont pas été reconnus». La question des droits des femmes et de l’égalité de genre n'a été mentionnée que dans la constitution provisoire du Sud-Soudan. De façon générale, le corps et la puissance reproductive des femmes jouèrent un «rôle» pendant les conflits. L'accent fut pourtant mis sur un autre discours «des droits et des devoirs». Alors que les hommes étaient supposés «protéger le front militaire», le devoir premier des femmes était de «protéger le front reproductif». Tout au long du conflit, les dirigeants de l'armée et des communautés ne cessèrent d'exhorter les femmes à continuer d’accoucher, en guise de contribution à la lutte. A travers leur rôle «reproductif», elles fournissaient ainsi des enfants pour «les combats» de libération du Sud-Soudan. Par conséquent, les femmes eurent souvent de grandes familles, dont elles devaient s'occuper seules pendant que les maris étaient dans des camps de réfugiés ou au combat. L'interdiction d'avoir des relations sexuelles durant l'allaitement n'était pas respectée et les intervalles entre les grossesses se réduisirent (Jok 1998; Hutchinson 2000). Puisque les hommes étaient au combat, les femmes ont dû concevoir avec d’autres hommes, des membres de leur famille ou des étrangers. Quand �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 203 elles étaient enlevées par l'ennemi, elles étaient souvent prises comme femmes par des commandants puissants et procréaient en captivité. Au Sud-Soudan, beaucoup de femmes restées au village évoquèrent des «mariages de protection et de convenance» avec des commandants et des soldats locaux en l'absence de leurs propres maris. Nyajuc, une femme âgée qui resta à Ler pendant la guerre raconte: Nous devions donner naissance à des enfants, nos maris étaient dans la brousse, aussi qu’étions-nous supposées faire? Il valait mieux aller dans les casernes, au moins vous y aviez un enfant et parfois aussi de la nourriture, ou peut-être que l’homme vous protégerait des autres rebelles. Le mariage et les services sexuels ont souvent été utilisés par les femmes et les filles dans les zones de conflits comme des moyens de survie (Devon et Gervais 2007). Les femmes utilisaient leur position genrée pour accéder à la sécurité et au bien-être. Au Sierra Leone, comme le montrent Utas (2005b), Devon et Gervais (2007), les filles négociaient leur sécurité en se mariant avec des commandants puissants, afin non seulement d'avoir accès à de la nourriture, mais aussi de réduire le risque de violence sexuelle par d'autres. Ceci témoigne de la capacité d'action (agency) et de l'ingéniosité de ces femmes qui, en utilisant leur genre et leur corps, cherchèrent la protection, le pouvoir, le statut et la survie. La contribution reproductive des femmes à la lutte de libération ne fut cependant pas reconnue dans le discours public au Sud-Soudan après la guerre. Pendant la campagne du Mouvement populaire de libération du Soudan à Ler, le représentant régional loua le rôle joué par les femmes pendant la guerre, les remerciant pour les services rendus aux soldats héroïques, notamment la cuisine et le transport des blessés et des bagages. Leur contribution re- �204 Katarzyna Grabska productive a été minimisée, voire négligée, bien qu'elle ait eu des conséquences considérables sur leur santé et leur position dans la société. «A cause de la guerre, les femmes n'ont plus d'enfants. Il y avait trop d'enfants, trop de femmes prises par la force», commente Theresa Nyangule, la représentante d'Union de Femmes à Ler. «Tout d’abord, les hommes sont arrivés et ont fait de nous leurs femmes, et maintenant les maris réapparaissent et demandent le divorce», explique une autre veuve qui avait été enlevée par une milice Nuer. A travers la guerre et la violence, les hommes ont acquis davantage de droits sur les capacités reproductives et le corps des femmes. Ils ont obtenu par exemple le droit de réclamer des services sexuels et domestiques au nom de la responsabilité des femmes de «protéger le front reproductif». Hutchinson souligne que «le statut des femmes comme des agents indépendants aux yeux des hommes a décliné dans le contexte de glorification militarisée du pouvoir brut du fusil» (2000:12). Masculinités militarisées et hommes devenus femmes Je vivais avec AK-47 À mes côtés Je dormais avec un œil ouvert Je courais Je m’échappais Je faisais semblant d'être morte Je me cachais J'ai vu les miens mourir comme des mouches Emmanuel Jal, "Forced to Sin", Nuer ‘Lost Boy’ chanteur de rap Comme dans les autres lieux affectés par des conflits (Richards 2005; Vight 2006; Utas 2003; Samuelson 2007), la vie des hommes Nuer était largement militarisée, que ce soit par la distribution des fusils, le recrutement forcé, la violence ou la diffusion d'idéo- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 205 logies nationalistes. La militarisation était très répandue parmi les communautés du Sud-Soudan. Presque tous les jeunes et les hommes d'un certain âge que j'ai rencontrés au Kenya et plus tard au Soudan ont été militairement entraînés à un moment ou un autre de leur vie et ont participé à la lutte de libération. A la fin des années 80, pour répondre au besoin en recrues, John Garang, le dirigeant d'APLS, décida de former des jeunes cadres: entre 17000 et 40000 jeunes recrues (HRW 1994) furent entraînées dans des camps militaires en Ethiopie, selon les estimations de Human Rights Watch. Garang les qualifiait d'«Armée Rouge», d'«armée sans crainte» ou encore de«Pépinière du Soudan» : une jeune génération à qui l’on a fait croire qu'elle était l'avenir d'un Sud-Soudan indépendant (Eggers 2006:300). Au Kénia, dans le camp de réfugiés de Kakuma, j’ai rencontré Kuok, un jeune homme timide de 27 ans, à la voix douce; j’ai suivi son installation après son retour à Ler, dans le Sud-Soudan. Il avait rejoint l’Armée de Libération du Peuple Soudanais (SPLA) quand il avait six ou sept ans. Ses parents étaient morts du kalazar (leishmaniose), laissant orphelins à un âge très jeune Kuok et ses frères et sœurs. Rejoindre le SPLA fut une façon de gérer sa marginalisation: Il y avait beaucoup d’enfants là où on recrutait. La plupart étaient recrutés par les chefs. Les commandants du SPLA allaient dire aux chefs qu’ils avaient besoin d’envoyer des garçons se former en Ethiopie. Certains enfants choisissaient d’y aller parce qu’ils étaient dans une situation difficile, soit qu’ils étaient orphelins, soit que la situation de leur famille était difficile. D’autres furent sélectionnés par leur famille ; des enfants souvent difficiles, perturbateurs, étaient envoyés se faire éduquer, l’éducation n’était pas alors valorisée. Puis il y en eut d’autres qui furent forcés [par les soldats du SPLA]. �206 Katarzyna Grabska Il y eut au moins 1500 garçons, certains petits ne savaient même pas marcher. Nous avons tous marché ensemble, à travers les fleuves et les déserts, et nous avons fini pas atteindre l’Ethiopie. Selon les récits des jeunes hommes, les enfants étaient soit enlevés de force par les soldats, soit envoyés par leurs parents pour soutenir «la lutte de la libération» et échapper à la mort ou à la famine. Pour quelques-uns, l'enrôlement militaire était devenu un devoir que les fils étaient supposés remplir. Leur importance dans l'économie du ménage, leur rôle de protecteurs, ne serait-ce que pour subvenir aux besoins de leurs parents âgés, renforçaient encore leur volonté d'intégrer l'armée. Les autres hommes et les autres garçons le faisaient volontiers: ils considéraient la guerre comme une occasion d'accéder à l'éducation, et aussi de gagner leur vie, d’améliorer leur position dans la communauté et de contrer leur marginalisation sociale. Malgré les conditions accablantes de la guerre, la violence, la famine et les impératifs politiques, communautaires et familiaux, quelques garçons et hommes du Sud-Soudan parvinrent à atteindre un certain degré de choix et à infléchir en partie les circonstances, notamment dans la recherche de l'éducation et d’un refuge pour être le plus autonome possible vis-à-vis du gouvernement et de la famille. J’ai rencontré Wanten pour la première fois en janvier 2007 lors de mon arrivée à Bentiu. Mince et relativement petit pour un Nuer, son visage était beau, sans les marques ou les points qui sont les signes de virilité traditionnels chez les Nuer. Il était toujours habillé élégamment : pantalon, chaussures pointues et cirées, chemises repassée, ceinture de perles kéniane et un petit drapeau du nouveau Soudan sur son col collier. Né en 1980 près de Rubkona, à l’ouest du Nuerland, il fut recruté de force en 1987 par le SPLA qui vint demander à ses parents un fils pour «l’éducation en Ethiopie». Avec d’autres enfants, il fut envoyé au camp de Fundi- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 207 go en Ethiopie où ils subirent une formation de neuf mois, tout en vivant dans des casernes militaires. Nous allions à l’école le matin avec nos AK47 près de nous et l’après-midi nous étions entrainés. Cela dura neuf mois. Ensuite, les plus grands ont été envoyés se battre. Les autres attendaient leur tour dans le camp en s’entrainant tous les jours. Nous étions tous armés. Nous étions tous d’âge différent, Dinka ou Nuer. Il n’y avait pas d’autres enfants alentour. Les conditions dans le camp étaient mauvaises. Il n’y avait pas assez de nourriture, nous étions souvent affamés, il n’y avait rien là-bas. Nous pensions tous beaucoup à nos familles; elles nous manquaient terriblement. Elles ne savaient rien sur ce qui nous arrivait, elles ignoraient où nous étions. Certains garçons devenaient fous, ils commençaient à tirer autour d’eux; leur esprit devenait fou parce qu’ils étaient traumatisés, leurs parents leur manquaient, ils mourraient de faim. Beaucoup d’entre eux moururent au camp, d’autres se tuèrent. Nous étions tous des enfants avec des fusils. Tous, nous n’arrêtions pas de penser… En tant que garçon ou comme homme, on n’est pas censé partager ses pensées et ses sentiments avec les autres. Alors nous ne parlions pas de la peur ni de la solitude. Nous gardions cela pour nous-mêmes. Ces pensées ne faisaient que traverser notre esprit. Dans les camps, nos commandants et nos entraîneurs étaient tous Dinka ou Nuer, ils étaient tous Sud-Soudanais et ils nous disaient: «Nous vous entrainons à combattre l’ennemi, ainsi vous pourrez chasser l’ennemi de notre pays. Vous êtes les futurs leaders du Soudan. Vous prendrez notre place quand nous serons vieux et partirons». C’est ce que nous entendions et c’est ce en quoi nous avons cru. Comme nous étions des enfants, nous ne réfléchissions pas sur l’utilité �208 Katarzyna Grabska des combats et nous faisions ce qu’on nous disait de faire. Par moments j’avais peur, mais je devais surmonter mes peurs. Je me suis battu pour la première fois à Pochalla. C’était la première fois que je tirais sur l’ennemi. Au début, j’étais effrayé et je tremblais tellement que je ne pouvais même pas tirer. Après cinq minutes, j’ai surmonté ma peur et j’ai commencé à tirer. Puis c’est devenu plus facile. On donnait des drogues à certains garçons pour qu’ils puissent tuer sans peur. Je n’en ai jamais pris parce que je connaissais leurs effets secondaires. Après les combats, nous ne partagions pas nos peurs et nos frustrations. On ne pouvait pas en parler. On devait être fort comme un garçon Nuer et comme un homme. On ne pouvait pas montrer sa faiblesse. Ces récits de Wanten et des autres jeunes hommes montrent une autre transformation liée à la guerre dans les rapports de genre: la voie pour devenir un homme. L'initiation des garçons par la scarification (gaar) – commune parmi les Dinka et les Nuer – fut progressivement remise en question et rejetée par la jeunesse instruite et baptisée ainsi que par les architectes du projet de libération nationale du «Sud-Soudan». Les dirigeants de l'APLS promurent la différenciation non-ethnique dans les rangs de l'armée (Hutchinson 1996:270-298) et interdirent la scarification. Ce fut l'entraînement militaire qui devint la nouvelle initiation et la voie pour devenir un homme. Le bataillon avait remplacé l'âge-série (ric). En 1987, Riek Machar, qui était alors commandant de l'APLS dans la région ouest du Nil Supérieur, interdit par un décret la scarification des Nuer. La vie dans les camps d'entraînement est décrite comme une façon pour les enfants de devenir «des gens responsables» (wic), capables de s'occuper d’eux-mêmes, ce qui était pour les Nuer et les Dinka un signe de maturité (Evans-Pritchard 1951; Deng 1972; Hutchinson 1996). �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 209 Un autre jeune homme à Kakuma me raconte: Tant que vous étiez recruté comme soldat, vous deviez être un soldat. J’étais capable de me battre et de tuer des gens. Cela signifiait que j’étais une personne responsable. Et par la façon dont j’ai été formé, j’avais plus d’expérience qu’un enfant qui n’était pas formé. Personne d’autre ne pouvait prendre soin de moi. Je devins une personne responsable Son récit et celui de Wanten montrent comment le fusil contribua à reconfigurer les concepts de virilité chez les Nuer. Dans le passé, les combats à la lance entre les communautés étaient un test de virilité pour les Nuer et les Dinka. Comme les autres armées, l'APLS proclama l'idéal de l'hyper-virilité ou de l'hyper-masculinité dans son entraînement militaire afin d’encourager l'agressivité, l'intrépidité et la compétitivité parmi les recrues. Ces idées sont clairement exprimées dans l'une des chansons pour la remise des diplômes de l'APLS: Même votre père, tirez-lui dessus! Même votre mère, tirez-lui dessus! Votre fusil est votre nourriture, votre fusil est votre femme. Les nouvelles identités masculines de la jeunesse armée de fusils ont contribué aux conflits intergénérationnels. Les aînés eurent souvent le sentiment de n’être plus capables de contrôler la jeunesse qui avait acquis une position puissante en accédant aux fusils, à la violence et faisait preuve d'une indifférence extrême face aux devoirs communautaires. Les histoires des jeunes recrues montrent que les armes étaient aussi synonymes d'intrépidité et offraient un éventail de possibilités, non seulement pour se libérer des communautés, mais aussi pour exercer un pouvoir sur d'autres en pillant leurs biens, en violant leurs femmes et en prenant leurs filles sans payer de dot. Cela produisit une communauté de jeunes hommes socialement isolés, armés et sauvagement entraînés non seulement à tuer, �210 Katarzyna Grabska mais aussi à torturer et à piller. Ce nouveau type de virilité pourrait être nommé hyper-virilité (ou hyper- masculinité). Cette expression indique un comportement stéréotypé «masculin» pou­ssé à l'extrême et caractérisé en particulier par la force, l'agressivité et la domination sur les femmes ainsi que sur les aînés (Connell 2005). Les armes sont devenues des moyens de survie, ce qui continue à créer des problèmes majeurs pour le désarmement de la milice locale et des groupes de civils au Sud-Soudan. Les guerres eurent d'autres conséquences pour les hommes qui avaient perdu leurs biens et dont les femmes et les enfants avaient été enlevés, violés ou tués. Leur incapacité croissante à subvenir à leurs besoins et à protéger leur famille, leur propriété et leur bétail, comme l'explique Hutchinson, provoqua «une crise de la virilité/ masculinité» qui elle-même se traduisit par une augmentation de la violence domestique et des abus sexuels contre les femmes (2000:12). Les femmes et les hommes au Kenya et au Nuerland déplorent souvent la perte du buom des hommes (la force, le pouvoir) qui protégeait la famille. Quelques femmes regrettent le fait que les hommes ne sont «plus des hommes», ils sont devenus «femmes» – «ils ne peuvent pas nous protéger. Ils ont été les premiers à s'enfuir quand les rebelles sont arrivés. Quand mon mari a été battu par la milice de Bul, il a pleuré comme un enfant et leur a dit immédiatement où se trouvaient nos ressources alimentaires. Nous avons perdu toute notre nourriture. Il (mon mari) est vraiment inutile». Tandis que quelques femmes ont participé aux conflits ou bien ont accédé en exil au travail rémunéré, leurs maris sont souvent restés à la maison. Ils ont dû apprendre à maîtriser les tâches domestiques. «Maintenant, les hommes sont devenus femmes; regarde les! Ils font le ménage, cuisinent pour les enfants, ils vont à l’hôpital, pendant que leurs femmes gagnent l’argent!» me raconte un jeune homme réfugié à Kakuma. Ces commentaires sont répandus parmi les femmes et les hommes au Soudan. �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 211 La propagation de la violence genrée contre les femmes, qui apparut surtout après la scission de l'APLS en 1991, peut être en partie considérée comme la conséquence de l'émasculation des hommes. Je partage à cet égard la position de Henrietta Moore concernant la frustration ou l'émasculation des identités de genre particulières. Elle explique que «la frustration peut être comprise comme l'incapacité de soutenir ou de prendre une position genrée indépendante, ce qui engendre une crise, réelle ou imaginée, de la représentation de soi et/ou de son évaluation sociale» (1994: 66). Dans le cas des Nuer, pour les jeunes garçons et les hommes, cette frustration est liée à leur marginalisation, à leur appauvrissement en raison de la guerre et à l’absence de respect et de reconnaissance envers leur position de wutni nuäri (les vrai hommes Nuer). Cela a pour effet leur émasculation. Comme les hommes se sentent incapables d'assumer leur rôle de protecteurs et de subvenir aux besoins de leur famille, ils recourent à la violence. Ils la dirigent contre les autres femmes, mais aussi contre leur propre femme. Par conséquent, la violence domestique a augmenté parmi les familles Nuer au Kenya et au Soudan. Cette violence s’est répandue dans les camps de réfugiés et après le retour. Vers une complexité des identités de genre Ma recherche montre que les conflits civils et les violences genrées ont des impacts différents, complexes et multiples sur les femmes et les hommes. Les femmes et les hommes Nuer jouèrent des rôles décisifs dans le processus de militarisation de la société et des identités de genre. Soulignons que les femmes et les hommes ne sont pas des catégories homogènes et que les conflits et les violences ont des effets différents non seulement selon le genre mais aussi selon d’autres paramètres comme l’accès aux ressources, �212 Katarzyna Grabska le statut social, l’âge et la classe. La guerre peut avoir à la fois des effets d’empowerment (émancipation) et de disempowerment pour les femmes et les hommes qui mettent en œuvre leur capacité d’action (agency) pour résister, affronter, participer et survivre en temps de guerre. La question de l’origine des violences sexuelles contre les femmes (et les hommes) pendant les conflits reste pertinente. Comment les violences sexuelles contre les femmes (et les hommes) aperçoivent?, comment sont-elles construites par le système politique dominant et de domination? Quel rôle jouent l’État, la société civile, les institutions sociales, politiques et économiques dans les transformations des violences et des inégalités de genre dans la période post-conflit? L’image des hommes combattants agressifs qui affermissent leur pouvoir sur les femmes en temps de guerre et des femmes victimes de violences sexuelles est simpliste. Cette recherche souligne que les rôles sont multiples, contradictoires et nécessitent une exploration plus complexe des effets des conflits armés sur les rapports de genre. Les identités de genre sont multiples et hétérogènes. En raison de leur vulnérabilité physique et sexuelle, les femmes et les filles font face à la violence et à l’insécurité différemment des hommes (Cockburn 2001; Moser and Clark 2001; Giles and Hyndman 2004; Denov and Garvais 2007; Zarkov 2008). Les rôles des femmes dans la guerre sont cependant plus fluides et multidimensionnels, certaines d'entre elles étant activement engagées comme auteurs et partisanes de cette violence. Cette conclusion rejoint l'étude de Devon et Gervais sur des combattantes au Sierra Leone, qui souligne que les femmes et les jeunes filles dans les zones de conflit ne sont pas uniquement victimes de la violence, mais occupent plutôt une myriade de positions comme auteurs, actrices, porteuses, commandantes, esclaves domestiques et sexuelles, espionnes et boucliers humains (2007: 886). Cepen- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 213 dant, il faut se garder de ne pas simplifier et homogénéiser les féminités et les masculinités qui émergent après les conflits. C’est important pour les processus de reconstruction dans la période post-conflit. Bibliographie: Cockburn, Cyntia (2001). The Gendered Dynamics of Armed Conflict and Political Violence. In: Moser, C. and Clark, F. (Eds), Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence. London: Zed Books. Connell, Robert W. (2005). Masculinities. Second Edition. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Deng, Francis Madeng (1972). The Dinka of the Sudan. Waveland Press, Inc.: Prospect Heights, IL. Denov, Myriam and Christine Gervais (2007). Negotiating (In)Security: Agency, resistance, and Resourcefulness among Girls Formerly Associated with Sierra Leone’s Revolutionary United Front. „Journal of Women in Culture and Society [Signs]”, vol. 32, no. 4, pp. 885-910. Eggers, Dave (2006). What is the What? San Francisco: McSweeney’s. El-Bushra, Judy (2000a). Transforming Conflict: Some Thoughts on a Gendered Understanding of Conflict Processes. In: Jacobs, S., Jacobson, R. and Marchbank, J. (eds.) , States of Conflict: Gender, Violence and Resistance ZED Books: London, pp. 66-87. El-Bushra, Judy (2000b). Gender and forced migration: editorial, „Forced Migration Review”, v. 9. Enloe, Cyntia (1983). Does Khaki Decome You? The Militarisation of Wo­men’s Lives. Boston: South End Press. Evans-Pritchard, Edward E. (1951). Kinship and Marriage among the Nuer. Oxford: Clarendon Press. Giles, Wenona and Hyndman, Jennifer. (2004). Sites of Violence: Gender and Conflict Zones. Berkeley: University of California Press. �214 Katarzyna Grabska Grabska, Katarzyna (2010). ‘In-flux’: (re)negotiating gender, identity and ‘home’ in post-war southern Sudan. Thèse doctorale, Brighton: University of Sussex. HSBA (2008). No standing, few prospects: How peace is failing South Sudanese female combatants and WAAFG. „The Sudan Human Security Baseline Assessment”, Brief no. 8, September. Human Rights Watch (1994). Civilian Devastation: Abuses by All Parties in the War in Southern Sudan. New York: Human Rights Watch. Hutchinson, Sharon (2000). Nuer Ethnicity Militarized, „Anthropology Today”, vol. 16, no. 3, pp. 6-13. Hutchinson, Sharon (1996). Nuer dilemmas: coping with money, war and the State. Berkeley: University of California Press. International Crisis Group, (2002). God, Oil and Country, Changing the Logic of War in Sudan, Brussels: International Crisis Group Press. Itto, Anne (2006). Guests at the table? The role of women in peace processes. London: Conciliation Resources. http://www.c-r.org/ourwork/accord/sudan/women.php. Jackson, Michael (2006). The Politics of Storytelling: Violence, Transgression and Intersubjectivity. Museum Tusculanum Press: University of Copenhagen. Jok, Madut Jok and Hutchinson, Sharon. E. (1999). Sudan's prolonged Second Civil War and the militarization of Nuer and Dinka ethnic identities. „African Studies Review”, v. 42, pp. 125-145. Jok, Madut Jok (1998). Militarization, gender and reproductive health in South Sudan. New York: Edwin Mellen Press. Jok, Madut Jok (1999). Militarism, gender and reproductive suffering: the case of abortion in Western Dinka. „Africa” 69 (2): 194-212. Korac, Maja (1996). Gender, nationalism, Ethnic-National Identity Crisis: The case of the former Yugoslavia. In: Wenona Giles, Moussa, H. and Van Esterik, P. (Eds.) Development and Diaspora: Gender and the Refugee Experience. Dundas: Artemis Enterprises, pp. 87-99. McCullum, Judith and Okech, Alfred (2008). Small Arms and Light Weapons Control and Community Security in Southern Sudan: The Links between Gender Identity and Disarmament. In Regional Security, Gender Identity, and CPA Implementation in Sudan. A joint publi- �Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises… 215 cation of Africa Peace Forum and Project Ploughshares: Kenya and Canada. Ontario: Pandora Press. Moore, Henrietta (1994). A Passion for Difference. Essays in Anthropology and Gender, London: Polity Press. Moser, Carol and Clark, F. (2001). Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence, London: Zed Books. Richards, Paul (ed.) (2005a). No Peace, No War: An Anthropology of Contemporary Armed Conflicts. Oxford: James Currey. Samuelson, M. (2007). The disfigured body of the female guerilla: (De) militarization, sexual violence, and redomestication in Zoë Wicomb’s David’s Story. „Signs: Journal of Women in Culture and Society” 32:4, pp. 833-856. Small Arms Survey (2007) The Militarisation of Sudan: A preliminary review of arms flows and holdings. Sudan Issue Brief: Human Security Baseline Assessment no. 5, April. http://www.smallarmssurvey.org/files/portal/spotlight/sudan/Sudan_pdf/SIB%20 6%20militarization.pdf Turshen, Meredeth (2001). The Political Economy of Rape: An Analysis of Systemic Rape and Sexual Abuse of Women during Armed Conflict in Africa. In Moser, C. and Clark, F. (Eds.). Victims, perpetrators or Actors? Gender, Armed Conflict and Political Violence London: Zed Books, pp. 55-69. Turshen, Meredeth and Clotilde Twarigaramariya (1998). What Women Do in Wartime: Gender and Conflict in Africa. London: ZED Books. UNMIS (UN Mission in Sudan) (2006). Comprehensive Peace Agreement. http://www.unmis.org/English/cpa/htm Utas, Mats (2005b). Agency of Victims: Young Women in the Liberation Civil War. In: Alcinda Hohwana and Filip De Boeck (eds.), Makers and Breakers: Children and Youth in Postcolonial Africa. Trenton, NJ: Africa World Press, pp. 53-80. Utas, Mats (2003). Sweet Battlefields: Youth and the Liberian Civil War. PhD dissertation, Uppsala University. White, A.M. (2007) All the men are fighting for freedom, all the women are mourning their men, but some of us carried guns: a raced-gendered �216 Katarzyna Grabska analysis of Fanon’s psychological perspectives on war. „Signs: Journal of Women in Culture and Society”, 32:4, pp: 958-884. Vigh, Hendrik E. (2007). Navigating Terrains of War: Youth and Soldiering in Guinea-Bissau. New York, Oxford: Berghan Books. Yuval-Davis, Nira (1997). Gender and Nation. London: Sage. Zarkov, Dubravka (ed.) (2008). Gender, Violent Conflict & Development. New Dehli: Zubaan. Summary Daughters of AK-47, violated women and luggage porters – militarised masculinities and men who became women: Gender relations and wars in South Sudan Gender identities and relations have played an important aspect in women and men’s experiences in South Sudan, who have been confronted with military struggle and civil wars. This article focuses on the changes in gender relations among the Nuer of Western Upper Nile during the second civil war in South Sudan (1983-2005). It is based on ethnographic fieldwork carried out between 2002 and 2008 in Egypt, Kenya and South Sudan. What are the implications of armed conflicts for gender identities and power relations? Historically, wars have been perceived as a « male » domain, where symbols of masculinity were tested, This image has been perpetuated by films, literature, songs and poetry for centuries (White 2007). During the wars, the portrayal of men as protectors of women is often accentuated, through the combat as a testing field of masculinity. Women and girls are unjustly described as victims, pacifists and “mothers of the nation” in charge of supporting the heroes. Men’s agency dominates war discourses while women and girls are rendered silenced and invisible (Denov et Gervais 2007). This article shows that such interpretations are simplistic and do not account for the multiple and complex roles which women and men take on during the wars, thereby changing the power relations. �TIZAZU AYALEW TEKA DAWIT GETU KEBEDE CAUSES AND HUMAN SECURITY THREATS OF IRREGULAR MIGRATION OUTFLOW FROM BALE, SOUTHEASTERN ETHIOPIA1 1. Introduction Migration related problems are striking Ethiopia heavily nowadays. The heated discourse on migration crisis in the local mass media, mainstream international mass media and from the public day to day discussion is common. Neither is it strange to hear of the phenomenon of exploitation and human rights abuses of Tizazu Ayalew is currently a Lecturer at Madda Walabu University, College of Social Science and Humanity in the Department of Civics and Ethical Studies. He earned his Master’s Degree (MA) in International Relations (IR) from Addis Ababa University, in July 2014: Contact Address: tiztawa@gmail.com; Dawit Getu is a PhD candidate in Social Anthropology at Addis Ababa University. Email: davidgt_2002@yahoo.com This article is a result of research entitled “International Irregular Migration: Causes and its Impacts on Human Security of Migrants in Bale, Oromia, Ethiopia”, which was conducted from October 2015 to February 2016, funded by Madda Walabu University Research, Community Engagement and Technology Transfer Vice President Office. 1 �218 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Ethiopian migrants abroad. Xenophobic attacks in South Africa; terrorists’ ruthless inhuman killings in Libya2; massive deportation of Ethiopian irregular migrants (around 170,000 individuals) from Saudi Arabia3; and hundreds of government sponsored returnees from Yemen uprooted by its recent violent conflict, and from Libya by the threat of Islamic State (ISIS), are only a few mentions of the chronic crisis Ethiopian migrants have dealt with. Moreover, the problems related with “potential migrants”, “returnees” or “current migrants” all over the country have been a crucial issue. There were an estimated 1.5 million irregular migrant Ethiopians who left the country illegally between the years 2008 and 20144. Driven by fundamental factors such as poverty and unemployment; an existing strong culture of migration or due to the positive perception towards migration; and because of deception from illegal brokers5, massive numbers of Ethiopians, particularly the youth are exposed to irregular migration. According to the recent study by the Regional Mixed Migration Secretariat (RMMS), Ethiopians use three main channels for migration especially towards the Middle East. These are: through “Public Migration” that occurs by the official facilitation of the Ethiopian Ministry of Labor and Social Affairs (MoLSA); through See Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-English Edition. Retrieved October, 16, 2015, from http://www.thereporterethiopia.com/index. php/opinion/commentary/item/3481-migration-governance-in-ethiopia accessed on October 15, 2015, 3:31:08 PM. 3 US Department of State, 2015. 4 Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’. Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www.capitalethiopia. com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illeg al-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27. 5 MoLSA & MoFA (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person in Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor and Social Affair and Ministry of Foreign Affairs, January 2010. 2 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 219 “legally registered Private Employment Agencies (PEAs)”; and finally through channels of “irregular migration using the services of illegal agents, which include illegal brokers, individual operators, or legally-registered companies that illegally provide employment brokerage services to migrants”6. However, amongst these channels, irregular or illegal ways of migration are the main contributors for current Ethiopian migration-related problems. For example, a United States Department of State report confirms that, ‘the 200,000 regular labor migrants who travelled in 2012 represent just 30-40% of all Ethiopians migrating to the Gulf States and Middle East, implying that the remaining 60-70% (between 300,000-350,000) are either trafficked or smuggled with the facilitation of illegal brokers7. Further, more than the regular migrants, it is irregular migrants that are “thought to be increasing faster” and vulnerable to risks of human security crisis throughout all phases of the migration process8. Migration-related problems are common to all parts of Ethiopia. However, this study only takes into consideration selected areas of the Bale Zonal administration. This is because, even if this administrative area is one of the most vulnerable to migration problems in the country, nothing has been done in the area of the research world. Only in 2015, as of May, there were a total of 489 migrants leaving the Zone9. And out of 170,000 Ethiopian returnees from Saudi Arabia from November 2013 up to March 2014, around 3932 were from Bale and out of these surprisingly 118 returned back to different countries in the Middle East10. Worst of all, of RMMS, (2014a:35); see also Fernandez,(2010:252). United States Department of State, 2013, cited in RMMS, (2014a:35). 8 King, (2012:6). 9 Documents of Bale Zone Labor and Social affairs office. 10 Ibid. 6 7 �220 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede irregular migrants originating from Bale, an estimated between 30 up to 46 individuals11 are believed to have died in April 2015 in a Mediterranean Sea boat accident. What the driving factors are which are contributing to the widespread prevalence of migration from the area, and the resulting vulnerability of human security risks are among the issues needed to be investigated but have not yet been investigated. Hence, the study is designed with an overall objective of examining the specific contributing factors for cross border irregular migration and its threat against human security of migrants from Bale. Moreover, finding out the causes of international irregular migration outflow, identifying the vulnerable groups of society for irregular migration, and exploring human security risks of irregular migrants, beginning from their initial journey to their final arrival and thereafter in the hosting states, are the key specific guiding objectives that are addressed by this paper. 2. Methodology The study follows a qualitative approach. Hence, data is obtained through qualitative tools to show readers the existing state of affairs of irregular migration prevalence, causes and the impact against migrants’ security in Bale, thereby creating a precise understanding. People directly concerned, such as returnees, families of victims, community members who are familiar with the issue, local government and non-government agents, participated as interviewees, key informants and focus group discussants all of whom were accessed by a careful selection based on their close famili11 An interview with Bale Zone Labor and Social Affair officers. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 221 arity with the issue. Hence, from the Four Districts and one city administration – Sinana, Gasara, Agarfa, Ginnir and Robe town, 7 key informants, 19 interviewees and 3 FGDs were carried out. In addition, secondary sources of data which directly substantiated this study are reports, survey studies and documents of demographic figures on irregular migrants obtained from each of the selected sample study areas. 3. Overview of Trends and the Current Situation 3.1. Current Extent of the Situation Bale is one of the major places of origin for irregular migration, amongst the known Zonal administrations both in the region or in the country as a whole. It is amongst the frequently listed Zonal administrations of the Oromia region which are known for the highest outflow of irregular migration such as Jimma, Eastern Hararghe and Arsi, (RMMS, 2014:20). As the data taken from the Zone Labor and Social Affairs Office revealed, there are an estimated more than 6456 migrants who left the Zone from 2011 to 2014/2015 (see table 1 below). This is not, however, the exact number. Since the nature of irregular migration is unpredictable, it is very difficult to trace everyone who leaves for this purpose. Because every process of irregular migration takes place covertly, it is not easy to track from the families and surrounding communities since mostly they are not willing to disclose information concerning migrants12. Key informants from government stakeholders affirmed the difficulty in recording the number of irreg- An interview with Ginir Town Labor and Social affair officer, on December 17, 2015, Ginir. 12 �222 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ular migrants in each area of the Zone13. Hence, arguably the total number of irregular migrants from Bale will be much greater than the above estimated figure. Amongst the total 18 Woredas (Districts) and three town administrations of the Zone, irregular migration is prevalent in ten Woredas: Sinna, Ginir, Agarfa, Gasera, Goro, Goba, Dinsho, Dallo Mana, Berberie, Gololcha; and in the three town administrations (Robe, Goba and Ginir)14. These areas are most populous and they are areas of agrarian settled life. The remaining Districts have a relatively low record of irregular migration. Driven by various factors as this study revealed, the zone is at critical irregular migration prevalence. The Zonal Labor and Social Affairs officer and, officers in similar positions from all selected areas of the study confirmed15 that, though recently different intervention mechanisms such as societal awareness creation, creating job opportunities and establishing an anti-irregular task force (a committee established to prevent irregular migration) are continuously working to address the issue, still the problem is not halted. However, the shocking risks such as massive deportation from Saudi Arabia, the death of more than thirty youth at one time in the Mediterranean Sea (majority of whom are from Robe town and surrounding villages), the beheading of thirty Ethiopians by ISIS, and the current political instability in some Arab states (Yemen and Syria), such grave kinds of violation against Ethiopian migrants, created at least a general awareness among the wider public regarding the time to time increasing risks of Ibid; an interview with Agarfa District Labor and Social affair officer; an interview with a Bale Zone Labor and Social affair officer. 14 The 2008 Bale Zone Labor and Social Affairs office plan to combat irregular migration. 15 An interview with Bale Zone Labor and Social Affairs officer on November 11, 2015. 13 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 223 irregular migration. Moreover, the dreadful risks related to the above events have created something of a perception to fear greatly the risks of irregular migration, if not migration itself. At least family and community pressure in making and facilitating the opportunity for migration is steadily diminishing16. Similarly, the efforts by the different levels of government agents focusing on promoting awareness have created a relatively significant influence in controlling the situation compared to the previous years17. Thus, societal awareness creation campaigns through community conversations by directly involving the communities at grassroots institutions such as Idir, religious institutions and schools are intensively continuing especially in migration hub Woredas of the zone. In addition, creating job opportunities for youth through micro enterprises is also another effort of the local government’s involvement in tackling irregular migration. Not only government stakeholders, recently a number of Local and International NGOs such as Bale Integrated Rural Development Association (BIRDA), Community Development Association (CDA), Swedish International Development Association (SIDA), and Cooperazione International (COOPI) are engaged both directly and indirectly in the endeavor of anti-irregular migration campaigns in the Zone. All of the above ongoing significant efforts maintain feasible roles in the effort of fighting irregular migration outflow in Bale. 16 17 An interview with Bale Zone head of Labor and Social Affair office. Ibid. �224 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Table 1. Estimated number of irregular migrants outflow in each Woreda of Bale, form 2011-2014/2015 No. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 Districts Agarfa Berberie Dallo Mana Dawe Qechan Dawe Serar Dinsho Gasera Ginir Ginir Town Goba Goba Town Gollolcha Goro Gura Damolle Harena Bulluq Laga Hida Mada Walabu Rayitu Robe town Sawena Sinana Total Grand total 2011 2012 M F Total M F total 141 41 182 37 19 56 104 46 150 0 0 0 52 64 116 12 4 16 55 0 60 2 0 2 26 0 26 5 1 6 152 154 306 40 23 63 190 15 205 90 46 136 156 74 230 0 0 0 * * * * * * 401 135 536 1 9 10 45 126 171 14 27 41 36 20 56 0 0 0 162 38 200 0 0 0 54 0 54 1 1 2 54 6 60 5 9 14 45 0 45 39 1 40 26 0 26 0 0 0 6 0 6 1 0 1 216 50 266 0 0 0 4 0 4 7 0 7 254 20 274 75 1 76 M 260 51 70 14 2 84 752 165 * 105 15 112 76 10 18 20 3 4 154 10 301 2013 F 31 12 24 1 0 29 80 26 * 53 23 14 18 1 3 1 0 1 63 1 43 2014/2015 total M F total 291 73 0 73 63 11 0 11 94 7 2 9 15 0 0 0 2 0 0 0 113 3 1 4 832 79 5 84 191 3 0 3 * 5 0 5 158 3 0 3 38 0 0 0 126 11 0 11 94 0 0 0 11 0 0 0 21 0 0 0 21 0 0 0 3 0 0 0 5 0 0 0 217 40 7 47 11 1 0 1 344 112 0 112 2179 794 2973 329 141 470 2226 424 2650 348 15 363 6456 *Not available Source, adopted from Bale Zone Labour and Social Affairs Office, 2015. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 225 3.2. Trends in Irregular Migration outflow in Bale The common mode of migration is through the facilitation of illegal brokers and also through employment agents18. As a survey study conducted in Robe town revealed, the Dellala (illegal brokers) are the major facilitators for female migration (BIRDA, 2014). In addition, employment agents, members of families and those who had migrated previously are also facilitating actors for irregular migration. Particularly, the brokers and the close relatives of migrants who reside abroad are the key facilitators19. Bale being a Muslim-dominant community, it is suggested that the religious affiliation20 to the Middle East countries is considered as a contributing factor for the prevalence of irregular migration outflow. This factor is a similar case in other Muslim-majority areas both in Oromia region and at national level. For example, most frequently migration-prone areas like Jimma and East Hararghe Zones are Muslim majority. But in Christian-inhabited areas, also migration is prevalent. There is no sufficient justification to claim Muslims dominate irregular migration21. Related with Islamic tradition, the polygamy marriage practice among the Islamic community supported by the Sharia law has its own impact in creating “a biased treatment amongst family members”22. The problem is not the polygamy tradition itself which is well supported by the community as a principle of Islamic faith. An interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair Office. An interview with Sinana District Head of Labor and Social Affair office. 20 BIRDA (Bale Integrated Rular Development Association) 9 2014). Base line Survey of the women and children trafficking situation in Robe Woreda of Bale Zone, BIRDA. 21 An in-depth interview with the head of Bale Zone Labor and Social Affair office, on January 1, 2016. 22 An interview with family member of current migrants, February 27, 2016, Robe. 18 19 �226 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Rather, for example, a man may have more than two wives and many children too. But he may not fairly manage the family which is in fact against the Sharia law. There is an inclination for better treatment of the newly married wives23 at the expense of the rest. This biased practice creates a direct economic vulnerability as well as a feeling of exclusion in the rest of the family24. In the end, children become the most vulnerable in family groups for different socio-economic problems including irregular migration. Our interviewee25 has been a victim of this problem and he told us that he knew many peers who, driven by such factors, ended up in irregular migration. Migrants have experiences from a minimum two and three years to more than 8 years stay in host states. Some migrants re-migrate again and again at least more than two times. Especially those returnees who did not experience risks of exploitation have the intention to re-migrate. Conversely, those who were victims said that “I never wish migration even for my enemy”26. Migration is just like “being an animal or a slave that undermines our human dignity”27. This is what was repeatedly said by the returnees from Middle East countries, who experienced a shocking exploitation either directly themselves or as eyewitnesses to other Ethiopian victims of irregular migration. However, no matter how far they are victims and aware of the risks, still there are also returnee migrants and potential migrants who want to move abroad28. Ibid. Ibid. 25 Ibid. 26 An interview with a returnee, January 17, 2015, Robe. 27 Ibid. 28 Key informant interview with head of Bale Zone Labor and Social Affair Office February 13, 2015, Robe. 23 24 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 227 Irregular migration following routes on land and sea is the common trend for migrant outflow from Bale. Hence from the three major migratory routes (see, map 1). Irregular migrants from Bale use the Northern or Mediterranean Sea route and Eastern route or Gulf of Aden route, just to exit illegally from Ethiopia. Robe and other major towns like Ginir are places where the initial process starts with the aid of local smugglers. Then, those potential migrants planning to make their destination Europe follow the Mediterranean Sea route which lies from the Ethio-Sudan border town of Metema and the transit states of Sudan and Libya. This route is one of the most dangerous routes along which thousands of mixed irregular migrants perish every year or are extremely exploited by traffickers (see, IOM, 2014a; Altai Consulting, 2015). The exploitation and other vulnerabilities to risks begin immediately after migrants cross the border town of Metema29. In different temporary arrival points in Sudan and Libya, most frequent extreme exploitations include kidnapping for ransom and inhospitable transportation devices such as journeying via overcrowded “patrol cars” and boats. The second major route preferred by irregular migrants, followed by those who have the intention to make their destination point in the Gulf States, is the so-called Eastern or Gulf of Aden route. From Robe to Adama then Dire Dawa to Jigjiga, finally using Somalia/ Bassaso and Yemen as transit countries, (Yemen is in fact both destination and transit for Ethiopians) tens of thousands of irregular migrants from Ethiopia including from Bale illegally enter the Gulf States for employment as laborers. In both routes, migrants use land transportation including a journey on foot, and boat voyages irrespective of the risks. Moreover, by us29 Robe. An interview with family members of victim migrants, February 27, 2016, �228 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Map 1. Main Migratory Routes from Bale, Ethiopia �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 229 ing both legal and fraudulent travel documents, migrants also enter other countries by air transportation. Fraudulent documents such as pilgrimage and tourist visas30 are key means for irregular migration by air. There are also a very few migrants from Bale, who use the South African route. Informants indicated that migrants from Bale pay a minimum of 20,000-40,000 Ethiopian Birr (ETB) (1000–2000USD) up to a maximum payment from 60,000-100,000 ETB (3000–5000USD) in accordance with their different arrival points and means of transportation. Sometimes up to 190,000 ETB (9500USD) is required for the Mediterranean Sea route31. The migration pattern in Bale indicates that, those who have better financial capabilities are more prone to migration in general than economically disadvantaged groups32. This attests that the poor are not likely to migrate since they cannot afford the financial costs for the whole migration process (Koser, 2005). If not a hundred percent of the migrants and potential migrants from Bale, then definitely the majority, are members of the community who are in relatively better economic positions. “How can we call it because of poverty, while a person migrates leaving his car”33, responded a local government official. Destination countries for irregular migrants from Bale are not only the Middle East or Gulf Cooperation Council (GCC) Arab States such as Bahrain, Kuwait, Oman, Qatar, Saudi Arabia, and 30 An interview with the Head of the Bale Zone Labor and Social Affair office on January 13, 2016. 31 An interview with close relative of victims migrants, February 27, 2016, Robe. 32 Key informant interview with the Head of the Bale Labor and Social Affairs office, December 20, 2015. Robe. 33 An informant from Focus Group Discussion in Robe town; an interview with Bale Zone Labor and Social Affair Office. �230 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede the United Arab Emirates (UAE), rather, European states like Germany, Belgium, France, Italy, England, Norway, Holland and so on, are also good destinations. Migrants from families of relatively better economic background with good social networks abroad make their destinations Europe. Another common trend in irregular migration outflow is that young men are more prone to irregular migration than females. Indeed, male migrants comprise the majority in migration outflow as the estimated figures indicate (see, table 2 and 3). Similarly, irregular migration to Europe following the Mediterranean Sea route is mostly preferred by male migrants rather than females, while the Eastern or the Gulf of Aden route is more evenly observed by both sexes. 3.3. Profile of Irregular Migrants Taking into account data of available demographic figures obtained in some of our sample study areas, in terms of gender, the majority of irregular out-migrants from Bale are young males. For example, out of the total 6456 estimated number of current migrants from 2011 up to 2014/2015, around 5082 or 78.7% are male, while the rest 21% or 1374 are female (see table 2). In a similar vein, out of the total 3919 deported returnee migrants from Saudi, around 3320 or 84.7% were male while the rest 15% or 599 were female (see table 4). In terms of age, as our sample data containing lists of migrants by demographic composition shows, the majority of migrants were in their early 20s (20-25) with few above 25 up to 30 and below 20 up to 15 years old. Similarly, the data indicated that the majority of irregular migrants’ education status is grade 10 completed. And there are also a considerable number of out-migrants below grade 10 and primary �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 231 school level, and very few graduates from technical and vocational training institutions. Generally, male youths who accomplished their secondary school education are the most vulnerable social group in irregular migration outflow from Bale. Nonetheless, our key informants34 particularly from the Agarfa District government stakeholders, explained that “in some areas of the District, it is the whole social group which is prone to irregular migration, except the elderly. Some elders and religious leaders are expressing their concern saying ‘who is going to bury us, for whom are we going to preach’, [respectively]”. 3.4. Causes of Irregular Migration Outflow from Bale The root cause for irregular migration in general and particularly from Bale is very complex and has varied aspects. These direct and indirect triggering factors are mainly interwoven from economic, socio-cultural and administrative factors. Moreover, as the data obtained from interview and focus group discussions show, these fundamental causes have a very interrelated nature: these are socio-economic factors, existence of various facilitating actors, and finally factors related with administrative problems. 3.4.1. Socio-Economic Factors Poverty and unemployment At the national level, there is no other factor equivalent to poverty which effected joblessness thereby contributing to the influx of irregular migration outflow (See Jones et. al., 2014). The current mounting labor migration of the youth is considered as just an immediate strategy to move out of poverty and unemployKey informant interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers, December 20, 2015, Agarfa. 34 �232 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ment. Almost all of our interviewees, particularly returnees and potential migrants, expressed that it is because of the need for better labor opportunities and livelihood that they decided to leave their home country. Therefore, seeking better livelihood and employment opportunities are key driving factors. However, there is a different view by the informants on poverty and unemployment whether it is major or minor cause for irregular migration outflow from Bale. On one side almost all our informants particularly officials of each Woreda Labor and Social Affairs Office (with the exception of stakeholders from Agarfa Woreda), never want to accept poverty and unemployment as first rank causes of youth migration. This group of informants claim that Bale is a Zone rich in resources, with ample employment opportunities compared to other areas in the region or in the country. Nowadays, the beneficiaries from the resources and job opportunities from the Zone are people who come from other areas of the country such as “Debub”35 (Southern Nations, Nationalities and Peoples Region [SNNPR]) and farmers from “Arsi”36, while youths from Bale migrate. In addition, their basic reason in viewing poverty as a minor cause is, the expensive amount of money spent by migrants for migration; from 3000USD to more than 5000USD is the approximate payment for migrants until their arrival in the destination countries. They also mentioned migrants with good living standard; a person having an automobile, and who runs a good business37 leaves as a migrant. Mentioning such kinds of premises, they conclude that poverty and unemployment Key informant interview , Head of Bale Zone Labor and Social Affairs office, February 13, 2016, Robe. 36 An interview with Agarfa District Labor and Social Affairs officers, on December 18, 2015. 37 An interview with Robe town labor and social Affair Office December 3, 2015; interview with relative of the migrant. 35 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 233 are secondary level causes of migration outflow from Bale; instead they considered the society’s strong culture of migration or the strong positive perception towards migration and poor work ethic of youth as significant viable factors for irregular migration outflow from Bale38. On the other side, returnee and potential migrant’s interviewees did not have any other direct answer for the question why they migrated and the need to migrate; they replied only that it was the need for better job opportunities with attractive salaries that can bring significant change to their lives and the families. An interviewee who was a close friend to many of the migrants who died in April 19, 2015 in a boat accident, explained that “I and my 14 peers who died in the Sea were unemployed after we completed grade 10. They stayed jobless for four years after grade 10 before their migration”. Moreover, an interviewee explained39 that: In fact parents may be good economically, but they are not willing to give money if their children ask them to run their own business, they think it may be wasted by addiction or used for irrelevant purpose; but they are eager to give money if their children ask them for migration purpose. Sometimes the money utilized for migration is not necessarily extra money, rather it is money saved purposely for migration expenses while struggling with subsistence livelihood for years. An interviewee from Agarfa District explained that: I spent 18,000 ETB for migration, this is not because I have [enough] money that I decide to leave; you know, I struggled for years to acKey informant interview with Gasera District Labor and Social Affairs officers, November 17, 2015; key informant interview with head of Bale Zone labor and social Affair Office, February 13, 2015, Robe. 39 An interview with close relative of victim migrant, February 27, 2016, Robe. 38 �234 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede cumulate it, but unless I have additional support, I couldn’t do anything here with that amount of money. The unemployment problem is also creating hopelessness on the futurity of the primary and secondary school students as informants suggested40. Those school teenagers seeing their elders’ joblessness, including some unemployed university and college graduates, are not sure about their future. What is the relevance of learning if we do not have a job in the end? This is the question they ask anticipating their future employment opportunities41. Thus, they are forced to cease their education and instead prefer migration to secure their future. Unemployment related with shortage of land is also raised by our informants from Gasera District. They implied that land shortage because of population increase as another enabling factor for irregular migration of the youth42. The youth from rural areas, as the informants claim, know better how to farm than anything else43. However, nowadays, the existing rural farm lands are not proportionate to the increasing number of population in the district. Thus, the youth’s access to farm land is becoming less. Therefore they are forced to choose migration to meet at least their basic needs. However, land shortage as a cause for irregular migration cannot be generalized to all the rest areas of Bale. Government stakeholders in the other areas strongly ascertain that there is no land deficiency in their respective areas. 40 Depth interview with Bale Integrated Rural Development Association (BIRDA) manager; two key informants from Agarfa District Labor and Social Affairs stakeholders; one key informant from Bale Zone Labor and Social Affairs office. 41 An interview with Agarfa Labor and Social Affair Officers, Agarfa, December 20, 2015. 42 An interview with Gassera district Labor and Social Affair officials. 43 Ibid. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 235 3.4.1.1. Existing positive perception towards migration (culture of migration) Some literature in the area of irregular migration studies (see RMMS, 2014a; RMMS 2014b) termed the society’s strong positive perception towards migration as a “culture of migration”. Given the prevalence, it is not unusual to find at least one or more current migrant or returnee from the local neighborhood. Out of a dozen migrants, there is no doubt that a few of them significantly changed their own and family’s lives. By whatever condition it has been obtained, money and materials sent back by migrants from abroad to parents in Ethiopia creates a sort of positive perception on other families and the community at large towards migration44. It is usual to encourage the youths to migrate; parents, peers, and even community members, openly tell the youth to go abroad and make money like other successful fellows. The success stories of a few individuals45, is just like an adventure that everybody aspires to accomplish at whatever cost. The existing positive perception towards migration makes migration a thing of everyone’s aspiration regardless of the risks. One of our key informants46 explains below how migration is a culture among the community. Migration as a culture is peculiar here in Dega (wet) areas of our Zone, like Sinana, Gasera, Agarfa, Dinsho than the Qola (hot) areas;… in these areas people say somebody went abroad and stayed for four years then bought a car; another went abroad and built villa for his family; someone went abroad and bought a town land; but we seat here while we can bring big money. Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office. Focus Group Discussion with Maksegno Gebeya Iddir committees. 46 Interview with Key informant, Head of Bale Zone Labor and Social Affair officials, January 13, 2016, Robe. 44 45 �236 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Migration from Bale is something of an economic coping up strategy and if not exaggerated society uses it to get rid of poverty. There is a greater link between migration and generating income in order to invest in a family’s basic socio-economic needs. Thus, migration is a cultured instrument in society regardless of both the domestic labor opportunities and the risks of irregular migration. 3.4.2. Existence of Various Facilitating Actors for Irregular Migration Illegal brokers Along with other interrelated triggering factors of irregular migration, the Dellala, (brokers) crucially served as an intermediary for the outflow of irregular migrants. The illegal brokers, what literature conventionally calls smugglers and traffickers, are an illicit instrument whereby migrants are recruited, transported and then enter into borders of other countries illegally having experienced the inevitable risks of exploitation. Ranged from those brokers who directly facilitate the situation living inside the community, to those brokers who live in major towns having a well-established network both in and outside the country, are the primary actors thereby pursuing their illicit business of migrant smuggling and trafficking. The collaboration between migrants, the community and the illegal brokers complicates and aggravates the issue47. Different reasons are suggested: migrants and the community willingly collaborate with brokers because they are at least the means for them to reach the intended destination48 whatever the risks in47 An interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affairs Office, February 13, 2016. 48 Ibid. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 237 volved. If they are not willing, migrants and the community will not disclose information particular to brokers, because they no guarantee against direct threats, even to their life49. The latter reason seems more sound, because the brokers are not such regular individuals that anyone can easily disclose their illicit business, they have a big link even with corrupt government officials50 in addition to their economic power built on both legal and illicit businesses. One of our key informants51 from local government stakeholders explained that: You can say the whole community here is a broker, they never want to disclose brokers even though they know who recruits migrants; brokers are there starting from the smallest Kebele, but who send some body’s children is kept secret; the brokers may threaten them, by saying if you disclose us, your children cannot go abroad, and if they go they will be threatened; at the same time, the community complain us by saying, the illegal brokers are inside you chaining up to the federal government, and despite we disclose them (brokers), they are set free for unknown reasons sooner. This complicated nature of illegal brokers still remains a curse in aggravating the problems related with irregular migration. As of the writing time of this study, there are not any sufficient prosecution cases initiated against illegal brokers in any areas of Bale except one case from Goba town52. As the head of Bale Zone Labor and Social Affairs Office confirmed to us, only one individual suspected of migrant smuggling crime has been arrested and proseKey informant interview with Robe town Labor and Social Affairs office, December 3, 2015. 50 Ibid. 51 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, January 13, 2016. 52 Ibid. 49 �238 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede cuted. But, he was released from prison paying a 15,000 ETB (750USD) guarantee. The informant53 added that currently, two other cases of prosecution are initiated against suspected traffickers. Local illegal brokers also participate in trafficking exploitation as one interviewee explains:54 There are notorious brokers in Metema, who have the task of identifying potential migrants for ransom; during the death of my friends in the Sea, we were able to identify that there were Ethiopian brokers speaking local language. Another interviewee55 from Gasera Woreda, who was a victim of extreme exploitation in Yemen, explained that he and another six Ethiopians were transported by local brokers, on a land journey via the Gulf of Aden route, facing torture by smugglers demanding ransom. In general, the illegal brokers aggravate irregular migration outflow in smuggling migrants, and by extension, through trafficking exploitation both here in Bale and at different levels. Pressures from families, peers and social networks Family members and peers have direct facilitator roles in the migration process by persuading potential migrants by telling success stories of previous migrants. Parents even directly conduct deals with brokers and make payments for the purpose of their offspring’s migration. Using network patterns one member of the community or the family migrates, then another follows the path. 53 54 Ibid. An interview with close family of victim migrants, February 27, 2016, Robe. An interview with Returnee migrant from Suadi Arabia, March 3, 2016, Gasera. 55 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 239 Family and friends from abroad also facilitate the process of migration. Propagating information56 regarding employment chances, financial provision for traveling costs and fulfilling all necessary conditions, are all ways the migrant’s relatives abroad facilitate for potential migrants. An interviewee57 from Robe town who is a returnee from Saudi Arabia responded that, seeing his peers who had migrated before, he decided to migrate; and the travel cost around 70,000 ETB (3500USD) had been covered by his brother from abroad. In a similar story one interviewee58 from Gasera, stated that he moved to Saudi Arabia leaving his job (government employed) for nothing but to be alike with his peers. There is also direct and indirect impact of social networks in creating pressure from the homeland potential migrants. Inevitably, the remittances sent from migrants abroad either in the form of cash or in kind such as electronic devices and fashion clothing to members of families59, are also influential factors to the nearby neighborhood and community youths in initiating them for migration. There is a considerable number of current migrants from the Bale Zone, including labor migrants and irregular migrants, both in Middle East and Western States. Thus, particularly, those groups of Ethiopian immigrants who are relatively stable have the capacity to take family members or at least to facilitate conditions. This has been confirmed by data obtained from returnee informants 56 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 57 An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, January 26, 2015, Robe. 58 An interview with returnee migrant from Saudi Arabia, March 2, 2016, Gasera. 59 Key informant interview with Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �240 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede who had at least one or more close relatives abroad before their migration, which had direct influence on their decision to migrate. Social Media Nowadays, in addition to the mainstream communication media channels, new internet-based social media such as Facebook, YouTube, Twitter, Viber, WhatsUp and so on are vibrantly simplifying the way we exchange information (see Edosomwan et al., 2011). Hence, these social media are also good facilitating actors for the current irregular migration crisis. Social media, supported by the new technology, results from the easy accessibility of smart mobile phones for youth both of urban and rural areas. By using Facebook, which is the most popular social media, the youth, quickly and easily communicate with their peers abroad at a very cheap cost. Very impressive images posted on personal timelines of Facebook accounts are quickly observable by viewers everywhere. Even children sometimes convince their parents, making them view the attractive images sent via Facebook and Viber. Then the parents, who are not totally familiar with social media, are likely to be easily deceived to send their children to match them with those migrants who sent their impressive images. The community challenges government stakeholders during their awareness creation campaign by saying “why do you tell us not to send our children abroad when we see those who already left are in a comfortable situation; I became eager to send my child when he showed me his friend’s photo at ease on Facebook”. This was a response from one woman during the Agarfa District awareness creation campaign against irregular migration as the stakeholders themselves informed us. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 241 3.4.3. Administrative Factors Stakeholders of government agencies directly responsible for issues of irregular migration both at local and national level are still criticized and accused of providing insufficient and weak legal and practical measures against human trafficking and smuggling crimes. Even though the government recently attempted to fill the legal framework gap by introducing a comprehensive anti-trafficking and smuggling proclamation, its enforcement and prosecution of smugglers and traffickers, and protection of victims, no sufficient measures have been undertaken to date (United States Department of State, 2015). Similarly, preventing and countering illegal border crossing remains weak. Government stakeholders were even very late in providing the intended measure in preventing the crime of irregular migration and their existing measures are inadequate compared with the grave crisis that irregular migration continues to bring. Particular to Bale, an organized anti-irregular migration intervention was introduced only since 201360, after the problem became severe. Despite its late intervention measures, nowadays as our observation and the data obtained from our informants show61, the Zone is in good progress in its endeavors in the anti-irregular migration struggle. Comparing Ethiopia’s emigrant management system with other states, returnee interviewees explained that, migrants from some Asian countries such as the Philippines, Sri Lanka and India have good protection from their governments via their embassies. Further, they stated that, unlike Ethiopia, it is rare to see irregular migrants from these states. Treatment even by employers, includ60 An interview with Sinana District Labor and Social Affair Officers, December 27, 2015. 61 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �242 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede ing payment, are different between Ethiopians and them. There is no doubt that their legitimate existence is the primary factor, in addition to racial biases (See, Naami, 2014) for better treatment of Asian laborers than Black Africans including Ethiopians. Hence, the Ethiopian government’s and its embassies poor emigrant governance system is also accountable for the existing irregular migration crisis. Different from direct responsibility of government stakeholders in addressing the issues of irregular migration, returnees and potential migrates criticize the local bad governance as another determining factor. Interviewees both from members of the community62 and returnees63 strongly complain about the lack of good governance, such as the absence of quick responses to public questions, high tax overloads on small-scale businesses64, lengthy bureaucratic services and very poor infrastructural delivery. One interviewee in Robe town explained that: A friend of mine, who died in the Sea, was an amateur sport trainer with his own football team; but he was unable to get a soccer field; his application to use the town’s football stadium was rejected by the authorities; his final decision was to cease the sport and move abroad. The interviewees also complain about the local stakeholders’ weaknesses in creating jobs and youth entertainment corners. “Here in Robe, there are not any relevant entertainment places, we are wasting time at chat/khat rooms”, the interviewee65 explained. A focus group discussion with Maksegno gebeya Iddir committee who are directly working against women and children trafficking in collaboration with international NGOs. 63 An interview with returnees from Agarfa, and Robe town, from December 20, 2015 – January 1, 2016. 64 An interview with a returnee, December 20, 2015. 65 An interview with a potential migrant, February 27, 2016, Robe. 62 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 243 Another key factor associated with administrative issues is the poor infrastructural accessibility of the Zone. Though it is not unique to Bale, social provision, especially electricity, water, and telecommunication, are hardly accessible. Particularly, work opportunities in urban areas including small towns of the Zone are unthinkable without such a list of infrastructural accesses. Electricity and water service are in dire condition in the Zone, which directly affects the existing labor opportunities. This results in youth prefering migration irrespective of the risk. As our key informants from Zonal and District Labor and Social Affairs told us, out of the total deported returnees from Saudi, around 118 migrated back, some of whom were leaving their small scale enterprises established by the help of the government. The key reason, for returnees to give up their small scale business was the terrible condition of electricity66. As a Gasera Woreda government stakeholder clarified, returnees who have been organized by the government in small scale enterprises totally gave up their works and were dispersed because of lack of electric power. There are similar cases also in different Woredas of the Zone67. 3.5. Impacts of Irregular Migration Against Migrants’ Human Security in Bale Recently, more than anything else, threats against human security of irregular migrants during transit points exposing them to illicit traffickers and smugglers, or a deliberate exploitation by employers, becomes a serious security issue occupying the concern of stockholders. Though migrants, whether in legal or in irregular 66 Key informant interview with Gasera Labor and Social Affair Officers, November 17, 2015. 67 Key informant interview with the Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. �244 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede status, are vulnerable to insecurity, those more affected by human security risks are the irregular ones by virtue of their status (Mawadza, 2008:1). Driven principally by the root factors found by the study as mentioned in the above section, Bale could be one of the areas in Ethiopia which are in a state of, so to say, an explosion of irregular migration outflow occurrences. Hence, vulnerability to the inevitable human security risks directly endangering the survival, livelihood and dignity of the migrants themselves, are the consequences of irregular cross border migration. The following section seeks to show the negative impact of irregular migration against human security of migrants, more specifically against their personal security of the migrants in particular reference to Bale. 3.5.1. Death through Murder and Accident Irregular migrants are highly vulnerable including risks of death during their dangerous journey through illegal and life-threatening desert routes, and transportation channels such as suffocating containers and boat voyages. And also migrants sometimes are deliberately murdered by employers and smugglers. Some migrants also attempt to go on foot, exposing themselves to extreme vulnerability to inhospitable lands or deserts where food and water are hardly accessible at least for survival, and at the same time vulnerable to gangs and aggressive wild animals. As one returnee interviewee68 told us, luckily he was able to arrive in Yemen after a 15 day journey on foot via Somalia en route to Gulf countries. It was a shocking accident, still in recent memory, in which approximately 30-46 youths from Bale died at the same time in An interview with a returnee from Saudi Arabia, November 20, 2015, Agrafa. 68 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 245 the Mediterranean Sea on April 19, 201569 in a boat capsize accident; the majority were from Robe town70. While they were planning to reach Europe, anticipating better employment and living standard opportunities, unfortunately they ended up in stories to be told for others to learn from them. From those deceased youth, around 14 were schoolmates who attended Mada Walabu primary school71. Worst of all, two brothers were among the dead, while a previous occasion one of the two brothers survived luckily listening the advice of their father who told them not go in one boat72. Regarding the exact number of the death toll, there are contrasting figures. While interviewees from victim families and closest friends estimate up to 46 individuals in total from Bale (30 from Robe town, 8 from Dello Mana, 4 from Goba, 2 from Sinana and 2 from Agarfa), key informants also provided their own figures. According to government stakeholders from Robe town, 17 individuals are believed to have died from Robe town. And for the key informant from Zonal labor and social affairs bureau, the death toll is estimated from 28-30, only in Robe. In fact, the majority of the death toll in the April 19, 2015 shipwreck, is believed to be in Bale, out of the total Ethiopian irregular migrants’ death. During the accident Ethiopian irregular migrants up to 65 individuals (7 from Addis Ababa, 18 from Arsi, 12 individuals of unknown background, and including the above figures from Bale73), were estimated to have died in the Mediterranean Sea. http://www.theguardian.com/world/2015/apr/19/700-migrantsfeared-dead-mediterranean-shipwreck-worst-yet. 70 An interview with close migrant friends, February 27, 2016, Robe. 71 Ibid. 72 Ibid. 73 An interview with close friends of migrant victims, February 27, 2016, Robe. 69 �246 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede In total an estimated 73 deaths have been recorded, between 2013-2014/2015, because of irregular migration risks from Bale. These are, however, only a few known to the public and to local authorities. Besides this, deliberate killings by smugglers74 and employers are common cases. For example, during mass deportation of Ethiopian migrants from Saudi, a deported interviewee told us that “my friend was killed by an alleged Saudi security person who beat him brutally in front of me”. Another returnee75 also told us, “in only one day around 38 Ethiopians were killed” by the security polices and the shabab (youth in Arabic) in a town called Manfouha where the deportation was undertaken. Similarly, an interview with another two returnee women ascertains that they were eye witnesses where Ethiopian migrants employed as domestic workers were deliberately killed by their employers. One of them died when thrown from a building, in response to her frequent requests for her legitimate work payment which had been delayed for years. The case of the other girl is complicated76; forced sexual relations (abuse) by her male employer was exposed to the wife, the end result was a murder through poisoning by the housewife. Cases of either killing or harsh physical assaults against laborers by their employers are common when they ask payments, and in another case when migrants want to leave. One returnee77 explains a story she knows below: 74 For further information regarding deliberate torture including killings, of Ethiopian migrants in Yemen by organized Smugglers, see Human Rights Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants by Human Traffickers in a Climate of Impunity’. 75 An interview with a returnee, December 20, 2015, Agarfa. 76 An interview with a female returnee at Ginir, December 18, 2015, Ginir town. 77 An interview with female returnee from Saudi, February 16, 2016, Robe. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 247 In one occasion, relatives to my employers with their teenage came to home; at that occasion the teenage asked me a question are you an Ethiopia? Yes! I replied; then just as an ordinary thing he told me that by saying we had also an Ethiopian domestic worker, but one day when she was in the way to leave, my father has killed her crashing by automobile. Similarly, another returnee interviewee at Ginir District explained that he was able to escape from his employer who directly threatened to kill him by hitting him with his car just because of the worker’s decision to leave for other labor opportunity. Although he sustained minor physical injuries, he was able to escape from the murder threat. Table 2: some recorded figures of death on the following selected Woredas of Bale Zone resulting from irregular migration only from 2013–2015 No. Districts Number of Death 1 Agarfa 2 Dello Mena 15 8 3 Gasera 6 4 Goba 4 4 Ginir 1 5 Goro 5 6 Robe town 7 Sinana 2 Total 73 30 Source: researchers, based on figures obtained from the 2015/2016 plan of Bale Zone Anti-irregular migration committee (task force): Bale Zone Labor and Social Affair Office, and from interviews. �248 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 3.5.2. Sexual Exploitation For Ethiopian women domestic workers, including those from Bale, unfortunately one of their common exploitations is sexual abuse and the resultant grave risks. Our interviews from with returnees told us that they know at least one or more cases of sexual exploitation against Ethiopian women domestic workers. The most shocking story was a case of exploitation which took place during the Saudi deportation measure. An informant, from Agarfa District, he was an eye witness where “six shabaab (youths) violently raped one Ethiopian migrant” during the violent deportation measures against Ethiopian irregular migrants. A similar story was the case of an Ethiopian domestic worker who was killed by her woman employer when her forced sexual relation with the husband revealed to the wife78. What we understand here is, the worst various forms of sexual abuses against the migrant domestic workers are not an end in themself; rather, they are followed by serious other risks such as death, health risks, pregnancy, and being handed over to security agents for deportation purposes. An interviewee told to us that one Ethiopian woman domestic worker has not only undergone an unwanted pregnancy, but also she was forced to leave her newlborn child there, while she retuned back to home79. If there is a very common exploitation story against Ethiopian house maids in Gulf States, it is cases of rape. What makes it complicated is it will not end up only in sexual abuse, rather worse risks will follow including murder as mentioned above. Multiple exploitations like rape, denial of salary, forced labor, deportation and so on all are what they faces. 78 An interview with a female returnee migrant from Qatar at Ginir on December 18, 2015. 79 An interview with a female returnee migrant from Kuwait at Robe on. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 249 3.5.3. Labor Exploitation and Forced Servitude Labor exploitation is another severe human security threat against irregular migrants. Obviously, most migrants are unskilled labor workers in areas of cleaning, construction, shepherding, household maids, caretakers and so on. Forced labor and long work hours are among the common types of labor exploitation against Ethiopian irregular migrants80 in Middle East countries. Hence, for labor workers, especially Ethiopian women employed as household maids, one of their extreme vulnerability is being forced to work for long hours, more than 18-20 hours per day. Our interviewees from among the returnees repeatedly told us that, “our employers considered us just as an animal like a donkey”. This is how the victims of irregular migration express the ways of their labor exploitation. Making the Ethiopian women employees work for relatives of employers, with whom migrants did not have an agreement, is another way by which migrants are exploited. One woman returnee explained that “I used to work for the relatives of my employers without my willingness; I was employed, firstly as a domestic servant to one house hold; later on, the housewife ordered me to work for her sister, then I did not have any choice, just to work for both households”81. Unfortunately, Ethiopian labor workers, particularly in the Middle East Arab countries, are considered as nothing more than the property of their employers. Except for a few lucky migrant workers, such is the story of many innocent Ethiopian migrant workers who have been always forced to do whatever their employers wished. 80 81 An interview with returnee at Robe, December, 27 2015. Ibid. �250 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 3.5.4. Financial Exploitation Sadly, for some migrant workers, the exploitation they face did not end up in one of or two of the forms of exploitation commonly known. Rather a multiple and interrelated form of exploitation by various actors such as smugglers, employers and security person are experienced by irregular migrant labor workers. For instance, the exploitation by forced labor may not be the single abuse migrants faced, rather it is always coupled with financial exploitation since migrant workers are not sometimes paid appropriately even to the agreed payment, let alone the extra time the migrants work either for their employers or for employers relatives without their willingness. Filled by hope, the money they expend for transportation and all other costs related to migration purposes, might be borrowed, or provided by families and closes relatives, to be paid back one day in the future after migrants accumulate money working abroad. Hence, nowadays a minimum 80,000 ETB (4000 USD) to a maximum of more than 100,000 Birr (5000 USD) is expected for expenses of all costs related to irregular migration. Surprisingly, sometimes this expense is covered by families selling their properties including land, houses, and domestic animals82. This sometimes causes family quarrels particularly between husband and wife over the financial expense to be covered for their son or daughter supposed to migrate. This story was experienced in Robe town when a family member disagreed to send their son. The father was against the idea of his son’s migration. Conversely, the mother decided to send her son at the cost of her marriage. Finally, the family broke up, properties were divided and the son moved Key informant interview, Head of Bale Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 82 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 251 abroad, the expense covered by his mother selling her half of the property obtained from divorce83. The most common financial exploitation is concerning salary payment. Salaries may be totally denied or cut from the normal agreed payment. In addition salaries may not be regularly paid monthly. These all are what informants either personally faced or observed from other Ethiopian migrant workers. For example, an interview with one returnee revealed that she was paid below the agreed salary and sometimes totally unpaid. Financial exploitation mostly leads to other more extreme vulnerability, differently from other abuses, such as forced labor and minor physical assault. Because the very purpose migrants go abroad as laborers is to make money and to pursue better livelihood. It is not only the danger of financial exploitation that migrant workers never tolerate, rather it makes them completely hopeless and results in other extreme vulnerability such as psychological disorder, suicide, or revenge against their employers. Worse, the final payment from an employer is sometimes simply murder. An interviewee84 expressed her witness as one Ethiopian migrant worker was killed by their employers in response to her frequent request for the salary she worked for for years. 3.5.5. Physical Assault Assault ranging from minor injuries to extreme physical assault such as physical paralysis and disabilities85 are among the common risks that victims of irregular migration experience. Such risks to the physical security of migrants mostly occur either because of Key informant interview, Robe town Labor and Social Affair, December 3, 2015, Robe. 84 An interview with returnee, February 18, 2015, Ginir. 85 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, February 13, 2016, Robe. 83 �252 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede uncomfortable working environment or because of deliberate attack by employers, smugglers and security persons. For example, an interviewee from the Ginir Woreda told to us that he was injured seriously in the leg when his employer intentionally hit him with his automobile86. Luckily, he was able to save his life, escaping from hit by the ruthless measure of his employer. Another interviewee from Robe town87 was a witness of serious physical injuries inflicted on one Ethiopian woman domestic worker; when the migrant worker was at work wearing uncomfortable shoes, accidentally fell down on the floor and her back was totally broken and she found herself in a state of paralysis, unable to move by herself. Worse, their employers were unsympathetic to her suffering, instead cruelly shouting over her that the problem happened because of her own failure, and forcing her to do the usual domestic work. The interviewee further told to us that she saw another woman Ethiopian domestic worker who had been deliberately burned by hot water thrown over her by her em­ployer. Further, an interviewee from among the returnees described the worst story he observed in one smuggling camp in Yemen; “in that torturing house, individuals who lost their eyes, their leg or hand are common to see; torturing through hanging over, through beating, burning out over bodies until the ransom sends to them from migrant families” are the extreme threats to migrants’ personal security from smugglers, the interviewee explained. 3.5.6. Psychological Assault and Mental Disorder Returnees interviewed by us, who visited the temporary prison centers located in some Ethiopia Emphasis of Middle East State, 86 An interview with returnee migrant from Saudi, at Ginnir District on December, 18, 2015. 87 An interview with women returnee from Kuwait, at Robe town, February, 14, 2016. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 253 confirmed that there was there a crowd of Ethiopian irregular migrants, some of whom were crying, appearing in dire physical condition, in degraded spirits and generally in a state of mental and psychological illness88. These migrants in these temporary prison centers are those arrested by security policies, found in the streets without visa or employment papers. Worse, they are victims of multiple exploitations such as salary denials, sexual abuses, extreme physical and psychological assault and so on. Racial assaults, making them to eat left over foods, denial of contacts with their families and even with other Ethiopian migrants and so on, are direct forms of psychological-threat exploitation against migrant domestic workers. Just “they considered us like a dog” one returnee responded89. Aside from the direct victims, it could not be difficult to guess how such a kind of inhuman cruelty will also create psychological illness indirectly on those who see or hear it. A returnee who was exposed to the sight of a murdered Ethiopian migrant worker by their employers told us as they suffer from it still now90. 3.5.7. Deportation, Xenophobic Attack and Vulnerability to Risks of Political Instability Very recently, massive, grave violations against irregular migrants of Ethiopia is becoming something of a recurrent phenomenon. Especially the Saudi massive deportation measures from November 2013 up to March 2014 followed by domestic political An interview with a female returnee from United Arab Emirates, at Robe Town on; An interview with a female returnee from Qatar at Ginir District on December 18, 2015; an interview with a female returnee from Kuwait at Robe Town on February 20, 2016. 89 An interview with one male returnee from Saudi Arabia, at Robe Town on February 7, 2016. 90 Anonymous interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir. 88 �254 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede instabilities resulted in risks in countries like Yemen and Libya of complicated direct injuries on migrants themselves. For example, during the massive deportation from Saudi, a number of Ethiopians were killed or physically abused. In addition, properties accumulated for years were totally lost. Most of our interviews with returnees amongst the 3919 (see the table below) deported migrants from Saudi confirmed that, except for a few properties they held in hand, they lost their properties because of the violent deportation measures91. A similar case was also experienced due to domestic political instability in Yemen. Two recent returnees from Yemen told to us that, although they had returned by the help of the government, almost all their properties accumulated for years, estimated in money up to 5000USD was left there92. A similar story was also told to us by one returnee from Saudi Arabia93. Discrimination based on race and xenophobic-oriented threats are also sometimes experienced by Ethiopian irregular migrants. The Saudi Arabia deportation measure itself has also a tendency to xenophobia against non-nationals and citizens, as we understood from our interviewees. Participants during the violent deportation action were not only official security police, rather the “shabaab” were also good actors in the ruthless physical assault, rape, and robbery against the Ethiopian irregular migrants. For example, as our interviewee explained in his own words “the so called shabaab coming in group they shout against us by saying Anonymous interview with returnees from November 1, 2015 up to March 3, 2016. 92 Key informant interview, Head of Bale Zone Labor and Social affairs, February 13, 2015, Robe. 93 An interview with a returnee form Saudi, February 16, 2016, Robe. 91 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 255 leave our country, they will kill you in minutes if they caught you”94. Arbitrary arrest and deportation is a frequent measure against Ethiopian irregular migrants. If a migrant is found to be of irregular status in the streets of Middle East States, their immediate fate is just detention, then after that deportation to their home countries95 (see RMMS, 2014a:58). Sometimes irregular migrants also deliberately reveal themselves to security personnel, taking deportation as an advantage to escape from severe exploitation they faced by employers. One returnee96 from United Arab Emirates told to us she retuned back by this mechanism. Table 3. Deported migrants from Saudi Arabia and those who re-migrated (November 2013 and March 2014) Source: adopted from Bale Zone Labour and Social Affairs Offices. No 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Districts Agarfa Berbrie Dallo manna DaweQechan DaweSerar Dinsho Gassera Ginir Ginir Town Goba Goba Town Gollocha Goro M 425 86 139 14 2 104 726 360 * 160 26 187 122 F 42 14 20 1 0 43 88 35 * 87 34 19 28 Total 467 100 159 15 2 147 814 395 * 247 60 206 150 re-migrated M F Total 28 1 29 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 29 0 29 0 0 0 * * * 4 1 5 0 0 0 0 0 0 0 0 0 An interview with a returnee, December 11, 2015, Agarfa. An interview with a returnee, December 18, 2015, Ginir. 96 An interview with a female returnee from United Arab Emirates, December 20, 2015, Ginir. 94 95 �256 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede 14 15 16 17 18 19 20 21 Guradamolle Harena Bulluq Lega Hida Mada Walabu Rayitu Robe Town Sawena Sinana total 10 32 52 18 7 224 21 605 3320 1 5 2 8 1 109 2 60 599 11 37 54 26 8 333 23 665 3919 0 0 0 0 0 47 0 0 108 0 0 0 0 0 8 0 0 10 0 0 0 0 0 55 0 0 118 * Not available 3.5.8. Kidnapping for Ransom Such kinds of exploitation cases against irregular migrants commonly occur during transit. Yemen, as the main transit country from the Horn of Africa including Ethiopia, is the place where serious exploitation in the form of kidnapping for ransom is rampant. At Haradh, “the smuggling town” in Yemen, where the majority of Horn African migrants pass through, an extreme exploitation including kidnapping for ransom and torture against migrants is operated on a daily bases (Human Right Watch, 2014). A returnee from Saudi Arabia told us the story of his own kidnapping in Yemen97: A group of gangs detained us while we were on the way to Saudi Arabia; then violently they separated the twelve Ethiopians from the Somali migrants for their believe that we are better than the Somalis for the ransom they needed; for a while, we remained their hostage; fortunately, the forceful retaliation we undertook against the gangs saved us from their torture and related abuses. An interview with a returnee from Saudi Arabia at Agarfa, on December 18, 2015. 97 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 257 Another returnee from Saudi Arabia also explained the serious repeated trafficking risks he personally faced at different transit points in Somalia and Yemen: we were seven when the journey began; after three day stay in a broker house in Dire Dawa, journey on foot began via Somalia; then the broker intentionally missed from us; we stayed for a week missing the direction where to go; finally we got another broker who transported us to Yemen and transferred us to other brokers, then to the next brokers for each payment rises in double; I personally paid 20,000ETB for three brokers in sum, until my final arrival in Saudi. Ethiopian irregular migrants also face kidnapping exploitation by smugglers in Sudan and Libya. These countries, being the major transit countries for Ethiopian irregular migrants making Europe their final destination, are also the place where ransoms are demanded as a form of financial exploitation and related personal security threats such as torture and grave physical assaults are undertaken against migrants. One interviewee from Robe town explained the kidnapping story of his two closest friends, (one of them in Sudan and the other in Libya) who experienced serious torture until the ransom was sent from their families98. The head of Bale Zone Labor and Social Affair Office, officers in similar positions from Robe town and Gasera Woreda, told us that they know cases of kidnapping in their respective areas. For example, “a father from Robe town paid 4000 USD, as a ransom for his son”, the head of the Bale Zone Labor and Social Affair Office, explained. A key informant further told us:99 parents heard the news of their son’s kidnapping; at the moment there was no money in their hand for ransom that immediately deAn interview with families of victim migrants on ,January 27, 2016, Robe. In-depth interview with the head of the Bale Zone Labor and Social Affair Office, January 13, 2015. 98 99 �258 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede manded by smugglers; then the only option was to sell their urban land where their home is built; however, this solution created dispute between the husband and wife, the former being against selling the land; finally the parents sold half of the land and sent the ransom; unfortunately, their son was not alive. 3.5.9. Forced Confinement For Ethiopian domestic workers in the Middle East countries, another aspect of their exploitation is forced confinement and related inhumane treatment basically in two ways100: one is using the sponsorship (kafala)101 system as an instrument of control, including of the personal life of migrant workers such as sanctions on their movement and restriction of contact even with parents at home. The second is prohibiting migrant workers from escape, from fleeing exploitation at the hands of employers. An interviewee102, a returnee from Qatar, explained that: it is only for three months beginning from the employment date that we have the right to change employers or to leave as we like; and employers also treat us properly in these months; but after three months stay, you cannot move from their home until you finish the two years contract, and then after the employment agency also do not take responsibility whatever the employers exploit you. A returnee103 explained her story of confinement: “I was not allowed to go out of the compound; they confiscated my mobile phone; they sometimes allowed me to have contact with my parents only through their telephone, but they closely listen to what An interview with returnee migrant, March 2, 2016, Gasera District; an interview with returnee migrant, February 18, Ginir. 101 The Kafala or the sponsorship system is the only means through which migrant workers will obtain entry visa and residence permit in Middle East Arab countries (See, Naami, 2014). 102 An interview with female returnee, December 18, 2015, Ginir. 103 An interview with returnee migrant, February 16, 2015, Robe. 100 �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 259 I am talking”. Another returnee told us that she knows one Ethiopian woman domestic worker who was not paid her wage properly. When she asked to leave, they replied, ‘you cannot go unless you finish our contract since we have sponsored you to come here’.” Finally she retuned back after giving two years unpaid service. In addition, confiscation of passport, visa and all other documents104 as well as other personal properties like mobile phones, immediately after their arrival, and thereafter inhumanely treating them, are the forms of exploitation related to forced confinement. Conclusion Bale is found to be one of the major areas in Ethiopia where migration in irregular ways is critically prevalent and migrants are encountering the inevitable and increasing risks of exploitation and insecurity. An estimated more than 6456 current migrants in irregular status have been recorded between 2013 and 2014/15. However, as it is known, it is difficult to know the exact number of irregular out-migrants, not simply because of stakeholders’ poor migrant management system, rather inter alia, by virtue of migrants’ irregular status and its volatility. Particular to the Bale Zone, pertinent to the very recent local authorities’ (it has only been since 2013 that local stakeholders began to address the issue) intervention in their attempt to record migrant outflow and yet the weak intervention measure in addressing the issue, implies the possibility of the existence of a much greater number of irregular migrants. Irregular migration is believed to be more prevalent in ten Woredas of the Zone such as Sinana, Agarfa, Gasera, Ginir, Goro, 104 Ibid. �260 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede Delo Mana, Goba, Gololcha, Dinsho, Berbrie and three town administrative areas namely Robe, Ginir and Goba towns. The rest of the areas of the Zone have relatively low records. This disparity is probably linked with the culture of migration. These irregular migrations outflow prone areas have a greater culture of migration influenced by existing potential social network links, in addition to population pressure. The existing profile of irregular migrants indicates that young males are more exposed than their female counterparts. In terms of educational profile, most out-migrants are dominantly grade 10 or secondary school complete, with significant numbers of dropouts at primary school level as well. In sum, irregular migration outflow from Bale is dominated by male youths aged in early 20s who are secondary school graduates. The dynamics of migration outflow cannot be determined because of the anecdotal nature of the available data. However, considering the growing concern among government stakeholders and non-government agents and their involvement in practically addressing the problem, more importantly taking in to account the general public opinion, the extent of irregular migration outflow is seemingly decreasing. Informed by the recent unprecedented human security crises like the massive deportation from Saudi and the worst Mediterranean Sea boat accident, stakeholders are significantly working on anti-irregular migration efforts focusing on awareness creation and job creation, which has its own possible impact in tackling the problem. The shocking incidents against the very personal security of migrants has created a rough understanding on the part of the general public regarding the existing and increasing severe risks of irregular migration. Therefore, without forgetting the prevalence of migration outflows in considerable numbers, irrespective of the risks, the communities’ strong perception towards migration is seemingly improving. �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 261 In Bale, the key modes of migration are through the facilitation of illegal brokers and by individual operators supported by the family, community and social networks. Hence, irregular migrants assisted by illegal brokers, employment agents, and family members mainly from abroad, enter the borders of other countries via the two major migratory routes: the Mediterranean Sea route to Europe and the Gulf of Aden route to the Middle East. From a minimum of 1000USD-3000USD to a maximum of 3500USD-9500USD expenses are required for migration in accordance with the different arrival points. The more financially capable, the more prone to irregular migration since the cost itself is a determinant factor in the migration decision, in addition to other factors. Bale as a Muslim dominant community, religious affiliation to the Middle East Arab countries is suggested as another trend in migration. But this doesn’t seem convincing basically for two reasons; first, the Middle East Arab countries are not the only destinations of irregular migrants from Bale, rather Western European countries are good destinations too. Second, in areas where non-Muslims live in a considerable number, there is an equal participation in irregular migration towards Arab states regardless of religious affiliation. The fundamental causes for the existing prevalence of migration by irregular channels is not more or less outside what are commonly noted as general triggering factors. The socio-economic push-pull factors such as poverty and unemployment or under-employment; labor opportunities with better wages abroad; strong positive perception towards migration or culture of migration; existence of various actors in facilitating irregular migration, like illegal brokers, peer and family pressures, social networks, social medias; and finally administrative failures related with lack of good governance and poor infrastructural deliveries and so on �262 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede are all the dynamic root triggering and accelerating factors of the irregular migration outflow from Bale. Some of these factors provoke contesting claims. For instance, with respect to poverty and unemployment as causes of migration, though the strongest claim attests the mounting irregular migration as a key strategy to move out of poverty and joblessness, still claims are there viewing the culture of migration and poor work ethics as primary factors. Whatever the claims, all these core factors are very interrelated contributing causes and one cannot separate a certain factor exclusively from the rest; instead, all are so mutually interrelated that their cumulative impact is causing the current crisis. The more visible negative impacts that irregular migration has continued to bring are threats to the human security of migrants themselves. Extreme personal insecurity directly endangering their survival, livelihood and dignity are the common vulnerability risks irregular migrants face, aggravated by their irregular status. Risks including trafficking exploitation in transit points as well as in destination countries by traffickers, smugglers, employers, security agents in security check-points and so on are inevitable abuses victims always face. To be more specific, what irregular migrants from Ethiopia including from Bale experienced revolving around extreme personal insecurities are death through murder and accidents; sexual abuse including common rape, financial exploitation, forced labor and enslavement; physical and psychological assault; kidnapping for ransom; forced confinement; deportation; xenophobic attack; vulnerability to risks of political instability in hosting or transit states. In fact, these lists are only the key extreme risks, passing over the more tolerable ones. In the broader perspective, there is no doubt that irregular migration continues to bring a threat not only to the security of migrants, but to states’ sovereignty and the international community as well. In general, dealing with the issue from a human �Causes and Human Security Threats of Irregular Migration... 263 security perspective gives ample understanding of the intertwined nature of international irregular migration. References BIRDA (Bale Integrated Rural Development Association) (2014). Base line Survey of women and children trafficking situations in Robe Woreda of Bale Zone, BIRDA. Edosomwan, S. Prakasan, S.K. Kouame D.Watson J. & Seymour T. (2011). ‘The History of Social Media and its Impact on Business’. Journal of Applied Management and Entrepreneurship, 2011, Vol. 16, No. 3. Human Rights Watch (2014) ‘Yemen’s Torture Camps: Abuse of Migrants by Human Traffickers in a Climate of Impunity’. Human Rights Watch. ILO (2011) ‘Trafficking in Persons Overseas for Labour Purposes: The Case of Ethiopian Domestic Workers’. Addis Ababa: ILO Country Office. Jamie, Faiz Omar Mohammad (2013) ‘Gender and Migration in Africa: Female Ethiopian Migration in Post-2008 Sudan’. Journal of Politics and Law; Vol. 6, No. 1, pp. 186-192. Retrieved, August 30, 2015, from http://dx.doi.org/10.5539/jpl.v6n1p186. Jones, N., Elizabeth P.-M. Bekele T. Guday E., Bethelihem G. and Kiya G.(2014) Rethinking girls on the move: The intersection of poverty, exploitation and violence experienced by Ethiopian adolescents involved in the Middle East ‘maid trade’. Overseas Development Institute. London. Koser, K. (2007). International Migration: A Very Short Introduction. New York: Oxford University Press. Mawadza, A. (2008). ‘The nexus between migration and human security: Zimbabwean migrants in South Africa’. Institute of Security Study(ISS) Paper 162. Mehari T. (2015) ‘Migration governance in Ethiopia: The need for a comprehensive National Policy on Migration’. The Reporter-Eng- �264 Tizazu Ayalew Teka, Dawit Getu Kebede lish Edition. Retrieved, October 16, 2015, from http://www. thereporterethiopia.com/index.php/opinion/commentary/ item/3481-migration-governance-in-ethiopia. a ‎ ccessed on October 15, 2015, 3:31:08 PM. Migration of Ethiopian women domestic workers to the Gulf’, Gender & Development, 18: 2, 249-262. MoLSA & MoFA. (2010) ‘Human Smuggling and Trafficking in Person in Ethiopia, its causes and solution’. A report Ministry of Labor and Social Affair and Ministry of Foreign Affairs, January 2010. Naami B. K. (2014) Female Ethiopian Migrant Domestic Workers: An Analysis of Migration, Return-Migration and Reintegration Experiences. MA thesis, Unpublished. RMMS, (2014a), ‘Blinded by Hope: Knowledge, Attitudes and Practices of Ethiopian migrants’. Mixed Migration Research Series. RMMS, 6, 1-60. RMMS, (2014b), ‘The Letter of the Law: regular and irregular migration in Saudi Arabia in a context of rapid change’. Mixed Migration Research Series. RMMS, 4, 1-85. Sharīʿah. (2013) Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Ultimate Reference Suite. Chicago: Encyclopædia Britannica. Tesfaye Getnet (2015) ‘Illegal migration: For how long should it go on?’ Retrieved on November 7, 2015, 1:02:13 PM fromhttp://www. capitalethiopia.com/index.php?option=com_content&view=article&id=5114:illegal-migration-for-how-long-should-it-go-on&catid=35:capital&Itemid=27. The Policy Analysis and Research Programme of the Global Commission on International Migration (GCIM). GCIM, September, 2005, 1-33. UN, Department of Economic and Social Affairs (2016). International Migration Report2015: Highlights. ST/ESA/SER.A/375, UN, New York. United States Department of State (2013), Trafficking in Persons Report. Washington: United States Department of State, July 2015. United States Department of State (2015), Trafficking in Persons Report. Washington: United States Department of State, July 2015. �KAROL PIASECKI Changes in the anthropological structure of the Sudan Zone population RYSZARD VORBRICH Land and the environment versus customary and statute laws Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon KATARZYNA MEISSNER Les objectifs non cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur le champ local de la collaboration de développement KONRAD CZERNICHOWSKI Reasons of the conflict in the Central African Republic (2012-2014) ALI ELMIRGHANI AHMED Ethnic and linguistic diversity in the Sudan MACIEJ ZĄBEK Historical importance of Arab Muslim communities in the Central Sudan Zone PIOTR MALIŃSKI Searching for Nubian Desert Gold with a Metal Detector KATARZYNA GRABSKA, PETER MILLER The South Sudan House in Amarat: South Sudanese enclaves in Khartoum KATARZYNA GRABSKA Jeunes filles armées, femmes violées, porteuses de valises; masculinités militarisées et hommes devenus femmes: les guerres au Sud Soudan TIZAZU AYALEW TEKA, DAWIT GETU KEBEDE Causes and Human Security Threats of Irregular Migration Outflow from Bale, Southeastern Ethiopia ISBN 978-83-8127-003-8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/72dece2b91138d971f1da2059685f8f7.pdf cb98eca548fc25815fe6b5c386f195d8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6646 Rights Information about rights held in and over the resource Licenacja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6214 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: varia Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.6; 197 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan polityka i kultury �Bilad as-Sudan kultura i polityka �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. �Bilad as-Sudan kultura i polityka Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2016 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz prof. dr hab. Arkadiusz Żukowski Okładka: foto str. 1: J. Różański. foto str. 4: M. Ząbek, Ł. Prus. © Copyright by Jarosław Różański, 2016 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl1 www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-7823-831-7 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin 1 �SPIS TREŚCI KAROL PIASECKI Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne....................................................................... 7 NINA PAWLAK Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych.................................................. 25 MICHAŁ ZĄBEK Polityka zagraniczna Gambii................................................. 53 KRYSTYNA KAMIŃSKA Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera.......................................... 113 JOANNA BAR Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego............................................ 139 KONRAD CZERNICHOWSKI Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki.............. 169 �WOJCIECH TROJAN Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ a Adatem. Metody i dylematy utrzymania pokoju w Afryce na przykładzie Darfuru i Somalilandu.................................. 183 MARIUSZ DRZEWIECKI Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu............ 197 �KAROL PIASECKI ZWIĄZKI DAWNEJ LUDNOŚCI SUBSAHARYJSKIEJ ZE ŚRÓDZIEMNOMORZEM I EUROPĄ. Wybrane aspekty antropologiczne Północna Afryka od zawsze stanowiła strefę przejściową pomiędzy tzw. „Czarną Afryką” a „Białą Europą” (rozumianymi oczywiście w sensie odmianowym). Tędy od wieków wędrowały na południe wpływy odmiany białej. To ogólnie znany fakt. Mniej znany jest natomiast problem obecności wpływów czarnej odmiany w Europie w czasach poprzedzających epokę nowożytną. Antropologia historyczna wypracowała już mniej lub bardziej kompletny obraz wpływów antropologicznych idących z południa na północ1, brak natomiast próby całościowego ujęcia afrykańskich Prof. dr hab. Karol Piasecki – Uniwersytet Szczeciński, Wydział Humanistyczny, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej. 1 Porównaj I. Michalski, Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237; D. Ferembach, Historieraciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141; D. Ferembach, Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, München-Wien 1975, s. 142–170; K. Piasecki, Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” �8 Karol Piasecki wpływów antropologicznych w dawnej Europie. Niniejszy artykuł ma za zadanie wypełnić tę lukę. Nie wdając się w historię formowania się współczesnej ludności Wielkiej Odmiany Czarnej, musimy na początek postulować rozszerzenie obszaru naszych rozważań na Przednią i Środkową Azję. Pamiętać bowiem należy, że ludność odmiany czarnej występuje (bądź występowała do czasów nowożytnych) w całym globalnym pasie klimatów gorących2. Dlatego też musimy dodatkowo uwzględnić możliwość migracji przedstawicieli odmiany czarnej do Europy z Azji Zachodniej. Zaciemnia to znacznie obraz, jako że najbliższa droga z północno-wschodniej Afryki do Europy prowadzi przez azjatycki Bliski Wschód i nigdy do końca nie wiadomo, skąd właściwie pochodzą przybysze, czy z Afryki, czy z Azji. Nie należy przy tym traktować Morza Śródziemnego jako nieprzekraczalnej granicy, oddzielającej ludność Afryki i Europy. Pradzieje i współczesność naszego gatunku wyraźnie pokazują, że morze to częściej łączy, niż dzieli ludzi żyjących na jego brzegach. Stąd też na relacje obu wielkich odmian należy patrzeć jak na strefę mieszanej ludności, rozciągającą się od Atlantyku po Indie. Upraszczając problem, możemy go opisywać jako strevol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632; K. Piasecki, Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94; tenże: Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. 2 Brak jej pierwotnie jedynie w Ameryce, choć i tam zdarzała się w czasach przedkolumbijskich infiltracja przedstawicieli czarnej odmiany. Bliższe rozważania dotyczące tego jakże interesującego i kontrowersyjnego problemu pominiemy, odsyłając czytelnika do literatury. Tu poprzestaniemy na stwierdzeniu, że obecność migrantów z Afryki w czasach przedhiszpańskich w wielu regionach Ameryki jest pewna i należycie dowiedziona, choć nigdzie nie zostawiła znacznego, i co ważne, trwałego wkładu w strukturę antropologiczną Amerindian. Na przykład dla Meksyku wykazał ją Andrzej Wierciński (Ananthropologicalstudy on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174). �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 9 fę ludności biało-czarnej o zmiennej szerokości, która „wędruje” w czasie z południa na północ i odwrotnie, przy czym niekoniecznie wędrówka ta musi być związana ze zmianami klimatycznymi. Dotychczas obecność ludności odmiany czarnej w pradziejach Europy nie była przedmiotem szerszych badań. Dzisiaj po odejściu współczesnej antropologii od klasycznych metod na rzecz badań genetycznych można wręcz odnieść wrażenie, iż od pewnego czasu archeolodzy nie znajdują już w Europie żadnych szczątków ludzkich wykazujących wpływy odmiany czarnej. Stąd też i literatura dotycząca naszego tematu pochodzi w większości sprzed kilkudziesięciu lat. Wydaje się, że odpowiedzialna za to jest obserwowana współcześnie tendencja do umniejszania znaczenia opisywanych tego typu znalezisk3 lub wręcz negowanie ich związków z odmianą czarną. Dla pełnego zrozumienia korzeni współczesnej struktury antropologicznej Europy analiza tych najstarszych wpływów wydaje się mieć istotne znaczenie, zwłaszcza dziś, gdy większość badań w dziedzinie biologii człowieka koncentruje się na szukaniu powiązań genetycznych. Wpływy ludności odmiany czarnej w dawnej Europie można podzielić na dwie chronologiczne warstwy, z których pierwsza obejmuje w zasadzie jedynie archaiczne elementy4 mające w ro- Za pomocą tzw. nowoczesnych metod ustalenie przynależności odmianowej starożytnych szczątków albo jest bardzo trudne, albo wręcz niemożliwe (zwłaszcza gdy neguje się istnienie odmian w obrębie gatunku Homo sapiens). 4 Przez antropologów rosyjskich (patrz. M. M. Gerasimov, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955) traktowane jako „niezdyferencjowane”, tj. znajdujące się w tej fazie antropogenezy, w której nie nastąpiło jeszcze całkowite wyróż­ nicowanie się współczesnych odmian rasowych. 3 �10 Karol Piasecki zumieniu PSA5 międzyodmianowy6 charakter. Są one efektem obecności składników negroidalnego (inaczej buszmenoidalnego)7 będącego elementem pośrednim pomiędzy odmianą czarną a żółtą i elementu australoidalnego (pośredni czarno-biały). Wpływy te datują się od górnego paleolitu (epipaleolitu) i trwają w zasadzie8 po neolit. Druga warstwa, choć zdecydowanie łatwiej rozpoznawalna, także uchodzi uwadze badaczy. Obejmuje ona ludność afrykańską, która dotarła do Europy w czasach antycznych jako niewolnicy oraz w wyniku późniejszych migracji. Związane z nimi przemiany europejskiej struktury antropologicznej dotyczyły zwłaszcza Półwyspu Pirenejskiego i północnych obrzeży Morza Śródziemnego. Były one wynikiem ekspansji islamu, zwłaszcza tej realizowanej przez plemiona berberyjskie i napływu kolejnych fal afrykańskich niewolników. W tej warstwie mamy do czynienia z młodszymi, typowymi dla czarnej odmiany składnikami: równikowym i sudańskim. Pomimo rekonkwisty i prześladowań muPSA – Polska Szkoła Antropologiczna (A. Wierciński, Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antro­ pologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Możemy ją w skrócie określić jako zespół metod, teorii i poglądów naukowych wypracowanych przez polskich antropologów, głównie w okresie międzywojennym (do lat 70. XX w.). Jednym z jej oryginalnych metod jest typologia indywidualna, która zakłada istnienie w obrębie trzech Wielkich Odmian współczesnego człowieka, tj. odmiany białej, żółtej i czarnej, odrębnych elementów rasowych. Ponadto pomiędzy odmianami istnieją także elementy międzyodmianowe. Porównaj także: Pia­ secki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antro­po­ logii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. 6 Trzeci międzyodmianowy element w Europie – laponoid, jak można było przypuszczać także ma nawiązania afrykańskie, o czym dalej w tekście. 7 Bliższe opisy tego i innych elementów rasowych, patrz: A. Wierciński, Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. 8 W Europie południowo-wschodniej trwały one znacznie dłużej, ale wtedy już bez wątpienia nie miały związku z Afryką. 5 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 11 zułmanów w Hiszpanii, ślady ludności czarnej odmianowo związane z tą drugą warstwą są do dziś zauważalne za Pirenejami. Późniejsza kolonialna i postkolonialna obecność Afrykańczyków w Europie nie jest przedmiotem naszych rozważań. Liczne znaleziska archeologiczne z górnego paleolitu południowej Europy wskazują na obecność ludności negroidalnej. Niejednokrotnie sąsiadują one ze szczątkami paleoeuropidów (kromanionoidów). Stanowiska, na których stwierdzono występowanie odmiany czarnej bądź australoidalnej związane są z dwoma regionami. Pierwszy z nich, związany z negroidem (czyli inaczej buszmenoidem), to południowa Francja, północne Włochy i Półwysep Iberyjski. Jeszcze ponad sto lat temu odkryto na włoskim wybrzeżu w pobliżu Mentony w jednej z jaskiń Grimaldi, zwanej „Grotą Dzieci”, podwójny pochówek pochodzący z górnego paleolitu w warstwie należącej do kultury oryniackiej. Sensacją było to, że jak stwierdził Verneau, obydwa szkielety bez wątpienia reprezentują cechy negroidalne (buszmenoidalne)9. Z tej samej groty pochodzi także znalezisko figurki kobiecej z zaznaczoną steatopygią, tj. silnie otłuszczonymi pośladkami10. Cechy negroidalne ma również czaszka oryniacka z Comb Chapelle w południowej Francji11 oraz inne mniej znane znaleziska z tego terenu. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906, s. 159–200. 10 Jest to adaptacja do sezonowego braku pożywienia występująca wyłącznie u buszmenoida. 11 Michaił Gierasimow uważa, w przeciwieństwie do Hermanna Klaatscha, który znajduje w czaszce z Comb Chapelle cechy australoidalne, że cechy te są pozostałością po neandertalczyku (M. M. Gerasimow, Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955, s. 216–221). Koncepcja Andrzeja Wiercińskiego, iż australoid powstał z nałożenia się form odmiany czarnej na neandertalczyka wykazującego cechy odmiany białej, doskonale godzi te oba poglądy (A. Wierciński, The question of evolutionarytransitionbetween Neandertalsand the recentman, w: Colloque 9 �12 Karol Piasecki Drugi region związany z australoidem12 obejmuje południe Ukrainy i Rosji i północny Kaukaz. Z epipaleolitycznego cmentarzyska Wołoszskoje, położonego 18 km na południe od Dniepropietrowska na Ukrainie13, pochodzą dwie bez wątpienia australoidalne14 czaszki. Bliskie im są pochówki ze stanowiska Markina Gora (Kostenki) nad Donem (obwód woroneski), gdzie także znaleziono pochówek negroidalny pochodzący z późnego paleolitu oraz krymskie znaleziska z Fatma-Koba15 i Murzak-Koba16. Te ostatnie Michaił Gierasimow17 uważa za na tyle archaiczne, aby nie wiązać ich z odmianą czarną, natomiast Debec, Trofimowa i Czeboskarow konsekwentnie uważają je za negroidalne18. International „L’Aurignacien et le Gravettien (Périgordien) dansleurcadreécologique” (supplément), L. Bánesz, J. K. Kozłowski (red.), Kraków 1981, s. 73–84; K. Piasecki, W. Więckowski, Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria (2000), t. II, fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. 12 Lub, jak chcą autorzy rosyjscy, z drawidoidem będącym efektem wykrzyżowania się australoida z elementem śródziemnomorskim. 13 Danilenko, który prowadził wykopaliska na tym stanowisku (Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” (1955) nr 3, s. 56–61), odnotowuje, że jeden z negroidalnych szkieletów (nr 13) ułożony był na brzuchu, drugi zaś (nr 15) w pozycji skurczonej, bez dłoni i stóp, z ostro zakończoną kościaną tuleją w rejonie miednicy (najprawdopodobniej od strzały). Odbiega to na tyle od naturalnych pochówków, iż można przypuszczać, że najpraw­ dopodobniej obydwa osobniki zostały zabite (T. S. Konduktorova, Antro­ pologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973, s. 11). 14 Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „Sovetskaja Etnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. 15 Debec g. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 43–52. 16 Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „Sovetskaja Antropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. 17 Gerasimow, op. cit., s. 252. 18 Raczej australoidalne. Porównaj G. F. Debec, T. A. Trofimova, N. N. Čebo­ ksarov, Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischožde­ niječeloveka i drebneerasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 425. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 13 Australoidzi przetrwali w ukraińskim mezolicie i neolicie. Gochman, choć nie nazywa odnalezionych w seriach z Nadporoża Dnieprzańskiego i cmentarzyska Wasiliewka II (obwód Dniepropietrowski) nietypowych czaszek australoidalnymi, to wskazuje na ich bliskie podobieństwo z seriami pochodzącymi z północnej Afryki19. Jak łatwo zauważyć, wskazywałoby to na dwie drogi przenikania odmiany czarnej do Europy w tym czasie: z jednej strony przez Gibraltar i Cieśninę Sycylijską, z drugiej zaś z Azji Przedniej i Środkowej. Odpowiadałoby to hipotetycznym szlakom zasiedlania Europy przez pierwszych ludzi. W górnym paleolicie Europy, równocześnie z pojawieniem się ludności buszmenoidalnej (negroidalnej), występują dosyć powszechnie przedstawienia kobiet (figurki, rzadziej rysunki naskalne) z wyraźnie zaznaczonymi cechami negroidalnymi: steatopygią i typową dla buszmenoida fryzurą typu „fil-fil”20. Bardzo długo figurki te, określane jako „Wenus” (najbardziej znane z nich to „Wenus z Dolnych Vestonic” i „Wenus z Willendorfu”) traktowano wyłącznie jako symbol płodności, a ich niewątpliwe cechy buszmenoidalne uważane były za stylizację i typową dla symbolizacji hipermorfię. Dyskusja na ten temat toczona jest praktycznie po dziś, choć wystarczy porównać cechy buszmenoidalne szkieletów z jaskini Grimaldi ze znalezioną tam figurką „Wenus”, aby uznać tego typu spory za bezprzedmiotowe. Rzekoma stylizacja figurek podkreślająca steatopygię wynikała stąd, że twórcy I. I. Gochman, Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966, s. 90, s. 182. 20 Typowy dla buszmenoida rodzaj owłosienia głowy. Włosy rosną oddzielnymi kępkami, skręcając się i przypominając kupki pieprzu usypywane na targach afrykańskich do sprzedaży (fil-fil po arabsku „pieprz”). Skóra pomiędzy nimi pozostaje naga. Gen warunkujący ten typ owłosienia reprezentowany u innych form odmiany czarnej jest efektem wchłonięcia buszmenoidalnego substratu. 19 �14 Karol Piasecki rzeźb obserwowali tę cechę na własne oczy. Szerokie występowanie „Wenusek” uzupełniają kamienne figurki typu Lalinde/ Gönnersdorf, silnie zeschematyzowane i wybitnie stylizowane, z zaznaczonymi wydatnymi pośladkami, znalezione także na terenie Polski21. Niewykluczone jest oczywiście, że część przedstawień, zwłaszcza te najbardziej schematycznie wykonane, nie ma nic wspólnego z buszmenoidami i w rzeczywistości związana była z kultem płodności bądź tylko z kultem kobiecego ciała22. Verneau, który zajmował się badaniami antropologicznymi szkieletów z grot Grimaldi, jako pierwszy powiązał je z ludnością negroidalną. Był też gorącym zwolennikiem łączenia figurek z zaznaczoną steatopygią (i longinymphią) z ludnością buszmenoidalną23. Obie wymienione cechy są właściwe dla współczesnych buszmenoidów, a wśród innych populacji afrykańskich pojawiają się wszędzie tam, gdzie istniał wcześniejszy substrat negroidalny. Bardzo rzadkie zaludnienie Europy w paleolicie umożliwiało egzystowanie obok siebie grup ludności białej odmianowo (paleoeuropejskiej, inaczej kromanionoidalnej) i ludności negroidalnej, która – o czym należy pamiętać – zgodnie z Polską Szkołą Antropologiczną zajmuje pozycję międzyodmianową – biało-żółtą i charakteryzuje się jednocześnie cechami obu odmian. Oczywiście nie można także odrzucić możliwości istnienia grup o mieszanej strukturze antropologicznej. Można sądzić też, iż strefa mieszanej ludności biało-czarnej (w sensie odmianowym), zgodnie z cykla21 Porównaj J. Fedorczuk, B. Bratlund, E. Kolstrup, R. Schild, Late Magda­ lenianfeminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105 oraz artykuł Romualda Schilda Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, nr w „Arche­ ologii Żywej” nr 4 (44) z 2009 roku, s. 8–11. 22 Porównaj Anna i Jan Budrukiewiczowie, Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. 23 Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” 1925, nr 3–4, s. 235–291. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 15 mi klimatycznymi, przesuwała się to bardziej na północ, to na południe. Ale tu musimy podkreślić, że po ustąpieniu lodowców odmiana czarna nadal pojawiała się w europejskim mezolicie i neolicie. Bez wątpienia Cieśnina Gibraltarska stanowiła jedną z głównych dróg prowadzących z Afryki do Europy i wszelkie rozważania na temat rzekomego braku umiejętności nautycznych naszych przodków nie mają tu nic do rzeczy. Już prawie sto lat temu José Mendes Corrêa dowodził obecności negroidalnych form w mezolicie dolnego biegu Tagu24, co oczywiście wywoływało ostre sprzeciwy „autochtonistów” takich jak Vallois i Breuil. Mendes Corrêa porównywał znaleziska portugalskie z negroidami z Grimaldi i stwierdził ich wybitne podobieństwo. Także petroglify z Lewantu iberyjskiego, bardzo przypominające niektóre rysunki saharyjskie, przedstawiają bez wątpienia negroidów, którzy w epipaleolicie i mezolicie zaludniali północną Afrykę. Ciekawe, że nie zauważył tego negujący obecność negroidów w Iberii Gómez-Tabanera25, który na okładce swej książki o pradziejach Półwyspu Pirenejskiego umieścił przerys petroglifów z hiszpańskiego Lewantu przedstawiających sylwetki ewidentnych buszmenoidów. Jeszcze z neolitu szwajcarskiego Sauter wykazuje obecność szkieletów negroidalnych (buszmenoidalnych) na stanowiskach Barmaz sur Collombey (Monthey, Valais) i Chamblandes (Vaud). Prócz typowych cech negroidalnych czaszek szacowana przy użyciu formuły Manouviera-Pearsona dla jednego ze szkieletów żeń- 24 J. Mendes Corrêa, Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. 25 J. M. Gómez-Tabanera, Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966, s. 6–8. �16 Karol Piasecki skich wysokość ciała wyniosła 140,2 cm, co w pełni odpowiada buszmenoidom26. Trofimowa na podstawie badań materiałów z południowej Turkmenii uważa, że pomiędzy V a III tysiącleciem p.n.e. drugim co do znaczenia składnikiem tamtejszej ludności był typ nazywany przez nią „ekwatorialnym” (inaczej „południowo-indyjski”, „drawidyjski” lub „protoaustraloidalny”). Świadczą o tym niezbicie znaleziska ze stanowisk: Kokcza III (okolice Jeziora Aralskiego)27, Wuadil (południowa Kotlina Fergańska)28, Monżukly-Depe (południowa Turkmenia)29. Według niej drawidoid dotarł tam wcześniej z doliny Indusu, choć nie wyklucza, iż może być on pozostałością starej paleolitycznej strefy ludności czarnej ciągnącej się od Afryki przez Azję Przednią, południe Środkowej Azji i Industan30. Indodrawidyjczycy wg Trofimowej31 przetrwali w dolinie Akcza-darii oraz oazach fragańskiej i bucharskiej do połowy II tys. p.n.e, czyli jeszcze dłużej niż buszmenoidzi na zachodzie Europy. Z Kaukazu i jego północnych podnóży także pochodzą znaleziska wiązane z odmianą czarną, choć część ich datowań jest stosunkowo późna. Michaił Gierasimow dokonał analizy czaszki z Gruzji zrekonstruowanej przez E. W. Żyrowa, a przez niego Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles1948 (1961), s. 205–206. 27 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, Paleoantropologija Srednej Azii, Moskva 1972. s. 86–88. 28 Ibidem, s. 79. 29 Ibidem, s. 43–44. 30 Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južnoindijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežna­ rodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum], s. 6–7. 31 V. V. Ginzburg, T. A. Trofimova, op. cit., s. 88. 26 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 17 samego ocenianej jako co najmniej wczesnoneolityczna, a być może nawet wcześniejsza (azylska lub tardenuaska). Czaszka ta bez wątpienia należy do odmiany czarnej, przy czym jej gracylność i wskaźniki czaszkowe wyraźnie wskazują na element negroidalny, a nie australoida. Kaukaz byłby więc najdalej na wschód wysuniętym rejonem występowania buszmenoida32. Północne przedgórza Kaukazu i dolne Naddonie mogły być szlakiem wędrówek form odmiany czarnej na północ. Istnieje wiele poszlak przemawiających za tym, iż w tutejszym substracie antropologicznym do dziś przetrwały wpływy odmiany czarnej33. Z północnego Kaukazu Gorodcov34 wywodzi także kulturę bałanowską (wariant kultury fatjanowskiej), nazwaną tak od Cmentarzyska Bałanowskiego położonego w dolinie środkowej Wołgi (dzisiejsza Czuwaszia). Wśród innych znaleziono tam pięć pochówków, które Gierasimow35 oznaczył jako mieszańców drawidoidalno-europeidalnych (tzw. bałanowski typ B). Wynika z tego, iż w okresie brązu wpływy odmiany czarnej w Eurazji sięgają od Indii na południu po środkową Rosję na północy. Jeśli przyjąć tezę Gorodcowa, to Kaukaz byłby swego rodzaju regionem pogranicznym dla wpływów negroidalnych i drawidoidalnych. Zupełnie odrębnym zagadnieniem jest nowożytna obecność przedstawicieli odmiany czarnej w Gruzji, o której warto wspomnieć, choć wykracza ona poza nakreślone wcześniej ramy czasowe. W kilku miejscach w Adżarii, Abchazji i w rejonie Kutaisi 32 Oczywiście w strefie śródziemnomorskiej, bowiem w niższych szerokościach geograficznych buszmenoidzi sięgają poprzez Andamany do Australii. 33 Gierasimow w cytowanej przez nas rozprawie na mapie na str. 255 rysuje szlak migracyjny typu „drawidoidalnego” idący od stepów Naddonia po dorzecze Oki (drawidoidem nazywa on mieszane formy australoidalno-białe). 34 V. A. Gorodcov, Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. 35 Gierasimov, op. cit., s. 505–513. �18 Karol Piasecki do początków XX w. mieliby przetrwać potomkowie niewolników sprowadzonych tam przed wiekami przez muzułmańskich władców tej krainy. Donoszą o tym liczni podróżnicy, zaś sami adżarscy Murzyni nazywani są tam „Arabami”36. Podobnie potomkowie czarnoskórych niewolników mieli też przetrwać w Abchazji37. Co się stało z nimi po rewolucji, tego nie wiadomo. Prócz elementów antropologicznych należących do odmiany czarnej z Afryki dociera do europejskiego Śródziemnomorza składnik berberoidalny, który uformował się na południowej flance białej odmiany, stąd też swoją charakterystyką zbliża się nieco do form odmiany czarnej. W Afryce Północnej pojawia się on ze wschodu wraz z wczesnymi migracjami datowanymi na okres Przeddynastyczny38 a następnie rozszerza swoje wpływy na południe, docierając także na Wyspy Kanaryjskie. Wraz z kulturą amfor kulistych pojawia się w południowej i zachodniej Europie, gdzie jest względnie liczny. Spotykany jest też w neolicie w środkowej Europie39. Najciekawsze są jednakże jego powiązania z ludnością skrajnie północnej Europy, tj. z Saamami (Lapończykami). Już dawno sugerowano (badania Polskiej Szkoły Antropologicznej) możliwości związków berberyjsko-lapońskich, ale dopiero ostatnie dziesięciolecia wykazały, iż związki takie istnieją i obej- Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Kovalevskij I. I., Kavkaz. T. I. Narody Kavkaza, Sankt-Peterburg 1914. Chciałbym w tym miejscu podziękować dr Veronice Belyaevoj-Saczuk za udo­ stępnienie materiałów na ten temat. 38 A. Wierciński, Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. 39 Porównaj. Z. Kapica, Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w czasie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu po­ wiatu włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 2 (34), s. 325–339. 36 37 �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 19 mują nie tylko aspekty biologiczne40, ale także językowe41, co w świetle obecności berberoida w mezolicie i neolicie europejskim wydaje się oczywiste. Konkludując, należy stwierdzić, iż dla zrozumienia wszystkich aspektów relacji europejsko-afrykańskich niezbędne jest przyjęcie, iż granicą pomiędzy ludnością obu kontynentów nigdy nie była wyraźna linia ani też wody Morza Śródziemnego, a szeroka strefa mająca mieszaną strukturę antropologiczną. Budując model stosunków antropologicznych na pograniczu odmiany białej i czarnej najlepiej odwołać się do ujęcia gradientowego obrazującego ilościowe relacje pomiędzy tymi dwoma Wielkimi Odmianami w przestrzeni. Z wielu względów jest to utrudnione, bowiem wymaga dysponowania odpowiednim materiałem, tj. seriami antropologicznymi, które można wykorzystać do oceny udziału w nich obu odmian. Stąd też do celów porównań ilościowych użyć możemy jedynie serii pomierzonych zgodnie ze standardem Martina-Sallera z uwzględnieniem cech opisowych istotnych do diagnozy rasowej. Takie serie nie pokrywają ani całego interesującego nas obszaru, ani tym bardziej współczesnej, holoceńskiej historii naszego gatunku. Z konieczności trzeba więc posługiwać się interpolacją, a jest to zabieg niekiedy ryzykowny. Mamy nadzieję, że tego typu analiza zostanie kiedyś przeprowadzona. Tymczasem A. Achilli, C. Regno, V. Battaglia, M. Pala, A. Olivieri, S. Fornarino, C. Magri, R. Scozzari, N. Baburdi, A.S. Santachiara-Benerecetti, H.-J. Bandelt, O. Semino, A. Torroni, Saami and Berbers – An Unexpected Mitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Tytuł artykułu mimowolnie podkreśla brak znajomości klasycznego dorobku antropologii wśród współczesnych badaczy naszego gatunku. 41 A. M. Maloletko, Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999, 153–168, s. 213–215. W świetle danych na temat drawidoidów w południowo-wschodniej Europie szczególnie interesujące są uwagi Małoletki na temat wpływów języków dra­ widyjskich w językach saamskich. 40 �20 Karol Piasecki wydaje się, iż nawet tak wyrywkowy materiał paleoantropologiczny, jakim dysponujemy wystarcza, aby mówić o niewątpliwych powiązaniach dawnej ludności Europy z ludnością subsaharyjskiej Afryki. Bibliografia Achilli A., Regno C., Battaglia V., Pala M., Olivieri A., Fornarino S., Magri C., Scozzari R., Baburdi N., Santachiara-Benerecetti A. S., Bandelt H.-J., Semino O., Torroni A., Saami and Berbers – AnUnexpectedMitochondrial DNA Link, „American Journal of Human Genetic” 76 (2005), s. 883–886. Bradii V. P., NegryBatumskojoblastii i Kutaisskojgubernii, Batumi, 1913. Budrukiewicz A., Budrukiewicz J., Od Lucy do Wenus, „Archeologia Żywa” 2009, nr 44, s. 12–17. Danilenko V. N., Vološskijepipaleolitičeskijmogil’nik, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 56–61. Debec G. F., Tardenuaskijkostjak iż navesaFatm’ma-Koba v Krymu, „Antropologičeskij žurnal” 1936, nr 2, s. 53–61. Debec G. F., Čerepa iż epipaleolitičeskogomogil’nika u s. Vološskogo, „SovetskajaEtnografija” 1955, nr 3, s. 62–73. Debec G. F., Trofimova T. A., Čeboksarov N. N., Problemy zaselenija Evropy po antropologičeskim danym, w: Proischoždeniečeloveka i drevneepasseleniečelovečestva, Moskva 1951, s. 421–453. Fedorczuk J., Bratlund B., Kolstrup E., Schild R., Late Magdalenian feminine flint plaquettes from Poland, „Antiquity” 2007, nr 81, s. 97–105. FerembachD., Historie raciale de l’Africa du Nord, w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 90–141. Ferembach D., Historie raciale du Sahara septentrional (au Nord du Tropique du Cancer), w: Rassengeschichte der Menschheit. 3 Lieferung. Afrika I: Nord- und Mittelafrica, Műnchen-Wien 1975, s. 142–170. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 21 Gerasimow M. M., Vosstanovlenie lica po čerepu, Moskva 1955. Gochman I. I., Naselenie Ukrainy v epochumezolita i neolita, Moskva 1966. Gómez-Tabanera J. M., Ethnogenseis of the spanish peoples, Madrid 1966. Gorodcov V. A., Kultury bronzovojepochiSrednejRossii. OtčetIstoričeskogomuzeja za 1914 g., Moskva 1915. Kapica Z., Różnicowanie się składów antropologicznych ludności Kujaw w okresie od neolitu do współczesności na podstawie materiałów z terenu powiaty włocławskiego, „Przegląd Antropologiczny” 1968, nr 34, z. 2. Konduktorova T. S., Antropologijanaselenija Ukrainy mezolita, neolita i epochibronzy, Moskva 1973. Maloletko A. M., Drevnie narody Sibiri. Etničeskijsostav po danym toponimiki, t. I. Predystoriačeloveka i jazyka. Uralcy, Tomsk 1999. Mendes Corrêa J., Nouvelles observations surl’Homo taganus, „Revue Anthropologique” 1919, nr 33, s. 570–579. Michalski I., Remarks about the anthropological structure of Egipt, w: Publications of the Joint Arabic-Polish Anthropological Expedition 1958/1958, Warszawa-Poznań-Cairo 1964, s. 201–237. Piasecki K., Christianization and changes in Nubia’s anthropological structure, w: Between the Cataracts, „Polish Archeology in the Mediterranean” vol. 2 (2010) fasc. 2, Supplement Series, s. 625–632. Piasecki K., Problem ras w antropologii, w: Antropologia polityki i polityka antropologii, M. Drozd-Piasecka, A. Posern-Zieliński (red.), Warszawa 2011, s. 155–167. Piasecki K., Struktura antropologiczna dawnej Nubii, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 83–94. Piasecki K., Przemiany struktury antropologicznej ludności Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Dziedzictwo przeszłości, Warszawa 2015, s. 7–30. Piasecki K., Więckowski W., Neandertalczycy, „Światowit” nowa seria 2 (2000) fasc. B, s. 177–185, plansze 38–44. Sauter M.-R., Sur des caracteres negroides chez des neolithiques du Valais (Suisse), w: IIIe Congrès International des Sciences Anthropologiques & Ethnologiques, Bruxelles 1948 (1961), s. 205–206. �22 Karol Piasecki Schild R., Paleolityczne figurki kobiet z Wilczyc, „Archeologia Żywa” (2009) nr 44, s. 8–11. Trofimova T. A., Naseleniejužnoj Turkmenii i ego peredneaziatskie i južno-indijskiesvjazi v pervobytnyjuepochu po danym paleoantropologii, VII Mežnarodnyjkongressantropologičeskich i etnografičeskich nauk, Moskva 1964, [separatum]. Trofimova T. A., Paleoantropologia SrednejAzii, Moskva 1972. Verneau R., Les Grottes de Grimaldi, t. II. fasc. I, Anthropologie, Monaco 1906. Verneau R., La prétendue parenté des négroides européens et des Boschimans, „L’Anthropologie” (1925) nr 3–4, s. 235–264. Wierciński A., Analiza struktury rasowej ludności Egiptu w epoce przeddynastycznej, „Materiały i Prace Antropologiczne” 56 (1963), s. 5–80. Wierciński A., An anthropological study on the origin of „Olmecs”, „Światowit” 1972, nr 33, s. 143–174. Wierciński A., Typologia rasowa, w: T. Bielicki (red.), Mały Słownik Antropologiczny, wyd. 2, Warszawa 1976, s. 471–481. Wierciński A., Kontrowersje wokół Polskiej Szkoły Antropologicznej, w: Teoria i empiria w Polskiej Szkole Antropologicznej, „Seria Antropologia” 11, Poznań 1985, s. 19–33. Žirov E. V., Kostjakiiz grota Murzak-Koba, „SovetskajaAntropologija” 1938, nr 5, s. 179–186. �Związki dawnej ludności subsaharyjskiej... 23 Związki dawnej ludności subsaharyjskiej ze Śródziemnomorzem i Europą. Wybrane aspekty antropologiczne Streszczenie Artykuł dotyczy wpływów odmiany czarnej wśród ludności dawnej Europy. Od górnego paleolitu, aż po epokę brązu spotykamy w południowej Europie pochówki osobników odmiany czarnej. Na zachodzie są to buszmenoidzi, a na wschodzie australoidzi (drawidoidzi). Wykazano także powiązania genetyczne Saamów i Berberów oraz powiązania języków saamskich z językami czadyjskimi. Wstępna analiza pokazuje powszechność i długotrwałość antropologicznych powiązań subsaharyjskiej Afryki i Europy. Słowa kluczowe: Europa, Afryka, struktura antropologiczna, pradzieje, negroid (buszmenoid), australoid. The connections of ancient subsaharan peoples with Mediterranean and Europe. Selected anthropological aspects Summary Above paperconcerns presence of Black Variety among the population of the former Europe. From upper paleolithic till bronze age and on south Europe territory we still can find individual graves of Black Variety. The negroids (buszmenoids) on the West and australoid (drawidoid) on the East. Genetic connections between Saami and Berbers and linguistic connections between saamis and tchads languageswere also pointed. The preliminary analysis shows the generality and long-lasting relations between sub-Saharan Africa and Europe. Key words: Europe, Africa, anthropological structure, prehistory, negroid (bushmenoid), australoid ��NINA PAWLAK WSPÓLNY OBSZAR KULTUROWY AFRYKI ZACHODNIEJ W ŚWIADECTWACH JĘZYKOWYCH Wstęp Termin Afryka Zachodnia funkcjonuje zarówno w przekazie popularnym, jak i w literaturze specjalistycznej w dość podobnym znaczeniu, choć jest to nazwa umowna określająca tereny położone w Afryce na północ od Zatoki Gwinejskiej i na południe od Sahary. Odnosi się ona do uproszczonego podziału kontynentu według kryteriów geograficzno-politycznych i jej granice są wyznaczone granicami państw, które są do tej strefy wliczane (nie zawsze jednolicie)1. Zachodnia Afryka, identyfikowana na podstawie kryteriów tylko geograficznych, obejmuje obszary zachodniego Sahelu2, a także częściowo tereny lasów równikowych. HiProf. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki; główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym przede wszystkim język hausa. W Afryce Zachodniej położone są następujące kraje: Benin, Burkina Faso, Gambia, Ghana, Gwinea, Gwinea Bissau, Liberia, Mali, Mauretania, Niger, Nigeria, Republika Zielonego Przylądka, Senegal, Sierra Leone, Togo i Wybrzeże Kości Słoniowej. Niektóre mapy ujmują ponadto Wyspy Świętego Tomasza i Książęcą. 2 Sahel jest regionem geograficznym wyróżnianym na podstawie wspólnych cech klimatu (z podziałem roku na długą porę suchą i krótką deszczową, 1 �26 Nina Pawlak storycy odwołują się często do obszaru wyróżnianego jako Sudan Zachodni, w którym znajduje odzwierciedlenie wspólnota doświadczeń politycznych i cywilizacyjnych społeczeństw zamieszkujących te tereny3. Przeniesienie konceptu Sudanu Zachodniego na współczesną mapę polityczną, z czym także mamy do czynienia (zwłaszcza w literaturze popularnej), nie uwzględnia faktu, że granice Sudanu Zachodniego w zasadzie nie sięgały krańców kontynentu i miało to ogromne znaczenie dla charakteru zachodzących w nim procesów oraz przekształceń społeczno-politycznych. Wyodrębnianie w Afryce rejonów kulturowych nie ma bezpośredniego przeniesienia na Afrykę Zachodnią; podobnie jak w podziałach językowo-kulturowych należy ona do większego obszaru nazywanego Afryką Subsaharyjską. Wchodzące w jej skład rejony kulturowe wyróżniane w obrębie Afryki Zachodniej uwzględniają przede wszystkim uwarunkowania geograficzno-przyrodnicze, które miały wpływ na wykształcanie się odrębności kulturowych i cywilizacyjnych. Odrębnym obszarem jest więc Sahara, ponadto w strefie identyfikowanej jako Afryka Zachodnia wyróżnia się sawannę zachodnioafrykańską, Wybrzeże Zatoki Gwinejskiej i Sudan Środkowy4. W tych podziałach czynnikiem decydującym o granicach obszaru kulturowego są warunki naturalne, przesądzające o kulturze materialnej, sposobie ubierania się mieszkańców, spożywanych potrawach czy nawet popularnej rozrywce. Współcześnie czynnik ten odgrywa coraz mniejszą rolę, jako że truskawki, sałata czy ziemniaki także w Afryce pokonały już bariery stref klimatycznych, ograniczających ich występowaroślinnością półpustynną i stepową, przechodzącą w sawannę) i rodzajem gospodarki (głównie pasterstwem). 3 M. Tymowski, Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. 4 Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 15. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 27 nie, a kultura popularna opiera się na tych samych podstawach techniki audio-wizualnej, co gdzie indziej na świecie, tym niemniej można mówić o różnicy stylu życia ludzi zamieszkujących strefy sawanny suchej i lasów tropikalnych i mogą one dotyczyć nawet mieszkańców jednego kraju5. Ten niejednolity pod względem kryteriów i zmieniający się w czasie schemat podziałów wewnątrz Afryki Zachodniej jest jeszcze dodatkowo naznaczony mozaiką etniczną, w której wyróż­niają się społeczności ważne dla przebiegu procesów historycznych całego obszaru. Największy wpływ na kulturowo-cywilizacyjny obraz strefy Sudanu miały społeczności arabsko-muzułmańskie, które w stuleciach poprzedzających kolonizację przyczyniły się do stworzenia systemów politycznych opartych na prawie muzułmańskim6 i powstania regionu o wspólnej kulturze. Kulturowy obraz Afryki Zachodniej ukształtował się jednak głównie poprzez wzajemne relacje społeczności afrykańskich, które odegrały istotną rolę w procesie ekspansji religii muzułmańskiej i misji cywilizacyjnej islamu w tym rejonie Afryki. Wśród takich społeczności wyróżniają się Fulanie7, Wolof, Hausa, Kanuri. Można w pewnym uproszczeniu stwierdzić, że był to przekaz arabskich treści religijnych i kulturowych za pośrednictwem kultur afrykańskich. Ta strategia ekspansji i utrwalania islamu uczyniła z Afryki Zachodniej ogromny teren konwergencji językowo-kulturowej, w której przenikały się wpływy arabskie i regionalizmy kultur dominujących na obszarze. 5 Zob. J. Pawlik, Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. 6 Zob. M. Ząbek, Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan - kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. 7 Por. J. Różański, Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �28 Nina Pawlak Na wytyczanie granic Afryki Zachodniej istotny wpływ miała ekspansja kolonialna, która z jednej strony przyczyniła się do utrwalenia podziałów według stref wpływów, z drugiej zaś była czynnikiem unifikującym. Europejskie mocarstwa kolonialne (Francja, Wielka Brytania) zorganizowały na podległych obszarach instytucje polityczne, administrację i sądownictwo, które miały swoje korzenie w systemach europejskich. Te procesy dotyczyły całej Afryki. W Afryce Zachodniej od okresu kolonialnego i ustanowienia granic niepodległych państw afrykańskich wyróżniają się przede wszystkim tereny byłych kolonii francuskich, które jeszcze w okresie kolonialnym (1904–1958) były wspólnym obszarem Francuskiej Afryki Zachodniej. System formalnych związków Francji z kontynentem afrykańskim funkcjonuje nadal w ramach Wspólnoty Francuskiej, co sprzyja procesom unifikacyjnym o charakterze politycznym i społecznym. Mimo wielu podziałów, Afryka zachodnia posiada wiele wspólnych cech, które pozwalają na uznanie go za wspólny obszar kulturowy. Artykuł jest próbą pokazania wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej, której odzwierciedleniem jest słownictwo rozpoznawane jako wspólne dziedzictwo doświadczeń historycznych tego obszaru. Przejawy tej wspólnoty są możliwe do śledzenia w językach, których zasięg obejmuje znaczne obszary i w dużej części pokrywa się. Takim językiem jest między innymi hausa, stanowiący ważne ogniwo w procesie transmisji treści religijnych i kontaktów międzyetnicznych, a także języki europejskie, w tym głównie język francuski, absorbujący terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Podstaw do śledzenia wspólnoty kulturowo-językowej Afryki Zachodniej dostarcza jednak przede wszystkim język arabski, będący źródłem wielu zapożyczeń przejętych do języków afrykańskich, a za ich pośrednictwem także do języków europejskich. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 29 Społeczno-polityczne uwarunkowania zjawisk językowych w Afryce Zachodniej Świadectwa językowe poświadczające integrację obszaru Afryki Zachodniej w wymiarze kulturowym wykształciły się w różnych epokach historycznych i mają zróżnicowany profil socjolingwistyczny. Dotyczą one języków rodzimych Afryki Zachodniej, których funkcja komunikacyjna wykracza poza wspólnotę etniczną, ale także tych, które przeniknęły na ten obszar z zewnątrz. Szczególne miejsce zajmuje w tym regionie arabski, który w Afryce na południe od Sahary rozprzestrzeniał się od czasu inwazji islamu8, ale którego ekspansja odbywała się niejako w jego cieniu. O ile w północnej części Afryki podboje religijne szły w parze z podbojami językowymi, o tyle w tzw. Afryce Czarnej sytuacja przedstawiała się inaczej. Główną rolę w procesie islamizacji odegrał tam nie arabski, lecz inne języki, takie jak mandingo, fulfulde, songhai, hausa, kanuri. Arabski na obszarze używania tych języków nie pełnił funkcji języka kontaktowego (lingua franca), był przede wszystkim używany przez uczonych muzułmańskich i tylko w niektórych miejscach osiągnął status języka komunikacji międzyetnicznej, wykształcając dialektalną formę arabskiego znaną pod nazwą hassani, której używa się między jeziorem Czad i Nilem9. Jako język macierzysty używany jest w Sudanie i Czadzie. Jest także rodzimym dla społeczności Szuwa w Nigerii północno-wschodniej. Ponieważ religia muzułmańska przenikała do społeczności afrykańskich głównie poprzez lokalne instytucje władzy i lokalne 8 Po opanowaniu przez Arabów północnego wybrzeża Afryki, w wieku VIII rozpoczęła się ekspansja w kierunku południowym. Islamizacja większości terenów Sudanu Zachodniego postępowała od wieku XIV. 9 B. Heine, Status and Use of African Lingua Francas, München 1970, s. 101. �30 Nina Pawlak języki, najwięcej zapożyczeń arabskich pochodzi z języka religii. Badania słownictwa arabskiego w językach Afryki Zachodniej10 pokazują, że stosunkowo niewiele jest zapożyczeń pochodzących bezpośrednio z klasycznego arabskiego. Może to potwierdzać fakt, że proces przejmowania słownictwa kulturowego (w tym terminologii religijnej) odbywał się za pośrednictwem wielkich języków Afryki Zachodniej (wolof, hausa, songhai, kanuri). Odnotowuje się w nich znacznie więcej form będących adaptacją arabskich pierwowzorów11. Historia Afryki Zachodniej wyróżnia się na tle całego kontynentu dynamiką procesów społecznych i tworzeniem się organizmów politycznych, w których dominującą rolę odgrywały niektóre grupy etniczne. W konsekwencji także ich język poszerzał zakres funkcji komunikacyjnej. Czynnik polityczny miał wpływ na rģozwój takich języków jak malinké, bambara, dyula, wolof, songhai, które były używane w średniowiecznych państwach Sudanu Zachodniego (Mali12, Songhai13); kanuri będącego językiem państwa Kanem-Bornu14; hausa używanego w sułtanacie Sokoto15. W tym kontekście wyjątkowa jest pozycja języka hausa, który był głównym czynnikiem budowania tożsamości etnicznej społeczności Hausa na obszarach nazywanych dzisiaj Hausalandem. Tak S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. 11 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 85. 12 Imperium Mali funkcjonujące w okresie od XIII do XVII wieku w środkowym biegu rzeki Niger jest uznawane za strukturę polityczną stworzoną przez lud Mande. 13 Średniowieczne państwo Afryki Zachodniej istniejące od VII do XVI w. 14 Od VIII w. nad jez. Czad istniało państwo Kanem (od XV w. jako Bornu) o silnej władzy centralnej. Jego rozkwit przypadł na XIII w., natomiast największą potęgę osiągnęło w XVI w. za panowania Idrisa III Alauma (1571–1603). 15 Islamski kalifat założony przez Usmana Dan Fodio jako wynik świętej wojny prowadzonej przez Fulanów na początku XIX w. 10 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 31 określa się tereny dawnych miast-państw Hausa (Kano, Katsina, Daura, Biram, Gobir, Zaria i Rano) w północno-zachodniej części dzisiejszej Nigerii, które powstały w VIII–X w. Jako odrębne organizmy polityczne funkcjonowały one do XIX w. Podbite przez Usmana Dan Fodio weszły w skład sułtanatu Sokoto, istniejącego do dziś. Wart odnotowania jest fakt, że w imperium stworzonym przez Fulanów językiem powszechnej komunikacji był hausa, a nie fulfulde. Obok powodów politycznych na wzrost znaczenia tego języka w kontaktach międzyetnicznych miały wpływ także inne czynniki. Hausańczycy w Afryce Zachodniej mieli opinię dobrych handlarzy i gorliwych muzułmanów, stąd ich język był chętnie przyswajany jako lingua franca, a przejmowane za pośrednictwem hausa zapożyczenia z języka arabskiego przenosiły się łatwo do innych języków. Śledzenie w języku hausa zapożyczeń arabskich, których liczba sięga 40% zasobu leksykalnego, mówią o skali penetracji kulturowej, jaka dokonała się po umocnieniu się islamu w Afryce Zachodniej i roli, jaką odegrał język hausa w procesie integracji obszaru poddanego islamizacji. Jeśli chodzi o języki europejskie, w Afryce Zachodniej największe znaczenie mają dwa: francuski i angielski. Od języków obcych i narzuconych stały się one językami afrykańskimi, zostały zaakceptowane przez Afrykanów i włączone do systemu komunikacji wielojęzycznej. Jednocześnie języki te stały się czynnikiem integrującym obszary byłych kolonii i Afryki Zachodniej jako szerzej zarysowanego obszaru kulturowego. Wyjątkową pozycję zajmuje język francuski, któremu w polityce kolonialnej przypisano misję cywilizacyjną. „La France d’outre Mer”, jak nazywano tereny w Afryce, była objęta polityką językową prowadzącą do skonsolidowania posiadłości zamorskich z terytorium europejskim i asymilacji ludności. Dla języków afrykańskich nie było w tym systemie miejsca. Dziś wiadomo, że w tej polityce musiał się dokonać wyłom, którego skutkiem było doce- �32 Nina Pawlak nienie roli języków afrykańskich w programach ukierunkowanych na rozwój tych krajów16 i w szkolnictwie17. Wysoka ranga języka francuskiego i wzrost znaczenia języków afrykańskich w życiu publicznym krajów frankofońskich znalazły odzwierciedlenie w przekształceniach strukturalnych francuskiego używanego w Afryce Zachodniej18. Na obszarach angielskojęzycznych języki afrykańskie miały bardziej sprzyjające warunki do rozwoju. Wsparcie administracji kolonialnej uzyskały zwłaszcza języki szerszej komunikacji. Także angielski po okresie kolonialnym umocnił się jako język oficjalny w takich państwach jak Liberia, Ghana, Gambia, Sierra Leone, Nigeria, Kamerun19. Warto jednak zauważyć, że język angielski Afryki Zachodniej ma swoją specyfikę, która sprawia, że jest rozpoznawany na mapie „Englishes of the World” zarówno na poziomie fonetycznym, jak i strukturalnym. W każdym z krajów, w których ma on status języka oficjalnego, wykształciły się narodowe odmiany, które włączają do normy językowej zapożyczenia z języków lokalnych, nadają nowe znaczenie terminom języka angielskiego lub tworzą nowe, nieznane w języku angielskim z Wysp Brytyjskich pojęcia. Dobrze ugruntowane i poparte licznymi dowodami teorie językowe mówiące o tym, że języki są źródłem informacji o kulturze20 służą także ilustracji postawionej tu tezy, że w Afryce Za16 H. B. C. Capo, Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. 17 M. M. Garba, Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: Kézié K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 200,3 s. 397–408. 18 B. S. Chumbow, A.S. Bobda, French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, nr 141, s. 39–60. 19 Obok angielskiego status języka oficjalnego ma w Kamerunie także francuski. 20 Por. J. Bartmiński, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 33 chodniej mamy do czynienia z nowym etapem w procesie integracji obszaru jako wspólnoty kulturowej. Na jej charakter ma wpływ fakt, że to w Afryce Zachodniej spotyka się świat cywilizacji arabskiej i świat Zachodu, a rodzime tradycje kulturowe nadają im wymiar lokalny, który staje się elementem wspólnej tożsamości. Słownictwo kulturowe Afryki Zachodniej Świadectwa językowe potwierdzające wspólnotę kulturową Afryki Zachodniej dotyczą głównie leksyki pochodzenia arabskiego. Ze względu na stan badań nad językami Afryki Zachodniej i funkcjonującymi w nich zapożyczeniami arabskimi dobrym źródłem do analizy kontekstu kulturowego tych zapożyczeń jest język hausa. Jeśli chodzi o języki europejskie, przemiany strukturalne dokonujące się pod wpływem substratu afrykańskiego odnoszą się zarówno do francuskiego, jak i angielskiego. W niniejszym opracowaniu przedstawione będą jedynie ich wybrane przykłady potwierdzające procesy unifikacji kulturowej całego obszaru Afryki Zachodniej. Arabska leksyka i frazeologia religijna w językach Afryki Zachodniej Zapożyczenia arabskie są obecne w wielu językach Afryki Zachodniej. Wyrazy lub całe frazy arabskie poddane są najczęściej procesowi adaptacji fonetycznej do języka docelowego, niekiedy zmieniają się cechy gramatyczne wyrazów, a znaczenie różni się od znaczenia oryginału arabskiego, ale są one rozpoznawane poprzez wspólny kod religijno-kulturowy. Jako wyrazy i frazeologizmy pochodzenia religijnego używane są w języku świeckim i występują w podobnych sytuacjach życia codziennego. �34 Nina Pawlak Przykładem jest popularna fraza inshallah [in šā᾿a allāh] ‫ إن شاء هللا‬dosł. ‘jeśli Allah pozwoli’, która w arabskim jest używana z odniesieniem do przyszłych działań. Wskazuje na możliwość spełnienia planów tylko za zgodą Allaha. Jest przykładem adaptacji arabskiego oryginału do języków Afryki Zachodniej w zasadzie z tym samym znaczeniem, chociaż w warstwie fonetycznej (i w konsekwencji w zapisie) występują nieznaczne modyfikacje21: hausa: in shā àllāhù kanuri: ínshállâw songhai: ìnsállà inšaalla, inšaalla wolof: insàllaa, sàllaaw, sàllaaw Inna fraza wa-llāh ‘na Allaha’, ‘dla Allaha’, która w arabskim jest strukturą morfologicznie podzielną, w językach afrykańskich stała się wyrazem niezmiennym, mającym status partykuły modalnej służącej podkreśleniu, wzmocnieniu wypowiedzi albo zapewnieniu jej prawdziwości (‘tak jest’, ‘to jest prawda’): hausa: wallāhi! songhai: wallaahi! allaahi! wolof: wallaay dangaleat: wállày Formuła powitalna (w arabskim oryginale as-salāmu ʿalaikum – ‘pokój niech będzie z wami’) jest powszechnie używana w świecie muzułmańskim Afryki Zachodniej, choć można odnotować Jeśli nie zaznaczono inaczej, przykłady zapożyczeń arabskich w językach afrykańskich są cytowane za: S. Baldi, Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Przykłady podane są zgodnie z zapisem źródłowym, który przewiduje notowanie długich samogłosek za pomocą kreski poziomej nad samogłoską i tonu (stosuje się odpowiednio znak ̀ dla tonu niskiego i znak ́ dla tonu wysokiego). 21 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 35 pewne modyfikacje, które włączają zakodowane w niej elementy gramatyczne (-wa-, -kum) do formacji niezmiennej: hausa: sàlāmā̀ àlaikùn! kanuri: salámalékum! songhai: salaamuwaleykum! wassalaamaleykum! wolof: salam alekum!; wasalaam! Fraza ta funkcjonuje łącznie z odpowiedzią o tym samym znaczeniu, która w poszczególnych językach jest następująca: hausa: àlaikà sàlāmù (jeśli odpowiada się jednej osobie) àlaikùn sàlāmù (jeśli jest więcej osób) maninka: àlekunsalam songhai: aleykummsalam! aleykumwassalam! waleykummasalam! Współcześnie w świecie muzułmańskim coraz większy zasięg zyskuje krótkie pozdrowienie wywodzące się z arabskiego słowa salām ‘pokój’, w kanuri ma ono postać salâm, w ngizim sàalâm, w songhai salam. Słowo to jest używane zwłaszcza przez młodych, zastępując inne formy pozdrowień. Powstała z tym wyrazem arabska fraza wa-salām (dosł. dla pokoju) jest używana w listach jako zakończenie (hausa wasàlam) i jest grzeczną formułą o znaczeniu ‘to wszystko, to tyle’ poprzedzającą podpis autora listu. Niektóre formuły zapożyczone z arabskiego są w znacznym stopniu fonetycznie przekształcone, a kontekst ich użycia może też się różnić w poszczególnych językach, np. arabski zwrot marḥaban ‘witajcie!’ (etymologicznie z konotacją religijną mającą odniesienie do ‘miłość Pana’) w wielu językach funkcjonuje jako odpowiedź na powitanie, ale według niektórych źródeł22 tyl22 S. Baldi, Dictionnaire…, op. cit., s. 208. �36 Nina Pawlak ko mężczyźni mogą go używać. Przykłady pochodzą z mandinka, bambara, bobo (języka mande z Burkina Faso): mandinka: màrhabaa bambara: màràhàba bɔbɔ: mbāà, màràhàbà W czadyjskim języku mofu-gudur márə́ba jest wyrażeniem życzenia pomyślności, a w songhai ahabaa, będące prawdopodobną kontynuacją frazy arabskiej, jest używane w charakterze pytania ‘co słychać?’. Niektóre popularne frazy języka arabskiego nie mają dobrego zakorzenienia w językach Afryki Zachodniej lub funkcjonują w kontekstach odmiennych od źródłowego. Dotyczy to na przykład arabskiego šukr ‘dziękować’, które jest zastępowane rodzimymi odpowiednikami tego znaczenia. Zapożyczenia arabskie upowszechniły się na terenach zislamizowanych Afryki Zachodniej, ale są one obecne także poza nimi, sięgają południowych krańców geograficznie zarysowanego obszaru, gdzie islam nie jest religią dominującą. Są na przykład obecne w dagbani, języku grupy gur rodziny nigero-kongijskiej z Ghany, także w joruba, używanym na południu Nigerii, a ich głównym źródłem był język hausa23. Śledzenie tych zapożyczeń jest utrudnione ze względu na przekształcenia, jakie się dokonały w ogniwie pośrednim tej transmisji. Na przykład w dagbani alzini ‘duch’ (arabski jinn) przeniknął z hausa àljan ‘dżin’, co także oznacza, że hausa jako pas transmisyjny zapożyczeń arabskich sięgał wpływami dalej niż islam. Do rozprzestrzenienia się języka hausa w Afryce Zachodniej przyczyniły się trasy karawanowe, 23 S. Baldi, On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 46; S. Baldi, Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 37 które funkcjonowały na południu Nigerii i miały swoje odgałęzienia dalej w Ghanie, Togo, Burkina Faso. Zapożyczenia arabskie w Afryce Zachodniej są świadectwem historycznych wydarzeń i kontaktów międzyetnicznych. Różnorodność form wynika z różnych dróg przenikania leksyki arabskiej do języków afrykańskich, a rozprzestrzenienie niektórych terminów przekracza granice wpływów religijnych i kontaktów bezpośrednich z Arabami. Arabski wyraz ‘āfiya / al‘āfiya) o podstawowym znaczeniu ‘zdrowie’, utrwalił się w wielu językach Afryki Zachodniej w licznych wariantach fonetycznych i funkcjonuje nie tylko jako rzeczownik ‘zdrowie’, ale ma także wiele znaczeń derywowanych, jest też m.in. używany w pozdrowieniach. W hausa ma formę lafiya [lāfiyā̀], w językach Ghany alafiya lub alafiye24, w wolof aafiya ‘pokój’25, w bidiya ᾿aapiyè.26 Inne modyfikacje dotyczą form występujących w językach Togo, Beninu, Burkina Faso. Powitania oparte na formule lafiya odpowiadają frazie ‘Jak się miewasz? Co słychać?’, a odpowiedź (pozytywna) brzmi też zwykle Lafiya. Wspólne słownictwo języków Afryki Zachodniej pochodzi nie tylko z arabskiego i nie tylko hausa był czynnikiem jego rozprzestrzenienia. Ogniwem pośrednim w przenikaniu zapożyczeń były także inne wielkie języki, takie jak mandingo, kanuri, wolof oraz tuareski, który wzbogacił wiele języków afrykańskich słownictwem dotyczącym m.in. sztuki wojennej czy społecznych relacji. Przy24 M. Adam, Hausa influence in Ghanaian languages, w: G. C. Batic, S. Baldi (red.), Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie CiadoSudanese 7, Napoli 2015, s. 299. 25 S. Baldi, On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, t. 1, s. 18. 26 S. Baldi, Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, t. 2, s. 72. �38 Nina Pawlak kładem jest wyraz talaka, którym określa się biedaka w joruba, gdzie wyraz ten jest zapożyczeniem z hausa. Z kolei w hausa jest to zapożyczenie tuareskie, mające odniesienie do źródłowego taleqque, które oznacza ‘biedną kobietę’27. Zapożyczenia wywodzące się z arabskiego i ważniejszych języków wehikularnych Afryki Zachodniej tworzą szeroki obszar konwergencji, która jest wspólnotą splecioną łańcuchem przekształceń fonetycznych, podobieństwami znaczenia i funkcji komunikacyjnej. Współczesny kanon frazeologiczny języka hausa o pochodzeniu religijnym Hausa ugruntował swą pozycję języka kontaktów międzyetnicznych w Afryce Zachodniej głównie poprzez handel i aktywność religijną. Działalność edukacyjną w szkołach koranicznych prowadzą do dziś hausańscy nauczyciele nie tylko na terenach ojczystych, ale także w całej Afryce Zachodniej. Ten kulturowy profil znajduje odzwierciedlenie w języku. Wyraz malam (z arabskiego mu’alim ‘nauczyciel’) stał się w hausa grzeczną formą adresu (‘Pan’), w innych językach (m.in. w joruba) jest on synonimem Hausańczyka28. Wiele wyrazów i fraz, które pojawiły się w języku po zakorzenieniu się na terenach Hausa islamu29 ma konotację religijną. Nadążając za zmianami kulturowymi język wzbogacał się o terminologię dotyczącą prawa muzułmańskiego, instytucji i rytuałów religijnych. Frazeologizmy religijne przeniknęły także do komunikacji codziennej. Oznaką religijności stało się stosowanie oryginalnych fraz arabskich, które z czasem stały się elemenS. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit. W joruba imale jest określeniem muzułmanina (S. Baldi, On Arabic Loans…, op. cit.). 29 Początki islamu na ziemiach Hausa sięgają XIV w., a sprowadzenie wiary przypisuje się misjonarzom z imperium Mali. 27 28 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 39 tami struktury języka. Zarówno komunikacja o charakterze rytualnym (pozdrowienia, życzenia, kondolencje), jak i zwykła konwersacja są w hausa nasycone frazami zawierającymi odwołanie do Allaha. Cechą frazeologii religijnej pochodzenia arabskiego w języku hausa jest stosowanie niektórych fraz w dwóch wersjach językowych. Oryginalny arabski zwrot al-ḥamdu lillāh ‘chwalmy Allaha’, ‘dzięki Allahowi’, który służy do wyrażania zadowolenia, satysfakcji, pozytywnej oceny sytuacji, może być także wyrażony w języku rodzimym. Na przykład po zakończeniu posiłku można powiedzieć Alhamdu lillahi lub Mun gode wa Allah ‘dzięki Allahowi; dziękujmy Allahowi’. W odpowiedzi na pytanie dotyczące konkretnej sprawy mogą być użyte obie wersje, na przykład pytając rolnika o tegoroczne plony, można otrzymać następującą odpowiedź: Daminar bana kam alhamdu lillahi. Mun gode wa Allah. ‘tegoroczna pora deszczowa alhamdu lillahi. Dziękujmy Allahowi’ Frazeologizmy arabskie tłumaczone na język lokalny występują nie tylko w hausa. Także inne języki mają swoje rodzime odpowiedniki, na przykład wa-llāh ‘na Allaha’ w oryginalnej wersji jest partykułą modalną (por. wyżej), w wersji tłumaczonej (don Allah w hausa, Ala kama w bambara30) ma swoje odrębne znaczenie i kontekst użycia charakterystyczny dla każdego z tych języków. Wykształcanie się afrykańskich odpowiedników oryginalnych fraz arabskich jest wspólną cechą języków reprezentujących kultury muzułmańskie. Frazy te są nie tylko tłumaczeniami oryginałów arabskich, ale także strukturami reprezentującymi modele konceptualizacji pojęć wspólne wielu kulturom Afryki Zachodniej. Odpowiednikiem wyrażenia ‘Szczęśliwej podróży’ jest więc Allah ya sa ka sauka lafiya w hausa i Ala ka se ni i ɲuman ye w bambara. 30 D. Konaré, Je parle bien bamanan, Bamako 1998, s. 120. �40 Nina Pawlak Skonwencjonalizowane formuły o proweniencji religijnej używane są w różnych sytuacjach i na różne okoliczności. Na wiadomość o narodzinach dziecka właściwą reakcją jest Allah ya raya ‘niech Allah da jej/mu długie życie’. Z kolei informacji o czyjejś śmierci towarzyszy zwykle zwrot Allah ya ji ƙanta, ya yi mata rahama ‘niech łaska Allaha spłynie na jej duszę’. Dobre informacje są przekazywane z dodatkową frazą mun gode wa Allah ‘dziękujemy Allahowi’. ‘Do widzenia’ ma wiele odpowiedników zawierających dobre życzenia, wsparte prośbą do Allaha o ich spełnienie, m.in. Allah ya kai mu ‘niech Allah nas prowadzi’, Allah ya bar mu tare ‘niech Allah nas nie rozdziela’, Alla ya ba mu lafiya ‘niech Allah da nam zdrowie’. Podziękowanie – oprócz samego wyrażenia ‘dziękuję’ na gode – ma zwykle dodatkową formułę Allah ya saka da alheri ‘niech Allah (to) wynagrodzi’. W niektórych wyrażeniach zaszły daleko idące przeobrażenia semantyczne i funkcjonalne w stosunku do arabskich pierwowzorów pochodzenia religijnego. Wyraz hausa bismilla jest pochodzenia arabskiego i można go bezpośrednio powiązać z frazą Bismillahi-rrahmani-rrahim ‘w imię Allaha miłościwego i łaskawego’, która rozpoczyna ważne wydarzenia lub modlitwę, ale sam wyraz bismilla odpowiada znaczeniowo ‘proszę’ i oznacza zaproszenie do rozpoczęcia posiłku, do rozpoczęcia pracy, jest zachętą do wejścia do pomieszczenia. Wypowiedziany ze wskazaniem miejsca jest zaproszeniem do siadania, a z jednoczesnym podaniem napoju zachętą do jego wypicia. Jest więc słowem podtrzymującym grzeczne rytuały komunikacyjne, a jego formuła uległa daleko idącej sekularyzacji. Podobny proces można odnieść do użycia Madalla, który etymologią sięga oryginału arabskiego o znaczeniu ‘dzięki niech będą Allahowi’31. We współczesnym języku hausa jest to fraza wyraża31 R. C. Abraham, Dictionary of the Hausa language, London 1962, s. 629. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 41 jąca znaczenie ‘Wspaniale!’, ‘Dzięki!’, która jest często używana jako forma aprobaty dla rozmówcy. W połączeniu z partykułą to ‘(więc) dobrze’ czyli To, madalla funkcjonuje jako strategia konwersacyjna pozwalająca na zmianę tematu rozmowy lub na jej zakończenie. Desakralizacja formuł religijnych jest w języku hausa procesem zaawansowanym, który sprawia, że niektóre wyrażenia pochodzenia religijnego stały się zwrotami języka świeckiego i utraciły cechy zwrotów religijnych. Przykładem jest fraza don Allah ‘na Allaha’, która wyraża znaczenie prośby wypowiedzianej z ponagleniem lub niecierpliwością. Taki sens wyrażenia don Allah wykształcił się stosunkowo niedawno i nie można go w żaden sposób wiązać z dyskursem religijnym. W tekście współczesnej powieści Idan So Cuta Ne… (Gdy miłość jest chorobą…)32 wyrażenie to występuje zarówno w dialogach, jak i w relacjach odnoszących się do minionych zdarzeń, np.: Don Allah Salisu kada ka gaya wa kowa abin da ya faru tsakanina da Farida (s. 65). ‘Proszę cię, (dosł. na Allaha) Salisu, nie mów nikomu, co się wydarzyło między mną i Faridą’. Ta nuna masa gidansu ta ce don Allah ya zo (s. 73). ‘Pokazała mu swój dom i nalegała, żeby ją odwiedził (dosł. powiedziała na Allaha, żeby przyszedł’. Formuły o pochodzeniu religijnym, w tym zwłaszcza frazy zawierające odwołanie do Allaha, używane są często w charakterze wykrzykników lub zwrotów wyrażających emocje. Na przykład Allah Sarki! (dosł. ‘Allah jest Władcą/Panem!’) służy do wyrażenia zachwytu ‘Jak pięknie!’ Wayyo Allah! Ka yi mana agaji! ‘O rety! 32 Y. M. Adamu, Idan So Cuta Ne, Kano 1989. �42 Nina Pawlak (Na Boga!) Pomóżcie!’ jest wzmocnieniem prośby o pomoc. We wspomnianej wyżej powieści fraza Allah Sarki służy manifestowaniu uczuć: Allah Sarki Farida, yanzu duk oyayyar da muka yi ta zama mafarki ke nan? (Allah Pan) Farido! Czy ta nasza wielka miłość jest snem? Frazy pochodzenia religijnego są używane powszechnie w tekstach mówionych i pisanych bez konotacji religijnej. We współczesnych powieściach o miłości występują one bardzo często w dialogach z dużym ładunkiem emocjonalności. Pochodzący ze wspomnianej powieści list miłosny jest podpisany Matarka Insha Allahu ‘Twoja przyszła żona’, co dosłownie jest frazą ‘Twoja żona, jak Allah pozwoli’. Podobnie jak w przypadku don Allah i bismilla, formuła religijna jest tu użyta w charakterze środka systemowego do wyrażania znaczenia, a nie jako fraza o funkcji religijnej. Poszerzanie uwarunkowanego kulturowo kontekstu użycia niektórych frazeologizmów religijnych można obserwować na przestrzeni kilku dekad. Formuła powitalna assalamu alaikum w podręcznikach do nauki języka hausa z lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku jest wymieniana jako zastrzeżona dla mężczyzn33, a doświadczenia komunikacji językowej z tego okresu potwierdzają te ograniczenia. Formuły tej nie używali też obcokrajowcy. Dziś norma językowa jest bardziej liberalna i salamu alaikum można usłyszeć już nie tylko od muzułmanów, co w dużym stopniu przyczynia się do upowszechnienia tej formy powitania. Procesowi zeświecczenia formuł religijnych w hausa towarzyszy inne, w swej istocie przeciwne zjawisko. Polega ono na używaniu formuł religijnych nie tylko w tekstach religijnych czy au33 J. R. Cowan, R. G. Schuh, Spoken Hausa, 1976, s. 27. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 43 torskich blogach internetowych, ale także w publikacjach oficjalnych, w tym w tekstach naukowych. W szczególności dotyczy to formuły, którą tradycja muzułmańska nakazuje umieścić po wymienieniu imienia Allaha. W wersji arabskiej jest to formuła subhanahu wa ta᾿ala ‘najbardziej czczony, najwyższy’, występująca często pod postacią skrótu (S.W.T.) W podobny sposób sformalizowane jest użycie w tekście imienia proroka Muhammada (także wymienienie jakiegokolwiek jego epitetu, takiego jak na przykład ‘wysłannik Allaha’). Oryginalna arabska formuła sallahu alayhi wa sallam ‘niech Allah go błogosławi i zapewni mu pokój’, która może mieć postać skrótu (saws, w hausa S.A.W.) jest często zastępowana odpowiednikiem w rodzimej wersji językowej tsira da amincin Allah su tabbata gare shi. Ponieważ teksty specjalistyczne w hausa zawierają często wstęp przywołujący stwierdzenia z Koranu, takie formuły są także w nich obecne. Formuł tych, podobnie jak innych arabskich fraz skonwencjonalizowanych, używa się w funkcji symbolicznej, zaznaczającej religijność nadawcy tekstu, jego więź z islamem i szerzej z kulturą muzułmańską. Kulturowy profil języka hausa jest rozpoznawany poprzez symbolikę religijną. W ten sposób podtrzymuje on tradycje muzułmańskie w Afryce Zachodniej i służy umocnieniu związków świata muzułmańskiego na tym obszarze. Kulturowo uwarunkowane przekształcenia języków europejskich w Afryce Zachodniej Języki europejskie w Afryce Zachodniej mają własne odmiany miejscowe, np. Nigerian English, francais populaire d’Abidjan. Zmiany językowe wynikające z potrzeby przystosowania tych języków do afrykańskich kontekstów kulturowych i ich wymogów komunikacyjnych polegają jednak nie tylko na wykształcaniu się regionalizmów, niektóre z tych przekształceń odzwierciedlają kulturowe cechy wspólne całemu obszarowi. Można wyróżnić �44 Nina Pawlak dwie tendencje w rozwoju języków europejskich w Afryce (w Afryce Zachodniej z odniesieniem do angielskiego i francuskiego): pierwsza dotyczy wzbogacania normy standardowej słownictwem kulturowym obszaru, druga wiąże się z wykształcaniem odmian uproszczonych (tzw. języków pidżynowych), których podstawą jest język europejski. Wszystkie nowo powstałe odmiany włączają zapożyczenia z języków lokalnych, wśród których ogromną część stanowi słownictwo kulturowe i skonwencjonalizowane frazy funkcjonujące w komunikacji o charakterze rytualnym (pozdrowienia, powitania, frazy okolicznościowe, zwroty religijne itp.). W ten sposób języki europejskie stają się jeszcze jednym ogniwem procesu integracji wspólnoty kulturowej Afryki Za­ chodniej. Mimo starań o czystość i strukturalną poprawność francuskiego w Afryce, słowniki narodowych odmian tego języka opracowane w ramach serii Le Français en Afrique34 wskazują na jego przekształcenia pod wpływem języków lokalnych. Analiza porównawcza czterech słowników języka francuskiego: Czadu, Gabonu, Burkina Faso i Wybrzeża Kości Słoniowej35 pozwoliła wyróżnić kilka grup tematycznych, w których ta wspólnota zaznacza się najwyraźniej. Do takich sfer należy administracja i szkolnictwo, religia, lokalne potrawy, relacje rodzinne, rozrywka oraz stroje i inne elementy wyglądu. Słownictwo kulturowe Afryki Zachod34 Le Français en Afrique – La Revue du Réseau des Observatoires du Français Contemporain en Afrique – seria czasopism zainicjowana w 1979 roku, poświęcona sytuacji języka francuskiego w krajach afrykańskich. Poszczególne numery zawierają analizę wariantów języka francuskiego w Afryce w kontekście kontaktów tego języka z językami lokalnymi oraz słowniki wyrazów zapożyczonych lub zaadaptowanych do języka francuskiego używanego w Afryce (http://www. unice.fr/bcl/ofcaf/). 35 E. Zaręba, Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 45 niej, inkorporowane do leksykonu francuskiego, jest w części wspólne dla całego obszaru Afryki Zachodniej, w części zaś pochodzi z języków o zasięgu lokalnym. Terminy Al Hadj (w różnych wariantach fonetycznych także jako Al Hadji, Alhadji, a w wersji odnoszącej się do kobiet jako El-hadja, Hadja)36, qadi (lub gadi)37 oraz griot38 są identyfikowane także poza Afryką, ale ich kulturowy kontekst dotyczy Afryki Zachodniej, natomiast określenie kilich (lub kilichi), które jest nazwą suszonego na słońcu mięsa, przeniknęło tylko do francuskiego używanego w Czadzie (jako zapożyczenie z hausa). Mniej rozpoznawalne są przekształcenia polegające na zmianie znaczenia wyrazów francuskich. Niektóre terminy oddające znaczenie konkretnego pojęcia w języku francuskim stanowią tylko „uogólnienie i przybliżenie tych zagadnień do wyobrażeń europejskich”39. Żeby poprawnie odczytać ich treść, należy odnieść je do afrykańskiego kontekstu kulturowego. Missionaire we wszystkich słownikach interpretowany jest jako „ksiądz katolicki europejskiego pochodzenia”. École des Blancs czy école français oznacza szkołę typu europejskiego, tworzoną jako przeciwieństwo szkół koranicznych. Podobnie termin pain ‘chleb’ jest identyfikowany poprzez składniki, z którego jest przygotowany (pain de banane, pain de manioc, pain d’odika), a nie jako chleb typu europejskiego. Także foufou ma wiele znaczeń odpowiednio do rodzaju potrawy, popularnej w danym regionie – na Wybrzeżu Kości Słoniowej jest to kasza lub kulki z manioku, w Ghanie – purée z bananów. Nazwy lokalne, które stają się wyrazami języka francuskiego dotyczą także afrykańskich struktur społeczno-politycznych. Przykładem Tytuł noszony przez muzułmanów, którzy odbyli pielgrzymkę do Mekki. Stosuje się go przed nazwiskiem. 37 Sędzia sądu muzułmańskiego. 38 Wędrowny muzyk, wykonawca utworów pochodzących z tradycji ustnej. 39 E. Zaręba, op. cit., s. 43. 36 �46 Nina Pawlak jest tradycyjny władca fulański lamido i podległe mu terytorium lamidat, których nazwy w wersji oryginalnej są notowane w słownikach francuskiego z Afryki Zachodniej. Komunikacja ustna w języku francuskim w Afryce Zachodniej odbywa się zwykle z użyciem skonwencjonalizowanych formuł wywodzących się z języków lokalnych. Wyróżniają się różnego rodzaju formuły powitalne i pozdrowienia, które są pochodzenia arabskiego alhamdoulillahi, Bisimillaï, inch’Allah, assalam alekoum! (warto odnotować, że w ich zapisie stosowana jest ortografia francuska). Także wyraz lafiya używany jest w charakterze kulturowego słowa-klucza (jako alafia w Czadzie, lapia w Wybrzeżu Kości Słoniowej). Charakterystyczne jest, że terminologią języka francuskiego, mającą swoje korzenie w religijnych frazach arabskich, posługują się nie tylko muzułmanie, ale także chrześcijanie. Jeśli chodzi o język angielski Afryki Zachodniej, wykazuje on większe zróżnicowanie niż francuski. Najbardziej rozpoznawalna jest nigeryjska odmiana języka angielskiego, którą uznaje się za odrębny dialekt angielskiego (tzw. Nigerian Standard English). Jej osobliwości notowane są na wszystkich poziomach systemowych. Przykładem takich odrębności o charakterze leksykalnym jest wyraz mineral, który odnosi się do napojów typu soft drinks. Na nigeryjski angielski wskazuje academician lub intellectual, który oznacza wykładowcę na uniwersytecie oraz trouble w znaczeniu problemu do rozwiązania. Specyficznym określeniem jest been-to odnoszące się do osoby powracającej z Europy po dłuższym pobycie40. Terminem o konotacjach kulturowych jest senior-wife, czyli pierwsza żona. Wspólnotę językową całego obszaru angielskojęzycznego umacniają przede wszystkim pidżynowe odmiany języka angielskiego, w tym zwłaszcza West African Pidgin i jego regionalna odmiana 40 A. E. Odumuh, Nigerian English, Zaria 1987, s. 69f. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 47 Nigerian Pidgin English. Wykazują one wiele podobieństw strukturalnych, znaczna część słownictwa wywodząca się z angielskiego jest wspólna (np. broda ‘brat, przyjaciel’), podobnie jak terminy nowo powstałe (chop ‘jeść’, ‘jedzenie’). Oprócz pojedynczych wyrazów charakterystyczne dla tego języka są formacje złożone takie jak door-mouth ‘wejście’ (ang. ‘threshold’) czy to be with ‘mieć’ czyli dosłownie ‘być z’, które odwołują się do sposobów konceptualizacji pojęć w językach afrykańskich. Pidgin English przekracza granice dzielące Afrykę na francusko- i angielskojęzyczną, ponieważ jest on zrozumiały na obu tych obszarach, co potwierdza jego regionalna odmiana weskos używana w Kamerunie. Pidgin English integruje też słownictwo z różnych rejonów Afryki Zachodniej, zwłaszcza słownictwo bardziej popularne w językach kontaktowych obszaru. Wyraz wahala etymologicznie sięga arabskiego oryginału wahla, który oznacza ‘zastraszanie’, ‘terror’, ale za pośrednictwem hausa przeszedł do wielu języków Nigerii m.in. joruba, gdzie funkcjonuje w znaczeniu ‘kłopot, trudność’ i z takim znaczeniem został przejęty do Pidgin English41. Podsumowanie Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej definiowany poprzez świadectwa językowe nie pokrywa się z żadnym z wcześniej wyróżnianych regionów geograficzno-przyrodniczych czy politycznych, a jednocześnie łączy je i tworzy continuum cech kulturowych. Obszar ten nie obejmuje Afryki Północnej, dla której Sahara jest naturalną barierą niesprzyjającą jej integracji z południem. 41 S. Baldi On Arabic Loans in Yoruba, op. cit. �48 Nina Pawlak Wspólnota kulturowa w Afryce Zachodniej jest wynikiem doświadczeń historycznych tego obszaru. Jej przejawy najbardziej odzwierciedla słownictwo i frazeologizmy arabskie, które przedostały się do Afryki Zachodniej wraz z umacnianiem się na tych terenach islamu. Praktyka komunikacyjna znacznie poszerzyła ten obszar i frazy arabskie używane są bez konotacji religijnej także poza terenami zislamizowanymi. W ich rozprzestrzenieniu istotną rolę odegrały społeczności afrykańskie, w tym zwłaszcza kupcy Hausa. Współcześnie także języki europejskie uczestniczą w procesie integracji kulturowej Afryki Zachodniej, absorbując terminologię kulturową i zwyczaje komunikacyjne właściwe kulturom afrykańskim. Pojęcie wspólnoty kulturowej Afryki Zachodniej nie oznacza kulturowej unifikacji tego obszaru. Wspólnota identyfikowana na płaszczyźnie językowej przejawia się zespołem reguł komunikacji, które są zrozumiałe dla wszystkich i akceptowane w zachowaniach międzyludzkich. Oznacza to, że wybór między How yu bodi dey?42 a Assalamu alaikum w charakterze formuły powitalnej wynika z różnic strategii konwersacyjnych, a nie barier komunikacyjnych. Bibliografia Abraham R. C., Dictionary of the Hausa language, London 1962. Adam M., Hausa influence in Ghanaian languages, w: Batic G.C & S. Baldi (red.) Selected Proceedings of the Symposium on West African Languages, University of Naples „L’Orientale”, 27–28 March 2014, „Studi Africanistici”, Serie Ciado-Sudanese 7, Napoli 2015, 297–307. ‘Dzień dobry, jak się masz? W Pidgin English por. O. Frąckiewicz, We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, KJiKA, Warszawa 2015. 42 �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 49 Adamu Y. M., Idan So Cuta Ne…, Kano 1989. Baldi S., Dagbani basic and cultural vocabulary, Napoli 2005. Bartmiński J., Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006. Chumbow B. S., Bobda A. S., French in West Africa: a sociolinguistic perspective, „International Journal of the Sociology of Language” 2000, ne 141, s. 39–60. Baldi S., On Arabic Loans in Yoruba, w: D. Ibriszimow, R. Leger, U. Seibert (red.), Von Ägypten zum Tschadsee. Eine linguistische Reise durch Afrika, Würzburg 2001, s. 45–65. Baldi S., On Arabic Loans in Wolof: Addenda, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2003, nr 1, s. 1–22. Baldi S., Arabic Loans in Bidiya, „Studi Magrebini” (Nuova Serie) 2004, nr 2, s. 71–87. Baldi S., Dictionnaire des emprunts arabes dans les langues de l’Afrique de l’Ouest et en swahili, Paris 2008. Capo H.B.C., Langues africaines pour le developpement durable et la culture de la paix en Afrique, w: K.K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 377–385. Cowan J. R., Schuh R.G., Spoken Hausa, Ithaca, New York 1976. Frąckiewicz O., We sabi am. Kurs Nigerian Pidgin English, Warszawa 2015. Garba M. M., Les langues nationales au chevet de l’école nigérienne: craintes et espérance, w: K. K. Lébikaza (red.), Actes du 3e Congrès Mondial de Linguistique Africaine, Lomé 2000, Köln 2003, s. 397–408. Heine B., Status and Use of African Lingua Francas, München 1970. Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Konaré D., Je parle bien bamanan, Bamako 1998. Odumuh A. E., Nigerian English, Zaria 1987. Pawlik J., Konflikt Północy z Południem Togo – pozory czy rzeczywistość, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan, napięcia i konflikty, Pelplin 2014, s. 71–90. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu, Migracje, władza i pieniądze, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 47–64. �50 Nina Pawlak Tymowski M., Sudan Zachodni w XVII–XVIII w., w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki. Do początku XIX w., Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 841–844. Ząbek M., Historyczna rola społeczności arabsko-muzułmańskich w strefie Centralnego Sudanu, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013, s. 7–27. Zaręba E., Słownictwo języka francuskiego w Afryce Zachodniej jako przejaw wspólnego obszaru kulturowego, praca magisterska, Wydział Orientalistyczny UW, Warszawa 2009. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej w świadectwach językowych Streszczenie Artykuł dotyczy danych językowych, które są wyrazem wspólnoty kulturowej w Afryce Zachodniej. Świadectwa językowe zaświadczające wspólnotę dziedzictwa kulturowego odnoszą się głównie do słów i frazeologizmów pochodzenia arabskiego o konotacji religijnej. W językach Afryki Zachodniej są one stosowane w komunikacji codziennej nie tylko przez muzułmanów. Zróżnicowanie strukturalne zapożyczeń arabskich i proces ich adaptacji do języków Afryki Zachodniej jest zilustrowany przykładami z języka hausa. Proces integracji kulturowej na obszarze Afryki Zachodniej został także zanalizowany na podstawie języków europejskich w Afryce: francuskiego i angielskiego. Afrykańskie terminy kulturowe, które zostały włączone do leksyki tych języków przyczyniły się do wykształcenia ich regionalnych wariantów w Afryce Zachodniej. Tworzenie się nowych struktur językowych, które szybko zdobywają użytkowników w całej Afryce Zachodniej ilustruje West African Pidgin English. Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej, jaki wyłania się na podstawie danych językowych, przekracza granice regionów historycznych i tworzy continuum kulturowe w obrębie całego obszaru. �Wspólny obszar kulturowy Afryki Zachodniej... 51 Słowa kluczowe: Afryka Zachodnia, obszar kulturowy, słownictwo kulturowe, zapożyczenia arabskie, hausa. The common cultural area of West Africa through linguistic evidence Summary The paper presents language data that are manifestations of the common cultural area in West Africa. Linguistic evidence for a common cultural heritage consists mostly of Arabic words and phrases that have religious connotation. In West African languages, they function in everyday communication and their use is not limited to Muslim societies. Structural variation of the Arabic loan words and the process of their adaptation into West African languages is exemplified by the data from the Hausa language. The process of cultural integration within West Africa is also analyzed on the basis of European languages in Africa: French and English. It is shown that cultural terms or African origin have become incorporated into the lexicon and, as a consequence, have contributed to the development of regional varieties of these languages in West Africa. A manifestation of a newly created language structure that is spreading throughout the area is West African Pidgin English. What is postulated as the common cultural area of West Africa crosses the borders of historical regions and forms a cultural continuum within the whole area. Key words: West Africa, cultural area, cultural vocabulary, Arabic loans, Hausa. ��MICHAŁ ZĄBEK POLITYKA ZAGRANICZNA GAMBII Temat polityki zagranicznej małych państw jest na świecie poruszany wyjątkowo rzadko i to zarówno w sferze medialnej, jak i naukowej. Sytuacja geopolityczna i geoekonomiczna jest determinowana przede wszystkim poprzez działania mocarstw i państw dużych, szczególnie o strategicznym położeniu, takich jak Turcja czy Niemcy, często osiągających pozycję regionalnych liderów i zworników polityki światowej, od których głosu i poparcia zależą działania wielu mniejszych państw, a światowe mocarstwa nie mogą ignorować kroków tych krajów na arenie międzynarodowej. Rzeczywistość ta skazuje średnie, ale przede wszystkim małe państwa na rolę przedmiotów, a nie podmiotów polityki światowej. W przypadku państw o niskim poziomie rozwoju znajdujących się poza gruntownie opisanym światem Zachodu, badania nad ich zachowaniem w sferze międzynarodowej są wyjątkowo skromne. Temat jest zaniedbany przez badaczy stosunków międzynarodowych, co daje szerokie pole do studiów nad tą problematyką. Taki stan rzeczy każe zadać pytanie, jak wygląda sytuacja międzynarodowa wielu takich krajów jak Gambia. Problematyka ta szczególnie zainteresowała mnie podczas podróży do zachodnioafrykańskiej Gambii latem 2013 roku. Jest Michał Ząbek – SGH Warszawa. �54 Michał Ząbek to najmniejsze państwo Afryki na stałym lądzie, otoczone z trzech stron przez dziesięciokrotnie większy Senegal, który oprócz Atlantyku jest jej jedynym sąsiadem. Gambia należy do najsłabiej rozwiniętych krajów na planecie i z praktycznego punktu widzenia nie ma podstaw do istnienia w światowej polityce. Było to podnoszone już w okresie kolonizacji brytyjskiej, która w Gambii trwała ponad trzysta lat i po uzyskaniu przez państwo niepodległości w 1965 roku. Z drugiej jednak strony kraj ten należy do najstabilniejszych w całej Afryce. Uniknął wyniszczających konfliktów wewnętrznych, a co ciekawe, na drodze politycznych negocjacji uchronił swoją niezależność wobec znacznie większego Senegalu, zachowując z tym państwem bardzo dobre stosunki. Zainspirowało mnie to do podjęcia tematu polityki zagranicznej Gambii w okresie prezydentury Yahye Jammeha. Punktem wyjścia stały się następujące założenia: 1. Gambia w okresie rządów Yahye Jammeha poszukiwała i poszukuje metod oderwania się od polityki swej dawnej metropolii, tj. Wielkiej Brytanii; 2. Stabilność i integralność terytorialna Gambii zależy od sytuacji geopolitycznej w regionie Afryki Zachodniej, a szczególnie od relacji z sąsiednim Senegalem, co jest powodem prowadzenia polityki „przyjaźni” wobec państw subregionu Afryki Zachodniej; 3. Prezydent Yahya Jammeh popiera i promuje politykę dużej niezależności państw afrykańskich od światowych mocarstw na forum organizacji regionalnych; 4. Yahya Jammeh prowadzi politykę zacieśniania więzi z tzw. „nowymi potęgami” oraz państwami kontestującymi obecny porządek międzynarodowy; 5. Osobowość dyktatora i jego osobiste przekonania w silny sposób determinują podejmowane kroki w polityce zagranicznej. �Polityka zagraniczna Gambii 55 Podczas analizy wymienionych tez podjąłem badania nad tekstami źródłowymi, do których zaliczają się liczne artykuły prasowe dostępne przede wszystkim w Intrenecie. Korzystałem zarówno z prasy gambijskiej, ze szczególnym uwzględnieniem oficjalnej gazety rządowej „Daily Observer”, jak i mediów o zasięgu międzynarodowym takich jak BBC czy „The New African”. Ważnym źródłem informacji były nieliczne zamieszczone dokumenty i umowy międzynarodowe dostępne na stronach kancelarii prezydenta, gambijskiego MSZ oraz na stronach organizacji międzynarodowych takich jak Unia Afrykańska, ECOWAS i Unia Europejska. Z przykrością muszę stwierdzić, że niska jakość stron prowadzonych przez rząd Gambii nie pozwalała na dostęp do wielu dokumentów oraz innych źródeł informacji przedstawiających sytuację wewnętrzną i międzynarodową Gambii, które znacznie łatwiej było znaleźć w źródłach zagranicznych. Dodatkową trudnością przy badaniu polityki zagranicznej Gambii jest jej niekonsekwencja oraz dość gwałtowne zmiany. Prezydent Yahya Jammeh znany jest z podejmowania dosłownie z dnia na dzień działań, które w przypadku wielu innych państw byłyby poprzedzone wielotygodniowymi, a nawet wielomiesięcznymi przygotowaniami lub wymagałyby wcześniejszego zbadania sytuacji. Mam tu na myśli choćby ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu czy, niepoprzedzone żadnymi oznakami kryzysu, zerwanie stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską (Tajwanem). Za nietypowe należy również uznać ogłoszenie partnerstwa strategicznego z Katarem i decyzję, że Katar ma podjąć się budowy nowego lotniska w Bandżulu. Miało to miejsce już podczas pierwszego spotkania 21 listopada 2014 r. prezydenta Gambii z emirem Kataru szejchem Hamidem bin Khalifą al-Thani. Podobnie ogłoszenie Gambii państwem islamskim w grudniu 2015 roku było dla wielu obserwatorów pewnym zaskoczeniem, a nawet wywołało zaniepokojenie wśród sąsiadów i partnerów europejskich �56 Michał Ząbek obawiających się radykalizacji postaw prezentowanych przez Bandżul, co jednak – jak się wydaje – nie nastąpiło. Takie wydarzenia każą częstokroć zmienić całościowe postrzeganie pozycji tego małego państwa na arenie międzynarodowej i niejako „wywracają do góry nogami” wcześniej przyjęte założenia. Niemniej mam nadzieję, że ujęte przeze mnie zagadnienia pozwolą na przedstawienie ogólnego obrazu gambijskiej polityki zagranicznej prowadzonej w ostatnim dwudziestoleciu. Chciałbym, aby to skromne studium mogło stać się punktem wyjścia do szerszych rozważań nad charakterem oraz czynnikami warunkującymi politykę zagraniczną zarówno Gambii, jak i innych małych państw będących na podobnym poziomie rozwoju, a w szczególności państw afrykańskich, których elity polityczne i charakter prowadzonej polityki częstokroć wykazują duże podobieństwo do Gambii. Relacje Gambii z państwami Zachodu Relacje Gambii z Wielką Brytanią Relacje pomiędzy Wielką Brytanią a Gambią, po uzyskaniu przez Gambię niepodległości w 1965 roku, są de facto przedłużeniem tendencji w rozwoju relacji jeszcze z okresu kolonialnego. W latach 1965–1969 Gambia była monarchią parlamentarną, a formalną głową państwa była królowa brytyjska. Należy podkreślić, że prócz oficjalnych silnych więzów z dawną metropolią, takich jak przynależność do Brytyjskiej Wspólnoty Narodów (Commonwealth), Dawda Jawarę łączyły z dawnymi kolonizatorami stosunkowo bliskie relacje osobiste. Potwierdzeniem tych ostatnich może być przyznanie Dawdzie tytułu szlacheckiego przez królową brytyjską. Można zaryzykować stwierdzenie, że te bliskie relacje z dawną metropolią miały wpływ na „przymykanie oczu” �Polityka zagraniczna Gambii 57 przez Wielką Brytanię na kolejno wygrywane wybory przez Dawdę i jego Ludową Partię Postępu (Peoples Progresive Party – PPP) oraz zaostrzającą się walkę z opozycją. Ze strony gambijskiej ta przyjaźń motywowana była przede wszystkim faktem, iż ok. 80% budżetu tego niewielkiego państwa pochodziło z pomocy zagranicznej, a Wielka Brytania była jednym z głównych donatorów. Brytyjczycy natomiast kładli nacisk na utrzymanie swojej strefy wpływów w Afryce, ale również na powstrzymywanie ruchów socjalistycznych i komunistycznych rozwijających się prężnie w wielu nowo powstałych państwach afrykańskich. Obustronna współpraca była w tamtym okresie przydatna dla obu stron: PPP utrzymywało władzę oraz otrzymywało potrzebne fundusze do rządzenia państwem, natomiast Brytyjczycy posiadali wiernego sojusznika w regionie oraz ewentualną bazę dla swoich działań w Afryce, czy nawet szerzej na Atlantyku. Dowodem jest rok 1982, kiedy to brytyjskie lotnictwo korzystało z lotniska w Bandżulu w czasie wojny o Falklandy-Malwiny. Zmiana władzy w 1994 roku była niemiłą niespodzianką dla Wielkiej Brytanii, która udzieliła nawet azylu zbiegłemu z kraju Jawarze. Brytyjskie władze wraz z Unią Europejską szybko potępiły zamach stanu w Gambii, z drugiej strony nie doszło jednak do zerwania stosunków dyplomatycznych z nowymi, nielegalnymi w świetle prawa międzynarodowego, władzami spod znaku Armed Forces Provisional Ruling Council (AFPRC), którym przewodził porucznik Yahya Jammeh. Co więcej, władze brytyjskie, mimo iż początkowo ograniczyły pomoc gospodarczą i wojskową, stosunkowo szybko wycofały się ze swoich decyzji. Znamiennym zdaje się być fakt, że to właśnie firma brytyjska była odpowiedzialna za szkolenie i przygotowywanie wyborów z 26 września 1996 roku, które były pierwszymi po zamachu z lipca 1994 roku. Przez cały czas rządów Jammeha, od roku 1994 do chwili obecnej, następuje jednak powolne, ale trwałe oziębienie stosunków �58 Michał Ząbek dyplomatycznych, wojskowych oraz gospodarczych pomiędzy krajami. Wartość obrotów handlowych w 1995 roku między oboma państwami wyniosła łącznie nieco ponad 32,5 mln dolarów amerykańskich. Jeszcze w roku 2012 wskaźnik ten kształtował się na poziomie ok. 65 mln dolarów1. Należy pamiętać, że wymiana gospodarcza pomiędzy Gambią i Wielką Brytanią, od momentu uzyskania przez Gambię niepodległości w 1965 roku, była wyjątkowo niesymetryczna. Królestwo eksportowało do Gambii praktycznie wszystkie produkty konieczne do utrzymania gospodarki, w tym paliwa, leki, technologie, a nawet częściowo żywność. Ze strony byłej kolonii na Wyspy Brytyjskie trafiały przede wszystkim orzeszki ziemne stanowiące przez cały okres istnienia Gambii średnio ponad 40% eksportu. Ich udział rośnie i w 2012 roku wyniósł ok. 49% wartości eksportu do Wielkiej Brytanii, a jego wartość utrzymywała się na poziomie 5,25 mln USD, co znaczy, że była niższa od tej z 1995 roku (6,8 mln). Na drugim miejscu były owoce tropikalne i niektóre warzywa oraz w mniejszym stopniu nisko przetworzone produkty rybne. Daje się również zauważyć wyjątkowy brak stałości w obrotach pomiędzy oboma krajami. W roku 2010 eksport z Gambii wyniósł nieco ponad 9 mln USD, a dwa lata później spadł o ok. 40%. Od roku 2012 widać również inną ciekawą zależność, a mianowicie fakt, iż 49% sprowadzanej ropy oraz produktów z niej wytwarzanych jest pochodzenia brytyjskiego2. Takie uzależnienie wydaje się być wynikiem rozwoju wpływów brytyjskich koncernów na afrykańskich polach naftowych, z których pochodzi praktycznie sto procent ropy i produktów z niej bezpośrednio wywarzanych w Gambii (takich jak benzyna). 1 Por. The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: wrzesień 2014). 2 Tamże. �Polityka zagraniczna Gambii 59 Mimo prób dystansowania się od Wielkiej Brytanii podejmowanych przez Yahyę Jammeha, takich jak pogłębiająca się krytyka Commonwealthu, zakończona wystąpieniem z niego 13 października 2013 roku, Gambia nadal wydaje się być uzależniona w znacznej mierze od pomocy brytyjskiej, która w 2013 roku przekroczyła 3 mln funtów. Związane jest to nie tylko z czynnikami gospodarczymi, ale również chęcią utrzymania władzy i spokoju wewnątrz państwa (przez Gambię między innymi prowadzą szlaki przemytu narkotyków z Ameryki Łacińskiej do Afryki Zachodniej i Europy). Jammeh kontynuuje współpracę z Brytyjczykami w walce z przemytnikami, a także współpracę wywiadowczą w zakresie rozpoznawania ruchów ekstremistycznych, jakie mogłyby pojawiać się wśród muzułmanów w jego kraju. Brytyjczycy mają również znaczący wkład w przygotowanie armii gambijskiej do misji pokojowych, w których państwo Jammeha często i chętnie bierze udział. Daje się to zauważyć dzięki licznym wizytom brytyjskich szkoleniowców w Gambii, odpowiedzialnych między innymi za przygotowanie gambijskiego korpusu do misji pokojowych w Czadzie czy Darfurze3. Kolejnym czynnikiem powodującym, że osłabianie więzi z dawną metropolią jest niekorzystne dla Gambii są turyści. Jak podawały choćby gazety brytyjskie w 2013 roku liczba brytyjskich turystów w Gambii wynosiła ok. 50 tys. i to Brytyjczycy stanowili największą grupę spośród odwiedzających Gambię4. Co więcej, to właśnie mieszkańcy Zjednoczonego Królestwa stanowią już od wielu lat podstawową grupę turystów w Gambii, a Londyn jest Por. Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-trains-gambiansfor-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). 4 Por. Hirsch Afua, The Gambia: seven facts about the country leaving the Commonwealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/ oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). 3 �60 Michał Ząbek jednym z zaledwie kilku miast europejskich, z którego można przez cały rok odlecieć do tego afrykańskiego kraju. Dla państwa, dla którego wpływy z turystyki stanowią wg różnych danych od 16 do 18% PKB, ewentualny spadek liczby turystów mógłby mieć dramatyczne konsekwencje. Z wyżej wymienionych względów wydaje się więc, że wyjście z Commonwealthu było raczej swego rodzaju gestem mającym pokazać gotowość Gambii do poszukiwania nowych strategii międzynarodowych, a nie realnym krokiem mającym na celu głębokie osłabienie relacji z Londynem. Brytyjczycy zdają się być tego świadomi, ale poza wyrażeniem żalu z powodu opuszczenia przez Bandżul Brytyjskiej Wspólnoty Narodów nie podjęli żadnych znaczniejszych kroków, które miałyby Gambię w jakiś sposób ukarać za jej postępowanie. Oba kraje, mimo olbrzymiej różnicy potencjałów, zdają się być sobie potrzebne. O ile dla strony gambijskiej relacje z dawną potęgą kolonialną mają wymiar wręcz egzystencjalny to dla Brytyjczyków, spokojny kraj w tym regionie świata jest fragmentem architektury bezpieczeństwa poprzez kontrolę szlaków przemytu narkotyków oraz posiadanie swego rodzaju sojuszniczej bazy w coraz bardziej niespokojnej Afryce Zachodniej. Relacje Gambii z USA Początków wspólnych relacji Stanów Zjednoczonych i terenów należących do dzisiejszej Gambii można szukać w okresie niewolnictwa, kiedy to znacząca część ludności tych terenów została porwana i sprowadzona do brytyjskich kolonii w Ameryce, a później już do niepodległych Stanów Zjednoczonych. Pewną ciekawostką łączącą historię obu państw jest fakt, iż to właśnie traktat wersalski z 1783 r. kończący wojnę o niepodległość Stanów Zjednoczonych, kończył również wojnę siedmioletnią i ustanawiał zwierzchność brytyjską nad obszarem Gambii, wyznaczając ramowe granice jej terytorium. �Polityka zagraniczna Gambii 61 Do drugiej połowy XX wieku nie istniały jednak szersze kontakty pomiędzy brytyjską kolonią a USA. Epizodycznym wydarzeniem był fakt lądowania na lotnisku w Bathurst prezydenta Franklina D. Roosvelta w drodze na konferencję Wielkiej Trójki w Teheranie w 1943 roku. Po uzyskaniu przez Gambię niepodległości rozpoczął się zauważalny proces przejmowania przez USA od Wielkiej Brytanii wpływów w nowo powstałym państwie. W okresie rządów Jawary USA stopniowo stały się największym donatorem pomocy humanitarnej i rozwojowej dla Gambii. Stany Zjednoczone widziały w Gambii korzystnie położony punkt na mapie świata m.in. jako dobra baza na środkowym Atlantyku oraz miejsce, gdzie powstało awaryjne lądowisko dla amerykańskich promów kosmicznych. W tym celu port lotniczy w Bandżulu został gruntownie przebudowany przez Amerykanów, tak by mógł przyjmować promy kosmiczne. Związana historycznie ze światem anglosaskim Gambia wydawała się też być w okresie Zimnej Wojny dobrą przeciwwagą dla socjalistycznych rządów w sąsiednim Senegalu, czy szerzej dla socjalistycznych i komunistycznych tendencji w całym regionie. Mimo wierności Dawdy Jawary wobec USA, przejawiającej się m.in. w tłumieniu jakichkolwiek ruchów socjalistycznych w swoim kraju, Stany Zjednoczone nie podjęły się jego obrony w roku 1994, umożliwiając jedynie schronienie się na swoim okręcie cumującym w tym czasie w porcie w Bandżulu, a dalej zapewniając mu bezpieczną podróż do Senegalu. Po objęciu rządów przez Yahye Jammeha nie doszło do gruntownej zmiany polityki amerykańskiej wobec tego małego państwa. Wprawdzie w latach 2001–2002 Gambia była objęta amerykańskim embargiem na sprzedaż broni oraz sankcjami ekonomicznymi, jednak – jak się wydaje – zmieniająca się na świecie sytuacja geopolityczna, w tym szczególnie pojawienie się islamskiego terro- �62 Michał Ząbek ryzmu w Afryce Zachodniej, doprowadziło do znacznego ocieplenia relacji w późniejszych latach. Relacje handlowe pomiędzy Gambią i USA kształtują się podobnie jak miało to miejsce w przypadku Wielkiej Brytanii i opierają się na sprzedaży nisko przetworzonych dóbr rolnych oraz ryb. W drugą stronę płynie natomiast znacząca ilość wysoko przetworzonych produktów, częstokroć o znaczeniu strategicznym dla istnienia państwa, w tym paliwo oraz wszelkiego rodzaju wyroby przemysłu maszynowego i chemicznego. Należy jednak zauważyć, że w przypadku Stanów Zjednoczonych większą rolę niż w przypadku Wielkiej Brytanii w napływie dóbr ma pomoc świadczona przez agencje rządowe, USAID oraz wszelkiego rodzaju instytucje typu NGO, które sprowadzają do Gambii nawet tak podstawowe produkty, jak tłuszcze roślinne czy zboża. W tym kontekście można wspomnieć choćby akcję z 2012 roku (odpowiedź na nieurodzaje w latach 2011–2012), kiedy to USAID i ambasada USA w Gambii przekazały żywność oraz środki na jej zakup na łączną kwotę opiewającą na pół miliona dolarów co pozwoliło wesprzeć pomocą ok. 428 tys. mieszkańców5. Powracając do problematyki związanej z bezpieczeństwem i współpracą pomiędzy oboma państwami w tej dziedzinie, należy zauważyć znaczny jej wzrost od połowy lat 90. do roku 2013. Rok 2013 jest tu cezurą, ponieważ od 21 sierpnia tego roku nie są prowadzone żadne treningi oraz nie jest udzielana pomoc wojskowa Gambii, a to z powodu rozporządzenia Yahye Jammeha z tegoż dnia, na podstawie którego wydalono z kraju wszystkich amerykańskich wojskowych i policyjnych instruktorów6. Postaram Por. USA Aid agency, źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). 6 Por. Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://security­ assistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-no-more-u-smilitary-training/ (dostęp: 21.08.2014). 5 �Polityka zagraniczna Gambii 63 się jednak skupić na okresie poprzedzającym to wydarzenie. Gambia, jak już wcześniej wspominałem, od lat 70. stała się areną przerzutu narkotyków z Ameryki Łacińskiej. Amerykańskie władze, podobnie jak Brytyjczycy, prowadząc globalną wojnę z narkobiznesem, wspierały wprawdzie nieznacznie, ale stale wojsko gambijskie i służby bezpieczeństwa. Nie zmieniło się to praktycznie w ogóle po objęciu władzy przez Yahye Jammeha. Od początku XXI wieku do walki z przemytem narkotyków doszło zagrożenie islamskim ekstremizmem i terroryzmem, z którym w Gambii, będącej krajem muzułmańskim, należy się szczególnie liczyć. Wzrost aktywności islamskich terrorystów w regionie Afryki Zachodniej nastąpił od początku drugiej dekady XXI wieku. Taka sytuacja geopolityczna okazała się niezwykle korzystna z punktu widzenia Yahye Jammeha, który zwalczając wszelkie przejawy islamskiego radykalizmu (również środkami pokojowymi, jak promocja tzw. Czarnego Islamu), zaczął otrzymywać w tym celu znaczne wsparcie ze strony USA. Pokazują to wyraźnie statystyki: w roku 2000 liczba amerykańskich wojskowych i policjantów będących instruktorami sił gambijskich wynosiła zaledwie cztery osoby, natomiast w roku 2010 było to już 305 osób. W 2009 roku wg dokumentów Departamentu Stanów USA odbyło się aż 50 sesji szkoleniowych i treningowych dla sił gambijskich7. W tym samym okresie podobny wzrost kształtował liczbę słuchaczy amerykańskich kursów oficerskich, a nawet oficerów wysłanych na szkolenie za ocean, których liczba wyniosła 67 osób, co wydaje się być dość znaczącą liczbą, zważając na to, iż siły zbrojne Republiki Gambii liczą obecnie niespełna 2,5 tys. żołnierzy i oficerów. Ważnym faktem jest również dotowanie znacznymi sumami gambijskich sił zbrojnych przez USA, które rok rocznie od 2007 roku Por. US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). 7 �64 Michał Ząbek przeznaczają na ten cel ok. 500 000 USD, co stanowi blisko połowę budżetu armii Jammeha. To wsparcie owocowało dotychczas względną lojalnością przywódcy gambijskiego, który nie wahał się wysłać swoich sił na praktycznie wszystkie misje wojskowe, jakie miały miejsce na kontynencie afrykańskim, a nawet do Kosowa i Afganistanu. Dodatkowo finansowe wsparcie USA dało możliwość dozbrojenia armii gambijskiej w nowy sprzęt i stworzenie, po raz pierwszy w historii Gambii, lotnictwa wyposażonego przede wszystkim w sprzęt zakupiony w krajach byłego ZSRR, głównie na Ukrainie. Faktem jest też chęć zbudowania pierwszej wojskowej uczelni w kraju, co pokazuje, że wieloletni sojusz ze Stanami owocuje znacząco wzmocnieniem sił gambijskich. W tym kontekście bardziej powinno dziwić zerwanie relacji wojskowych z tym, wydawałoby się, kluczowym partnerem. Wydarzenie to należy jednak łączyć z ogólnym trendem w polityce Jammeha wyraźnie zauważalnym po roku 2008, kiedy przywrócił karę śmierci. Mam tu na myśli politykę odsuwania się od Zachodu i poszukiwania partnerów, w tym wojskowych, wśród nowych światowych graczy takich jak: Chiny czy Turcja, które w rozwoju armii gambijskiej odgrywają coraz większą rolę. Relacje Gambia – USA, jak widzimy, mają w znacznym stopniu wymiar jednostronny i opierają się na udzielaniu znaczącego wsparcia Gambii przez Stany Zjednoczone, co nie powinno dziwić zważając na potencjały obu krajów. Ciekawym przypadkiem jest jednak sfera relacji w zakresie obronności, której w powyższym akapicie poświęciłem nieco więcej uwagi. Relacje w tym obszarze wskazują na to, że Stany Zjednoczone poszukują sojuszników nawet wśród takich małych państw, jak Gambia w celu zabezpieczenia swoich interesów w różnych regionach świata. Wydaje się, że fakt praktycznego braku istnienia demokracji w opisywanym przeze mnie państwie, nie ma dla USA większego znaczenia, a prowadzone przez wiele amerykańskich NGO warsztatów na temat �Polityka zagraniczna Gambii 65 demokracji i społeczeństwa obywatelskiego, które nie napotykają większego oporu ze strony Jammeha, tylko dodatkowo legitymizują jego władzę. Podejrzewam, że będzie się tak działo dopóty, dopóki jego rządy nie staną się jawnie antyamerykańskie, a posunięcia polityczne, nie uderzą w jakiś sposób w politykę USA w regionie. Nadchodzące lata pokażą, czy Stany Zjednoczone staną się wrogiem Gambii, czy obecne ochłodzenie jest tylko chwilowe i związane z zawirowaniami w Afryce polegającymi na walce o wpływy pomiędzy wieloma graczami, którzy byli już na tym kontynencie wcześniej, jak i nowymi poszukującymi dopiero swojego miejsca i ewentualnych zysków z inwestycji (również wojskowych) na tym najszybciej rozwijającym się z kontynentów. Relacje Gambii z innymi państwami Zachodu Należy zauważyć, że Gambia stara się rozwijać relacje również z innymi państwami świata zachodniego. Do znaczących partnerów Gambii z tej strefy możemy zaliczyć dodatkowo Niemcy i Hiszpanię. Mimo iż z oboma krajami Gambia utrzymuje stosunki dyplomatyczne od początków swego istnienia, to dopiero nowe rządy od 1994 r. i wprowadzone przez nie zmiany w koncepcji polityki zagranicznej doprowadziły do znacznego ożywienia kontaktów. Rozwój stosunków z tymi krajami i zwiększenie aktywności w świecie cechuje szczególnie drugą dekadę rządów Yahye Jammeha. Mimo pojawiających się coraz częściej haseł mówiących o „oderwaniu się” od Zachodu, Europa i Stany Zjednoczone nadal są podstawowymi źródłami potrzebnej pomocy w szczególności tej, za którą idzie transfer technologii i podniesie poziomu życia mieszkańców. Z tego względu Yahye Jammeh nie mógł się w pełni odciąć od, póki co, podstawowego źródła dóbr i technologii, jakim jest ogólnie pojęty świat zachodni. Również w kwestii bezpieczeństwa państwa utrzymanie dobrych relacji z wciąż wpły- �66 Michał Ząbek wowymi państwami UE czy USA ma kluczowe znaczenie i pozwala na swobodne utrzymywanie korzystnego dla Gambii status quo w regionie. Widoczna jest jednak próba przeniesienia ciężaru relacji z potęg anglosaskich na innych graczy ze świata zachodniego, wśród których szczególne znaczenie odgrywają, ważna ze względu na wymianę handlową i turystyczną, Hiszpania i najpotężniejsze państwo Starego Kontynentu, jakim są Niemcy. Relacje handlowe z Hiszpanią w 2012 roku wyniosły ok. 13 mln USD i mają tendencję rosnącą. Ważnym elementem łączącym oba państwa jest koncepcja polityki opierająca się na wzmacnianiu relacji „północ-południe”. W tym kontekście za kluczowe wydarzenie można uznać rozmowy z marca 2014 roku, kiedy specjalny wysłannik króla Hiszpanii omawiał z Yahye Jammehem i jego doradcami warunki poparcia Gambii dla hiszpańskiej kandydatury na pozycję niestałego członka Rady Bezpieczeństwa w kadencji 2015–20168. Takie kroki podejmowane przez państwo jasno wskazują na odsuwanie się od Wielkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych, tym bardziej że Hiszpania znana jest z wielu inicjatyw mających na celu zbliżenie krajów tzw. Południa w innej, niż proponowana przez kraje anglosaskie, formule. Niemcy natomiast są krajem, który od kilku lat zaczyna prowadzić coraz śmielszą politykę na światowej arenie, znacząco wychodząc poza Europę. Widzimy to w aktywnych działaniach niemieckich na rzecz pojednania świata zachodniego z Iranem, zaangażowaniu się w ochronę chrześcijan w Iraku czy rozwijającym się energicznie partnerstwie z Chinami. W wyniku tych zmian w polityce niemieckiej doszło też do zmiany postrzegania Afryki i pogłębienia relacji politycznych oraz gospodarczych z tym kon8 Por. Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeks-gambias-supportfor-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 67 tynentem. Niemcy pozbawione naturalnej strefy wpływów na Czarnym Lądzie postanowiły prowadzić politykę znacznie szerzej zakrojoną, nieukierunkowaną na konkretne kraje czy region, lecz raczej na branże, w których mogą liczyć na uzyskanie przewagi nad swoimi konkurentami z Europy, USA czy Chinami. Nie oznacza to jednak, że nie doszło do pewnego zainteresowania niektórymi krajami. Należą do nich dawne kolonie niemieckie takie jak: Kamerun czy Namibia, ale też państwa niebudzące większego zainteresowania inwestorów z innych regionów. Do tej drugiej grupy zalicza się właśnie Gambia. Niemieckie relacje z tym państwem są w znacznej mierze oparte na dostarczaniu różnorodnej pomocy rozwojowej, w tym technologii. Do największych niemieckich inwestycji należy bezpośrednie zaangażowanie się w projekt Grupy Banku Światowego „Light Africa” poprzez wysyłanie własnych inżynierów i technologii w celu rozbudowy sieci elektrycznej w Gambii. Szczególnym momentem dla relacji gambijsko-niemieckich był 19 czerwca 2012 roku, kiedy podpisano Memorandum of Understanding pomiędzy niemiecką i gambijską izbą handlową (ang. chamber of commerce), mające na celu ułatwienie relacji handlowych obu krajów9. Na bazie porozumienia dwustronnego doszło do zdecydowanie największego wydarzenia handlowego w historii relacji pomiędzy oboma krajami, a mianowicie powołania do życia przez niemieckie linie lotnicze Germania linii Gambia Bird, która stała się natychmiast flagową linią lotniczą tego małego państwa. Linie lotnicze Gambia Bird posiadają na swoim stanie dwa wydzierżawione od Germanii samoloty typu Airbus A-319 i wyjątkowo rozbudowaną siatkę połączeń, jak na swe możliwości, obejmującą aż osiem tras przede wszystkim do miast położonych w ramach wspólnoty ECOWAS, ale również Por. Janneh Bintou Kb., Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 9.08.2014). 9 �68 Michał Ząbek do Barcelony i Londynu, z których to miejsc pochodzi największy procent turystów przybywających na atlantyckie wybrzeże Gambii. To posunięcie handlowe nie mogło się obejść bez bezpośredniej zgody Yahye Jammeha, ale również bez wsparcia rządowego strony niemieckiej i jest interpretowane jako poszukiwanie przez Niemcy swego rodzaju bazy wypadowej do prowadzenia polityki w Afryce Zachodniej, a ze strony Gambii jako zdecydowane pokazanie krajom anglosaskim, że Gambia potrafi prowadzić niezależną politykę i umie samodzielnie znajdować partnerów nie tylko pośród krajów Bliskiego i Dalekiego Wschodu, ale również na Starym Kontynencie. Do innych ważnych dla polityki zagranicznej Gambii państw w Europie należy przede wszystkim Królestwo Niderlandów wraz z pozostałymi krajami Beneluksu. Sama Holandia zajmuje drugie pod względem wolumenu obrotów handlowych miejsce wśród europejskich partnerów Gambii, zaraz po Zjednoczonym Królestwie. Tak wysoka pozycja nie przekłada się jednak na podejmowanie działań, które miałyby choćby znamię politycznych posunięć. Podobnie jak wiele innych państw, przyjmuje studentów afrykańskich na swoje uczelnie (w tym i z Gambii). Nie da się jednak zarysować bardziej zdecydowanej linii politycznej w polityce holenderskiej na kierunku Afryki Zachodniej, w której jakąkolwiek rolę odgrywałoby opisywane przeze mnie państwo. Znaczącym partnerem w dziedzinie obronności okazała się, jak już wspominałem wcześniej, Ukraina. Państwo to sprzedało Gambii pojedynczy samolot Su-25 w 2009 r. i zajęło się szkoleniem pilotów oraz obsługi naziemnej. Z podawanych informacji do kolejnego znacznego ocieplenia relacji pomiędzy krajami doszło w roku 2012, kiedy Ukraina podjęła się szkolenia kadry oficerskiej i żołnierzy gambijskich oraz próbowała sprzedać afrykańskiemu partnerowi większe ilości sprzętu produkowanego przez ukraiński przemysł wojskowy. Jednak przedłużające się negocjacje nie zakończyły �Polityka zagraniczna Gambii 69 się przed wybuchem kryzysu na Ukrainie i obecnie nie są kontynuowane, w przeciwieństwie do wymian studenckich, w których biorą udział młodzi Gambijczycy. Podobnie nieregularny charakter mają relacje z Polską, choć są od lat 80. utrzymywane najpierw przez polską placówkę w Dakarze, a obecnie w Rabacie, trudno je nazwać stałymi. Polska nie angażuje się w większym stopniu w projekty pomocowe w Gambii, ani nie posiada z tym państwem stałej wymiany dóbr. Ciekawostką może być fakt otwarcia w 2013 r. oferty Rainbow Tours właśnie do Gambii, co przy braku innych obrotów znacząco ożywiło relacje polsko-gambijskie. Do większego zacieśnienia tych związków przyczyniło się zniesienie wiz dla obywateli Polski do Gambii w ramach unifikacji polityki wizowej Gambii z krajami UE. Podsumowanie Łatwo zauważyć, że mimo prób zmiany sojuszy geopolitycznych, jakie Gambia podejmuje szczególnie w drugiej dekadzie rządów Yahye Jammeha, są one tylko połowicznie przeprowadzane z sukcesem, jeśli chodzi o relacje z szeroko rozumianym Zachodem, a przede wszystkim z krajami europejskimi. Wydaje się, że wynika to przede wszystkim z faktu, iż gros polityki większości państw europejskich, jak również UE jako całości opiera się na relacjach handlowych. Gambia z racji bycia, obiektywnie rzecz biorąc, nieznaczącym rynkiem na mapie Afryki, nie wzbudza tak szerokiego zainteresowania jak pozostałe kraje regionu. Dodatkowo sytuację handlową komplikuje relatywnie niewielka odległość pomiędzy Bandżulem i znacznie większym, a przy tym dającym większe możliwości Dakarem (odległość, którą można pokonać samochodem w mniej niż pięć godzin). To w stolicy Senegalu skupiają się podstawowe instytucje międzynarodowe i handlowe w tym regionie Afryki. Jedyną szansą dla Bandżulu, �70 Michał Ząbek a tym samym Gambii, wydaje się być fakt, iż tradycyjnie więź pomiędzy Francją i Senegalem prowadzi do zamknięcia się tego rynku na wiele podmiotów gospodarczych, również europejskich, ze względu na bardzo silną ochronę przez Francję swoich firm, przedsiębiorstw na terenie Senegalu oraz pozostałych państw Afryki Zachodniej będących dawniej koloniami francuskimi. Wywołana tym niemożność rozwinięcia bardziej złożonych relacji z tymi państwami powoduje, że stabilna politycznie i bezpieczna Gambia może stać się dla niektórych inwestorów swego rodzaju bramą do Afryki Zachodniej. W niniejszym rozdziale chciałem ukazać, że Gambia, mimo buńczucznych zapowiedzi i pełnych oskarżeń wystąpień prezydenta Yahye Jammeha o niekorzystnym wpływie państw Zachodu na rozwój tego państwa, jest nadal od nich uzależniona. Widać jednak, iż starzy kolonizatorzy, czy nawet szerzej, świat anglosaski, zachowywali się zbyt arogancko wobec tego niewielkiego afrykańskiego partnera, będąc pewnym, iż jest on tak dalece związany z Wielką Brytanią, a później również ze Stanami Zjednoczonymi, że nie spróbuje nawet podjąć próby oporu wobec tych państw, nawet jeśli rozwiązania polityczne i gospodarcze przez nie narzucane będą niekorzystne. Yahye Jammeh od początku drugiej dekady swoich rządów coraz bardziej, zarówno w retoryce, jak i praktyce, stara się oderwać od dawnych potęg mających de facto pośrednie panowanie nad jego państwem od czasów uzyskania niepodległości w 1965 roku. Taka postawa daje szansę innym państwom wysoko rozwiniętym takim jak Niemcy lub Hiszpania na wejście na ten niewielki rynek i tym samym uzyskanie w regionie wpływów gospodarczych i politycznych. Wydaje się, że jeszcze długo Gambia pozostanie uzależniona od Zjednoczonego Królestwa i USA, jednak jeśli polityka Bandżulu będzie konsekwentna, uzależnienie to będzie systematycznie słabło na rzecz wpływów innych państw europejskich. Konkludując, moż- �Polityka zagraniczna Gambii 71 na powiedzieć, że zbytnia pewność siebie w poczynaniach w stosunku do Gambii przyczyniła się do utraty kontroli politycznej nad tym państwem przez Wielką Brytanię, ponieważ wywołała realny lęk w elitach rządzących tego małego państwa, co do ich suwerenności szczególnie w ramach polityki wewnętrznej, która była coraz ostrzej krytykowana przez Brytyjczyków i Amerykanów. Tym samym kwestia suwerenności wewnętrznej przyczyniła się do zmiany założeń polityki zagranicznej. Gambia w Afryce Relacje Gambii z Senegalem Relacje gambijsko-senegalskie mają głębokie podstawy historyczne. Związane jest to z oczywistym faktem, iż terytorium Gambii zostało niejako wycięte ze zwartego terytorium Senegalu na bazie wielokrotnie zmienianych umów dwustronnych pomiędzy Wielką Brytanią i Francją, jak również innych aktów o charakterze wielostronnym. Istnienie Gambii zawsze stanowiło swego rodzaju wyzwanie dla jedności terytorialnej Senegalu, a co za tym idzie, znaczące napięcia polityczne, szczególnie w prawie oderwanym od reszty kraju (z powodu Gambii) regionie Casamanca. Co więcej, ludność zamieszkująca oba państwa należy do tych samych grup etnicznych i plemiennych oraz, co ważne, w większości wyznaje islam. Jak widać, wydzielenie szerokiego na 50 i długiego na ok. 200 km pasa wzdłuż rzeki Gambii wraz z zamieszkującą ten teren ludnością wydaje się posunięciem nader sztucznym i każącym zadać oczywiste pytanie o sensowność istnienia dwóch odrębnych organizmów państwowych ukształtowanych w ten sposób. Co więcej, w momencie podjęcia kwestii niepodległości Senegalu naturalnym wydawało się, iż po opuszcze­ niu przez Brytyjczyków swej kolonii dojdzie do połączenia obu �72 Michał Ząbek tych terytoriów choćby ze względów ekonomicznych, ponieważ byłoby rzeczą nieprawdopodobną, aby terytorium Gambii mogło samodzielnie utrzymać się na arenie międzynarodowej, będąc pozbawionym znaczących zasobów ekonomicznych i społecznych. Od 1961 roku powołano komitet pod przewodnictwem prezydenta Senegalu Leopolda Sangohra i szefa rady ministrów Gambii P. S. N’Jie. Ciało to miało podjąć prace przygotowawcze do połączenia obu terytoriów w ramach jednego państwa po opuszczeniu Gambii przez Brytyjczyków. W roku 1964 powstał nawet raport autorstwa H. J. van Mooka pod egidą Narodów Zjednoczonych na temat realnych możliwości i konsekwencji połączenia obu krajów. W pracy tej znalazła się teza o możliwości ustanowienia konfederacji Senegambii jako korzystnej formy koegzystencji. Znaczenie miał jednak, jak to bywało już podczas wcześniejszych prób połączenia obu terytoriów, głos ludności Aku, tj. miejscowych kreoli, którzy wyrazili sprzeciw i ostatecznie Gambia powstała jako samodzielny niepodległy byt na mapie Afryki w roku 1965. Od początku niepodległości Gambia była w znacznej mierze uzależniona od swego jedynego, znacznie większego sąsiada i musiała podjąć z nim współpracę. Pierwszym dokumentem, podpisanym jeszcze w roku 1965, było porozumienie o wzajemnej obronie z Senegalem oraz współpracy wojskowej. W kwietniu 1967 roku podpisano traktat o współpracy, na mocy którego w następnych latach został powołany komitet międzyrządowy i sekretariat ds. relacji senegalsko-gambijskich. Ogółem do roku 1982 podpisano ponad trzydzieści kolejnych umów, które, mimo pojawiających się czasem tarć, dały bazę do szerokiej współpracy i dobrych relacji międzypaństwowych. Po nieudanym zamachu stanu w Gambii z 1981 roku, w którego udaremnieniu znaczącej pomocy udzieliły siły senegalskie, rządy obu państw podjęły decyzję o budowie wspólnego państwa na bazie konfederacji. Trwa- �Polityka zagraniczna Gambii 73 ła ona zaledwie siedem lat (do roku 1989) i upadła w wyniku znacznych różnic w prawodawstwie, rozwoju gospodarczym i konfliktów o realną władzę nad krajem. Rozpad ten był jednak pokojowy i nie doprowadził na szczęście do konfliktu. W styczniu 1991 roku podpisano nowy traktat o wzajemnej przyjaźni i współpracy, który, co ciekawe, uwzględniał część dorobku prawno-zjednoczeniowego Senegambii. Dobre relacje pomiędzy państwami oparte na wymianie gospodarczej i współpracy politycznej trwały do zamachu stanu z 22 lipca 1994 roku. Po objęciu władzy przez Yahye Jammeha i związanych z nim wojskowych, doszło do wzrostu napięcia w relacjach pomiędzy krajami. Senegalskie władze obawiały się, że pochodzący z ludu Dżola Jammeh może chcieć wesprzeć teraz swych pobratymców z Casamanki i przyczynić się do zaognienia tamtejszego konfliktu, zwłaszcza że zaraz po przejęciu rządów przez Jammeha doszło do wzmocnienia armii i gremiów wojskowych. Niemniej do większych napięć nie doszło, nawet po tym, jak schronienia Dwadowi Jawara udzielił właśnie Senegal. Jammeh wiedział i wie do dziś, że nie może pozwolić sobie na jakikolwiek większy spór ze swoim sąsiadem, ponieważ stanowi to bezpośrednie zagrożenie dla Gambii, a tym samym i jego władzy. Ważnym elementem uspokajania sytuacji była wizyta Jammeha 22 września 1994 roku w Dakarze, w czasie której doszło do nieformalnego jeszcze wtedy uznania przez Senegal nowych władz swojego sąsiada oraz zapowiedź chęci utrzymania dobrych wzajemnych relacji. W celu zapewnienia bezpieczeństwa militarnego, poza wzmacnianiem własnych sił, Yahya Jammeh nadał nowe znaczenia relacjom pomiędzy armiami Gambii i Senegalu. Za jego rządów podjęto wielowymiarową współpracę w dziedzinie obronności i zapewnienia bezpieczeństwa na granicach oraz zastosowano szerokie środki budowy zaufania bazujące na wspólnych szkoleniach i podpisanych dokumentach dwustronnych. Budowa �74 Michał Ząbek atmosfery zaufania jest szczególnie ważna dla mniejszej Gambii, ponieważ daje jej kluczowe gwarancje nienaruszalności granic. Kwestia prawidłowej delimitacji granic jest jednak, jak pokazują liczne przykłady na przestrzeni ostatnich lat, pewnym problemem dla obu krajów. W ostatnich kilku latach coraz częstsze są przypadki, w których specjalna komisja do spraw delimitacji granicy jest areną sporu pomiędzy państwami o teoretycznie błahe skrawki ziemi. W 2005 roku doszło nawet do sytuacji, w której Unia Europejska wydała oficjalne oświadczenie wzywające obie strony do unormowania sytuacji granicznej między państwami, w tym do niestanowienia na terenach sporu żadnych form osiedli, które mogłyby tylko utrudnić dialog. Należy pamiętać, że napięcia graniczne o bagna lub fragmenty sawanny używane przez miejscowych pasterzy Fulbe do wypasu bydła nie są korzystne dla obu stron, gdyż – jak zauważono choćby w wyżej wymienionym oświadczeniu UE – odstraszają potencjalnych inwestorów oraz niekorzystnie wpływają na poczucie bezpieczeństwa w regionie, a także mogą zagrozić współpracy obu państw w niestabilnej obecnie sytuacji w Afryce Zachodniej. Z drugiej strony pojawiają się również inicjatywy budujące wzajemne zaufanie i niosące nadzieję na w pełni przyjazne relacje między krajami. Za jedno z ciekawszych wydarzeń można uznać wspólne świętowanie przez mieszkańców miejscowości nadgranicznych tzw. Dnia Pokoju 25 września 2013 roku10. Innym oddolnym projektem mającym na celu uniknięcie przyszłych sporów na granicy państw było wspólne wyznaczenie specjalnego szlaku dla przepędzania bydła, dzięki czemu w przyszłości ma nie dochodzić do incydentów, w których obywatele jednego bądź drugiego państwa znajdą się 10 Por. Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegalgambia-border (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 75 nielegalnie na terytorium drugiej strony ze względu na prowadzony przez siebie półpasterski tryb życia11. Obroty handlowe pomiędzy państwami w całym okresie rządów Yahye Jammeha znacząco rosły, by wynieść łącznie ponad 92 mln USD w roku 2012, przy obrotach wynoszących 10 mln USD w 1995 roku. Jest to niebagatelny wzrost, mówiący o szybkości i sile rozwoju całego kontynentu i regionu Zachodniej Afryki oraz wzrostu, jaki zanotowały oba państwa. Należy zauważyć, że jest to, można powiedzieć, czysta wymiana handlowa, ponieważ w przeciwieństwie do opisywanych wcześniej relacji gospodarczych z krajami Zachodu nie ma tu miejsca na pomoc rozwojową, której Senegal nie jest w stanie świadczyć swojemu sąsiadowi, gdyż rozwój społeczny i technologiczny obu państw nie różni się znacząco, a przewaga gospodarcza Senegalu wynika przede wszystkim z jego wielkości i posiadanych podstawowych zasobów gospodarczych. W wymianie gospodarczej na pewno podstawowym problemem jest jej struktura, tzn. Gambia eksportuje od początku swego istnienia de facto tylko produkty nisko przetworzone, a do tego łatwo zastępowalne zamiennikami z innych rynków, takie jak żywność i tekstylia. Ze strony Senegalu do państwa Jammeha trafiają samochody, produkty przemysłu wydobywczego oraz mniej zaawansowane technologicznie urządzenia mechaniczne i elektroniczne, co stawia to państwo w relacjach gospodarczych na znacznie lepszej pozycji. Należy także ująć niedoszacowaną, a znaczącą szarą strefę, w ramy której wchodzą imigranci senegalscy, przeważnie z Casamanki, masowo pracujący w miastach Gambii jako kierowcy i drobni handlarze oraz świadczący innego rodzaju usługi. Ponadto nieujmowanym czynnikiem wymiany gospodarczej 11 Por. Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-term-peacefulsolutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). �76 Michał Ząbek jest przemyt znacznie tańszych dóbr, takich jak żywność z Gambii do Senegalu, co z pewnością, choć nieznacznie, przyczynia się do wzrostu poziomu życia mieszkańców Gambii oraz Senegalu trudniących się tym procederem. Trzeba zauważyć, że wspólne relacje obu państw ze względu na szczególny rodzaj koegzystencji są niezwykle ważne przede wszystkim z punktu widzenia Bandżulu. W tym wymiarze widzimy wiele racjonalnych posunięć strony gambijskiej mających na celu zachowanie dobrosąsiedzkich kontaktów. Funkcjonowanie wielorakich komisji międzypaństwowych, o których wyżej wspomniałem, oraz szeroka wymiana handlowa, a także współpraca w zakresie wojskowości i polityki bezpieczeństwa, wskazują na strategiczne znaczenie relacji senegalsko-gambijskich. Stały wzajemny rozwój handlu oraz współpracy pomiędzy społecznościami żyjącymi szczególnie na granicach obu państw pozwala na optymistyczne spojrzenie na przyszłość wzajemnych stosunków. Oba kraje są politycznie zdecydowane na zachowanie obecnego status quo w tym regionie Afryki i będą wzajemnie się dalej popierać na arenie organizacji międzynarodowych, a szczególnie w ramach ECOWAS-u. W zachowaniu stosunkowo dobrych relacji na pewno pomaga trzeźwa i wyważona postawa przywódców obu krajów i mimo sporadycznych przejawów swoiście pojętej megalomanii, nie widać obecnie żadnych większych napięć między krajami ani nic nie wskazuje na ich powstanie w najbliższym czasie12 . Yahye Jammeh w wywiadzie dla „New African” z października 2013 roku stwierdził między innymi, że teren Casamanki również jest przynależny jego państwu ze względu na łączące ludność Gambii i Casamanki więzy krwi, por. “If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine.com/if-you-alwaysfollow-others-you-can-never-lead-president-yahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). 12 �Polityka zagraniczna Gambii 77 Relacje Gambia – ECOWAS Małe państwa nieposiadające dostatecznych środków na prowadzenie w pełni niezależnej polityki zagranicznej, pozwalającej im na forsowanie swoich celów w bezpośrednich kontaktach z innymi graczami na arenie międzynarodowej, często znajdują na forum organizacji międzynarodowych rzadką możliwość wyrażenia swoich intencji. Podobnie jest w przypadku polityki opisywanego przeze mnie państwa. Gambia od samego początku istnienia widziała szansę dla rozwoju swoich wizji politycznych na forum organizacji międzynarodowych. Powstała 28 maja 1975 r. Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (Economic Community of West African States – ECOWAS) od początku istnienia jawiła się władzom w Bandżulu jako forum, na którym Gambia jako równoprawny partner będzie mogła wyrażać swoje zdanie. Szczególną wartością dla rządu Dwada Jawrry była wizja choćby częściowego uniezależnienia się od swojego wielokrotnie większego sąsiada. Uniezależnienie to rozumiane było przez elity gambijskie jako zmniejszenie zależności ekonomicznej i politycznej od Dakaru. Ponadto widziano na tym forum miejsce, gdzie anglojęzyczne państwa Afryki Zachodniej będą mogły tworzyć koalicje nastawione przeciw grupie państw frankofońskich, wśród których szczególnie ważną rolę zawsze odgrywał sąsiad Gambii. Takie koalicje były niezwykle ważne dla małej Gambii, ponieważ mogły ochronić ją przed niekorzystnymi, z jej punktu widzenia, działaniami politycznymi i ekonomicznymi ze strony Senegalu, od którego była, jak już wcześniej przedstawiłem, zawsze w znacznej mierze uzależniona. Wymienione wyżej przyczyny stały się powodem, dla którego Dawda Jawara zdecydował się na przystąpienie do traktatu z Lagos powołującego do życia ECOWAS. Gambia od początku była aktywnym członkiem organizacji, przyłączając się do wielu inicjatyw, takich jak grupa monitorująca (Economic Community of West African States Monitoring Group �78 Michał Ząbek – ECOMOG), powstała w 1981 roku i będąca wyrazem instytucjonalizacji współpracy w zakresie polityki bezpieczeństwa i wojskowości. Grupa ta stała się de facto zbrojnym ramieniem organizacji, pozwalającym na wysyłanie na tereny konfliktów, które dotknęły państwa regionu, wspólnych sił zbrojnych w celu uspokojenia sytuacji. Na tym forum, mimo skromnych możliwości wojskowych, Gambia od początku była bardzo aktywna, wysyłając choćby niewielkie grupy żołnierzy we wszystkie rejony zapalne. Inną inicjatywą, do której przyłączył się Bandżul, było stworzenie wspólnego paszportu, który przyjęło dziesięć z czternastu państw Wspólnoty. Wspólny paszport poza ujednoliconym formatem dokumentów, pozwala na swobodne przekraczanie granicy bez wizy pomiędzy członkami sygnatariuszami oraz na przebywanie ich obywatelom bez dodatkowych zezwoleń na terenie państwa stron do dziewięćdziesięciu dni. Poza tym Yahye Jammeh po objęciu władzy, podobnie jak jego poprzednik, uznał ECOWAS za jedno z podstawowych forów, na którym jego państwo może osiągnąć swoje polityczne i ekonomiczne cele. Dał temu wyraz już w pierwszych dniach urzędowania, usilnie i skutecznie zabiegając o to, by Gambia nie została wykluczona ze wspólnoty, pomimo tego, że sam przejął władzę w wyniku zamachu stanu, co daje możliwość do wykluczenia jego państwa z prac organizacji. Szczególnym wyrazem polityki mającej na celu możliwie najsilniejsze związanie swoich celów międzynarodowych z polityką organizacji jest Vision 2020, dokument wydany w maju 1996 roku, będący swoistą długoterminową wizją rozwoju politycznego i gospodarczego kraju. Jest to dokument jasno przedstawiający kierunki polityki obrane przez ekipę Jammeha, wśród których jednym z podstawowych jest zwrócenie się ku organizacjom międzynarodowym ze szczególnym uwzględnieniem aktorów regionalnych, tj. ECOWAS i Unii Afrykańskiej. Równie ważnymi celami progra- �Polityka zagraniczna Gambii 79 mu są: stworzenie zorientowanego proeksportowo rolnictwa oraz stworzenie w Gambii regionalnych centrów finansowych, a wszystko to w oparciu o prywatny biznes i wolność handlu zapewnioną właśnie przez korzystne rozwiązania w ramach współpracy międzynarodowej na szczeblu organizacji. Trzeba pamiętać, że 14% wymiany handlowej Gambii było związane w 2008 roku z państwami ECOWAS, wśród których najważniejszymi partnerami była Nigeria i Senegal. Dla porównania wymiana z krajami Unii Europejskiej obejmuje 43% wymiany handlowej tego państwa. Warto jednak zauważyć, że tendencja w handlu z Europą jest spadkowa, natomiast obroty z krajami regionu rosną dość szybko. Ważnym czynnikiem wpływającym na rozwój Gambii przy jednoczesnym pogłębieniu więzi z ECOWAS jest powołany w 1999 roku Bank Inwestycji i Rozwoju (ECOWAS Bank for Investment and Development – EBID), którego celem jest inwestycyjne wspieranie różnorakich projektów gospodarczych w państwach członkowskich w celu wzmacniania pozycji Wspólnoty na arenie międzynarodowej. Do ważniejszych projektów przeprowadzonych przy wsparciu tej instytucji należy zaliczyć rozpoczęty od 2010 roku program reformy rolnej w Gambii mający na celu scalanie w prywatnych rękach (również na bazie spółdzielni) rozdrobnionego sektora rolnego. Program ten jest związany z polityką ECOWAS, w ramach której regionalne rolnictwo powinno zacząć odgrywać w niedalekiej przyszłości rolę eksportera żywności, jeśli nie na światowe rynki, to z pewnością na całą Afrykę13. Handlowy wymiar współpracy w ramach Wspólnoty widoczny jest także w oficjalnej doktrynie polityki handlowej Gambii, którą ogłoszono w 2011 roku. Stwierdza się tam między innymi, że w ramach 13 Por. ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurit y/news/1825/ecowas-commends-gam­ bia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). �80 Michał Ząbek dywersyfikacji zarówno eksporterów, jak i importerów wszelkiego rodzaju dóbr, Gambia powinna osiągnąć podział, w którym relacje handlowe z żadnym z trzech wymienionych regionów nie powinny przekraczać 30%. Wśród wymienionych regionów były: Unia Europejska, ECOWAS i państwa Dalekiego Wschodu przede wszystkim Chiny, Indie i Singapur14. Osiągnięcie takich wskaźników wymiany handlowej wymaga pogłębienia relacji handlowych i politycznych pomiędzy krajami Afryki Zachodniej, co z pewnością znajdzie swoje odbicie w pracach dyplomatów z Bandżulu na forum tej organizacji. Należy zaznaczyć, że Gambia jest niezwykle aktywnym członkiem organizacji, szczególnie jeśli porówna się jej działania z realnymi możliwościami państwa. Wyraźnie prointegracyjna postawa Gambii została dostrzeżona już w latach 80., kiedy to sekretarzem organizacji w latach 1989–1990 i 1991–1992 został Dawda Jawara. Siły gambijskie uczestniczyły w praktycznie wszystkich misjach ECOMOG, również w tych najtrudniejszych w Sierra Leone, Liberii czy ostatnio w Mali i Czadzie. Gambia zarówno za poprzednich, jak i obecnych rządów zawsze w sposób zdecydowany wspiera integracyjny wymiar organizacji, widząc w głębokiej współpracy gwarancję szeroko pojętego bezpieczeństwa oraz szansę na rozwój jako część większego organizmu międzynarodowego. Taka postawa, jak się wydaje, jest spowodowana ogólną słabością tego państwa jako samodzielnego podmiotu na arenie międzynarodowej. Uzależnienie swoich dalekosiężnych planów od działań w ramach organizacji i w oparciu o sojusze w niej powstałe niesie jednak pewne zagrożenie. Może nim być brak elastyczności w prowadzonej polityce szczególnie handlowej, 14 Por. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/ Documents/Attachment%2011%20The%20Gambia%20Trade%20Policy%20 2011.pdf (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 81 jeśliby poziom integracji wzrósł na tyle, by zostały stworzone instrumenty i instytucje podobne do tych w Unii Europejskiej. W takim przypadku podmiotowy gambijski głos stałby się niesłyszalny, gdyż zostałby zagłuszony przez silnych graczy takich jak Nigeria czy choćby Mali. Gambia na forum Unii Afrykańskiej i jej relacje z pozostałymi państwami afrykańskimi Jak zaznaczono w poprzednim podrozdziale, kluczową rolę dla polityki międzynarodowej Gambii odgrywają organizacje międzynarodowe, na których forach państwo to odnajduje pole do przedstawienia swych opinii oraz znajduje partnerów, z którymi buduje koalicje w celu forsowania korzystnych dla siebie zapisów w prawodawstwie międzynarodowym. Gambia stała się członkiem Organizacji Jedności Afrykańskiej, poprzedniczki Unii Afrykańskiej, zaraz po uzyskaniu niepodległości w 1965 roku. Był to czas napięć wewnątrz tej organizacji, których swoistą instytucjonalizacją było powstanie dwóch odrębnych bloków politycznych: „Grupy z Casablanki” i „Grupy z Monrovii”. Pierwsza z nich nastawiona była na promocję panafrykanizmu, a także odwrócenie się od dawnych kolonizatorów, co w efekcie skutkowało w większości przypadków mniej lub bardziej pogłębionym sojuszem z blokiem państw socjalistycznych. W przypadku drugiej grupy nacisk kładziono na podkreślenie znaczenia państw narodowych jako suwerennych podmiotów polityki międzynarodowej w pozostawionych przez kolonizatorów granicach i przy zachowaniu z nimi dobrych relacji. Gambia ze względu na swoje szczególne uzależnienie od Wielkiej Brytanii oraz sympatie elit politycznych tego państwa do dawnej potęgi kolonialnej, znalazła się w Grupie z Monrovii, będąc od początku orędownikiem bliskich relacji z państwami Zachodu. Dawda Jawara i jego gabinet popierał wprawdzie dekolonizację, jednak ostro oponował w roku 1965 �82 Michał Ząbek przeciw jednostronnemu ogłoszeniu niepodległości przez Południową Rodezję. Poza tym rząd w Bandżulu przez większy okres swojej działalności na forum OJA utrzymywał ogólnie przyjętą przez tę organizację linię. W roku 1981 doszło do podpisania w Bandżulu Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów. Dokument ten jest w języku angielskim nazywany również Banjul Charter. W Bandżulu znajduje się także komisja odpowiadająca za przestrzeganie zapisów wyżej wymienionej Karty. Po zmianie władzy w roku 1994 nowe wojskowe, a potem cywilne władze pod kierownictwem Yahye Jammeha kontynuowały politykę nastawioną pozytywnie do projektów zjednoczeniowych, mimo faktu, iż zamach stanu został potępiony przez organizację. Antyzachodnie nastawienie nowych władz w Bandżulu pozwoliło na uzyskanie poparcia ze strony podobnie nastawionych krajów, a w szczególności Libii Muamara Kadafiego. Poparcie to wyrażało się w niezwykle konkretny sposób: po pierwsze Libia bardzo szybko uznała rząd AFPRC pod przewodnictwem Jammeha, a po drugie już w listopadzie 1994 roku przekazała w ramach pomocy finansowej sumę piętnastu milionów dolarów. Yahye Jammeh znajdując poparcie u władcy Libii, naraził się na nieprzychylne opinie w ramach Commonwealthu. Nie spowodowało to jednak zmiany polityki, a wręcz przeciwnie, umocniło Jammeha na stanowisku odejścia od polityki zagranicznej opartej na wasalnej postawie wobec dawnego kolonizatora. W związku z tym w latach 1995–1996 odbył serię podróży do państw arabskich, w tym w ramach tradycyjnej pielgrzymki muzułmanów do Mekki odwiedził Arabię Saudyjską, gdzie spotkał się z miejscowymi władzami i otrzymał pomoc finansową oraz wsparcie polityczne, tym ważniejsze, że Jammeh od początku chciał kreować się na prawego przywódcę muzułmańskiego oraz dążył i dąży do uzyskania statusu lidera świata muzułmańskiego w Afryce Zachodniej. Jednak kluczowe znaczenie na arenie wewnątrzafrykańskiej i światowej �Polityka zagraniczna Gambii 83 miało uzyskanie poparcia ze strony Egiptu. W 1996 roku, podczas obchodów rocznicy zamachu stanu z 22 lipca, Jammeh po raz pierwszy podjął się podsumowania efektów nowej polityki zagranicznej. W swojej mowie wymienił „prawdziwych przyjaciół” Gambii, do których spośród państw afrykańskich zaliczył Libię, Egipt i Nigerię. Gambia, jak już wspomniałem, nie zmieniła jednak zasadniczego kursu w swej polityce nastawionego na podjęcie takich kroków w ramach OJA, aby możliwie zacieśnić współpracę. W listopadzie 1996 roku doszło do wizyty przywódcy gambijskiego w Libii, która była niezwykle długa, jak na standardy dyplomatyczne, ponieważ trwała aż cztery dni. Wizyta była związana z rozpoczęciem działań Muamara Kadafiego na rzecz utworzenia Unii Afrykańskiej, jako nowego bardziej skonsolidowanego wcielenia OJA. Po odwiedzeniu Libii przyszedł czas na wizytę w Algierii, gdzie Jammeh również nakłaniał do reformy OJA oraz budował według swoich planów sojusz muzułmańskich państw w Afryce. To między innymi te wizyty ukształtowały projekt „Vision 2020” w kwestiach polityki międzynarodowej. Od 1996, aż do końca procesu tworzenia Unii Afrykańskiej, Gambia była silnym sojusznikiem Libii we wszelkich negocjacjach dotyczących nowo powstającej organizacji. W ramach relacji wewnątrzafrykańskich Gambia szukała przede wszystkim stronników wśród krajów tradycyjnie muzułmańskich oraz państw anglofońskich. Nie wychodziła jednak w sposób zdecydowany poza swój region, tj. Afrykę Zachodnią, dlatego trudno dostrzec jakiekolwiek bliższe relacje nawet z potencjalnymi sojusznikami takimi jak np. Sudan. Związane jest to z brakiem środków na prowadzenie rozbudowanej polityki zagranicznej i potrzebę utrzymywania relacji z kluczowymi partnerami co powoduje, że polityka państwa jednocześnie może zostać zogniskowana na niewielkiej liczbie przedsięwzięć w polityce zagranicznej. �84 Michał Ząbek Trzeba zauważyć, że Gambia pomimo utrzymywania niezwykle dobrych relacji z przywódcami oskarżanymi o wspieranie terroryzmu, takimi jak Kadafi, czy wprowadzenia antyzachodniej polityki, jest jednym z państw najsilniej wspierających prawa kobiet oraz dzieci i młodzieży na kontynencie afrykańskim. Dodatkowo rozbudowa wojska i służb bezpieczeństwa przyczynia się do efektywnej walki ze wszelkimi przejawami działalności przestępczej i terrorystycznej. Ważnym elementem ukazywania w pozytywnym świetle Gambii jest jej udział w misjach pokojowych oraz starania na rzecz pokojowego zakończenia wielu konfliktów w bezpośrednim sąsiedztwie i na całym kontynencie. Prezydent Jammeh podkreślał wielokrotnie potrzebę istnienia sądownictwa międzynarodowego oraz jego rolę w zachowaniu pokoju i przestrzeganiu prawa międzynarodowego, a właśnie sądownictwo międzynarodowe jest przez wielu przywódców afrykańskich kwestionowane i wskazywane jako element polityki neokolonialnej Zachodu. Jak więc widać postawa Jammeha i jego ekipy na arenie międzynarodowej nie jest jednoznaczna, szczególnie jeśli spojrzy się na postawę innych krajów afrykańskich. Podsumowanie Afryka jest naturalnym i kluczowym punktem odniesienia wszelkich działań w sferze polityki międzynarodowej Gambii. Jak – mam nadzieję – udało mi się pokazać w powyższym rozdziale, uwaga tego małego państwa nawet w swoim regionie nie jest jednolita i można łatwo podzielić ją na trzy oddzielne sfery. Pierwszą jest jedyny sąsiad Gambii – Senegal. Relacje pomiędzy Bandżulem i Dakarem mają zasadnicze egzystencjalne znaczenie dla istnienia Gambii. To przez Senegal płynie większość dóbr, jakie dostarczane są do Gambii i właśnie dobre relacje z tym państwem zapewniają poczucie szeroko pojętego bezpieczeństwa Gambijczyków. Relacje te nie są jednak wolne od incydentalnych napięć �Polityka zagraniczna Gambii 85 i pewnego rodzaju nieufności. Negatywne czynniki związane są bezpośrednio z faktem, iż Gambia jest swoistą enklawą w ramach terytorium Senegalu, a jej granice są pochodną kolonialnej przeszłości i nie mają oparcia w naturalnych granicach etnicznych czy religijnych. Problem ten uwidacznia szczególnie toczący się konflikt w senegalskiej prowincji Casamanca, o którego podsycanie był oskarżany Yahya Jammeh, przede wszystkim z powodu podejrzeń, iż jego rodzina pochodzi właśnie z tego zapalnego regionu. Wydaje się jednak, że Jammeh, podobnie jak jego poprzednik, zachowuje neutralność wobec konfliktu, choć według różnych danych na terenie Gambii przebywa nawet do 10 tysięcy uchodźców z Senegalu. Drugą sferą są działania podejmowane w ramach ECOWAS-u. Organizacja ta ma kluczowe znaczenie dla polityki handlowej i bezpieczeństwa Gambii. Uczestnictwo w zacieśniającej więzy ekonomiczne i polityczne wspólnocie ma przynieść według „Vision 2020” niezwykle wysokie korzyści w postaci budowy zintegrowanego systemu celnego, a nawet walutowego, który sprawiłby, że niewielka gospodarka gambijska stałaby się elementem znacznie większego organizmu gospodarczego, atrakcyjniejszego dla potencjalnych inwestorów. Ponadto w erze rozwoju terroryzmu islamskiego w regionie Afryki Zachodniej, który ma charakter zagrożenia transnarodowego, istnieje coraz głębsza potrzeba współpracy pomiędzy wszystkimi krajami w celu zwalczania go. Misje pokojowe i stabilizacyjne, w których państwo Jammeha uczestniczy niezwykle aktywnie, są wymiernym wkładem w regionalną politykę bezpieczeństwa oraz budują wzajemne zaufanie pomiędzy krajami regionu. Trzecią sferą są relacje z pozostałymi krajami kontynentu. Odbywają się one przede wszystkim poprzez forum, jakim jest Unia Afrykańska, a wcześniej Organizacja Jedności Afrykańskiej. Tu, podobnie jak w Afryce Zachodniej, Gambia realizację swoich in- �86 Michał Ząbek teresów widzi w umacnianiu panafrykańskiej jedności. Dodatkowo forum pozwala na poszukiwanie partnerów mających podobnie negatywny stosunek do świata Zachodu jak prezydent Gambii. Jest to również miejsce formowania jednego z postulatów Jammeha, jakim jest jedność państw muzułmańskich kontynentu. Z tego względu od połowy lat 90., aż do czasu wojny domowej w Libii i obalenia reżimu Muamara Kadafiego, Libia i Gambia pozostawały bliskimi sojusznikami na forum Unii Afrykańskiej. Rozwój tej instytucji jest również konieczny w wymiarze ekonomicznym, tym bardziej, jeśli Gambia miałaby stać się regionalnym centrum finansowym, jak zostało to zarysowane w projekcie rozwoju kraju „Vision 2020”. Kluczowa rola Afryki jako regionu polityczno-gospodarczego jest dla Gambii nie do przecenienia. W oparciu o instrumenty wypracowane we współpracy z pozostałymi krajami kontynentu znaczenie tego kraju może wzrosnąć na arenie międzynarodowej, a rozwój, właśnie w oparciu o Afrykę, jest szansą na wyzwolenie się z ram neokolonializmu, w jaki Gambia, jak wiele innych państw Afryki, jest wpędzana zarówno przez państwa Zachodu, jak i przez Chiny czy Indie, których rola na kontynencie cały czas rośnie. Relacje Gambii z innymi państwami We wcześniejszych rozdziałach starałem się przedstawić zarys relacji Gambii z tradycyjnymi jej partnerami, to znaczy z państwami Zachodu i z afrykańskimi sąsiadami, z którymi państwo to od początku było niejako skazane na kontakty. Rozdział niniejszy poświęcam natomiast analizie zupełnie nowej i bardzo różnorodnej grupy państw, z którymi Gambia utrzymuje intensywne relacje znacznie krócej, za to stosunki te są o wiele bardziej intensyw- �Polityka zagraniczna Gambii 87 ne i wydają się być prawdziwą przyszłością polityki zagranicznej tego małego państwa. Polityka zagraniczna prowadzona po 1994 roku przez ekipę Yahye Jammeha wydaje się być nietypowa w Afryce. Jak pokazałem w poprzednich rozdziałach, nie jest to polityka nastawiona na całkowite odrzucenie relacji z Zachodem, mimo że czytając niektóre wypowiedzi polityków gambijskich i obserwując głośne na arenie międzynarodowej posunięcia, można odnieść właśnie takie wrażenie. Nie dochodzi w ramach tej polityki również do krytyki instytucji międzynarodowych, co jest w ostatnich latach coraz bardziej zauważalne w przypadku takich państw jak np. Sudan ale także Kenia, które w różnoraki sposób próbują budować swoją niezależność wychodząc z ram ustanowionych przez system organizacji międzynarodowych i poza ich instytucjami i jurysdykcją budować swą pozycję na świecie. Gambia natomiast wręcz przeciwnie, wiąże bardzo silnie swój sukces międzynarodowy z sukcesem różnorakich projektów mających na celu konsolidację i koordynację polityk wielu państw na poziomie międzynarodowym. Wśród wspomnianych „nowych krajów” w polityce zagranicznej Gambii szczególną uwagę zwracają: Turcja, Iran Republika Chińska (Tajwan) i Chińska Republika Ludowa. Relacje Gambii z Turcją Relacje Gambii z Turcją należy zaliczyć do najlepszych, jakie Gambia utrzymuje z którymkolwiek państwem na świecie. Turcja uznała niepodległą Gambię już w roku 1965 zaraz po jej powstaniu. Dodatkowo o bardzo silnych relacjach świadczy fakt wzajemnego posiadania ambasad w stolicach obu państw, a w przypadku Gambii nawet dwóch konsulatów honorowych: w Stambule i Izmirze. Jednak aż do okresu budowy nowej koncepcji polityki zagranicznej przez ekipę Jammeha, relacje między państwami �88 Michał Ząbek nie wychodziły poza sferę wzajemnego uznawania się i utrzymywania stosunków dyplomatycznych i konsularnych. Wprawdzie jeszcze za rządów poprzednika obecnego prezydenta rozpoczęto bardziej rozbudowaną współpracę w postaci szkoleń w Turcji dla gambijskich wojskowych, jednak do początków drugiej dekady XXI w. nie doszło do wyjścia obu państw poza współpracę w tym aspekcie. Relacje handlowe i polityczne Turcji nastawionej przez wiele lat na kurs pro-europejski były determinowane przez współpracę z państwami UE, później znaczenia zaczęły nabierać również relacje gospodarcze z pozostałymi krajami europejskimi oraz Bliskim Wschodem. Kierunek afrykański pojawił się w polityce zagranicznej Ankary dopiero pod koniec pierwszej dekady XXI wieku, jednak bardzo szybko nabrał niezwykłego rozmachu, a Afryka okazała się swoistą „ziemią obiecaną” polityki tureckiej. Szczególnego strategicznego wymiaru nabrał po ogłoszeniu oficjalnej doktryny polityki zagranicznej „Strategicznej głębi” w 2009 roku przez Ahmeta Davutoğlu15. Znaczące i błyskawiczne zmiany zachodzące w rozwoju gospodarczym Czarnego Lądu przyciągnęły w ostatnim dziesięcioleciu wielu inwestorów z państw dotąd prowadzących ograniczoną politykę wobec Afryki. Szeroko zakrojona akcja promocyjna i polityczna, jaką rząd z Ankary podjął praktycznie w całej Afryce, przyniosła wymierne skutki, ponieważ w ciągu zaledwie kilku lat firmy tureckie podjęły współpracę z afrykańskimi partnerami, tworząc rozbudowane sieci powiązań handlowo-politycznych od Mogadiszu po Dakar i od Tunisu po Kapsztad. Stworzenie przez Turkish Airlines siatki połączeń z większością znaczących stolic Afryki, założenie wielu tureckich centrów handlowych oraz budowa elitarnego szkolnic15 Por. Grigoriadis Ioannis N., The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_ IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 89 twa tureckiego przeznaczonego przede wszystkim dla dzieci szybko rosnącej klasy średniej w wielu krajach przy jednoczesnych ułatwieniach wizowych wprowadzonych przez Turcję, dają niezwykle korzystne pole do prowadzenia handlu charakteryzującego się masowym eksportem dóbr tureckich na cały kontynent oraz coraz większymi i częstszymi inwestycjami bezpośrednimi, a nawet wzrastającym udziałem inwestycji portfelowych, od których stronią gracze zachodni (do najważniejszych partnerów Turcji w Afryce Subsaharyjskiej należą Sudan, Etiopia, Kenia i RPA). Gambia, mimo że znacząco mniejsza od wymienionych powyżej państw, również okazała się być interesująca dla rządu Recepa Tayyipa Erdoğana i Ahmeta Davutoğlu. Turcja postanowiła wykorzystać dobre relacje pomiędzy państwami (zbudowane na wspólnych szkoleniach wojskowych) do rozpoczęcia ekspansywnej polityki wobec Gambii. Możliwość takiej ekspansji daje stosunkowo słaba sieć powiązań handlowych Gambii z krajami spoza subregionu Afryki Zachodniej i łaknienie zagranicznego kapitału, który jest niezbędny do rozwoju państwa i realizacji ambitnych planów takich, jak „Vision 2020”. Dodatkowo stworzenie stabilnej i silnej władzy w Afryce Zachodniej jest na rękę Turcji zwalczającej światowy handel narkotykami. Poza tym tak niewielkie państwo jak Gambia daje możliwość stworzenia na tyle silnych więzów łączących je z Turcją, że w niedalekiej przyszłości może się stać fragmentem budowanej w Afryce tureckiej strefy wpływów. Dla Yahye Jammeha Turcja wydaje się być również niezwykle dobrym partnerem. Poza napływem inwestycji i środków finansowych, które pozwolą na realizowanie wizji i planów związanych z rozwojem państwa, Turcja jawi się wręcz jako idealny partner dla małego państwa afrykańskiego. Poziom rozwoju gospodarczego i polityczne znaczenie na mapie świata pozwala jej na pozyskiwanie od Turcji koniecznych środków i umożliwia dogodną �90 Michał Ząbek wymianę handlową z krajem niebudzącym, tak jak Iran, kontrowersji na arenie międzynarodowej, a jednocześnie państwem coraz częściej odcinającym się od polityki prowadzonej przez kraje Zachodu. Kolejnym argumentem przemawiającym za współpracą z Turcją jest tradycja dobrej współpracy wojskowej, co ma niebagatelne znaczenie dla Yahye Jammeha jako człowieka wywodzącego się z armii. Na pewno wpływ na ciepłe relacje między krajami ma oczywiście fakt, iż w Turcji dominuje nieradykalny islam sunnicki, popierany również przez Yahye Jammeha, próbującego powstrzymać wszelkie ruchy ekstremistyczne poprzez promocję tradycyjnego tzw. czarnego islamu. W roku 2012 obroty handlowe pomiędzy krajami wyniosły 36 mln USD, przy czym import dóbr z Turcji oraz jej inwestycje to aż 95% tej kwoty. Poza tym ambasador Gambii w Turcji w swoim wywiadzie dla gazety „Zaman” powiedział, że jego rząd liczy na wzrost obrotów w ciągu kolejnego roku do ponad 100 mln USD oraz dywersyfikację dóbr, jakie są przedmiotem handlu pomiędzy obu stronami16. Trzeba zwrócić uwagę na fakt znaczących inwestycji tureckich w Gambii obejmujących wszystkie główne sektory gospodarki państwa, tj. system bankowy, rolnictwo, rybołówstwo, przemysł spożywczy, środki energetyczne oraz rozbudowę służby zdrowia i systemu edukacji. Powstanie w maju 2014 roku wspólnej komisji gospodarczej jest jednym z najważniejszych wspólnych przedsięwzięć obu państw. Jak zauważyli przedstawiciele obu stron biorących udział w uroczystości powołującej do życia tę instytucję w kurorcie Kairaba, komisja ma za zadanie przede wszystkim przyczynić się do promocji handlu i wsparcia inwestorów, szczególnie w zakresie pomocy prawnej. Innym waż16 Por. Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http://www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-inpeacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 91 nym dokumentem podpisanym latem 2014 r. jest dwustronne porozumienie na temat współpracy w zakresie zdrowia i opieki medycznej. W ramach tego dokumentu (podpisanego 26 sierpnia br.) znajdują się zapisy o szkoleniach lekarzy, wymianie informacji na temat sytuacji epidemiologicznych, transferze technologii medycznych i prowadzeniu wspólnych prac badawczych17. Kolejnym wymiarem kooperacji państw jest podjęta na szeroką skalę wymiana studentów i uczniów szkół średnich, którzy w myśl podpisanych postanowień mają mieć dostęp do uczelni w obu krajach, a w przypadku Gambijczyków również wsparcie finansowe na podjęcie nauki. Za jeden z najciekawszych i znaczących gestów we wzajemnych relacjach należy uznać stworzenie mechanizmu konsultacji pomiędzy ministerstwami spraw zagranicznych Gambii i Turcji18. Ponadto należy również zwrócić uwagę na inwestycje w sferze budownictwa mieszkaniowego i rozwój infrastruktury turystycznej, jakie Turcja podejmuje coraz intensywniej w tym afrykańskim państwie. Jak łatwo zauważyć, szczególnie ostatnie dwa, trzy lata są niezwykle intensywne w obustronnych relacjach między państwami. Podjęte w ramach umów bilateralnych zobowiązania są szczególnie korzystne dla cierpiącej na brak środków kapitałowych i inwestycji Gambii, dodatkowo rozbudowa mechanizmów współpracy politycznej pozwala pokazać Yahye Jammehowi zarówno wewnątrz kraju, jak i za granicą, iż jego państwo liczy się w relacjach z państwami znacznie potężniejszymi. Natomiast współpraca w dziedzinie oświaty i ochrony zdrowia pozwoli na wyciągnięPor. Sanyang Lamin, Gambia/Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). 18 Por. Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). 17 �92 Michał Ząbek cie Gambii z zapaści cywilizacyjnej 19. Jeżeli nie dojdzie do gwałtownego załamania relacji, co jest typowe dla rządów Jamme­ ha w polityce międzynarodowej, możemy się spodziewać, że zarówno Turcja tworząc swoją strefę wpływów w Afryce, jak i pchnięta do rozwoju Gambia, mogą w sposób znaczący skorzystać na tak ścisłej współpracy. Relacje Gambii z Iranem Do momentu objęcia rządów przez AFPRC w lipcu 1994 roku de facto nie istniały stosunki gambijsko-irańskie. Gambia znajdująca się początkowo w fazie budowy swej państwowości interesowała się jedynie relacjami ze swoimi sąsiadami i dawną potęgą kolonialną. Po 1979 r. doszło natomiast do znalezienia się Gambii w obozie państw stojących w opozycji do wydarzeń rewolucji irańskiej. Jednak zmiana rządów i wielokrotnie już wspominana nowa koncepcja polityki zagranicznej w sposób zasadniczy wpłynęła na wzajemne relacje pomiędzy krajami. Należy jednak zauważyć, że intensywne stosunki pomiędzy Iranem i Gambią nie zostały nawiązane od razu po przejęciu władzy przez Jammeha, a są wynikiem dłuższego procesu zmiany polityki międzynarodowej obu państw. Ze strony Gambii do pogłębienia związków z państwem ajatollahów przyczyniła się polityka odchodzenia od bliskich relacji z państwami Zachodu, którą opisywałem już we wcześniejszych rozdziałach. Natomiast Iran obłożony sankcjami i izolowany na arenie międzynarodowej nie miał innego wyboru niż poszukiwanie nowych rynków zbytu dla swoich towarów i surowców, głównie ropy naftowej. Od połowy pierwszej dekady XXI w. zaczął prowadzić coraz intensyw19 Gambia posiada tylko jeden dostatecznie wyposażony szpital odziedziczony po epoce kolonialnej, który z pewnością nie może sprostać zadaniom z jakimi musi się mierzyć w rozwijającym się państwie. Znajduje się tu też tylko jedna szkoła wyższa University of the Gambia, działająca dopiero od 1999 roku. �Polityka zagraniczna Gambii 93 niejszą kampanię polityczno-gospodarczą w Afryce. Pomiędzy 2005 a 2010 rokiem doszło do wizyt byłego prezydenta Iranu Muhamada Ahamadineżada w trzynastu państwach Afryki, w tym w Gambii (i to dwukrotnie – w latach 2006 i 2009). Ta swoista afrykańska ofensywa Iranu jest zarówno próbą otwarcia dość mocno zamkniętej gospodarki i budowy politycznych sojuszów, jak i reakcją na zmieniającą się sytuację międzynarodową, w której Afryka staje się sceną coraz ważniejszych wydarzeń o wymiarze światowym, szczególnie tych o charakterze gospodarczym. Iran podjął wyzwanie tym intensywniej, że wrogi mu Izrael w tym samym okresie również rozpoczął nasilone działania na Czarnym Lądzie, budując swoją pozycję ekonomiczną i polityczną w tym regionie. Gambia, ze względu na narastające napięcia z państwami Zachodu oraz swoją politykę promocji sojuszu państw muzułmańskich, była naturalnym sojusznikiem działań Iranu, tym bardziej że również sąsiedni Senegal wyraził chęć współpracy z tym państwem. Od 2006 roku związki pomiędzy Gambią i Iranem znacząco się zacieśniły. Współpraca pomiędzy państwami przyjęła charakter wielowymiarowy i przejawia się do dziś we współpracy w takich dziedzinach jak kwestie obronności i współpraca wywiadów, rolnictwo, sprzedaż produktów przemysłu maszynowego i nośników energii (przede wszystkim ropy) oraz rozwoju systemu bankowego. Za największy irańsko-gambijski projekt można uznać projekt modernizacji czy raczej stworzenia regularnego systemu transportu publicznego rozpoczęty w 2007 roku, który miał się oprzeć na maszynach wyprodukowanych właśnie przez irańskie firmy na terenie Gambii, co z pewnością byłoby przykładem niezwykle opłacalnej inwestycji bezpośredniej dla tego małego afrykańskiego państwa. Cały projekt jest przewidywany na wiele lat, a jego wartość oszacowano na 2 mld USD. Należy również pamiętać, że Iran współpracował między innymi z Gambią na forum �94 Michał Ząbek organizacji międzynarodowych, w tym przede wszystkim ONZ. Poparcie Gambii przejawiało się w głosowaniu na forum ONZ przeciwko sankcjom nakładanym na Iran oraz ewentualnym rezolucjom potępiającym Teheran za łamanie praw człowieka lub wzywającym do zakończenia programu nuklearnego, do którego, jak oficjalnie głosiła polityka Gambii, Iran ma pełne prawo. Do gwałtownego pogorszenia się relacji gambijsko-irańskich doszło w roku 2010, kiedy to z Bandżulu zostali wydaleni dy­ plomaci irańscy. Oficjalnej przyczyny tego niezwykle ostrego po­sunięcia rząd Jammeha nie podał. Zarówno miejscowi, jak i za­grani­czni dziennikarze dopatrują się powodów tej decyzji w przechwyceniu przez celników nigeryjskich pod koniec listopada 2010 r. znacznego transportu irańskiej broni na statku francuskim (broń ta miała być skierowana właśnie do Bandżulu). Strona gambijska poinformowała, że broń ta nie miała trafić w ręce władz, a tylko do niewymienionej z nazwy grupy rebelianckiej, która jakoby miała działać przeciw obecnym władzom Gambii. Nieznane są jednak jakiekolwiek ugrupowania, które podejmowałyby walkę zbrojną z obecnymi władzami w Bandżulu, choć w roku 2009 pojawiły się doniesienia o grupach wewnątrz miejscowego establishmentu, które miały być zainteresowane odsunięciem Yahye Jammeha od władzy. Wielu dziennikarzy uważa, że reakcja Gambii na doniesienia, iż to do tego kraju ma płynąć uzbrojenie, była próbą zatuszowania faktu, że państwo Jammeha starało się obejść zakaz importu broni irańskiej, jaki jest częścią sankcji nałożonych na Iran przez ONZ w 2007 roku. Inni natomiast zwracają uwagę na to, że za zerwaniem relacji dyplomatycznych miały stać Stany Zjednoczone, które wywarły nacisk na Gambię, która coraz silniej współpracowała z Republiką Islamską. Bez względu na powód tak gwałtownego oziębienia dotąd bardzo dobrych relacji, stanowiło ono powód do niepokoju dla obu państw. Wraz z wydaleniem dyplomatów zawieszono prowadzone przez �Polityka zagraniczna Gambii 95 Iran programy pomocy rozwojowej oraz wszelką współpracę pomiędzy oboma rządami, a także przedsiębiorstwami z obu krajów. Takie postawienie sprawy musiało być niezwykle bolesne dla Iranu tracącego w tym momencie małego, lecz cennego sojusznika w Afryce20. Tym boleśniejsze, że osłabiało możliwości promocji Iranu jako wiarygodnego kontrahenta w biznesie oraz partnera dyplomatycznego w oczach wielu przywódców afrykańskich. Hussein Abdullahi (ambasador Iranu w Nigerii) w lutym 2011 roku starał się wyjaśnić całą sytuację, jak się wydaje właśnie na użytek polityki prowadzonej przez to państwo na Czarnym Lądzie. Według jego słów transport broni był rzeczywiście przeznaczony do Bandżulu, ponieważ był częścią szerszego tajnego porozumienia podpisanego jeszcze w 2007 roku o dostarczeniu broni do Gambii. Sugerował również, że bardzo ostra reakcja Gambii na wykrycie tego transportu była związana z faktem, iż władze gambijskie uznały, że wykrycie transportu nie jest przypadkowe i ma na celu postawienie tego państwa w złym świetle. Poinformował również, że sytuacja została już wyjaśniona, a obecnie trwają negocjacje nad powrotem do prowadzonej wcześniej bardzo przyjaznej polityki pomiędzy obu krajami. Niestety dla Iranu taka szczerość, zamiast uspokoić przywódców afrykańskich, wpędziła ich w jeszcze większe obawy, a pierwszym z państw, które swój niepokój wyraziło, zrywając relacje dyplomatyczne i wydalając irańskich dyplomatów ze swej stolicy, był Senegal. Sąsiad Gambii wyraźnie zaniepokojony nieoficjalnym wzmacnianiem sił gambijskich przez Teheran poczynił wyżej wymienione kroki już 23 lutego 201121. Co ciekawe, krach polityki irańskiej w Afryce Zachodniej nie skończył się na załamaniu stosunków z państwami 20 Por. Tait Robert, Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http:// www.rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). 21 Por. Mahjar-Barducci Anna, Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). �96 Michał Ząbek Senegambii. W kilka tygodni później odkryto w Lagos w Nigerii ponownie transport 130 kg heroiny na statku płynącym z Iranu do jednego z portów europejskich. Taki stan rzeczy doprowadził w krótkim czasie do krachu polityki irańskiej w Afryce Zachodniej, a obecne w dyplomacji Teheranu głosy, iż Iran pozostaje jednym ze strategicznych partnerów dla państw Unii Afrykańskiej oraz o wspólnym przeciwstawianiu się zachodniej dominacji i postkolonializmowi, wydają się być na tym etapie już tylko pustą retoryką. Relacje Gambii z Republiką Chińską i Chińską Republika Ludową Relacje Gambii z oboma państwami chińskimi można uznać za interesujący przypadek jednoczesnej współpracy z dwoma wzajemnie nieuznającymi się państwami. Przy czym uznanie na arenie międzynarodowej jednego z nich oznaczało dotychczas zerwanie z drugim. Gambia utrzymywała relacje dyplomatyczne z Chińską Republika Ludową (ChRL) od grudnia 1974 do lipca 1995 roku, natomiast z Republika Chińską (Tajwanem) od 1968 do 1974 roku i od 1995 do listopada 2013 roku, kiedy to bez wcześniejszych sygnałów zerwała jednostronnie stosunki z Tajpej i ogłosiła jednostronne ponowne nawiązanie relacji dyplomatycznych z Pekinem. Pierwszy okres współpracy z Tajwanem w latach 1968–1974 nie był wynikiem suwerennych decyzji rządu Dawda Jawary, lecz wynikiem systemu relacji międzynarodowych narzuconego przez dawną potęgę kolonialną. Kontakty z Tajwanem były podporządkowane szerszej polityce zwalczania wpływów komunistycznych, na czym szczególnie zależało Wielkiej Brytanii zaniepokojonej rozwojem ruchów socjalistycznych i komunistycznych w wychodzących spod jej władzy kolonii. Dostępne źródła zawracają uwagę, że ani Gambia, ani Tajwan nie odnosiły szczególnych korzyści �Polityka zagraniczna Gambii 97 z oficjalnej współpracy22. Wydaje się, że poza ideologicznym wymiarem relacje w tym okresie nie wpływały na sytuacje obu państw, które koncertowały swe wysiłki na innych regionach i państwach świata. Dodatkowo istnieją przesłanki, że doszło do przestępstw z udziałem inżynierów tajwańskich wysłanych do Gambii w ramach współpracy w dziedzinie rozwoju technologicznego i restrukturyzacji rolnictwa tego afrykańskiego państwa23. Taki stan rzeczy, jak łatwo przypuszczać, nie sprzyjał zacieśnianiu wzajemnych relacji i tworzył podstawy do łatwego ich zerwania. Do takiej sytuacji doszło w grudniu 1974 roku, kiedy Gambia jednostronnie zerwała stosunki dyplomatyczne z Tajpej i 14 grudnia 1974 roku nawiązała je z Chińską Republiką Ludową. Miało to głębsze podstawy niż wspomniana już niska intensywność kontaktów gambijsko-tajwańskich. W latach 70. doszło do zmiany wizerunku obozu komunistycznego wśród państw zrzeszonych w Ruchu Państw Niezaangażowanych. Słabnący nacisk na kwestie ideologiczne, a skupienie się bardziej na „technicznych” warunkach udzielania pomocy powodowało, że dla wielu państw afrykańskich ChRL czy ZSRR stawały się interesującymi partnerami, tym bardziej że wiele z tych państw poszukiwało różnorakich dróg zmniejszenia zależności od byłych potęg kolonialnych. W przypadku nawiązania przez Jawarę kontaktów z Chinami kontynentalnymi ważnym czynnikiem była również presja najbliższego otoczenia międzynarodowego. W roku 1974 praktycznie wszystkie państwa Afryki Zachodniej posiadały już rozwinięte stosunki dyplomatyczne i gospodarcze z ChRL i jednocześnie pod wpływem Pekinu wywierały na Bandżul rosnącą presję zakończenia konPor. Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 23 Tamże, s. 15. 22 �98 Michał Ząbek taktów z Tajwanem. Dodatkowo zmianie frontów sprzyjało stopniowe ustępowanie nacisku Wielkiej Brytanii i USA (będących w tamtym okresie największymi partnerami Gambii na arenie międzynarodowej) na prowadzenie polityki zwróconej przeciw Pekinowi24. Okazało się, że nawiązanie kontaktów z Chinami kontynentalnymi było rzeczywiście opłacalne. Chińczycy przyczynili się do budowy podstaw prawie nieistniejącej wcześniej infrastruktury drogowej, rozwoju służby zdrowia oraz inwestycji związanych ze sportem i rekreacją, z których największą była budowa stadionu piłkarskiego w Bandżulu, tzw. Stadionu Niepodległości (ang. Independence Stadium). Mimo iż kontakty obu krajów nie należały w przeciągu dwudziestu jeden lat (1974–1995) do bardzo intensywnych, należy uznać je za korzystne, szczególnie dla strony gambijskiej, która uzyskała podstawy infrastruktury, a Gambijczycy na podstawie umowy o kontaktach kulturalnych mogli wyjeżdżać na studia do Chin, natomiast system ochrony zdrowia zyskał dostęp do szkoleń i tanich artykułów medycznych produkcji chińskiej. W ramach całościowych zmian w polityce zagranicznej po zamachu z 22 lipca 1994 roku i objęciu władzy przez AFPRC i Yahye Jammeha, w lipcu 1995 roku doszło do nawiązania ponownych stosunków dyplomatycznych z Republiką Chińską. Należy zauważyć, że jest to już okres gwałtownego rozwoju kontaktów z Chińską Republiką Ludową i pogłębienia się spadku znaczenia Tajwanu na arenie międzynarodowej. Stąd takie zachowanie nowych władz w Bandżulu może zaskakiwać. Ponadto trudno doszukać się innych praktycznych powodów zerwania relacji między państwami w tamtym momencie, tym bardziej że w roku 1995 wy24 Było to związane z ociepleniem relacji na linii Waszyngton – Pekin, które postępowało od początku lat 70. i było osadzone przede wszystkim na rozłamie radziecko-chińskim pogłębiającym się od roku 1958. �Polityka zagraniczna Gambii 99 miana handlowa sięgnęła blisko 55 mln USD, a Chiny były jednym z największych partnerów handlowych Gambii25. Przyjmowana za powód zmiany chęć prostej negacji polityki prowadzonej przez poprzednika wydaje się być jedynym wytłumaczeniem takiego posunięcia. Pekin nigdy nie wydał żadnego oświadczenia na ten temat. Dla Tajpej ruch Gambii w momencie, gdy kolejne państwa odsuwały się od niej, stanowił szansę na podjęcie na nowo wyzwań związanych z budową wpływów w Afryce. Gambia mogła stać się jedną z baz dla rozwoju wpływów politycznych i gospodarczych w Afryce Zachodniej. Władze Tajwanu w ramach nowego początku podjęły się wykonania zobowiązań w zakresie dokończenia lub wykonania inwestycji tożsamych z tymi, które rozpoczęli Chińczycy z kontynentu. Dodatkowo powrócili do zerwanej w 1974 roku współpracy w zakresie transferu technologii i rozwoju rolnictwa. Ze strony Tajwanu pojawiło się znacznie silniejsze zainteresowanie Gambią, niż miało to miejsce we wcześniejszym okresie, kiedy oba państwa utrzymywały wzajemne stosunki. Doszło do wielu wzajemnych wizyt na szczeblu przedstawicieli poszczególnych ministerstw obu krajów, a w latach 2000 i 2009 Yahya Jammeh odwiedził Tajpej, natomiast Ma Ying-jeou prezydent Republiki Chińskiej odbył wizytę w Bandżulu w 2012 roku. Podczas wszystkich wizyt przywódcy nie szczędzili sobie ciepłych słów oraz podkreślali bardzo dobry stan wzajemnych relacji. Ze strony Gambii kluczowym wkładem we wzajemne stosunki było poparcie dla dążeń Tajwanu do uznania na arenie międzynarodowej, w tym przede wszystkim na forum organizacji międzynarodowych, ale także wyasygnowanie niezwykle wysokiej, jak na to małe państwo, kwoty 700 000 USD na pomoc ofiarom tajfunu The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/export/chn/gmb/show/2003/ (dostęp: 10.2014). 25 �100 Michał Ząbek Marakot. Z drugiej strony Gambia otrzymywała przez cały okres znaczące środki w ramach pomocy rozwojowej, inwestycje w infrastrukturę i przemysł lekki, a także znaczące środki na system opieki zdrowia (300 000 USD tylko w 2010 roku) i rozwój policji oraz niesławnej służby bezpieczeństwa26. By przedstawić kilka z wielu inwestycji, jakie Tajwan przeprowadził w państwie Jammeha, wymienię budowę i wyposażenie sieci przychodni w miejscowościach wzdłuż rzeki, ufundowanie studiów ponad 150 studentom z Gambii, stworzenie podstaw do powstania gospodarstw rolnych zajmujących się intensywną produkcją zboża i zwierząt, które mają działać na podstawie spółdzielni zrzeszających miejscowych rolników. Do ważnych inwestycji należy budowa chłodni w Bandżulu oraz elektrowni zaspokajającej potrzeby stolicy i okolic. Należy wspomnieć o pomocy o czysto humanitarnym wymiarze. W latach 2000–2009 Tajwan przekazywał nieodpłatnie co roku ok. 10 tys. ton ryżu. W zakresie współpracy wojskowej Gambia korzystała z niej przede wszystkim w okresie poprzedzającym silny rozwój stosunków z Turcją. Z racji, że Tajwanu nie stać na wspieranie gambijskich sił zbrojnych kwotą przewyższającą 10 000 USD (jest to suma jaką zaoferowała Turcja w roku 2009 i nie jest ona wliczona w koszty szkoleń czy dostaw broni dla armii gambijskiej) relacje te osłabiły się w ostatnich latach. Gambijscy oficerowie (szczególnie chodzi tu o osoby związane ze służbami bezpieczeństwa oraz marynarki) kontynuowali jednak, aż do zerwania stosunków dyplomatycznych, rozpoczęte studia w wojskowych instytutach i uczelniach Tajwanu27. Mimo głoszoPor. Czerewyk Konstantin A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate­ rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). 27 Por. Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008, s. 124. 26 �Polityka zagraniczna Gambii 101 nej głębokiej współpracy pomiędzy krajami, obroty handlowe łącznie w 2009 roku wyniosły zaledwie 400 tys. USD i w następnych latach nie ulegały praktycznie wzrostowi, co przy kwocie ok. 330 mln USD w obrocie handlowym z ChRL w roku 2012 wydaje się kwotą wyjątkowo małą28. Jak już wspomniałem wyżej, relacje handlowe z ChRL były utrzymywane bez względu na brak kontaktów na szczeblu dyplomatycznym. Mimo że dostęp chińskich inwestorów do rynku gambijskiego po zerwaniu relacji dyplomatycznych był znacząco ograniczony poprzez nałożenie na nich obowiązku ubiegania się o specjalne pozwolenie na prowadzenie działalności na terenie Gambii29, do kontaktów handlowych dochodziło cały czas. Źródłem ich był i jest nadal przede wszystkim obrót pomiędzy przedsiębiorcami gambijskim a Chińczykami działającymi na rynkach sąsiednich państw afrykańskich przede wszystkim Senegalu, Mali i Gwinei Bissau. To właśnie skala tego nie w pełni legalnego obrotu stała się zapewne podstawową przyczyną reorientacji polityki gambijskiej na Chińską Republikę Ludową. Należy dodatkowo zauważyć, że jedyne chińskie przedsiębiorstwo działające w Gambii od roku 2003, czyli COSMOS Industrial Company Limited w ciągu swej działalności dokonało inwestycji wartych 12 mln 700 tys. USD co, jak łatwo zauważyć, jest sumą znacznie większą od tego, co mogła zaoferować strona tajwańska, działająca przede wszystkim za pośrednictwem organów państwa, a nie prywatnych inwestorów30. Widać tu głęboką dysproporcję pomięThe Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media.mit. edu/explore/tree_map/hs/import/chn/gmb/show/2012/ (dostęp: 10.2014). 29 Bukhari M. S. Sillah, Mohammed E. Jammeh, AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations: The Gambia, s. 15, źródło: http://dspace. africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). 30 Ibidem, s. 20. 28 �102 Michał Ząbek dzy możliwościami inwestorów prywatnych i państwowych z ChRL a tymi z Tajwanu. Przedstawione powyżej fakty wskazują, że współpraca z Pekinem z ekonomicznego punktu widzenia opłaca się Gambii bardziej niż podejmowana z Tajpej. Ruch, jaki wykonał 14 listopada 2013 roku Yahye Jammeh, polegający na jednostronnym zerwaniu relacji z Tajwanem i jednoczesnym jednostronnym nawiązaniu relacji z ChRL, wygląda jednakże na niezwykle gwałtowny i mało dyplomatyczny. Co jednak ważniejsze, jak pokazały następne dni, ruch ten był rzeczywiście niepoparty żadnymi ustaleniami z którymkolwiek z państw chińskich. Pekin w kilka dni później poinformował, że nie utrzymuje stosunków dyplomatycznych z Gambią, a o działaniach tego państwa dowiedział się z mediów oraz, że w żaden sposób nie popiera ruchów Gambii na scenie międzynarodowej. Natomiast misja tajwańskiego MSZ z 18 listopada nie przyniosła żadnych efektów i nie doprowadziła do wyjaśnienia sytuacji czy odnowienia relacji. Wydaje się także, że Chiny bardziej skupiły się na budowie wzajemnych relacji z Tajwanem i to relacje ponad Cieśniną Tajwańską będą determinowały kontakty obu państw z Gambią, a nie odwrotnie31. Po roku od tych wydarzeń Gambia nie utrzymuje obecnie relacji dyplomatycznych z państwami chińskimi. Wyjątkowo nieprofesjonalne zachowanie Yahye Jammeha może doprowadzić do utraty przez Gambię i jego rząd wizerunku na arenie międzynarodowej, co już od jakiegoś czasu następuje. Dodatkowo obecnie wydaje się praktycznie niemożliwe odnowienie relacji z Tajwanem, a Chiny kontynentalne również nie wydają się być zainteresowane oczekiwaniem Gambii na podjęcie z nią ewentualnych rozmów na temat wspólnych kontaktów 31 Por. Drun Jessica, China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatic-truce-holdsdespite-gambia/ (dostęp: 10.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 103 na szczeblu ambasad. Należy również pamiętać o stratach ekonomicznych, które będą niezwykle odczuwalne dla tego niewielkiego afrykańskiego państwa, utrata jednego ze źródeł pomocy rozwojowej i humanitarnej z pewnością spowolni rozwój i postawi pod znakiem zapytania ambitne plany władz w Bandżulu. Podsumowanie Relacje podjęte z „nowymi krajami”, jak starałem się to pokazać w niniejszym rozdziale, stanowią wielką szansę, ale jednocześnie są pełne niepewności. Gambia poszukując nowych inwestorów i politycznych protektorów na arenie międzynarodowej, kieruje swój wzrok nie tylko na wymienione powyżej państwa. Do krajów, z którymi kontakty stają się coraz bardziej intensywne zaliczyć trzeba Kubę, która od roku 2012 zaangażowana jest w budowę pierwszej uczelni medycznej w Gambii czy też Wietnam, który podobnie jak wcześniej Tajwan i Chiny, coraz energiczniej angażuje się w inwestycje drogowe oraz jest jednym z kluczowych dostawców podstawowych dóbr na rynek gambijski. Widać także zacieśnienie kontaktów z Rosją, które opierają się na wspólnej krytyce postkolonializmu, jaki stosują państwa Zachodu oraz na coraz większych inwestycjach Rosjan w sektor turystyczny. W tym kontekście swego rodzaju ciekawostką jest ogłoszenie przez rosyjskiego milionera Antona Bakova chęci utworzenia z Gambii rosyjskiej „kolonii”, a przynajmniej ośrodka, gdzie Rosjanie mogliby bez przeszkód przyjeżdżać w celach turystyczno-rekreacyjnych. Póki co jednak jego plany koncentrują się na budowie hotelu o wysokim standardzie nad Atlantykiem. W działaniach rządu Yahye Jammeha widać jednak niekonsekwencję i brak profesjonalizmu w podejmowaniu relacji z no­wymi partnerami. Wydaje się nie zauważać, że dywersyfikacja źródeł kapitału i inwestycji nie jest jednoznaczna z silnym zaangażowaniem politycznym, czy wręcz emocjonalnym, jakie przywiązuje �104 Michał Ząbek on do relacji dwustronnych, co prowadzi częstokroć do ruchów chaotycznych, jak to miało miejsce zarówno w przypadku chińskim, jak i niefortunnych relacji z Iranem. Wydaje się też, że Jammeh przedstawia postawę nazbyt roszczeniową w stosunku do państw, które są gotowe wejść lub pogłębić relacje bilateralne z jego krajem, co nie sprzyja rozbudowie sieci kontaktów politycznych, gospodarczych i militarnych jego kraju i jednocześnie prowadzi do zamknięcia w ramach kontaktów z państwami Zachodu i Afryki, z których przecież próbuje się uwolnić. Podwyższenie poziomu profesjonalizmu prowadzonych przez Gambię działań w sferze międzynarodowej może jednak dać szansę na przyspieszenie rozwoju najmniejszego państwa Afryki przy równoczesnym uwolnieniu się z kolonialnych i postkolonialnych zależności. Zakończenie Z łatwością można zauważyć, że pozycja i charakter relacji międzynarodowych tego małego państwa afrykańskiego ma swoje wewnętrzne podstawy oparte o trzy filary, tj. położenie geograficzne i kształt granic, spuściznę historyczną oraz osobowość przywódcy. Dwa pierwsze z wymienionych czynników są wyraźnie zaznaczone w polityce praktycznie każdego państwa na świecie i są stałą determinantą polityki wewnętrznej i zagranicznej tak światowych mocarstw, jak i państw niewielkich. W przypadku Gambii zauważalny jest natomiast niezwykle silny czynnik osobowości głowy państwa. Jest to stan niejako typowy dla krajów, w których mamy do czynienia z władzą autorytarną oraz dla takich, w których aparat administracji państwowej jest słaby i silnie uzależniony od bezpośrednich działań szefa. Obie wymienione cechy są charakterystyczne dla opisywanej przeze mnie Gambii. �Polityka zagraniczna Gambii 105 Mimo że również w krajach o wielowiekowej tradycji budowy kadry zawodowej dyplomatów, takich jak np. Rosja czy Turcja, silny przywódca w znacznej mierze kształtuje politykę zagraniczną państwa, to w przypadku Gambii można mówić wręcz o wyeliminowaniu czynnika, jakim jest resort spraw zagranicznych. Stąd brak nazwisk kolejnych ministrów spraw zagranicznych państwa w tekście, gdyż nie wniosłyby niczego do jej treści, ponieważ nie byli oni w żadnej mierze twórcami polityki międzynarodowej Gambii, a co najwyżej wykonawcami woli prezydenta. Już fakt, że na przestrzeni dwudziestu lat rządów Yahye Jammeha było ich dziewiętnastu, a służba najdłużej sprawującego swą władzę w ministerstwie Momodou Lamin Sedat Jobe trwała niespełna trzy lata (1998–2001) i zakończyła się jego emigracją do Szwecji, mówi sporo o braku realnego wpływu urzędników państwowych na kreowanie założeń i celów polityki32. Zmiany na stanowisku szefa dyplomacji tego kraju następują niezwykle często, w skrajnych przypadkach powołani ministrowie nie pełnili funkcji nawet pół roku. Taki stan rzeczy jest w przypadku Gambii charakterystyczny również dla pozostałych resortów. Wydaje się być elementem utrzymywania władzy przez Yahye Jammeha, trzymającego swoich podwładnych w ciągłej niepewności, co poprzez częste zmiany zapobiega powstawaniu ewentualnych koalicji wewnątrz aparatu państwowego wymierzonych w jego osobę. Natomiast kluczowym czynnikiem oddziaływującym na politykę Gambii z zewnątrz jest specyficzny charakter sąsiedztwa z Senegalem. Wielokrotne próby połączenia obu terytoriów zarówno w okresie kolonialnym, jak i po uzyskaniu niezależności, kończyły się zawsze niepowodzeniem. Taka sytuacja zmusza Por. The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http://rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). 32 �106 Michał Ząbek szczególnie znacznie mniejszą Gambię do zachowania dobrych relacji ze swym jedynym sąsiadem, ponieważ jest to podstawowy gwarant jej bezpieczeństwa zarówno polityczno-militarnego, jak i gospodarczego. Mimo śmiałych częstokroć ruchów Bandżulu na arenie międzynarodowej, relacje z Dakarem są traktowane priorytetowo i przywódca Gambii nie pozwala sobie na ich antagonizowanie. Napięta sytuacja w południowej prowincji Senegalu – Casamance w połączeniu z powszechnymi podejrzeniami, iż to właśnie z tego regionu wywodzi się prezydent Gambii, dodatkowo wpływa na wzmożoną ostrożność w działaniach podejmowanych wobec Senegalu tak, aby nie wzbudzić jego wrogości. Taka polityka prowadzi do zachowania bardzo dobrych relacji pomiędzy oboma krajami, a jakiekolwiek spory rozwiązywane są szybko, często poprzez system rządowych komisji dwustronnych lub na forum takich organizacji jak ECOWAS i Unia Afrykańska, gdzie Jammeh ma możliwość tworzenia koalicji ze znacznie większymi państwami w celu przeforsowania swojej pozycji w stosunkach z sąsiadem. Widać także, że forum tych organizacji jest miejscem wspierania ruchów i postaw w polityce afrykańskiej stawiających na panafrykanizm przy jednoczesnym zrywaniu sieci zależności z dawnymi potęgami kolonialnymi. Relacje z państwami afrykańskimi kształtuje duże wyczucie i umiejętność forsowania korzystnych rozwiązań. Z wywiadów przeprowadzonych z Jammehem oraz analiz politologicznych daje się wysnuć prosty wniosek, iż głęboka współpraca na kontynencie afrykańskim jest jedną z podstaw szeroko rozumianej polityki bezpieczeństwa Gambii, która nie może pozwolić sobie na osamotnienie w ewentualnym sporze z którymkolwiek z państw afrykańskich, ze szczególnym uwzględnieniem Senegalu. O podobnej delikatności trudno mówić w relacjach tego małego państwa z resztą świata. Yahye Jammeh podejmuje bardzo odważne i nietypowe kroki w stosunku do wielu państw, a wiele �Polityka zagraniczna Gambii 107 z nich zakrawa nawet na miano skandalu międzynarodowego. Do takich sytuacji opisanych w mojej pracy można zaliczyć gwałtowne zerwanie relacji z Iranem czy Tajwanem, co szczególnie w przypadku tego drugiego państwa uznać należy za ruch wyjątkowo nieprzemyślany i mogący nieść długotrwałe osłabienie polityczne, ale także gospodarcze dla Gambii. Podobnie ogłoszenie wyjścia z Commonwealthu bez podania wyraźnych przyczyn wydaje się być ruchem kontrowersyjnym, szczególnie jeśli weźmie się pod uwagę rozmiary i znaczenie pomocy rozwojowej i humanitarnej, jaka płynie do Gambii z Wielkiej Brytanii. Wyraźnie zauważalna niechęć do państw anglosaskich ma oczywiście podstawy w głębokim rozczarowaniu ich polityką uzależniającą częstokroć udzielanie pomocy, szczególnie finansowej, od wypełnienia szeregu procedur demokratycznych oraz przestrzegania praw człowieka. Należy również zauważyć, że wielokrotnie, jak podkreślał nie bez racji Jammeh, trafiają na projekty, które nie są priorytetowe, nie niosą lokalnym społecznościom i państwu wymiernych korzyści. Mam tu na myśli przede wszystkim projekty o charakterze społecznym prowadzone przez liczne organizacje pozarządowe tzw. NGO. Organizacje te wielokrotnie przeznaczają znaczące środki na działania mające promować społeczeństwo obywatelskie, prawa dzieci i kobiet czy mające niewielkie szanse na powodzenie projekty wspierające rozwój swego rodzaju agroturystyki, zamiast skupienia się na potrzebach lokalnych rolników lub wsparciu bardzo słabej służby zdrowia. Negatywny stosunek do Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii nie oznacza jednak jednoczesnego osłabienia relacji ze światem Zachodu. Lukę po nich Jammeh wypełnia współpracą ekonomiczną z Niemcami i Holandią. Państwa te dysponują pożądanym kapitałem i technologiami, a jednocześnie, jak się wydaje, przywiązują mniejszą wagę do rozwiązań ustrojowych, jakie przyjął przywódca Gambii. Odsuwanie się od byłej metro- �108 Michał Ząbek polii i USA kompensują również rozwijające się coraz prężniej kontakty z Turcją, Kubą czy Wietnamem, a przez pewien czas także z Iranem. Państwa te zapewniają stały dopływ koniecznych do funkcjonowania kraju produktów, rozwój technologii, wsparcie systemu ochrony zdrowia, edukacji i wojska, dając poczucie bezpieczeństwa i niezależności od anglosaskiej hegemonii, która cechowała okres postkolonialny od powstania niepodległej Gambii w 1965 r. do zamachu stanu z 1994 roku. Kończąc, mogę powiedzieć na podstawie przeprowadzonych badań materiałów źródłowych i dotychczasowych opracowań oraz własnych obserwacji z pobytu w Gambii w sierpniu 2013 roku, iż polityka zagraniczna tego kraju skupia się na pozyskaniu partnerów i środków w celu prowadzonej na szeroką skalę modernizacji kraju w ramach ogłoszonego w 1996 roku projektu „Vision 2020”. Ma on doprowadzić Gambię do poziomu państwa samowystarczalnego w zakresie gospodarki rolnej, a nawet eksportującego nadwyżki. W sferze ekonomicznej Jammeh ma ambicje przekształcenia Bandżulu w regionalne centrum finansowe i tranzytowe dla towarów mających dotrzeć do Mali czy Gwinei Bissau. Ponadto dalszy rozwój sektora turystycznego ma zapewnić miejsca pracy dla pokolenia eksplozji demograficznej, jakiej kraj doświadcza. Gambia ma być również elementem regionalnego systemu bezpieczeństwa. W tym celu Jammeh posyła swoje wojska na misje w ramach kontyngentów ECOWAS i ONZ w strefę praktycznie każdego konfliktu w Afryce, a nawet poza jej granicami. Zagrożeniem dla częściowej realizacji tych niezwykle ambitnych planów może się jednak stać często nieodpowiedzialna i gwałtowna, wręcz awanturnicza, polityka, jaką prowadzi przywódca Gambii. Brak dobrze wykształconego korpusu dyplomatycznego oraz niezwykle słaba pozycja MSZ nie sprzyja tworzeniu i wzmacnianiu relacji ze znacznie potężniejszymi partnerami. W sytuacji �Polityka zagraniczna Gambii 109 ciągłej niepewności pozycji w Gambii oraz przy braku szczególnych walorów Gambii (brak surowców mineralnych czy znaczących połaci niezagospodarowanej ziemi) mogą wybrać na miejsce inwestycji pewniejszych partnerów z regionu, a szczególnie lepiej rozwinięty i większy Senegal. Wydaje się, że do takiego wniosku doszedł Pekin, który pomimo wyraźnych chęci Bandżulu, nie podjął z nim współpracy po zerwaniu stosunków dyplomatycznych z Tajpej. Taki krok ChRL działającej bez względu na zachowania miejscowych władz w praktycznie każdym państwie afrykańskim może wskazywać na brak chęci podejmowania ryzyka, także wizerunkowego, jakim jest wiązanie się z niepewnym partnerem. Rzutować to może również na relacje Gambii z tak zaangażowanymi obecnie w tym państwie partnerami, jak np. Turcja, która z pewnością musiała zwrócić uwagę na zaistniałą sytuację. Wydaje się, że rozwiązanie problemu wiarygodności Gambii na arenie międzynarodowej leży w gestii samego prezydenta, który powinien podejmować w światowej polityce równie ostrożne i wyważone kroki, jak robi to w polityce regionalnej. Bibliografia Abdoulay S., The Paradox of Third-Wave Democratization in Africa. The Gambia under AFPRC-APRC Rule, 1994–2008, Lexington Books, Plymouth 2009. Abdoulaye S., Gambia: The and Foreign Policy, w: Small States in World Politics. Explaining Foreign Policy Behavior, Lynne Rienner Publishers, Londyn 2003. Bukhari M. S. Jammeh Sillah, Mohammed E., AERC Scoping Studies on China-Africa Economic Relations the Gambia, s. 11, źródło: http:// dspace.africaportal.org/jspui/bitstream/123456789/32074/1/ Gambia-china.pdf?1 (dostęp: 10.2014). �110 Michał Ząbek Celebrating the International Day of Peace at the Senegal-Gambia border, źródło: http://www.tostan.org/news/celebrating-international-day-peace-senegal-gambia-border (dostęp: 09.2014). Czerewyk K. A., Sowremennye otnoszenija Gambii i Taiwania ot Sojuza do Razrywa, s. 196, źródło: http://www.gramota.net/mate� rials/3/2015/4-1/52.html (dostęp: 10.2014). Drun J., China-Taiwan Diplomatic Truce Holds Despite Gambia, źródło: http://thediplomat.com/2014/03/china-taiwan-diplomatictruce-holds-despite-gambia/ (dostęp: 10.2014). ECOWAS Commends Gambia Agricultural Initiatives, źródło: http:// www.nepad.org/foodsecurity/news/1825/ecowas-commends-­ gambia%E2%80%99s-agricultural-initiatives (dostęp: 09.2014). Establishing long-term peaceful solutions on the Senegalese-Gambian border, źródło: http://www.tostan.org/stories/establishing-long-­ term-peaceful-solutions-senegalese-gambian-border (dostęp: 09.2014). Gambia Says No More U.S. Military Training, źródło: http://securityassistancemonitor.wordpress.com/2013/08/21/gambia-says-nomore-u-s-military-training/ (dostęp: 21.08.2014). Gibraltar Regiment trains Gambians for Darfur deployment, źródło: https://www.gov.uk/government/news/gibraltar-regiment-­ trains-gambians-for-darfur-deployment (dostęp: 10.2014). Grigoriadis, I. N. The Davutoğlu Doctrine and Turkish Foreign Policy, Hellenic Foundation For European and Foreign Policy, Working Paper No 8/2010, 04.2010, źródło: file:///C:/Users/Michal/Downloads/8_2010_IoGrigoriadis.pdf (dostęp: 10.2014). Hirsch A., The Gambia: seven facts about the country leaving the Common­ wealth, źródło: http://www.theguardian.com/world/shortcuts/2013/oct/03/gambia-facts-country-leaving-commonwealth (dostęp: 10.2014). „If you always follow others, you can never lead” – President Yahya Jammeh, „New African” 24.10.2013, źródło: http://newafricanmagazine. com/if-you-always-follow-others-you-can-never-lead-presidentyahya-jammeh/ (dostęp: 09.2014). �Polityka zagraniczna Gambii 111 Janneh B. Kb, Gambia: Invest Gambia Inks MoU With GGCC, źródło: http://allafrica.com/stories/201206211093.html (dostęp: 09.08.2014). Mahjar-Barducci A., Iran’s Charm Offensive in Africa, źródło: http:// www.gatestoneinstitute.org/1974/iran-charm-offensive-africa (dostęp: 10.2014). Merdith M., The State of Africa. A History of Fifty Years of Independence, The Free Press, London, New York, Sydney, 2006. Ministry of Trade, Regional Integration and Employment: The Gambia Trade Policy 2011, źródło: http://www.gafspfund.org/sites/gafspfund.org/files/Documents/Attachment%2011%20The%20 Gambia%20Trade%20Policy%202011.pdf (dostęp: 09.2014). Relations between Turkey and the Gambia, strona MSZ Republiki Turcji, źródło: http://www.mfa.gov.tr/relations-between-turkey-and-the-gambia.en.mfa (dostęp: 11.2014). Sanyang L., Gambia / Turkey sign Health Agreements, źródło: http:// www.foroyaa.gm/archives/1209 (dostęp: 10.2014). Spain seeks Gambia’s support for UN SC non-permanent Membership, źródło: http://observer.gm/africa/gambia/article/spain-seeksgambias-support-for-un-sc-non-permanent-membership (dostęp: 08.2014). Soeters J., Manigart Ph., Military Cooperation in Multinational Peace Operations. Managing cultural diversity and crisis response, Routledge, New York 2008. Tait R., Iran Dealt Losing Hand In Gambia Gambit, źródło: http://www. rferl.org/content/iran_gambia/2229571.html (dostęp: 11.2014). The List of Ministers of Foreign Affairs of States of the World, źródło: http:// rulers.org/fm2.html (dostęp: 11.2014). The Observatory of Economic Complexity, źródło: http://atlas.media. mit.edu/explore/tree_map/hs/export/gmb/show/all/2012/ (dostęp: 09.2014). Turkey and Gambia Cooperate in Peacekeeping Operations, źródło: http:// www.todayszaman.com/interviews_turkey-and-gambia-cooperate-in-peacekeeping-operations_322815.html (dostęp: 10.2014). �112 Michał Ząbek USA Aid agency, źródło: źródło: http://www.usaid.gov/crisis/the-gambia (dostęp: 21.08.2014). US Secretary of State Sub-Saharian Africa Department, źródło: http:// www.state.gov/documents/organization/155990.pdf (dostęp: 08.2014). Foreign Policy of The Gambia Summary The main aim of this article is draft presentation of the forine policy of The Republic of Gambia under rule of Yahya Jammeh with short history description. In the article the author tries to draw full image of foreign relations of this tiny African state. The whole article is divided into geo-political spheres of Gambian foreign policy, so there is part about relations with European and African countries. Moreover some other important directions in Gambian policy are also described. It is worth to underline that such a small countries are focusing on the multilateral relations in the field of international organizations like African Union and Economic Community of West African States. The other goal of this article is to present some of the mechanisms used by small countries on the international arena which are in many cases very similar in other parts of the world. �KRYSTYNA KAMIŃSKA KILKA UWAG O SYTUACJI NA POGRANICZU ÓWCZESNEGO SUDANU I REPUBLIKI ŚRODKOWOAFRYKAŃSKIEJ W OSTATNIEJ DEKADZIE XX WIEKU Z POZYCJI QUASIINSIDERA1 Wprowadzenie Problem granic w Afryce od dawna był przedmiotem interdyscyplinarnych rozważań i dyskusji. Temu zagadnieniu została też poświęcona konferencja zorganizowana w Bamako w 1999 r.2 W ostatnim ćwierćwieczu wyraźnej zmianie uległa narracja dotycząca istoty samej granicy, która przestała być postrzegana jedynie jako linia podziału w aspekcie historycznym, politycznym czy geograficznym. Granica nabrała bowiem bardziej procesualnego charakteru, np. w odniesieniu do relacji transgranicznych. W tym kontekście rewizja granic kolonialnych w Afryce ujmowaDr Krystyna Kamińska – Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora, Wydział Pedagogiczny. Absolwentka pedagogiki i kulturoznawstwa. Zainteresowania: Afryka – obszar dawnych kolonii francuskich – historia i współczesność. 1 Autorka artykułu przebywała w 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej przez kilka miesięcy, głównie w Bangi oraz w otulinie parków narodowych przy granicy z Czadem i Sudanem. 2 Des frontières en Afrique du XII au XX ème siècle, Paris 2005, UNESCO. �114 Krystyna Kamińska na współcześnie w kategoriach fragmentaryzacji i integracji z jednej strony dąży do nowego ich nakreślenia i jeszcze większego rozdrobnienia istniejących struktur państwowych, z drugiej natomiast korzysta z różnych prób oddolnego zniesienia już ukształtowanych granic przez społeczności o zbliżonym rodowodzie etnicznym zamieszkujące obszary transgraniczne. „Pogranicza zawsze są czyimiś strefami wpływów, kresami w stosunku do jakiegoś dominującego centrum, mają jednak to do siebie, że z czasem dojrzewają, usamodzielniają się zarówno pod względem kulturowym, jak i politycznym, tworząc nowe centra i nowe pogranicza”3. Być może percepcja konkretnej granicy (której opis ma charakter przyczynkarski) w określonym przedziale czasowym pozwoli na ukazanie wzajemnych relacji Republiki Środkowoafrykańskiej z ówczesnym Sudanem w latach 90. XX wieku w trochę innym świetle. Granica ta nie podlegała i wówczas, i obecnie stałej kontroli, bo rzeczywista linia graniczna nie istnieje, nigdy nie została wyraźnie zaznaczona w terenie, nakreślono ją jedynie na mapie. Obu państw nie rozdziela ani pas ziemi niczyjej, ani ciąg sztucznie utworzonych zapór (np. zasieków). Jedynie wydeptane ścieżki świadczą o przechodzeniu ludzi przez „granicę” na jej północnych i południowych krańcach. 3 M. Ząbek, Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 11. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 115 Granica – kolonialne dziedzictwo Przez lata licząca 1165 kilometrów granica między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem4 rozdzielała nie tylko oba te państwa, ale i dwa odmienne od siebie organizmy państwowotwórcze pośrednio wykreowane przez dawne kraje kolonialne. Granica wyznaczała bowiem zakres strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wytyczona i zaakceptowana na konferencji w Berlinie w latach 1884–18855 linia graniczna jeszcze na początku XX w. przebiegała od strony dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej po obszarach, które były bardzo słabo rozpoznane przez Europejczyków6. Terytorium noszące od 1903 r. nazwę Ubangi-Szari7, jakkolwiek formalnie stanowiące francuską kolonię8, było wówczas jedynie przedmiotem zainteresowania 4 W 2011 r. w wyniku referendum z południowych obszarów Sudanu utworzono nowe suwerenne państwo Sudan Południowy. Obecnie Republika Środkowoafrykańska graniczy z Sudanem (długość granicy to 483 km) i Sudanem Południowym (długość granicy to 682 km). 5 Wytyczone na konferencji w Berlinie granice na trwałe wpisały się w mapę polityczną Afryki, z jednej strony wyznaczając strefy wpływów państw kolonialnych, a z drugiej stanowiąc podstawę terytorialnych podziałów nowych suwerennych państw w okresie dekolonizacji. 6 Pierwszym Francuzem płynącym po rzece Ubangi był Albert Dolisie na przełomie lat 1887–1888. On też nadał nazwę nowemu posterunkowi, zapożyczając ją z miejscowego języka, w którym oznaczała ona bystrze. Natomiast Michel Dolisie był pierwszym zarządzającym posterunku w Bangi na mocy aktu z 20 czer­ wca 1889 r. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 19–35. 7 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangui-Szari (fr. Oubangi-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 r. 8 Początkowo kolonia była powiązana administracyjnie z Kongiem. Następnie w latach 1904–1914 została wcielona w obręb Czadu i funkcjonowała pod nazwą Ubangi-Szari-Czad. Część ziem leżących na zachodzie w latach 1911–1915 została przyłączona do Kamerunu (wówczas kolonii niemieckiej). Prawo do części ziem Ubangi-Szari rościł sobie także Egipt. �116 Krystyna Kamińska podróżników9. Dopiero w 1910 r. obecny obszar Republiki Środkowoafrykańskiej stał się częścią Francuskiej Afryki Równikowej10, ograniczoną autonomię przyznano Ubangi-Szari (wchodzącej w skład tej federacji) w 1944 r., a w kilka lat później, w 1946 r. nadano tej kolonii status francuskiego terytorium zamorskiego. W ramach wszechogarniającego Afrykę w latach 60. XX w. procesu dekolonizacji Ubangi-Szari jako Republika Środkowoafrykańska11 stała się suwerennym państwem. Niepodległość kraju proklamowano w 1960 r., lecz nadal pozostawał on silnie związany z Francją12. Sprzyjały temu zwłaszcza łączące Francję z jej dawną kolonią związki gospodarcze i militarne. Republika Środkowoafrykańska z jednej strony odgrywała istotną rolę strategiczFrancuskie ekspedycje penetrowały zarówno naturalny szlak wodny rzeki Ubangi, jak i ziemie na północ od równika. W jednej z wypraw w latach 1891–1892 brał udział Jan Dybowski. Wzmianki, które można odnaleźć we francuskiej literaturze przedmiotu, wskazują, że przybył do Bangi 4 października 1891 r. Szybko jednak opuścił tamtejszy posterunek (24 października 1891 r.), by przez prawie rok eksplorować niezbadane wówczas przez Europejczyków ziemie dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 54–57. 10 Federacja francuskich kolonii obejmowała jeszcze obecne terytorium Gabonu, Konga oraz Czadu (od 1920 r.). 11 Oficjalna nazwa państwa (Republika Środkowoafrykańska) została nadana przez Barthélémy’ego Bogandę, deputowanego do Zgromadzenia Narodowego Francji. W 1949 r. założył on ugrupowanie społeczno-religijne Ruch Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN). W 1956 r. został wybrany burmistrzem Bangi. W latach 1958–1959 był premierem autonomicznego rządu Ubangi-Szari. 12 Sprzyjała temu przyjęta przez Francję doktryna polityczna określana mianem françafrique, która dawała możliwość ingerowania (pośredniego i bezpośredniego) w wybrane sfery życia, zwłaszcza polityczno-gospodarczego dawnych kolonii. Françafrique była strategią, która poprzez tworzenie sieci powiązań, przede wszystkim finansowych (z dawnymi koloniami), z jednej strony oferowała pomoc gospodarczą, a z drugiej konsekwentnie nadal umacniała francuskie wpływy. Ch. Josselin, La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 62. 9 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 117 ną w polityce Francji ze względu na swoje centralne położenie w Afryce (oficjalnie kontyngent wojsk francuskich stacjonował tam aż do 1990 r.), z drugiej zaś specyficzny rodzaj unii monetarnej wiążący oba kraje i wprowadzenie tzw. franka CFA (fr. franc des Communautés Financières d’ Afrique13) jako środka płatniczego, utrudniał prowadzenie samodzielnej polityki wewnętrznej i zewnętrznej tego afrykańskiego kraju. Od początku francuska polityka kolonialna cechująca się swoistym paternalistycznym podejściem do autochtonicznej ludności nie była zainteresowana jakimkolwiek rozwojem gospodarczym podległych jej terytoriów w Afryce. Francja wykorzystywała głównie bogactwo tamtejszych surowców naturalnych i tanią siłę roboczą. Po odzyskaniu w 1960 r. przez Republikę Środkowoafrykańską suwerenności niewiele się zmieniło w jej wzajemnych relacjach z Francją. Przez lata gospodarka Republiki Środkowoafrykańskiej – kraju o powierzchni 622 984 km2 i ludności liczącej około czterech milionów – opierała się głównie na rolnictwie. Na obszarze całego państwa nie było ani jednej linii kolejowej czy sieci utwardzonych dróg14. Ponadto już w pierwszych latach niepodległości na 13 CFA został powołany do życia w 1960 r. Obecnie jest to jednostka monetarna będąca środkiem płatniczym w 14 krajach Afryki. Reguła funkcjonowania CFA pozwala poszczególnym krajom na drukowanie odmiennych banknotów o grafice nawiązującej do ich historii i tradycji (jakkolwiek wszystkie one są emitowane przez Bank w Kamerunie). Zakłada bowiem, że banknoty będące w obiegu w jednym kraju nie mogą być wykorzystywane w innym. Za politykę monetarną wszystkich 14 krajów jest odpowiedzialny zarówno Centralny Bank Państw Afryki Zachodniej (BCEAO), jak i Bank Państw Afryki Środkowej (BEAC), chociaż de facto żadna ich decyzja nie może być podjęta bez zgody Banku Francji. W 1994 r. dokonano dewaluacji CFA o 100%, a w 1999 r. ustalony został jego sztywny kurs do euro, który wynosi 0,655957. 14 Przez lata sytuacja nie uległa zmianie. Rozwinęła się jedynie sieć małych lotnisk (około 50) ze względu na potrzeby stale rosnącej flotylli małych samolotów obsługującej ruch turystyczny, w tym coraz popularniejsze safari. Samoloty �118 Krystyna Kamińska przeszkodzie zainicjowanym w kraju procesom bardziej dynamicznego rozwoju ekonomicznego i większej demokratyzacji życia społecznego, stanęły wewnętrzne walki o władzę toczone w gronie dawnych liderów Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN – Mouvement d’Évolution Sociale de l’Afrique Noire)15, organizacji, która bezpośrednio przyczyniła się do uzyskania suwerenności państwowej. Niestabilność wewnętrznej polityki oraz trybalizm nie sprzyjały ani gospodarce kraju, ani wytworzeniu społecznej jedności, co (pośrednio) doprowadziło do narastania trwających przez lata niepokojów społecznych. Wytyczone w okresie kolonialnym granice Ubangi-Szari nie zostały poddane korekcie wraz z odzyskaniem niepodległości w latach 60. XX w.16 Granica z Sudanem sprzed przeszło stu lat pełniły rolę zarówno dostawców towarów, jak i obsługiwały transport pasażerski. W latach 90. XX w. podróżowanie po nielicznych utwardzonych drogach środkami transportu samochodowego było ciągle niebezpieczne nie tylko z powodu licznych rogatek pobierających od podróżnych opłaty za prawo przejazdu, ale przede wszystkim z braku kontroli państwa i jego administracji nad odległymi obszarami kraju. 15 Pierwszy prezydent David Dacko już w 1965 r. został pozbawiony władzy w wyniku zamachu dokonanego pod dowództwem Jeana Bedela Bokassy (swojego kuzyna). Z czasem Bokassa zdobył w kraju dużą popularność, mimo że zawiesił przyjętą jeszcze w 1959 r. konstytucję, a jego rządy stawały się coraz bardziej autorytarne. W 1972 kongres Ruchu Ewolucji Społecznej Czarnej Afryki (MESAN) nadał mu tytuł dożywotniego prezydenta. Jednak Jean Bedel Bokassa w swoich dyktatorskich zapędach posunął się jeszcze dalej i ustanowił w Republice Środkowoafrykańskiej cesarstwo. W 1976 r. obwołał się cesarzem Bo­ kassą I i przeszedł na islam. Jego rządy skończyły się wraz z powrotem pierwszego prezydenta. Bokassa został odsunięty od władzy w 1979 r. dzięki francuskiej operacji wojskowej Barracuda. Prezydentura Davida Dacko zakończyła się po dwóch latach, gdy doszło do kolejnego zamachu stanu. Wówczas władzę objął André Kolingba. Podobnie jak jego poprzednicy otoczył się od razu przed­ stawicielami swojej grupy etnicznej oraz zaprowadził rządy autorytarne. 16 Republika Środkowoafrykańska graniczy od północy z Czadem (1197 km), od zachodu z Kamerunem (797 km), od południa z Kongiem (467 km) i Demokratyczną Republiką Konga (1577 km). �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 119 przebiegała dalej wzdłuż obszarów, które już w latach 70 XIX w.17 znalazły się w orbicie angielskich wpływów. Kolonizacja Sudanu (najpierw egipska, a potem angielska) rozpoczęła się w II połowie XIX w. „W roku 1869 prowincja Ekwatoria została oficjalnie włączona do Sudanu, a prawie jednocześnie, bo w 1870 roku, podbity został Dar Fur. W ten sposób Sudan osiągnął granice zbliżone do współczesnych”18. W tamtym czasie zwłaszcza południowe rubieże Sudanu stanowiły dla Anglików dogodną bazę do dalszej penetracji niezbadanej jeszcze centralnej części kontynentu. Wzajemne relacje egipsko-brytyjskie i coraz większa dominacja Wielkiej Brytanii w tym rejonie Afryki spowodowały, że Sudan w 1899 r. stał się egipsko-brytyjskim kondominium, w którym nominalną władzę sprawował Egipt19, ale faktycznie należała ona do Brytyjczyków20. Dopiero proklamowanie w 1956 r. niepodległej Republiki Sudanu znacznie osłabiło wpływ Wielkiej Brytanii na dalsze losy tego nowego, suwerennego kraju. Dawny kolonialny podział Sudanu na rozwiniętą gospodarczo północ i zacofane ekonomicznie południe, który przez okres dominacji angielskiej administracji jeszcze mocniej podzielił społeczeństwo, został powielony w ramach nowotworzonych struktur niepodległego państwa. W efekcie narastające przez lata wzajemne animozje społeczne i doświadczana przez południowy region 17 Terytorium Ekwatorii oraz sułtanatu Dar Fur sąsiadowały z ziemiami Francuskiej Afryki Równikowej. 18 A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253. 19 W 1821 r. Egipt w wyniku udanego najazdu na obszar Sudanu pod­po­ rządkował sobie zarówno jego dobrze rozwinięte gospodarczo północne tereny, jak i południowe, dopiero stopniowo poznawane i anektowane przez Europejczyków. 20 Od czasu budowy Kanału Sueskiego Egipt coraz mocniej uzależnił się od Wielkiej Brytanii. �120 Krystyna Kamińska kraju asymetria gospodarcza szybko doprowadziły do konfliktu21. Dawne antagonizmy uwidoczniły się bardzo wyraźnie jeszcze w czasach kolonialnych, gdy nagle angielska administracja w 1946 r. dokonała połączenia obu regionów, podporządkowując jednocześnie południe kraju silniejszej gospodarczo i politycznie północy. Owo zespolenie dwóch tak różnych regionów kraju spowodowało naruszenie dotychczasowego kruchego status quo. Narastający konflikt był dodatkowo podsycany przez wyznawców religijnych każdej ze stron. W większości chrześcijańska społeczność południa oraz tamtejsi wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści) obawiali się arabizacji i islamizacji. Przedstawiciele południa jeszcze przed proklamowaniem niepodległości kraju, w 1955 r., zażądali własnej reprezentacji politycznej w jego nowym rządzie oraz regionalnej autonomii dla tej części kraju. Wobec niespełnienia tych żądań przez ówczesną władzę rozgorzała tzw. pierwsza wojna domowa. Jakkolwiek porozumienie w Addis Abebie zakończyło trwające od 1955 r. walki, to nie rozwiązało problemu. Po dziesięciu latach działania wojenne zostały wznowione. Konflikt zbrojny nazywany II wojną domową w Sudanie pochłonął w latach 1983–2005 dziesiątki ofiar, głównie przedstawicieli ludności cywilnej. Wzajemne represje z czasów I i II wojny domowej zostawiły na tyle trwały ślad w psychice zamieszkującej w Sudanie ludności, że nawet powstanie w 2011 r. nowego suwerennego państwa nie rozwiązało nabrzmiałej sytuacji. Sudan Południowy nie okazał się gwarantem pokoju w tej części Afryki. W okresie kolonialnym południe Sudanu było administrowane podobnie jak pozostałe kolonie Wielkiej Brytanii w tej części Afryki, np. Kenia czy Uganda. Natomiast północny region Sudanu bliższy był pod tym względem sąsiadującemu z nim Egiptowi i funkcjonował w kręgu kultury arabskiej i dominacji islamu w większości przejawów życia społecznego. 21 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 121 Granica, która dzieli (inny świat kultury, inna dominacja) Odmienne działania administracyjno-prawne nadające ostateczny kształt tak francuskim, jak i angielskim koloniom nie sprzyjały jakiejkolwiek konsolidacji ludności żyjącej na pograniczu obu rozłącznych sfer wpływów. Przeciwnie – granica utrwalała już istniejące różnice i podziały. Każda administracja kolonialna wprowadzała w Afryce inny model „koegzystencji” z ludnością tubylczą. Francuzi byli zwolennikami polityki asymilacyjnej, której towarzyszył (pozorny) brak rezerwy w stosunku do ludności tubylczej, natomiast Anglicy silnie zaznaczali wytworzony przez siebie dystans dzielący ich od autochtonów22. Jednocześnie każdy z tych modeli odcisnął swoje piętno, zmieniając w sposób nieodwracalny życie lokalnych społeczności. Oprócz narzuconej dominacji politycznej ze strony Francji czy Wielkiej Brytanii na podległych danej metropolii obszarach dokonano (zwykle sztucznego) z jednej strony rozdzielenia w miarę jednorodnych skupisk rdzennej ludności, z drugiej natomiast scalenia wielu „niezależnych grup etnicznych, które nie miały wspólnej historii, kultury czy też religii”23. Okres kolonialny nie sprzyjał jakiemukolwiek zbliżeniu ludności żyjącej po obu stronach granicy. Każda z kolonii pisała swoją własną historię. W Republice Środkowoafrykańskiej polityka kolonizacyjna dążyła do zespolenia zamieszkującej na jej obszarze ludności, 22 R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 214–215. 23 M. Meredith, Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011, s. 17. �122 Krystyna Kamińska chociaż była ona bardzo zróżnicowana pod względem etnicznym24. Wśród licznych zbiorowości zamieszkujących dawniej ten obszar, jedne rozwijały się, inne zaś zanikały. W kraju dominowała ludność grupy etnicznej Banda. Ponadto obok niej występowały duże skupiska ludu Baya-Mandja, Sara i Azande mające inne przypisanie etniczne25. Z tego powodu w Republice Środkowoafrykańskiej występują języki zarówno z rodziny nigro-kongijskiej, jak i nilo-saharyjskiej. Liczbę rodzimych języków szacuje się na ponad 60, w tym istnieje kilka odmian języka u ludu Banda. Wprowadzane przez Europejczyków nazewnictwo poszczególnych grup etnicznych wynikało bądź z wychwytywanych przez nich odmienności językowych, bądź były swoistą kalką określeń używanych przez tubylców w trakcie ich autoprezentacji. Odmienności językowe odegrały istotną rolę w historii i w zróżnicowaniu kulturowym poszczególnych grup etnicznych. Równie ważnym elementem różnicującym poszczególne zbiorowości było ukształtowanie terenu. Licznie wzniesienia: wyżyny Ubangi czy Bogno przyczyniły się zarówno do izolacji poszczególnych grup etnicznych, jak i w dużym stopniu do rozproszenia ich skupisk na tym bardzo słabo zaludnionym obszarze (na którym ludność dodatkowo została zdziesiątkowana przez łowców niewolników). Z kolei w zdecydowanie mniejszym stopniu pod koniec XX w. odczuwane było zróżnicowanie religijne ludności. Największą grupę stanowili zawsze wyznawcy rodzimych wierzeń (animiści), wśród których z czasem zaczęło przybywać chrześcijan, natomiast muzułmanów, głównie Fulanów, było zawsze niewielu (około 5%). Mniejsze liczebnie były społeczności: Dakwa, Togbo, Azande, Sara, Mboum, Monjombo, Ngbaka, Ngbandi, Nzakary, Bomitaba, Ngala, Mpangwe, Kako, Kreish, Laka i Yangéré czy wreszcie Fulanie, a wśród nich Bororo (Wodaabe). Odrębną grupę stanowią Pigmeje Aka i Babinga tworzący niewielkie zbiorowości łowiecko-zbierackie. St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. 25 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 65. 24 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 123 W efekcie działań unifikacyjnych podjętych przez francuską administrację26, w tym procesu alfabetyzacji dzieci autochtonów, którym to działaniom towarzyszyła nasilająca się chrystianizacja27, tamtejsza ludność, niezależnie od przypisania etnicznego, zaczęła się posługiwać we wzajemnych kontaktach językiem sango28 (wcześniej języka rodzimego ludu Banda), któremu po odzyskaniu niepodległości nadano status języka urzędowego obok języka francuskiego. Jednak elementem scalającym (wbrew intencjom administracji kolonialnej) była przede wszystkim wszelka aktywność ludności mająca na celu przeciwdziałanie kolonizacji 29. Wszelkie ruchy ludności tubylczej przeciwstawiające się kolonizacji (pośrednio) zmniejszały antagonizmy między poszczególnymi grupami etnicznymi. Inną politykę ludnościową (niż Francuzi w Republice Środkowoafrykańskiej) prowadziła w czasach kolonialnych administracja brytyjska. W Sudanie przede wszystkim zaniechano prób scalenia tak różnych od siebie obszarów Sudanu Północnego i Sudanu Południowego, podjętych jeszcze przez Egipt w latach 26 Już w 1912 r. wydano dekret, w którym zakazywano jakiejkolwiek alfabetyzacji dzieci ludności tubylczej w języku innym niż francuski. Potraktowano więc język jako jeden z instrumentów z jednej strony kolonizacji, z drugiej – unifikacji różnojęzycznych grup etnicznych. 27 W l894 r. została założona misja przez Ojca Prospera Augouarda pod wezwaniem Saint Paul des Rapides. Od tego czasu datuje się też rozpoczęcie procesu skolaryzacji dzieci ludności tubylczej. Y. Boulvert, Bangui 1889–1989, Paris 1989, s. 67–68. 28 Jedna z hipotez przyjmuje, że sango (dawniej nazywane dandi) był językiem mediacji jeszcze przed przybyciem Europejczyków, natomiast inna wskazuje, że ten język został wybrany przez ludność tubylczą zamieszkałą wzdłuż rzeki Ubangi do kontaktów z przybyszami z Europy. J. Gerbault, Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–50. 29 Zbrojne powstanie ludu Baja pod wodzą Kongo-wara wybuchło w 1928 r. Walki trwały aż do 1931 r. �124 Krystyna Kamińska 30. XIX w. Przeciwnie, rozpoczęto działania zmierzające do odcięcia północy od południa kraju poprzez tzw. politykę „closed districts”, by nie dopuścić do zjednoczenia, które mogłoby ponownie wzmocnić ruchy niepodległościowe zainicjowane niegdyś przez Madhiego30. W ten sposób utrwalano już istniejące wewnętrzne zróżnicowanie (etniczne, kulturowe, językowe i religijne31) kraju, które wynikało „z nakładających się od wieków fal migracyjnych ludności o odmiennych cechach fizycznych, językach i kulturach”32. Północ Sudanu w okresie kolonizacji zamieszkiwała głównie ludność arabska, na którą składają się zarówno zarabizowani autochtoni, jak i potomkowie ludów koczowniczych (pasterskich) wywodzący się z Arabii33. Mieszkańcy południa Sudanu byli natomiast o wiele bardziej zróżnicowani. Dzieliło ich nie tylko przypisanie do grupy etnicznej i rodziny, z której wywodził się ich język, lecz także miejsce długotrwałego osiedlenia. Mahdi, będąc przywódcą religijnym, zainicjował w 1881 r. powstanie, którego pośrednim celem było uwolnienie ziem ówczesnego Sudanu, zajętych przez Egipt. Starcia zbrojne przybrały charakter powstania religijno-wyz­ woleńczego. W latach 1881–1891 ugruntowała się władza Mahdiego, a następnie jego spadkobierców. Wielka Brytania coraz mocniej angażowała się w zakończenie rebelii, która była sprzeczna z jej interesami w tej części Afryki. A. Dzhantamirov, Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–260. 31 Islam wraz z podbojem Maghrebu w XVII w. przez Imperium Osmańskie zaczął się szybko rozprzestrzeniać w Afryce dzięki powielaniu mechanizmu włączania obcych w społeczność arabską. Odejście od pierwotnych wierzeń czy chrześcijaństwa dokonywało się poprzez asymilację kulturową, bo „islam tylko w niewielkim stopniu zmieniał życie rodzinne i tradycyjny styl życia miejscowej ludności”. J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 88. 32 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 45. 33 Tamże, s. 51–52. 30 �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 125 Przede wszystkim bowiem to uwarunkowania geograficzno-klimatyczne były podstawą narastania odmienności kulturowych34. W Sudanie południowym najliczniejszą grupę etniczną tworzą zbiorowości Dinka, z których najwięcej zamieszkuje w rozproszonych skupiskach z w prowincji Bahr al Ghazal. Mniejsze liczebnie są grupy etniczne Nuerów i Barów. Nie mniej od nich liczna jest także ludność grupy etnicznej Azande, żyjąca w Ekwatorii na pograniczu z Republiką Środkowoafrykańską35 i Ugandą. Znaczące różnice o charakterze społecznym zostały w tej części ówczesnego Sudanu dodatkowo pogłębione nierównomiernym rozwojem gospodarczym kraju. Większość bowiem swoich inwestycji Brytyjczycy lokowali na północy kraju. Dzięki temu zaczęły tam powstawać i rozwijać się silne ośrodki miejskie. Niezależnie od woli Brytyjczyków wspierany przez nich rozwój północnego Sudanu, głównie ekonomiczny, wpłynął na rozprzestrzenianie się języka arabskiego i umocnienie się islamu. Odmienny sposób traktowania przez metropolię obu regionów oraz niemożliwość przenikania wzajemnych treści kulturowych spowodował, że przez lata nasilały się istniejące antagonizmy. Granica, która rozdziela (ludzi i zwierzęta) Zbliżeniu ludności zamieszkującej pogranicze Republiki Środkowoafrykańskiej i dawnego Sudanu nie sprzyjało ani ukształtowanie terenu, ani rozproszone osadnictwo. (Francuska Wśród żyjących w Sudanie Południowym można wyróżnić zbiorowości o niewielkiej liczebności, m.in. Anouak, Bongo, Dadjo, Didinga, Kuku, Lokoya, Longarim, Lugbara, Madi, Mandari, Murle, Ndogo, Nyangatom, Shilluk, Toposa, Uduk, St. Smith, C. Levasseur, Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Większość grup etnicznych posługuje się językami z rodziny nilo-saharyjskiej. 35 J. Mantel-Niećko, M. Ząbek, op. cit., s. 53–54. 34 �126 Krystyna Kamińska administracja kolonialna w swoich sprawozdaniach słanych do Paryża podawała, że obszar 170 000 km 2 wzdłuż ówczesnej granicy Sudanu egipsko-angielskiego to całkowite odludzie przez nikogo niezamieszkałe). Nawet po odzyskaniu niepodległości i zwiększeniu mobilności ludności niewiele się na tych obszarach zmieniło. Wypiętrzony obszar wyżynny (powyżej 1300 m n.p.m.) grzbietu, którym biegnie linia graniczna nie ułatwiał kontaktów między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem. W masywie tym brakuje naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Teren obniża się jedynie na obu krańcach granicy, w tym granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z Czadem i Sudanem, oraz przy granicy Republiki Środkowoafrykańskiej z obecną Demokratyczną Republiką Konga i Sudanem Południowym. Wyżyna stanowi naturalną barierę, która prawdopodobnie spowodowała, że po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne i to w znacznym od niej oddaleniu. Innym uwarunkowaniem geograficznym, które nie sprzyjało zbliżeniu ludności po obu stronach granicy były rzeki biorące swój początek na wyżynie (dzielącej obecnie Sudan i Sudan Południowy od Republiki Środkowoafrykańskiej), które spływały albo po jednej, albo po drugiej stronie granicy. Niektóre z nich nadal mają charakter okresowy, zanikając podczas pory suchej. Owe anomalie (hydrologiczne) utrudniają podjecie jakiejkolwiek aktywności rolniczej na tym obszarze. Obszar na styku granicy Czadu i Sudanu z Republiką Środkowoafrykańską porasta roślinność typowa dla sawanny trawiastej, dalej na południe zmieniając się w sawannę drzewiastą, która przekształca się w las tropikalny na granicy między obecnym Sudanem Południowym, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Prawie cały obszar przygraniczny z Sudanem Południowym jest ciągle �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 127 niezamieszkały36, a większe ośrodki miejskie (z jednej i z drugiej strony granicy) są oddalone od siebie o kilkaset kilometrów. Dodatkowo na obszarze 1700 km2 bezpośrednio graniczącym z obecnym Sudanem (w odległości 90 km od granicy), jeszcze w czasach kolonialnych, bo w 1933 r. utworzono Park Narodowy AndréFelix37. Po odzyskaniu niepodległości przez Republikę Środkowoafrykańską w 1960 r. utrzymano dotychczasowe status quo tego parku. Po drugiej stronie granicy Park Narodowy André-Felix styka się z podobnym parkiem narodowym w Sudanie. Jednak sudański Park Narodowy Radom został założony dużo później (w 1980 r.) i zajmuje mniejszą powierzchnię, aczkolwiek rozpościera się na terenie bardziej zróżnicowanym tektonicznie. Tym co łączy oba parki narodowe jest kłusownictwo osiągające coraz większe rozmiary, wyniszczające głównie tamtejszą faunę. Polowania na dziką zwierzynę stają się też codzienną praktyką ludności zamieszkującej w otulinie obu parków, bo handel mięsem przynosi znaczne profity. Granica, która nie dzieli Na obu krańcach tych bezludnych połaci ziemi ciągnących się wzdłuż środkowej części granicy między Republiką Środkowoafrykańską a Sudanem zamieszkiwały od dawna grupy etniczne, które już w okresie kolonialnym zostały poprzez nią sztucznie podzielone. Na północy, u zbiegu granic Czadu, Sudanu i RepuW Republice Środkowoafrykańskiej prawie nie występuje osadnictwo we wschodniej części prowincji Haute-Kotto i północno-wschodniej Haute-Mbomou. Obie prowincje graniczą z Ekwatorią na terenie Sudanu Południowego. 37 W parku objęto ochroną zarówno faunę, jak i florę, zakazując wyrębu na obszarze sawanny drzewiastej oraz tworząc ścisłe rezerwaty chroniące tamtejszą zwierzynę, w tym słonie, żyrafy, hipopotamy i lamparty. 36 �128 Krystyna Kamińska bliki Środkowoafrykańskiej nieprzyjazny, wyżynny krajobraz powoli łagodnieje wraz z obniżeniem terenu. Na tym właśnie obszarze, po obu stronach granicy obecnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej, zamieszkują niewielkie liczebnie grupy etniczne: Sara oraz Gbaya (określana też mianem Kpala). Ludność Sara zamieszkała w okolicach Baguiro, kultywuje od wieków swoje wojenne tradycje, natomiast Gbaya to społeczność lokalna wyznająca islam i posługująca się językiem Gula. Na tamtym terenie występują też pomniejsze wspólnoty (około 13 tys.) posługujące się językiem Yulu (Youlou). Natomiast na przeciwległym krańcu dawnej granicy z Sudanem (obecnie z Sudanem Południowym), niedaleko granicy z Demokratyczną Republiką Konga (niegdyś z Zairem) rozpościerają się tereny zamieszkałe przez lud Azande. Pomniejsze rdzenne skupiska zbiorowości przynależnych do tej grupy etnicznej są rozsiane zarówno na obszarach znajdujących się w Sudanie Południowym, jak i w Republice Środkowoafrykańskiej. Od dawna zamieszkiwali oni w Sudanie w prowincji Ekwatoria, i w rejonie Mogalla, w dystrykcie Yei. Z kolei w Republice Środkowoafrykańskiej żyją na terenie prefektury Haute-Mbomu w rejonie Obo i Zémio38. Przedstawiciele tej grupy etnicznej albo pozostali wyznawcami rodzimych wierzeń (animiści), albo przyjęli chrześcijaństwo. Azande posługują się językami z grupy adamawa-ubangi należącymi do rodziny nigro-kongijskich. Jakkolwiek wytyczona niegdyś granica rozdzieliła administracyjnie wyżej opisane grupy etniczne, nie brano bowiem wówczas pod uwagę ich wielowiekowego rozmieszczenia przestrzennego, to de facto pozostały one nadal ze sobą zespolone. Ich wzajemnym kontaktom sprzyjały uwarunkowania geograficzne i klimatyczne. Przebiegająca przez rdzenne obszary granica nigdy w sposób naturalny 38 P. Kalck, Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992, s. 92. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 129 nie przedzielała ich ziem. Wytyczona i naniesiona na mapach granica między (Ubangi-Szari), a potem Republiką Środkowoafrykańską i Sudanem miała charakter raczej umowny niż była rzeczywistym pasem granicznym dzielącym oba państwa. Zwłaszcza ludność Azande przenikała przez nią leśnymi (szybko zarastającymi) ścieżkami. Pozorna normalizacja (w Republice Środkowoafrykańskiej) W 1994 r. w Republice Środkowoafrykańskiej panowała jeszcze powszechna euforia. Świętowano kres kolejnych rządów autorytarnych André Kolingby39 i rocznicę pierwszych wolnych wyborów prezydenckich i parlamentarnych. Wybrany w 1993 r. prezydent Ange-Félix Patassé nie tylko budził społeczne nadzieje na przywrócenie swobód obywatelskich, lecz także był postrzegany jako osoba, której rządy wreszcie doprowadzą do poprawy gospodarczej w kraju. Podjęte przez niego działania naprawcze zredukowały administrację państwową (w 1995 r. przyjęto nową konstytucję). Rzadko słychać było pogłoski, że od miesięcy, które upłynęły od czasu wyborów prezydenckich, administracja państwowa różnych szczebli nie otrzymuje wynagrodzenia. W wolno toczącym się codziennym życiu, czy to w Bangi, czy w oddalonych od niej prowincjach: Vakaga i Haute Kotto zupełnie nie odczuwało się zagrożenia, które mogła przynieść tocząca się od ponad 10 lat za wschodnią granicą państwa wojna domowa André Kolingba dokonał w 1981 r. zamachu stanu. Ustanowił siebie prezydentem kraju oraz wznowił represje wobec wszelkich przejawów demokracji, w tym zawiesił konstytucję i rozwiązał parlament oraz zdymisjonował rząd. Dopiero pod presją międzynarodowej opinii, w tym głównie Francji, przywrócił urząd premiera i zalegalizował system wielopartyjny. W 1993 r. zmuszono go do rozpisania powszechnych wyborów. 39 �130 Krystyna Kamińska w Sudanie. Republika Środkowoafrykańska była skoncentrowana na własnych problemach. Przedstawiciele jej władz nie brali udziału w żadnych uzgodnieniach w sprawie Sudanu i w próbach normalizacji stosunków między oboma zwaśnionymi stronami. Nie przyłączyła się także do inicjatywy przywódców Erytrei, Etiopii, Ugandy oraz Kenii, którzy pod egidą Międzynarodowej Organizacji Rozwoju (IGAD) w 1993 r. podjęli działania w kierunku uśmierzenia walk w Sudanie i wypracowania pokojowego rozwiązania konfliktu. Pozostając ciągle w silnym powiązaniu z francuską polityką zagraniczną, przedstawiciele jej władz nie podejmowali żadnych kroków, by włączyć się w działania krajów będących niegdyś w orbicie wpływów brytyjskich. Francuski kontyngent wojskowy nadal stacjonował w Republice Środkowoafrykańskiej, chociaż oficjalnie francuscy żołnierze opuścili ten kraj cztery lata wcześniej. Francuzi ciągle stanowili też najliczniejszą grupę cudzoziemców. Spore ich grono mieszkało w Bangi jako rezydenci. Od wielu lat polityka dotycząca relacji w stosunkach bilateralnych Francji z krajami utworzonymi w dawnych francuskich terytoriach kolonialnych wpływała w istotny sposób na funkcjonowanie tych ostatnich na arenie międzynarodowej. Doktryna françafrique zapoczątkowana jeszcze przez prezydenta Charlesa de Gaulle’a była kontynuowana (z pozytywnym skutkiem) przez jego następców40. Świadczą o tym późniejsze francuskie interwencje zbrojne41. 40 Objęcie prezydentury przez Valéry’ego Giscarda d’Estainga wprowadziło istotne zmiany w relacjach nie tylko francusko-afrykańskich, ale także Francji i Republiki Środkowoafrykańskiej. O jego relacjach z Jean Bedelem Bokassą wielokrotnie rozpisywała się francuska prasa, bulwersując niejednokrotnie francuską opinię publiczną. Ojciec Valéry’ego Giscarda d’Estainga pełnił funkcję administratora kolonialnego w Ubangi-Szari. 41 Misja Sangaris podjęta podczas wojny domowej czy Barracuda detronizująca Bokassę. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 131 Konflikt w Sudanie jakby nie dotyczył Republiki Środkowoafrykańskiej, chociaż walki toczyły się tuż za sąsiednią granicą. Nawet uchodźcy z Sudanu, szukając schronienia, podążali w innych kierunkach niż ku leżącemu przy ich wschodniej granicy państwu. Z tego względu w Republice Środkowoafrykańskiej nie stworzono obozów dla sudańskich uchodźców, a pomoc humanitarna, która była kierowana do Sudanu (m.in. ze względu na tamtejszą klęskę głodu w 1991 r.), omijała też Republikę Środkowoafrykańską jako pośredni etap dotarcia do granicy, nie traktując go jako kraju tranzytowego. Przedłużający się w kraju kryzys ekonomiczny spowodował, że nawet prezydent wybrany w wolnych wyborach zaczął faworyzować przedstawicieli własnej grupy etnicznej, zmniejszając jednocześnie zakres swobód obywatelskich. Kolejne niepokoje społeczne były już tylko kwestią czasu. Prezydent Ange-Félix Patassé zaczął powracać do dawnych praktyk swoich poprzedników. Utworzone przez niego „formacje milicyjne oparte na członkach grup etnicznych z północy kraju, a także najemnikach libijskich i kongijskich”42 zaczęły zagrażać stabilności wewnętrznej kraju. W tej sytuacji wsparcie, którego początkowo udzielała Francja prezydentowi Republiki Środkowoafrykańskiej, nie zapobiegło w dalszej perspektywie upadkowi państwa. Opis dalszych losów państwowości oraz wojny domowej w Republice Środkowoafrykański nie ma bezpośredniego związku z treścią artykułu (krótki rejestr znaczących wydarzeń zamieszczono w przypisie43). B. Popławski, Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego prze­ zwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze” 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 2. 43 W 2003 r. władzę w wyniku kolejnego zamachu stanu objął François Bozizé. W 2005 r. zaczęło rosnąć napięcie społeczne w wyniku starć z przeciwnikami prezydenta, co w konsekwencji doprowadziło do wybuchu wojny domowej, bo wyciszone wcześniej konflikty na tle etnicznym i religijnym znów się odrodziły. 42 �132 Krystyna Kamińska Zamiast zakończenia (perspektywa neokolonialna) Przedstawione poniżej epizody stanowią najlepszą ilustrację z jednej strony postkolonialnych relacji wewnątrzetnicznych, z drugiej natomiast ukrytego świata pogranicza Republiki Środkowoafrykańskiej i ówczesnego Sudanu. Najlepiej oddaje to tytuł artykułu Co pozostało z afrykańskich granic44 autorstwa Anni-Cécile Robert zamieszczonego na łamach „Le Monde diplomatique”. Wówczas na mocy dwustronnego porozumienia między Republiką Środkowoafrykańską a Republiką Południowej Afryki na terytorium kraju pojawiły się obce wojska. W 2013 r. rządzący przez 10 lat prezydent został obalony w wyniku rebelii zapoczątkowanej przez Michela Djotodię. Nowe władze nie miały ani poparcia społeczności lokalnych, ani uznania międzynarodowego. Do Republiki Środkowej Afryki wysłano zbrojny kontyngent, który miał wspierać stabilizację państwa i pomóc w jego normalizacji. Działania podjęte na wniosek Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej (ECCAS) niewiele jednak pomogły, bo kryzys polityczny nadal się pogłębiał. Michel Djotodia ustanowił siebie prezydentem kraju, mając poparcie grupy rebeliantów Seleka. W 2013 r. Rada Bezpieczeństwa ONZ autoryzowała rezolucję zezwalającą, by połączone siły Unii Afrykańskiej i Francji rozdzieliły walczące strony. Wsparcia dla francuskiej misji Sangaris udzielił polski kontyngent wojskowy. W 2014 r. Michel Djotodia podał się do dymisji na szczycie Wspólnoty Gospodarczej Państw Afryki Środkowej w Czadzie. Oświadczył jednak, że będzie pełnić obowiązki prezydenta do 2015 r. W 2014 r. ustanowiono misję pokojową pod auspicjami ONZ (około 12 tys. żołnierzy). Rozpoczęto proces pokojowy – pełniącym obowiązki prezydenta została Catherine Samba-Panza. W 2016 r. odbyły się wybory prezydenckie. Na urząd prezydenta wybrany został Faustin-Archange Touadéra. 44 A-C. Robert, Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 133 Epizod I W Safari bierze udział członek rodziny byłego cesarza Bokassy. Społeczność dwóch okolicznych wiosek, z których mężczyźni zostali zatrudnieni do pomocy w obozie (z którego wyrusza się na polowania) nagle porzucają pracę i znikają w momencie, gdy widzą jego przyjazd na teren obozu. Gość (osoba dość młoda, ubrana sportowo, której wysoki wzrost świadczy o przypisaniu do konkretnej grupy etnicznej), wita się ze swobodą Europejczyka (wiadomo, że ukończył studia we Francji) z pozostałymi uczestnikami Safari i, przepraszając, odchodzi do jednego z bungalowów. Gość po 20–30 minutach wraca przebrany w uroczysty strój – długa do ziemi suknia przetykana złotą nicią i czapka przypominająca furażerkę – i siada na werandzie. W tej samej chwili jedną i drugą drogą prowadząca do obozu zbliżają się dwa odrębne korowody złożone z miejscowej ludności. W każdym z nich kroczyli mieszkańcy innej wioski, równie odświętnie ubrani, jak nasz gość, chociaż odziani mniej strojnie. Obie grupy zatrzymały się w niedużej odległości od naszego gościa. Potem każdy z przybyłych po lekkim jego skinieniu zaczynał się z nim witać, oddając mu honor pozycją przypominającą lekki ukłon. Wyraźnie dostrzegalna była hierarchia wśród witających. Najpierw mężczyźni w sile wieku, potem starsi, na końcu kobiety. Wśród witających nie ma dzieci. Nasz gość robi wrażenie osoby nawykłej do takich powitań, zupełnie go nie dziwi sytuacja (nie widać zmieszania na jego twarzy). Po zakończonej ceremonii powitalnej mieszkańcy obu wiosek odchodzą w bardzo radosnym nastroju. Europejczycy są zaszokowani całą sytuacją i lekko zdziwieni. Gość – przeciwnie – sprawiał wrażenie jakby to była dla niego bardzo naturalna sprawa. Zapytany o sytuację, której byliśmy świadkami kilka godzin wcześniej, swobodnie odpowiada, że gdyby odmówił im takiego powitania, po prostu obraziłby całą wioskę. �134 Krystyna Kamińska Epizod II Sąsiedni obóz, w którym również przebywali uczestnicy safari, nagle wypełnił się rozkrzyczanym tłumem obcych ciemnoskórych mężczyzn. Język, którym między sobą rozmawiali, to nie był sango. Błyskawicznie każdemu z Europejczyków wydarto myśliwską broń. Wobec wszystkich napastnicy zachowywali się dość obcesowo, zgromadziwszy ich wcześniej na werandzie, na której jadano posiłki. Nikt nie mógł się nigdzie ruszyć bez obstawy. W stosunku do kobiet byli wyjątkowo niegrzeczni. Efekt zastraszenia był skuteczny – wszyscy biernie poddali się ich rozkazom. Jeden z przybyłych mężczyzn, wspomagany przez mieszkańca obok leżącej wioski (który nieźle władał językiem francuskim, ale był równie przerażony co Europejczycy) łamaną francuszczyzną poinformował, że przyjechali na polowanie i w związku z tym rekwirują samochody. Potem grupa się podzieliła. Większość przybyłych odjechała. Zostali tylko strażnicy z rosyjską bronią automatyczną. Napastników obawiali się nie tylko Europejczycy, lecz także lokalna ludność. Mieszkańcy obu sąsiadujących z obozem wiosek „zapadli się pod ziemię”. Natomiast napastnicy zupełnie nie obawiali się jakiejkolwiek interwencji zbrojnej lub tego, że ktoś przyjdzie z pomocą Europejczykom „uwięzionym” w obozie, a nawet pozwolili na codzienny radiowy kontakt z Bangi. (Jest to wymóg uzasadniany potrzebą bezpieczeństwa, by w sytuacji zagrożenia mogła zostać udzielona pomoc). Dowódca francuskiego kontyngentu odmówił pomocy, ponieważ do jego obowiązków nie należała walka z lokalnymi watażkami. Administracja państwowa tłumaczyła natomiast niemożność przysłania gwardii narodowej z Bangi koniecznością utrzymania w stolicy porządku i radziła zastosować się do rozkazów przywódcy owej uzbrojonej grupy. Brak było jakiegokolwiek zainteresowania losem Europejczyków pod granicą z Sudanem. Przez kilka dni wokół obozu było słychać strzały. Potem nagle ucichły i napastnicy wrócili do obo- �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 135 zu. Wozy były pobrudzone krwią zwierząt, gdzieniegdzie walały się resztki obdartego ze skóry mięsa. Równie nagle jak się pojawili, napastnicy zniknęli. Potem okazało się, że to nie byli kłusownicy, lecz „sudańska partyzantka” uzupełniająca swoje zapasy żywności, ponieważ tereny po sudańskiej stronie zostały już przetrzebione. Jeszcze przez jakiś czas ta i inne grupy uczestniczące w safari znajdowały ślady tamtego polowania. Bibliografia Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Des frontières en Afrique du XII au XXème siècle, Paris 2005. Dzhantamirov A., Powstanie Mahdiego w Sudanie w latach 1881–1898, „Forum Politologiczne” 2009, t. 9, s. 253–261. Gerbault J., Utilisation des langues et attitudes: la montée du sango. „Bulletin du Réseau des observatoires du français contemporain en Afrique noire” t. 7 (1987–88), s. 25–51. Josselin Ch., La coopération française et la présence de la France en Afrique, „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne” 2013, t. 4, s. 59–65. Kalck P., Histoire Centrafricaine. Des origines, Paris 1992. Mantel-Niećko J., Ząbek M., Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Meredith M., Historia współczesnej Afryki. Pół wieku niepodległości, Warszawa 2011. Popławski B., Republika Środkowoafrykańska. Kryzys i próby jego przezwyciężenia, „Infos. Zagadnienia społeczno-gospodarcze”, 2014, t. 9, nr 14 (174), s. 1–4. Robert A-C., Que reste-t-il des frontières africaines, „Le Monde diplomatique” (2012), Décembre, s. 14–15. Smith St., Levasseur C., Atlas de l’ Afrique, Paris 2005. Ząbek M., Sudan. Refleksje na temat podziału państwa i polskich studiów sudanologicznych, w: W. Cisły, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan. Bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012. �136 Krystyna Kamińska Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Kilka uwag o sytuacji na pograniczu ówczesnego Sudanu i Republiki Środkowoafrykańskiej w ostatniej dekadzie XX wieku z pozycji quasiinsidera Streszczenie Granica pomiędzy Republiką Środkowoafrykańską a dzisiejszymi Sudanem i Sudanem Południowym ma ponad 1000 km długości. Została wytyczona jeszcze z czasów kolonialnych i rozdzielała strefy wpływów francuskiej i angielskiej metropolii. Wypiętrzony grzbiet wyżynny, którym biegnie linia graniczna zawsze utrudniał wzajemne kontakty. Brakuje tam naturalnych przejść pozwalających na swobodne przemieszczanie się ludności. Z tego powodu po obu stronach wielokilometrowej granicy zamieszkiwały zupełnie ze sobą niespokrewnione grupy etniczne. Jedynie na południu społeczność Azande żyje po obu stronach granicy. W powiązaniu z wieloletnim oddziaływaniem odmiennych wpływów francuskich i angielskich granica nadal dzieli oba kraje. Być może dlatego wojna tocząca się w Sudanie była prawie niewyczuwalna po stronie Republiki Środkowoafrykańskiej pod koniec lat 90. XX w. Słowa kluczowe: Afryka, Republika Środkowoafrykańska, Sudan, Sudan Południowy, granice, etniczność. �Kilka uwag o sytuacji na pograniczu... 137 Some remarks on the situation on the borderland of Central African Republic and Sudan in the last decade of the 20th century from the quasi-insider position Summary The boudary between Central African Republic and nowadays Sudan and Southern Sudan is over 1 000 km long. It is dated back to the days of Berlin Conference in 1885, when it limited the areas of interest of colonial France and Great Britain. Easy-to-travel areas (over this frontier) are located only in the far northern and in the far southern part of it. Only in these two sections it comes to merge tribes from CAR and Sudan. These tribes have very different past, but are ethnically similar. However, in 1994, this boundary was still present, the Sudanese Civil War was barely seen on the other side of the frontier. Key words: Africa, Central African Republic, Sudan, Southern Sudan, boundaries, ethnicity. ��JOANNA BAR PRZYSTĄPIENIE REPUBLIKI SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAST AFRICAN COMMUNITY, EAC): GENEZA I PRZEBIEG PROCESU AKCESYJNEGO Wstęp 15 kwietnia 2016 r. prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC) podpisali traktat akcesyjny. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam (Tanzania)1. Dr hab. Joanna Bar, prof. UP – Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, Katedra Stosunków Międzynarodowych, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community [29.06.2016], por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, http://www.eac.int/ 1 �140 Joanna Bar Przyjęcie Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej stało się możliwe w wyniku decyzji podjętej 2 marca tego samego roku na szczycie w Arushy (Tanzania), na którym szefowie państw i rządów na podstawie opinii Rady Ministrów Wspólnoty, zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC2. Wydarzenia te pomyślnie zakończyły trwający niespełna pięć lat okres akcesyjny, gdyż prezydent Salva Kiir oficjalnie zaczął ubiegać się o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej jesienią 2011 r., w niespełna cztery miesiące po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości. Wspólnota Wschodnioafrykańska, regionalna organizacja międzyrządowa, której członkami, poza Sudanem Południowym, są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania należy do najmłodszych organizacji subregionalnych w Afryce, a zarazem najbardziej zaawansowanych we wprowadzaniu w życie procesów integracyjnych3. Siedziba organizacji znajduje się w Arushy. Traktat założycielski Wspólnoty został podpisany 30 listopada 1999 r., zaś wszedł w życie 7 lipca 2000 r., po ratyfikacji przez trzy państwa założycielskie: Kenię, Ugandę i Tanzanię. W 2007 r. do Wspólnoty przystąpiły Rwanda i Burundi. Głównym celem organizacji jest dążenie do budowy zamożnej, konkurencyjnej, bezpiecznej, stabilnej i zjednoczonej politycznie Afryki Wschodniej, zaś misją: „poszerzenie i pogłębienie integracji ekonomicznej, politycznej, społecznej i kulturalnej w celu poprawy jakości życia mieszkańców sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 2 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/state­ ments/20160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-commu­ nity-heads-state (dostęp: 22.06.2016). 3 Por. W. Lizak, Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012, s. 425. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 141 Afryki Wschodniej poprzez zwiększenie konkurencyjności, wartości dodanej produkcji, handlu i inwestycji”4. Wspólnota promuje cztery filary integracji: unię celną, wspólny rynek, unię monetarną i – w przyszłości – federację polityczną. Protokół o utworzeniu unii celnej został podpisany w roku 2004, unia celna weszła w życie na okres przejściowy w 2005 r., a w pełni obowiązuje od 2010 r. Protokół o utworzeniu wspólnego rynku podpisany został w roku 2009, zaś wszedł w życie w 2010 r.5 Obecnie prowadzone są prace nad wprowadzeniem w życie planów utworzenia Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej (East African Monetary Union, EAMU) – określanej jako trzeci etap integracji EAC. Protokół o jej utworzeniu został podpisany 30 listopada 2013 r. w Kampali (Uganda), podczas 15 szczytu przywódców państw EAC, zaś protokół o utworzeniu wspólnej waluty – na wzór europejskiego euro – oraz wspólnotowego banku centralnego podpisano w grudniu 2013 r.6 24 czerwca 2014 r. Tanzania, jako pierwszy kraj Wspólnoty, ratyfikowała protokół o utworzeniu Wschodnioafrykańskiej Unii Walutowej, rozpoczynając tym samym proces przygotowawczy do przyjęcia jednolitego systemu walutowego, co zostało przewidziane na rok 20247. Cyklicznie opracowywane są wspólne strategie rozwoju gospodarczego, obecnie obowiązuje czwarta z kolei strategia rozwoju, przewidziana na About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). Źródło: History of the EAC - Milestones in the EAC Integration Process, http:// www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­article&id=44&Itemid =54&limitstart=1 (dostęp: 21.02.2014). 6 M. Świderski, EAC: Nowy etap integracji regionalnej, źródło: http://www. pcsa.org.pl/products/nowy-etap-integracji-wewn%C4%85trz-eac/ (dostęp: 1.04.2014). 7 Tanzania Becomes First Partner State to Ratify EAC Monetary Union Protocol, źródło: http://www.eac.int/index.php?option=com_content&view=­ article&id=1601:-tanzania-becomes-first-partner-state-to-ratify-eac-monetaryunion-protocol&catid=146:press-releases&Itemid=194 (dostęp: 3.07.2014). 4 5 �142 Joanna Bar lata 2011–2016 (The East African Community Development Strategy for the period 2011/12–2015/16)8. Konsolidacja gospodarcza, oprócz unii celnej, wspólnego rynku i unii walutowej, uwzględnia także plany rozbudowy infrastruktury (zwłaszcza w zakresie energetyki), opartej na solidnych założeniach ekonomicznych, która przyczynić się ma do pobudzenia wzrostu gospodarczego krajów partnerskich oraz rozwoju sektora usług (m.in. bankowości, ubezpieczeń). Współpraca z EAC daje nowemu członkowi, uboższemu od swych południowych sąsiadów, wielką szansę rozwoju gospodarczego i stabilizacji politycznej. Sudan Południowy oprócz bogatych złóż ropy naftowej i zasobów wodnych wnosi jednak Wspólnocie pokaźny bagaż problemów politycznych, zarówno konfliktów wewnętrznych, jak i nierozwiązanych problemów międzynarodowych, ze sporami granicznymi z Republiką Sudanu (Północnego) na czele. Dla wielu komentatorów decyzja o przyjęciu Suda­ nu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zwią­zana była z wielkim ryzykiem dla jej stabilności i utrzymania dotychczasowego tempa procesów integracyjnych. Stała się jednak faktem, dlatego też celem niniejszego artykułu jest próba odpowiedzi na pytania o przyczyny i potencjalne skutki tej ryzykownej dla wielu decyzji o tak szybkim zakończeniu procesu akcesyjnego. Prezentowana analiza, skrótowe studium przypadku, dotyczy także historycznych przesłanek współczesnego ciążenia Sudanu Południowego w stronę swych południowych sąsiadów. Proces ten – jak będę się starała wykazać – nie rozpoczął się wraz z uzyskaniem niepodległości w 2011 r., lecz ma swoje źródła w wielowiekowych związkach etnicznych i historii wspólnych kontaktów, 8 4th EAC Development Strategy (2011/12–2015/16) Deepening and Accelerating Integration, August 2011, źródło: http://www.eac.int/news/index. php?option=com_docman&task=doc_download&gid=294&Itemid=70 (dostęp: 15.07.2014). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 143 które, nawiązują do rzeczywiście istniejących powiązań, współcześnie doprowadziły do nowych przetasowań geopolitycznych w regionie. Podstawę źródłową niniejszego tekstu stanowią materiały pozyskane ze źródeł i opracowań zamieszczonych w Internecie, w tym przede wszystkim dane dostępne na oficjalnej stronie Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (http://www.eac.int/) oraz opracowania opublikowane przez Sudan Tribune (http://www.sudantribune. com) – portal redagowany w języku angielskim (od 2011 r. także w języku arabskim) przez zespół niezależnych sudańskich i zagranicznych dziennikarzy i redaktorów, w celu promowania pluralistycznych informacji i otwartej debaty na temat Sudanu9. I. Sudan Południowy – geneza dążeń niepodległościowych i najważniejsze problemy nowo powstałego państwa W VI w. region obu dzisiejszych państw sudańskich poddany był wpływom chrześcijaństwa, a w następnym stuleciu islamu, którego podboje zerwały jego bliskie kontakty z cywilizacją chrześcijańską. Wpływy arabskie zatrzymały się jednak na linii bagien sudd10 uniemożliwiających żeglugę po rozległych rozlewiskach Nilu, włączając trwale północ Sudanu do świata muzułmańskiego i pozostawiając południe w granicach wpływów Afryki Subsaharyjskiej, jej odmiennych kultur i tradycyjnych religii. About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016); mimo identycznej nazwy, portal ten nie ma związku z dziennikami o tej nazwie, dystrybuowanymi w Chartumie i Jubie. 10 Por. M. Ząbek, Zróżnicowanie etniczne [w:] J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 34. 9 �144 Joanna Bar Współczesny Sudan Południowy stworzyły trzy historyczne prowincje: Ekwatoria, Bahr El Ghazal, Górny Nil. Żyły tam ludy nilockie: plemiona Dinka, Nuer, Luo oraz mieszkające na pograniczu obu stref, północnej i południowej, plemiona Szylluk11. Wszystkie posiadały podobne cechy rasowe, lingwistyczne i kulturowe; tworzyli je tradycyjni pasterze (pozostawiający rolnictwo w rękach kobiet), którzy rozwinęli umiejętności przetrwania w trudnym klimacie okołorównikowym, z naprzemiennie występującymi suszami i powodziami12. Gdy w 1821 r. Sudan został podbity przez Egipt, w praktyce okupowana była jedynie jego północna część, gdyż bagna sudd jeszcze przez kilka dziesięcioleci stanowiły skuteczną zaporę przed podbojem południa i przekraczane były jedynie przez pojedyncze wyprawy handlarzy niewolnikami, kością słoniową i złotem. Oficjalnie w latach 1899–1955 Sudan stanowił kondominium anglo-egipskie i to właśnie Brytyjczycy wywarli większy wpływ na rozwój jego południowej części niż Arabowie. Północ i południe otrzymały dwa odrębne systemy edukacyjne i administracyjne13. Na północy jako urzędowy obowiązywał język arabski. Na południu – angielski, z uwzględnieniem (na poziomie szkolnictwa podstawowego) języków mniejszości etnicznych. Chcąc chronić prawa mniejszości i zapobiec islamizacji południa, Brytyjczycy utrwalili podziały także w zakresie różnic w rozwoju gospodarczym. Elementy wpływów arabskich likwidowano środkami administracyjnymi, m.in. poprzez zakaz używania arabskich imion i strojów, ograniczano przemieszczanie się ludności14. Akcentując podziały i odmienności grup etnicznych kolonizatorzy sprawili, że ich polityka ponosi przynajmniej częściową odpowiedzialność Tamże, s. 53–54. Z. Komorowski, Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994, s. 103–111. 13 R. Łoś, Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013, s. 35. 14 B. Czyż, Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972, s. 106. 11 12 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 145 za wieloletnią wojnę domową w Sudanie, stanowiąc ważną przesłankę konfliktów, które wybuchły w okresie po odzyskaniu niepodległości. Warto jednak pamiętać, iż walki w Sudanie pomiędzy muzułmanami z północy a chrześcijanami i animistami z południa toczyły się jeszcze w okresie przedkolonialnym, gdy Arabowie łapali pasterzy z plemion Dinka i Nuer i sprzedawali handlarzom niewolników. Odzyskanie niepodległości w 1956 r. nie przyniosło Sudanowi pokoju, siłą utrzymywanego dotąd przez Anglików. Sudan wszedł w niepodległość jako największy kraj w Afryce niejednolity zarówno pod względem etnicznym, jak i religijnym. Najprościej ujmując, dzielił się na: arabsko-muzułmańską Północ (70% mieszkańców) oraz chrześcijańskie (5%) i animistyczne (25%) Południe15. W Sudanie obserwowano procesy typowe dla Afryki w okresie postkolonialnym, gdzie nowo powstałe państwa w momencie walki o niepodległość zjednoczone pod hasłami narodowowyzwoleńczymi, po jej zakończeniu najczęściej nie potrafiły zrealizować głoszonych uprzednio haseł demokratycznych – regułą były przewroty, po których władzę obejmowali wojskowi. Prawidłowości te wystąpiły także w Sudanie. Po odzyskaniu niepodległości postulowana jedność została zastąpiona walką o wpływy, zaś kolejne przewroty przyspieszane były problemami ekonomicznymi wynikającymi ze złych decyzji władz. W sumie Sudan doświadczył trzech przewrotów, przedzielonych dwoma krótkimi okresami rządów parlamentarnych. Tzw. problem południa trwał nieprzerwanie przez wszystkie dekady niepodległości, utrudniając rozwój ekonomiczny kraju. W porównaniu z państwami Afryki Subsaharyjskiej w konflikcie sudańskim ważniejsza była kwestia religii niż plemienna. W walkach z południem 15 R. Łoś, Konflikty w Sudanie…, s. 32. �146 Joanna Bar oba czynniki – religijny i plemienny – nałożyły się jednocześnie. Konflikt rozpoczął się w 1955 r. od tzw. incydentu w Torycie (w południowosudańskiej Ekwatorii), protestu przeciw planom przeniesienia tamtejszego garnizonu na północ i zastąpienia go oddzia­ łem muzułmańskim; rozprzestrzenił się wobec niedotrzymania obietnicy stworzenia państwa federalnego oraz prób forsownej islamizacji południa16. Ten etap konfliktu zakończyło porozumienie w Addis Abebie (Etiopia), zawarte w 1972 r. i zakładające utworzenie autonomicznego rządu Regionu Południowego. Lecz gdy w 1978 r. w południowych regionach kraju odkryto złoża ropy, nie dopuszczono południa do udziału w zyskach, zaś rafineria i siedziby firm inwestora – amerykańskiej firmy Chevron – zostały ulokowane na północy17. Nie rokowało to dobrze trwałemu porozumieniu. Druga wojna północy z południem wybuchła w 1983 r., kiedy islamski rząd w Chartumie próbował narzucić w całym kraju prawo islamskie. Praktyczne skutki tej decyzji byłyby bardzo poważne w codziennych stosunkach międzyludzkich. Prawo szariatu uniemożliwia np. sprawowanie stanowiska przełożonego przez niemuzułmanina (ponieważ niewierny nie może sprawować władzy nad wiernymi), zaś ewentualna rezygnacja z jego wprowadzenia jest niemal niemożliwa (gdyż naraża podejmującego tę decyzję o oskarżenie o apostazję). Wojna ostatecznie przerwała nadzieje na rozwój kraju, a przez wielu jest określana jako najdłuższa i największa wojna Afryki, jedna z największych na świecie (2 mln zabitych, 4 mln wypędzonych, w sumie 6 mln ofiar)18. Tamże, s. 38. Tamże, s. 52. 18 The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). 16 17 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 147 Rozmowy na temat zakończenia konfliktu prowadzono od 2002 r. Porozumienie zostało podpisane w styczniu 2005 r. w Naivasha (Kenia). Zawarty wówczas kompromis zakładał sprawiedliwy podział miejsc w administracji centralnej, sprawiedliwy podział zysków z ropy naftowej, zniesienie prawa muzułmańskiego na obszarze chrześcijańsko-animistycznego Południa, utworzenie wspólnej armii i Rządu Jedności Narodowej. Dodatkowo, po sześcioletnim okresie przejściowym miano przeprowadzić referendum dotyczące odłączenia bądź autonomii południowych prowincji. Już wówczas przewidywano alternatywę: stworzenie zjednoczonego silnego Sudanu bądź wojnę o władzę w nowo utworzonym niejednolitym etnicznie państwie19. W referendum, które odbyło się w styczniu 2011 r., prawie 99% ludności południa zagłosowało za separacją. Republika Południowego Sudanu została oficjalnie uznana przez wspólnotę międzynarodową pół roku później (14 lipca 2011 r.). Zajmuje obszar 644,329 km kw., zamieszkiwany jest przez 8,2 mln mieszkańców, nie posiada dostępu do morza, graniczy (od północy, zgodnie z kierunkiem ruchów zegara) z Sudanem, Etiopią, Kenią, Ugandą, Demokratyczną Republiką Konga i Republiką Środkowoafrykańską. Stolicą nowo utworzonego państwa jest Juba20. Republika Południowego Sudanu została także uznana przez swego północnego sąsiada, jednak fakt, iż na południu znajduje się ponad 80% sudańskiej ropy, a akceptowany przez obie strony podział wspólnej granicy (terytorium spornego dystryktu Abyie) nie został ustalony, stał się przesłanką kolejnych konfliktów i starć zbrojnych. Oba kraje musiały podjąć rokowania także w kwestii warunków, na jakich ropa z południa miałaby nadal płynąć przez Tamże. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). 19 20 �148 Joanna Bar rurociąg do portu w Sudanie (północnym), gdzie znajduje się większość rafinerii. Pesymistyczne prognozy przewidujące wybuch walk między Dinkami, Nuerami i Szyllukami o władzę w nowo utworzonym państwie zaczęły się sprawdzać niemal natychmiast. Według danych ONZ już w sierpniu 2011 r. w Sudanie Południowym w walkach plemiennych zginęło ponad 1000 osób, nowe walki wybuchły w styczniu 2012 r. na obszarach przygranicznych21. Konflikt rozpoczął się od rywalizacji polityków, ale przerodził się w wojnę etniczną między zdominowanymi przez Nuerów rebeliantami Rieka Machara a kierowanym przez Dinków rządem prezydenta Salvy Kiira Mayardita. Wojna domowa w pełni rozgorzała na przełomie lat 2013–2014, w praktyce spowodowała upadek państwa, zaś na konflikt wewnętrzny nałożyły się nierozwiązane spory z Sudanem (Północnym). Eskalacja konfliktu nastąpiła w połowie grudnia 2013 r., pretekstem była rzekoma próba zamachu stanu Rieka Machara, zdymisjonowanego w lipcu wiceprezydenta państwa. Mimo że rozmowy na temat konieczności zakończenia walk prowadzono od stycznia, porozumienie pokojowe zostało podpisane dopiero 9 maja 2014 r. w Addis Abebie przez prezydenta Kiira i przywódcę rebeliantów Machara. Przewidywało m.in. natychmiastowy rozejm, utworzenie rządu tymczasowego oraz rozpisanie wyborów. Strony konfliktu ustaliły, że w ciągu 24 godzin od podpisania porozumienia zostaną powstrzymane wszelkie starcia, co pozwoli na wypracowanie stałego rozejmu i dopuszczenie pomocy humanitarnej do najbardziej potrzebujących. Zgodzono się też co do tego, iż rząd tymczasowy – choć nie ustalono wówczas jego składu – da „najlepszą szansę” na doprowadzenie 21 Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walki-plemienne-w-SudaniePonad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 149 kraju do wyborów przewidzianych w przyszłym roku. Uzgodniono także, że w przyszłości opracowana zostanie nowa konstytucja22. Rozmowy na temat zakończenia poszczególnych etapów walk trwały nieprzerwanie od początku konfliktu przy aktywnym zaangażowaniu przywódców państw sąsiednich, zwłaszcza Ugandy i Kenii, zagrożonych jego umiędzynarodowieniem. Do destabilizacji w regionie przyczyniały się także w ostatnich latach walki wewnętrzne w Republice Środkowoafrykańskiej, a także powtarzające się ataki oddziałów wciąż niespacyfikowanej Armii Oporu Pana (Lord’s Resistance Army, LRA) Josepha Kony’ego, wypchniętego z Ugandy na terytoria Demokratycznej Republiki Konga, Republiki Środkowoafrykańskiej oraz właśnie Sudanu Południowego23. Ze względu na fakt, iż granica ugandyjsko-sudańska nie posiada wyraźnie wyodrębnionych granic geograficznych i od zawsze miała charakter peryferyjny, to właśnie stabilna obecnie Uganda, obok Etiopii i Kenii, jest najbardziej zainteresowana przywróceniem pokoju w Sudanie Południowym. Szacuje się, że na przełomie 2013 i 2014 r. w Sudanie Południowym walczyło ok. 2 tys. ugandyjskich żołnierzy, strzegących lotniska i najważniejszych urzędów w Jubie, ochraniających mosty i przeprawy na Nilu. Prezydent Ugandy, Yoweri Museveni, z pewnością jest zainteresowany włączeniem Sudanu Południowego w strefę wpływów Ugandy. Museveni popiera zarazem prezydenta Kiira w sporze z jego głównym przeciwnikiem politycznym Riekiem Macharem, pamiętając Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 [18.05.2016], por. także: South Sudan: Ceasefire comes into effect, http://www. bbc.com/news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). 23 M. Kurcz, Granica, Transgraniczne migracje i Armia Oporu Pana. Perspektywa Sudanu Południowego i Ugandy [w:] Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. 22 �150 Joanna Bar temu drugiemu, iż w latach 80. i 90. XX w., zgodnie z polityką Chartumu, pomagał ugandyjskim rebeliantom Josepha Kony’ego, ściganego dziś przez Międzynarodowy Trybunał Karny za zbrodnie wojenne24. Polityka prezydenta Museveniego wsparta jest nie tylko doraźnymi interesami politycznymi i gospodarczymi, lecz także historią dotychczasowych kontaktów. O ile bowiem granica bagien sudd w sposób naturalny utrudniała kontakty Sudańczyków z Południa z Arabami z północnej części Sudanu, o tyle brak naturalnej granicy sprzyjał kontaktom z sąsiadami z południa, nawet jeśli rubieże Sudanu miały dla nich charakter peryferyjny. Historia tych kontaktów sprzyjała także inicjatywie włączenia Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Interpretacja tej idei jako oczywistej realizacji wzajemnych interesów ekonomicznych (dotychczasowi członkowie Wspólnoty zyskają na korzystnych cenach południowosudańskiej ropy, Sudan Południowy na partnerskich warunkach jej tranzytu poprzez projektowany rurociąg do portu w Lamu w Kenii) jest jednak zbytnim uproszczeniem. Sudan Południowy bez wątpienia potrzebuje wiarygodnych kotwic geopolitycznych i gospodarczych, zdolnych dopomóc mu w procesach rozwojowych, w rzeczywistości jednak od samego początku procesu akcesyjnego zdawano sobie sprawę z sieci skomplikowanych powiązań, których właściwa interpretacja powinna być rodzajem bilansu wzajemnych zysków i strat partnerów prowadzonych negocjacji, z jednej strony Sudanu Południowego, z drugiej – dotychczasowych krajów członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. W. Jagielski, Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16. 01. 2014, źródło: http:// konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znad-Nilu-Jak-prezydent-UgandyYoweri-Museveni-zaprowadza-pokoj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105 ,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). 24 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 151 II. Przebieg procesu akcesyjnego Pomyślny finał procesu akcesyjnego nastąpił pięć lat po jego rozpoczęciu, gdyż chronologicznie pierwsza próba nawiązania współpracy z EAC przez Sudan Południowy miała miejsce 10 czerwca 2011 r., a więc jeszcze przed uzyskaniem niepodległości25. Decyzja ta stanowiła rodzaj kontynuacji starań państwa sudańskiego o akcesję do EAC z okresu przed podziałem, prowadzonych od grudnia 2006 r.26 Nowe rokowania kontynuowane były od września 2011 r. Wówczas jednak organy decyzyjne Wspólnoty zebrane na szczycie w Arushy zdecydowały, iż podmiotem procesu akcesyjnego może być jedynie nowo powstała Republika Sudanu Południowego. Podział spowodował bowiem, iż Sudan (Północny) nie spełniał podstawowego kryterium akcesyjnego – kryterium geograficznego, zakładającego możliwość poszerzenia Wspólnoty jedynie o państwa znajdujące się w bezpośrednim sąsiedztwie państw członkowskich EAC. Kryterium to spełnia natomiast Sudan Południowy, graniczący z Ugandą i Kenią. Brak bliskości geograficznej był decydującym, lecz nie jedynym uzasadnieniem podjętej wówczas decyzji. Podniesione zostały także zarzuty dotyczące łamania praw człowieka przez władze w Chartumie (szczególnie wobec mieszkańców prowincji Darfur) oraz nieprzestrzegania uniwer- D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, KonradAdenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www.kas.de/wf/doc/kas_45328-15222-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016), p. 1. 26 Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). 25 �152 Joanna Bar salnie uznanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i zasad sprawiedliwości społecznej27. Decyzja o rozpoczęciu negocjacji z Sudanem Południowym została podjęta przed corocznym listopadowym szczytem głów państw i szefów rządów EAC, którzy mieli ją ostatecznie zatwierdzić lub uchylić. Szczyt zdecydował jednak o rozwiązaniu pośrednim. Wniosek akcesyjny Sudanu Południowego nie został wprawdzie odrzucony, lecz skierowano go do dalszej analizy w ramach zespołu ekspertów. Zgodnie z komunikatem końcowym szczytu decyzja o uznaniu kryteriów akcesji została przekazana w ręce Rady Ministrów Wspólnoty. Jednocześnie potwierdzono odrzucenie podobnej aplikacji Chartumu28. Choć nie podano bezpośrednich przyczyn odroczenia terminu przyjęcia wniosku akcesyjnego, komentatorzy wskazywali na niezakończony konflikt z Sudanem Północnym, niestabilność polityczną i słabość instytucjonalną młodego państwa oraz zły stan gospodarki29. W lipcu 2012 r. z wizytą w Republice Południowego Sudanu przebywała Komisja Weryfikacyjna EAC, w celu oszacowania poziomu zgodności cech kraju kandydującego z kryteriami określonymi w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (Treaty for Establishment of the East African Community, TEAC). W oparciu o rekomendacje raportu Komisji szczyt głów państw South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 28 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). 29 East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016), por. także: South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). 27 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 153 i szefów rządów EAC w listopadzie 2012 r. zlecił Radzie Ministrów EAC przeprowadzenie negocjacji w sprawie dopuszczenia Sudanu Południowego do procesu akcesyjnego z uwzględnieniem warunków traktatu, dokładnie Artykułu 3 (Membership of the Community) odnoszącego się m.in. do kryteriów ewentualnego przyjęcia nowych członków30. Kryteria te zawierają: „(a) akceptację wspólnoty jak określono w Traktacie; (b) przestrzeganie powszechnie akceptowanych zasad dobrych rządów, demokracji, rządów prawa, praw człowieka i sprawiedliwości społecznej; (c) potencjalny wkład we wzmocnienie integracji w regionie Afryki Wschodniej; (d) bliskość geograficzną i współzależność z państwami partnerskimi; (e) założenie i utrzymanie gospodarki rynkowej; oraz (f) polityk społecznych i ekonomicznych kompatybilnych z [politykami] Wspólnoty”31. Proces ten jednak został kolejny raz wstrzymany pod koniec 2013 r. wobec zastrzeżeń państw członkowskich odnośnie wciąż niskich ocen południowosudańskiego systemu zarządzania, struktur instytucjonalnych, systemu prawnego i kondycji rynku. Nie bez znaczenia była także eskalacja wojny domowej i brak realnych perspektyw jej zakończenia. Wprawdzie jeszcze listopadowy szczyt głów państw i szefów rządów EAC rekomendował przyspieszenie procesu akcesyjnego, by Sudan Południowy stał się członkiem Wspólnoty od kwietnia 2014 r., lecz miesiąc później rozgorzały walki związane z rzekomą próbą zamachu stanu Rieka Machara, 30 EAC Heads of State Meeting 2012. Communiqué of the 10th Extraordinary Summit of EAC Heads of State Held on the April 28, 2012 at Ngurdoto Mountain Lodge, Arusha, Tanzania: Towards a Single Customs Territory, Arusha, Tanzania, 2012 za: D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration… p. 2; Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, 5.11.2012, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). 31 The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, ch. 2, art. 3. s. 11–12. �154 Joanna Bar w praktyce zawieszając negocjacje akcesyjne. Uruchomiono je ponownie w marcu 2014 r. wraz postępami procesu pokojowego (porozumienie pokojowe zostało podpisane 9 maja 2014 r.). W lipcu 2014 r. do Juby ponownie przybyła delegacja EAC z Richardem Seziberą sekretarzem generalnym EAC na czele. Jej celem było przeprowadzenie serii spotkań z politykami sudańskimi na temat szczegółowego określenia kryteriów i zobowiązań niezbędnych do akcesji32. Partnerem do rozmów roboczych ze strony Sudanu Południowego była Komisja Wysokiego Szczebla powołana przez Salvę Kiira w marcu 2014 r.33 W październiku 2015 r. ministerialnemu zespołowi negocjacyjnemu został zaprezentowany końcowy raport z negocjacji roboczych. Po zapoznaniu się jego treścią uznano, że Sudan Południowy spełnia próg dopuszczenia do EAC 34. Tym samym pomyślnie zakończone zostały negocjacje robocze. 2 listopada 2015 r. Sudan Południowy kolejny raz zaapelował o przyjęcie do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej na listopadowym szczycie głów państw i szefów rządów EAC. Przedstawiciele rządu Południowego Sudanu przyznali wówczas, że nie zostały spełnione wszystkie kryteria kwalifikacyjne, że choć kraj otworzył już swoją gospodarkę dla krajów Wspólnoty, wiele pozostaje do narobienia w zakresie zarządzania, demokracji, bezpieczeństwa i praw człowieka. Minister spraw zagranicznych tego kraju, Barnaba Marial Benjamin, argumentował jednak, iż podobne pro32 S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). 33 D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2 34 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 155 blemy miały Rwanda i Burundi przyjęte do EAC w czerwcu 2007 r., że Sudan Południowy „…ma większe szanse na rozwiązanie swoich problemów szybciej i bardziej efektywnie jako członek EAC”. W kuluarach tych negocjacji akceptowano stan przygotowań; mówiono, iż traktat akcesyjny jest przygotowany do ewentualnego podpisania 30 listopada 2015, w zależności od decyzji polityków35. Ostateczna decyzja nie została jednak wówczas podjęta ze względu na przesunięcie terminu samego szczytu, w związku z odbywającą się wówczas w Kenii i Ugandzie wizytą papieża Franciszka. Termin nowego szczytu został ustalony na 2 marca 2016 r. W międzyczasie przygotowany został projekt traktatu akcesyjnego, zaś prezydent Kiir otrzymał zaproszenie do udziału w planowanym szczycie36. Ostatecznie więc, po oficjalnym przyjęciu sprawozdania Rady Ministrów w sprawie negocjacji dotyczących akcesji Sudanu Południowego, szefowie państw i rządów państw członkowskich Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zebrani na 17. sesji zwyczajnej szczytu w Arushy 2 marca 2016 r. zdecydowali przyjąć go jako nowego członka EAC37. 35 F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602. html (dostęp: 13.07.2016). 36 Ch. Data Alemi, J. de Melo, A. R.N. Haas, Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2016/03/ Haas-et-al-2016-Policy-note.pdf (dostęp: 13.07.2016). 37 Joint Communiqué: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/statements­ /20­160302/joint-communique-17th-ordinary-summit-east-african-communityheads-state (dostęp: 14.07.2016), D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 [http://www.kas. de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). �156 Joanna Bar Traktat akcesyjny został podpisany 15 kwietnia 2016 r. Podpisy złożyli prezydent Republiki Sudanu Południowego Salva Kiir Mayardit oraz John Pombe Joseph Magufuli, prezydent Tanzanii, a zarazem przewodniczący szczytu szefów państw i rządów Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Uroczystość akcesyjna odbyła się w Dar es Salaam38. III. Najważniejsze wyzwania dla Sudanu Południowego wobec przystąpienia do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej W 2011 r., w momencie uzyskania niepodległości, Sudan Południowy należał do najuboższych państw świata. Do głównych zadań rządu należało usamodzielnienie się od pomocy zagranicznej i prace nad rozwojem ekonomicznym kraju, w którym, jak wyliczały serwisy informacyjne, sieć asfaltowych dróg nie przekraczała 100 km, co dziesiąte dziecko umierało przed pierwszym rokiem życia, prawie połowa społeczeństwa nie miała dostępu do wody pitnej, a mimo żyznych gleb ponad 90% żywności sprowadzana była z zagranicy39. Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ press-releases/20160412/signing-ceremony-treaty-accession-republic-southsudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016), por. także: Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http:// www.eac.int/sites/default/files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_ issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). 39 Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci. onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). 38 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 157 Chęć dołączenia do regionalnego „klubu bogatych”, bo takim w powszechnym odczuciu uboższych sąsiadów stają się rozwijające się w szybkim tempie kraje Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, wydawała się wówczas zrozumiałym, choć mało realnym pragnieniem. Potencjalną akcesję interpretowano jako wielką szansę rozwoju ekonomicznego dla nowo powstałego państwa; kraju o bardzo niskich dochodach obywateli, nieposiadającego własnego dostępu do morza, za to z wieloletnim bagażem konfliktów zbrojnych. Za najważniejsze korzyści ekonomiczne, jakie spodziewano się uzyskać na przystąpieniu do Wspólnoty, uznawano wsparcie finansowe dla rozwoju infrastruktury materialnej (hard infrastructure) i niematerialnej (soft infrastructure), uzyskanie większego dostępu do bezpośrednich inwestycji zagranicznych i nowoczesnych technologii, szansę na rozwój przemysłu i rolnictwa, a co za tym idzie, wzrost poziomu bezpieczeństwa żywnościowego40. Liczono na szansę współuczestnictwa w realizacji dużych projektów infrastrukturalnych, w tym w budowie ropociągu oraz nowych rozwiązań komunikacyjnych, co znacząco obniżyłoby cenę transportu, a dzięki temu również eksportu i importu41. „Zakotwiczenie” się przy stabilnym już ponad półtorej dekady bloku regionalnym dawało również nadzieje na uzyskanie pomocy w budowaniu trwałego pokoju. Spodziewano się, że członkostwo we Wspólnocie będzie oddziaływać jako dodatkowa dywidenda po wypracowaniu porozumienia pokojowego, która pomoże w skonstruowaniu niezależnego sądownictwa i instytu- F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05. 016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). 40 41 �158 Joanna Bar cji demokratycznych, a zarazem będzie pomocna w przezwyciężeniu niekorzystnych skutków położenia geograficznego42. Po podpisaniu traktatu akcesyjnego rozpoczął się nowy etap współpracy ze Wspólnotą. Warunki akcesji wymagają, by parlament Południowego Sudanu zatwierdził Traktat EAC, harmonizując w ciągu jednego roku prawo krajowe ze wspólnotowym oraz dostosowując przepisy celne i imigracyjne do standardów EAC. Rząd południowosudański winien zaś rozpocząć wdrażanie programów i projektów wspólnotowych, regulując zarazem zbieżność norm, taryf i standardów. Sudan Południowy jest zobligowany do akceptacji głównych, wspomnianych powyżej warunków Traktatu o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej dotyczących demokratyzacji kraju. Jednakże kwestie sprawnego zarządzania w Sudanie Południowym pozostają trudnym wyzwaniem, choć paradoksalnie w tym trudnym powojennym okresie w sprawnym wdrażaniu norm wspólnotowych może pomóc fakt, iż parlament i sądownictwo zmagają się z dominacją egzekutywy. Nie pomoże jednak z pewnością temu procesowi słabe przestrzeganie praw człowieka i wieloletnie konflikty wewnętrzne. Oczywisty jest fakt, że samo uzyskanie członkostwa nie spowoduje nagłego wzrostu gospodarczego, który nie rozpocznie się bez przeprowadzenia żmudnego procesu trwałych i szeroko zakrojonych reform wewnętrznych43. Słabość instytucjonalna oraz 42 South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). 43 A. Frischtak, South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-PolicyBrief.pdf (dostęp: 13.07.2016); P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession: Framing the Issues, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 5, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Suave-2012-Policy-Brief. pdf (dostęp: 14.07.2016), s. 7. �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 159 ograniczone zasoby kadrowe mogą ograniczać czerpanie potencjalnych korzyści z harmonizacji norm i przyjęcia programów wspólnotowych. Unia celna, wspólne zewnętrzne taryfy celne i wspólny rynek mogą przyczynić się do zysków związanych z otwarciem południowosudańskiego rynku pracy oraz dostępu do nowych technologii. Rząd południowosudański z pewnością skorzysta z wyeliminowania barier pozataryfowych, chociaż prawdopodobnie będzie potrzebował na to o wiele więcej czasu, niż przewidują twarde normy wspólnotowe. Równolegle do pięcioletniego procesu akcesyjnego opracowywane były analizy oceniające bilans potencjalnych zysków i strat dla obu negocjujących stron. Gospodarka południowosudańska uzależniona jest w wielkim stopniu od importu dóbr, usług i kapitału sprowadzanych m.in. z Ugandy i Kenii. Kraje te w zamian otrzymają ułatwiony dostęp do tańszych południowosudańskich produktów rolnych. Ich import stanowi jednak niepożądaną konkurencję dla rodzimych produktów. Znaczenie potencjalnych zysków z uzyskania tańszego dostępu do południowosudańskiej ropy może z kolei ulec zmniejszeniu, jeśli potwierdzą się wysokie oceny złóż odkrytych niedawno w Kenii, Tanzanii i Ugandzie. To tylko przykładowe spośród wielu pytań, na które starano się znaleźć odpowiedź i problemów, którym próbowano przeciwdziałać. Mimo publicznych deklaracji, sens tak szybkiego dążenia do akcesji nie wydawał się jednoznacznie oczywisty nie tylko dla zagranicznych komentatorów, lecz także dla południowosudańskich elit politycznych44. Wprawdzie główny polityk opozycji, Riek Machar, w oświadczeniu z 4 marca 2016 r. zadeklarował, iż z zadowoleniem przyjął wstąpienie swojego kraju do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej, lecz jednocześnie wezwał administrację prezydenta Salvy Kiira do zatwierdzenia tej decyzji w referendum. 44 P. Sauvé, South Sudan’s EAC Accession…, s. 1. �160 Joanna Bar Inny przedstawiciel opozycji, Lam Akol, skrytykował decyzję o przystąpieniu do Wspólnoty, obawiając się tego, iż Sudan Południowy stanie się „zwałowiskiem” towarów importowanych z krajów sąsiednich. W mediach społecznościowych pojawiała się krytyka pośpiechu podjętej decyzji, określanej jako „samobójcza”. Powtarzają się obawy o utratę miejsc pracy i masowe przejmowanie najlepszych posad w kraju przez lepiej wykształconych kandydatów z krajów sąsiednich45. Faktycznie, koszty pracy w Sudanie Południowym należą do najwyższych w regionie. Lata konfliktu przyczyniły się do wykształcenia się populacji o niskim poziomie wykształcenia i umiejętności. W perspektywie krótkoterminowej może to stanowić barierę w przyciąganiu pozawspólnotowych inwestycji bezpośrednich. Zamiast inwestować w Sudanie Południowym, firmy zagraniczne będą inwestować w innych krajach Wspólnoty, by jedynie eksportować swoje produkty do Sudanu Południowego, korzystając ze sprzyjającej struktury celnej. Jednak zagraniczna siła robocza może obniżyć krajowe koszty produkcji w trakcie wypełniania „luki umiejętności” i przyczynić się do sukcesu w perspektywie średnio- i długoterminowej46. Doświadczenie Rwandy (przyjętej do Wspólnoty w 2007 r.) wskazuje, iż akcesja może przyczynić się do wzrostu gospodarczego (tym samym do zmniejszenia poziomu ubóstwa) w średniej i długiej perspektywie czasowej. Potencjalne koszty, które pojawią się w perspektywie krótkoterminowej, mogą być złagodzone za pomocą odpowiednich negocjacji i reform wewnętrznych. KorzySouth Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?­ article58208 (dostęp: 11.07.2016). 46 What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 23.07.2016]. 45 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 161 stając z doświadczeń Rwandy można obniżyć negatywne skutki akcesji poprzez negocjowanie bardziej elastycznych rozwiązań, w tym dłuższych okresów przejściowych niezbędnych dla implementacji norm wspólnotowych47. Sudan Południowy może się więc nauczyć od dotychczasowych członków Wspólnoty umiejętności negocjacyjnych, które może wykorzystać do poparcia przyszłych polityk potencjalnie korzystnych dla jego rozwoju. Jednak klucz do odblokowania i maksymalizacji korzyści z integracji regionalnej także w tym zakresie leży w reformach wewnętrznych48. Jako najmłodszy kraj na świecie Sudan Południowy znajduje się w fazie rozwoju wielu krajowych praw i polityk. Korzystając ze wzorów, które zostały opracowane, by realizować najlepsze rozwiązania i praktyki, nie będzie musiał dokonywać modernizacji prawa i przepisów w późniejszym okresie. Implementacja prawodawstwa wspólnotowego nie tylko usprawni procesy integracyjne, lecz także wniesie transparentność do przepisów krajowych, co z kolei może być wykorzystane do sprawniejszego przeprowadzenia sprzyjających wzrostowi reform wewnętrznych49. Obecnie (w chwili oddania artykułu do druku) rządy w Sudanie Południowym sprawuje Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (Transitional Government of National Unity, TGoNU). Jego racjonalnie dobrany skład daje nadzieję, że współpraca polityków stworzy narzędzia kontroli i równowagi, potrzebne do rozwoju instytucji niezbędnych zarówno dla pokojowego rozwoju kraju, jak i spełnienia kryteriów wspólnotowych w zakresie „dobrych rządów, w tym przestrzegania zasad demokracji, praworządności, odpowiedzialności, transparentności, sprawiedliwości społecznej, F. Oluoch, East Africa: South Sudan’s Push… What South Sudan will gain… 49 Tamże. 47 48 �162 Joanna Bar równości szans i płci, a także uznania, promocji i ochrony praw człowieka i ludów zgodnie z postanowieniami Afrykańskiej Karty Praw Człowieka i Ludów”50. Podsumowanie Wspólnota Wschodnioafrykańska nie jest jedyną organizacją międzynarodową, do której wstąpił Sudan Południowy po uzyskaniu niepodległości. Ustanawiając niezbędne mechanizmy ratyfikacji, stał się członkiem Organizacji Narodów Zjednoczonych (w 2011 r.), Unii Afrykańskiej (w 2011 r.), Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (Intergovernmental Authority on Development, IGAD, w 2011 r.)51, Inicjatywy Basenu Nilu (Nile Basin Initiative, NBI w 2012)52 oraz Afrykańskiego Banku Rozwoju (African Development Bank, ADB, w 2015 r.)53. Mimo ogromnych problemów wewnętrznych, władze południowosudańskie od początku istnienia państwa prowadziły aktywną politykę zagraniczną, mającą jak najbardziej korzystnie ulokować kraj w istniejącym układzie geopolitycznym. Przynależność do ONZ i Unii Afrykańskiej wydawała się oczywista. Podobnie akcesja do pozostałych wymienionych ugrupowań zarówno ze względu na wyzwania rozwo­jowe, jak i położenie geograficzne umożliwiające dostęp do ogromnych zasobów Nilu. The Treaty for the Establishment of the East African Community, Art. 6 „Fundamental Principles of the Community”, EAC Publikaction, Arusha, EAC, 2002, roz. 2, art. 6 (d). s. 14. 51 Źródło: http://igad.int/. 52 Źródło: http://www.nilebasin.org/. 53 Źródło: http://www.afdb.org/, por. D. Ojok, B. Mukhone, M. Kamp, The EAC Regional Integration…, s. 2. 50 �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 163 Starania o członkostwo we Wspólnocie Wschodnioafrykańskiej wydawały się najtrudniejszym wyzwaniem, gdyż jeszcze w momencie akcesji Sudan Południowy tak naprawdę w pełni spełniał jedynie kryterium geograficzne dotyczące posiadania wspólnej granicy z państwami członkowskimi. Dążenie do „zakotwiczenia” się do stabilnej organizacji subregionalnej, zrzeszającej południowych sąsiadów było w pełni zrozumiałe zarówno w aspekcie wspólnych więzów historycznych, etnicznych i religijnych, jak i ze względu na potencjalne wymierne sukcesy integracyjne i gospodarcze Wspólnoty. W istniejącym układzie geopolitycznym trudno było także o inny wybór sojuszy, wobec wrogich relacji z północnym sąsiadem i wewnętrznych problemów państw gra­niczących z zachodu. Większe wątpliwości wzbudziła natomiast tak szybko podjęta decyzja Wspólnoty o przyjęciu nowego członka, w sytuacji, gdy nie spełniał on praktycznie żadnych norm ustrojowych, zawartych w Traktacie o Założeniu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej. Obawiano się, czy wprowadzenie do Wspólnoty państwa tak niestabilnego politycznie nie wpłynie negatywnie na tempo sprawnie dotąd realizowanych procesów integracyjnych. Faktem pozostaje jednak, że także dotychczasowi członkowie EAC nie zawsze przestrzegają zachodnich standardów dobrego rządzenia i demokracji. Przynależność do Wspólnoty nie zapobiegła próbie zamachu stanu w Burundi w 2015 r.; zarówno w Rwandzie, jak i w Ugandzie prezydenci doprowadzili do zmian w konstytucji, zwiększając liczbę dopuszczalnych kadencji. O przyjęciu Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej zadecydowały więc, jak się wydaje, nie kwestie polityczne, lecz potencjalne zyski gospodarcze, m.in. ułatwiony dostęp do południowosudańskich złóż ropy i zasobów wodnych oraz fakt, iż dla krajów Wspólnoty Sudan Południowy stanie się największym rynkiem eksportowym, choć czasowo ograniczonym przez wąskie gardło słabej infrastruktury. Udana współpraca go- �164 Joanna Bar spodarcza ma jednak szansę zaowocować ograniczeniem ubóstwa i rozwojem Sudanu Południowego zarówno pod względem gospodarczym, jak i społeczno-politycznym. To z kolei ma szansę przełożyć się na dobre rządy, rozwój społeczeństwa obywatelskiego i nowej tożsamości narodowej. Ta ostatnia w przypadku Sudanu Południowego, podobnie zresztą jak w wielu innych krajów afrykańskich, nadal pozostaje raczej na poziomie oficjalnej retoryki władz, niż rzeczywistej świadomości obywateli, którzy nierzadko nadal przekładają nad nią tożsamość plemienną, klanową czy rodzinną, zaburzając procesy narodotwórcze. Pozostaje więc mieć nadzieję, iż owocna współpraca Republiki Sudanu Południowego i Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej przyniesie wymierne korzyści dla wszystkich zainteresowanych stron oraz przełoży się na realne polepszenie bezpieczeństwa w regionie oraz podniesienie poziomu życia obywateli. Bibliografia About EAC, źródło: http://www.eac.int/about-eac.html (dostęp: 3.08.2012). About Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/spip. php?page=about (dostęp: 13.07.2016). Bilad as-Sudan. Kultury i migracje, (red.) W. Cisło. J. Różański, M. Ząbek, Warszawa 2013. Communiqué: 14th Ordinary Summit of EAC Heads of State-November 30, 2012, Sudan Tribune, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article44749 (dostęp: 12.07.2016). Communiqué: Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan into the East African Community, e-EAC Newsletter, 28 April 2016, p. 2, źródło: http://www.eac.int/sites/default/ files/docs/eac_e-newsletter_-_28_april_2016_-_issue_103.pdf (dostęp: 22.06.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 165 Czyż B., Afryka Północno-Wschodnia, Warszawa 1972. Data Alemi Ch., de Melo J., Haas Astrid R.N., Recommendation for South Sudan to join the East African Community, Policy note, February 2016, International Growth centre, źródło: http://www.theigc. org/wp-content/uploads/2016/03/Haas-et-al-2016-Policy-note. pdf (dostęp: 13.07.2016). East African Community (EAC), Sudan Tribune, źródło: http://www. sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Frischtak A., South Sudan’s EAC Accession: Legal Obligations and Negotiating Options, IGC South Sudan Policy Note Series – No. 6, January 2013, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2014/09/Frischtak-2013-Policy-Brief.pdf (dostęp: 13.07.2016). Jagielski W., Żandarm znad Nilu. Jak prezydent Ugandy Yoweri Museveni zaprowadza pokój w Sudanie Południowym, PAP, 16.01.2014, źródło: http://konflikty.wp.pl/kat,132874,title,Zandarm-znadNilu-Jak-prezydent-Ugandy-Yoweri-Museveni-zaprowadza-pok oj-w-Sudanie-Poludniowym,wid,16335105,wiadomosc.html?ticaid=11752a&_ticrsn=5 (dostęp: 7.07.2016). Joint Communique: 17th Ordinary Summit of the East African Community Heads of State, źródło: http://www.eac.int/news-and-media/ statements/20160302/joint-communique-17th-ordinarysummit-east-african-communit y-heads-state (dostęp: 29.06.2016). Komorowski Z., Kultury Czarnej Afryki, Wrocław 1994. Lawmakers endorse South Sudan’s EAC membership, Sudan Tribune 23.05.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article59072 (dostęp: 11.07.2016). Lizak W., Afrykańskie instytucje bezpieczeństwa, Warszawa 2012. Łoś R., Konflikty w Sudanie, Warszawa 2013. Mantel-Niećko J., Ząbek M. (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Ojok D., Mukhone B., Kamp M., The EAC Regional Integration and Prospects for Peace Building in South Sudan, Country Report Uganda, May 2016, Konrad-Adenauer-Stiftung e.V., źródło: http://www. �166 Joanna Bar kas.de/wf/doc/kas_45328-1522-2-30.pdf?160527114548 (dostęp: 14.07.2016). Oluoch F., East Africa: South Sudan’s Push to Join EAC Gains Momentum, The East African, 2.11.2015, źródło: http://allafrica.com/stories/201511090602.html (dostęp: 13.07.2016). Ostatnie godziny przed uzyskaniem niepodległości, źródło: http://wiadomosci.onet.pl/swiat/ostatnie-godziny-przed-uzyskaniem-niepodleglosci/n9msq (dostęp: 7.07.2016). S. Sudan a step closer to joining East African Community, Sudan Tribune 16.07.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article51694 (dostęp: 11.07.2016). Sauvé P., South Sudan’s EAC Accession. Framing the Issues, Policy brief 52001, International Growth Centre, December 2012, źródło: http://www.theigc.org/wp-content/uploads/2015/07/Sauve-2012-Policy-Brief.pdf (dostęp: 29.06.2016). Signing Ceremony of the Treaty of Accession of the Republic of South Sudan in to the East African Community, źródło: http://www.eac.int/ news-and-media/press-releases/20160412/signing-ceremonytreaty-accession-republic-south-sudan-east-african-community (dostęp: 29.06.2016). South Sudan “gateway” to North’s entry to East Africa Community, Sudan Tribune 12.09.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/ spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan armed opposition cautiously welcomes East Africa membership, Sudan Tribune 5.03.2016, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article58208 (dostęp: 11.07.2016). South Sudan becomes EAC’s sixth member state, Sudan Tribune, 3.02.2016, źródło: http://sudantribune.com/spip.php?article58197 (dostęp: 21.07.2016). South Sudan: Ceasefire comes into effect, źródło: http://www.bbc.com/ news/world-africa-27359866 (dostęp: 7.07.2014). Sudan shows interest to join East African Community, Sudan Tribune 6.12.2006, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article19126 (dostęp: 11.07.2016). �Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego... 167 Sudan’s bid to join EAC rejected as South Sudan’s deferred, Sudan Tribune, 30.11.2011, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article40873 (dostęp: 11.07.2016). Text: Agreement to Resolve the Crisis in South Sudan, Sudan Tribune 10.05.2014, źródło: http://www.sudantribune.com/spip.php?article50940 (dostęp: 18.05.2016). The background to Sudan’s Comprehensive Peace Agreement, United Nations Mission in Sudan, źródło: https://unmis.unmissions.org/ Default.aspx?tabid=515 (dostęp: 18.07.2016). The Treaty for the Establishment of the East African Community, EAC Publication 1, Arusha 2002. The World Factbook, Africa: South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/ library/publications/the-world-factbook/geos/od.html (dostęp: 7.07.2016). Walki plemienne w Sudanie. Ponad 150 zabitych, pap, 4.01.2012, źródło: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/511746,Walkiplemienne-w-Sudanie-Ponad-150-zabitych (dostęp: 18.07.2016). What South Sudan will gain from joining the East African Community, 2.03.2016, The Conversation, źródło: http://theconversation. com/what-south-sudan-will-gain-from-joining-the-east-africancommunity-55592 (dostęp: 23.07.2016). Przystąpienie Republiki Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC): geneza i przebieg procesu akcesyjnego Streszczenie W kwietniu 2016 roku Sudan Południowy podpisał traktat o przystąpieniu do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (East African Community, EAC), regionalnej organizacji międzyrządowej, której członkami są Burundi, Kenia, Rwanda, Uganda i Tanzania. EAC jako jedna z najmłodszych z organizacji subregionalnych w Afryce, należy również do najbardziej zaawansowanych w realizacji celów integracji. Współpraca w ramach EAC stanowi dla Sudanu Południowego poważną szansę na �168 Joanna Bar uzyskanie stabilności politycznej i rozwój gospodarczy. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie etniczno-historycznych związków Sudanu Południowego z południowymi sąsiadami oraz analiza genezy i przebieg procesu akcesyjnego. Słowa kluczowe: Republika Sudanu Południowego, Wspólnota Wschodnioafrykańska. The accession of the Republic of South Sudan to the East African Community (EAC): the origins and the course of the accession process Summary In April 2016 South Sudan signed a treaty of accession to the East African Community, the regional intergovernmental organization whose members are Burundi, Kenya, Rwanda, Uganda and Tanzania. The EAC being the youngest sub-regional organization in Africa, it is also the most advanced in the implementation of the objectives of integration. The cooperation within the EAC, which is dominated by issues of the economic development, is for the South Sudan a great opportunity for its growth. The purpose of this article is to present the historical and ethnic genesis of relationships of Southern Sudan with its southern neighbors and to analyze the origin and the course of the accession process. Key words: the Republic of South Sudan, the East African Community. �KONRAD CZERNICHOWSKI AKCESJA SUDANU POŁUDNIOWEGO DO WSPÓLNOTY WSCHODNIOAFRYKAŃSKIEJ (EAC) – POTENCJALNE SKUTKI Wprowadzenie 16 kwietnia 2016 r.1 decyzją XVII Zwyczajnego Szczytu Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (ang. East African Community, EAC) z 2 marca Sudan Południowy wstąpił do EAC jako jej szósty członek, dołączając do Kenii, Tanzanii, Ugandy, Ruandy i Burundi2. Wydarzenie to jest jednym z serii (po akcesji do ONZ i Unii Afrykańskiej (UA), poprzez które to najmłodsze państwo świata preDr Konrad Czernichowski – Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Ekonomiczny, Katedra Teorii i Historii Ekonomii; ekonomista, teolog i afrykanista; główne kierunki badań: integracja afrykańska; członek Ruchu „Maitri”. J. P. Mayom, South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong. net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/articleId/19061/SouthSudan-Officially-Joins-EAC.aspx (dostęp: 13.08.2016). 2 N. Reporter, South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314-acaobi/index. html (dostęp: 13.08.2016). 1 �170 Konrad Czernichowski zentuje się na arenie międzynarodowej jako w pełni suwerenny kraj. Początki liberalizacji handlu w Afryce Wschodniej sięgają 1917 r., kiedy Kenia i Uganda zniosły bariery we wzajemnej wymianie dóbr. Trzy lata później ustanowiono Wschodnioafrykańską Radę Walutową. Od 1948 r. na terenie Kenii, Ugandy i Tanzanii funkcjonowała kolonialna Komisja Wschodniej Afryki (ang. East African High Commission). W 1961 r. zastąpiła ją Wschodnioafrykańska Organizacja Wspólnych Usług (ang. East African Common Services Organisation, EACSO). W 1967 r. prezydenci wyżej wymienionych państw (odpowiednio: Jomo Kenyatta, Milton Obote i Julius Nyerere) postanowili utworzyć Wspólnotę Wschodnioafrykańską, która jednak rozpadła się 10 lat później. Przyczyny rozwiązania EAC były różne. W 1971 r. zamachu stanu w Ugandzie dokonał Idi Amin. Milton Obote znalazł schronienie w Tanzanii. Julius Nyerere nigdy nie uznał Amina za głowę państwa i odmawiał zasiadania z nim przy jednym stole. Amin zaczął ponadto wydalać obcokrajowców, zastępując ich obywatelami Ugandy. W zrozumiały sposób przyczyniło się to do zabicia ducha inte­ gracji. Tanzania i Kenia różniły się z kolei między sobą pod względem ideologicznym. Tanzania po uzyskaniu niepodległości obrała drogę socjalistyczną, a Kenia – chociaż inspirowana socjalizmem afrykańskim – stała się de facto krajem kapitalistycznym i zanotowała dynamiczny rozwój społeczno-gospodarczy. Własność indywidualna była nie tylko dozwolona, ale i promowana. Podział przychodów z podatków i ceł okazał się niesymetryczny. W związku z przewagą eksportu z Kenii najwięcej zyskiwały Tanzania, a przede wszystkim Uganda. Stopniowo zaczęły dominować interesy narodowe i rezygnowano ze wspólnych przedsięwzięć na rzecz państwowych. W ten sposób rozpadły się Wschodnioafry- �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 171 kańskie Linie Lotnicze, a specjalizacja poszczególnych krajów w zakresie usług zamarła3. Do idei integracji w regionie powrócono dopiero pod koniec XX w. W 2001 r. na mocy Traktatu Ustanawiającego Wspólnotę Wschodnioafrykańską z 1999 r. Kenia, Tanzania i Uganda utworzyły nową EAC. W 2005 r. powstała unia celna, a w 2010 r. – wspólny rynek. Od 2007 r. członkami organizacji są Ruanda i Burundi. Wyróżnić można następujące instytucje: Szczyt (składający się z prezydentów państw członkowskich), Radę Ministrów (najważniejszy organ wykonawczy, który tworzą ministrowie poszczególnych rządów odpowiedzialni za współpracę regionalną), Komitet Koordynacyjny (zbierający się przed sesjami Rady Ministrów), Komitety Sektorowe (których spotkania odbywają się ad hoc), Sekretariat z sekretarzem generalnym i jego zastępcami (strzeże on przestrzegania Traktatu EAC), Wschodnioafrykański Trybunał Sprawiedliwości z siedzibą w Arushy, Wschodnioafrykańskie Zgromadzenie Ustawodawcze (o większym zakresie kompetencji niż inne zgromadzenia regionalne) oraz instytucje autonomiczne (a wśród nich Komisja Basenu Jeziora Wiktorii, Organizacja Rybacka Jeziora Wiktorii, Wschodnioafrykański Bank Rozwoju i Wschodnioafrykańska Rada Międzyuczelniana)4. W 2015 r. w Sharm El Sheik EAC utworzyła wraz ze Wspólnym Rynkiem Afryki Wschodniej i Południowej (ang. Common Market for Eastern and Southern Africa, COMESA) i Wspólnotą Rozwoju Południo­ wej Afryki (ang. South African Development Community, SADC) 3 A. Okoth, A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010, s. 333–338. 4 Por. K. Czernichowski, Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010, s. 161–165. �172 Konrad Czernichowski Trójstronną Strefę Wolnego Handlu (ang. Tripartite Free Trade Area)5. Znaczenie integracji regionalnej dla Sudanu Południowego Do określenia potencjalnych skutków integracji w ramach EAC niezbędne jest przedstawienie celów, jakie jej członkowie sobie stawiają. Politycznym celem ugrupowania jest umocnienie jego pozycji jako regionalnej wspólnoty gospodarczej w łonie UA. Sudan Południowy, wstępując do tej organizacji, przyczynia się do jego realizacji nie tylko przez fakt, że liczba ludności zamieszkującej teren EAC wzrosła do 162 mln6. Dla niego samego ważniejsze jest jednak wykorzystanie autorytetu EAC do zyskania realnego uznania na arenie międzynarodowej. W ekonomii przez integrację rozumie się proces scalania, usuwania barier między gospodarkami narodowymi, dzięki czemu osiągają one większe korzyści, niż gdyby nie podlegały owej integracji. Za protoplastę integracji gospodarczej można uznać Ottona von Bismarcka, który w 1871 r. zjednoczył 22 kraje, trzy wolne miasta oraz Alzację i Lotaryngię, proklamując Cesarstwo Niemieckie. Jak wielkie to było dokonanie świadczy fakt, że na tym obszarze obowiązywało siedem systemów monetarnych z 32 bankami uprawnionymi do emisji pieniądza, 18 systemów proceduralnych w sądownictwie, wiele różnych zbiorów przepisów regulujących migrację ludności. Bismarckowi udało się znieść większość tych różnic, choć trzeba zaznaczyć, że nie pytano miesz5 COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/ (dostęp: 11.03.2016). 6 N. Reporter, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 173 kańców o zdanie, np. Alzację i Lotaryngię wcielono siłą po wygranej przez Prusy wojnie z Francją. Ponadto dołączył on do powstałego w 1834 r. Niemieckiego Związku Celnego te państwa, które jeszcze do niego nie należały. Przyspieszyło to rozwój ich wymiany handlowej, przynosząc korzyści ekonomiczne. Nastąpił wzrost inwestycji, umocnienie pozycji niemieckich banków na świecie i ogólne ożywienie gospodarcze. To w działaniach Bismarcka na rzecz integracji należy szukać potęgi współczesnych Niemiec7. Procesy dokonujące się w Afryce Wschodniej należałoby w zasadzie nazwać integracją subregionalną8. Wpływa ona na powodzenie integracji ogólnoafrykańskiej, a zarazem jej dynamika jest pośrednim efektem podpisania Karty Organizacji Jedności Afrykańskiej (OJA) w 1963 r.9, po czym nastąpił rozkwit regionalnych wspólnot gospodarczych na całym kontynencie. Sudan Południowy był przy tym historycznie powiązany z regionem, co widać m.in. w liczbie 70 tys. studentów na uczelniach ugandyjskich i kenijskich pochodzących z tego kraju10. Warto zauważyć, że proces integracji w Afryce Wschodniej wyprzedza osiągnięcia UA (następczyni OJA). Stosowane przez EAC środki oraz narzędzia polityki integracyjnej mogą stanowić wzorzec i inspirację dla Zgromadzenia UA. Przypomina to – toutes proportions gardées – integrację subregionalną Beneluksu na tle Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej11. 7 P. Bożyk, J. Misala, Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekono­ miczne, Warszawa 2003, s. 14–22. 8 Integracja subregionalna dotyczy tylko części krajów danego regionu, w tym przypadku Afryki. Por. tamże, s. 43. 9 K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 103–136. 10 J. Tanza, South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-south-sudan-will-benefit-byjoining-eac/3217788.html (dostęp: 13.08.2016). 11 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 45 i n. �174 Konrad Czernichowski Przez lata wojny w Sudanie przywódca Ludowego Ruchu Wyzwolenia Sudanu (ang. Sudan People’s Liberation Movement, SPLM) John Garang, a po jego śmierci Salva Kiir Mayardit, zabiegał o uznanie na arenie międzynarodowej, dlatego po uzyskaniu przez Sudan Południowy niepodległości czymś naturalnym było jego przystąpienie do ONZ, UA, Międzyrządowej Organizacji ds. Rozwoju (ang. Intergovernmental Authority on Development, IGAD). Nie mniej istotne były przesłanki do odbudowy i rozwoju kraju przez uczestnictwo w unii celnej oraz wspólne z Ugandą, Kenią, Tanzanią, Ruandą i Burundi przygotowywanie się do utworzenia unii gospodarczo-walutowej w ramach EAC. Bardzo duże znaczenie po dwóch wojnach (1955–1972 i 1983– 2005)12 ma zbudowanie pozycji obronnej. Sudan Południowy już wcześniej korzystał z przychylności Ugandy, która wspierała go nie tylko w uzyskaniu niepodległości, ale także w zwalczaniu Armii Oporu Pana Josepha Kony’ego. Formalne członkostwo w EAC wzmacnia ten sojusz i rozszerza go na cztery inne państwa. W długim okresie na budowanie bezpieczeństwa wpływa zanikanie barier kulturowych. Ma to miejsce w EAC m.in. z tego powodu, że oficjalnym językiem ugrupowania jest suahili. Nie jest on jeszcze powszechnie znany w Sudanie Południowym. Por. K. Czernichowski, Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011, s. 196. 12 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 175 Możliwe konsekwencje ekonomiczne dla Sudanu Południowego Integracja w ramach EAC wiąże się dla Sudanu Południowego z ograniczeniem wykonywania suwerenności lub też samej suwerenności. Trudno dziś przewidzieć, czy wstąpienie Sudanu Południowego do EAC przyniesie mu korzyści większe od kosztów i czy stopa korzyści jego i jego partnerów będzie równa. Wiadomo jedynie, że w swoim bezwzględnym ujęciu Sudan Południowy nie zyska tyle, co Kenia, Tanzania i Uganda, których PKB jest wyższe (zob. tabela 1). Potencjalnym skutkiem, bo jedynie taki może być tutaj poddany analizie, jest z całą pewnością osiągnięcie korzyści ekonomicznych przez wszystkich członków EAC po jej rozszerzeniu o Sudan Południowy. Gdyby bowiem którekolwiek państwo miało ponieść z tego tytułu straty, byłaby to integracja o charakterze kolonialnym, na którą żaden suwerenny rząd by się nie zgodził. Jednym z mierzalnych wyników integracji są efekty kreacji i przesunięcia handlu. Kreacja handlu oznacza pojawienie się nowych strumieni handlu (lub ich zwiększenie) między członkami w miejsce dotychczasowej produkcji krajowej, a przesunięcie handlu – pojawienie się nowych (lub zwiększenie dotychczasowych) obrotów handlowych, ale kosztem krajów trzecich (skąd import staje się relatywnie droższy). Potrzeba upłynięcia kilku lat, by przekonać się, czy Sudan Południowy zwiększy wymianę handlową z pozostałymi członkami EAC. Według Wilhelma Röpkego i Béli Balassy najskuteczniejszą metodą integracji regionalnej jest liberalizacja handlu towarami i usługami oraz znoszenie dyskryminacji doświadczanych przez jednostki gospodarcze należące do innych krajów13. W krajach 13 Por. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18–33. �176 Konrad Czernichowski Tabela 1 Charakterystyka członków EAC (stan na 2015 r.) Państwo Rok przy- Liczba Gęstość PKB Udział stąpienia ludności zaludnienia [mld rolnictwa Udział rolnictwa w ogóle [mln] [osoby/km2] USD] w PKB zatrudnionych Burundi 2007 10,7 417 7,7 39,2% 93,6% (2002) Kenia 2001 45,9 1787 141,9 29,9% 75,0% (2011) Ruanda 2007 12,7 515 20,4 32,6% 90% (2000) Sudan Po- 2016 12,0 19 23,7 - - łudniowy Tanzania 2001 51,0 58 138,5 26,5% 80% (2002) Uganda 2001 37,1 188 79,9 26,3% 40% (2015) Źródło: Opracowanie i obliczenia własne na podstawie: Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html; Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/ke.html; Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/rw.html; Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/od.html; Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/tz.html; Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/ publications/the-world-factbook/geos/ug.html (dostęp: 15.07.2016). EAC nie obowiązują wizy14, zatem Sudańczycy Południowi będą bez problemów mogli przemieszczać się do innych krajów organizacji. Chcąc podjąć zatrudnienie, będą musieli uzyskać pozwolenie, jednak dla obywateli tego ugrupowania jest ono bezpłatne. Sudańczycy Południowi znajdą więc pracę przede wszystkim w sąsiedniej Ugandzie, a także w stosunkowo dobrze rozwiniętej Kenii. Jeśli emigracja zarobkowa będzie znacząca, wzrosną też płace przeciętne tych, którzy pozostaną w Sudanie Południowym ze względu na zmniejszenie się nadwyżki podaży pracy nad popytem na nią. Zresztą migracja nie jest niezbędna do osiągnięcia wzrostu płac w omawianym kraju. 14 J. Tanza, wyd. cyt. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 177 Zgodnie z teorią Heckschera-Ohlina kraje bardziej zasobne w pracę sprzedają za granicę towary pracochłonne (co oznacza pośredni eksport pracy), a kraje bardziej zasobne w kapitał sprzedają dobra kapitałochłonne. Wassil Leontief doprecyzował, że eksport dóbr pracochłonnych może występować także jako efekt wyższej wydajności pracy15, ale ten przypadek tu nie zachodzi. W Sudanie Południowym żyje 12 mln ludzi, a gęstość zaludnienia wynosi 19 osób na kilometr kwadratowy i jest najniższa spośród państw członkowskich EAC (por. tabela 1). Koszty pracy są przy tym najwyższe w regionie16. Nie jest to zatem kraj obfity w pracę. Proces integracyjny w ramach unii ekonomicznej, do której EAC dąży, osiągnie stan docelowy, gdy nie tylko koszty pracy, ale także płace w tych samych branżach ulegną wyrównaniu we wszystkich krajach członkowskich. Współczesne teorie handlu międzynarodowego zakładają mobilność czynników produkcji (pracy i kapitału). W takich warunkach o korzyściach z wymiany międzynarodowej (już nie tylko międzygałęziowej, ale także wewnątrzgałęziowej, czyli np. sprzedaży podzespołów) decydują korzyści skali oraz odpowiednia jakość, jakiej oczekują wymagający klienci. Biorąc pod uwagę zasobność Sudanu Południowego w pracę przy niskim na skutek jego wychodzenia z konfliktu stanie technologii, kraj ten może najszybciej i najwięcej (przynajmniej w pierwszym okresie) skorzystać z uczestnictwa w EAC. W tym celu wykorzystać można korzyści skali w wytwarzaniu pośrednich dóbr produkcyjnych. Przeszkodę stanowi także niski stopień komplementarności struktur gospodarczych tych państw17. Dużą część krajowej produkcji P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 18. A.R.N. Haas, What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-south-sudan-will-gainfrom-joining-the-east-african-community-55592 (dostęp: 13.08.2016) 17 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 19–40. 15 16 �178 Konrad Czernichowski zapewnia rolnictwo, które – za wyjątkiem Ugandy i Sudanu Południowego (dla którego brak danych) – daje zatrudnienie większości mieszkańców (tabela 1). Bariery i ograniczenia stojące przed Sudanem Południowym Najpoważniejsze wyzwanie integracyjne stanowi niewątpliwie tocząca się obecnie wojna domowa w Sudanie Południowym. Kraj ten przyjęto do wspólnoty, mimo że od jej członków wymaga się rządów prawa, demokracji i przestrzegania praw człowieka18. Wszelkie konflikty zbrojne hamują rozwój społeczno-gospodarczy, oddalają od siebie systemy polityczne i wywołują kryzys w niektórych sektorach gospodarki, a także handlu międzynarodowego. Bez skutecznego zaprowadzenia pokoju nie może być mowy o czerpaniu przez państwo korzyści ekonomicznych z uczestnictwa w EAC. Do największych osiągnięć organizacji należą: utworzenie unii celnej, wspólnego rynku i postępy w rozwoju infrastruktury drogowej19, które jednakowoż są w dużej mierze efektem podpisanego w 1985 r. przez Kenię, Ugandę, Ruandę i Burundi Porozumienia Tranzytowego w Korytarzu Północnym (ang. Northern Corridor Transit Agreement, NCTA). Jego zadaniem było zagwarantowanie swobodnego przewozu dóbr z portu w Mombasie do krajów i regionów niemających dostępu do morza, tj. Ugandy, Ruandy, Burundi i Północnego Kivu (fr. Nord Kivu) w Demokratycznej Republice Konga20. Jak wiadomo, transport ma kluczowe J. Tanza, wyd. cyt. Por. K. Czernichowski, Integracja…, wyd. cyt., s. 161–165. 20 The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc.org/ page.php?id=12 (dostęp: 19.03.2016). 18 19 �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 179 znaczenie dla rozwoju lokalnych rynków oraz postępów integracyjnych21. Jednak w dalszym ciągu większa część sieci drogowej w Sudanie Południowym jest nieutwardzona. Obok podatków stanowi to główną przyczynę wyższych niż w Ugandzie cen22. Rolnictwo wymaga zmechanizowania. Po spełnieniu tego warunku potencjał produkcyjny kraju może się przekuć na eksport. W stanach Bahr el Ghazal i Greater Upper Nile istnieją dobre warunki do uprawy ryżu. Przyjęcie wspólnej zewnętrznej taryfy celnej będzie się wiązać z kosztami. W przypadku niektórych produktów jest ona bowiem wyższa niż południowosudańskie stawki celne. Podroży to koszty życia dla mieszkańców. Podsumowanie Znaczenie akcesji Sudanu Południowego do EAC można rozpatrywać z punktu widzenia spodziewanych korzyści tego państwa bądź całego ugrupowania. W artykule został przedstawiony ten pierwszy zakres. Do zbadania pozostaje drugi – jak rozszerzenie EAC wpłynęło na jej potencjał i perspektywy. Jeśli chodzi o klasyfikację celów integracji regionalnej według kryterium przedmiotowego, tekst koncentrował się na aspektach ekonomicznych. Jednakże między różnymi celami istnieje sprzężenie zwrotne. Rozwój ekonomiczny pozytywnie wpływa na realizację celów politycznych i społecznych23. P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 28. A.R.N. Haas, wyd. cyt. 23 P. Bożyk, J. Misala, wyd. cyt., s. 21. 21 22 �180 Konrad Czernichowski Bibliografia Africa. Burundi, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/by.html. Africa. Kenya, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ke.html. Africa. Rwanda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rw.html. Africa. South Sudan, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/od.html. Africa. Tanzania, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/ the-world-factbook/geos/tz.html. Africa. Uganda, źródło: https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ug.html. Bożyk P., Misala J., Integracja ekonomiczna, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne, Warszawa 2003. COMESA-EAC-SADC Tripartite Free Trade Area Launched, źródło: http:// www.sadc.int/. Czernichowski K., Integracja afrykańska – uwarunkowania, formy współpracy, instytucje, Wydawnictwo CeDeWu, Warszawa 2010. Czernichowski K., Polityczne i ekonomiczne wyzwania przed Sudanem Południowym, w: Dynamika afrykańskich struktur państwowych w wymiarze historycznym, politycznym i społeczno-gospodarczym, pod red. B. Ndiayego i P. Letki, rocznik „Olsztyńskie Studia Afrykanistyczne”, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych Uni­wersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2011. Haas A.R.N., What South Sudan will gain from joining the East African Community, źródło: http://theconversation.com/what-southsudan-will-gain-from-joining-the-east-african-community-55592. Mayom J. P., South Sudan Officially Joins EAC, źródło: http://www.gurtong.net/ECM/Editorial/tabid/124/ctl/ArticleView/mid/519/ articleId/19061/South-Sudan-Officially-Joins-EAC.aspx. �Akcesja Sudanu Południowego do wspólnoty... 181 Okoth A., A History of Africa, vol. 2, East African Educational Publishers Ltd. – Ujuzi Books Ltd., Nairobi – Kampala – Dar es Salaam 2010. Reporter N., South Sudan admitted into EAC, źródło: http://www.nation. co.ke/business/South-Sudan-admitted-into-EAC/996-3100314acaobi/index.html. Tanza J., South Sudan Official: Country Will Benefit by Joining EAC, źródło: http://www.voanews.com/a/government-says-southsudan-will-benefit-by-joining-eac/3217788.html. The Northern Corridor Transit Agreement, źródło: http://www.ttcanc. org/page.php?id=12. Akcesja Sudanu Południowego do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC) – potencjalne skutki Streszczenie Artykuł koncentruje się na potencjalnych skutkach ekonomicznych, jak również na barierach napotykanych przez Republikę Sudanu Południowego przy akcesji do Wspólnoty Wschodnioafrykańskiej (EAC). Podkreślono w nim rolę tej regionalnej wspólnoty gospodarczej we współczesnej Afryce. Wśród najważniejszych skutków rozszerzenia EAC wyróżniono liberalizację przepływu towarów, usług, kapitału i pracy, rozwój infrastruktury, zapewnienie pokoju i bezpieczeństwa. Jak w każdym procesie integracyjnym, pozytywom towarzyszą negatywy: m.in. utrata wykonywania suwerenności i podniesienie niektórych stawek celnych w związku z koniecznością przyjęcia wspólnej zewnętrznej taryfy celnej. Zarekomendowana została dalsza rozbudowa sieci dróg oraz mechanizacja rolnictwa. Słowa kluczowe: Afryka Wschodnia, Sudan Południowy, Wspólnota Wschodnioafrykańska, integracja gospodarcza, wspólny rynek, regionalna wspólnota gospodarcza. �182 Konrad Czernichowski The Accession of South Sudan into the East African Community (EAC) – Potential Effects Summary The article concentrates on potential economic consequences as well as barriers of the accession of the Republic of South Sudan into the East African Community (EAC). The role of this Regional Economic Community in contemporary Africa is emphasized. Among the most important effects of the enlargement of EAC the following were distinguished: liberalization of goods, services, capital and labour, developing infrastructure, stabilizing peace and security. As in each integration process, the positive sides are followed by the negative ones with the necessity of delegating competences and raising taxes on some products due to introduction of the common external customs tarrif as the most important. As recommendation, further improving roads and adding value to agriculture (mechanization) were suggested. Key words: East Africa, South Sudan, East African Community, economic integration, common market, regional economic community. �WOJCIECH TROJAN POMIĘDZY POKOJOWĄ OPERACJĄ HYBRYDOWĄ ONZ A ADATEM. METODY I DYLEMATY UTRZYMANIA POKOJU W AFRYCE NA PRZYKŁADZIE DARFURU I SOMALILANDU Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych na podstawie rezolucji 2228 z 2015 roku dała podstawę – mandat na obecność – operacji Unii Afrykańskiej w Darfurze. Oficjalnie to kod biurokratyczny pod hasłem: Unia Afrykańska – ONZ Operacja Hybrydowa w Darfurze1. Pojęcie operacji hybrydowej pochodzi z 31 lipca 2007 roku, kiedy ustalono, że operacja hybrydowa powinna mieć, jak długo jest to możliwe, charakter „afrykański” oraz źródło finansowania sił zbrojnych powinno pochodzić od państw afrykańskich2. Wyrażenie „zagrożenie hybrydowe” oznacza w wojskowym języku przemieszanie – „amalgamat” – istniejących zagrożeń dla bezpieczeństwa publicznego. Jak tłumaczą to eksperci organizacji NATO, pojęcie hybrydowych zagrożeń oznacza swoisty węzeł gordyjski różnorodnych okoliczności i działań, takich jak terroryzm, migracja, piractwo, korupcja czy konflikty Wojciech Trojan – prawnik UNHCR, Hargeisa. 1 2 African Union – United Nations Hybrid Operation In Darfur (UNAMID). Rezolucja Rady Bezpieczeństwa 1769 (2007). �184 Wojciech Trojan etniczne. Według nowej doktryny źródłem zagrożeń hybrydowych mogą być zarówno aktorzy niepaństwowi, jak i rządowi. Tak rozu­ miane podmioty stosujące metodę „hybrydową” tworzą zagro­żenia wobec swoich przeciwników, w sposób, który oznacza zastosowanie jednocześnie działań konwencjonalnych i niekon­wen­ cjonalnych dla osiągnięcia swojego celu3. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ z 2007 roku zwracała uwagę na ataki na ludność cywilną i pracowników sektora humanitarnego w Darfurze. Dokument potępiał utrzymujące się i powszechne masowe gwałty oraz przemoc seksualną zasługującą na adekwatną odpowiedź „wspólnoty międzynarodowej”. Jak zauważył M. Ząbek, ONZ nie była gotowa do podjęcia interwencji w celu niedopuszczenia do ludobójstwa i „ostateczne nie wydała werdyktu na ten temat, a jedynie dopuściła możliwość dokonania tam zbrodni wojennych i zbrodni przeciwko pokojowi”4. Nadal aktualne pozostaje pytanie, czy brak adekwatnej reakcji międzynarodowej mógł doprowadzić do scenariusza, jaki miał miejsce w Rwandzie? Raport sekretarza generalnego Narodów Zjednoczonych dotyczący operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej z 1 lipca 2016 roku analizuje sytuację bezpieczeństwa wewnętrznego w Darfurze. W całym regionie dochodziło do potyczek pomiędzy stronami konfliktu, gdzie wojsko rządowe atakowało wioski podejrzane wspieranie milicji Armii Wyzwolenia Sudanu Abdula Wahida5. Konwoje wojskowe armii sudańskiej wielokrotnie wpadały w zastawione na nie pułapki, w wyniku których dochodziło M. Miklaucic, NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). 4 M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 5 Sudan Liberation Army/Abdul Wahid (SLA/AW). 3 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 185 w tych rejonach do akcji pacyfikacyjnych wśród ludności cywilnej. W rejonie Guldo i Nertiti wojsko zablokowało uchodźcom wojennym możliwości opuszczenia przez nich terenów objętych walkami6. Dochodziło też do ataków lotnictwa na wsie Galol, Jaro, Dirma i Dasa. ONZ zwróciła uwagę na ataki na uchodźców wewnętrznych ze strony uzbrojonych nomadów, milicji plemiennych oraz kryminalistów, co zostało udokumentowane przez monitorujące sytuację organizacje w Thur East i Hassahissa. Podobnie w Południowym Darfurze ostrzelano 30 kwietnia oraz 7 i 11 maja obóz dla uchodźców wewnętrznych. Na mapie Darfuru, gdzie rejestrowano zabójstwa osób chronionych przez ONZ zapisano przypadki zabójstw w obozach uchodźców wewnętrznych Mujajeria, Al-Neem, Kalma, Al-Salam. Sekretarz generalny wylicza przykłady arbitralnych aresztowań w Południowym Darfurze wśród uchodźców wewnętrznych, gdzie sudański wywiad wojskowy przeprowadził operację specjalną w rejonie Kass. Aresztowano m.in. członków Komitetu Uchodźców oraz reprezentantów starszyzny plemiennej z obozu uchodźców w Thur. Takie same działania i aresztowania miały miejsce w Nyala i Kalma, gdzie bez przedstawiania zarzutów aresztowaniami objęto szejchów wspólnoty uchodźców wewnętrznych. Funkcjonariusze hybrydowej obecności ONZ i Unii Afrykańskiej z dużą dokładnością i starannością wyliczają incydenty, które z narażeniem własnego życia zebrali lokalni pracownicy polowi w Darfurze. Dla zwykłego czytelnika takie raporty mogą wydawać się przejawem profesjonalizmu dyplomacji humanitarnej, jednak z perspektywy uczestnika takich operacji w Czeczenii, Donbasie 6 Opisana sytuacja dotyczy tylko okresu marzec – kwiecień 2016 roku. Szczegółowe dane wojskowe zawarte są w raporcie sekretarza generalnego o hybrydowej operacji Unii Afrykańskiej i ONZ w Darfurze, rozdział II Sytuacja bezpieczeństwa, 1 lipiec 2016 roku Sygnatura S/2016/587, Rada Bezpieczeństwa. �186 Wojciech Trojan czy Somalii nie sposób pozbyć się wrażenia bezsilności ONZ. Odpowiedzią na wyliczane naruszenia prawa humanitarnego powinna być „hybrydowa” obecność w Darfurze wspólnoty międzynarodowej reprezentowanej przez swoje agendy i agencje oraz liczny sektor pozarządowy. Z liczby przytoczonych naruszeń można się zorientować, że w istocie w Darfurze, jak i w innych miejscach, gdzie działają podobne mechanizmy „ochrony międzynarodowej”, granice akcji humanitarnej są ograniczone do działań pozornych i nieefektywnych. Jak podkreśla prawnik i specjalistka od praw człowieka Elisabeth Ferris: Ochrona to szlachetne słowo z pozytywnymi skojarzeniami, ale co ono oznacza w praktyce? Czy chodzi tutaj o dostarczanie pomocy humanitarnej dla potrzebujących? Czy może tylko o monitorowanie liczby zgwałconych kobiet? Czy może o zwiększone zaangażowanie organizacji humanitarnych, które nie stanowi zagrożenia dla podstawowych zasad neutralności i bezstronności?7 W klasycznej formule teorii Państwa i Prawa, to państwo jest zobowiązane do utrzymania na swoim terytorium ładu i porządku publicznego. Nieskuteczność w wypełnieniu funkcji porządko­ wej przez władze wykonawcze prowadzi do erozji funkcji ochronnej prawa. Brak respektu dla ustawodawstwa ma ostry przebieg, jeśli prawo przestaje chronić wartości, które są powszechnie poważane i kluczowe: życie człowieka, jego zdrowie, nietykalność osobistą. Anarchizacja stosunków społecznych i erozja państwa na różnych kontynentach, nie tylko w Afryce, doprowadziły wiele społeczności lokalnych do reakcji samoobronnej wobec powszechnego bezprawia. Tam, gdzie zawiodła ochronna funkcja prawa, lukę wypełniają dynamicznie nieformalne struktury egzekwujące poszanowania własnych subkulturowych kodeksów E. G. Ferris, The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. 7 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 187 zachowań. Kultura przemocy stanowi habitat dla samoorganizowania się grup samoobrony. Współcześnie można starać się szukać możliwości opanowania sytuacji w „upadłych państwach” w drodze humanitarnych interwencji reprezentujących idee Narodów Zjednoczonych. Wielu działaczy akcji humanitarnych, jak np. Bernard Kouchner (założyciel organizacji Medicins Sans Frontiers) wielokrotnie wypowiadał się za celowością prowadzenia tzw. interwencji humanitarnych. Miało to m.in. miejsce w odniesieniu do interwencji NATO w Kosowie. Podobnie w okresie wojny w Iraku w 2003 roku. Nawoływanie de facto do działań wojennych nie przeszkodziło tej organizacji w uhonorowaniu jej pokojową nagrodą Nobla. Podobną prawidłowość charakteryzującą się wiarą w raporty organizacji i interwencjonizm humanitarny można prześledzić w raportach Human Rights Watch w odniesieniu do zdarzeń w Kosowie czy na Wschodnim Timorze. Trudno liczyć na bezstronność takich reportów, skoro organizacje brane pod uwagę są na liście płac ONZ i ich głównych sponsorów. Zgodnie z Art. 51 Karty Narodów Zjednoczonych użycie siły dozwolone jest wyłącznie w celach samoobrony. Rozdział VII Karty zezwala jednak w odróżnieniu do Art. 51 na użycie siły, kiedy zostanie ono usankcjonowane zgodą stałych członków Rady (P5). Podkreślić jednak trzeba, że klasyczna definicja wojny nie opiera się na przesłankach humanitarnych. Ta sama interwencja humanitarna stanie się z perspektywy prawa międzynarodowego agresją, jeśli zostanie przeprowadzona poza mandatem Rady Bezpieczeństwa. Tradycja „wojny sprawiedliwej” ulega przed widzami globalnej sieci informacyjnej transformacji wywołanej ambicjami stworzenia nowego, hegemonistycznego porządku geopolitycznego. W tym dążeniu ramy prawne Karty Narodów Zjednoczonych wydają się za ciasne dla efektywności nowych mechanizmów. Stąd Kofi Anan jako sekretarz generalny ONZ za- �188 Wojciech Trojan uważył już w 1999 roku, że dochodzi do erozji tradycyjnie pojmowanego pojęcia suwerenności państwowej. W przeciągu 10 lat od usunięcia żelaznej kurtyny wykształciła się doktryna obowiązku ochrony („responsibility to protect”) określanej także krótko w wojskowy sposób jako R2P8. Doktryna została wprowadzona oficjalnie do dorobku ONZ podczas obchodów 60. rocznicy założenia organizacji. Opiera się ona na tezie erozji istnienia suwerenności westfalskiej, to jest takiej, która kategorycznie zabrania ingerencji sił zewnętrznych w wewnętrzne sprawy państwa. Praktyka dzisiejszych Chin oraz coraz bardziej Rosji w odniesieniu do swojej suwerenności wydaje świadczyć, że koncepcja suwerenności westfalskiej będzie mocno broniona przez państwa niebędące w sferze wpływów Zachodu. Dotyczy to także takich państw jak Sudan. Jak zauważają autorzy dokumentu Nikomu na Ziemi nie zależy, czy przeżyjemy poza Bogiem i czasami UNAMID. Wyzwania utrzymania pokoju w Darfurze9, po 13 latach konfliktu mieszkańcy Darfuru zdają sobie sprawę z ograniczeń wspólnoty międzynarodowej w niesieniu im pomocy i tworzenia warunków dla ich ochrony. Cytując zdanie uchodźcy wewnętrznego, ewentualne usunięcie wojsk operacji hybrydowej ONZ i Unii Afrykańskiej może doprowadzić do kolejnych masowych naruszeń prawa humanitarnego przez władze Sudanu: Rząd chce się pozbyć UNAMID po 8 The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz dokument Zgromadzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. 9 No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 189 to tylko, aby przeprowadzić swoje najgorsze działania – czystki etniczne, ludobójstwo, przesiedlenia. Autorzy dokumentu oceniającego rolę hybrydowych wojsk ONZ i Unii Afrykańskiej w Darfurze mają jednak tylko rekomendację zwiększenia wysiłków w dalszym raportowaniu: – Departament Operacji Pokojowych ONZ powinien podnieść poziom swoich czynności monitoringu praw człowieka, aby w ten sposób zapewnić, że wspólnota międzynarodowa ma dostęp do informacji na wysokim poziomie dla podjęcia właściwych decyzji. Informacje te powinny mieć charakter publiczny. We wszystkich tych okolicznościach UNAMID powinien zapewnić warunki, w których przekazana przez nich informacja odpowiadała w pełni rzeczywistości i nie zawierała elementów manipulacji opinią publiczną”10. Jest to czysta deklaracja wiary w humanitaryzm i tylko taki pokój, który jest wymuszony przez instrumenty opierające się na zasadzie interwencjonizmu, czy wręcz, jak uważają niektórzy autorzy, w ramach globalnej platformy neokolonializmu. Niedaleko od ogniska zapalnego w Darfurze położony jest teatr wojny domowej w Somalii, gdzie podobnie jak do Sudanu wysłano żołnierzy Unii Afrykańskiej dla zaprowadzenia porządku i ochrony praw człowieka. 20 lutego 2007 roku Rada Bezpieczeństwa przyjęła rezolucję 1744(2007)13, w której wydano zgodę Unii Afrykańskiej na podjęcie interwencji humanitarnej w Somalii tylko na okres sześciu miesięcy. Oddziały walczyły jednak o przejęcie kontroli nad stolicą Somalii Mogadiszu, do sierpnia 2011 roku ponosząc spektakularne klęski. Misję wojskową po wyparciu amerykańskiej piechoty morskiej wypełniały oddziały wojskowe z Ugandy i Burundii, które zdołały w sierpniu 2011 10 International Refugee Rights Initiative, The challening of Peacekeeping In Darfur, s. 6 raportu: No one on the earth cares if we survive except God and sometimes UNAMID, czerwiec 2016. �190 Wojciech Trojan roku wyprzeć al-Shabaab z centrum miasta. Wcześniej wojska etiopskie w 2006 roku rozbiły umiarkowany ruch Unii Sądów Islamskich w Mogadiszu, który zakończył okres anarchii lokalnych watażków w stolicy. Obca interwencja została odrzucona przez klany somalijskie, które poparły opór młodzieży przyjmującej nazwę al-Shabaab dla swojego ruchu oporu. Interwencje obcych na terytorium Somalii wyzwoliły tylko fanatyzm klanowy i religijny. W roku 2011 Somalię zaatakowały oddziały kenijskie z zada­ niem odbicia portu morskiego Kismayo. Jednocześnie na terytorium Somalii wkroczyły ponownie wojska etiopskie. Wspólnota międzynarodowa wyraziła zgodę na wojskową obecność Ugandy, Dżibuti, Kenii i Etiopii, które objęły sześć sektorów w południowej i centralnej Somalii pod zbiorową nazwą misji AMISOM (Misja Unii Afrykańskiej w Somalii). Mimo tych wysiłków wojskowych al-Shabaab nie został pokonany, a armia państwowa uznawanej oficjalnie Somalii jest najniżej ocenianą w Afryce w rankingu ekspertów wojskowych. Oddziały wojsk interwencyjnych budzą opór społeczny, z którym nie są w stanie sobie poradzić na polu walki. Oddziałom brakuje ducha bojowego i są one bezużyteczne dla wyznaczonych im zadań. Symptomatyczne jest, że wszelkie próby przeniesienia konfliktu na terytorium Somalilandu i Puntlandu, które nie uznają się za część oficjalnie uznawanej Somalii zostały bez trudu odparte przez uzbrojone wyłącznie w lekką broń milicje klanowe. Nie dochodzi też tutaj do takich sytuacji, jak w południowej Somalii, gdzie amerykańska piechota morska, albo później garnizony Unii Afrykańskiej, są dziesiątkowane przez islamistów z al-Shabaab. Siłą, która odgrywa kluczowe znaczenie jest struktura klanowa Somalii. W Somalilandzie i Puntlandzie to klan jest źródłem bezpieczeństwa, a nie misje wojskowe ONZ. Milicja klanowa ma – jak się to określa – morale, esprit de corps i jest gotowa walczyć pomimo braku ciężkiego uzbrojenia oraz wysokiego żołdu, jaki otrzymują żołnierze AMISOM. Dla miej- �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 191 scowej ludności milicja nie stanowi zagrożenia, jakie jest związane z obecnością „niebieskich hełmów”11. W marcu 2016 roku oddziały milicji klanowej Puntlandu i Gal Mudug zatrzymały ofensywę al-Shabaab. Na placu boju zginęło 323 terrorystów, a 156 dostało się do niewoli. Milicja klanowa Puntlandu straciła tylko 20 wojowników. Operacja przeciwko al-Shabaab odbyła się bez żadnego wsparcia dronów czy obcych doradców wojskowych z doświadczeniem hybrydowym z innych teatrów wojennych. Obce misje wojskowe od dziewięciu lat nie potrafią opanować sytuacji, tak jak udało się to w niezależnych obszarach Puntlandu i w niepodległym Somalilandzie. Zwłaszcza Somaliland zasługuje na uznanie za swoje sukcesy na miarę ograniczonych możliwości, jakimi dysponuje ten kraj i pomimo braku uznania wspólnoty międzynarodowej. To tutaj powinni się uczyć eksperci „od terroryzmu”, którzy nie dostrzegają prawdziwych źródeł tego zjawiska. Destabilizacja regionów takich jak Róg Afryki, Irak, Północna Afryka czy Syria odbyła się na zasadzie interwencji w wewnętrzne sprawy suwerennych państw pod hasłem interwencji humanitarnych. Wykładnia odpowiedzialności wspólnoty międzynarodowej za ochronę praw człowieka jest trudna do podważenia w jej założeniach. W istocie jednak rachunek zysków i strat pokazuje, że jest to nowa forma globalnej gry na neokolonialnej szachownicy. Somaliland nie jest szerzej znany przeciętnemu odbiorcy wiadomości, gdyż sukces innych metod niż te, które wpisano w doktrynę ONZ – R2P (responsibility to protect), odebrałby sponsorom ONZ i Unii Afrykańskiej możliwość realizacji własnych celów w podtrzymywanych konfliktach. Scenariusz z Jugosławii, Iraku, Libii, Syrii, Somalii i innych ognisk zapalnych, gdzie były zagrożone pra11 P. Mameli, The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/ articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). �192 Wojciech Trojan wa człowieka jest stale ten sam. Pod pretekstem humanitarnym wybucha konflikt przynoszący nieproporcjonalnie większe szkody wywołane przez siły mające własne interesy w przeprowadzeniu rekonstrukcji porządku wewnętrznego i regionalnego. Porządek klanowy w Somalilandzie jest udaną alternatywą wobec eksportu idei R2P responsibility to protect czy koncepcji hybrydowej obecności ONZ. Dzięki zastosowaniu tradycyjnych mechanizmów plemiennych w Somalilandzie panuje pokój, a na święta Ramadanu mogli przyjeżdżać bliscy z Europy i Ameryki. Władze Somalilandu bronią swojej suwerenności i nie chcą zostać wcieleni siłą do zjednoczonej Somalii będącej konstruktem polityków zachodnich. Okazuje się, że ich model społeczny sprawdza się w praktyce, czego nie można powiedzieć o objętej wojną południowej Somalii czy Darfurze, gdzie stacjonują w swoich bazach oddziały rozleniwionych żołnierzy Unii Afrykańskiej, którzy nie radzą sobie z oporem radykalizującej się młodzieży. Wkrótce opór wzrośnie po wyrzuceniu z obozów uchodźców somalijskich z Kenii, tysięcy zradykalizowanych potencjalnych wojowników niegasnącego konfliktu w Rogu Afryki. Podobna radykalizacja wśród uczestników konfliktu w Darfurze może doprowadzić do eskalacji konfliktu, gdzie jednym z elementów jego żywotności jest międzynarodowy nieudolny interwencjonizm pod hasłami humanitaryzmu. Jak pisze Maciej Ząbek: „poza tym, pomijając koszty, jakie musiano by ponieść organizując interwencję zbrojną, uzasadnia się brak decyzji w tej sprawie tym, że zachodnia interwencja zbrojna taka jak w Iraku czy Afganistanie nie jest żadnym rozwiązaniem, gdyż spowodowałaby tylko rozszerzenie wojny na cały Sudan, a być może i na sąsiedni Czad”12. Stabilizacja w sferze konfliktów, M. Ząbek, Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008, s. 31. 12 �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 193 taka jaką obserwujemy w Somalilandzie, gdzie nie stacjonują żadne wojska hybrydowe, lecz działa prawo zwyczajowe i klanowe mechanizmy tradycyjnego rozwiązywania sporów, podpowiada dobitnie, jakimi metodami takie lokalne konflikty powinny być wygaszane bez udziału nieefektywnych metod, jakie ponoszą fiasko na piaskach kolejnych bitew prowadzonych przez ONZ za pokój. Kończąc, chciałbym podkreślić, że niniejszy artykuł jest głosem w sprawie zwrócenia uwagi ośrodkom władzy międzynarodowej na potrzebę opierania się na know-how tradycyjnych metod rozwiązywania konfliktów, które wymagają jednak wiedzy z dziedziny lokalnej kultury i prawa. Znajomość prawa zwyczajowego – adatu – tradycyjnych kultur pozwoliłaby lepiej zaplanować działania mediacyjne negocjatorom z ONZ. Jest to jednak bardziej złożona materia niż analiza raportów napisanych nawet przez najlepiej opłacanych ekspertów zachodnich, którzy przyjeżdżają na misje rozpoznawcze w rejony konfliktu. Bibliografia Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings, 2011. Ząbek M., Tragedia w Darfurze. Geneza, charakter i skutki wojny domowej w Zachodnim Sudanie, Starogard Gdański, 2008. Miklaucic M., NATO Capstone Concept cytowany w artykule NATO Countering the Hybrid Threat, 2011, źródło: act.nato.int/nato-countering-the-hybrid-threat (dostęp: sierpień 2016). Ferris E.G., The Politics of Protection. The Limits of Humanitarian Action, Brookings 2011. The Responsibility to Protect, Office of the Special adviser on the Prevention of Genocide, źródło: un.org/preventgenocide/adviser/responsibility.shtlm (dostęp: 10 sierpnia 2016), oraz document Zgroma- �194 Wojciech Trojan dzenia Ogólnego Narodów Zjednoczonych, Implementing the responsibility to protect, A/63/677 z 12 stycznia 2009 roku. No one on the earth cares if we survive except God and and sometimes UNAMID. The Challeneges of peacekeeping in Darfur, International Refugee Rights Initiative, czerwiec 2016. Mameli P., The Blue Helmets: Sexual Exploitation, Sex Trafficking and Organizational Culture In UN Peacekeeping Operations, źródło: ideajournal.com/articles.php?id=50 (dostęp: 10 sierpnia 2016). Between the hybrid UN operation and Adat. Methodology and patterns of the conflict prevention and resolution in Africa. Summary The international community is facing a dilemma how to address the reoccurring humanitarian crisis situations. The massive violations of human rights can enact the mechanism of the humanitarian intervention. The mechanism of the Security Council established after the II World War prevented the doctrine R2P – responsibility to protect – was to become a tool for the military intervention anywhere in the World. The concept of the sovereignty according to the UN was to be abolished to respond to the crimes against humanity and/or widespread war crimes. The Darfur crisis was a typical scenario that should have resulted with such military R2P action under the UN clearance. Instead the proxy hybrid peace keeping operations are being constructed without much success on the ground. The Blue Helmets in Darfur and Somalia cannot ensure any protection as they their presence is not a factor of a real reconsiliation. The traditional conflict resolution methods and the clan justice serve well in Somaliland ensuring the period of peace in the region free from the UN military actions. The Somaliland success without any UN mandated soldier is not a success story reported by the media, as it proved that the traditional law and customs are more effective in comparison to the UN security mechanisms. The protection under the UN agenda is not anymore neutral and impartial as a the �Pomiędzy pokojową operacją hybrydową ONZ... 195 political power centers hijacked the whole system. More understanding of the local traditions and customs should be required among the UN diplomats to enhance their impact and to avoid mistakes in the field of conflict prevention and resolution. ��MARIUSZ DRZEWIECKI ZATRZYMAĆ NAJDŁUŻSZĄ RZEKĘ AFRYKI. KONSEKWENCJE ARCHEOLOGICZNE PROJEKTÓW ZARZĄDZANIA WODAMI NILU Wstęp Nil przepływa przez wszystkie strefy klimatyczne kontynentu afrykańskiego, zaczynając od lasów równikowych, a kończąc na terenach pustynnych Sahary. Transportuje wody pochodzące z regularnych opadów deszczu w strefie równikowej i na wyżynie Abisyńskiej, do ujścia w Morzu Śródziemnym. Ostatnim dopływem Nilu jest Atbara (Ryc. 1). Dalej, w środkowym i dolnym biegu, na odcinku liczącym 2,5 tysiąca kilometrów najdłuższa rzeka Afryki przecina tereny pustynne, gdzie obok oaz jest jedynym stałym źródłem wody. Na suchym obszarze obejmującym tereny współczesnego Północnego Sudanu i Egiptu, brzegi Nilu zasiedla znaczna części lokalnej populacji. Powstały tam największe miasta regionu, liczne wsie oraz tereny uprawne. Początków intensywnego wykorzystania wód Nilu oraz jego obszarów nadbrzeżnych archeolodzy Dr Mariusz Drzewiecki – archeolog, adiunkt w Instytucie Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN, główne kierunki badań: Afryka Północna oraz Bliski Wschód, ochrona dziedzictwa archeologicznego, badania budowli obronnych. �198 Ryc. 1. Zobrazowanie satelitarne doliny środkowego i dolnego Nilu z marca 2005 r. (źródło: NASA, public domain). Mariusz Drzewiecki dopatrują się w okresie neolitu (około 5000– 3000 p.n.e.). Wraz ze schyłkiem epoki kamienia ludność coraz chętniej osiedlała się nad tą rzeką1. Było to zjawisko rozłożone w czasie, połączone ze zmieniającym się powoli klimatem2 oraz gospodarką3. Obszary poza doliną Nilu stawały się zbyt suche dla stałej, większej populacji, co mogło rodzić konflikty, a ludność, która chciała pozostać musiała prawdopodobnie zmienić swój sposób życia. Wszyscy pozostali osadnicy rozpoczęli poszukiwania nowych terenów. W tym samym czasie brzegi Nilu wraz z osuszaniem klimatu stały się bardziej dostępne i dogodne dla stałego zamieszkania. Rozwinęło się rolnictwo i hodowla zwierząt, zatem przybywająca ludność najczęściej pozostała już w dolinie Nilu4. W ten sposób badacze przeszłości tłumaczą widoczny wzrost liczby stanowisk archeologicznych w dolinie Nilu Środkowego, datowanych na okres zaczynający się od neolitu, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 38–48; S. Salvatori D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 329–330. 2 R. Kuper S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. 3 A. J. Arkell, A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961, s. 11–15. 4 M. Honegger, Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. 1 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 199 a obejmujący czasy późniejsze, aż do współczesności5. Rozwijające się kolejne królestwa, imperia, ośrodki władzy i państwa posiadały/posiadają swoje centra nad Nilem6. Za przykład mogą tu posłużyć: Kerma, Napata, Meroe, Faras, Dongola, Omdurman, Chartum itd. Zarejestrowano nad Nilem liczne mniejsze i większe osady, niektóre zamieszkiwane przez wiele wieków, na przykład Qasr Ibrim, Dangeil, Meinarti, Banganarti, Berber, Khandaq i inne. W tym czasie poza doliną rzeki, na terenach pustynnych, osadnictwo było rozproszone i często miało charakter czasowy lub okresowy7. Można zatem powiedzieć, że nad Nilem Środkowym obserwuje się koncentrację osadnictwa. W rezultacie współcześni mieszkańcy tych terenów żyją w otoczeniu starożytności i mają z nimi styczność na co dzień8. Rozwój technologiczny sprawił, iż na przełomie XIX i XX wieku zaczęto myśleć o kontrolowaniu najdłuższej rzeki Afryki9. Obecnie wodami Nilu zarządza się w oparciu o umowy międzynarodowe przyznające poszczególnym krajom procent przepłyNa przykład: B. G. Trigger, History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965, s. 151; W.Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 19–20. 6 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 55–56; D. A. Welsby, The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002, s. 8–9. 7 Na przykład: R. J. Bradley, Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992, s. 24–25; H. Paner M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan - a short overview, “GAMAR” 8 (2015), s. 23. 8 M. Drzewiecki P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–102; A. Osman, The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. 9 T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 25–28. 5 �200 Mariusz Drzewiecki wającej wody10. W XX wieku wypracowano dwa podstawowe sposoby kontrolowania zasobów Nilu: w Północnym Sudanie wody rzeki reguluje się za pomocą zapór na Nilu i sztucznych zbiorników retencyjnych oraz za pośrednictwem systemów irygacyjnych pobierających wodę z rzeki, głównie dla celów rolniczych11. Zasoby wodne najdłuższej rzeki Afryki, choć znaczne, są już w dużym stopniu wykorzystywane12. Pozostaje to w zależności ze wzrostem populacji zamieszkującej dolinę Nilu. Zapotrzebowanie na żywność, energię elektryczną i inne materiały oraz surowce cały czas się zwiększa. W związku z tym powstają napięcia w kwestiach wykorzystania wód Nilu oraz wprowadzane są nowe projekty modernizacji, rozwoju rolnictwa, zabudowy, infrastruktury oraz przemysłu, chociaż ten ostatni stanowi niewielki procent całości13. Jedną z konsekwencji tej ścieżki rozwoju jest zmniejszanie zasobów dziedzictwa archeologicznego. W wyniku budowy tam na Nilu zalewane są słabo zaludnione odcinki doliny, jednak z reguły bogate w pozostałości przeszłości. Rolnictwo i systemy irygacyjne zmieniają krajobraz i usuwają lub niszczą ślady aktywności 10 M. Kimenyi, J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015, s. 33–45. 11 K. Conniff, D. Molden, D. Peden, S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 14–15. 12 Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, Chapter 2: The Water Resources of the Nile Basin s. 55, źródło: http://nileis.nilebasin.org/ system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20 resources.pdf (dostęp: 7.08.2016). 13 H.-J. Luhmann, The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L.Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 245–246. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 201 dawnych mieszkańców regionu. Działania skutkujące zniszczeniem dziedzictwa archeologicznego obserwuje się we wszystkich krajach, w których zwiększa się populacja. Można powiedzieć, że jest to zjawisko o skali globalnej, przez co nosi cechy działania nieuniknionego, naturalnego rozwoju współczesnych społeczności14. Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje poniżej próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Tamy na Nilu i sztuczne zbiorniki wodne a archeologia Od końca XIX wieku dolina Nilu znalazła się pod wpływami brytyjskimi. Rozpoczęto wtedy wprowadzanie w życie projektów kontroli przepływu wody w największej rzece Afryki. Zapory oraz sztuczne zbiorniki retencyjne stanowiły integralną część tej stra- R. Bewley et al., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919. 14 �202 Mariusz Drzewiecki tegii15. Zbudowano takowe na wszystkich odcinkach rzeki, od górnego biegu po deltę. Nie inaczej było na terenach nubijskich (obecny północny Sudan i południowy Egipt), gdzie wzniesiono następujące zapory (Ryc. 1): tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1902), którą następnie dwukrotnie podwyższono w 1912 i 1933 r.; wysoka tama asuańska (rok zakończenia budowy: 1964) oraz tama Merowe (rok zakończenia budowy: 2009). 15 maja 2012 r. w czasie spotkania w British Museum w Londynie ogłoszono międzynarodowy apel o ratowanie dziedzictwa archeologicznego obszarów zagrożonych przez powstanie kolejnych zbiorników retencyjnych16. Będą one zlokalizowane na obszarze III katarakty Nilu (tama Kajbar) oraz V katarakty Nilu (tama Shereik). Terminy zakończenia prac budowlanych nie są obecnie znane17. Wynika to z braku porozumienia między rządem Sudanu a mieszkańcami obszarów zalewowych18. Na tym samym spotkaniu (w British Museum) przedstawiono także dalekosiężne plany związane z zarządzaniem wodami Nilu. Ogłoszono, że w najbliższym czasie (dokładnych dat nie podano) planowane są budowy kolejnych tam na następujących obszarach: tama Dal (katarakta Dam), tama Sabaloka (VI katarakta Nilu), tama Dagash oraz tama Mograt. Wynikiem ostatecznym będzie ciąg sztucznych zbiorników wodnych ulokowanych na obszarach T. Tvedt, The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004, s. 51–52. 16 Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile.wordpress. com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dam-meeting-at-bri tish-museum15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). 17 D. A. Welsby, A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1(2014), s. 29. 18 C. Kleinitz, Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, “Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 173–176. 15 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 203 o zróżnicowanej formie terenu i o niewielkiej populacji, na przestrzeni całej doliny Nilu Środkowego. Patrząc na te działania przez pryzmat archeologii, można zauważyć pewną sprzeczność. Z jednej strony powstanie sztucznych zbiorników wodnych powoduje zniszczenie dziedzictwa archeologicznego, z drugiej zaś projekty te poprzedzają zakrojone na dużą skalę archeologiczne prace ratownicze19. Intensyfikacja badań naukowych w rejonach zagrożonym prowadzi do nowych odkryć i rozwoju archeologii jako nauki. W trakcie badań ratowniczych na początku XX w. (pierwsze podwyższenie tamy asuańskiej) koncentrowano się na cmentarzyskach. Przebadano ich łącznie 151, w tym ponad 8000 grobów z różnych epok20. Dzięki tym pracom ustalono sekwencję chronologiczną dla całej Nubii. Pozwoliło to na uporządkowanie i usystematyzowanie informacji o pozostałościach przeszłości. Z nielicznymi wyjątkami nie prowadzono wtedy badań pozostałości dawnych osad21. Największym odkryciem akcji ratowniczych z lat 30. XX w. (drugie podwyższenie tamy asuańskiej) były cmentarzyska w Qustul i Ballana (Ryc. 1). Walter Bryan Emery i Laurence Kirwan natrafili tam na groby władców pochodzące z IV do VI w. n.e.22 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. 20 G. A. Reisner, The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907-08, 2 tomy, Cairo 1910; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912; C.M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915; C. M. Firth, The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. 21 W. Y. Adams, A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 50–51. 22 W. B. Emery, L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935; W. B. Emery, The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. 19 �204 Mariusz Drzewiecki O bardzo wysokim statusie zmarłych mogły świadczyć chociażby korony znalezione na głowach osób pochowanych pod gigantycznymi kurhanami (średnica do 70 m). Grobowce były bogato wyposażone. Na podstawie analiz darów grobowych potwierdzono intensywne kontakty tych osób z przedstawicielami Imperium Rzymskiego23. Powstała hipoteza, że byli to przywódcy Nobadów, a jednocześnie foederati, czyli wodzowie, którzy w zamian za różne przywileje oraz podarunki mieli chronić granicy imperium przebiegającej wtedy na wysokości Asuanu (I katarakta Nilu). Akcja ratownicza prowadzona w latach 60. XX w. (budowa wysokiej tamy w Asuanie) została określona jako wielki sukces społeczności międzynarodowej (Ryc. 2)24. Ocalono od zalania m.in. liczne kamienne świątynie. Wszyscy pasjonaci historii słyszeli o wielkiej operacji wycinania i przenoszenia świątyń Ramzesa II w Abu Simbel. Do badań przeszłości Nubii włączyły się wtedy instytucje i naukowcy, którzy wcześniej nie pracowali na tych terenach, także Polacy25. Ich odkrycie katedry w Faras (stolicy średniowiecznego królestwa Nobadii) odbiło się szerokim echem na całym świecie. Katedra została ozdobiona licznymi, bardzo dobrze zachowanymi malowidłami naściennymi przedstawiającymi różne sceny religijne. Polska ekipa uratowała wtedy ponad 120 dzieł sztuki, odcinając je od ścian kościoła w Faras26. Obok odkryć badania ratownicze i przyrost informacji doprowadziły do zwiększenia zainteresowania studiami nad społeczno23 L. Török, Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A.D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hungaricae 16), Budapest 1988, s. 52–53. 24 Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5. 25 W. Y. Adams, Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977, s. 81–88. 26 K. Michałowski, Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 205 ściami doliny Nilu Środkowego. Już nie tylko egiptolodzy zajmowali się badaniami przeszłości regionu, co miało widoczny wpływ na sposoby wyjaśniania zmian obserwowanych w materiale archeologicznym27. W ostatnich latach (2009 r.) zakończono akcję ratowniczą w rejonie IV katarakty (budowa tamy Merowe). W przypadku tego obszaru największym zaskoczeniem dla archeologów była sama liczba pozostałości przeszłości28. We wcześniejszych opracowaniach obszar IV katarakty, ze względu na swoją niedostępność, był traktowany jako region peryferyjny, znajdujący się z dala od głównych ośrodków przeszłych cywilizacji. Jednak badania wykazały niezwykłą Ryc. 2. Okładka „The UNESCO gęstość osadnictwa29. ZarejestroCourier” z lutego/marca 1980 r. B.G. Trigger, Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 225–226. 28 Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-ParisWalpole, MA 2014, s. 7–8. 29 D. A. Welsby, The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August–2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2(1), Warsaw 2009, s. 33–47. 27 �206 Mariusz Drzewiecki wano liczne twierdze, galerie rytów naskalnych, cmentarzyska, kościoły itd. Podsumowując, akcje stawiania tam w dolinie Nilu Środkowego z reguły połączone były z rozległymi badaniami archeologicznymi, które powodowały napływ dużej ilości informacji na temat pozostałości przeszłości. Wyjątek od tej reguły stanowi budowa pierwszej tamy w Asuanie (1902 r.). Ogólnie rzecz ujmując, prace ratownicze zakrojone na szeroką skalę skutkowały rozwojem badań oraz zwiększeniem liczby ośrodków i archeologów pracujących w regionie. Zabytki pozyskane w czasie akcji ratowniczych podlegały podziałowi, dzięki czemu w sposób legalny trafiały do muzeów na całym świecie, gdzie znalazły swoje miejsce w galeriach dla zwiedzających30. Mimo korzyści płynących z tego typu projektów, należy zaznaczyć, że środowisko archeologów jednomyślnie rozpoznaje budowę tam i tworzenie sztucznych zbiorników wodnych za projekty uszczuplające i niszczące zasoby dziedzictwa regionu. Z tego powodu prowadzone są intensywne prace, które mają na celu dokumentację zagrożonych zabytków przed zalaniem31, publikowane są apele mające na celu powstrzymanie dalszych tego typu projektów oraz powstają artykuły ukazujące szkodliwe aspekty tych działań32. M. C. De Simone, Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014, s. 97–98. 31 D. A. Welsby, Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. 32 R. Haaland et al. Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332 źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016); European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5; H. HafsaasTsakos, Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76; C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the 30 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 207 Systemy irygacji, rozwój współczesnego rolnictwa i osadnictwa a archeologia Drugim najważniejszym środkiem pozwalającym na zarządzanie wodami Nilu są systemy irygacyjne. Kanały rozprowadzające wodę rzeczną w dolinie Nilu Środkowego pozwalają na wykorzystywanie dla celów rolniczych obszarów, do których nie docierają wylewy rzeki. Dotychczasowy rozwój kanałów irygacyjnych skutkował zmianami w osadnictwie. Powstawały nowe wsie, a już istniejące notowały wzrost. Ten sposób nawadniania był wykorzystywany od czasów antycznych, jednak w XX w., dzięki mechanizacji i wprowadzeniu nowych upraw, system znacznie się rozrósł33. Zaczęto stosować pompy spalinowe oraz zapoczątkowano wykorzystanie różnorodnych urządzeń mechanicznych na wielu etapach prac rolnych, zaczynając od przekopywania kanałów irygacyjnych, przygotowywania działek pod uprawy, podlewania, zbiorów, a kończąc na obróbce płodów rolnych34. Dzięki takim działaniom rolnictwo oraz ogólniej osadnictwo mogło rozwijać się na coraz większych obszarach, na przykład na terenach, gdzie brzegi Nilu były stosunkowo wysokie, na skraju doliny, na terenach wyschniętych kanałów Nilu, ujść uedów Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, Meroitica 26 (2013), s. 269–304. 33 Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. 34 W. S. Mann, Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �208 Mariusz Drzewiecki i w większej odległości od rzeki. Mechanizacja pozwoliła również na uprawę cięższych gleb i wykorzystanie miejsc, które ze względu na występowanie dużej ilości kamieni wcześniej były pomi­jane. Przykładem obrazującym możliwości zmechanizowanego rolnictwa jest obszar pomiędzy wsią Sheheinab a Sheikh El-Tayeb (Ryc. 1). Teren ten znajduje się na lewym brzegu Nilu, około 60 km na północ od Chartumu. Jest to odcinek o długości blisko 6 km, a charakteryzują go niekorzystne warunki rolnicze. Z tego względu pola na tym terenie występowały na względnie wąskim pasie o szerokości nieprzekraczającej 700 m od brzegu rzeki. Ziemie dalej od Nilu są usytuowane wyższej, a podłoże jest żwirowo-kamieniste. Jest to obszar, na którym zespół naukowców z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu prowadził powierzchniowe prace archeologiczne w latach 2011 i 2012, dokumentując między innymi pozostałości regularnej budowli obronnej o lokalnej nazwie Hosh el-Kab (stanowisko HK 1) oraz znajdujące się nieopodal twierdzy cztery cmentarze kurhanowe (stanowiska HK 3, HK 8, HK 13 oraz HK 14) o nasypach sięgających 1 m wysokości i średnicy od kilku do kilkunastu metrów (Ryc. 3A)35. Żadne z tych stanowisk nie było nigdy obiektem systematycznych badań naukowych, a twierdza Hosh el-Kab, jako jedyna z nich, jest znana z kilku krótkich wzmianek w literaturze naukowej. Rolnicy używający tradycyjnych narzędzi do przygotowania obszarów pod uprawę unikali stanowisk archeologicznych ze względu na licznie występujące kamienie, różnorodne struktury Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82; M. Drzewiecki & P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. 35 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 209 Ryc. 3. Zobrazowania satelitarne Hosh el-Kab i okolic: A – z roku 2004 z zaznaczonymi stanowiskami archeologicznymi (budowla obronna HK 1 oraz cmentarzyska kurhanowe HK 3, HK 8, HK 13, HK 14); B – z roku 2013, strzałki wskazują wyznaczone granice pól; C – z roku 2014, strzałki wskazują obszary, na których wyrównano powierzchnię oraz przekopano kanał irygacyjny; D – z roku 2015, strzałka wskazuje miejsce wytyczenia kolejnych obszarów rolnych; E – z roku 2016, strzałka wskazuje obszary, na których wyrównano powierzchnię. �210 Mariusz Drzewiecki utrudniające doprowadzenie wody, zróżnicowanie wysokościowe terenu itd. Dzięki temu stanowiska w okolicy Hosh el-Kab były do pewnego stopnia wolne od zagrożeń. Jednak dzięki ciężkiemu sprzętowi te utrudnienia przestały być przeszkodą. Na zobrazowaniach satelitarnych widoczne jest postępujące przygotowanie terenów Hosh el-Kab i okolic pod uprawę (Ryc. 3). Widać, jak zostały wytyczone pola uprawne (Ryc. 3B, D). Jedno z nich pokrywa cmentarzysko kurhanowe HK 13 (w lewym dolnym rogu). Następnie wydzielone obszary były oczyszczane i wyrównywane, zapewne przy użyciu spychacza/traktora z odpowiednim narzędziem (Ryc. 3C, E). Wszystkie kurhany objęte granicami pola uprawnego ze stanowiska HK 13 zostały w ten sposób zniwelowane. Jednocześnie w wyniku prac irygacyjnych stanowisko HK 3 i twierdza HK 1 zostały uszkodzone. Przez mury z północy na południe przebito główny kanał, którym zapewne będzie dostarczana woda z Nilu do wyżej położonych pól (Ryc. 3C-E). Prace ziemne trwają w okolicy Hosh el-Kab od 2013 r. i z pewnością nie zostały jeszcze zakończone. Wydaje się, że działania te zmierzają do przystosowania całości tych terenów do rolnictwa, co oznacza, że za kilka lat wszelkie ślady po – wydawać by się mogło – solidnych, dawnych konstrukcjach mogą być niewidoczne i częściowo lub w całości zniszczone. Autor artykułu wraz z pojawieniem się w sieci zobrazowań satelitarnych pokazujących zniszczenia stanowisk archeologicznych w okolicy Hosh el-Kab podjął kroki w celu zachowania zagrożonego dziedzictwa archeologicznego. Zawiadomił Sudańską Służbę Starożytności w listopadzie 2015 roku o zaistniałej sytuacji oraz przedstawił zobrazowania satelitarne. Niestety do sierpnia 2016 roku urząd ten nie przedsięwziął żadnych działań. Drugim krokiem było złożenie wniosku o finansowanie projektu badawczego do Narodowego Centrum Nauki, który koncentrując się na zagadnieniu zrozumienia upadku Imperium Meroickiego i po- �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 211 wstania królestwa Alodii, pozwoliłby na przeprowadzenie badań archeologicznych na niszczonych stanowiskach w rejonie Hosh el-Kab. Przykład Hosh el-Kab obrazuje, że nawet solidne i dobrze widoczne w terenie pozostałości wzniesione przez dawne społeczności mogą zostać zniszczone w wyniku działań rolniczych. Z kolei postęp w rozwoju obszarów rolnych w Sudanie jest bardzo szybki, największe przyspieszenie zanotowano w drugiej połowie XX w. i na początku XXI w. Proces mechanizacji jest najbardziej rozwinięty na dużych plantacjach, chociaż od lat 60. XX w. rząd sudański wspiera pożyczkami bankowymi również właścicieli mniejszych gospodarstw36. Aby zobrazować szybkość rozszerzania się areałów rolnych, autor przeprowadził porównanie zobrazowań satelitarnych z 1973 i 2014 r. urodzajnego obszaru basenu Kermy (Ryc. 1, 4). Na starszym zobrazowaniu widać obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km², na młodszym obrazie tereny te obejmują 845 km². Oznacza to, że w ciągu 41 lat powierzchnia uprawna zwiększyła się w basenie Kermy dwu­krotnie. Powiększanie obszarów uprawnych jest z reguły dobrze przyjmowane przez lokalne społeczności. Rolnicy chronią swoje pola i często archeolodzy nie mają na nie wstępu. Naukowcy często zakładają, że pola uprawne zniszczyły starsze ślady lub, aby utrzymać dobre stosunki z mieszkańcami, unikają prowadzenia prac na terenach uprawnych. Jest to widoczne w wynikach archeologicznych badań powierzchniowych, które zazwyczaj koncentrują się na obszarach pogranicza strefy doliny Nilu i pustyni oraz miejscach nad rzeką, gdzie rolnictwo się nie rozwinęło37. Doprowadziło to do sytuacji, w której tereny o największym potencjale 36 M. Ząbek, Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 135. 37 A. Osman, D. N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012, s. 34. �212 Mariusz Drzewiecki Ryc. 4. Basen Kermy. Tło stanowi zobrazowanie satelitarne obszaru z listopada 1973 r. (satelita Corona, materiały odtajnione w 2002 roku i udostępnione przez US Geological Survey). Brązowy kolor wskazuje obszary uprawne o łącznej powierzchni około 425 km² widoczne na zobrazowaniu satelitarnym. Grafitowy kolor wskazuje obszary uprawne w styczniu 2014 r. (wyznaczony na podstawie zobrazowania dostępnego w Bing Maps), o łącznej powierzchni około 845 km². �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 213 rolniczym, czyli takie, na których w przeszłości mogło koncentrować się osadnictwo, pozostają nieprzebadane lub rozpoznane w niewielkim stopniu przez archeologów. Szybkie powiększanie się powierzchni rolnych w Sudanie powoduje kurczenie się przestrzeni w dolinie Nilu dostępnej dla archeologów. W niedalekiej przyszłości być może kolejne pokolenia archeologów zainteresują się obszarami uprawnymi. Wtedy pojawi się dużo problemów, z którymi zmaga się wiele państw, mianowicie kwestie zezwoleń na pracę w obszarach rolnych oraz problem wynagradzania za naruszanie upraw. Wnioski Budowa tam na Nilu, tworzenie zbiorników retencyjnych i rozwój systemów irygacyjnych powoduje uszczuplenie zasobów dziedzictwa archeologicznego Sudanu. W tym kontekście zaobserwować można koncentrację wysiłków na dużych międzynarodowych akcjach ratowniczych związanych ze spiętrzaniem wód rzeki. Jednocześnie rozwój obszarów rolnych pozostaje z reguły bez nadzoru archeologicznego. Jak zatem zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Sytuacja ta powoduje nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe są obecnie najlepiej rozpoznanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie rolnictwo zajęło znaczne obszary wzdłuż rzeki brakuje takich badań. Jezioro, które powstało w wyniku budowy tamy Merowe w lipcu 2016 r. zajmowało powierzchnię około 715 km². W ramach akcji ratowniczej towarzyszącej temu projektowi rozpoznano oraz przebadano setki stanowisk archeologicznych. Z kolei wspomniane już obszary rolne w basenie Kermy w styczniu 2014 r. obejmo- �214 Mariusz Drzewiecki wały około 845 km². Zajmowały więc większą powierzchnię niż jezioro. Natomiast stan badań tych terenów nie jest satysfakcjonujący. Jedynym obszarem, gdzie prowadzone są systematyczne prace naukowe są pozostałości starożytnej Kermy, która na podstawie obecnego stanu badań jest uważana za ewenement w skali Sudanu i całej Afryki subsaharyjskiej38. W jakiej skali jest to ewenement, a w jakiej wynik braku badań na pozostałych obszarach rolnych basenu Kermy? Pytanie to pozostaje do tej pory bez odpowiedzi. Czy zatem w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach rolnych oraz sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Bibliografia Adams W. Y., Nubia Corridor to Africa, Princeton 1977. Adams W. Y., A Century of Archaeological Salvage, 1907–2007, „Sudan and Nubia” 2007, nr 11, s. 48–56. Ali Elmirghani Ahmed, M. Drzewiecki & P. Maliński, Polsko-sudański projekt naukowy „Fortece Sudanu”. Krajobrazy kulturowe w perspektywie badań archeologicznych i etnologicznych, w: W. Cisło, D. N. Edwards, The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, AbingdonNew York 2004, s. 17. 38 �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 215 J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan bogactwo kultur i wewnętrzne napięcia, Warszawa 2012, s. 51–82. Arkell A. J., A History of the Sudan. From the Earliest Times to 1821, London 1961. Bewley R., Wilson A., Fradley M., Kennedy D., Jennings R., Mattingly D., Mason R., Banks R., Rayne L., Bishop M., Sterry M., Bradbury J., Sheldrick N., Cunliffe E., Zerbini A., Endangered Archaeology in the Middle East and North Africa: Introducing the EAMENA Project, w: S. Campana, R. Scopigno, G. Carpentiero, M. Cirillo (red.), CAA2015 Keep the Revolution Going. Proceedings of the 43rd Annual Conference on Computer Applications and Quantitative Methods In Archaeology, Oxford 2016, s. 919–932. Bradley R. J., Nomads in the Archaeological Record. Case Studies in the Northern Provinces of the Sudan (Meroitica 13), Berlin 1992. Conniff K., Molden D., Peden D. & S. B. Awulachew, Nile water and agriculture. Past, present and future, w: S. B. Awulachew, V. Smakhtin, D. Modlen, D. Peden (red.), The Nile River Basin: Water, Agriculture, Governance and Livelihoods, Abingdon-New York 2012, s. 5–29. De Simone M. C., Nubia and Nubians: the ‘museumization’ of a culture, Leiden 2014. Drzewiecki M. & P. Maliński, Jawgul - a Village Between Towers, „Sudan and Nubia” 2013, nr 17, s. 101–108. Drzewiecki M., P. Polkowski Fortified Sites in the Area of the Fifth and Sixth Cataract in Context: Preliminary Reflections, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 79–92. Edwards D. N., The Nubian Past: an archaeology of the Sudan, Abingdon-New York 2004. Emery W. B., The Royal Tombs of Ballana and Qustul, Cairo 1938. Emery W. B. & L. P. Kirwan, The Excavations and Survey between Wadi es-Sebua and Adindan 1929–1931, Cairo 1935. European Committee for Preserving the Middle Nile, Petition to Stop the Dam in Sudan, „African Archaeological Review” 2012, nr 29/1, s. 1–5. �216 Mariusz Drzewiecki Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1908–1909, Cairo 1912. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1909–1910, Cairo 1915. Firth C. M., The Archaeological Survey of Nubia. Report for 1910–1911, Cairo 1927. Haaland R., Mitchell P., Hafsaas-Tsakos H., Tsakos A., Garcea E. & H.Å. Nordstöm, Preserving the Middle Nile (Sudan), „Antiquity” 86, s. 332, źródło: http://antiquity.ac.uk/projgall/haaland332/ (dostęp: 8.08.2016). Hafsaas-Tsakos H., Ethical implications of salvage archaeology and dam building: The clash between archaeologists and local people in Dar al-Manasir, Sudan, „Journal of Social Archaeology” 2011, nr 11/1, s. 49–76. Honegger M., Recent advances in our understanding of prehistory in northern Sudan, w: J. R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Publications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 19–30. Kimenyi M., J. Mbaku, Governing the Nile River Basin. The Search for a New Legal Regime, Washington 2015. Kleinitz C., Archaeology, Development and Conflict: A Case Study from the African Continent, „Archaeologies: Journal of the World Archaeological Congress” vol. 9 no 1 (2013) s. 162–191. Kuper R., S. Kröpelin, Climate-Controlled Holocene Occupation in the Sahara: Motor of Africa’s Evolution, „Science” 2006, nr 313, s. 803–807. Luhmann H.-J., The emerging conflict of using Nile water for irrigation purposes, especially between Egypt and Ethiopia, due to the disturbance of the reliability of the arrival of the Monsoon season as triggered by European/Asian brown cloud, w: Lozán, J. L., H. Grassl, P. Hupfer, L. Menzel, C.-D. Schönwiese, Global Change: Enough water for all?, Hamburg 2007, s. 244–249. Mann W. S., Large Mechanized Farming in Sudan, „Zeitschrift für ausländische Landwirtschaft” 1975, t. 14/3, s. 238–248. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 217 Michałowski K., Faras. Wall Paintings in the Collection of the National Museum in Warsaw, Warsaw 1974. Mohamed M. Ahmed Medani, Agriculture in the Sudan: the Need for a „Blend” between Indigenous Knowledge and Modern Technology, w: Mohamed M. Ahmed Medani (red.), Indigeneous Farming Systems, Knowledge and Practices in the Sudan, Khartoum 1994, s. 9–40. C. Näser, C. Kleinitz, The Good, the Bad and the Ugly: A Case Study on the Politicisation of Archaeology and its Consequences from Northern Sudan, w: C. Kleinitz, C. Näser (red.), Nihna naˆs albahar – We are the People of the River. Ethnographic Research in the Fourth Nile Cataract Region, Sudan, „Meroitica” 2013, nr 26, s. 269–304. Nile Basin Initiative, State of the River Nile Basin Report 2012, źródło: http://nileis.nilebasin.org/system/files/Nile%20SoB%20Report%20Chpater%202%20-%20Water%20resources.pdf (dos­ tęp: 7.08.2016). Osman A., The Folklore of Archaeological Sites: A Case Study from Nawri in the Third Cataract region, w: J. Sterner, N. David (red.), An African Commitment. Papers in honour of Peter Lewis Shinnie, Calgary 1992, s. 31–34. Osman A. & D.N. Edwards, The Archaeology of a Nubian Frontier Survey on the Nile Third Cataract, Sudan, Bristol 2012. Paner H. & M. Masojć, From Old Sennar, Bejrawiya and Fourth Cataract to the Bayuda Desert. Twenty years of Gdańsk archaeologists in Sudan – a short overview, „GAMAR” 2015, nr 8, s. 9–27. Preserve the Middle Nile, Resume from the Sudan Dam meeting at British Museum 15 May 2012, źródło: https://preservethemiddlenile. wordpress.com/2012/05/22/resume-from-the-sudan-dammeeting-at-british-museum-15-may-2012/ (dostęp: 8.08.2016). Reisner G. A., The Archaeological Survey of Nubia. The Report for 1907– 08, t. 1–2, Cairo 1910. Salah Mohamed Ahmed, An Introduction to the Merowe Dam Archaeological Salvage Project (MDASP), w: J.R. Anderson, D. A. Welsby (red.), The Fourth Cataract and Beyond. Proceedings of the 12th International Conference for Nubian Studies (British Museum Pub- �218 Mariusz Drzewiecki lications on Egypt and Sudan 1), Leuven-Paris-Walpole, MA 2014, s. 5–8. S. Salvatori, D. Usai, The Sudanese Neolithic revisited, „CRIPEL” 2006, nr 26, s. 323–333. Shehata Adam Mohamed, Victory in Nubia: Egypt, „The UNESCO Courier”, February/March 1980, s. 5–10. Török L., Late Antique Nubia. History and archaeology of the southern neighbour of Egypt in the 4th–6th c. A. D. (Antaeus Communicationes ex Instituto Archaeologico Academiae Scientiarum Hunga­ ricae 16), Budapest 1988. Trigger B. G., History and Settlement in Lower Nubia (Yale University Publications in Anthropology 69), New Haven 1965. Trigger B. G., Reisner to Adams: Paradigms of Nubian Cultural History, w: J. M. Plumley (red.), Nubian Studies: Proceedings of the Symposium for Nubian Studies, Cambridge 1978, s. 223–226. Tvedt T., The River Nile in the Age of the British: Political Ecology and the Quest for Economic Power, Cairo 2004. Welsby D. A., The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims along the Middle Nile, London 2002. Welsby D. A., Dams on the Nile: From Aswan to the Fourth Cataract, „Sudan Studies” 2008, nr 37, s. 5–18. Welsby D. A., The Merowe Dam Archaeological Salvage Project, w: W. Godlewski, A. Łajtar (red.), Between the Cataracts. Proceedings of the 11th Conference of Nubian Studies, Warsaw University, 27 August – 2 September 2006. Part One: Main Papers (Polish Archaeology in the Mediterranean Supplement Series 2 (1), Warsaw 2009, s. 33–47. Welsby D. A., A first look at the 5th Cataract, „The British Museum Newsletter. Egypt and Sudan” issue 1 (2014), s. 29. Ząbek M., Historia Sudanu do 1989 roku, w: J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999, s. 107–182. �Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki... 219 Zatrzymać najdłuższą rzekę Afryki. Konsekwencje archeologiczne projektów zarządzania wodami Nilu Streszczenie Szerokie plany modernizacyjne rządu sudańskiego oraz gwałtowny rozwój osadnictwa w dolinie Nilu Środkowego skłaniają do refleksji na temat dotychczasowych działań archeologicznych w tym kraju oraz ich najbliższej przyszłości. W tym kontekście autor artykułu podejmuje próbę odpowiedzenia na następujące pytania: jak zarządzanie wodami Nilu Środkowego wpływa na rozwój badań nad przeszłością? Czy w ogóle możemy mówić o rozwoju archeologii w kontekście projektów, których skutkiem ubocznym jest niszczenie śladów przeszłości? Jakie może to mieć konsekwencje dla przyszłości tej nauki? Można zaobserwować nierównomierny przyrost wiedzy na temat przeszłości. Obszary zalewowe, odcinki Nilu, gdzie powstały zbiorniki retencyjne, są obecnie najlepiej przebadanymi terenami w dolinie Nilu Środkowego, z kolei regiony, gdzie systemy irygacyjne i rolnictwo zajęły znaczne obszary wzdłuż rzeki rozpoznanie archeologiczne jest bardzo słabe. O rozwoju archeologii nie ma mowy w sytuacji, kiedy badania ratownicze nie mają miejsca. Można zatem powiedzieć, że największym zagrożeniem dla archeologii regionu jest niekontrolowane zwiększanie obszarów uprawnych. Wydaje się, że przy postępującym rozwoju terenów rolnych w najbliższej przyszłości archeolodzy chcący badać dawne społeczności doliny Nilu Środkowego będą zmuszeni wypracować metody rozpoznawania stanowisk archeologicznych na obszarach uprawnych oraz określić sposoby współpracy z właścicielami gruntów. Słowa klucze: Sudan, środkowy Nil, Nubia, archeologiczne badania ratownicze, ochrona dziedzictwa archeologicznego, analiza zobrazowań satelitarnych. �220 Mariusz Drzewiecki Controlling Africa’s longest river. Archaeological consequences of Nile waters management projects Summary Extensive modernization plans of the Sudan government and rapid development of settlement in the Middle Nile Valley lead to reflection on archaeological research in the country and its immediate future. In this context, the author attempts to answer the following questions: how Nile Middle waters management projects influence the development of archaeological research? Can we talk about the development of archaeology in the context of projects whose side effect is the destruction of archaeological heritage? What implications does it have for the future of this branch of science? We can observe the uneven growth of knowledge about the past. Areas, where dams were build and large-scale salvage operations were conducted are currently the best identified in the Middle Nile valley, while the regions where agriculture covers large territories along the river the research is scarcer. We can’t talk about the development of archaeology in a situation where salvage research is not conducted. In conclusion, one could say that the greatest threat to the archaeology of the region is the uncontrolled increase in agricultural lands. It seems, therefore, that in the near future archaeologists who want to study the ancient communities of the Middle Nile valley will be forced to develop methods to identify archaeological sites in agricultural areas and establish ways of cooperation with local landowners. Key words: Sudan, Middle Nile, Nubia, archaeological salvage projects, protection of archaeological heritage, satellite imagery analysis. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df2c5f190f57df069b528d795a1857ec.pdf 25d0239ee890acff2a6f4832a8f929f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6647 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource Sudan a Polska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6215 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: Polska a strefa Sudanu Description An account of the resource Bilad as-Sudan t.5, 294 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Bernardinum Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. 5. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017. �Bilad as-Sudan Polska a strefa Sudanu Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2017 �Recenzenci: prof. UJ dr hab. Robert Kłosowicz dr hab. Wiesław Lizak Okładka: foto str. 1: Nieukończona budowa Domu Polskiego w Chartumie – inicjatywa byłych studentów z Polski. Foto: M. Ząbek. foto str. 4: Wioska sudańska w północnej Ugandzie. Foto: M. Ząbek. © Copyright by Jarosław Różański, 2017 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-035-9 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �SPIS TREŚCI JACEK ŁAPOTT Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska?....................................... 7 LUCJAN BUCHALIK Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017)................... 37 RYSZARD VORBRICH Kamerun Północny – laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej............................................... 91 NINA PAWLAK Hausa a sprawa polska. Od Orchideenfach do współpracy rozwojowej................................................... 125 JOANNA BAR Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908–1909)..................................... 139 BŁAŻEJ POPŁAWSKI Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej.................................. 169 KRYSTYNA KAMIŃSKA Jan Dybowski (1856–1928) – zapomniany odkrywca Afryki............................................ 197 ANETA PAWŁOWSKA Odzyskane Królestwo Makurii – skarby Galerii Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie.................................. 215 �KATARZYNA ANNA MICH Z Nubii do Polski – biskupi farascy na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie........................... 247 ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA Opowieści znad Nigru. Francuska Afryka Zachodnia w opisach Jerzego Giżyckiego.............................................. 261 �JACEK ŁAPOTT GDZIE KRAJ DOGONÓW, A GDZIE POLSKA? Wśród wielu grup etnicznych Afryki są też takie, które od dziesiątków już lat otoczone są nimbem tajemnicy, niedomówień czy nawet formą popularności medialnej przekraczającej granice ich odmienności. Do jednej z tych grup należą bez wątpienia Dogonowie. Społeczność rolnicza zajmująca się do niedawna żmudną, kopieniaczą uprawą prosa na niewielkich górskich tarasach masywu Bandiagara gdzieś na południu Mali. Oczywiście, jak przy wielu innych tego rodzaju encyklopedycznych skrótach, nie jest to pełny obraz podstaw ekonomicznych tego plemienia1. Nie jest to społeczność mała, liczy bowiem współcześnie około 400 000 członków. Tylko jej część (i to nie ta największa) żyje na tzw. rumowisku skalnym u stóp masywu. To oni parają się malowniczą, tarasową uprawą ziemi – ci Dogonowie żyjący czy to na płaskowyżu masywu, czy w dolinie otaczającej masyw, posiadają zgoła „typowe” dla innych części Afryki pola i wioski. Dr hab. Jacek Łapott – prof. US, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Szczeciński 1 Mocno wrośnięte w polską terminologię etnologiczną historyczne już określenie „plemię” stosuję w sposób uproszczony, jako nieostrą jednostkę klasyfikacji społecznej, bez wnikania w stopień spoistości społecznej i tożsamości członków tej grupy. �8 Jacek Łapott Zainteresowanie zarówno badaczy, jak i odwiedzających budzą jednak głównie nie niecodziennie usytuowane wioski, a nie do końca dziś opisany ich mit etiologiczny, wiedza astronomiczna czy nietypowa twórczość artystyczna. Poczynając od dziesiątków masek, a kończąc na nie mniejszej ilości rzeźb-fetyszy czy rzemiosła artystycznego. Początki tej popularyzacji zaczęły się tuż po II wojnie światowej za sprawą niecodziennej publikacji M. Griaule’a pt. Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemméli2. Była ona jakby finałem wieloletniego pobytu grupy etnologów francuskich wśród tej społeczności. Powstało szereg fundamentalnych publikacji przez lata niedostępnych w Polsce. Wydany w 1965 roku Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde tegoż M. Griaule’a i G. Dieterlena przeszedł bez większego echa, mimo że potwierdzał niecodzienną wiedzę astronomiczną wspomnianej społeczności3. Dopiero praca E. Guerriera (autora posiadającego wiedzę astronomiczną) z 1975 r. zatytułowana Essai sur la cosmogonie des Dogon zwróciła zainteresowanie mediów na niecodzienne przekazy tego plemienia. Opisany w Le renard pâle mit nabrał zupełnie innego wymiaru, gdy jego analizą zajął się ktoś mający odpowiednią wiedzę astronomiczną. W dobie „przedinternetowej” informacje te, traktowane zgoła jak sensacyjne „newsy”, szybko obiegły „cały świat” i wzmogły zainteresowanie tak niecodzienną kulturą. C. Kleinitz omawiając historię badań kultury Dogonów, stwierdza po prostu, że badania tej społeczności w ostatniej ćwierci XX w. mają „quasi-przemysłową” skalę i skutkowały ponad 1800 publikacjami na temat różnych aspektów kultury tego plemienia4. Wyd. Paris 1948. Wyd. Paris 1965. 4 Zob. http://www.necep.net/society (dostęp: 24.01.2010). NECEP – Non European Components of European Ptrimony. 2 3 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 9 Wśród tej grupy znalazło się także ciągle powiększające się grono Polaków. Poznawanie i opisywanie kultury Dogonów jest trudnym zadaniem. Wiele z tych publikacji jest zbyt powierzchownych, by traktować je poważnie, inne opierają się na materiale wtórnym, jeszcze inne są li tylko kolorowymi albumami z niecodziennymi fotogramami. Już podczas pierwszych kontaktów z Dogonami w latach 30. XX w. M. Leiris pisał: Wydaje się, że nic nie posuwa się naprzód i że ludzie, jeśli wyjawią kilka swoich małych sekretów, starannie ukrywają to, co najważniejsze… Wspaniała religijność. To co sakralne znajduje się we wszystkich kątach. Wszystko wydaje się mądre i ważne5. W Polsce poznanie niektórych aspektów kultury Dogonów rozpoczęło się tak naprawdę za sprawą A. Mostowicza w latach 70. XX w. Popularyzował on wiedzę na temat „tych z kosmosu” na łamach popularnych podówczas tygodników: „Dookoła Świata”, „Razem” czy „Tygodnika Powszechnego”6. To za sprawą obszernych artykułów na temat wiedzy kosmogonicznej tej społeczności, zamieszczonych w trzech kolejnych numerach „Dookoła Świata”, uczestnicy Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej AFRYKA 76–77 zmierzający do Kamerunu w celu penetracji po stu latach tzw. Trasy S. Rogozińskiego „odbili” w Niamey do Mali i do kraju Dogonów7. Ta odważna decyzja zaowocowała nie tylko interesującymi pracami magisterskimi i bogatymi zbiorami mu5 M. Leiris, L’Afrique fantôme, Paris 1934, cyt. za : I. Fiemeyer, Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. 6 Artykuły te (z czasem poszerzone) przybrały formę książkową. Zob. A. Mostowicz, My z Kosmosu, Warszawa 1978 oraz wyd. II, kolejny raz poszerzone: Warszawa 1984. 7 Zob. J. Łapott, Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. �10 Jacek Łapott zealiów, ale i kontynuacją tych zainteresowań zarówno przez nich samych, jak i przez ich współpracowników w kolejnych dekadach8. Z kronikarskiego obowiązku należałoby dodać, że pierwsze kontakty Polaków z tą grupą etniczną nastąpiły zapewne wcześniej. Udokumentowany publikacją jest pobyt W. Korabiewicza na początku lat 60. XX wieku9. Trudno dziś z perspektywy kilkudziesięciu lat ocenić jego opis uroczystości pogrzebowej we wsi Banani: Harmider straszliwy, niesamowite zawodzenie. Od prochowego dymu powstaje swąd i tuman, a ponad tym wszystkim, na dachu ten stary czarownik tańczy bez przerwy i dzwoni. Chyba wprawił się w jakiś trans, skoro coraz to wali głową w mur i pada, znowu zaraz się zrywa i znowu wali głową w mur. Obłędny, szalony taniec furiata… Nagle rozległ się piskliwy wrzask, tłum zafalował, rzucił się do panicznej ucieczki. W oczach niekłamane przerażenie, patrzą w kierunku skalnej ściany. I oto gdzieś, jakby z podziemia, wyłażą komiczne maszkarki, małe zgrabne kobietki w spódniczkach z czerwonej rafii typu hula-hula, w maskach z muszelek białych, piersi z takichże muszelek, bo nie są to wcale kobiety, tylko przebrani chłopcy… Przypatruję się uważnie maskom. Są bardzo prymitywnie i raczej niedbale sklecone, bez rzeźb i bez żadnych artystycznych walorów, prócz samej tylko, bardzo oryginalnej, powiedziałbym dziwacznej inwencji10. Chciałoby się powiedzieć: inne czasy, inne obyczaje zarówno opisującego, jak i opisywanych. Już po kilkunastu latach od pobytu wymienionego autora, w czasie wspomnianej pierwszej wyprawy, obyczaje zdawały się być nieco rozluźnione, a ocena sztuki dogońskiej zmieniła się diametralnie. Po kolejnych trzydziestu pięciu latach, z racji swoistej inwazji turystów (do 2012 roku), okazało się, że wszystko jest już na sprzedaż, 8 10 grudnia 2016 r. Muzeum Miejskie w Żorach zorganizowało spotkanie z kilkoma uczestnikami tej wyprawy, czcząc 40-lecie tych zainteresowań. 9 Zob. W. Korabiewicz, Do Timbuktu, Warszawa 1967. 10 W. Korabiewicz, op. cit. s. 253, 254, 255. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 11 a sprzedawane artefakty tworzone „w stylu dogońskim” powstawały bardzo daleko od kraju Dogonów. Wracając do działań Polaków w tym rejonie, warto nadmienić, że jednym z pierwszych naukowców, jaki trafił w ten rejon był W. Filipowiak, archeolog, podówczas dyrektor Muzeum Narodowego w Szczecinie, silnie związany z Afryką z racji swoich poszukiwań i badań stolicy średniowiecznego Mali11. Zaproszony przez organizatorów uczestniczył w Premier Colloque international de Bamako (27 janvier – 1-er février 1975) zorganizowanym przez Fondation SCOA pour la recherche scientifique en Afrique Noire (Projet Boucle du Niger). W programie tego seminarium był także krótki objazd kraju Dogonów. Uczestnicy wyprawy z 1977 r. mogli się jeszcze zapoznać z informacjami na temat podróży po tym kraju z wydanej w Polsce w roku 1960 książki J.-F. Waltera pt. Afrykańska włóczęga12. Jej autor jako siedemnastolatek wraz z kolegą odbył podróż do ówczesnej Francuskiej Afryki Zachodniej, m.in. do kraju Dogonów. Zamieszczone w książce informacje zgromadzone w okresie funkcjonowania administracji francuskiej są mocno niejednolite. Obok informacji uzyskanych wśród rodzimych, francuskich rezydentów: Nie jedźcie tam; „oni” ugotują z was rosół, a z waszych goleni i łopatek zrobią kastaniety… Dowódca okręgu Bandiagara notuje co roku prawie sześćdziesiąt wypadków zaginięcia dzieci z sąsiednich plemion. Kupują je Dogoni i składają jako ofiary ludzkie… widać wyraźnie zainteresowania młodych „badaczy”: Uwagę naszą przyciągają tysiące szczegółów: domy, których fasady tworzą szachownice prostokątnych nisz, a wierzchołki obrzeżone są rzędem białych kamieni; małe, malowane jaskrawo budowle, poobwieszane poczer11 Zob. W. Filipowiak, Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979 oraz tenże: Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. 12 J.-F. Walter, Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �12 Jacek Łapott niałymi fetyszami i czaszkami zwierząt; okrągłe chaty z kamienia, do których przewodnik nie pozwala nam się zbliżyć; obszerna szopa skonstruowana z trzech rzędów rzeźbionych słupów, na których spoczywa gruba strzecha z łodyg prosa13. Uczestnicy SEE Afryka 76–77 pomimo fascynacji opisami wiedzy kosmogonicznej Dogonów nie mieli ambicji związanej z jej zgłębianiem. Jako początkujący afrykaniści terenowi postanowili skoncentrować się na innych dziedzinach kultury. R. Vorbrich zainteresował się garncarstwem, W. Żukowski – budownictwem, a T. Szymaniak – kowalstwem. Dalsze zainteresowanie Dogonami pozwoliło R. Vorbrichowi rozwinąć tezy swojej pracy magisterskiej w dwa źródłowe artykuły. Według autora: Garnek nawet bez ornamentów jest symbolem człowieka, tak więc w myśl doktryny Dogonów garncarka formując garnek, tworzy istotę ludzką, zaś przykładając do maty, nadaje mu cechy ludzkiej głowy. Powierzchnia garnka zdobionego na macie piru rzeczywiście może przypominać krótko ostrzyżoną głowę człowieka rasy nigryckiej (kręcone włosy)14. Pokłosiem tej wyprawy był także kolejny artykuł przygotowany przez niżej podpisanego pt. Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali. Tuż po pierwszym sezonie badawczym autor pisał w nim: W sytuacji zachowania mechanizmu międzypokoleniowego przekazu logicznie sprawnej i funkcjonalnej tradycji rola kontaktów kulturowych nie jest decydująca i nie stanowi o upadku kultury. Lecz odwrotnie – dostrzeżenie plemiennych różnic może wzmocnić po13 Ibidem, s. 64, 81. Autor ukończył studia antropologiczne, a następnie wydał później drugą pracę ukazującą wyniki tych badań: La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. 14 Zob. R. Vorbrich, Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26, s. 471–488, cyt. na s. 477; Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Autor pokusił się o konwencję stosowania, w miarę możliwości, przy wyliczaniu kolejnych prac dłuższych cytatów z ich treści. Pozwala to ocenić czytelnikowi szeroki zakres poruszanych tematów. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 13 czucie własnej odrębności i rodzimego dziedzictwa. W takim ujęciu tradycjonalizm byłby świadomą, pełną akceptacją wartościowego wzoru kulturowego pozostawionego przez przodków, wykształconego w ramach własnej historii i przekazywanego w sposób bezpośredni kolejnym pokoleniom15. Z racji udziału w wyprawie pracownika Muzeum Narodowego w Szczecinie jej uczestnicy gromadzili także artefakty ukazujące w zasadzie wszystkie dziedziny życia odwiedzanych społeczności. Zgromadzona w ten sposób kolekcja liczyła 1309 eksponatów, z czego ponad 400 sztuk dotyczyło tylko Dogonów16. Zbiory te w owym czasie były naprawdę niecodzienną kolekcją w naszym kraju. Po powrocie ekspedycji do Polski zorganizowano kilka wystaw ukazujących plony wyprawy (nie tylko kulturę Dogonów): w Szczecinie, Poznaniu i Kaliszu (Dogonowie i inni) oraz jedną monograficzną w Museum für Völkerkunde w Dreźnie w roku 1979, pod tytułem Dogon die Kultur eines westafrikanischen Bauervolkes. W następnych latach, wskutek kolejnych kontaktów zbiory te sukcesywnie powiększano. Zaowocowało to nawet, zapewne jedyną w Europie, stałą ekspozycją poświęconą tej społeczności w ramach większej wystawy Afryka na południe od Sahary. Dziś zbiory dogońskie w Muzeum Narodowym w Szczecinie liczą ponad 800 sztuk różnorodnych eksponatów. Jedynym muzeum w Polsce z porównywalnymi zbiorami kultury Dogonów jest Muzeum Miejskie w Żorach, gdzie jest ich około 35017. 15 Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Cyt. ze strony 227. 16 J. Łapott, op. cit., s. 316; E. Prądzyńska, Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 364. 17 Przed oddaniem tego artykułu do druku Muzeum Narodowe w Szczecinie otworzyło wystawę czasową Zapatrzeni w niebo Dogonowie i ich sztuka powstałą z części świeżo nabytej kolekcji. �14 Jacek Łapott Ukazujące się z rzadka w latach 70. XX w. prace na temat kultur i historii Afryki częstokroć poświęcają poszczególne rozdziały Dogonom. Tak jest z Kosmogonią Dogonów w pracy S. Piłaszewicza pt. Afrykańska księga rodzaju czy w odpowiednich akapitach książki M. Tymowskiego Historia Mali18. Początek lat 80. XX wieku nie służył działalności terenowej etnologów polskich w Afryce. Do tematu wrócono w roku 1984 za sprawą studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego, którzy zorganizowali kolejną wyprawę na kontynent afrykański – w tym także do kraju Dogonów. Niestety awaria samochodu spowodowała przedwczesny powrót większości uczestników do Polski. Jedynie L. Buchalik i S. Szafrański postanowili na własną rękę dotrzeć do ojczyzny tego plemienia i odwiedzili kilka wiosek masywu Bandiagara. Zainteresowanie Dogonami zaowocowało pracą magisterską L. Buchalika opublikowaną następnie w dwóch częściach w „Materiałach Zachodniopomorskich”. Nowatorska w swym zamyśle praca omawiała szczegółowo Historię badań… tej grupy etnicznej i jej kultury19. Kolejną pracą magisterską poświęconą Dogonom była praca D. Iwińskiej, jednej z uczestniczek wyprawy Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali). Praca powstała głównie w oparciu o zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie20. Lata 80. XX w. to również okres zainteresowań m.in. krajem Dogonów K. Izaka i studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego, którzy zorganizowali kilka ekspedycji do Afryki Północnej i ZaS. Piłaszewicz, Afrykańska księga rodzaju Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978, s. 218–236; M. Tymowski, Historia Mali, WrocławWarszawa-Kraków-Gdańsk 1979. 19 L. Buchalik, Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. 20 D. Iwińska, Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. 18 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 15 chodniej21. Wyprawy odbyły się w latach 1979/1980, 1981 oraz 1983/1984. Szczególnie istotna była wyprawa „Afryka 83–84”, która zgromadziła podczas pobytu w kraju Dogonów 103 obiekty poświęcone kulturze tego plemienia (m.in. kompletne maski ze strojami). Trafiły one ostatecznie do zbiorów Muzeum Narodowego w Szczecinie. Głównym celem ekspedycji było przeprowadzenie badań archeologiczno-etnograficznych w masywie skał Bandiagara. Uczestnicy wyprawy spenetrowali 25-kilometrowej długości odcinek krawędzi masywu, na którym położone są najbardziej interesujące wioski Dogonów, oraz kilkukilometrowej szerokości pas w głębi płaskowyżu. W rezultacie penetracji archeologicznych nie stwierdziliśmy osadnictwa starszego od kultury Tellem, której początek datowany jest na VIII–IX w. n.e. Badania przeprowadzone w grobach i chatach Tellemów przyniosły interesujące spostrzeżenia z zakresu obrzędów kultowych i kultury materialnej tego ludu oraz dostarczyły cennych zabytków w postaci ceramiki i figurek pogrzebowych22. Dziesięciotygodniowy pobyt w Mali zaowocował szczegółowym sprawozdaniem z nie zawsze rzetelnym opisem rzeczywistości kulturowej tego plemienia (bez wnikania w szczegóły): Abstrakcyjne maski taneczne produkuje związek, którego członkami zostają chłopcy zwani „AWA” po odbyciu inicjacji. Nazwa ta może oznaczać także wszystkie maski i strój taneczny. Matka masek, którą Dogonowie nazywają IMINA-NA, wykonana została jako symbol pierwszego przodka. Po upływie 60 lat zastępuje się ją nową, identyczną maską. Matka masek ma wysokość ok. 10 m i kształt wąskiej K. Izak, Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244, cytat ze strony 231; idem, III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334, cytat ze strony 329; idem, Kronika dwóch wypraw, „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/3–4, s. 210–240. 22 K. Izak, 1984, s. 231. 21 �16 Jacek Łapott deski. U jej podstawy znajduje się właściwa maska nakładana na głowę… Tych masek jest stosunkowo niewiele. Oprócz nich używa się zwykłych masek twarzowych niezbędnych przy różnych uroczystościach. Są one pełne rozmachu, a wieńczące je przedstawienia zwierzęce są realistyczne23. Dopiero w roku 1986 ukazała się kolejna polska praca popularyzująca niektóre fragmenty kultury Dogonów za sprawą Z. Sokolewicz. Jej Mitologia Czarnej Afryki na kilkudziesięciu stronach omawia bogato ilustrowaną mitologię tej grupy i jej kulturę24. W 1991 r. przetłumaczono na język polski wyczerpującą pracę R. K. G. Temple’a pt. Tajemnica Syriusza, gdzie obok dziejów tej gwiazdy w historii mitologii i poznania kosmosu przez człowieka znajdują się spore fragmenty poświęcone zarówno niecodziennej wiedzy Dogonów, jak i Sudańskiemu Systemowi Syriusza25. Następuje fala popularyzacji kultury tego plemienia w Polsce. Coraz więcej Polaków może ją już poznawać z autopsji – nie przekłada się to jednak na ilość nowych publikacji źródłowych. W roku 1990 trafia do kraju Dogonów kolejna wyprawa z Pol26 ski . Działania ekspedycji w kraju Dogonów były mocno ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. Udało się wyeksplorować pod kątem pozyskania kolejnej kolekcji artefaktów jedynie niewielką liczbę wiosek. Do Szczecina trafiło dosłownie kilka obiektów dogońskich (broń i sztuka). Rok później wyruszyła następna ekspedycja STAREM. Pobyt w kraju Dogonów trwał K. Izak, 1985, s. 329. Z. Sokolewicz, Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986, s. 239–259. 25 R. K. G. Temple, Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Zob. ibidem: M. Griaule i G. Dieterlen, Sudański system Syriusza, s. 53–80. 26 Zob. J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Działania ekspedycji w kraju Dogonów były ograniczone z racji poważnej choroby jednego z uczestników. 23 24 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 17 dłużej, jego finałem było kilka wystaw fotograficznych T. Wierzejskiego (w Warszawie i Szczecinie) oraz popularna praca A. Piechowskiego pt. Lud Syriusza. Autor odważnie potwierdza tezę o edukacyjnym wpływie kultury Tellem na tradycyjną kulturę Dogonów: Coraz wyraźniej zdaje się narzucać jeszcze jedno rozwiązanie zagadki wiedzy tajemnej Dogonów. Może jej pierwotnymi depozytariuszami byli właśnie Tellemowie? Prowadzone przez Holendrów wykopaliska archeologiczne wskazują, że już w roku 500 przed Chrystusem urwiska płaskowyżu Bandiagara zamieszkałe były przez lud, który wytworzył wysoko rozwiniętą kulturę określaną jako „kultura toloy”. Jej kontynuatorami byli późniejsi Tellemowie, a wreszcie Dogonowie…27. Popularne prace o charakterze reportażowym są nie tylko dowodem na coraz powszechniejsze odwiedzanie kraju Dogonów przez Polaków, ale i na ich zmysł obserwacji. Niektórzy, jak S. i M. Kulczykowie, robią to dodatkowo z racji zainteresowań zawodowych: Teraz dociera do mnie, że Dogoni to naprawdę inne plemię. Bo inne jest tu wszystko. Miast bezładnie rozrzuconych domów, zupełnie obronna wioska, z wąskimi, ujętymi murami uliczkami, zbiegającymi się na nieregularnych placykach. Zwykle nieco wyniesione centrum tych ostatnich należało do togun, miejsc narad starszyzny. Niskie, bo przeznaczone do siedzenia miejsce, ograniczone było kamiennymi zazwyczaj czterema-sześcioma filarami, dźwigającymi płaski, belkowy dach28. Niecodzienna kultura Dogonów intrygowała Polaków działających na różnych polach nauki. S. Jedynak podjął się zadania omówienia implikacji filozoficznych związanych z symbolem graficznym tej grupy: Dogoni uważają, że myśl wyprzedza wszelką 27 A. Piechowski, Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994, s. 191. 28 M. Kulczyk, Okolice Timbuktu, Warszawa 2002, s. 184. �18 Jacek Łapott postać egzystencji fizykalnej i że wszelka myśl może być oddana za pomocą symboli, a te mogą być wyrażone w znakach graficznych. Myśli i symbole istniały od początku. Zawierały się one wewnątrz istoty duchowej – Ammy. Amma znajdował się wewnątrz wielkiego jaja, z którym stanowił jedność. Pierwsza substancja, jaką się posłużył w kreacji, była woda. Można więc powiedzieć, że wszystko to, co materialne, powstało z wody…29. Na kolejne poważniejsze kontynuacje zainteresowań kulturą Dogonów trzeba było czekać do drugiej połowy pierwszego dziesięciolecia XXI w. Wcześniej, w roku 2000, ukazuje się album L. Buchalika pt. Kolorowy Sahel, w którym autor poświęca Dogonom obszerny, bogato ilustrowany rozdział Ludzie z glinianych fortec30. L. Buchalik był uczestnikiem wspomnianych wypraw z 1984 i 1990 r. Do czasu wydania tej książki odwiedził masyw Bandiagara i jego mieszkańców pięciokrotnie. W kolejnych latach prowadził badania na tym terenie (samotnie i w różnych grupach) jeszcze jedenaście razy. Plonem tych działań są dwie kolejne książki: Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej oraz Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów31. Obie stanowią wyczerpujące kompendia na temat tradycyjnej kultury tej społeczności – do tej pory nieobecne w polskiej nauce. Szczególnie ta druga, bogato ilustrowana, jest rzeczową syntezą wiedzy o tradycyjnej kulturze Dogonów. Dla wszystkich zainteresowanych jest niejako odpowiedzią na pytanie: co pozostało w kulturze Dogonów z tego obrazu, któS. Jedynak, Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24, cyt. ze stron 16–17. 30 L. Buchalik, Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107. 31 L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009; tenże, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. 29 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 19 ry opisywał M. Griaule? We wstępie do niej autor pisze: Niniejsza praca jest jedynie próbą napisania „przewodnika” po odchodzącej w zapomnienie kulturze. Stąd tytuł Dogon ya gali – dawny świat Dogonów. Czas dokonuje wielkich zmian w życiu społeczeństwa, kultura ciągle ewoluuje. Tego procesu nie można zatrzymać ani zmienić jego przebiegu, można jednak opisać to, co przemija. Niniejsza praca jest taką próbą pokazania dawnej kultury Dogonów, tej z początków XX wieku, ale także tej bardziej współczesnej, z przełomu XX i XXI wieku32. W 2006 r., po ponad pięćdziesięciu latach od I wydania francuskiego, ukazała się po polsku praca M. Griaule’a pt. Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim. Praca wbrew pozorom niezbyt łatwa w odbiorze i nie zawsze, w moim przekonaniu, przetłumaczona zgodnie z „duchem kultury dogońskiej”33. Przełom wieków był w naszym kraju okresem szybkiego nadrabiania tłumaczenia klasycznych prac etnologicznych – w kanonie tym znalazł się także Bóg Wody…34 Po kilkudziesięciu latach dwaj uczestnicy SEE „Afryka 76–77” równolegle wracają niejako „do korzeni” i przygotowują niezależnie dwa oddzielne projekty badawcze o tym kraju i jego mieszkańcach. R. Vorbrich z grupą studentów i nauczycieli zrealizował nowatorski na gruncie afrykańskim projekt Pokaż mi swój świat – pokaż mi swoją szkołę35. Zorganizowany był we wrześniu 2008 L. Buchalik, 2010, op. cit., s. 17. M. Griaule, Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Rok później ukazuje się polskie tłumaczenie pracy L. Scrantona pt. Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. 34 Z porządku kronikarskiego należy dodać, że pierwsze podejście do tłumaczenia Boga Wody nastąpiło 20 lat wcześniej. Wydawnictwo Iskry miało już tę książkę w zapowiedziach wydawniczych serii Naokoło Świata. 35 W bezpośrednią realizację projektu zaangażowani byli: B. Jedlińska, P. Maliński, T. Marciniak, K. Meissner, M. Polaszewski, M. Sobańska, K. Vorbrich, 32 33 �20 Jacek Łapott roku w trzech wioskach: Songho, Damasongo i Tireli. 2009 rok to kontynuacja pierwszego projektu współfinansowanego w ramach polskiej pomocy zagranicznej udzielanej za pośrednictwem MSZ RP w 2009 r. Projektem również kierował R. Vorbrich. W efekcie, poza wdrożonymi programami „edukacyjnymi”, ukazały się dwie popularne publikacje. W Pokaż mi swój świat znalazły się podsumowania działań w Afryce dokonane przez uczestników. K. Meissner omawia m.in. temat Kim chciałbym zostać w przyszłości; Czego uczy mnie mama, czego uczy mnie tata, Piotr Maliński opracował temat Z wizytą w afrykańskiej wiosce; Pogrzeb oczami dziecka, M. Polaszewski omawia temat Pokaż mi swoją szkołę. Całość opatrzył redakcją naukową i merytoryczną R. Vorbrich36. Oddzielną publikacją jest podsumowanie działań K. Vorbricha w pracy Afryka. Mój Świat, moja szkoła37. Autor przedstawia założenia całości działań na łamach „Afryki” – Projekt badawczo-rozwojowy. Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę. Według autora: projekty badawczo-rozwojowe należą do zaniedbanych form aktywności etnologów-afrykanistów […]. W swoim sprawozdaniu autor przekonuje nas, że jemu i jego zespołowi udało się przełamać tę opinię38. R. Vorbrich, W. Wiecki. 36 Kierownik swego projektu, przebywając kilkakrotnie w kraju Dogonów, często przywołuje swoje doświadczenia z tego terenu w licznych publikacjach. Zob. m.in.: Mali – kraj Dogonów, w: Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009, s. 26–31. 37 K. Vorbrich, Afryka. Mój Świat, moja szkoła, Poznań 2009. 38 R. Vorbrich, Projekt badawczo-rozwojowy „Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192, cyt. ze strony 186. Temat autor kontynuował w artykule: Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 21 W roku 2012 R. Vorbrich kontynuował badania wśród Dogonów w ramach kolejnego projektu – tym razem KBN/NCN: Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze). Projekt zaowocował pojawieniem się kolejnych publikacji: „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies; „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, ale także najnowszą pracą autora pt. Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali39. Pisząc o działalności pomocowej Polaków w kraju Dogonów, warto dodać, że kolejnym Polakiem zafascynowanym kulturą tego plemienia był plastyk warszawski P. Althammer, który oprócz nietypowych działań wśród Dogonów (występ w złotych, „kosmicznych” kombinezonach oraz występ w masce i stroju Koziołka Matołka) zaprosił do Warszawy dogońskiego rzeźbiarza Youssoufa Darę i wspólnie z nim zbudowali w Warszawie, w Parku Rzeźby na Bródnie, togu na – dom spotkań mężczyzn „w stylu dogońskim”. Dom, a właściwie wiata wsparta na ośmiu wspólnie wyrzeźbionych, drewnianych słupach. Drugi uczestnik SEE „AFRYKA 77” – J. Łapott – otrzymał z ówczesnego Komitetu Badań Naukowych grant habilitacyjny, który stał się podstawą wielokrotnych wyjazdów, a finalnie zaowocował R. Vorbrich, „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14; tenże, „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, w: „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1. s. 9–22; tenże, Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. 39 �22 Jacek Łapott oddzielną, obszerną pracą pt. Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian40. Kilkuletni grant stanowił zapewne najbardziej wszechstronną możliwość badania kultury Dogonów przez Polaków41. Rozpoznanie przeprowadzono jeszcze przed otrzymaniem grantu w roku 2006. Następne, nierzadko kilkumiesięczne wyjazdy miały miejsce w latach 2008, 2009 (dwukrotnie). Zakres penetracji wiosek był niespotykany, podobnie jak ilość przeprowadzonych rozmów i wywiadów. Towarzyszący grupie przewodnik i tłumacz Gadiolou Dolo był zdania, że tak dużą ilość wiosek w kraju Dogonów odwiedził zapewne tylko Marcel Griaule – ich odkrywca. Odwiedzono nie tylko wioski znane z „tras turystycznych”, takie jak: Banani, Ireli, Tireli czy Amani (nie mówiąc o Sangha), ale także 38 innych wiosek (w roku 2008). W roku 2009 (zimą – podczas krótkiego wyjazdu na początku pory deszczowej) odwiedzono 10 wiosek, w okresie lato– jesień – 20 wiosek i miejscowości. Łącznie przeprowadzono 189 wywiadów o dość różnej długości, wszystkie zostały zarejestrowane na nośnikach pamięci cyfrowej, czasami także na płytach DVD. Wykonano setki zdjęć dokumentacyjnych ukazujących zarówno kulturę tradycyjną, jak i zachodzące zmiany. W książce, która była finałem tych prac znalazło 91 kolorowych ilustracji i 15 całostronicowych tablic42. Kończąc ją autor, pisał: Czas płynie szybko. Do kolejnego święta sigui w 2027 roku zostało już tylko 15 lat, to także jeszcze kilka dużych świąt dama oraz piętnaście uroczystości związanych ze świętem siewów bulo. Chciałbym być pewny, że wbrew moim wnioskom przedstawionym wyżej nic nie stanie na Wyd. Szczecin 2012. Grant przyznany autorowi zgodnie z umową nr 2641/B/ H03/2008/35. 41 Na różnych etapach prac zaangażowani byli m.in.: J. Borowiak, L. Buchalik, T. Buchalik, H. Łapott, J. Łapott, K. Podyma, E. Prądzyńska, M. Ząbek. 42 Zob. J. Łapott, Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. 40 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 23 przeszkodzie, aby sigui kolejny raz zaistniało w kulturze Dogonów i jak mówi Walu Banga, szef tajnego stowarzyszenia Awa w Sangha: „przebiegało zgodnie z porządkiem zdarzeń”43. Dogonowie stają się także dla niektórych autorów inspiracją do nowego spojrzenia na różne „nowe-stare” tematy. Tak jest w przypadku Sztuki Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa. Obok współczesnej systematyzacji i podziału obecnych powszechnie w wioskach Dogonów artefaktów autor pisze: Z moich obserwacji i doświadczenia wynika, że kultura afrykańska, znalazłszy się w warunkach zgoła ekstremalnych (w przypadku Dogonów jest to swoista „inwazja turystyczna”), potrafi znakomicie dostosować się do tych zmian. Podobnie jest w tym wypadku. Dogonowie potrafili wyraźnie rozdzielić swoje życie na dwie równie ważne części: – pierwsza: związana z pobytem turystów w wioskach i wszelkimi działaniami powstałymi przez kontakt z nimi (w tym sprzedaż tzw. pamiątek z zakresu „sztuki”, ale i obsługa hotelowo-campin­ gowa); – druga: istniejącą wtedy, gdy „obcy” znajdą się poza wioską, a życie codzienne toczy się według powszechnych zasad i norm44. Lata pracy wśród Dogonów zespołu polskich badaczy skutkują licznymi artykułami w różnych opracowaniach monograficznych. J. Łapott jest autorem tekstu pt. Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali. Temat wbrew pozorom niełatwy, z dziedziny dwustronnych stosunków badacz – badana społeczność. Atmo Domno nie był „zwykłym” Dogonem. Z racji swego urodzenia należał do grupy wysoko postawionych w hierarchii społecznej Dogonów, którzy decydowali o życiu nie tylIbidem, s. 416. J. Łapott, Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, w: A. Nadolska-Styczyńska (red.), Toruńskie Studia o Sztuce Orientu, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126, cyt. ze stron 120–121. 43 44 �24 Jacek Łapott ko wsi Yougo Na, ale i całego plemienia. Jego obecność w naszej grupie nie była przypadkowa. Podobno nasze natarczywe i zbyt szczegółowe pytania na niektóre tematy dotyczące kultury dogońskiej budziły niepokój „starszych”. Atmo został więc „oddelegowany” jako ich przedstawiciel na cały okres pobytu naszej ekipy w kraju Dogonów. To on miał w pewnym sensie decydować, jaki fragment wiedzy tego plemienia można nam było udostępnić45. Ten sam autor publikuje następnie tekst pt. Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali). Można w nim znaleźć następujące informacje: Określenie Awa w społeczności Dogonów ma kilka znaczeń. Awa to w tajnym języku sigi so członek stowarzyszenia (Awa larani), to także sama maska, a raczej jej strój z włókien, ale także pierwszy zmarły przodek zamieniony w węża (Awa duno), ale również tzw. romb (warkotka – rodzaj czuringi), którego dźwiękiem rozpoczyna się święto dama oraz sam dźwięk „głos Awa” (Awa non). Jest to także organizacja, ale i związek osób należących do „społeczeństwa masek”. Może dlatego niektórzy badacze określają kulturę Dogonów jako „kulturę masek”46. W roku 2012 ukazał się kolejny artykuł inspirowany badaniami w Mali: Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej. Zarówno tytuł, jak i treść zanotowana była w kraju Dogonów. Cytowany w pracy Sekou O. Dolo twierdzi: U nas kaletnik i kowal należą do specjalnych grup, do kast, z którymi szlachetny dogoński rolnik nie może się J. Łapott, Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. 46 J. Łapott, Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009, s. 225–238, cyt. ze strony 232. 45 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 25 mieszać. Niemożliwe jest, by bez narażenia się na zhańbienie syn szlachetnego rolnika poślubił córkę kowala. Lub na odwrót… Według tradycji dogońskiej do wspomnianej „innej rasy”, w „której nie szuka się żony” (tumon ya-yeyyelen), należą: – Przedstawiciele kast; – Dogonowie „zepsuci” przez mezalians z kastą; – Ludzie uważani za nosicieli brudu (lud/ród Manadonnos); – „Ludzie dzicy” („ludzie natury”) tacy jak Fulbe czy Samo; – Potomkowie niewolników (pochodzenia dogońskiego)47. W tym samym roku ukazuje się artykuł pt. Yaa iye-i la („Wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów. Cytując kolejny raz fragment artykułu, czytamy: [Dogonowie] przez wielu badaczy postrzegani są jako lud niezwykle odporny na wszelkie zewnętrzne wpływy i potrafiący chronić swoją prawdziwą, pierwotną kulturę w środku ulegającego zmianom kontynentu. Od wielu dziesięcioleci lud ten uznawany jest za archetyp tradycyjnego afrykańskiego społeczeństwa (Doquet 1999: 13)… Ta swego rodzaju idealizacja, żeby nie powiedzieć iluzja, w ocenie społeczeństwa Dogonów trwa do dziś za sprawą… biur podróży i polityki turystycznej państwa. Tak jednostronne postrzeganie jakiejkolwiek społeczności jest nie tylko nieuprawnione, ale jednocześnie mocno wypacza obraz i proces rozwoju, nie tylko jej, ale i kultur sąsiednich grup z całego regionu48. Analogiczny temat został podjęty w innej publikacji zatytułowanej Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów. Artykuł próbuje odpowiedzieć na kilka aktualnych J. Łapott, Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319, cyt. ze stron 306 i 312. 48 J. Łapott, Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130, cyt. ze strony 113. 47 �26 Jacek Łapott zagadnień w związku z wpisaniem w roku 1989 części kraju Dogonów na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako obszaru chronionego pod nazwą „Sanctuaire naturel et culturel de la Falaise Bandiagara…”. Rodzi się pytanie – co dzieje się z Dogonami i ich kulturą w sytuacji, gdy połowa zamieszkałych przez nich wiosek i analogiczna część populacji zmieniana jest w rodzaj „żywego skansenu”? Oczywiście można łatwo odpowiedzieć, że jest to znak czasu i fragment procesu globalizacji. Organizacja Narodów Zjednoczonych – światowa organizacja, światowy program, światowe fundusze na jego ochronę… Ważne jest jednak, jak odbierają to sami Dogonowie, czy taka odgórna decyzja tworzy mechanizmy obronne. Czy służy naprawdę ochronie ich rodzimej kultury, czy wprost przeciwnie – stawia przed nią wyzwania, którym być może nie uda się im sprostać?49 Nieco wcześniej należałoby odnotować dwie kolejne publikacje na temat kultury tej społeczności. W roku 2010 ukazał się Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali). Także tutaj podnoszonych jest kilka ważkich kwestii związanych z tematem współczesnej rzeczywistości tej grupy. Tworzy się zupełnie nowa jakość w stosunkach z białymi (niezależnie od tego, czy trafią oni w końcu na camping, czy nie) – pojawia się postawa roszczeniowa. „To musi być twoja wina, że mnie się nie udało”. Płać za wszystko i to drogo – za zdjęcie, za wynajęcie mnie jako tragarza, za pamiątki, muzykę czy tańce. Nie jest ważne, że ceny nijak się mają do rzeczywistości: „wolę nie sprzedać i niech się ta maska zniszczy, niż miałbym na tym zarobić zbyt mało”. Na pytanie: „a właściwie czy wiesz, po co tutaj przyjeżdżają biali turyści?” usłyszeć można często odpowiedź: „Oni 49 J. Łapott, Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132, cyt. ze strony 121. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 27 przywożą nam pieniądze… Widzą, jaką wspaniałą mamy kulturę, ale widzą także, w jakich warunkach mieszkamy – i chcą nam pomagać. Budują studnie, wodociągi, szkoły i ośrodki zdrowia. My z tego skorzystamy. Pieniądze i pomoc dla nas to rola białych”50. Kolejną publikacją zagłębiającą się w zawiłości kultury dogońskiej jest opublikowany w 2011 roku artykuł pt. Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu? Można z niego przytoczyć interesujące, mało znane aspekty ich mitu: Mityczny przodek Dogonów – Nommo – był nie tylko postacią obojnaczą, wcześniej był w połowie człowiekiem, a w połowie rybą. Wiele postaci mitycznych Dogonów ma swoje artefakty w formie rzeźb czy płaskorzeźb. Nie inaczej jest i z Nommo. Wyobrażenia tej postaci, przedstawiają ją jako pół ryby, pół człowieka, jednak nieco w innej konwencji niż ta, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Głowa mężczyzny o charakterystycznych męskich (?) rysach z niewielką bródką, jaką do dziś noszą starcy, oraz „warkoczem” na plecach. Intrygujące, że w wyobrażeniu tym „łuską” ryby pokryta jest górna połowa ciała tej postaci. Ogon jest gładki z charakterystyczną płetwą u dołu. Postać nie ma rąk. „Łusek” (?) jest osiem w poziomie, w dziesięciu rzędach. Łatwo obliczyć, że jest ich 80 i stanowią egzemplifikację wspomnianych wyżej 80 rodów „prawdziwych” Dogonów51. W wydanej w roku 2012 bogato ilustrowanej pracy Maska afrykańska – między sacrum a profanum tematyka dogońska jest domi­ nująca. Obok szczegółowego katalogu masek dogońskich (zbiory Muzeum Miejskiego w Żorach) znalazły się tam także artykuły „podpierające” się wiedzą autorów uzyskaną podczas pobytu J. Łapott, Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84, cyt. ze strony 81. 51 J. Łapott, Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72, cyt. ze strony 66. 50 �28 Jacek Łapott w kraju Dogonów. L. Buchalik zastanawia się: Maska afrykańska – sacrum czy profanum? Każda maska ma swój charakterystyczny układ choreograficzny. Starzy uczą młodych tańców masek. Rodziny decydują, kto w jakiej masce tańczy. Silna osoba może tańczyć w wysokiej, a co za tym idzie ciężkiej masce, np. sirige, słabsze w mniejszej, np. zająca, młodej dziewczyny. J. Łapott stawia kolejny znak zapytania: Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…? Z powodu wzmożonej aktywności turystycznej na kontynencie afrykańskim wzrósł popyt na „oryginalne, rytualne maski”, w związku z czym ich masowe fałszerstwo przybiera czasami formy zorganizowane, aby nie powiedzieć przemysłowe… K. Podyma w artykule Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego podsumowuje opinie na ich temat w ten sposób: Wzrost zainteresowania maską afrykańską spowodował szybkie włączenie jej w struktury handlu zarówno lokalnego, jak i międzynarodowego. Maska, stając się elementem artisanatu, bezpowrotnie utraciła element sakralności52. Jedną z ostatnich polskich prac na temat kultury społeczności Dogon jest zapewne praca E. Prądzyńskiej pt. Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali. Autorka w oparciu o własne badania podejmuje, kolejny raz, ważki temat stratyfikacji społeczności afrykańskich, w tym także w mało poznanym i niekojarzącym się zwykle z kontynentem afrykańskim systemem kastowym. Autorka pisze: Skórnicy są dla „prawdziwych” Dogonów odrębna grupą. Spełniają jednak w społeczeństwie ważną rolę i są jego istotną częścią. Świadczy o tym chociażby fakt istnienia masek przedstawiających Zob. Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012; L. Buchalik, ibidem, s. 11–22, cyt. ze strony 13; J. Łapott, Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, s. 23–30, cyt. ze strony 25; K. Podyma, Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, s. 39–48, cyt. ze strony 43. Wszystkie artykuły posiadają pełną wersję angielską. 52 �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 29 ludzi z kasty dyam… Skórnicy nie cieszą się dobrą opinią wśród „prawdziwych” Dogonów. Istnieje przekonanie, że nie należy wierzyć w ich słowa. „Skórnicy nigdy nie mówią prawdy. […] Mają wiele kolorów, to oznacza, że mogą mówić prawdę, mogą kłamać oraz zmieniać zdanie” 53. W 2015 r. wyszło drugie wydanie Dogonów z Mali… poszerzone o najnowsze obserwacje w kraju dokonane przez K. Meissner. Autorka pisze o swoim pobycie w kraju Dogonów w 2015 roku: Bycie jedyną „turystką” stanowiło anomalię zarówno dla mnie, jak i dla samych Dogonów, zwłaszcza członków młodszego pokolenia utrzymujących się z działalności turystycznej, hotelarstwa, obsługi grup turystycznych, sprzedaży pamiątek i rękodzieła. Dlatego też moja niespodziewana obecność ożywiła miejscowych handlarzy pamiątek, którzy już podczas pierwszego dnia przyjazdu do Banani usiłowali pokazać mi swoje butiki, nim zdążyłam wysiąść z samochodu i znaleźć nocleg. Na nic zdały się moje tłumaczenia o badawczym charakterze pobytu oraz braku środków na zakup dogońskiego rękodzieła. W odpowiedzi usłyszałam wręcz błagalne (?) prośby o zainteresowanie się ich butikami, nieustannie też powracały zdania typu: „Przyjdź i zobacz, to nic nie kosztuje” lub „Może zechcesz coś kupić? Nie mamy pieniędzy, bo nie ma turystów. Cierpimy”54. Ta sama autorka w roku 2014 opublikowała artykuł pt. Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych. Ta cząstkowa, zdawałoby się (jeśli chodzi o całokształt kultury), praca podnosi ważny temat odnalezienia się Dogonów we współczesnym świecie zmian i gloE. Prądzyńska, Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226, cyt. ze strony 216. 54 K. Meissner, Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, op. cit., s. 419. 53 �30 Jacek Łapott balizacji. W Kraju Dogonów znaczna liczba stowarzyszeń powstała z inicjatywy kobiet. Zasadniczo stowarzyszenia kobiece dzielą się na dwa rodzaje: niezarejestrowane i zarejestrowane. W przypadku stowarzyszeń niezarejestrowanych badacz ma do czynienia ze strukturą o dość wąskim polu aktywności społecznej z ograniczonym dostępem do środków generowanych przez zachodnie organizacje pozarządowe… Wymogi związane z zarejestrowaniem stowarzyszenia wydają się błahe, jednakże w realiach dogońskich, gdzie znaczny odsetek kobiet nie potrafi czytać ani pisać w języku francuskim, przygotowanie zestawu dokumentów jest poważną barierą na drodze do współpracy z organizacjami pozarządowymi55. B. Szałek, szczeciński profesor, poliglota i językoznawca porównawczy, podjął się heroicznego tematu porównania tajnego języka Dogonów – sigi so – z językiem sanskryckim. Język sigi so używany jest w kulturze Dogonów rzadko, a właściwie bardzo rzadko – raz na 60 lat w czasie największego okresowego święta zwanego sigui. Kwintesencją wieloletnich, systematycznych kontaktów z Dogonami i ich kulturą jest artykuł Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali). W pracy można przeczytać: Wielokrotne kontakty z Dogonami kierowanej przeze mnie grupy (szczególnie w ostatnich kilku latach) sprawiły, że nasze relacje stały się bliższe i zaczęto nas postrzegać jako osoby godne zaufania… Następnego dnia, nieco z zaskoczenia, Pangale Dolo oraz Gadiolou Dolo zabierają nas na skraj wioski… Nieco 100 m dalej wznosi się niski (o wysokości do 10 m) masyw skalny z kilkoma jaskiniami. Pangale prowadzi nas do jednej z nich. Jaskinia jest niska i rozległa. U góry, z boku znajduje się otwór, a w kącie szczelina, 55 K. Meissner, Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–2017, cyt. s. 207–208. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 31 częściowo wypełniona kamieniami, której krańce są niewidoczne. Pośrodku leży duży, płaski kamień. Ta jaskinia nazywa się Tonoma (Tonommo). To tutaj wraz z burzą i piorunami, które zrobiły wspomniany otwór w sklepieniu skały: „przez ten otwór Nommo zstąpili z nieba w towarzystwie suma. W języku Dogonów słowo „zstąpił” znaczy yalsugu. Yalsugu go – to miejsce zstąpienia Nommo… Nommo przybyli [z nieba, okolic] tolo diugu. To grupa gwiazd pojawiająca się w czerwcu. Gwiazdy te są przyklejone do nieba i nigdy się nie gubią. Nie można ich dotknąć, zawsze są na swoich miejscach… Gwiazdy i Nommo są zawsze razem… Sigi tolo [Syriusz] i słońce nie są daleko. Sigi tolo jest czerwona… Według Pangale Dolo ostatni raz to miejsce odwiedzili obcy 24 lata temu. Byli to Germaine Dieterlen i Jean Rouch. „Tak naprawdę Griaule był Dogonem, zorganizowaliśmy mu święto dama”. G. Dieterlen powiedziała, że to miejsce jest zakazane dla turystów. I Dogonowie jej posłuchali… To był przedostatni dzień naszego pobytu. Żegnają się z nami, Pangale Dolo jakby kończył swoją opowieść: „To ojciec mi o tym opowiadał [przekazał]. Dzisiaj mój ojciec już nie żyje. Wszyscy ludzie, którzy pracowali z Marcelem Griaule’em zmarli już. I ja sam tutaj pozostałem… Tak wyglądał przekaz, który otrzymaliśmy. Opowiadany spokojnie przez Pangale Dolo, czasami z przymkniętymi powiekami, jakby dla lepszego przypomnienia i wyobrażenia całości. Z często powtarzającymi się frazami czy wątkami rozwijającymi się w kolejny fragment opowieści. Całość uzupełniana rysunkami na piasku samych Nommo, jak i korey [arki, w której przybyli „z gwiazd”]”56. Pangale Dolo mówi dalej: Jesteśmy już razem [nie wy u nas, nie obok, ale razem], my i wy i ten, kto chce to opisać, winien pisać prawdę. Rodzi się pytanie, po ilu latach kontaktów i badań moż56 J. Łapott, Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390, cyt. ze stron 381, 384, 389 i 390. �32 Jacek Łapott na zasłużyć na takie zaufanie Dogonów? Czy i jak można zweryfikować otrzymany przekaz? Ale to już zupełnie inna historia… Bibliografia Buchalik L., Historia i stan badań kultury Dogonów, cz. 1, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 32, s. 455–518; cz. 2, t. 33, s. 391–420. Buchalik L., Kolorowy sahel, Żory 2000, s. 68–107 Buchalik L., Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław 2009. Buchalik L., Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory 2010, s. 632. Buchalik L., Maska afrykańska – sacrum czy profanum, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 11–22. Fiemeyer I., Marcel Griaule citoyen dogon, Paris 2004. Filipowiak W., Ėtudes archéologiques sur la capitale médiévale du Mali, Szczecin 1979. Filipowiak W., Średniowieczna stolica królestwa Mali – Niani w VI–XVII wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1981. Griaule M., Bóg Wody. Rozmowy z Ogotemmelim, Kęty 2006. Griaule M., Dieu d’eau Entretiens avec Ogotemméli, Paris 1948. Griaule M., Dieterlen G., Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. I –La creation du monde Paris 1965. Griaule M., Dieterlen G., Sudański system Syriusza, w: Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991, s. 53–80. Iwińska D., Tkactwo i jego wyroby w plemieniu Dogon (Mali), „Materiały Zachodniopomorskie” 1987, t. 33, s. 327–365. Izak K., Badania Polskich Studenckich Wypraw Archeologicznych Uniwersytetu Jagiellońskiego w Afryce Zachodniej, w: „Materiały Zachodniopomorskie” 1984, t. 30, s. 219–244. Izak K., Kronika dwóch wypraw, w: „Z otchłani wieków” 1984, nr 50/ 3–4, s. 210–240. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 33 Izak K., III Polska Studencka Wyprawa Archeologiczna „Afryka 1983/1984”, „Materiały Zachodniopomorskie” 1985, t. 31, s. 319–334. Jedynak S., Symbolizm graficzny Dogonów i jego implikacje filozoficzne, w: Symbol w kulturze, G. Głuchowski (red.), Lublin 1995, s. 15–24. Korabiewicz W., Do Timbuktu, Warszawa 1967. Kulczyk M., Okolice Timbuktu, Warszawa 2002. Leiris M., L’Afrique fantôme, Paris 1934. Łapott J., Studencka Ekspedycja Etnograficzna AFRYKA 76–77 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978, t. 25, s. 283–319. Łapott J., Tradycjonalizm kulturowy plemienia Dogon z Mali, w: Trzeci Świat w polskich badaniach etnograficznych, M. Parandowska (red.), Warszawa 1987, s. 211–233. Łapott J., Ekspedycja Etnologiczna SAHARA SAHEL ’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1992, t. 38. Łapott J., Atmo Domno – refleksje nad przywództwem i stratyfikacją społeczną u Dogonów z Mali, w: Przywództwo i przywódcy we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 341–352, cyt. ze strony 343. Łapott Ł., Czy w Afryce jest jeszcze miejsce na tajne związki – rzecz o stowarzyszeniu Awa w plemieniu Dogon (Mali), w: Ugrupowania polityczne i ruchy społeczne w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2009. Łapott J., Sztuka Afryki u progu XXI wieku – refleksje etnologa, w: Kultury Afryki w świecie tradycji, przemian i znaczeń, A. Nadolska-Styczyńska (red.), „Toruńskie Studia o Sztuce Orientu”, t. 4, Toruń 2009, s. 117–126. Łapott J., Afrykański obraz świata białych – między kultem cargo a postawą roszczeniową (na przykładzie Dogonów z Mali), „Zeszyty naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, nr 6, s. 69–84. Łapott J., Wioska plemienia Dogon jako symbol ciała mitycznego przodka – czyli co zostało z mitu, w: Rytmy i kroki Afryki, W. Mond-Kozłowska (red.), Kraków 2011, s. 55–72. �34 Jacek Łapott Łapott J., Pochwała afrykańskiej tradycji oralnej (na przykładzie plemienia Dogon z Mali), w: Europejczycy Afrykanie i inni, B. Nowak, M. Nagielski, J. Pysiak (red.), Warszawa 2011, s. 374–390. Łapott J., Plemiona Afryki Zachodniej wobec globalizacji na przykładzie ludu Dogonów, w: Społeczności lokalne wobec globalizacji i modernizacji, A. Makowski (red.), Szczecin 2011, s. 119–132. Łapott J., Dogonowie z Mali. Społeczność tradycyjna w procesie zmian, Szczecin 2012, s. 531. Łapott J., Jesteśmy innej rasy i dlatego nasz dom nie jest dla nich – piętno wykluczenia w społeczności afrykańskiej, w: „Stare” i „nowe” mocarstwa w Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2012, s. 205–319. Łapott J., Yaa iye-i la („wczoraj to nie dzisiaj”) – rozwój i zmiana w kulturze Dogonów (Mali), w: Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, R. Vorbrich (red.), Wrocław 2012, s. 109–130. Łapott J., Dziś prawdziwych masek w Afryce już nie ma…?, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 23–30. Meissner K., Budu kuru, czyli kasa kobiet. Dogońskie stowarzyszenie kobiece jako przykłady lokalnych inicjatyw rozwojowych, w: Ex Africa semper aliquid novi, A. Żukowski (red.), t. 3, Żory 2014, s. 203–217. Meissner K., Gdy zabrakło toubabou… Skutki wstrzymania turystyki masowej wśród Dogonów z Mali, posłowie do II wyd. J. Łapott, Dogonowie z Mali…, Szczecin 2015, s. 417–424. Mostowicz A., My z Kosmosu, Warszawa 1978; wyd. II, poszerzone: Warszawa 1984. Piechowski A., Lud Syriusza. W poszukiwaniu tajemnic Dogonów, Warszawa 1994. Podyma K., Maska afrykańska w świecie sztuki europejskiej. Od transcendencji do wymiaru ekonomicznego, w: Maska afrykańska – między sacrum a profanum, L. Buchalik, K. Podyma (red.), Żory-Katowice 2012, s. 39–48. Piłaszewicz S., Afrykańska księga rodzaju. Mity i legendy ludów Afryki Zachodniej, Warszawa 1978. �Gdzie kraj Dogonów, a gdzie Polska? 35 Pokaż mi swój świat. Edukacja rozwojowa a antropologia wizualna, R. Vorbrich (red.), Poznań 2009. Prądzyńska E., Zbiory afrykańskie Muzeum Narodowego w Szczecinie – historia gromadzenia, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 362–377. Prądzyńska E., Kasta dyam w kulturze Dogonów z Mali, w: In gremio – in praxi. Przedmioty skórzane na co dzień i od święta, A. B. Kowalska (red.), Szczecin 2015, s. 209–226. Sokolewicz Z., Mitologia Czarnej Afryki, Warszawa 1986. Temple R. K. G., Tajemnica Syriusza (Dzieje Gnozy), t. 2, Poznań 1991. Tymowski M., Historia Mali, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1979. Scranton L., Kosmiczna tajemnica Dogonów. Zadziwiające podobieństwa między mitami afrykańskiego plemienia a naukowymi teoriami XX wieku, Warszawa 2007. Vorbrich R., Naczynia gliniane Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1980, t. 26. Vorbrich R., Produkcja garncarska Dogonów, „Etnografia Polska” 1982, t. 26, z. 1. Vorbrich R., Projekt badawczo-rozwojowy Pokaż mi swój świat, pokaż mi swoją szkołę, „Afryka” 2009, nr 29–30, s. 186–192. Vorbrich R., Język obrazu a dialog międzykulturowy, w: Pluralizm kulturowy i religijny współczesnego świata. Księga pamiątkowa dedykowana Księdzu Profesorowi Henrykowi Zimoniowi SVD w 70. rocznicę urodzin, Z. Kupisiński SVD, S. Grodź SVD (red.), Lublin 2010, s. 569–583. Vorbrich R., „Sorghum wealth” versus „Money Wealth” or Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Ziomkostwo – grupa pierwszego wyboru w organizacji pozarządowych przestrzeni rozwoju na przykładzie organizacji pozarządowych w Mali, w: Ex Africa semper Aliquid novi, L. Buchalik, J. Różański (red.), t. 4, Żory 2017, s. 40–57. Walter J.-F., Afrykańska włóczęga, Warszawa 1960. �36 Jacek Łapott Walter J.-F., La vie religieuse chez les Dogons du Mali. Témoignages recueillis en 1952, Paris 2016. Where is the Dogon Country, and where is Poland? Summary The Dogons – an interesting agricultural community from Mali. For decades they have been intriguing explorers. Among them there are also a group of Poles. Their study is not only based on the traditional culture of the tribe, but also the evolution of changes within it. Research material has lead to the publishing of books and articles covering the subject. The latter of which are partial, but often very important. These articles analyze fragments of the culture of this tribe. Further work is in progress. More and more Polish specialists are taking up the research. Keywords: Dogons, the history of research, Polish researchers in Africa �LUCJAN BUCHALIK POLSKA OBECNOŚĆ WŚRÓD KURUMBÓW (1997–2017)1 Wstęp Kurumbowie są rolnikami zamieszkującymi północną część Burkina Faso i pograniczne tereny w Mali2. Na przestrzeni swej historii utworzyli kilka wodzostw, w literaturze przedmiotu nazywanych także królestwami3. Władzę polityczną i religijną pełnią w nich wodzowie zwani a-yo, mający do pomocy kapłanów-ofiarników. Niezależni od wodza są władcy ziemi (Asendesa), wywoDr Lucjan Buchalik – Muzeum Miejskie w Żorach. 1 Większość badań prowadziłem samodzielnie i przyznaję, że w niektórych kwestiach trudno mi uniknąć osobistego charakteru wypowiedzi. 2 Zamieszkują prowincje: Bam (Region Północno-Centralny), Soum (Region Sahel), Yatenga i Loroum (Region Północny). Kraj Kurumbów to równina leżąca na wysokości 300–330 m n.p.m., z rzadka urozmaicona wzniesieniami sięgającymi 400–520 m n.p.m. Znajduje się tam wiele okresowych zbiorników wodnych, tylko nieliczne jeziora nie wysychają całkowicie (m.in. Boukou i Bam). Klimat typu sahelskiego, odbiciem warunków klimatycznych jest charakterystyczna dla sawanny fauna i flora. 3 Lurum rządzone jest przez Lurumyo, wodza wybieranego z rodu Konfe ze stolicą w Pobe-Mengao, Tera, z władcą Teryo wybieranym z rodu Badini, stolica w Bourzandze, Pela z władcą Pelayo wybieranym spośród rodu Ganame i najbardziej oddalone na wschód Karo rządzone przez Karyo wybieranego z rodu Maïga z siedzibą w Aribindzie. �38 Lucjan Buchalik dzący się z autochtonów, najstarszych rodów zamieszkujących dany obszar. O ile władca wybierany jest spośród członków rodu wodzowskiego, o tyle władca ziemi jest funkcją dziedziczną, piastowaną przez najstarszego z rodu. W trakcie badań prowadzonych wśród Dogonów (Mali) przez etnologów francuskich pojawił się wątek Kurumbów jako potomków kultury Tellem4. Późniejsze badania z zakresu antropologii fizycznej i archeologii, podjęte przez naukowców holenderskich, nie potwierdziły wspomnianych wyżej hipotez5. Badania nad kulturą Kurumbów zaczęto prowadzić w konsekwencji badań prowadzonych wśród Dogonów. Zauważono, że istnieje wzajemna sympatia pomiędzy Dogonami i Kurumbami. Naukowcy byli przekonani, że istnieje pomiędzy nimi związek kulturowy6. 4 W literaturze etnograficznej połowy XX wieku można znaleźć informacje, że ludność kultury Tellem, którą Dogonowie zastali w Falezach Bandiagary, a potem wyparli na południe do Yatengi, to współcześni Kurumbowie, którzy obecnie zamieszkują okolice Yoro (M. Griaule, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938, s. 28; G. Dieterlen, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941, s. 5–6; M. Griaule, G. Dieterlen, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965, s. 14–18; A.-M. Schweeger-Hefel, W. Staude, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972, s. 16). 5 Problem ten omówiłem w pracach: L. Buchalik, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009, s. 17–19 oraz L. Buchalik, Dogon ya gali. Dawny świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011, s. 555–565. 6 W. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 258–259. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 39 1. Przygotowania do prowadzenia badań Badania etnologiczne wśród Kurumbów – na północy Yatengi – rozpoczęli Francuzi w trakcie Misji Lebaudy-Griaule (1938–1939)7. Badania nad ich kulturą nie były przypadkowe. Francuski etnolog Marcel Griaule dokonał świadomego wyboru, uważając społeczeństwo Kurumbów za w pełni niezależną formację społeczną „zagrożoną niebezpieczną obcością: Moaga, Songaj i Peul”8. M. Griaule uważał, że tożsamości Kurumbów zagrażają sąsiadujące ludy, które podporządkowały ich sobie militarnie i politycznie. Efektem badań wspomnianej misji były artykuły publikowane w literaturze fachowej9. W drugiej połowie XX wieku badania zaczęli prowadzić naukowcy austriaccy i holenderscy, ci ostatni koncentrowali się głównie na badaniach z zakresu antropologii fizycznej10. Austriacy zaś – Anne-Marie Schweeger-Hefel i Wilhelm Staude – podjęli się badań etnograficznych. Inspiracją ich prac badawczych wśród Kurumbów (w 1961 roku) były badania fran7 M. Izard, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939), „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. 8 M. Izard, Les Kurumba…, op. cit., s. 114. 9 G. Dieterlen, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, t. 9, s. 181–189; M. Griaule, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 7–20; M. Griaule, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, t. 12, s. 9–24; J.-P. Lebeuf, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, t. 11, s. 61–84. 10 J. Huizinga, New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, t. 71, series C, s. 16–30; E. V. Glanville, J. Huizinga, Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, t. 69, series C, s. 664–674. �40 Lucjan Buchalik cuskie z lat 30. XX wieku. Wybrali oni teren „na południe od drogi przebytej przez grupę kierowaną przez M. Griaule’a”11. Obok wielu artykułów będących efektem ich pracy na uwagę zasługuje przede wszystkim obszerna monografia Kurumbów z Lurum12. Po przestudiowaniu dostępnej literatury rozpocząłem przygotowania do badań terenowych. Prowadzenie tego typu badań w Afryce w czasach PRL-u nie było łatwe. By wyjechać z kraju i prowadzić pracę badawczą za granicą, należało się odpowiednio zorganizować. I tak, w 1982 roku, sześciu studentów etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego (wśród nich również autor niniejszego artykułu) postanowiło przeprowadzić badania w Afryce Zachodniej. Pierwszym etapem przygotowań było opracowanie programu badawczego. Biorąc przykład ze starszych kolegów13, postanowili, że badania rozpoczną w kraju Dogonów (Mali) i będą je kontynuować wśród rybaków Bozo (Mali), zamieszkujących tzw. wewnętrzną deltę Nigru, uważanych za spokrewnionych z Dogonami, oraz wśród Kurumbów (Burkina Faso). Przygotowując wspomniany program badawczy, korzystali przede wszystkim z literatury osiągalnej w owym czasie w Polsce. Była to głównie literatura francuska, poświęcona Dogonom14, oraz wspomniana monografia austriacka, poświęcona KurumW. Staude, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 210. 12 A.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl, 1972. Praca ta jest efektem 11-letnich badań prowadzonych od 1961 roku. 13 Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka 76–77, zorganizowana przez studentów etnologii UAM. 14 G. Dieterlen, Les âmes…, op. cit.; M. Griaule, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966; D. A. Lettens, Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971; M. Palau-Marti, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957; D. Paulme, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. 11 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 41 bom15. Niestety Studencka Ekspedycja Etnograficzna Afryka’85 nie zakończyła się sukcesem. Jak wspomina jeden z jej uczestników: „zaplanowano badania etnograficzne i etnoarcheologiczne w wioskach plemion Bozo, Dogon i Kurumba na terenie Mali i Burkina Faso w Afryce Zachodniej. Zrealizowano je w niewielkim stopniu ze względu na wypadek samochodowy i szybszy niż planowano powrót do kraju”16. Pomysł prowadzenia badań etnologicznych wśród Kurumbów pojawił się ponownie w czasie przygotowań do Ekspedycji Etnologicznej „Sahara-Sahel’90”17. „Przewidywano kontynuację badań stacjonarnych u Somba (Betamaribe) w Beninie oraz ewentualnie u Lobi w Burkina Faso, a także rozpoznanie wśród innych grup etnicznych leżących na trasie podróży”18. Rozważano także możliwość wizyty na północy Burkina Faso u Kurumbów, w związku z czym ponownie sięgnąłem po monografię tego ludu. Niestety znowu nic z tego nie wyszło, gdyż planowaną trasę, a wraz z nią zakres planowanych badań, znacznie ograniczył stan techniczny samochodów. Po przekształceniach ustrojowych w Polsce realna stała się podróż do Afryki samolotem19. W 1995 roku po raz pierwszy poA.-M. Schweeger-Hefel, S. Wilhelm, Die Kurumba…, op. cit. S. Szafrański, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, t. 43, s. 26. 17 Ekspedycja realizowana była jeszcze sposobami znanymi w PRL, tzn. grupa osób zainteresowanych wyjazdem zbierała środki finansowe, gromadziła towar na wymianę barterową w Afryce i wspólnie wyjeżdżała samochodem. W czasach PRL podróż lotnicza, poruszanie się w terenie lokalnymi środkami transportu, wynajem samochodu terenowego na miejscu były bardzo kosztowne. Przekraczały możliwości finansowe uczestników, dlatego wybierano tańszą metodę, tj. dojazd z Polski do terenu badań w Afryce własnym samochodem. 18 J. Łapott, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z prze­biegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodnio­ pomorskie”1992, t. 38, s. 386. 19 Zaprzestano dużych, trwających kilka miesięcy wypraw samochodami przez pół Europy i Saharę na rzecz bardziej zindywidualizowanych wyjazdów 15 16 �42 Lucjan Buchalik leciałem na badania. Prowadziłem je w kraju Dogonów, pośrednio dotyczyły one także Kurumbów, nazywanych przez Dogonów Tellemami. Odpowiadając na pytania o historię Dogonów, moi respondenci bardzo często wspominali Tellemów, których zastali w Falezach Bandiagary i którzy później „poszli do Yoro i teraz nazywają się Ganame”20. 2. Cel prowadzenia badań O sens pracy badawczej w Afryce pytają zarówno rodacy etno­ loga, jak i przedstawiciele ludu, którego kulturę bada. U siebie etnolog słyszy pytanie: „po co ty tam jeździsz?”, a w domyśle pytającego pojawia się turystyczny cel wyjazdów. Tych drugich ciekawi przyjazd białego do – z turystycznego punktu widzenia – mało atrakcyjnego regionu. Zadają pytania: „kim jesteś?”, „po co przyjechałeś?”. Początkowo odpowiadałem: „jestem turystą”, bo wydawało mi się, że taką odpowiedź będzie łatwiej im zrozu- lotniczych. Wyprawa mająca do dyspozycji ciężarówkę miała też swoje plusy. Duża ilość sprzętu obozowego pozwalała na rozbicie obozu praktycznie wszędzie. A kiedy brakowało miejsca, wielkość ciężarówki pozwalała na zanocowanie w niej, bez potrzeby rozbijania obozu. Przyjazd ciężarówką znacznie też ułatwiał transport zgromadzonych podczas badań zbiorów. Niedogodność polegała na uzależnieniu od jej stanu technicznego. Przylot samolotem i poruszanie się lokalnymi środkami transportu, wynajem ich w miejscu prowadzenia badań ma też swoje minusy. Podróżując z plecakiem nie można zabrać większej ilości zapasów, co skutkuje uzależnieniem (w wyborze miejsc noclegowych) od mieszkańców odwiedzanych wiosek. Jest to pewne utrudnienie, ale jednocześnie wielka szansa na zawiązanie kontaktów. Ułatwia to później pracę przy zbieraniu informacji, uczestniczeniu w życiu lokalnej społeczności. W porównaniu do lat 80. w połowie lat 90. XX wieku nastąpiła jakościowa zmiana, jeśli chodzi o warunki techniczne i sposoby prowadzenia badań. 20 Informator: Yogara. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 43 mieć. Ale w czasie mojej pierwszej wizyty w Pobe-Mengao21 mój rozmówca, Almisi Sawadogo, powiedział: „ty nie jesteś turystą, turysta nie zadaje takich pytań”. Był on wieloletnim współpracownikiem naukowców austriackich, korespondował nawet listownie z A.-M. Schweeger-Hefel. Znał więc specyfikę pracy etnologa. Jak się później okazało, w społeczności Pobe-Mengao wiedza o badaniach etnologicznych prowadzonych przez Austriaków jest powszechna. Wielokrotnie pokazywano mi pracę pt. Die Kurumba von Lurum. Książka napisana jest po niemiecku, więc nie znają jej treści, ale bardzo chętnie pokazują siebie i swoich przodków uwiecznionych na zdjęciach. Jak głęboka jest wiedza o pracy etnologa, może ilustrować pewna scenka, która miała miejsce w jednej z pijalń (buvete) w Pobe-Mengao. Młody człowiek obserwujący moją pracę, po zakończeniu wywiadu zapytał wprost: „co jest dobre, a co złe, co mam robić?”. Starsi na jego pytanie zareagowali śmiechem i odpowiedzieli: „on się tym nie zajmuje, nie ocenia tego, co robią ludzie, tylko pisze”. Później wytłumaczyłem mu, że interesuje mnie tradycyjna kultura i zmiany zachodzące w ich życiu, a nie ocena postępowania. Austriaccy naukowcy w pewien sposób przygotowali grunt pod badania następnych pokoleń. Porównując swoją pracę w Pobe-Mengao i innych wioskach, bardzo odległych od głównych szlaków (Ouahigouya – Djibo i Kongoussi – Djibo), gdzie nie pamięta się o badaniach Austriaków, zauważyłem dużą różnicę w podejściu miejscowej ludności do pracy etnologa. W Pobe-Mengao nieskrępowane poruszanie się po wiosce i przeprowadzenie wywiadu nie przedstawia żadnego problemu, podczas gdy w wioskach oddalonych od szlaków przyjazd białego jest zawsze sen21 Zapis Pobe-Mengao spotyka się w starszej literaturze, współcześnie stosuje się zapis Pobé-Mengao, podobnie Gagaboulle = Gargaboullé, Toulfe = Toulfé. Autor niniejszego artykułu stosuje pierwotną wersję zapisu. �44 Lucjan Buchalik sacją. Przeprowadzenie wywiadu staje się trudnym, dużym przedsięwzięciem, w które zaangażowanych jest wiele osób. Bardzo często odbywają się one w miejscach publicznych w obecności sporej części mieszkańców wioski. Naukowcy, szczególnie humaniści, często spotykają się z pytaniem, czemu służą te badania. O ile w przypadku nauk technicznych odpowiedź jest stosunkowo prosta i przemawiająca do wyobraźni przeciętnego obywatela, o tyle w przypadku nauk humanistycznych, szczególnie tych prowadzonych wśród obcych kultur, udzielenie satysfakcjonującej odpowiedzi nie jest już takie proste. Nie wystarcza mówienie o tym, że pozyskiwanie wiedzy jest wartością samą w sobie. Prowadzenie badań niesie z sobą wartość ulotną, w odczuciu przeciętnego obywatela – mało praktyczną. Ale etnologia może być użyteczna wobec problemu napięć społecznych związanych chociażby z procesami migracyjnymi. Może pomóc odpowiedzieć na pytanie, co zrobić, by powstrzymać niekontrolowaną migrację ludności Afryki. Problem wykorzystania wiedzy etnologów-afrykanistów to szeroki temat wykraczający poza niniejsze opracowanie. 3. Techniki i metody badawcze Przyjeżdżając do Kurumbów po raz pierwszy w 1997 roku posiadałem wiedzę przekazaną w publikacjach przez badaczy francuskich, austriackich i holenderskich oraz pewne doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych w Afryce wyniesione z poprzednich pobytów. Przygotowując się do badań, przeanalizowałem sposób pracy etnologów francuskich i austriackich, a przez dwadzieścia lat, podczas których prowadziłem własne badania wśród Kurumbów, wraz ze zdobywaniem doświadczenia modyfikowałem swoje metody pracy. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 45 Najczęściej posługiwałem się obserwacją uczestniczącą, połączoną z wywiadem, bowiem „metoda ta pozostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną antropologię”22. Odmienną wobec wzoru anglo-amerykańskiego obserwację uczestniczącą wypracował wspomniany już M. Griaule23. Nie mogę jednak stosować jego metody pracy, ponieważ najczęściej pracuję w terenie samotnie. Ma to swoje plusy, jak ten, że obecność jednego etnologa nie zakłóca rytmu życia badanej społeczności, ale i minusy: niebezpieczeństwo przeoczenia drobnej, lecz istotnej kwestii. Żeby go uniknąć, M. Griaule zaleca w swej metodzie, by sprawdzenia zebranego materiału dokonywały dwie ekipy badawcze24. W przypadku prac prowadzonych przez jednego badacza jest to niemożliwe. Wraz ze wzrostem zaufania mieszkańców mogłem liczyć na ich pomoc i zaangażowanie w proces dokumentacji uroczystości, w których uczestniczyłem. Byli bardzo pomocni, gdy ceremonie, w których uczestniczyła duża grupa ludzi, rejestrowali kamerą video lub komentowali je i nagrywali swoje wypowiedzi na taśmie magnetofonowej. W badaniach terenowych w równym stopniu wykorzystuję dwie podstawowe formy wywiadowcze: wywiad sformalizowany i spontaniczną rozmowę. Dużym wyzwaniem organizacyjnym są wy- 22 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al.), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000, s. 43. 23 Uważał on, że samotny badacz nie może dokonać pełnej obserwacji uczestniczącej. Dlatego w swoich badaniach do obserwacji wykorzystywał co najmniej kilku etnologów. Duża ilość „obcych” zakłócała jednak proces badawczy. Zwracali na to uwagę jego anglo-amerykańscy krytycy, preferujący „model indywidualnej obserwacji uczestniczącej” (J. Clifford, Kłopoty…, op. cit., s. 70–88). 24 M. Griaule, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957, s. 24–26. �46 Lucjan Buchalik wiady zbiorowe, tłumaczone przez dwóch tłumaczy25. Rozmowę trzeba prowadzić bardzo uważnie, wielokrotnie powtarzając pytania. Należy zwracać uwagę na to, kto udziela odpowiedzi i z kim ją konsultuje, by móc potem zadać odpowiednie pytania weryfikujące. Odpowiedzi informatorów często są dla mnie nie w pełni zrozumiałe. Dlatego wielokrotnie powtarzam te same pytania, omawiam z różnymi informatorami te same zagadnienia. W trakcie rozmów pojawiają się nowe tematy, wywiady rzucają nowe światło na otaczającą rzeczywistość26. Zrozumienie sensu wypowiedzi informatorów ułatwiają obserwacje wydarzeń. By obserwacja uczestnicząca była wartościowa, badacz musi zostać zaakceptowany przez mieszkańców odwiedzanych wiosek, dlatego staram się wchodzić w możliwie bliskie relacje z badanymi osobami, towarzysząc im w ich codziennych zajęciach i w ważniejszych uroczystościach, przede wszystkim rodzinnych. Po dłuższym czasie udało mi się pozyskać zaufanie rodzin w wioskach, w których prowadzę badania27. Pomogły mi osoby zajmujące się niesieniem pomocy humanitarnej, o czym mowa będzie w dalszej części ar25 Do takich sytuacji dochodziło dość rzadko. Miały one miejsce w wioskach – najczęściej z dala od szlaków – gdzie nie było szkoły, a co za tym idzie – osób znających j. francuski. 26 Najbardziej było to widoczne w trakcie intronizacji Lurumyo (11 czerwca 2011 r.), kiedy to część mieszkańców Pobe-Mengao zarzucało nowemu władcy, że nie został wybrany zgodnie z tradycją. W trakcie ceremonii intronizacyjnych byłem świadkiem konsternacji uczestników wywołanej naruszeniem zasad ceremoniału przez nowego władcę. Miałem okazję słyszeć na gorąco komentarze uczestników ceremonii. W następnych latach mogłem śledzić, jak niechętnie przyjęty (przez część poddanych) władca budował swój autorytet. 27 Na początku sądzono, że jestem turystą, w trakcie kolejnych rozmów wyjaśniłem, że jestem etnologiem i próbuję bliżej poznać ich kulturę. Wielu moich informatorów z królestwa Lurum, pamiętało pobyt etnologów austriackich. Dobrze wspominali A.-M. Schweeger-Hefel i W. Staude, ta pierwsza, aż do śmierci w 1991 r., korespondowała ze swoimi informatorami z Pobe-Mengao. Skojarzono �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 47 tykułu. Nawiązanie przyjacielskich kontaktów z mieszkańcami pozwala na bezpośrednią obserwację życia rodzinnego, która niesie z sobą zupełnie inną jakość informacji. Czymś innym jest wiedza uzyskana w trakcie wywiadów, które są w zasadzie deklaracjami rozmówcy o jego wyobrażeniu rzeczywistości, a czymś innym jest wiedza potwierdzona przez własną obserwację. Na przykład, przepytywani mężczyźni deklarowali niejednokrotnie, że żony w małżeństwach poligynicznych żyją ze sobą w zgodzie. Uczestnicząc w ceremonii zaślubin, miałem okazję widzieć reakcję żony już poślubionej – jeden z moich współpracowników poprosił, bym zrobił zdjęcie rodzinne w trakcie jego wesela. Oprócz zainteresowanego i tulącej się do niego nowej żony, na fotografii miały znajdować się również dzieci i pierwsza żona. Jej wyraz twarzy nie pozostawiał wątpliwości odnośnie do tego, co myśli o poślubieniu drugiej żony przez męża. Najlepszymi moimi informatorami w sprawach dotyczących historii i tradycji są ludzie starsi, pełniący określone funkcje w badanych społecznościach28. Zaś tematy związane z zachodzącym procesem przemian najlepiej omawiać z tzw. funkcjonariuszami29 i osobami młodymi. Aby być pewnym uzyskanych informacji, należy zadawać pytania kontrolne, rozmawiać z wieloma informatorami w różnych okolicznościach, a także przeprowadzać wiele wywiadów weryfikujących z różnymi osobami, w różnych miejscowościach i z udziałem różnych przewodników-tłumaczy. Istotnym zagadnieniem wynikającym często podczas prowadzenia badań w Afryce są kompetencje rozmówcy w temacie posiadanej wiedzy oraz możliwości jej przekazania innym. Informatorzy udzielają odpowiedzi tylko na tematy dotyczące „zakresu więc moją działalność z ich pracą, tłumaczyło to moją dociekliwość i ułatwiało kontakt. 28 Kapłani, wodzowie wiosek, starsi rodów. 29 Urzędnicy różnych szczebli, nauczyciele. �48 Lucjan Buchalik ich kompetencji”, przykładem może być mit o pojawieniu się „żelaznego domu”. Może go opowiedzieć tylko przedstawiciel rodu wodzowskiego (Konfe), najlepiej przez Lurumyo, którego przodek przybył z nieba w „żelaznym domu”. Przedstawiciele rodu Sawadogo, chociaż znają ten mit, nie chcą o nim mówić, bo to należy do rodu sprawującego władzę. Z kolei tylko przedstawiciele rodu Sawadogo mogą rozmawiać na temat „władztwa ziemi”, bo to właśnie do nich należy, itd. Nigdy nie nalegam, by rozmówca poruszał tematy, do omawiania których nie ma kompetencji. Uporczywe dopytywanie „niekompetentnego” rozmówcy może spowodować, że chcąc „pochwalić się” swoimi kompetencjami, zaprezentuje nam swoje wyobrażenie na dany temat, a nie realną wiedzę. „Żelazny dom”, jego usytuowanie, konstrukcja i wszystko, co się z nim wiąże, absorbowały moją uwagę od początku. Z jednej strony wynikało to z naukowej ciekawości, ale z drugiej chyba jednak z czystej przekory, bo podobno im bardziej nam się czegoś odmawia, tym bardziej tego pragniemy, a skoro austriackim badaczom udało się tam dotrzeć, więc dlaczego ja mam zrezygnować? W 1997 roku, w początkowej fazie badań poprosiłem ówczesnego YoSigri30 o pozwolenie odwiedzenia „żelaznego domu” – teren ten jest jednocześnie cmentarzem, miejscem spoczynku władców Lurum. On jednak odmówił i wspomniał austriackich etnologów: Jeden biały Monssieur Williams i jego żona Anne-Marie prosili o zgodę na zwiedzenie „żelaznego domu”. Williams poleciał samolotem na miejsce, by zrobić zdjęcie „żelaznego domu”, po czym wrócił tutaj, pokazał wszystkim zdjęcie i zmarł. Jego żona Anne-Marie również Pełna nazwa władcy Lurum brzmi Lurumyo, mówiąc o konkretnym władcy należy dodać jego zabyure (przydomek nadawany po wyborze na władcę). W latach 90. XX w do władcy zwracano się Lurumyo Sigri lub Ayo Sigri. Kurumbowie – w potocznych rozmowach – mówiąc o władcy, często opuszczają przedrostek „a”, stosując skrót YoSigri. 30 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 49 zmarła31. Osoby z otoczenia Lurumyo Sigri proponowały mi, że pójdą do „żelaznego domu” i zrobią dla mnie zdjęcia – nie skorzystałem. W tym samym czasie Hamado Sawadogo – mój pierwszy przewodnik-tłumacz – opisał miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” oraz sposób, w jaki można do niego dotrzeć. W późniejszych latach, nawet wtedy, gdy nie pytałem, moi afrykańscy znajomi wskazywali mi miejsce, gdzie znajduje się „żelazny dom” – o kilkadziesiąt minut marszu od drogi głównej. Bez trudu mogłem tam dotrzeć. Jednak nigdy się tam nie wybrałem. Sądzę, że niewiele by mi to pomogło w moich badaniach32, a na pewno pogorszyłoby moje dobre relacje z lokalną wspólnotą. 4. Pokrewieństwo żartów (1997–2004) Po raz pierwszy przyjechałem do kraju Kurumbów w marcu 1997 roku, „mobiletką” P-5033, wjeżdżając od strony Kongoussi do Bourzangi, stolicy wodzostwa Tera. Z etnologicznego i archeologicznego punktu widzenia jest to bardzo interesujący teren badawczy. Jednak realizowany wtedy temat dotyczący pokrewieństwa żartów spowodował, że bardziej interesujące było leżące bardziej na północ wodzostwo Lurum. Przyjeżdżając po raz pierwszy do Pobe-Mengao, miałem nadzieję na spotkanie kogoś z rodziny Petersango Konfe – przewodnika-tłumacza, z którym pracowali austriaccy naukowcy34. Zdawałem sobie sprawę z kluFaktem jest, że W. Staude zmarł młodo, ale A.-M. Schweeger-Hefel dożyła sędziwego wieku. 32 Cmentarzysko, to raczej miejsce pracy archeologa, a nie etnologa. 33 Był to bardzo zawodny pojazd często się psujący, ale za to bardzo łatwy w naprawie i tani w eksploatacji. Przez następnych kilka lat był to mój podstawowy środek lokomocji. 34 Zmarł w 1968 roku. 31 �50 Lucjan Buchalik czowej roli, jaką dla etnologa w terenie stanowi przewodnik-tłumacz. Liczyłem na to, że może ktoś z rodziny będzie chciał pójść w jego ślady. Pomysł ten nie został zrealizowany, a moimi wieloletnimi współpracownikami zostali bracia Adama i Moussa/Samuel Sawadogo. W czasie pierwszego pobytu spotkałem Almisi Sawadogo – jednego ze współpracowników etnologów austriackich. Ze względu na wiek nie czuł się na siłach, aby wspólnie ze mną przemierzać kraj Kurumbów. Zadanie to zlecił swojemu najstarszemu synowi (niedawno przybyłemu z Abidjanu35) Hamado Sawadogo, który niestety kilka tygodni po moim wyjeździe zmarł. W następnych sezonach badawczych (aż po dziś dzień), będąc w Pobe-Megao, korzystam z usług jego braci. W trakcie rozmów z informatorami w czasie mojego pierwszego pobytu, szczególnie dotyczących historii, pojawiał się wątek braterstwa z Dogonami. Kurumbowie uważają ich za swych braci. Twierdzenie to było o tyle interesujące, że w trakcie wcześniejszych badań w Falezach Bandiagary Dogonowie nie wspominali o Kurumbach jako o braciach. Twierdzenia Kurumbów o szczególnych więziach łączących ich z Dogonami spowodowały, że stało się to pierwszym moim tematem badawczym realizowanym wśród Kurumbów. W latach 1998–2004 skoncentrowałem się właśnie na badaniach dotyczących świadomości braterstwa między tymi dwoma ludami36. Pierwszym etapem badań był Program Badawczy „Lurum’2000” (opracowany wspólnie z J. Łapottem), realizowany na przestrzeni 2–3 lat. Jego celem było zgromadzenie danych i weryfikacja Hamado pracował na Wybrzeżu Kości Słoniowej jako krawiec. Twierdził, że dobrze mu się powodziło, a do Pobe-Mengao wrócił po to, by opiekować się starzejącym się ojcem. To było interesujące, bo świadczyło o jego przywiązaniu do tradycji, a to czyniło go dodatkowo „atrakcyjnym” źródłem wiedzy. 36 Efektem tych badań była wspomniana już publikacja: L. Buchalik, Niewolnicy…, op. cit. 35 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 51 poglądów na temat wspólnoty kulturowej plemion Dogon i Kurumba (w przeszłości i obecnie) oraz ewentualnych wpływów kultury Tellem na owe ludy. W ramach programu zorganizowano trzy misje badawcze (lata: 2000–200237). „Badania prowadzono na terenie zamieszkałym przez plemiona Mossi, Kurumbów i Dogonów. Z zebranych materiałów wynika, że kultura materialna tych ludów nie różni się. Środowisko naturalne oraz funkcjonowanie w obrębie jednego państwa na tyle zdominowało ich życie, że trudno dostrzec jakieś różnice. Różnice, ale także i elementy wspólne występują natomiast w sferze kultury społecznej i duchowej, i to stało się szczególnym obiektem moich zaintereso­ wań”38. Kluczowymi osobami tego projektu byli Asendesa (władca ziemi), wspierany przez Almisi, oraz Lurumyo Sigri. Wszyscy oni byli współpracownikami jeszcze Austriaków. Niektóre wątki pojawiające się z ich wypowiedziach badane były również w następnych latach. Przykładem może być sytuacja z 1998 roku, kiedy w rozmowie o „żelaznym domu” Lurumyo wspomniał o sposobie sprowadzania deszczu – nie zwróciłem wtedy na to uwagi. Dopiero kiedy w 2010 roku byłem świadkiem części ceremonii związanych ze sprowadzaniem deszczu, moją uwagę przykuł właśnie ten fragment wywiadu. Brak deszczu, opóźniane się pory deszczowej, to dla tutejszych rolników poważny problem, dlatego tak absorbuje ich uwagę. Później miałem okazję wielokrotnie rozmawiać na ten 37 Uczestniczyli w nich: Lucjan Buchalik (etnolog) i Katarzyna Podyma (historyk) z Muzeum Miejskiego w Żorach, Jacek Łapott (etnolog) i Mirosława Kujda (przyrodnik) z Muzeum Narodowego w Szczecinie oraz Urszula Duda – studentka etnologii Uniwersytetu Warszawskiego. Niestety z braku funduszy i kandydata badań archeologicznych nie przeprowadzono. 38 L. Buchalik, J. Łapott, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, „Ludzie i Kultury” 2003, t. 1, s. 70. �52 Lucjan Buchalik temat i obserwować elementy inicjujące ceremonię. Kulminacyjny moment ma miejsce przy „żelaznym domu”, który jest dla mnie niedostępny. Wielokrotne systematyczne odwiedziny na przestrzeni lat u tych samych rodzin39, udział w ich życiu codziennym, wywiązywanie się z obietnic (przywożenie wcześniej zrobionych zdjęć), utrzymywanie stałego kontaktu (listy, kartki świąteczne, telefony, SMS-y) oraz udzielana im pomoc materialna (będzie o tym mowa w dalszej części artykułu) pozwoliła na zdobycie ich zaufania. Z niektórymi z czasem połączyła nić przyjaźni, co zaowocowało ich zaangażowaniem w zbieranie materiału badawczego. Sami opracowywali materiały, najczęściej dotyczyły one historii wsi, genealogii wodzów40. Najciekawsze były poświęcone zwyczajom pogrzebowym wodzów z Toulfe. Mimo iż w owym czasie nie był to mój główny temat badawczy, poświęciłem mu sporo uwagi. Najpierw drogą listowną, zadając pytania uszczegóławiające, sprawdzające. Potem już w terenie, przeprowadzając wywiady z osobami wymienionymi w tekście, częściowo biorąc udział w opisanych zwyczajach41. Równie istotny jak kontakt z mieszkańcami były relacje w władzami tak tradycyjnymi (Ayo, Kesu, Asendesa), jak i oficjalnymi (prefekt, mer, nauczyciele). W urzędach można otrzymać oficjalNajczęściej mieszkam u rodzin: Badini w Bourzanga, Zoungrama w Nam­ siguia, Sawadogo w Pobe-Mengao, Konfe w Zana, Maïga w Belehede i Aribinda, Ganame w Toulfe. 40 Gabriel Zoungrama przygotował dokument L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Boukari Maïga przepisał opracowanie D. L. Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede, ~2004. Interesujący dokument znaleźli Hassami i Mammoudou Ganame w Toulfe. Jest to historia Toulfe i wodzów w niej panujących, począwszy od czasów mitycznych, aż po dzień współczesny, spisana przez G. Ganame, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe, 2004. 41 Artykuł poświęcony mumifikacji u Kurumbów jest przygotowywany do druku. W oryginalnym opracowaniu M. Ganame użył terminu „mumifikacja” nawiązującego do okresu przechowywania ciała zmarłego w jego domu. 39 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 53 ne dane dotyczące liczebności wiosek, a nieoficjalnie – dotyczące składu etnicznego oraz codziennych problemów, z jakimi borykają się mieszkańcy. Pierwszy wyjazd do Kurumbów zrealizowałem sam, w następnych latach w badaniach etnologicznych brali udział przede wszystkim: Jacek Łapott (Muzeum Narodowe w Szczecinie, Uniwersytet Szczeciński) i Katarzyna Podyma (Muzeum Miejskie w Żorach). 5. Zmiany w tradycyjnej kulturze (od 2006 roku) Pierwszy etap badawczy, poświęcony głównie zagadnieniu pokrewieństwa żartów, był na tyle inspirujący, że rozpoczął okres moich wieloletnich badań wśród tego ludu. Po zakończeniu opracowywania tego tematu w 2004 roku kontynuowałem badania nad tematami podjętymi wcześniej. W tym też czasie w terenie pojawiają się młodzi naukowcy, najpierw Ewa Prądzyńska (Muzeum Narodowe w Szczecinie), studenci ze Szczecina, Wrocławia, Cieszyna, a później doktorantka Katarzyna Meissner (2014–2015; prowadzi bardzo zaawansowane badania, o czym mowa będzie w dalszej części artykułu). Od 2009 roku w wyjazdach do Kurumbów uczestniczą członkowie Centrum Misji i Ewangelizacji z Dzięgielowa, którzy koncentrują się na działaniach charytatywnych. W latach 2010–2011 do Pobe-Megao przyjeżdżali członkowie stowarzyszenia „Edukacja dla Pokoju” z Warszawy, celem tych wizyt była budowa szkoły. Działania pomocowe prowadzone przez wspomniane organizacje są doskonałą okazją do prowadzenia badań nad procesem zmian zachodzących w tradycyjnej kulturze Kurumbów. Od 2016 roku na terenach zamieszkałych przez Kurumbów badania prowadzą polscy archeolodzy. Punktem wyjścia badań była wspomniana wcześniej literatura przedmiotu. Później, po zgromadzeniu większej ilości materiałów �54 Lucjan Buchalik własnych, to one stanowiły podstawę programu badawczego realizowanego w terenie. Porównując informacje zawarte w literaturze oraz wywiady i obserwacje, wyraźnie można zauważyć zachodzący proces przemian. W przypadku tzw. „trudnych pytań”, kiedy był kłopot z uzyskaniem odpowiedzi, powoływałem się na austriackich poprzedników – szczególnie w sytuacjach, kiedy moi informatorzy zasłaniali się niewiedzą lub twierdzili, że dane zjawisko nie występowało. Powtarzając pytanie, odwoływałem się do znanych im postaci: „ale przecież Anna-Maria i Wilhelm o tym pisali”. Wtedy wracaliśmy do tematu, a informatorzy starali się odpowiadać, ale tylko moi starsi rozmówcy, którzy pamiętali jeszcze pracę z austriackimi naukowcami. Dostęp badacza do intymnej, zastrzeżonej dla wtajemniczonych sfery kultury badanego ludu zawsze budzi wątpliwości. Czy powinniśmy (my obcy) w nie wkraczać? Ród Sawadogo w Nenkate (jedna z dzielnic Pobe-Mengao) ma dwa ważne dla siebie miejsca sacrum, do których odmawiano mi wejścia. Jednym z nich jest sanktuarium darakere42, a drugim ołtarz rodzinny kanay-daŋ. Almisi Sawadogo, jeden ze starszych rodu, w marcu 1999 roku na migi pokazał mi (nie znał francuskiego), żebym za nim poszedł. Zaprowadził mnie do domu i wskazał na kanay-daŋ, po czym wymownie dał mi do zrozumienia, by nikomu o tym nie mówić, to miała być nasza tajemnica. Almisi, pokazując mi ołtarz, nie przekroczył prawa rodu, był to bowiem jego ołtarz rodzinny. Nie wszedł w kompetencje Asendesa i nie pokazał sanktuarium darakere. Kilka lat później jego syn Adama, również w wielkiej tajemnicy przed rodziną, pokazał mi ten sam ołtarz. W ten sposób ojciec i syn, w tajemnicy przed sobą, pokazywali obcemu rodzinne świę42 Niewielka chatka (wykonana tradycyjnymi metodami) okrągła, kryta strzechą, na której znajduje się strusie jajo. Mieszczą się w niej obiekty kultu, zarządzana jest przez Asendesa. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 55 tości. W takich sytuacjach pojawia się trudny dla etnologa problem: jak się zachowywać, by nie wchodzić zbyt brutalnie w rodzinne relacje. To oczywiście nie jest jedyny przykład ingerencji etnologa w życie ludzi, których historię i kulturę bada. Jednym z takich przykładów jest dla mnie zachowanie mojego współpracownika Adamy, który od 2001 roku sam zaczął prowadzić własne badania, zaopatrzony najpierw w długopis i notes, później w dyktafon, aparat fotograficzny i kamerę. Kiedy kończyłem wywiad, Adama pytał, czy zakończyłem już pracę i sam przechodził do zadawania pytań. Słuchałem tych rozmów z dużym zainteresowaniem. Dzięki nim wiedziałem, co interesuje Adamę. Najciekawsze było jednak to, w jaki sposób prowadzi on rozmowę – można się było wiele nauczyć. W konsekwencji tych działań Adama w 2003 roku zaopatrzył się w pieczątkę o treści: „Adama Sawadogo historien Kurumba”. Swoją wiedzę zaczął zapisywać i w 2008 roku mogłem zapoznać się z wynikami jego pracy, którą prowadzi dwóch kierunkach: opracowania słownika języka koronfe i opracowania historii Kurumbów, która zaczyna się od wyjaśnienia znaczenia słowa sawadogo, co ma swoje uzasadnienie w tym, że ród Sawadogo uznawany jest za autochtonów na obszarze wodzostwa Lurum. Wątek mitu etiologicznego o „żelaznym domu”, który wylądował w buszu, pojawiał się w badaniach od samego ich początku. Znaleźli go przodkowie dzisiejszych Sawadogo, ale wyszli z niego przodkowie rodu Konfe. Między rodami doszło do walki, w wyniku której ustalono zakres rodowych kompetencji: Konfe zostali ustanowieni władcami ludzi, Sawadogo – władcami ziemi, taki podział władzy honorowany jest do dzisiaj. Znając zapis mitu dokonany przez austriackich naukowców i słuchając współczesnych jego wersji, dostrzec można zmiany w jego narracji. Jednak bardziej interesujące było dla mnie to, że jedną z wersji mitu opowiadał Austriakom Hamidu (Medo) Konfe, znany mi jako YoSigri. �56 Lucjan Buchalik Na początku XXI wieku wraz z rozwojem telefonii komórkowej pojawiła się możliwość prowadzenia wywiadów na odległość. Bardzo przydatna okazała się możliwość doprecyzowania informacji uzyskanych w trakcie terenowych wywiadów za pomocą SMS-ów. Analizując wypowiedzi informatorów, niejednokrotnie zauważałem pewne braki i niedociągnięcia, które szybko można było skorygować drogą SMS-ową. Telefony komórkowe doskonale sprawdzają się również w informowaniu o ważnych ceremoniach takich jak pogrzeby władców czy intronizacje. W końcu marca 2007 roku otrzymałem wiadomość SMS o treści: On n’est pas loin des funeraille. Mimo że specjalnie przyjechałem na tę uroczystość, nie mogłem uczestniczyć w główniej części ceremonii43. Można by odnieść wrażenie, że mój przyjazd był stratą czasu, ale nie – nie dla etnologa. To była świetna okazja do obserwacji zachowań w tym ważnym dla wspólnoty święcie. Tym bardziej że w tym samym czasie w sąsiednim wodzostwie Lurum odbywały się ceremonie związane z intronizacją Kesu44. Gdy zapytałem moich współpracowników z Pobe-Mengao, dlaczego nie poinformowali mnie o tym wydarzeniu, odparli: i tak wiedzieliśmy, że przyjedziesz, to miała być niespodzianka dla ciebie45. Telefonami komórkowymi robili zdjęcia z uroczystości poprzedzających główne ceremonie, aby mi później je pokazać. Trzy lata później telefon tegoż samego współpracownika (Mammoudou Ganame) poinformował mnie o rozpoczynających się ceremoniach introniza43 W trakcie poprzedniego pobytu, w październiku 2006 roku, obiecano mi, że będę mógł uczestniczyć w ceremoniach pogrzebowych Pelayo. Niestety istnieje różnica w rozumieniu terminu „pogrzeb”. Mieszkańcy Toulfe wyraźnie odróżniają pochówek, w trakcie którego wynosi się ciało z domu zmarłego i przenosi na cmentarz (wejście na cmentarz najczęściej jest zabronione dla obcych) od ceremonii żałobnych, w których mogą uczestniczyć obcy. 44 Kapłan składający ofiary w imieniu wodza, zwany też „małym wodzem”. 45 Współpracownicy z Toulfe i Pobe-Mengao znają się i kontaktują ze sobą za pomocą telefonów komórkowych. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 57 cyjnych Pelayo Kom z Toulfe. Uczestniczyła w nich cała wspólnota, było wielu zaproszonych gości, także obcych. Mogłem więc bez przeszkód uczestniczyć w całej uroczystości. Nowinki techniczne pozwalają na obserwację uroczystości, w których etnolog nie uczestniczy osobiście. Dzięki rejestracji video miałem możliwość obserwować uroczystości związane z pochówkiem Lurumyo, która w końcowej części była dla obcych niedostępna. Kondukt wchodził bowiem na teren cmentarzyska w pobliżu „żelaznego domu”. Rejestracja video wykonana przez uczestnika uroczystości daje jedyną możliwość obserwacji. Weryfikacja informacji uzyskanych w czasie wywiadów następuje czasami w dość przypadkowy sposób. Rozmówcy, szczególnie ci zaangażowani w promowanie kultury Kurumbów, podkreślali wagę języka koronfe. W ich mniemaniu wszyscy Kurumbowie znają język koronfe, który jest istotnym elementem ich tożsamości. W czasie rozmów niejednokrotnie miałem okazję obserwować, jak Kurumbowie rezygnują z własnego języka na rzecz języka moore46. I tak w listopadzie 2016 roku wziąłem udział w oficjalnym spotkaniu w prefekturze w Pobe-Mengao, dotyczącym projektu remontu zapory wodnej. Uczestniczyli w nim właściciele ziemscy, których pola zostałyby zalane po naprawieniu zapory. Wszyscy musieli więc rozumieć treść prowadzonych rozmów. Adama – odgrywający ważną rolę w działaniach pomocowych – chciał, by spotkanie prowadzone było w języku francuskim (rozumianym przez stronę polską) i języku koronfe (używanym przez autochtonów). Okazało się jednak, że część właścicieli ziemskich nie zna 46 Osobie nieznającej j. koronfe najłatwiej jest to zaobserwować na przykładzie stosowania istotnych terminów, np.: Teng Saba (j. moore), zamiast Asendesa (j. koronfe), Naaba (j. moore), a nie Ayo (j. koronfe). �58 Lucjan Buchalik języka autochtonów i posługuje się językiem moore, używanym przez Mossi (grupę dominującą w regionie)47. Istotną sprawą w trakcie prowadzenia wieloletnich badań jest konieczność zmian tłumacza-przewodnika. Ograniczenie się do jednej osoby może spowodować, że będziemy otrzymywać standardowe odpowiedzi. By ułatwić sobie pracę, naszym kolejnym rozmówcom tłumacz będzie „wkładał w usta” wypowiedzi poprzedników. Wywiady będą w ten sposób spłycane, niepełne i przekłamane. Wraz z tym, jak rozwijałem badania korzystałem z różnych tłumaczy-przewodników. W wodzostwie Pela korzystam z usług osób z rodu Ganame, w Tera – z osób wywodzących się z Badini, a w Karo – z Maïga. Są to przedstawiciele najważniejszych w danym wodzostwie rodów. Moi najbardziej zróżnicowani tłumacze wywodzą się z wodzostwa Lurum, w którym przebywam najczęściej. W samym Pobe-Mengao sytuacja jest o tyle prosta, że wiele osób zna francuski i rozmawiając z młodymi i ludźmi w średnim wieku, nie trzeba korzystać z pośrednictwa tłumacza. W trakcie opracowywania wywiadów pozyskanych w terenie pojawiają się tezy, które powinny być odpowiedzią na problem badawczy, a które należałoby zweryfikować w terenie za pomocą pytań kontrolnych. Pojawia się „syndrom niezadanego pytania”, którego w dodatku nie można zadać przez telefon ze względu na złożoność zagadnienia. W konsekwencji trzeba pojechać do Burkina, by w terenie zadać pytania kontrolne, na które odpowiedzi powinny potwierdzić postawioną tezę. Bardzo często jednak pytania kontrolne otwierają nowe pola badawcze, powiększając w ten Kwestia zmiany języka przez współczesnych mieszkańców Pobe-Mengao może być ilustracją zachodzących przemian. W przeszłości Kurumbowie i Mossi prowadzili ze sobą wojny, ci pierwsi zostali zdominowani przez Mossi. W wyniku tych działań w złym tonie było używanie przez Kurumbów j. moore, a w obecności władcy obowiązywał kategoryczny zakaz posługiwania się tym językiem. Zjawisko to poddane jest silnej dynamice i wymaga dalszych badań. 47 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 59 sposób zasób wiedzy. Wyraźne widać różnice między wiedzą z połowy XX wieku, zawartą w monografii Die Kurumba von Lurum, a współczesną. 6. Tworzenie kolekcji muzealnej Muzeum Miejskie w Żorach posiada obecnie największą w Polsce – znaczącą w skali europejskiej – kolekcję ilustrującą kulturę Kurumbów, liczącą wraz z depozytem około 350 obiektów. Wspomniani wielokrotnie badacze austriaccy pracowali dla wiedeńskiego Muzeum Etnograficznego (Weltmuseum). Ich kolekcja, składająca się głównie z obiektów sztuki (statuetek), pochodzi z pierwszej połowy XX wieku i powstała głównie dzięki zainteresowaniom A.-M. Schweeger-Hefel (z wykształcenia historyka sztuki), której badania koncentrowały się na sztuce w jej socjohistorycznym kontekście48. Kolekcja muzeum żorskiego to głównie obiekty z przełomu XX i XXI wieku, tylko nieliczne pochodzą z pierwszej połowy XX wieku. Składają się na nią przede wszystkim przedmioty codziennego użytku (ceramika, tkaniny, plecionki, itd.), obiekty sztuki (rzeźby, maski) stanowią niewielką część zbioru. Biorąc pod uwagę czas, w którym powstawały obie uzupełniające się kolekcje, są one doskonałą ilustracją zachodzącego w kulturze Kurumbów procesu przemian. Mając świadomość, że prowadząc badania pod koniec XX wieku, nie nabędziemy „starych” obiektów, postanowiłem stworzyć kolekcję ilustrującą współczesne życie Kurumbów. Szczególną uwagę poświęcałem obiektom, które ilustrowały przemiany. Jed48 Oryginalną kolekcję posiada Musée du Korom-Wondi w Pobe-Mengao, jej szczególna wartość polega na tym, że sami Kurumbowie są jej twórcami, przy niewielkim udziale naukowców europejskich. �60 Lucjan Buchalik nym z takich obiektów jest garnitur używany przez jednego z mieszkańców Pobe-Mengao, który w swym uszyciu łączy cechy tradycyjne i współczesne. Tradycyjny jest materiał, z jakiego został wykonany – utkane pasy banderol o szerokości kilkunastu centymetrów. Współczesny zaś jest krój garnituru. Patrząc na niego z większej odległości, trudno odróżnić go od innych strojów noszonych przez funkcjonariuszy. Dopiero z bliska widać wyraźne oryginalne łączenia poszczególnych pasów tkaniny, co – jak sądzę – było pomysłem właściciela (nikt inny takiego garnituru nie nosił), który chciał w ten sposób zaakcentować z jednej strony swoje przywiązanie do tradycji, z drugiej nowoczesne podejście do kwestii stylu życia. Innym obiektem ilustrującym proces przemian jest zakupiony w Toulfe, w grudniu 2014 roku, łuk z cięciwą ze stalowego drutu. Według sprzedającego oryginalną cięciwę na drut zamienił jego dziadek. Stan obiektu, występujące zabrudzenia, wskazują na to, że istotnie drucianą cięciwę zamontowano w łuku dosyć dawno i że był on później używany. Zamianę cięciwy z naturalnej na przemysłową (stalowy drut, rowerową linkę hamulcową itp.) mogłem obserwować na różnych terenach Afryki Zachodniej. W kolekcji Muzeum Miejskiego znajduje się taki „kompilowany” łuk zakupiony u Wama (Benin). W 2016 roku pojawili się u Kurumbów Kogle Woeogo49 uzbrojeni w broń myśliwską i odlane z aluminium proce, służące do miotania strzał z tradycyjnego łuku. Broń taką kupiłem w październiku 2017 roku od strażników pełniących służbę w Pobe-Mengao, dzięki czemu udało mi się uzupełnić o nią muzealną kolekcję. Nie tylko przedmioty się zmieniają, ale także sposób sprzedaży. Tkacze tradycyjnie sprzedawali swój towar na targach. Współ49 Strażnicy pilnujący porządku we wsi – formacja nawiązująca do tradycji Mossi – pojawili się w Burkina Faso w odpowiedzi na zagrożenie bandytyzmem po upadku rządów Blaise’a Campaore’a. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 61 cześnie coraz trudniej jest spotkać tkaczy na targowiskach, głównie dlatego, że coraz mniej osób trudni się tym zajęciem50. Ci zaś, którzy nadal wytwarzają tkaniny wiedzą, że rynków zbytu należy szukać poza granicami regionu. Dlatego na oferowanych produktach zamieszczają informacje o możliwości zakupu przez Internet, podają adresy mailowe – swoje lub handlarzy. Początkowo mieszkańcy wiosek, w których prowadziłem badania nie rozumieli celu czynionych przeze mnie zakupów. Kiedy jednak zauważyli, że na „starych” przedmiotach pochodzących od nieżyjących dziadków czy też rodziców można zarobić, zaczęli mi je przynosić sami. Przykładem może być zakup w Pobe-Mengao w maju 2007 roku naszyjnika z agatów. Sprzedawca twierdził, że właścicielką była jego matka, której naszyjnik kupił jej mąż w latach 40. XX w. Kosztował wtedy tyle, ile kosztował osioł, był to duży wydatek i świadczył o wielkim uczuciu, jakim mąż darzył żonę. Według sprzedawcy o jego wyjątkowości świadczyło również to, że: w Lurum są tylko dwa takie naszyjniki, ten od matki i jeszcze jedna kobieta w Gargaboulle miała taki naszyjnik. Zakupy takie są rzadkością, większość przedmiotów kupuję na targach, w zagrodach lub bezpośrednio u producentów. 7. Działania pomocowe51 W trakcie badań moi rozmówcy zwracali mi często uwagę na swoje problemy materialne, prosząc o pomoc. Najpierw do żorProblemem jest przede wszystkim zmieniająca się moda, wejście w powszechne użycie tanich tkanin, strojów fabrycznych. Koszt wykonania stroju z tkaniny tradycyjnej jest wysoki, między innymi dlatego klienci preferują wyroby przemysłowe. 51 W rozdziale wykorzystano materiały przygotowane przez Iwonę Nawrot i Lidię Żur. 50 �62 Lucjan Buchalik skich parafii zwracałem się z prośbą o wsparcie potrzebujących. Były to tzw. projekty miękkie: dofinansowywanie dzieci z rodzin o niskim statusie materialnym, umożliwiające im chodzenie do szkoły52. Chodziło głównie o sieroty ze wsi Namsiguia. Gabriel Zoungrama przygotował listę sierot z Namsigui i okolicznych przysiółków, w 90 procentach były to sieroty ze względu na brak ojca. Taką dysproporcję tłumaczono faktem, że gdy mężczyzna ma dwie żony i umrze, to osieraca wszystkie dzieci. Kiedy umrze kobieta, to osieraca tylko swoje dzieci. Czyli gdy umiera mężczyzna, który ma dwie żony, to osieraca 100 procent swoich dzieci w rodzinie, a gdy umiera jedna z dwóch żon, to osieraca 50 procent dzieci. Pośród powodów śmiertelności wśród mężczyzn wymieniano ciężką pracę w polu, kopalniach złota53 oraz niebezpieczeństwo związane z podróżami w poszukiwaniu pracy, wliczając w nie częste wypadki w komunikacji samochodowej. Później nawiązałem kontakt z Centrum Misji i Ewangelizacji w Dzięgielowie, które w 2007 roku zaangażowało się w działania pomocowe głównie na terenie wodzostwa Lurum54. Szczególnie aktywni byli: Iwona i Jacek Nawrotowie, Lidia Żur, Damian Pomocka, ks. Grzegorz Giemza kierujący w owym czasie CME55. Zróżnicowana pod względem zawodowym ekipa zaangażowana Teoretycznie uczestniczenie w zajęciach szkolnych jest bezpłatne, ale w praktyce trzeba wnosić pewne opłaty, pod koniec lat 90. XX wieku było to 1 000 F CFA (ok. 6,3 zł). Należy też kupować przybory szkolne. 53 Mowa o niczym niezabezpieczonych biedaszybach i podziemnych korytarzach, gdzie dochodzi do niekontrolowanych osunięć ziemi, to z kolei jest częstą przyczyną śmierci górników. 54 W grudniu 2008 roku przedstawiciele CME po raz pierwszy przyjechali do Burkina, by zobaczyć efekty dwóch już zrealizowanych projektów: zakupu podręczników i pomocy szkolnych dla dzieci ze szkoły podstawowej w PobeMengao oraz wspomnianego warsztatu krawieckiego. 55 W tym czasie w Arbindzie, w wodzostwie Karo, pracował polski misjonarz o. Marcin Zeguła. 52 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 63 w pomoc humanitarną pozwalała na działalność na różnych polach, często z inicjatywy samych Kurumbów, podczas rozmów z którymi pojawiały się kwestie dotyczące działań pomocowych, w zakresie skolaryzacji, pomocy kobietom, opieki medycznej itp. Pierwszą inicjatywą zrealizowaną w Burkina Faso był warsztat krawiecki w Namsiguia, w którym pracę znalazło kilka osób. Prowadzono także akcję dożywiania dzieci szkolnych i finansowano akcję wydawania dzieciom aktów urodzenia. Uczniowie nieposiadający takiego dokumentu mogli chodzić do szkoły, ale nie mogli otrzymać świadectwa ukończenia szkoły, co z kolei uniemożliwiało im dalsze kształcenie. Sfinansowano zakup i transport z Polski ok. 2,5 tony darów (głównie przyborów szkolnych). W ramach ponadtygodniowej wizyty, w lutym 2010 roku w Pobe-Mengao, polska ekipa (wśród której byli również nauczyciele) przygotowała i poprowadziła zajęcia z języka angielskiego, a także z zakresu profilaktyki dla dzieci w gimnazjum (prelekcje nt. AIDS i udzielania pierwszej pomocy przedmedycznej). W szkołach i dyspenserach rozdano przywiezione apteczki oraz podstawowe leki, których brak stanowi wciąż ogromny problem. Mieszkańcy Pobe-Mengao często wspominali o ciasnocie w istniejących dwóch szkołach podstawowych. Rozpoczęto więc przygotowania do utworzenia trzeciej szkoły, wydzielono uczniów i nauczycieli. Szkoła zaistniała już „na papierze”, ale nie było budynku, w którym mogłaby się mieścić. Uczniowie uczyli się w cieniu drzew lub pod prowizorycznymi zadaszeniami. W opinii mieszkańców istniała jednak paląca potrzeba zbudowania nowej szkoły, określanej literą „C”, później nazwaną przez mieszkańców „polską szkołą”. Centrum Misji i Ewangelizacji oraz warszawskie stowarzyszenie „Edukacja dla Pokoju” zobowiązały się do pomocy w rozwiązaniu tego problemu. Społeczność Pobe-Mengao deklarowała pomoc w budowie szkoły na etapie przygotowań. Strona polska miała sfinansować prace wykonywane przez firmę �64 Lucjan Buchalik budowlaną, a mieszkańcy mieli przywieźć materiały budowlane dostępne w terenie (piasek, żwir). Ich początkowy zapał potwierdzał deklaracje, ale wraz z upływem czasu zaangażowanie mieszkańców malało i pod koniec budowy nie było już chętnych do pracy. Wyjątkiem był mer (Inoussa Konfe), który czuł się zobowiązany do spełnienia obietnicy danej przez reprezentowaną przez niego gminę. Z punktu widzenia badacza-etnologa potrzeba budowy szkoły – powszechnie artykułowana przez mieszkańców – nie została w pełni potwierdzona. Można było domniemywać, że to nauczyciele chcieli budowy szkoły, a mieszkańcom była ona obojętna. W 2016 roku wróciłem do kwestii „polskiej szkoły”, pytając o to, jak jest ona postrzegana. Mieszkańcy raczej bez emocji odpowiadali, że owszem była potrzebna, bo: edukacja jest ważna. Bardzo emocjonalnie zaś wypowiadali się rodzice dzieci do niej uczęszczających. Ci dziękowali Polakom za zbudowanie szkoły, chwalili niskie opłaty i wysoki poziom nauczania56. Z punktu widzenia badawczego problem braku trzeciej szkoły miał swoje trzy odsłony: wyraźne sygnalizowanie potrzeby budowy szkoły, brak zaangażowania w prace budowlane (w kontekście własnych obowiązków), zadowolenie z funkcjonowania szkoły. Szczególnym zainteresowaniem osób prowadzących działalność pomocową cieszyły się kobiety. W latach 2014–2015 w trakcie przygotowywania projektu remontu zniszczonej zapory, w rozmowach prowadzonych z kobietami pojawił się problem braku bielizny. Kobiety miały problem z zaopatrzeniem się w bieliznę nie tylko z przyczyn finansowych. Na targu w Pobe-Mengao, który odbywa się co trzy dni, nie można było bowiem jej kupić. Zorganizowano wtedy akcję „Sekretna misja kobiet”. Od marca do 56 Te dwa czynniki spowodowały, że rodzice bardzo chętnie posyłają tam dzieci, w efekcie znowu część dzieci uczy się w cieniu drzew. Szkoła stała się „ofiarą własnego sukcesu”. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 65 listopada 2015 roku przeprowadzono w Polsce zbiórkę i wysłano 260 kg bielizny – wystarczyło dla każdej kobiety w Pobe-Mengao. W efekcie tych działań handlowcy zwrócili uwagę na zainteresowanie tym towarem i na targu pojawiła się damska bielizna. Innym projektem skierowanym do kobiet była akcja hodowli owiec w Pobe-Mengao. Kobiety otrzymały środki na zakup kilkudziesięciu owiec, których hodowlą miały się zająć. Pieniądze pozyskane z ich sprzedaży miały być przeznaczone częściowo na potrzeby zaangażowanych w hodowlę kobiet, a częściowo na zakup jagniąt. Przy tej okazji można było zaobserwować podejście mężczyzn do aktywności zawodowej kobiet. Na zebranie stowarzyszenia kobiet „Dofre Hansi” nie przyszedł ani jeden mężczyzna z Pobe-Mengao. Jedynym mężczyzną wspierającym kobiety był mieszkaniec pobliskiej Niamangi. Oficjalnie mężczyźni są zadowoleni z aktywności swoich żon, rzeczywistość wygląda jednak inaczej. Wszystkie projekty realizowane przez Polaków były wcześniej dyskutowane z lokalną wspólnotą i władzami: budowa szkoły (w październiku 2010 roku), projektowana naprawa zapory (w listopadzie 2016 roku). Mieszkańcy z zadowoleniem zwracali uwagę na to, że nasze projekty są z nimi konsultowane i dla przeciwwagi wskazywali na salę narad wybudowaną wcześniej na obrzeżach wsi, bez akceptacji mieszkańców na mocy porozumienia pomiędzy rządami Burkina i Stanów Zjednoczonych. Budynek pięknie wygląda, ale usytuowany jest w dość dużej odległości od centrum, w związku z czym zebrania wiejskie nadal odbywają się w przy placu targowym. We wszystkich tych działaniach (z wyjątkiem projektów dotyczących kobiet) uczestniczy Adama Sawadogo. Od dwudziestu lat obserwuję zmiany, jakie zachodzą w postrzeganiu jego osoby przez lokalną społeczność, początkowo ze względu na jego kontakty z etnologami, później ze względu na jego zaangażowanie w działania pomocowe. W 2003 roku nastąpiły poważne zmiany �66 Lucjan Buchalik w wyglądzie domu Adama. Mieszkańcy Pobe-Mengao mówili, że: rodzina Sawadogo z Nenkate inwestuje sporo pieniędzy w dom, to dzięki Adama. W ich domu na przełomie XX i XXI wieku znajdował jedyny prywatny telefon we wsi. Dopiero później pojawiły się telefony komórkowe, które obecnie posiada niemal każdy dorosły mieszkaniec wsi. Adama wyrósł ponad przeciętność, co doskonale ilustruje to, jak wygląda i w co wyposażony jest jego dom oraz długa lista oczekujących na poranne spotkanie z nim. Jest to podstawowy temat badawczy Katarzyny Meissner. 8. Badania „współpracy rozwojowej”57 Prace terenowe wśród Kurumbów przeprowadzone były przez K. Meisner w ramach projektu badawczego pt. „Wiejskie społeczności Afryki w poszukiwaniu projektów rozwojowych. Antropologiczne studium przypadku lokalnych pośredników rozwoju w Mali i Burkina Faso”58. Badania zrealizowano podczas trzech pobytów badawczych59. Celem naukowym projektu było przeprowadzenie studiów nad funkcjonowaniem i rolą lokalnych pośredników rozwoju w procesie redystrybucji dóbr i transmisji wiedzy, określanym jako „współpraca rozwojowa”. Z perspektywy antropologicznej istotne znaczenie dla funkcjonowania pośredników rozwoju mają wydarzenia zachodzące 57 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Katarzynę Meissner. 58 Projekt został sfinansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki przyznanych na podstawie decyzji numer DEC-2012/07/N/HS3/00866. 59 14.01. – 15.03.2014: Pobe-Mengao (badania stacjonarne), Djibo, Gargaboule, Bougue, Bourzanga, Namsiguia, Titao, Toulfe, Rollo, Lessam, Oudouga, Mentao. 13.01. – 14.03.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Titao, Ouindigui, Hitte, Toulfe, Aribinda. 24.08. – 13.11.2015: Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga, Bougue, Gargaboule, Kaya, Zablo, Ouagadugu, Mentao. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 67 w latach 90. XX wieku. Kryzys państwa w Afryce oraz niepowodzenia makroprojektów rozwojowych (nadzorowanych i sterowanych przez władze centralne zainteresowanych państw) doprowadziły do zmiany w światowej polityce i retoryce rozwojowej. W konsekwencji wcale niemalejący, a wręcz gwałtownie wzrastający w ostatnich latach przepływ zasobów zewnętrznych, a zatem i „renta rozwojowa”, zaczęły przechodzić przez niezależne, zdecentralizowane sieci pośredników60. To spowodowało, iż mniej więcej na przełomie XX i XXI wieku pojawił się i wykrystalizował nowy typ pośrednika rozwoju – między ludźmi Północy i Południa, między „rozwijającymi” a „rozwijanymi” – „lokalny pośrednik rozwoju”61. Jego pojawienie się uzasadniło konieczność podjęcia dalszych badań nad zjawiskiem „pośredniczenia”. W kontekście przedstawianej wyżej problematyki K. Meissner postawiła hipotezę, iż na przełomie XX i XXI wieku obecność lokalnych pośredników rozwoju zauważa się wszędzie tam, gdzie realizuje się tzw. mikroprojekty i występuje zdecentralizowana forma udzielania pomocy rozwojowej. Prowadzi to do sytuacji, w której lokalni pośrednicy rozwoju odgrywają coraz większą rolę na szczeblu lokalnym, regionalnym, państwowym i międzynarodowym. Założyła, że na gruncie analizy zjawisk społecznych i kulturowych związanych z przedsięwzięciami rozwojowymi spodziewany efekt końcowy ukaże wzrastającą podmiotowość wspólnot lokalnych w Afryce, w szczególności aktywną rolę miejscowych elit (tak lokalnych, jak i ściśle z nimi powiązanych grup „trzymaR. Vorbrich, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. 61 T. Bierschenk Thomas, J. P.e Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. 60 �68 Lucjan Buchalik jących władzę”) w przyjmowaniu i aplikacji projektów rozwojowych. Zjawiska te nie będą wartościowane, lecz analizowane pod kątem roli i funkcjonowania pośredników rozwoju w lokalnej społeczności. Na miejsce stacjonarnych badań u Kurumbów K. Meissner wybrała Pobe-Mengao i zatrzymała się w tamtejszym campement. Miejsce to okazało się idealne na urządzenie w nim bazy pobytowo-wypadowej nie tylko ze względu na komfortowe warunki bytowe, ale przede wszystkim przez wzgląd na to, że jest to ulubione miejsce spotkań i przestrzeń życiowa gospodarza i głównego informatora (Adamy Sawadogo). Przed przyjazdem planowała, że będzie prowadzić klasyczne stacjonarne badania terenowe w wiosce Pobe-Mengao, które rozpocznie od znalezienia lokalnych organizacji rozwojowych, które doprowadzą ją do pośredników. Metoda okazała się skuteczna w początkowej fazie badań. Okazało się, że w wiosce funkcjonuje kilkadziesiąt takich organizacji o różnym profilu działalności, a w skali gminy i regionu jest ich znacznie więcej. Zastana sytuacja skłoniła badaczkę do przejścia od tego, co George Marcus nazywa „antropologią wioski” (village anthropology), skupioną na jednym ograniczonym stanowisku, do „antropologii wielostanowiskowej” (multi-side anthropology), badającej nie miejsce, kulturę czy społeczność, ale „łańcuchy, ścieżki, wątki i zestawienia różnych lokalizacji” 62. Wybierając grupy badawcze, rozpoczęła od listy dostępnej w prefekturze, zawierającej spis 59 organizacji kobiecych zarejestrowanych w gminie Pobe-Mengao w latach 2010–2012. Ze względu na szeroką skalę zjawiska zdecydowała się prowadzić badania dwutorowo. Najpierw wytypowała losowo sześć organizacji we wsi Pobe-Mengao, następnie po dwie z Bougue i Gargaboule. G. E. Marcus, Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology” 1995, t. 24, s. 105. 62 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 69 W trakcie badań zorientowała się, że Adama Sawadogo posiada gęstą sieć kontaktów z organizacjami działającymi w miejscowościach sąsiadujących z Pobe-Mengao i bardziej oddalonych – w innych regionach. Łącznie przebadała 50 lokalnych organizacji rozwojowych działających w Regionie Sahel: w gminach Pobe-Mengao i Aribinda, w Regionie Północnym: w gminie Titao oraz w Regionie Centralno-Północnym: w gminach Bourzanga i Rollo. Wywiady prowadzone z członkami organizacji rozwojowych były świetną okazją do poznania lokalnych „liderów” rozwoju. Duża w tym zasługa wymienianego wielokrotnie Adama Sawadogo, który jak się później okazało, był jednym z prężnie działających pośredników w skali ponadregionalnej. Jego sposób działania, które opierało się na „byciu w kontakcie” z członkami lokalnych organizacji rozwojowych i innymi liderami, legitymizował jego pozycję. Dzięki jego przychylności inni liderzy, mimo początkowych oporów, odkrywali przed badaczką świat pośredników – ich układów, przysług, kontraktów oraz strategii dostępu i redystrybucji renty rozwojowej. 9. Badania archeologiczne63 W 1941 roku ukazał się artykuł Y. Urvoy poświęcony skupiskom rytów naskalnych na skale Kuru w okolicy Aribindy64, które dzisiaj stanowią jedną z atrakcji regionu. Był to jednak tylko opis miejsca pozbawiony głębszej refleksji. Badania archeologiczne w kraju Kurumbów rozpoczęły się nieco później niż badania etnologiczne. Najpierw przeprowadzono je w Yatenga, na terenach graniczących 63 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Bogusława Franczyka i Krzysztofa Raka. 64 Y. Urvoy, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. �70 Lucjan Buchalik z krajem Dogonów65. Natomiast w kraju Kurumbów w królestwie Karo prowadzenie badań archeologicznych rozpoczęto w latach 80. XX wieku66. Na początku XXI wieku amatorskie badania archeologiczne prowadził na tym terenie Jörg Lange, który dokonywał opisu stanowisk archeologicznych i kolekcjonował kamienne rzeźby. W październiku 2016 roku, w królestwie Lurum, rozpoczęli badania polscy archeolodzy: Krzysztof Rak i Bogusław Franczyk. Mogą one rzucić nowe światło na historię osadnictwa na tym terenie. W czasie pierwszego sezonu archeolodzy wytypowali miejsca do przeprowadzenia wykopalisk: w okolicy Pobe-Mengao (Gidjambo, Seneboulli i Danfelenga-Damgonde) i Namsiguia. W poszukiwaniu śladów ludzkiej działalności zalegających na powierzchni ziemi przeprowadzono badania powierzchniowe. Znaleziono fragmenty ceramiki, kamienne narzędzia i odpadki powstałe w wyniku ich produkcji. Do najbardziej spektakularnych odkryć należy zaliczyć rdzeń wykonany techniką lewaluaską. Artefakt, będący jednym z najstarszych w całym Burkina Faso wytworów wykonanych przez człowieka, należy łączyć z tzw. afrykańskim Later Stone Age. Ze względu na powierzchniowy charakter znaleziska ustalenie przyPrzy okazji własnych badań A.-M. Schweeger-Hefel prowadziła również badania archeologiczne. Co prawda nie była archeologiem, ale wykonała kilka prostych badań, głównie rejestracji pochówków ze stelami i pochówków w naczyniach oraz kopców. Zebrane w ten sposób materiały wykorzystała w wielu publikacjach. Później badania prowadzili: Jean-Yves Marchal (Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484) oraz Bruno Martinelli (Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405). 66 G. Dupré, D. Guillaud, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. 65 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 71 należności kulturowej oraz dokładne jego wydatowanie wymaga dalszych badań. Ponadto w okolicy miejscowości Gidjambo zarejestrowano późnoplejstoceńską krzemienicę, w skład której wchodzi 114 przedmiotów wykonanych techniką łupania. Przez wzgląd na zaobserwowane charakterystyczne cechy inwentarza zaliczyć ją należy do West African microlithic technocomplex (ok 30 000–8000 p.n.e.). Nieopodal stanowiska rozpoznano wychodnię kwarcu, z której ówczesny człowiek epoki kamienia pozyskiwał surowiec do produkcji narzędzi. Odkryto zabytki świadczące, że teren ten był zamieszkiwany na długo zanim przybyli tam Kurumbowie, co jest zgodne z ich tradycją ustną. Archeolodzy skupili się na badaniach powierzchniowych, podczas których rozpoznano trzy strefy: Namsiguia (2 punkty osadnicze), Gidjambo (67 punktów osadniczych), Pobe-Kone (21 punktów osadniczych). Dodatkowo zbadano kilkanaście stanowisk z rytami naskalnymi w miejscowościach Irimpele oraz Seneobuli. Pierwsza strefa to okolice miejscowości Namsiguia. Obserwacje w terenie pozwalają stwierdzić, że aż do tego miejsca dochodziła strefa pochówków w naczyniach. Strefa tego typu pochówków ciągnie się mniej więcej od zakola Czarnej Wolty, szerokim (niekiedy na 200 km) pasem biegnącym na północ od Ouagadogou, mniej więcej wzdłuż granicy z Mali, aż nad Niger w rejon Niamey. Ciekawostką jest fakt, że stanowisko przy drodze z Namsiguia do Pobe-Mengao było jednym z największych kopców, jakie zarejestrowano podczas pierwszego sezonu badawczego. Płaszcz kopca jest mocno zniszczony i dosyć niski, ale jego powierzchnia to okręg o średnicy prawie 10 m. Trudno jednak dookreślić jego wielkość, gdyż od północnego wschodu został on zniszczony przez pole uprawne, a od zachodu przecina go piaszczysta droga do Pobe-Mengao. Zarejestrowano kilkanaście pochówków w naczyniach (pitosach) – zarówno w pojedynczym naczyniu, jak i w podwójnym układzie naczyń zwróconych do �72 Lucjan Buchalik siebie wylewami. Wypełnisko tych obiektów zawierało elementy naczyń ceramicznych, które archeolodzy traktowali jako część wyposażenia grobowego (np. ceramiczna pokrywka do naczynia flaszowatego). Oprócz ceramiki archeolodzy natknęli się na przedmioty wykonane z żelaza, kości i zęby ludzkie oraz pojedyncze bransolety mocno zerodowane, o średnicy około 4 cm. Pochówki towarzyszące temu założeniu spotykane były na okolicznych polach w odległości prawie 50 m od samego kopca. Najwięcej czasu archeolodzy spędzili w drugiej strefie, w Gidjambo. Zarejestrowali głównie kopce/kurhany, stanowiska z rytami naskalnymi, wychodnie kwarcu (które mogły być wykorzystywane do produkcji narzędzi kamiennych), litofony oraz punkty osadnicze. Znalezione tam kopce można podzielić na dwie grupy. Wysokie (najwyższy miał około 170 cm wysokości), posiadające najczęściej płaszcz kamienny, z małą ilością ceramiki w pobliżu oraz niskie (często poniżej 50 cm) i mocno spłaszczone z pochówkami w naczyniach (jak w Namsiguia). Trudno je ze sobą powiązać, określić czas ich powstania czy związek z jakąś grupą etniczną. Na stanowisko o roboczym numerze 24 składa się kopiec drugiego typu z 28 pochówkami w naczyniach oraz kilkoma w odległości większej niż 20 m od kopca. Kopiec ma około 8 m średnicy, a większość pochówków otaczała kopiec od północnego wschodu i południa. Naczynia zawierają pojedyncze kości ludzkie, w jednym z nich bardzo dobrze rysowała się czaszka. Praktycznie brak jest przedmiotów żelaznych (zarejestrowano na powierzchni tylko jeden gwóźdź żelazny). Szczególnie interesującym jest to, że wspomniany kopiec prawdopodobnie zawiera słabo czytelne konstrukcje ziemno-kamienne w postaci niskich wałów. Tworzą one łuki, które w przeszłości – według B. Franczyka – być może otaczały kopiec. Są jednak na tyle słabo widoczne, że nie sposób ich nie pominąć lub nie uznać za całkowicie przypadkowy układ kamieni. Taki obiekt, według A.-M. Schweeger- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 73 -Hefel, był dogońskim założeniem grobowym, które miało odzwierciedlać ruch spiralny, właściwy przy tworzeniu świata przez boga Amma. Spirale te miały być wykonywane z małych wałów ziemno-kamiennych, a wpisywane w nie pochówki w naczyniach miały przypominać rozrzucane nasiona fonio – ważne podczas aktu kreacji świata67. Na obecnym etapie badań trudno jednak udowodnić taką interpretację, nie prowadzono bowiem żadnych badań inwazyjnych. Byłoby to jednak niesłychanie inspirujące natknąć się w terenie na pochówki dogońskie, których formuła byłaby odzwierciedleniem ich mitologii. Trzecia strefa według B. Franczyka jest najciekawsza, niestety tutaj badania prowadzono bardzo krótko. Rzecz dotyczy Pobe-Kone (Stare Pobe). Można je podzielić na trzy części: wzgórze tellowe nazywane Damfelenga-Damgonbde, cmentarzysko z pitosami na wschód od tellu i na południe od wzgórza – dwa wzniesienia określane mianem Aguloderga. W pierwszym przypadku nie prowadzono poważniejszych badań. Trudno jest tu określić powierzchnię – zapewne kilka hektarów. Na podstawie wywiadu z Ismaelem Sawadogo oraz badań powierzchniowych wyróżniono tu strefę działalności kowali (pozostałości dymarek, „soczewki” popiołu zalegające na powierzchni oraz fundamenty zabudowań). Pojedyncze groby, bardzo słabo czytelne na powierzchni, oraz miejsce wydobycia kamienia do budowy (zlepieniec). Miejsce to jest bardzo obiecujące, ale do dalszych badań wymagany będzie bardziej zaawansowany sprzęt (geofizyka) oraz oficjalne pozwolenia. Cmentarzysko z pitosami leżące na wschód od tellu położone jest na terenie, przez który przepływa strumień okresowy, dlatego też większość z nich jest mocno zniszczona. Żadne 67 A.-M. Schweeger-Hefel, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophischhistorischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965; L. Buchalik, Dogon ya gali…, op. cit. �74 Lucjan Buchalik prace, oprócz dokumentacji fotograficznej pojedynczych grobów, nie były tutaj prowadzone. Największą niespodzianką dla archeologów było trzecie z wymienionych miejsc. Dwa wzgórza Aguloderga nazwano roboczo „W” oraz „E” (od kierunków, w które są zwrócone). Na ich szczytach nie zarejestrowano praktycznie niczego. Brak ceramiki (albo pojedyncze skorupy), pojedyncze kości zwierząt, które mogły przynieść drapieżniki oraz zaledwie pięć, raczej pradziejowych odłupków kwarcytowych wykonanych techniką łupania. Według Ismaela Sawadogo było to miejsce refugialne dla mieszkańców Danfelenga-Damgonbde w czasach obcych najazdów i niepokojów politycznych. Na północnym skłonie wzgórza „E” zlokalizowano wychodnię granitu w formie grupy dużych głazów tworzących mały zespół. Większość z nich nosiła ślady obróbki mechanicznej dokonanej przez człowieka i długie odbicia wskazujące na próbę uzyskania płaskich wiórów granitowych. Na ziemi znaleziono bardzo dużo kamiennych odłupków noszących wszelkie ślady potwierdzające wykonanie odbić ręką ludzką. Archeolodzy bardzo szybko odrzucili możliwość spękania skały w wyniku działania warunków atmosferycznych. Brak jest jakichkolwiek elementów ceramiki czy żelaza, jak również śladów ognia, który mógłby zostać wykorzystany do łupania skały. Z pomocą przychodzi A.-M. Schweeger-Hefel, która twierdzi, że w rejonie Pobe-Mengao jeszcze na początku XX wieku tak właśnie łupano granit (kamieniem o kamień), podczas gdy w Bourzandze miano stosować ogień68. Jest to o tyle ciekawe miejsce, że w odległości około 240 m (na zachodnich stokach wzgórza „W”) znajduje się stanowisko ze stelami nagrobnymi, które najprawdopodobniej pozyskiwano we wskazanej wychodni. A.-M. Schweeger-Hefel, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. 68 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 75 10. Badania parazytologiczne69 Badania parazytologiczne w sierpniu 2011 roku prowadziła w kraju Kurumbów (Pobe-Mengao, Djibo, Bourzanga) Anna Pinkas. Ich wyniki zawarła w swojej pracy magisterskiej pt.: Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, napisanej na Wydziale Opieki Zdrowotnej Uniwersytetu Medycznego w Katowicach. Jedną z najważniejszych dróg zarażenia dla większości tropikalnych pasożytów skórnych jest woda, która niedostatecznie gotowana, filtrowana, oczyszczana stanowi doskonałe siedlisko dla tych chorób. W krajach o klimacie gorącym nikt z tamtejszej ludności nie myśli o tym, aby gotować wodę, gdyż, jak sami Afrykańczycy twierdzą, trzeba później czekać aż woda ostygnie. Jest to też dla nich bardzo nieekonomiczne. […] Parazytozy skórne wywoływane są inwazją pierwotniaków, robaków oraz stawonogów pasożytniczych. Jest to bardzo szeroka grupa chorób, która atakuje bez względu na wiek i powoduje duży odsetek zgonów, a także poważne zniekształcenia twarzy, całego ciała, prowadząc do izolacji chorych od otoczenia, a w ostateczności do śmierci. Parazytozy skórne często prowadzą do wtórnych infekcji i zakażeń w wyniku ciągłego drapania i rozdrapywania zmian, często silnie swędzących, co sprawia, że przy braku pomocy medycznej i podstawowych leków początkowo niegroźne zmiany powodują poważne powikłania70. Praca, po przetłumaczeniu na język francuski, została przekazana personelowi medycznemu szpitala w Djibo, na jego życzenie. Lekarze z Djibo twierdzili, że nie posiadają dostatecznej wiedzy 69 Rozdział opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez Annę Pinkas. 70 A. Pinkas, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012, s. 4. �76 Lucjan Buchalik o chorobach skórnych, na które cierpią ich pacjenci. Przez brak dostępu do laboratorium nie potrafią przeprowadzić dostatecznych badań, by skutecznie leczyć. O problemie tym wspomina Linda Polman, pisząc, że niektórzy lekarze stawiają niewłaściwą diagnozę, gdyż nie znają „miejscowych chorób ani pasożytów”71. 11. Wykorzystanie wyników badań terenowych Efektem prowadzonych badań są referaty wygłaszane w czasie konferencji naukowych, publikacje oraz projekty realizowane w muzeum. Wyniki badań wykorzystałem na 13 konferencjach, w których brałem udział, organizowanych w Polsce72 i za granicą73. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Dla Katarzyny Podymy74 z Muzeum Miejskiego w Żorach badania terenowe wśród Kurumbów stanowią bazę informacji naukowej, która wykorzystywana jest jako bezpośredni materiał do 71 L. Polman, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2011, s. 82. 72 Konferencje były organizowane przez: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin, Żory), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków, Cieszyn). 73 Konferencja „Africa for sale”: Analysing and Theorizing Land Claims and Acqusitions zorganizowana w Groningen w październiku 2010 roku przez Nederlandse Vereniging voor Afrika Studies. 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm” zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary Sub-Saharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions” (ze względu na nieobecność autora referat został wygłoszony przez K. Podymę). 74 Opracowano na podstawie materiałów przygotowanych przez K. Podymę. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 77 wystąpień konferencyjnych w kraju75 i za granicą76 (uczestniczyła w ośmiu konferencjach) oraz publikacji (wymienionych w bibliografii). Na podstawie przeprowadzonych wywiadów oraz obserwacji bezpośrednich opracowuje artykuły poświęcone szeroko traktowanemu pojęciu sztuki afrykańskiej, ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnej sztuki Kurumbów. Zebrane materiały stanowią również podstawę badań własnych na użytek pracy doktorskiej: Jak Feniks z popiołów. Społeczny kontekst odrodzenia tradycyjnej sztuki Kurumbów z Burkina Faso. Program naukowy związany z tematem pracy doktorskiej, realizowany w latach 2008–2012 w trakcie wypraw etnologicznych organizowanych przez Muzeum Miejskie w Żorach, koncentruje się wokół problemów związanych z tradycyjną sztuką i zachodzącymi w niej zmianami. Pośrednio wiedza pozyskana w trakcie badań stanowi dla K. Podymy źródło pomysłów i wiedzy do działań wystawienniczych i edukacyjnych. W zakresie działań edukacyjnych na podstawie przeprowadzonych badań zrealizowano cztery projekty77. Owe działania edukacyjne były nagradzane za profesjonalizm i wymiar naukowy projektów. Organizator – Muzeum Miejskie w Żorach – otrzymało między innymi nagrody i wyróżnienia. Pozyskane Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Pieniężno, Obra, Szczecin), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Muzeum Narodowe w Szczecinie, Koło Naukowe Kultury Orientu, Wydział sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, studenckie koła naukowe (Wrocław, Kraków). 76 12th Conference of Africanists: Africa in the changing world development paradigm zorganizowana w Moskwie w maju 2011 roku przez Russian Academy of Sciences, Institute for African Studies; Panel 18 „Religion in Contemporary SubSaharan Africa: The Fate of Traditional Beliefs in Present-day Conditions”, referat „When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples”. 77 Bliżej Afryki (2001), JA – TY – MY MOI – TOI – NOUS (2001–2002), Sztuka – interaktywna droga poznania (2002-03), Ex libris – wszystko o Afryce (2006). 75 �78 Lucjan Buchalik w trakcie wypraw obiekty, dokumentacja fotograficzna oraz wiedza merytoryczna o nich były podstawą do opracowania wystaw78. Doświadczenia i wiedza pozyskane w trakcie badań zostały wykorzystane przy opracowaniu projektów muzeologicznych: „Yatenga” oraz „Polskie poznawanie świata”. Projekt „Yatenga” został zaprezentowany na konferencji: Muzeum XXI wieku, a następnie opublikowany w pokonferencyjnym wydawnictwie w formie artkułu: Muzeum Yatenga – Spotkania Kultur Świata. Budowa innowacyjnego kompleksu muzealnego w Żorach. K. Meissner wygłosiła referaty prezentujące jej badania w trakcie czterech konferencji organizowanych w Polsce79. Publikacje zawierające informacje zebrane w trakcie badań znajdują się w bibliografii. Archeolodzy K. Rak i B. Franczyk wykorzystali efekty swoich badań w trakcie konferencji krajowych (Kraków, Warszawa, Wrocław, Łódź, Olsztyn). Zrelacjonowali swoje dokonania także w prasie ogólnopolskiej. „Tkanina artystyczna Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki we współpracy z L. Buchalikiem (2005), „Opowiem o ich życiu w Afryce”, wystawa fotograficzna we współpracy z L. Buchalikiem (2006), „Sztuka Afryki Zachodniej”, wystawa sztuki (2007), „Maska afrykańska – między sacrum a profanum”, wystawa etnograficzna połączona z elementami sztuki (2012), „Bóg wody”, wystawa etnograficzna (2015). 79 Konferencje były organizowane przez: Katedrę Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Szczecińskiego; Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, Instytut Dialogu Kultury i Religii Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Katedrę Studiów Europejskich Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne (Warszawa, Żory). 78 �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 79 12. Perspektywy badawcze Prowadząc przez długi czas badania na określonym terenie, badacz dostrzega zmiany zachodzące w życiu jego mieszkańców i ich tradycyjnej kulturze. Odeszło pokolenie, które pracowało z austriackimi etnologami w połowie XX wieku. Pojawili się nowi ludzie pełniący role autorytetów w zakresie wiedzy tradycyjnej. Trudno określić, jaka dziedzina życia Kurumbów najszybciej ulega zmianie: język koronfe poddawany silnej presji języka moore, stroje, tradycyjna religia ustępująca przed religiami uniwersalistycznymi (głównie islamem). Pojawiły się nowe zjawiska: telefonia komórkowa, która „zrewolucjonizowała” kontakty z rodziną rozrzuconą po świecie; migracje z kraju Kurumbów, głównie w kierunku dużych miast Afryki Zachodniej, bardzo pożądane wyjazdy na Wybrzeże Kości Słoniowej i sporadyczne do Europy80 i wreszcie – rozwijająca się powoli turystyka81. Elity Kurumbów wiążą z turystyką wielkie nadzieje na rozwój regionu. Według Abdoullaye z Pobe-Mengao: Turystyka jest pierwszym krokiem do zrozumienia. Wiadomości w telewizorze, radiu, gazetach nie wystarczą, aby zrozumieć naszą rzeczywistość. Najlepszą ilustracją zachodzących zmian może być podejście do tradycji obecnego Lurumyo Pilan. Kiedyś wizyta u władcy 80 Starzy chętnie patrzą na czasowe wyjazdy młodych do pracy, bo wracając przywożą pieniądze i pomagają w pracach polowych. Niechętnie patrzą natomiast na wyjazdy stałe: pieniądze przysyłają, ale nie ma komu pomagać w pracach polowych. 81 Sytuacja zmieniła się po kolejnych niepokojach na północy Mali, związanych z powstaniem samozwańczego państwa Azawad. W 2011 roku przez Pobe-Mengao przejeżdżały silnie uzbrojone samochody armii burkińskiej i francuskiej, od tego czasu zmienił się też stosunek mieszkańców do mnie. Wcześniej mogłem siedzieć w lokalnej pijalni piwa przy drodze. Później mi to odradzano, zapraszając do środka na podwórze, mówiono „tam jest bezpieczniej”. �80 Lucjan Buchalik w czerwonym stroju nie była możliwa, dzisiaj nie stanowi problemu. Na podwórzu zagrody Lurumyo Pilan stoi mercedes (oznaka nowoczesności) i koń (ze względu na tradycję). Austriacy opisywali, jak w trakcie dorocznego święta żniw Apilan-Donda, Ayo wjeżdżał do Pobe-Mengao na koniu. Kiedy po raz pierwszy uczestniczyłem w tym święcie (w 2003 roku) YoSigri wjeżdżał na mojej mobiletce, zaś Lurumyo Pilan używa samochodu. To proste zestawienie ilustruje, jak szerokim frontem postępuje proces przemian. W tej sytuacji naturalnym wydają się być badania nad „Kulturą Kurumbów w procesie przemian” – od pierwszych badań francuskich z początku XX wieku, poprzez pracę Austriaków, po lata 20. XXI wieku. *** Opis w krótkim artykule 20 lat polskiej obecności wśród Kurumbów jest zadaniem trudnym, dlatego siłą rzeczy poruszyłem tu tylko niektóre kwestie. Prowadzenie przez długi czas badań w jednym konkretnym miejscu skutkuje nawiązaniem emocjonalnych więzi międzyludzkich, specyficzną identyfikacją badacza z ludem, którego kultura jest obiektem badań. Przeglądając materiały do niniejszego artykułu, zauważyłem błędy popełniane na początku mojej pracy terenowej – jakże przeszkadzał mi mój europocentryzm. Podczas analizy rozmów przeprowadzonych po „europejsku” trudno było mi zrozumieć zawarte w nich treści. Przykładem mogą być opowieści o szczególnych relacjach łączących Kurumbów i święte krokodyle w stawie w Pobe-Mengao. Mówiono mi, że krokodyl nigdy nie zaatakuje mieszkańca wsi, a gdy jest zbyt gorąco, krokodyle przychodzą do wiejskich zagród, by ludzie je schłodzili. Trudno było pogodzić mi się z myślą, że dzikie zwierzę przychodzi z własnej woli do ludzi. Do tych opowieści podchodziłem więc z pewnym dystansem, sądząc, �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 81 że opierają się one raczej na czymś w rodzaju licentia poetica. Kiedy jednak w kwietniu 2012 roku pokazano mi krokodyla w zagrodzie, pod zadaszeniem, gdzie ludzie polewali go wodą – zrozumiałem, że mówili prawdę. Najlepszą formą konfrontacji wiedzy czerpanej z literatury są badania terenowe. Dziś – patrząc z perspektywy czasu – inaczej poprowadziłbym rozmowy, tyle tylko, że nie ma już moich rozmówców. Odeszli i już nigdy się nie dowiem się, jak należało rozumieć ich słowa, co mogli i co chcieli mi przekazać. Bibliografia Bierschenk Thomas, Jean Pierre Olivier de Sardan, Les courtiers locaux du développement. Un programme de recherche, „Bulletine de L’APAD” 1993, nr 5, s. 71–76. Buchalik Lucjan, Afrykańskie dzieci piszą list, „Kalendarz Żorski 2003”, Żory: Muzeum Miejskie 2003, s. 157. Buchalik Lucjan, Apilan-donda, czyli Nowy Rok u Kurumbów, „Kalendarz Żorski 2005”, Żory: Muzeum Miejskie 2005, s. 165–171. Buchalik Lucjan, Archeologia i tradycja ustna. Próba rekonstrukcji historii regionu na przykładzie królestw Kurumbów (Burkina Faso), w: Rafał Wiśniewski i Arkadiusz Żukowski (red.), Afryka. Między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w historii, polityce, gospodarce i społeczeństwie, Warszawa: Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, t. 1 (2013), s. 113–125. Buchalik Lucjan, Dogon ya gali. Dawny Świat Dogonów, Żory: Muzeum Miejskie 2011. Buchalik Lucjan, Doroczne święto Apilan-donda jako ilustracja mitu etiologicznego Kurumbów (Burkina Faso), w: Jacek Jan Pawlik, Małgorzata Szupejko (red.), Afryka na progu XXI wieku. Kultura i społeczeństwo, Warszawa 2009, s. 85–96. �82 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Granice etniczności w relacjach między Mossi i Kurumbami w Burkina Faso, w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przestrzeń i granice we współczesnej Afryce, t. 10, Olsztyn 2010, s. 69–84. Buchalik Lucjan, Historia i stan badań nad kulturą Dogonów, „Materiały Zachodniopomorskie” 1986, nr 32, s. 455–518; nr 33 (1987), s. 391–420. Buchalik Lucjan, Historia Kurumbów z Lurum (Burkina Faso), „Materiały Zachodnio-Pomorskie” 2000, nr 46, s. 601–634. Buchalik Lucjan, Intronizacja Kesu, „Kalendarz Żorski 2008”, Żory: Muzeum Miejskie 2008, s. 201–203. Buchalik Lucjan, Kolekcja pozaeuropejska, The non-european collection in Żory, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Polskie poznawania świata. Kolekcja Pozaeuropejska Muzeum Miejskiego w Żorach, The Polish way of learning the world. Non-European collection of the Municipal Museum in Żory, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2015, s. 175–193. Buchalik Lucjan, Kolorowy Sahel, Żory 2000. Buchalik Lucjan, Kurumbowie – rolnicy z Burkiny Faso, „Toruńskie Studia o sztuce Orientu” 2009, t. 4, s. 53–64. Buchalik Lucjan, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Jacek Łapott, Ewa Prądzyńska (red.), Ex Africa Semper Aliquid Novi, Żory-Warszawa: Muzeum Miejskie w Żorach – Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne 2014, t. 1, s. 138–153. Buchalik Lucjan, Maska afrykańska – sacrum czy profanum? The African Mask – the Sacred or the Profane, w: Lucjan Buchalik, Katarzyna Podyma (red.), Maska afrykańska między sacrum a profanum. African Mask – Between the Sacred and the Profane, Żory-Katowice: Muzeum Miejskie w Żorach – Muzeum Historii Katowic 2012, s. 11–20. Buchalik Lucjan, Niewolnicy kobiet, czyli pokrewieństwo żartów Dogonów i Kurumba. Studium z etnohistorii Afryki Zachodniej, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2009. Buchalik Lucjan, Narodziny u Kurumbów, „Lud” 2001, nr 85, s. 223–238. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 83 Buchalik Lucjan, Rola pokrewieństwa żartów w tworzeniu się współczesnego społeczeństwa Burkinabe (Burkina Faso), „Zeszyty Naukowe Centrum Badań im. Edyty Stein” 2010, t. 6, s. 85–97. Buchalik Lucjan, Shifting Patterns of Land Use and Ownership in Burkina Faso with a Case Study of Two Kurumba Villages – Bourzanga and Pobe-Mengao, w: Sandra J. T. M. Evers, Caroline Seagle and Froukje Krijtenburg (ed.), Africa for Sale? Positioning the State, Land and Society in Foreign Large-Scale Land Acquisitions in Africa, Leiden – Boston: Brill, 2013, s. 203–219. Buchalik Lucjan, The social role of the rain-making rituals in the modernizing society of West Africa, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Buchalik Lucjan, Tradycyjna sztuka Kurumbów, w: Sławomir Szafrański, Małgorzata Kadziela, Marta Tabota, Maciej Ząbek (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 465–482. Buchalik Lucjan, Trwałość słowa, w: Bronisław Nowak, Mirosław Nagielski, Jerzy Pysiak (red.), Europejczycy, Afrykanie inni. Studia ofiarowane Profesorowi Michałowi Tymowskiemu, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego 2011, s. 391–410, Buchalik Lucjan, Wodzowie Kurumbów i ich królestwa (Burkina Faso), w: Arkadiusz Żukowski (red.), Forum Politologiczne. Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, t. 7, Olsztyn 2008, s. 353– 383. Buchalik Lucjan, Zaklinanie deszczu, „Kalendarz Żorski 2011”, Żory: Muzeum Miejskie, s. 148–151. Buchalik Lucjan, Żelazny dom Kurumbów, w: Jacek Łapott (red), Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, Szczecin 2004, s. 215–226. Buchalik Lucjan, Łapott Jacek, Sprawozdanie z realizacji programów badawczych „Lurum 2000” oraz „Atacora-Lurum 2001” i „Yoro 2002”, w: Irena Bukowska-Floreńska (red.), Ludzie i Kultury, Żory: Muzeum Miejskie w Żorach 2003, s. 69–82. �84 Lucjan Buchalik Buchalik Lucjan, Katarzyna Podyma, Krótka relacja z wyprawy etnologicznej „Somba 2009”, „Kalendarz Żorski 2010”, Żory: Muzeum Miejskie 2010, s. 209–210. Clifford James, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia literatura i sztuka, przekł. Ewa Dżurak (et al), Warszawa: Wydawnictwo KR 2000. Dieterlen Germain, Les âmes des Dogon, Paris: Institut d’Ethnologie 1941. Dieterlen Germaine, Note sur les Kouroumba du Yatenga Septentrional, „Journal de la Société des Africanistes” 1939, nr 9, s. 181–189. Dupré Georges, Guillaud Dominique, Archéologie et tradition orale: contrubition a l’histoire des espaces du pays d’Aribinda. Province de Soum, Burkina Faso, „Cahiers d’Études Africaines” 1986, t. 22, nr 1, s. 5–48. Glanville E. V., Huizinga J., Digital dermatoglyphics of the Dogon, Peul and Kouroumba of Mali and Upper Volta, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1966, nr 69, ser. C, s. 664–674. Griaule Marcel, Dieu d’eau. Entretiens avec Ogotemmêli, Paris: Fayard 1966. Griaule Marcel, Le Domfé des Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 7–20. Griaule Marcel, Masques dogons, Paris: Institut d’Ethnologie, Travaux et memoire de l’Institut d’Ethnologie 1938. Griaule Marcel, Méthode de l’ethnographie, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Griaule Marcel, La mort chez les Kouroumba, „Journal de la Société des Africanistes” 1942, nr 12, s. 9–24. Griaule Marcel, Dieterlen Germaine, Le renard pâle. I – Le mythe cosmogonique. 1 – La creation du monde, Paris: Institut d’Ethnologie, Musee de l’Homme 1965. Huizinga J., New physical anthropological evidence bearing on the relationships between Dogon, Kurumba and the extinct West African Tellem populations, „Proceedings of the Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen” 1968, nr 71, ser. C, s. 16–30. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 85 Izard Michel, Les Kurumba et la Mission Lebaudy-Griaule (1938–1939); „Journal des Africanistes” 2001, t. 71, nr 1, s. 113–119. Lebeuf Jean-Paul, Sur la circoncision chez les Kouroumba du Soudan Français, „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 61–84. Lettens Dirk A., Mystagogie et mistification. Evaluation de l’oeuvre de Marcel Griaule, Bujumbura 1971. Łapott Jacek, Ekspedycja Etnologiczna SAHARA-SAHEL’90 – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności wyprawy do Afryki, „Materiały zachodniopomorskie” 1992, nr 38, s. 385–414. Marchal Jean-Yves, Vestiges d’occupation ancienne au Yatenga (Haute Volta). Une reconnaissance du pays Kibga, „Cahiers ORSTOM” 1978, t. 15, nr 4, s. 449–484. Martinelli Bruno, Trames d’appartenances et chaînes d’identité. Entre Dogons et Moose dans le Yatenga et la plaine du Séno (Burkina Faso i Mali), „Cahiers des Sciences Humaines” 1995, t. 31, nr 2, s. 365–405. Marcus Georg E., Ethnography In/Of the World: The Emergence of Multi-sited Ethnography, „Annual Review of Anthropology”: 1995, nr 24, s. 95–117. Meissner Katarzyna, Cele jawne – cele ukryte. Niezgodność scenariuszy na lokalnym polu współpracy rozwojowej, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Bilad as-Sudan. Napięcia i konflikty, Pelplin-Warszawa: Bernardinum – Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW 2014, s. 7–24. Meissner Katarzyna, Czego nie widać? Projekt jako mechanizm kreowania lokalnych pośredników rozwoju – perspektywa antropologiczna, w: Katarzyna Jarecka-Stępień, Aleksander Surdej (red.), Tożsamość i efektywność: w poszukiwaniu mechanizmów zrównoważonego rozwoju, Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek 2016, s. 67–85. Meissner Katarzyna, Konflikty interesów we współpracy rozwojowej na przykładzie projektów hydrotechnicznych w Pobé-Mengao (Burkina Faso), w: Piotr Maliński (red.), Człowiek – Woda – Kultura, Szczecin: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Humanistycznego US – MINERWA 2014, s. 10 (przyjęte do druku w pracy zbiorowej). �86 Lucjan Buchalik Meissner Katarzyna, Logique d’accumulation, stratégie de redistribution et légitimité du statut des courtiers du développe chez les Kurumba de Burkina Faso, „Cahiers d’Études africaines” 2017, t. 202, s. 22 (złożone do druku). Meissner Katarzyna, Les objectifs non-cachées – les objectifs cachées. L’incompatibilité des scénarios sur les champs local de la collaboration de développement, w: Waldemar Cisło, Jarosław Różański, Maciej Ząbek (red.), Collectanea Sudanica, Figuil-Warsaw: Wydawnictwo Bernardinum 2017, s. 51–68. Palau-Marti Montessera, Les Dogon, Paris: Presses Universitaires de France 1957. Paulme Denise, Organisation social des Dogon (Soudan français), Paris: Domat-Montchrestien 1940. Pinkas Anna, Prewalencja parazytoz skórnych w wybranych krajach kontynentu afrykańskiego, Katowice 2012. Podyma Katarzyna, Afrykańska kolekcja Muzeum Miejskiego w Żorach, „Gazeta Antykwaryczna” 2005, nr 4, s. 16–17. Podyma Katarzyna, Narodziny czy renesans? Paradoks sztuki Kurumbów na tle społeczno-ekonomicznych zmian życia codziennego, w: Sławomir Szafrański et al. (red.), Sztuka Afryki w kolekcjach i badaniach polskich, Szczecin: Muzeum Narodowe w Szczecinie 2014, s. 483–494. Podyma Katarzyna, When the non-art becomes the art. Changes in treating of the objects which are the integral part of social and religious life West African peoples, w: 12th Conference of Africanists: „Africa in the changing world development paradigm”, Moscow, May 24–26.2011. Abstracts, s. 162–163. Podyma Katarzyna, Lucjan Buchalik, Bogolan, korhogo i inne tkaniny Afryki Zachodniej, „Archiwum Etnograficzne” 2005, nr 43, s. 261–269. Polman Linda, Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej, przekł. Ewa Jusewicz-Kalter, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne 2011. Schweeger-Hefel Anne-Marie, L’art Nioniosi, „Journal de La Société Des Africanistes” 1966, t. 36, nr 2, s. 251–332. �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 87 Schweeger-Hefel Anne-Marie, Frühhistorische Bodenfunde im Raum von Mengao (Ober-Volta, Westafrika), Wien, Österr. Akademie d. Wissenschaften, philosophisch-historischen Klasse Verlag: VÖAW Erscheinungsjahr 1965. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Zur Frage megalithischer Elemente bei den Kurumba (Ober-Volta, Westafrika), „Zeitschrift für Ethnologie” 1963, t. 88, nr 1, s. 266–291. Schweeger-Hefel Anne-Marie, Staude Wilhelm, Die Kurumba von Lurum, Wien: Verlag A. Schendl 1972. Staude Wilhelm, La légende royale des Kouroumba, „Journal de la So­ciété des Africanistes” 1961, t. 31, nr 2, s. 209–259. Szafrański Sławomir, Jelczem do Mali, „Z otchłani wieków” 1988, nr 43, s. 26–44. Urvoy Yves, Gravures rupestres dans l’Aribinda (Boucle du Niger), „Journal de la Société des Africanistes” 1941, nr 11, s. 1–5. Vorbrich Ryszard, Agent kontaktu – agent rozwoju. Od społeczeństwa kolonialnego do społeczeństwa globalnego, w: R. Vorbrich (red.), Rozwój a kultura. Perspektywy poznawcze i praktyczne, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2012, s. 131–147. Informatorzy/Rozmówcy: Abdoullaye, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~40 lat, muzułmanin Almisi, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~70 lat, religia trady­cyjna Adama, Kurumba, mieszkaniec Pobe-Mengao, ~50 lat, muzułmanin Boukari, Kurumba, mieszkaniec Belehede, ~30 lat, muzułmanin Gabriel, Mossi, mieszkaniec Namsiguia, ~40 lat, chrześcijanin Hassami, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, ~35 lat, muzułmanin. Mammoudou, Kurumba, mieszkaniec Toulfe, Titao, ~35 lat, muzuł­ manin Yogara, Dogon, mieszkaniec Tireli, ~60 lat, religia tradycyjna Rękopisy Ganame Georges, Historique de village de Toulfe depuis sa creation, Toulfe 2004. �88 Lucjan Buchalik Koundaba Douramane Laribou, L’histoire de Belehede: source, Belehede ~2004. Zoungrama Gabriel, L’histoire de Namsiguia, Namsiguia 2003. Polish presence among the Kurumba (1997–2017) Summary The article describes the twenty-year presence of Polish people in areas inhabited by the Kurumba (northern lands of Burkina Faso). In the initial phase, mainly employees of the Municipal Museum in Żory and the National Museum in Szczecin were engaged in this research. Preparations for field research among the Kurumba began in the 1980s. The work of French and Austrian scientists conducting research in this area in the 20th century constituted a starting point. A monograph of the latter, Die Kurumba von Lurum (1972), was a basic source of knowledge during the initial stage of research. In the first period (from 1997), the research mainly focused on the problem of mutual, familiar relations between the Dogon and the Kurumba and they resulted in a publication entitled Niewolnicy kobiet (2009). Research on various fields of culture were conducted in the second stage (from 2006). Over time, The Kurumba started to treat the works of ethnologists with more and more confidence. Mutual relations were visible not only in the scientific field but also in aid. Many Kurumba people were involved in the work of ethnologists, they worked on interesting research topics, helped during interviews, informed about approaching ceremonies which were important for their traditional culture. Due to the involvement of Polish organizations multiple aid projects were carried out. The most important one was a construction of a primary school in Pobe-Mengao. Apart from the human factor, these actions were a great opportunity to conduct research on the process of transformation happening in their lives. During the last period, the following people were involved in research among the Kurumba: A. Pinkas (parasitology studies), K. Meissner (co- �Polska obecność wśród Kurumbów (1997–2017) 89 operation on development), K. Rak and B. Franczyk (archaeological studies), as well as students from Szczecin, Wrocław and Cieszyn. Materials gathered during ethnographic studies have been used for the writing of papers presented during conferences in Poland and abroad, articles published in specialist literature and in the academic book entitled Kolorowy Sahel (2000). The ethnographic collection, which illustrates the process of transformation that happened in their culture, was created in the Museum in Żory, thanks to conducted research. Gathered information and illustrative materials are also used in the exhibition and educational projects, organized in the aforementioned Museum. Key words: Relationship of jokes, process of transformation, research techniques, the Dogon, the Mossi ��RYSZARD VORBRICH KAMERUN PÓŁNOCNY – LABORATORIUM POLSKIEJ AFRYKANISTYKI ANTROPOLOGICZNEJ Kamerun, zwłaszcza jego północna część, stał się od ponad 40 lat prawdziwym laboratorium polskiej afrykanistyki antropologicznej1. Na taką sytuację złożyło się kilka czynników związanych z geograficznymi i kulturowymi cechami tego regionu, jak i uwarunkowaniami wynikającymi z historii polskiej obecności w Kamerunie. Naświetlenie tych uwarunkowań należy rozpocząć od przedstawienia charakterystyki tej części Afryki. Północny Kamerun swymi granicami wytyczonymi sztucznie w XIX wieku, w dobie podboju kolonialnego2, wciska się od południa klinem w rozległą Prof. dr hab. Ryszard Vorbrich – pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1 Niniejsze opracowanie, powstałe z perspektywy czterech dekad doświadczeń, w dużej mierze (choć nie wyłącznie) opiera się na autopsji i autorefleksjach. 2 Kamerun jest dobrym przykładem państwa powołanego do życia od podstaw przez kolonizatorów. Wielokrotnie zmieniał swe granice, obejmując skrajnie różne strefy geograficzno-klimatyczne. Funkcjonują tam dwa języki oficjalne (angielski i francuski). Zamieszkiwany jest przez mozaikę ludności mówiącą ponad dwustoma językami lokalnymi. Funkcjonują odwołania do dwóch uniwersalnych religii (islamu i chrześcijaństwa). Kamerun wykreowany został jako twór całkowicie sztuczny w procesie rywalizacji europejskich mocarstw kolo- �92 Ryszard Vorbrich nieckę Jeziora Czad. Jest to strefa Sudanu (na północy obejmująca także strefę Sahelu). Cechuje ją suchy klimat3. W tak zakreślonych granicach kraju (regionu) wyróżnić można, idąc od północy, bagniste brzegi Jeziora Czad (wysokość lustra: 283 m n.p.m.) i wpływające do niego zlewisko rzek Logone i Szari. Przechodzą one w rozległą, nachyloną ku północy, płaską, suchą (z wyjątkiem doliny rzeki Benoue) równinę, opierającą się od południa o rozległy masyw Adamaoua4, tworzący naturalną, południową granicę regionu zwanego Kamerunem Północnym. W różnych częściach tak zakreślonej krainy leży kilka izolowanych masywów górskich, sięgających 1885 m n.p.m. (Aiguille – „Igła” – Saptou w Masywie Alantika), 1665 m n.p.m. (Hossére Gode w Masywie Poli) oraz 1442 m n.p.m. (Tourou w masywie Mandara). Właśnie mieszkańcy tych izolowanych masywów w latach 70. ubiegłego wieku przyciągnęli polskich etnologów/antropologów szukających kultur określanych jako tradycyjne, zachowujące oryginalną kulturę afrykańską, „nieskażoną” obcymi (europejskimi) wpływami. nialnych. Ziemie obecnego Kamerunu nie stanowiły nigdy krainy naturalnie zintegrowanej, np. elementami fizjografii, nie tworzą go zlewiska jakiejś rzeki, nie obramowują masywy górskie. Jego granice wytyczono drogą traktatów pomiędzy Niemcami, Francją i Wielką Brytanią (a także Hiszpanią – na południu). 3 Średnia rocznych opadów deszczu oscyluje tu od 600 mm na północy do 1200 na południu (1400 wyspowo w wyższych partiach masywów górskich). J. Boulet, Atlas regional Bénoue, Yaoundé 1966. 4 Rozległy (rozpostarty na przestrzeni 700–800 km) i osiągający w najwyższych partiach wysokość ponad 2000 m n.p.m (nie licząc, będącego jego przedłużeniem, leżącego na wybrzeżu Mont Cameroun Fako, który osiąga 4070 m n.p.m.) stanowi naturalną barierę powstrzymującą wilgotne masy powietrza idące od równika. Dzieli w ten sposób Kamerun na dwie części: wilgotną na południu i suchą na północy. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 93 Przed kilkoma wiekami region ten stał się miejscem, w którym ludność reprezentująca pierwotne warstwy osadnicze (kulturowe) Afryki chroniła się przed ekspansją ludów (państw) muzułmańskich. Na przełomie XVIII i XIX w., pod naporem imperium (kalifatu) Adamaoua od zachodu (później także od południa), państwa Baguirmi od wschodu oraz królestwa Mandara od północy ziemie dzisiejszego północnego Kamerunu (oraz sąsiednich regionów dzisiejszej Nigerii) stały się jednym z najlepiej zachowanych obszarów refugialnych5 Afryki. Strumienie uciekinierów i migrantów przemieszczały się i krzyżowały się tu w różnych proporcjach, w różnym stopniu przejmując cechy rasowe, język, wierzenia i zwyczaje. W ten sposób niemal do końca XX w. zachowały się tu pozostałości pierwotnej warstwy osadniczej Afryki subsaharyjskiej, zwanej „cywilizacją paleonigritycką” (paléonigritique). W epoce przedkolonialnej ukształtował się w tym regionie specyficzny typ organizacji przestrzeni – „górskich zespołów osadniczych”. Taka spójna politycznie i gospodarczo jednostka organizacji społecznej obejmowała zwykle dające się wydzielić masywy górskie. Ich granice nie były jednoznacznie delimitowane, bowiem rozdzielały je niezamieszkałe doliny śródgórskie. Najgęściej zaludnione (i w największym stopniu przekształcone antropogenicznie) były w tym układzie wierzchołki masywów oraz ulokowane pomiędzy nimi wewnętrzne płaskowyże. Niemal bezludne i pozostawione odłogiem pozostawały natomiast podgórskie równiny lub doliny oddzielające masywy, ponieważ były one narażone na cykliczne napady Fulbejów6. Od łac. refugio – ‘cofać się’, ‘chronić się’, ‘uciekać’. Pod koniec XX wieku w typowo refugialnych masywach gęstość zaludnienia wahała się do niedawna średnio między 25 a 40 osób na km2 (niekiedy nawet dochodziła do 150–200 osób/km2), podczas gdy gęstość zaludnienia na pogórzu rzadko przekraczała 10 osób na km2, a na otwartych dolinach utrzymywała się z reguły na poziomie poniżej 5 osób na km2. Zob. Atlas du Cameroun, Paris, 5 6 �94 Ryszard Vorbrich Stłoczone w swoistym tyglu liczne ludy i grupy etniczne liczące od kilku do kilkudziesięciu tysięcy osób, przez dekady odmawiały podporządkowania się scentralizowanej władzy politycznej i broniły się przed zasymilowaniem przez ekspansywną cywilizację islamu. Zawziętości oporu zawdzięczały one także swój egzoetnonim – Kirdi7, co w języku najeźdźców oznacza „niewiernego”, „parszywego psa”. Pod względem politycznym i kulturowym te specyficzne strefy „bez państwa” tworzyły zupełnie odmienny świat, świat mikrogrup etnicznych, niezależnych wspólnot lokalnych, zachowujących struktury plemienne, ceniących niezależność i wiernych wierzeniom przodków. Ludy te nie tylko stawiały skuteczny opór ekspansywnym państwom muzułmańskim epoki przedkolonialnej, ale później także odrzucały władzę europejskich kolonizatorów, a w epoce postkolonialnej kontestowały dominację muzułmańskich elit, które przejęły władzę w regionie. Można Yaounde 1973, Planche XII; A. Beauvilan, Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989, s. 497. 7 W literaturze etnologicznej termin Kirdi (pochodzący z języka ba-guirmi) odnosi się obecnie do ok. 30 niemuzułmańskich ludów północnego Kamerunu oraz sąsiednich rejonów Nigerii i Czadu. Ludy te liczą ponad 3 mln osób. Początkowo termin był pejoratywnym określeniem stosowanym przez muzułmańskich najeźdźców (Fulanów) w stosunku do plemion górskich (głównie z masywu Mandara), broniących swej niezależności; z czasem został przejęty przez administrację kolonialną i literaturę etnologiczną jako nazwa zespołu plemion (m.in. Daba, Guidar, Fali, Mofu, Mafa), reprezentującą pierwotną warstwę osadniczą Afryki i archaiczną kulturę paleonigrycką – cechującą się acefaliczną organizacją społeczną (opartą na patriarchalnej rodzinie) i kopieniaczą uprawą roli (sorgo, fasola, orzechy arachidowe). W epoce przedkolonialnej i kolonialnej, a także w pierwszych latach niepodległości Kamerunu Kirdi poddani byli opresyjnej polityce ze strony fulbejskich feudałów (obracano ich w niewolę lub siłą nawracano na islam) i sprzymierzonej z nimi administracji państwowej. W latach 90. XX wieku pojawił się tu ruch emancypacji kulturowej i politycznej Kirdi, głoszący ideologię kirditude, afirmującą rodzimą kulturę ludów tubylczych Północnego Kamerunu. Por. R. Vorbrich, Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 95 powiedzieć, że w latach 70. XX w. (gdy dotarli tu polscy etnolodzy, a wcześniej jeszcze polscy misjonarze) dawały obraz swoistej skamieliny, jednej z ostatnich na kontynencie afrykańskim enklaw tradycyjnej kultury Afryki. Na tak uformowany obszar „laboratorium” badań antropologicznych zwrócili uwagę polscy studenci etnologii (i innych kierunków studiów), którzy postanowili wykorzystać otwierające się w Polsce w latach 70. (po raz pierwszy w okresie powojennym) możliwości zdobywania doświadczeń zawodowych na innych kontynentach. Należy pamiętać, że wizja świata tych młodych etnologów (poza Europą, poza „żelazną kurtyną”) była anachroniczna, wyidealizowana i daleka od realiów. W formacji uczestników ówczesnych wypraw studenckich silnie pobrzmiewał etos odkrywcy, żeby nie powiedzieć „zdobywcy”8. A poziom doświadczenia i kompetencji zawodowych umożliwiających prowadzenie badań na terenach pozaeuropejskich ówczesnych polskich etnologów (jak się wówczas mówiło: etnografów) był stosunkowo niewielki9. W skali kraju zaledwie kilka osób posiadało doświadczenie pracy badawczej na terenach Azji i Ameryki, jeszcze rzadziej Afryki. W tym czasie (w połowie lat 70.) w różnych ośrodkach akademickich Polski pojawiło się kilka inicjatyw studenckich stawiająEtos odkrywcy odnaleźć można w (przytoczonych niżej) założeniach naukowych SEE „Afryka 76” mającej dotrzeć do „nieznanych”, „niezbadanych” zakątków Afryki. W gotowości do poruszania się w trudnym terenie górskim z karawaną tragarzy itp. Postawa zdobywcy ujawniła się np. w zachowaniach członków innej wyprawy (o której nieco szerzej piszę niżej). We wsi Mandama wywiesili oni biało-czerwoną flagę, co skończyło się interwencją żandarmów. 9 Studenci etnografii tamtej epoki mieli (trudny do wyobrażenia dla dzisiejszego pokolenia) bardzo ograniczony dostęp do literatury światowej. Jedyny przedmiot kursowy studiów poświęcony kulturom pozaeuropejskim (30 godzin) opierał się na skryptach powstałych w latach 40. XX wieku (a one z kolei na literaturze z lat 30. lub wcześniejszej). 8 �96 Ryszard Vorbrich cych sobie za cel osobiste poznanie realiów Afryki i zdobycie doświadczenia zawodowego na tym kontynencie. W tym czasie, w epoce bez grantów, NCN-ów (i prawie bez stypendiów zagranicznych) jedyną możliwość przeprowadzenia badań na terenach pozaeuropejskich był tzw. „wyprawy”. Formuła wypraw (przedsięwzięć samowystarczalnych, na wzór wypraw wysokogórskich) była jedynym sposobem pokonania barier dewizowych i politycznych (obostrzeń paszportowych itp.). W połowie lat 70. XX w., w sytuacji względnego „zelżenia” systemu politycznego w Polsce, poszerzyły się możliwości organizowania „wypraw naukowych”. W kilku ośrodkach akademickich w Polsce pojawiły się inicjatywy tego rodzaju. Największym „zagłębiem” wyprawowym stał się Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, a konkretnie tamtejsze środowisko etnografów10. Podobne projekty pojawiały się też w innych ośrodkach. Wśród tych inicjatyw dwie udało się doprowadzić do szczęśliwego końca. Dwie grupy entuzjastów (studentów UAM w Poznaniu i UŁ) dotarli w drugiej połowie lat 70. do Kamerunu. Na wybór tego kraju jako miejsca penetracji naukowych wpływ miały dwa – czysto polskie – czynniki. Pierwszą sprzyjającą okolicznością była pamięć o „I polskiej wyprawie naukowej do Afryki” – wyprawie wielkopolanina – Stefana Szolc-Rogozińskiego z lat 1882–188511. Organizatorzy poznańskiej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, wybierając Kamerun jako 10 W latach 1976–1981 etnografowie poznańscy zorganizowali sześć wypraw naukowych do Azji, Ameryki i Afryki. Był to prawdziwy fenomen w skali kraju. 11 Wyprawa S. Szolc-Rogozińskiego oprócz oficjalnych celów naukowych (odkrycie mitycznych jezior Liba, które w rzeczywistości nie istniały) miała także ukryte cele kolonizacyjne („wykrojenia skrawka polskiej niepodległości”). W latach 1883–1885 na małej wyspie Mondoleh (leżącej opodal stałego lądu) funkcjonowała polska stacja naukowa. Było to wówczas jedyne miejsce na świecie, nad którym powiewała biało-czerwona flaga. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 97 miejsce swych penetracji naukowych, liczyli na to, że hasło „Rogoziński” przysporzy im sponsorów, co – jak się okazało – sprawdziło się w praktyce, zwłaszcza w wypadku Kalisza – rodzinnego miasta S. Szolc-Rogozińskiego. O wyborze północnej części Kamerunu jako miejsca badań naukowych zadecydowała z kolei obecność w tym regionie polskich misjonarzy ze zgromadzenia Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej, którzy od 1970 roku pracowali w tym regionie12. Mieszcząca się w Poznaniu Prokura Misyjna Polskiej Prowincji Oblatów (w osobie ówczesnego prowincjała o. Alfonsa Kupki) udzieliła studentom UAM (organizatorom ekspedycji) pomocy merytorycznej, udostępniając literaturę naukową (i popularnonaukową) dotyczącą ludów Północnego Kamerunu oraz wiele wskazówek praktycznych. Była to w ówczesnych czasach nieoceniona pomoc w kraju pozbawionym dostępu do publikacji i informacji praktycznych dotyczących Afryki13. Działalność polskich misjonarzy w Kamerunie nabrała szczególnie dużego rozmachu w latach 1975–1997, kiedy w prowincji tej funkcjonowała zakonna Delegatura Polskiej Prowincji Misjonarzy Oblatów Maryi Niepokalanej w Figuil (zwana w skrócie „Delegaturą Figuil”). Personel misyjny Delegatury Figuil utrzymywał się przeciętnie w granicach 30 misjonarzy. Ogółem w latach 1970–2010 w Kamerunie pracowało 69 polskich oblatów Maryi Niepokalanej. W latach 90. XX w. polscy oblaci obsługiwali aż 13 misji (nie licząc kilku na południu Kamerunu) i stanowili prawie połowę duchowieństwa archidiecezji Garoua. Należy dodać, że od 1974 pracę misjonarzy oblatów wspomagały polskie siostry zakonne ze zgromadzenia Służebniczek Najświętszej Maryi Panny – Śląskich. W sumie kilkadziesiąt sióstr z Polski prowadziło działalność w szkolnictwie (i formacji kobiet) oraz w zakresie opieki zdrowotnej (m.in. prowadzą leprozoria). Pozostały one w Kamerunie także po wyjeździe większości polskich oblatów w pierwszej dekadzie XXI w. 13 Wśród udostępnionych publikacji znalazła się m.in. popularnonaukowa książka francuskiego misjonarza Yvesa Schallera, Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Na owe czasy była to pierwsza kompleksowa monografia poświęcona ludom Kirdi, jedyne opracowanie dotyczące Północnego Kamerunu w zbiorach polskich. Ten drobny szczegół dobrze ilustruje ubóstwo polskich 12 �98 Ryszard Vorbrich Polskim misjonarzom oblatom przypisać należy także pierwsze polskie działania o charakterze naukowym w Północnym Kamerunie. W tym kontekście pionierem był misjonarz o. Antoni Kurek, pracownik naukowy Akademii Teologii Katolickiej w Warszawie, który w latach 1976–1977 badania nad religijnością ludu Guidar łączył z pracą katechety w gimnazjum w Guider14. Zdobytą wiedzę i doświadczenie przekazywał później zarówno w Kamerunie, jak i w Polsce pokoleniu młodych polskich misjologów. Docent A. Kurek użyczył też swej wiedzy członkom Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”, organizując dla nich ad hoc seminarium naukowe podczas ich pobytu w Lam. Dla uczestników tego seminarium było to pierwsze osobiste zetknięcie się z naukowcem dysponującym wysokim poziomem wiedzy dotyczącej etnologii Kamerunu. Omówienie polskich badań stricte etnograficznych w Kamerunie15 rozpocząć musimy od zaprezentowania przebiegu i dokonań wspomnianej już wyżej Studenckiej Ekspedycji Etnograficznej „Afryka 76”. Jej przygotowanie zajęło dwa lata. W ramach Koła Naukowego Studentów Etnografii powołano Sekcję Afrykanistyczną. Z 30 osób, które początkowo zgłosiły do niej akces, aktywny udział w pracach organizacyjnych i merytorycznych (naukowych) zasobów źródłowych dotyczących omawianego regionu i zarazem sposoby pokonywania barier w dostępie do źródeł. 14 Efekty swych badań terenowych przedstawił później w swej pracy habilitacyjnej pt. Wierzenia i obrzędy ludu północnokameruńskiego. Studium historyczno-hermeneutyczne (Warszawa 1988). Obszerna rozprawa (495 stron) omawia kwestie religioznawcze w szerokim kontekście historycznym i etnicznym. 15 Gwoli ścisłości należy dodać, że w wśród publikacji naukowych z lat 60. i 70. XX poświęconych Kamerunowi Północnemu pojawia się nazwisko polskie – André Michela Podlewskiego – demografa i etnografa z Uniwersytetu Paryskiego, autora licznych opracowań z zakresu demografii i etnografii (m.in. La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120). �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 99 brało zaledwie kilku studentów ówczesnego II i III roku16. Z czasem ukonstytuował się Komitet Organizacyjny Ekspedycji, który uzyskał poparcie kierownictwa ówczesnej Katedry Etnografii UAM (szczególnie prof. dr. hab. Józefa Burszty oraz doc. dr. hab. Zbigniewa Jasiewicza)17 oraz władz rektorskich uniwersytetu. Ostatecznie udział w wyprawie wzięło czterech studentów etnografii UAM (Paweł Kostuch, Tomasz Szymaniak, Ryszard Vorbrich oraz Włodzimierz Żukowski). Kierownikiem tak skonfigurowanego zespołu został dr Tomasz Schramm – historyk z UAM), opiekę naukową objął mgr Jacek Łapott – etnograf z Muzeum Narodowego w Szczecinie18. W skład ekspedycji weszli także Andrzej Polaszewski (lekarz wyprawy) oraz Leon Bąbelek (kierowca mechanik). Już w Afryce (w Niamey) po dwóch miesiącach do zespołu dołączył fotoreporter PAP – Zbigniew Staszyszyn. Tuż po dotarciu do Afryki dr T. Schramm z powodu choroby odleciał z Algieru do Polski. Od tego momentu kierownictwo organizacyjne ekspedycji sprawowali Włodzimierz Żukowski (grudzień 1976 – luty 1977 roku) oraz Paweł Kostuch (luty – maj/czerwiec 1977 roku). SEE „Afryka ‘76” wyruszyła statkiem PLO (M/S „Siematycze”) na początku grudnia 1976 roku i powróciła do kraju z kameruńskiego portu Douala (dwoma statkami PLO) w maju i czerwcu Przygotowania objęły zarówno działania czysto organizacyjne (pozyskiwanie sponsorów, sprzętu i żywności oraz usług transportowych i procedur wizowych), jak i prace o charakterze merytorycznym (działalność samokształceniową, konceptualizację celów i metod naukowych). 17 Późniejszy profesor Zbigniew Jasiewicz, który jako jeden z nielicznych polskich etnologów posiadał w tym czasie doświadczenie w prowadzeniu badań terenowych na obszarach pozaeuropejskich, został promotorem prac magisterskich przygotowywanych przez studentów – organizatorów ekspedycji. 18 Muzeum Narodowe w Szczecinie miało już doświadczenie w badaniach naukowych w Afryce i włączyło się w przygotowania do wyprawy na cztery miesiące przed jej wyruszeniem. 16 �100 Ryszard Vorbrich 1977 roku. W tym czasie przebyła ona w Afryce samochodem terenowym Star 266A (użyczonym nieodpłatnie przez Fabrykę Samochodów Ciężarowych w Starachowicach) trasę ok. 13 000 km, odwiedzając pięć krajów (Algierię, Niger, Mali, Nigerię i Kamerun). Członkowie wyprawy prowadzili badania terenowe głównie w Mali (wśród Dogonów) oraz w Kamerunie (wśród Daba i w mniejszym zakresie wśród Guidar)19. W tym miejscu skupię się na omówieniu prac badawczych w Północnym Kamerunie. Badania terenowe trwały niecały miesiąc i objęły kilka wsi zamieszkałych przez ludy Daba i Guidar. Podczas pobytu w tym regionie ekspedycja korzystała z gościny polskich misjonarzy oblatów, zwłaszcza w misjach w Figuil, Mandama i Lam. Po rozpoznaniu sytuacji, na miejscu, na teren bardziej szczegółowych badań wytypowano wsie Mandama, Teleki i Lam. Krótkie obserwacje etnograficzne dokonano także w Kopea i Djii (zamieszkałych przez lud Gude/Chede). Ponieważ szukano bardziej izolowanych wspólnot lokalnych, najdłuższe badania przeprowadzono w śródgórskiej wsi Teleki, położonej z dala od misji. Prace badawcze w Mandamie i Lam miały uzupełniający cha­rakter. Takie podejście wynikało z założeń programu badawczego ekspedycji (ułożonego przez młodych, „spragnionych egzotyki” Krótsze penetracje badawcze prowadzono także w kilku innych miejscach Afryki, np. wśród ludu Buduma nad nigeryjskim brzegiem Jeziora Czad oraz dokumentując tzw. trasę Rogozińskiego w południowym Kamerunie. Pełniejszy opis przebiegu i efektów SEE „Afryka” można znaleźć w kilku publikacjach: J. Łapott, Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319; R. Vorbrich, Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359; R. Vorbrich, Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. 19 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 101 adeptów etnografii). Program ten zakładał skupienie się na badaniu społeczności względnie izolowanych, w których zachowały się w jak największym stopniu tradycyjne (archaiczne) elementy kultury afrykańskiej. Ówczesną postawę badawczą członków ekspedycji dobrze ilustruje charakterystyka punktów badawczych SEE „Afryka 76”, sformułowana przez jej kierownika naukowego – mgr. Jacka Łapotta. „Zasady wyboru określonych ludów Afryki Zachodniej”, które miały być obiektem badań SEE, były następujące: 1. wybrany lud winien zamieszkiwać wyodrębnione środowisko geograficzne, jego kultura materialna winna być w miarę jednorodna i odrębna od kultury społeczeństw sąsiednich; 2. winien to być lud o stosunkowo małym stopniu skażenia wpływami zarówno tzw. „wielkich cywilizacji Afryki Zachodniej” i islamu, jak i nowszymi kontaktami z cywilizacją europejską; 3. kultura materialna tego ludu winna być na tyle prosta, aby jej wybrane zagadnienia można było poznać w czasie niezbyt długich badań stacjonarnych; 4. problemy badawcze opracowywane przez uczestników wyprawy winny dotyczyć tematów i kultur stosunkowo mało znanych, aby ich wkład do etnologii polskiej miał jak największe znaczenie”20. Cytowane powyżej zestawienie założeń metodologicznych (i metodycznych) ukazuje ówczesny stan polskiej etnografii krajów pozaeuropejskich, ambicje uczestników wyprawy oraz ich świadomość ograniczonych własnych możliwości badawczych. Uwzględniając poziom kompetencji badawczych (merytorycznych i językowych) młodych uczestników wyprawy, jako tematy badań wytypowano dziedziny kultury łatwo poddające się oglądowi, wybrane zagadnienia kultury materialne, takie jak: garn20 Zob. J. Łapott, Studencka ekspedycja…, s. 285. �102 Ryszard Vorbrich carstwo, kowalstwo i budownictwo (wraz ze strukturą i fun­kcjami tradycyjnej zagrody rodzinnej). W badaniach stosowano głównie metody obserwacji i w mniejszym zakresie wywiadu etnograficznego. „Wąskim gardłem” wyprawy była bowiem bariera językowa. Oczywiście nikt z członków zespołu nie znał miejscowego języka daba (i guidar używanego w Lam). Zaledwie jedna osoba (lekarz) władała płynnie językiem francuskim (językiem urzędowym w tym regionie Kamerunu). Tylko jeden ze studentów (R. Vorbrich) posiadał znajomość języka francuskiego na poziomie podstawowym21. Taka sytuacja wymusiła podział zespołu badawczego na mniejsze (2–3-osobowe) grupy. Gdy jedna z nich prowadziła wywiady (tłumaczone przez Andrzeja Polaszewskiego), pozostali adepci etnogra­ fii zajęci byli obserwacją wybranych przez nich dziedzin kultury oraz wchodzeniem w luźne kontakty interpersonalne z mieszkańcami wsi. Pomimo tych ograniczeń efekty przeprowadzonych badań (tak w Kamerunie, jak i innych rejonach badań) uznać można za więcej niż zadowalające. Studenci uzyskali cenne doświadczenie, przydatne dla części z nich w dalszej drodze zawodowej etnologa22. Dla trzech studentów zebrana w terenie dokumentacja stanowiła podstawę źródłową napisanych przez nich prac magisterskich. Ich tematem było garncarstwo, budownictwo i zagroda afrykańBarierę językową pogłębiał dodatkowo brak znajomości języka francuskiego wśród mieszkańców badanych wsi. O ile we wsiach misyjnych Mandamie i Lam (gdzie od kilku lat działała 4-letnia szkoła podstawowa) można było spotkać młodych ludzi znających nieco język francuski, o tyle w Teleki (gdzie nie było szkoły) znajomość języka francuskiego była „zerowa”. W takich okolicznościach wielką pomocą służyli młodzi wychowankowie misji. Jeden z nich towarzyszył nam podczas pobytu w Teleki. 22 Z pięciu etnologów – członków wyprawy – dwóch kontynuuje profesjonalną „przygodę z Afryką”. Trzech uzyskało z czasem stopień doktora nauk humanistycznych, z których jeden posiada stopień doktora habilitowanego, a jeden tytuł profesora. 21 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 103 ska23. Były to wówczas (w roku 1978) pierwsze w Polsce prace magisterskie z zakresu etnografii, powstałe w oparciu o w pełni oryginalny, osobiście zebrany w terenie pozaeuropejskim materiał dokumentacyjny24. W kolejnych latach ukazały się w periodykach naukowych artykuły prezentujące wybrane aspekty dorobku SEE „Afryka 76”25. Niebagatelnym efektem prac terenowych wyprawy była pozyskana kolekcja wytworów kultury materialnej. Wielkość i jakość w pełni opracowanej naukowo (pod względem etnograficznym i muzealniczym) kolekcji zawdzięczać należy członkowi wyprawy – pracownikowi muzeum – Jackowi Łapottowi. W sumie członkowie SEE „Afryka 76” zebrali i przekazali polskim placówkom muzealnym kolekcję liczącą około 1300 sztuk często unikatowych eksponatów, z których 614 sztuk pozyskano wśród ludów Kirdi26. Eksponaty przekazane w darze polskim placówkom muzealnym 23 P. Kostuch napisał pracę magisterską dotyczącą zagrody ludu Daba, R. Vorbrich był autorem pracy poświęconej garncarstwu Dogonów, a W. Żukowski poświęcił swą pracę dyplomową budownictwu Dogonów. 24 W sumie podczas całej wyprawy „nakręcono” ponad 2000 m kolorowego materiału filmowego w formacie 16 mm (zmontowane z tego materiału filmy były emitowane przez TVP), ponad 1000 kolorowych diapozytywów, 500 zdjęć kolorowych i 3000 czarno-białych. Niestety kolorowe zdjęcia, a zwłaszcza diapozytywy, wykonane na materiale ORWO straciły po latach wiele ze swej wielobarwności. Zarejestrowano ponad 10 godzin nagrań dźwiękowych. 25 Uwzględniając tylko publikacje poświęcone Kamerunowi, zob. m.in. J. Łapott, Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262; P. Kostuch, Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305; R. Vorbrich, Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165; R. Vorbrich, Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (druk 1988), t. 13, s. 153–182. 26 Były to głównie egzemplarze broni, ozdoby, wytwory sztuki i rzemiosła. �104 Ryszard Vorbrich (Muzeum Narodowemu w Szczecinie, Muzeum Okręgowemu w Kaliszu oraz Muzeum Instrumentów Muzycznych w Poznaniu) została wyceniona przez samych beneficjentów na łączną wartość 1 437 500 zł, co ponad dwukrotnie przewyższało ogólne koszty wyprawy (szacowane na 700 000 zł). Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” otworzyła 40-letni okres aktywności badawczej polskich naukowców (w przeważającej mierze etnologów) w Północnym Kamerunie. W kolejnych latach do regionu tego wracali członkowie SEE, ale także przedstawiciele młodszego pokolenia. Pod koniec 1977 roku do Mandamy dotarła (via Nigeria) kolejna polska wyprawa studencka – Wyprawa Studenckiego Koła Naukowego Biologów Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79. Jak sama nazwa wskazuje, nie miała ona charakteru etnograficznego27, lecz swymi zainteresowaniami objęła także sferę kultury poznawanych ludów. Z publikowanych sprawozdań28 wnosić można, że działalność członków wyprawy na niwie etnograficznej sprowadzała się głównie do pozyskiwania kolekcji eksponatów29. Publikowane omówienia dorobku naukowego tej wyprawy mają charakter po27 W jej skład wchodziło pięcioro studentów biologii UŁ (Piotr Frankiewicz, Mirosław Karolak, Jerzy Nadolski, Marek Wanat i Joanna Wojciechowska) oraz jeden student archeologii UŁ (Sławomir Szafrański) oraz Paweł Królikowski (lekarz) i Andrzej Krawczyk (kierowca). Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.) Szczecin 2004, s. 287–308. 28 Por. J. i J. Nadolscy, O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych…, op. cit., s. 103–108. 29 Które później (w liczbie ponad 500 egzemplarzy) wzbogaciły polskie muzea. Zob. A. Nadolska-Styczyńska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 290; A. Styczyńska, Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, w: Prace i materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, „Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 105 pularyzatorski i reportażowy30 lub sprowadzają się do informacji praktycznych (jakie i za ile można kupić „eksponaty”)31. Doświadczenie i dokumentacja naukowa zdobyte w ramach SEE „Afryka 76” skłoniły mnie do powrotu do Kamerunu, do kraju Daba, w 1982 r. Tym razem wyjazd był odpowiednio przygotowany merytorycznie dzięki kwerendzie archiwalnej i sprowadzonym z zagranicy publikacjom32. Badania trwały tym razem trzy miesiące (marzec–kwiecień) i były możliwe dzięki pomocy władz UAM (który kupił bilet lotniczy), a także gościnności (i pomocy logistycznej) polskich misjonarzy oblatów oraz sióstr ze Zgromadzenia Sióstr Służebniczek NMP. Moją bazą została ponownie misja w Mandamie. Za miejsce głównych badań stacjonarnych obrałem liczący ok. 80 zagród (ok. 500 mieszkańców) zespół osadniczy we względnie izolowanym masywie Nive33. Był on odległy o 14 km od Mandamy i pozbawiony wówczas połącze30 Zob. S. Szafrański, Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. 31 Materiał fotograficzny (ze wspomnień uczestników wyprawy potencjalnie interesujący) uległ niestety w najbardziej wartościowej części prześwietleniu (por. A. Styczyńska-Nadolska, J. Nadolski, Kultury…, op. cit., s. 288). 32 Koszty podróży lotniczej pokrył UAM, a koszty pobytu w Kamerunie prywatne stypendium Ireny i Jaquesa Driveta (z Douala). Wielką pomoc (gościnę) otrzymałem także od polskich lekarzy: Krystyny i Krzysztofa Haslingerów podczas pobytu w Yaounde (kwerendy archiwalnej i bibliotecznej w Université de Yauondé oraz ORTSTOM). 33 W Nive spędziłem około 50 dni (przedzielonych wizytami w Mandamie i innych wsiach). Zamieszkałem tam w opuszczonej zagrodzie przydzielonej mi przez miejscowego wodza. Prace badawcze w Mandamie miały w tym wypadku zdecydowanie uzupełniający charakter. Pobyt na terenie misji służył także odnowie biologicznej i pracom organizacyjnym oraz opracowywaniem materiału naukowego). Krótkie 1-4 dniowe penetracje etnograficzne przeprowadziłem także w kilkunastu innych wsiach zamieszkałych przez Lud Daba (i Chede): Bourngala, Dane Klvin, Djifi, Douroum, Gueleng, Gorom, Koalar, Kopea, Matalao, Ndouzeng Tima le Bas, Tima le Haut, Tra, Popologozom, Vinde Yola i Vourmoutch. �106 Ryszard Vorbrich nia drogowego ze światem (Mandamą). Nie był objęty działalnością misji, co z punktu metodologii i metodyki badań miało pozytywne i negatywne skutki. Do pozytywów zaliczyć można niezakłócony zewnętrznymi wpływami obraz miejscowej kultury. Do negatywów – brak osób władających językiem francuskim. Problem pomogli mi rozwiązać młodociani tłumacze (wychowankowie misji w Mandamie), którzy towarzyszyli mi podczas badań prowadzonych poza Mandamą. Badania z roku 1982 były w pewnym sensie kontynuacją i rozwinięciem prac z roku 1977. Ich przedmiotem badań był szeroko rozumiany system gospodarczy ludu Daba, zarówno w aspekcie materialnym, jak i społecznym (organizacja pracy, system własności, dystrybucja i konsumpcja dóbr). Nieco dłuższy okres badań stacjonarnych pozwolił na zastosowanie metod jakościowych. Należały do nich: analiza relacji pomiędzy stosunkami pokrewieństwa a formami współpracy gospodarczej, dystrybucji dóbr itp. W tym celu w dwóch dzielnicach sąsiadujących z „moją zagrodą” dla kilkunastu (18) zagród założyłem karty informacyjne, zawierające dane o mieszkańcach zagrody (liczba, wiek, miejsce urodzenia, stopień pokrewieństwa, powiązania z innymi mieszkańcami wsi, masywu i ze światem zewnętrznym). Karty zawierały także dane z inwentaryzacji majątku ruchomego (także zwierząt hodowlanych), powierzchni, położenia i jakości ziemi uprawnej. Uzyskane dane stały się podstawą do szczegółowej analizy relacji ekonomicznych zachodzących w sferze relacji pokrewieństwa (rodzina podstawowa, rozszerzona, ród) oraz w sferze poszczególnych ogniw organizacji terytorialnej (dzielnica – wspólnota lokalna). Podobne prace prowadziłem wyrywkowo w pozostałych 10 dzielnicach Nive. Prace te niestety nie zostały ukończone we wszystkich aspektach z powodu odmowy przedłużenia mi wizy kameruńskiej. W badaniach stosowałem też metody ilościowe. Używałem ich w celu uzyskania danych dotyczących �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 107 zagadnień mikroekonomii (działalność produkcyjna w ramach gospodarstwa rodzinnego, budżetu rodzinnego itp.). Posłużyłem się także metodami ekstensywnymi w postaci ankiet (dotyczących m.in. struktury upraw, asortymentu targów lokalnych itp.) zbieranych w sąsiednich wsiach przez moich piśmiennych współpracowników – mieszkańców Mandamy. Podstawowym, stałym elementem warsztatu badawczego były codzienne obserwacje i wywiady, uczestniczenie w życiu ceremonialnym (na tyle, na ile pozwalał mi status „obcego”) – pogrzebach, przenosinach „panny młodej”, wyprawach ludycznych i handlowych do okolicznych targów itp. Szczególnym doświadczeniem poznawczym było obserwowanie konfliktów i sporów (np. o ziemię), interpretowanych „na gorąco” przez uczestników i innych świadków. Nowym rysem programu badawczego z roku 1982 było objęcie obserwacją i analizą dynamiki zmian kulturowych, jakie już wówczas można było zauważyć u Daba. Celem badań nie było już tylko dementowanie i odtwarzanie „tradycyjnej” kultury, ale szukanie nowych elementów i analiza sposobów ich włączania w życie codzienne górali. Można powiedzieć – jeśli mogę wpleść tu nieco osobistej nuty – że trzymiesięczne badania z roku 1982 uformowały mnie jako badacza terenowego. A doświadczenie wówczas zdobyte wykorzystywałem w kolejnych 20 sezonach badawczych w 10 krajach Afryki. Naukowym efektem dwóch pierwszych sezonów badawczych w Północnym Kamerunie (1977 i 1982) była praca doktorska pt. „System gospodarczy społeczności plemiennej. Na przykładzie grupy Daba z Północnego Kamerunu” (1987). Wyniki badań wykorzystywałem w następnych latach w licznych publikacjach naukowych oraz w pracy dydaktycznej34. Zob. R. Vorbrich, Daba – Górale Północnego Kamerunu. Afrykańska gospodarka tradycyjna pod presją historii i warunków ekologicznych, Wrocław 1989. 34 �108 Ryszard Vorbrich W latach 80. i 90. XX wieku w Północnym Kamerunie ciekawym uzupełnieniem szeroko zakrojonej działalności misyjnej polskich misjonarzy oblatów były publikowane przez nich opracowania naukowe i popularnonaukowe. Obok wspomnianego wyżej doc. dr. hab. Antioniego należy wymienić w tym kontekście przede wszystkim o. Mariana Biernata – autora monografii małej wspólnoty lokalnej z grupy etnicznej Daba – Masyw Popologozom (maszynopis, bez miejsca i daty wydania) oraz zwięzłego opisu wierzeń i obrzędowości tego ludu. Nieco później, w latach 90., badania nad społecznym wymiarem religii ludów Kirdi prowadził o. Krzysztof Zielenda, pracujący m.in. na misjach w Poli i Mandamie35. Wyniki swych badań przedstawił on w swej dysertacji doktorskiej pt. Wspólnotowy wymiar tradycyjnych religii północnokameruńskich ludów kirdyjskich (Warszawa: ATK 1998). W tym samym czasie szerszą i wielozakresową działalność badawczą w Północnym Kamerunie rozwinął oblat – (późniejszy prof. dr hab.) Jarosław Różański. Ojciec J. Różański przyjechał do Kamerunu po raz pierwszy na staż misyjny, pracując na misjach w Lam, a także w Mandamie, Moutouroua i Karna, w latach 1991–1993. Mający bardzo szeroką formację naukową, teologiczną, misjologiczną i filologiczną (ukończył także studia polonistyczne) zainteresował się początkowo literaturą ustną ludów Kirdi, zwłaszcza Guidarów i Guiziga. Efektem pierwszych jego prac badawczych były publikacje prezentujące bajki i legendy, głównie ludów Guidar i Guiziga, wśród których prowadził działalność misyjną36. Prace terenowe nad tym zagadnieniem kontyW późniejszym okresie pełnił on kolejno funkcję wykładowcy w seminarium duchowym, w Maroua i rektora seminarium duchowego w Yaoundé. 36 Zob. m.in. J. Różański, W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, nr 4–5, s. 3–22; W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994; Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 35 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 109 nuował także później (w Figuil, Garoua i Maroua) w latach 2001– 2011. W latach tych poszerzył tematykę swych badań o szeroko pojęte zagadnienia z zakresu historii misji (i kościoła rodzimego), religioznawstwa, antropologii kulturowej, etnopsychologii itp. Efekty studiów nad historią misji katolickich w Kamerunie o. J. Różański wykorzystał w swej dysertacji doktorskiej pt. Dojrzewanie północnokameruńskiej prowincji kościelnej Garoua w latach 1946–1996 (Warszawa: ATK 1998)37. W ramach problematyki misjologicznej koncentrował się on na historii polskich misji w Kamerunie38. Szczególnie dużo miejsca poświęcił też relacjom pomiędzy tradycyjną religią i kulturą ludów Kirdi, a metodami ich ewangelizacji. Uwzględniając okoliczność, iż jednym z głównych celów misji jest zakorzenianie się chrześcijaństwa w miejscowych społecznościach, analizował, w jakim zakresie działania misjonarzy mogą uwzględniać lokalną kulturę i w jaki sposób 2002, nr 15, s. 43–64; Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. 37 Zob. też J. Różański, Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. 38 Spośród wielu publikacji przywołać można jedynie kilka najważniejszych. Zob. J. Różański, Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012; J. Różański, Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129; Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015; J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), s. 165–178; Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Północnym Kamerunie, w:, Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197; Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, (ed.) Zygmunt Łazowski, Warsaw 2004, s. 200–210. �110 Ryszard Vorbrich lokalne kultury wpływają na postawę misjonarzy39. W końcu przedmiotem badań i analiz o. Jarosława Różańskiego były także przemiany społeczne i kulturowe społeczeństwa Kamerunu Północnego w dobie globalizacji40. 39 Zob. J. Różański, Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., Szczecin 2004, s. 165–178; J. Różański, Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004; Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296; Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154; J. Różański, Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szuppe (red.), Warszawa 2003, s. 71–84; Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: E. Śliwka (red.), Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja (Sesja naukowa), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. 40 Zob. J. Różański, Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249; Przemiany w systemie społecznopolitycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309– 340; Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64; Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245; Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społeczeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Instytut Nauk Politycznych Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2017, s. 51–72; Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 111 Do Kamerunu i do Daba wróciłem po 17 latach, w roku 1999. Była to już zupełnie inna epoka, inna Afryka i inna Polska41. Dawna metoda badań terenowych w postaci „wypraw”, adekwatna do warunków panujących w PRL, stała się już zbyt archaiczna i niedostosowana do realiów okresu postkomunistycznego. Sześć sezonów badawczych w Kamerunie (w latach 1999, 2000, 2001, 2003, 2004, 2011) finansowanych było w ramach grantów KBN, NCN oraz PTPN42. Problematyka tych projektów badawczych nawiązywała do zakresu dynamicznych zmian, jakie zaszły w Kamerunie w ostatnich dwudziestu latach ubiegłego wieku oraz w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Koncentrowała się ona głównie na różnych aspektach procesów etnicznych, zmianie społecznej i kulturowej oraz zagadnieniach z zakresu antropologii Była to już epoka nasilonej globalizacji. W Północnym Kamerunie rozwinął się wielopartyjny system polityczny (wpływający na etnicyzację polityki), pojawiły się pierwsze struktury organizacji pozarządowych (np. stowarzyszeń prorozwojowych), znikały już ostatnie miejsca poza siecią dróg i systemu ochrony zdrowia i szkolnictwa powszechnego (ostatnią znaną mi wsią, w której powstała szkoła podstawowa była w 2003 roku wieś Nive), co diametralnie zmieniło sposób życia, sieć kontaktów i wizję świata członków wspólnot lokalnych. W Polsce w ramach zmiany systemu polityczno-gospodarczego dawny sposób pozyskiwania funduszy na badania naukowe stracił rację bytu wobec powstania takich instytucji jak Komitet Badań Naukowych czy późniejsze Narodowe Centrum Nauki. 42 W sezonach badawczych styczeń–marzec 1999 oraz styczeń–luty 2000 roku realizowałem w Kamerunie projekt badawczy KBN „Procesy etniczne i migracyjne w Kamerunie”. W sezonie listopad–grudzień 2001 roku realizowałem badania w ramach projektu UAM i Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk „Środowiskowe uwarunkowania kultury w Afryce”. W sezonach styczeń–luty 2003 oraz listopad–grudzień 2004 roku realizowałem projekt badawczy KBN. Natomiast w sezonie styczeń–luty 2011 roku prowadziłem badania w ramach projektu KBN/NCN „Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych (studium porównawcze)”. W wypadku tego ostatniego projektu prace terenowe prowadzone były nie tylko w Kamerunie, ale także w Mali (2012) i w Maroku (2013). 41 �112 Ryszard Vorbrich rozwoju. Tematyka kolejnych realizowanych na przestrzeni 13 lat projektów badawczych uzupełniała się i była formatowana w oparciu o materiał badawczy i doświadczenie zdobyte w sezonach poprzednich. W ten sposób Kamerun Północny stał się dla mnie prawdziwym laboratorium terenowym, pozwalającym dotrzeć do enklaw tradycyjnej kultury, ale pozwalającym, na przestrzeni kilku dekad, obserwować dynamikę kultury afrykańskiej. Brak tutaj miejsca na dokładniejsze omówienie przebiegu prac terenowych. Wspomnę jedynie, że koncentrowały się one na opisanej już wspólnocie lokalnej Nive. Pole badawcze rozszerzyłem także na etnicznych Daba, emigrujących do innych regionów kraju, a także o inne grupy etniczne Kamerunu (od Pigmejów na południu kraju, do Fulbejów na północy). W Północnym Kamerunie badania stacjonarne i krótsze penetracje prowadziłem (licząc od północy regionu) w Waza, Oudjilla, Kapsiki, Tokombere, Maroua, Douroum, Tra, Figuil, Garoua, Bibemi, Sebore (wśród emigrantów Daba), Rey Bouba, Tcholire oraz Poli, Karna i Nagaoundere. Nie sposób omówić, nawet pokrótce, przebieg moich badań oraz ich efekty. Wymienię tu jedynie najważniejsze aspekty (problemy badawcze) oraz zilustruję je odniesieniami do poszczególnych, najważniejszych publikacji. 1. Badania z zakresu antropologii ekonomicznej i antropologii rozwoju objęły zagadnienia związane z miejscową („tubylczą”) konceptualizacją pracy i bogactwa (kapitału)43. 43 Zob. R. Vorbrich, Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257; „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 113 2. Studia nad ekologicznymi uwarunkowaniami kultury i sposobami zarządzania zasobami strategicznymi – ziemią i wodą44. 3. Badania procesów migracyjnych, zwłaszcza związanych z pokonywaniem barier naturalnych i politycznych45. 4. Studia nad procesami etnicznymi i powstawaniem nowych typów tożsamości46. 5. Badania z zakresu antropologii historycznej i politycznej; zjawisko trybalizmu, funkcjonowanie społeczeństwa plemiennego i postplemiennego a kwestia praw obywatelskich47. Zob. R. Vorbrich, Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji…, op. cit., s. 101–109; Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, „Collectanea Sudanica”, vol. 1, s. 31–50. 45 Zob. R. Vorbrich, Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo, nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. 46 Zob. R. Vorbrich, Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (2000 druk), z. 14–15, s. 183–192; Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. 47 Zob. R. Vorbrich, Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236; Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28; The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224; Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323; The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154; Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427; Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, Maciej Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro 44 �114 Ryszard Vorbrich 6. Procesy oraz instytucje rozwojowe48. 7. Problematyka religioznawcza; obrzędowość tradycyjna i zmiany struktury religijnej49. Efektem studiów nad sposobami zarządzania zasobami strategicznymi stał się także uruchomiony i koordynowany przeze mnie program rozwojowy „Woda dla Sahelu”. Dzięki pozyskanym przeze mnie w Polsce (i w Australii) środkom i sponsorom w latach 2001–2006 powstało w Północnym Kamerunie 11 studni dostarczających pitną wodę w regionach od lat odczuwających narastającą suszę50. W tym samym czasie prace badacze w Północnym Kamerunie prowadziły też inne osoby. Jedną z nich była Donata Popławska (studentka etnologii UAM w Poznaniu), która w październiku Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186; Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach Północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: J. Banaszkiewicza, M. Kara, H. Mamzer (red.), Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. 48 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130; Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, s. 231–256. 49 Zob. R. Vorbrich, Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48; Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki (Rhythms and steps of Africa), red. W. Mond-Kozłowska, Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. 50 W tym kontekście wyrazy podziękowania należą się wszystkim sponsorom z Polski i Australii. Pragnę szczególnie serdecznie podziękować misjonarzowi o. Władysławowi Koziołowi, który włożył zasadniczy wkład w ten projekt jako radiosteta i organizator prac oraz panu Ireneuszowi Brzechwie (z Obornik Wlkp.) i pani Marioli Strzałek (z Australii) – mojej koleżance ze studiów etnograficznych – za ich wkład finansowy oraz działania na rzecz pozyskania kolejnych sponsorów. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 115 i listopadzie 2004 roku zajmowała się tam obrzędowym okaleczaniem kobiecych narządów płciowych. Jej bazą było Ngaoundere (gdzie korzystała z gościny polskich misjonarzy). Przebywała także w kraju Daba (w Mandamie). Materiały zgromadzone podczas badań terenowych były podstawą napisanej przez nią i obronionej pracy magisterskiej pt. Praktyka okaleczania żeńskich narządów płciowych a tradycja i współczesność Afryki i Bliskiego Wschodu (Poznań 2005). W październiku i listopadzie 2005 r. działał w Kamerunie pięcioosobowy zespół badawczy złożony z etnologów i historyków sztuki, pracowników kilku polskich muzeów. W jego skład wchodzili: dr Jacek Łapott (weteran SSE „Afryka 76”), mgr Agnieszka Tomaszewska (oboje z Muzeum Narodowego w Szczecinie) oraz mgr Katarzyna Podyma i mgr Lucjan Buchalik (pracownicy Muzeum Miejskiego w Żorach)51. Przedmiotem obserwacji członków grupy była tradycyjna kultura i sztuka Kamerunu. Po badaniach w południowej części Kamerunu w północnej części kraju ekipa muzealników swą penetracją objęła głównie obszar etniczny mało zbadanej grupy Duupa (należącej do ludów Kirdi), zamieszkującą izolowany i trudno dostępny masyw Alantika. W tym regionie obserwacje etnograficzne prowadzono we wsiach Hoy, Sari, a zwłaszcza w N’inga. Ze względu na swe położenie (w trudnym terenie górskim – Pic de Ninga ma 1748 m n.p.m.) nieliczni już członkowie tej górskiej wspólnoty lokalnej (50 osób) jeszcze w tym czasie reprezentowała typ archaicznej, izolowanej kultury paleonigrityckiej. Członkowie zespołu odwiedzili także (w drodze do Czadu) m.in. miejscowości N’Dingtire, Mougeni, Lugunde i Liwa, gdzie prowadzono obserwacje wśród ludów: Fulbe, Tchiamba, Geunu i Gembe. W dalszej części swej podróży badawczej odwieOba muzea mają jedne z największych i najcenniejszych kolekcji afrykanistycznych w Polsce. 51 �116 Ryszard Vorbrich dzono także masyw Mandara (miejscowości Rumsiki, Amsa, Haou i Mokolo). Ostatnim regionem Kamerunu penetrowanym w ramach tej wyprawy był kraj Musgum (opodal Jeziora Czad), znany z oryginalnego budownictwa. Efektem opisanej inicjatywy badawczej była głównie kolekcja ponad 150 eksponatów etnograficznych, które wzbogaciły polskie placówki muzealne. Rezultaty naukowe prezentuje publikacja Lucjana Buchalika52. W 2013 roku krótką penetrację antropologiczną przeprowadzili prof. dr hab. Maciej Ząbek oraz prof. dr hab. Jarosław Różański. Badania były elementem większego projektu „Sudańscy uciekinierzy i wypędzeni. Dyskurs o uchodźcach i zachodniej pomocy humanitarnej” i obejmował, oprócz Sudanu, także kraje sąsiednie. Badano wówczas wywiady z samoosiedlającymi się przedstawicielami uchodźców-koczowników Mbororo z Republiki Środkowoafrykańskiej na pograniczu Kamerunu, w okolicach granicznej miejscowości Garoua Boulai. Podjęta wówczas próba przeprowadzenia badań w leżącym bardziej na północ, w prowincji Garoua, likwidowanym wówczas obozie Langui dla Czadyjczyków, nie powiodła się z uwagi na bardzo niechętną (wręcz wrogą) reakcję zarządzającego obozem przedstawiciela UNHCR. Ponad 40 lat obecności polskich misjologów, religioznawców i antropologów nadało temu regionowi Afryki szczególny status laboratorium terenowego, jedynego o takim znaczeniu (być może obok Sudanu) w skali polskiej humanistyki. L. Buchalik, Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. 52 �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 117 Bibliografia Atlas du Cameroun, Paris, Yaounde 1973, Planche XII. Beauvilan A., Nord-Cameroun: crises et peuplement, (these de doc.), Rouen 1989. Buchalik L., Ludy refugialne w obliczu kolonizacji, w: Ex Africa Semper Aliquid Novi, J. Łapott, E. Prądzyńska (red.), t. 1, Żory 2014, s. 138–153. Kostuch P., Zagroda północnokameruńskiego plemienia Daba, „Materiały Zachodniopomorskie” 1981 (1985), t. 27, s. 281–305. Łapott J., Studencka ekspedycja etnograficzna „Afryka 76–77” – sprawozdanie z przebiegu i wyników działalności etnologicznej wyprawy do Afryki, „Materiały Zachodniopomorskie” 1978 (1982), t. 24, s. 283–319 Łapott J., Kowalstwo w życiu codziennym plemion Daba i Guidar w Kamerunie Północnym, „Materiały Zachodniopomorskie” 1984 (1987), t. 30, s. 245–262. Nadolska-Styczyńska A., Nadolski J., Kultury Północnego Kamerunu i Nigerii jako przedmiot zainteresowań wyprawy naukowej studentów biologii Uniwersytetu Łódzkiego – Afryka 79, w: Afryka – 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, J. Łapott (red.), Szczecin 2004, s. 287–308. Nadolscy J. i J., O etnograficznych wynikach afrykańskiej wyprawy biologów, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 103–108. Podlewski A. M., La dynamique des principals populations du Nord Cameroun, etre Bénoue et lac Tchad, Yaoundé 1964; Notes sur les objets sacrés traditionnels Mboum (Adamaoua, Cameroun), „Journal des africanistes” 1978, Vol. 48, Numéro 2, s. 102–120. Różański J., W kręgu większych form narracyjnych u ludów Północnego Kamerunu, „Literatura Ludowa” 1992, t. 4–5, s. 3–22. Różański J., W cieniu góry Lam, Gorzów Wlkp. 1994. �118 Ryszard Vorbrich Różański J., Z tradycji ustnej sawanny kameruńskiej, „Afryka” 2002, nr 15, s. 43–64. Różański J., Mali’i ahin ti maya ta. Przysłowia gizigijskie, Warszawa 2000. Różański J., Wkład misjonarzy i misjonarek w poznawanie i ocalanie kultur kirdyjskich, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur, w: Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 r., J. Łapott, E. Prądzyńska, B. Zaborowska (red.), Szczecin 2004, s. 165–178. Różański J., Matka-rodzicielka – kobieta w tradycji północnokameruńskiej, w: Ewangelia między tradycją i współczesnością, J. Różański, P. Szupejko (red.), Warszawa 2003, s. 71–84. Różański J., Udział polskich Sióstr Służebniczek NMP – Śląskich w pracy misyjnej w Północnym Kamerunie, „Annales Missiologici Posnanienses” 2003, t. 13, s. 111–129. Różański J., Umiędzynarodowienie misji północnokameruńskiej, „Saeculum Christianum” 2004, t. 11, nr 2, s. 133–167. Różański J., Cameroon – Africa’s Largest Polish Roman Catholic Mission Center, w: Poland’s Relations with West Africa, Z. Łazowski (ed.), Warsaw 2004, s. 200–210. Różański J., Dzieci żyjące na ulicy – nowe zjawisko miast afrykańskich, Warszawa 2004. Różański J., Inkulturacja Kościoła wśród ludów Środkowego Sudanu, Poznań 2004. Różański J., Tradycyjne religie afrykańskie w listach misjonarzy, w: „Wypłyń na głębię. Materiały Pierwszego Ogólnopolskiego Kongresu Misyjnego Zakonów i Zgromadzeń Męskich i żeńskich, t. 2, Refleksja, E. Śliwka (red.), Gdańsk-Pieniężno 2004, s. 377–384. Różański J., Miejscowa kultura wobec przemian społecznych i gospodarczych w środkowym Sudanie, w: Zagrożenie tożsamości? Problematyka globalizacji w zainteresowaniach polskiej antropologii, A. Nadolska-Styczyńska (red.), Wrocław-Łódź 2005, s. 240–249. Różański J., Przemiany w systemie społeczno-politycznym północnokameruńskich Kirdi, w: Forum Politologiczne, t. 7, Przywódcy i przywództwo we współczesnej Afryce, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2008, s. 309–340. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 119 Różański J., Misjonarze wobec rodzimych kultur, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Polskie Towarzystwo Afrykanistyczne, Warszawa 2009, s. 287–296. Różański J., Polskie misjonarki i misjonarze w Afryce, Warszawa 2012. Różański J., Fulbe w strefie Sudanu. Migracje, władza i pieniądze, w: Bilad as-Sudan – kultury i migracje, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Warszawa 2013, s. 47–64. Różański J., Figuil – zarys dziejów miasta i centralnej misji polskich oblatów Maryi Niepokalanej w północnym Kamerunie, w: Bilad as- Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin 2015, s. 163–197. Różański J., Kształtowanie się tradycyjnych struktur społeczno-politycznych w kraju Gidarów (Północny Kamerun), w: Ewolucja społeczeństw i państw afrykańskich. Polityka, bezpieczeństwo i historia, Kubicki R., Saletra W. (red.), Kielce 2015, s. 231–245. Różański J., Missions in Northern Cameroon and development of local cultures, w: M. Ząbek (ed.), Sustainable development in Sub-Saharan Africa, University of Iringa (Tanzania) & Institute of Ethnology and Cultural Anthropology University of Warsaw, Iringa-Warsaw 2015, s. 139–154. Różański J., Działalność polskich oblatów Maryi Niepokalanej w Kamerunie (1970–2010), Warszawa 2015. Różański J., Tradycyjne religie Kirdi – kontynuacja i zmiany, w: Forum Politologiczne, t. 23, Tradycja i nowoczesność w Afryce. Społe­ czeństwo – kultura – sztuka, A. Żukowski (red.), Olsztyn 2017, s. 51–72. Schallers Y., Les Kirdi du Nord-Cameroun, Strasbourg 1973. Styczyńska A., Kolekcja zabytków z Północnego Kamerunu i Nigerii – dar wyprawy łódzkich biologów, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna” 1991–1995, nr 30, s. 105–130. Szafrański S., Z biologami na afrykańskim szlaku, „Z otchłani wieków” 1983, z. 3. �120 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., Studencka Ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76”, „Lud” 1980, t. 64, s. 356–359. Vorbrich R., Studencka ekspedycja Etnograficzna „Afryka 76” a doświadczenia indywidualnych badań terenowych, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, L. Dzięgiel (red.), Wrocław 1987, s. 75–101. Vorbrich R., Gospodarcza i społeczna rola daru w życiu rodziny i społeczności lokalnej Daba z Kamerunu, w: Kulturowa funkcja daru, A. Zambrzycka-Kunachowicz (red.), Zeszyty Naukowe UJ: Prace Etnograficzne, z. 25, Kraków 1988, s. 149–165. Vorbrich R., Trade as element of the Daba economy in Northern Cameroon, „Etnologia Polona” 1987 (1988), t. 13, s. 153–182. Vorbrich R., Praca i kapitał w tradycyjnych systemach gospodarczych Afryki, „Annales Missiologicae Posnanienses” 2000, t. 11, s. 249–257. Vorbrich R., Tradycyjne religie Kamerunu wobec chrześcijaństwa i islamu, „Lud” 2000, t. 84, s. 37–48. Vorbrich R., Trybalizm a wieloetniczne państwo afrykańskie, „Sprawy Narodowościowe” 1999 (druk 2000), z. 14–15, s. 183–192. Vorbrich R., Kirditude. Idéologie de la Majorité Opprimée au Cameroun, „Ethnologia Polona” 2002, t. 23, s. 39–54. Vorbrich R., Tradycyjna społeczność afrykańska a szkoła. Systemy wychowawcze i edukacyjne w pluralistycznym społeczeństwie Kamerunu, „Lud” 2002, t. 86, s. 105–130. Vorbrich R., Mikro- i makromigracje w Kamerunie. Przestrzeń a bariery adaptacji kulturowej, w: Upadek imperiów i rozwój migracji, J. E. Zamojski (red.), Migracje i Społeczeństwo nr 8, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2003, s. 175–197. Vorbrich R., Człowiek i woda w masywie Mandara – Kamerun Północny, w: Afryka. 40 lat penetracji oraz poznawania ludów i ich kultur. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej przez Muzeum Narodowe w Szczecinie 18–19 kwietnia 2002 roku, J. Łapott (red.), Muzeum Narodowe w Szczecinie, Szczecin 2004, s. 101–109. Vorbrich R., Wódz jako funkcjonariusz. Despotyzm zdecentralizowany w społeczeństwie postplemiennym Kamerunu, „Lud” 2004, t. 88, s. 219–236. �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 121 Vorbrich R., Lamidat. Państwo przedkolonialne w państwie postkolonialnym, „Afryka”. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego 2005, nr 21, s. 7–28. Vorbrich R., L’Afrique face au problem des mutilations génitales, „Africana Bulletin” 2006, t. 54, s. 131–145. Vorbrich R., The idea of consensus and tribal identity in relation to democratic elections in an African State. The case of Cameroon, w: Exploring home, neighbouring and distant cultures, L. Mróz, A. Posern-Zieliński (red.), Wydawnictwo DiG, Warszawa 2008, s. 209–224. Vorbrich R., Etniczność a trybalizm w Afryce, w: Afryka na progu XXI wieku, t. 1, Kultura i społeczeństwo, J. J. Pawlik, M. Szupejko (red.), Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2009, s. 311–323. Vorbrich R., The clay pot and the iron pot. The tribal society confronted with the nation and the global society, „Hemispheres”. Studies on Cultures and Societies 2009, nr 24, s. 143–154. Vorbrich R., Święto duchów – czyli jak przetańczyć święto, w: Rytmy i kroki Afryki [Rhythms and steps of Africa], W. Mond-Kozłowska (red.), Akademia Ignatianum, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 167–172. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2012, s. 427. Vorbrich R., Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie, w: Obywatelstwo na progu XXI wieku. Konteksty prawne i kulturowe, M. Ząbek (red.), Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW, Warszawa 2013, s. 177–186. Vorbrich R., Sukcesja substancjalna a legitymizacja władzy w wodzostwach północnego Kamerunu. Między perspektywą antropologiczną a historyczną, w: Instytucje „wczesnego państwa” w perspektywie wielości i różnorodności kultur, J. Banaszkiewicz, M. Kara, H. Mamzer (red.), IAiE PAN, Poznań 2013, s. 91–104. �122 Ryszard Vorbrich Vorbrich R., „Sorghum Wealth” versus „Money Wealth” or the Hybrid Nature of Post-tribal Economies, „Hemispheres. Studies on Cultures and Societies” 2013, vol. 28, s. 5–14. Vorbrich R., „Zróbmy coś” – „dajcie coś”. Dwie konceptualizacje projektów rozwojowych, „Etnografia Polska” 2013, t. 57, z. 1, s. 9–22. Vorbrich R., Rywalizacja o ziemię a bariery rozwojowe w Kamerunie. Przykład lokalnych wspólnot z masywu Mandara i terenów pogórza, w: Bilad as-Sudan napięcia i konflikty, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, Pelplin 2014, s. 25–50. Vorbrich R., Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych w Afryce, w: Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Pelplin: Instytut Dialogu Kultury i Religii WT UKSW, 2015, s. 231–256. Vorbrich R., Land and the environment versus customary and statute laws. Environmental and political pressures on the Daba of northern Cameroon, w: Collectanea Sudanica, W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), t. 1, s. 31–50. North Cameroon – a laboratory of Polish anthropological African Studies Summary He presented the achievements of four decades of Polish anthropological research in North Cameroon. In the category of research „anthropological” included studies in the field of missiology and folklore. The particular importance of Cameroon as a field laboratory of Polish anthropologists was due to the specific cultural features of the region (as a relatively isolated area, with conservative culture) and certain typical Polish historical and logistical conditions (Rogoziński’s Expedition of 1882-85, the presence of Polish missionaries since 1970). The author opposes the specifics of finalizing and organizing african field research in the Communist era, the method of finalizing such studies of the realities of the capitalist economy (grant system) �Kamerun północny – laboratorium polskiej... 123 The article discusses the research and the effects (publications) of students’ scientific expeditions from the 1970s, once the individual fieldwork of several Polish anthropologists and missionaries, including: L. Buchhalik, A. Kurek, J. Lapap, J. Różańki and R. Vorbrich. Keywords: Cameroon, field research, anthropology, missiology, folklore ��NINA PAWLAK HAUSA A SPRAWA POLSKA. OD ORCHIDEENFACH DO WSPÓŁPRACY ROZWOJOWEJ Wstęp Polskie kontakty z Afryką są często skutkiem indywidualnych inicjatyw, a ich los zależy od wsparcia instytucjonalnego i zainteresowania, jakie mogą okazać im znane osoby i szersza publiczność. Naturalnym zapleczem instytucjonalnym dla tych kontaktów mógłby być kierunek kształcenia określany terminem „afrykanistyka”, usytuowany na wydziałach, na których są inne regionalne specjalizacje, zarówno z obszaru europejskiego, takie jak anglistyka, romanistyka, hungarystyka, jak i specjalizacje ukierunkowane na regiony pozaeuropejskie, tradycyjnie reprezentujące orientalistykę, wśród nich: sinologia, arabistyka, tybetologia. Polska afrykanistyka od dawna sygnalizuje problemy z tożsamością, ich przejawem jest m.in. dyskusja na temat afrykanistyki Prof. dr hab. Nina Pawlak – Uniwersytet Warszawski, Katedra Języków i Kultur Afryki, główny obszar zainteresowań: języki Afryki, w tym głównie język hausa. �126 Nina Pawlak na łamach „Afryki”1, która pokazuje dokonania badawcze w niektórych obszarach, m.in. etnologii2, ale także stawia pytania o sens uprawiania afrykanistyki w Polsce3. Przedmiotem zainteresowania w tej dyskusji są też języki afrykańskie4, które są nauczane wyłącznie w ramach specjalizacji językowo-kulturowej, a znajomość tych języków nie jest komponentem wiedzy afrykanistycznej z innych obszarów badawczych. Także w kręgach biznesu panuje powszechne przekonanie, że „dogadanie się” z afrykańskimi partnerami jest możliwe za pośrednictwem języków europejskich i znajomość Afryki z poziomu innego niż oficjalny nie jest w tych kontaktach potrzebna. Sami Afrykańczycy umacniają takie przekonanie, widząc w nim potwierdzenie swych internacjonalnych kompetencji i profesjonalnych umiejętności. Problemy pojawiają się dopiero wówczas, gdy się okaże, że porozumienie oznacza inne rozumienie tej samej treści. Polska afrykanistyka językowo-kulturowa od czasu swego powstania w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku skupia się na badaniu i nauczaniu języków ważnych w skali Afryki (suahili, hausa, amharskiego) i obszarach, na których te języki są używane. Jej dorobek jest mało znany w polskim społeczeństwie i nie jest wykorzystywany w polityce zmierzającej do poprawy naszych relacji z Afryką czy zwiększenia polskiej obecności w Afryce. Ten pogląd będzie zilustrowany przykładem języka hausa, ale osiągnięcia polskiej hausanistyki będą zinterpretowane w świetle 1 J. Mantel-Niećko, Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. R. Vorbrich, R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, t. 11, s. 74–81. 3 N. Pawlak, Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. 4 A. Boniewicz, Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. 2 �Hausa a sprawa polska... 127 założeń deklaracji o współpracy rozwojowej, których Polska jest sygnatariuszem. Językowe świadectwa kontaktów W historii polskich kontaktów ze społecznością5 Hausa z Afryki Zachodniej możemy szukać wyjaśnienia, dlaczego wiedza o języku (i szerzej kulturze) hausa w Polsce jest nikła. Niewielki zakres lub wręcz brak wzajemnych relacji odzwierciedla słabe zakorzenienie nazwy ‘hausa’ w języku polskim i problemy z deklinacją tego wyrazu. W literaturze pojawiły się formy ‘Hausy’, ‘w Hausie’6, na wzór ‘Birmy’, ‘w Birmie’, jako przejaw tego samego paradygmatu fleksyjnego (od ‘Birma’, ‘Kuba’ etc.), jednak ta modyfikacja w obrębie spółgłosek tematycznych w sposób istotny narusza cechy identyfikacyjne nazwy własnej ‘Hausa’ i nie jest akceptowana przez afrykanistów, którzy starają się ją zachować poprzez dodawanie członu ogólnego, np. kraina Hausa. Pewien problem stwarza również etnonim, w użyciu są bowiem dwie nazwy: Hausowie i Hausańczycy, obie oparte na wzorze z końcówką przypisaną raczej odległym narodowościom. Podobnie problem rysuje się z drugiej strony. Nazwa ‘Poland’ u użytkowników hausa jest rzadko kojarzona z naszym krajem, a wobec charakterystycznej dla języka wymowy szczelinowej głoski /p/ i alternacji między ‘f’ i ‘h’ (jak w wyrazach fula = hula ‘czapka’) jest często mylona z Holandią (Holland). Także nazwa Ponad 25-milionowa społeczność, dla której hausa jest językiem ojczystym, jest uznawana za naród, który w swojej historii wykształcił struktury polityczne, ale współcześnie jego obszar znajduje się w granicach kilku państw, głównie Nigerii i Nigru. 6 Takich form używał m.in. Maciej Kuś w pracy Boża ścieżka i jej rozstaje. Dżihad Usmana ɗan Fodio i dzieje emiratów fulańskich, Kraków 2003. 5 �128 Nina Pawlak języka polskiego nie jest utworzona na podstawie regularnego wzoru derywacyjnego nazw języków (Turanci ‘język angielski’, dosł. europejski < Turai ‘Europa’, Jamusanci ‘język niemiecki’ < Jamus ‘Niemcy’), tylko opiera się na konstrukcji złożonej harshen Poland, dosł. ‘język Polski’. Brak wiedzy o języku i kulturze Hausa wśród wykształconych Polaków zaświadczają kandydaci na afrykanistykę, którym oferuje się wybór języka do dalszej nauki i bardziej pogłębionych studiów. Pierwszy ich wybór pada zwykle na suahili, ponieważ o tym języku już słyszeli, na hausa lub amharski decydują się wówczas, gdy dowiedzą się więcej, jak te języki sytuują się na mapie Afryki. Hausa pozostaje językiem nie tylko odległym terytorialnie, ale też obcym przez swój kulturowy kod islamu. Nie wprowadzili go do polskiej wiedzy potocznej ani podróżnicy, ani misjonarze, ani nawet fikcyjni bohaterowie książek (jak to się stało ze suahili za sprawą przygód Stasia i Nel – bohaterów W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza). Doświadczenia brytyjskiej władzy kolonialnej, która uczyniła hausa językiem komunikacji z wieloma społeczeństwami w Afryce Zachodniej i narzędziem polityki rządów pośrednich, nie miały większego wpływu na rozwój kontaktów polsko-hausańskich. Hausanistyka jako specjalizacja w ramach afrykanistyki językowo-kulturowej Miejsce języka hausa w świadomości Polaków jest zupełnie nieadekwatne do roli, jaką pełni on w Afryce i jaka jest wiedza o nim w innych krajach europejskich. Kontekst europejski może uzasadniać fakt, że na Uniwersytecie Warszawskim (w Katedrze Języków i Kultur Afryki) rozwija się regionalna specjalizacja w ramach afrykanistyki, skoncentrowana na języku i kulturze hau- �Hausa a sprawa polska... 129 sa7. Hausa do Polski „sprowadził” polski semitysta, prof. Stefan Strelcyn, który położył podwaliny pod rozwój polskiej afrykanistyki (początkowo tylko związanej z językiem amharskim, od roku 1962 także z hausa, nieco później ze suahili), powielając w ten sposób strukturę europejskich akademickich ośrodków afrykanistycznych, w których te języki odgrywały największą rolę. Zaliczana do Orchdeenfächer specjalność z gatunku egzotycznych swą akademicką tożsamość upatruje w formule studiów regionalnych o charakterze wielodyscyplinarnym. W Polsce uprawiana jest tylko w jednym ośrodku i realizuje głównie cele naukowe, a ze względu na brak szerszego środowiska akademickiego o tej specjalności (niezbędnego dla jej rozwoju w kategoriach instytucjonalnych) polscy hausaniści są lepiej rozpoznawani przez naukowców zagranicznych niż przez rodzimych badaczy z pokrewnych specjalności (polonistów, anglistów, iberystów i in.), którzy są „zanurzeni” w bliższym im obszarze badawczym. Hausanistyka (i szerzej afrykanistyka o profilu językowo-kulturowym) w polskim środowisku naukowym trąci egzotyką, co sprawia, że siła jej oddziaływania zarówno na polu naukowym, jak i popularnonaukowym jest niewielka. Osiągnięcia polskiej hausanistyki nie mają także żadnego odzwierciedlenia w funkcjonowaniu polskich instytucji odpowiedzialnych za kontakty z Afryką. Absolwenci w podejmowanej po ukończeniu studiów pracy zawodowej nie mają okazji wykorzystać swojej wiedzy o języku i kulturze hausa i szybko zapominają o tym, czego się nauczyli na studiach. Wyjątkiem jest Jacek Wróblewski, misjonarz zgromadzenia Ojców Białych Misjonarzy Afryki, który pracuje na terenach, gdzie dominującą religią jest islam. Zob. S. Piłaszewicz, Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. 7 �130 Nina Pawlak Hausa w kontekście polskich kontaktów z Nigerią Bezpośrednie kontakty Polski z Nigerią, a więc także z hausa, rozwinęły się po roku 1960, jednak nie dostarczyły one okazji do umocnienia pozycji tego języka w Polsce. Znajomość hausa nie była zupełnie brana pod uwagę przy wyborze ambasadorów czy innych pracowników placówek dyplomatycznych w Nigerii. Przeświadczenie o znajomości języka angielskiego wystarczającej do reprezentowania polskiego rządu w kontaktach z rządem nigeryjskim i jego instytucjami było (i jest nadal) powszechne. W praktyce utrzymywanie bliższych relacji z Nigeryjczykami ograni­czało się do południa Nigerii, w tym głównie do kontaktów z przedstawicielami Ibo i Joruba, co sprawiało, że poza ich zasięgiem pozostawała Północ, mająca ogromny wpływ na aktualną sytuację społeczno-polityczną kraju. Z polskiej perspektywy Hausa sytuowani byli gdzieś poza granicą cywilizowanej Nigerii, a miarą takiej wiedzy jest pytanie, jakie zadał mi przedstawiciel polskiego rządu (jeszcze z poprzedniej epoki) w konsulacie w Kano: „Czy oni [Hausa] mają jakąś kulturę?”. Także polscy specjaliści pracujący w Nigerii, zwłaszcza wielka grupa polskich wykładowców na Uniwersytecie Ahmadu Bello w Zarii, rekrutowanych przez „Polservice” w latach siedemdziesiątych i na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, którzy przybliżyli Polsce Nigerię, nie poprawili w sposób istotny wizerunku hausa w polskiej przestrzeni komunikacyjnej. Specjaliści różnych zawodów podczas kilkuletnich (nieraz wieloletnich) pobytów spotykali się w różnych sytuacjach z nigeryjskimi kolegami, byli zapraszani na rodzinne uroczystości i oficjalne wydarzenia, nawiązywali też bliższe relacje osobiste. Doświadczenia te zostały utrwalone w czterech tomach pod wspólnym tytułem Polacy w Nigerii, wśród nich jest tom drugi, który otrzymał pod- �Hausa a sprawa polska... 131 tytuł Wspomnienia8. Specjaliści w swoich relacjach przekazali wiele językowych świadectw obecności hausa także poza terenem ojczystym w Nigerii, które odnosiły się do pozdrowień (barka, sannu), nazw produktów żywnościowych i potraw (naman shanu, fura da nono) czy fraz „rytualnych” o funkcji ekspresywnej (shi ke nan). Zapadły w pamięć, ponieważ były słyszane na co dzień. Pozostały we wspomnieniach, które można uznać za kapitał na odbudowanie relacji gospodarczych i kontaktów Polski z Nigerią. Ich efektem jest pozytywne postrzeganie Polski i Polaków w Nigerii, mające także wpływ na istotne zwiększenie liczby Nigeryjczyków w Polsce. Jednak to nie Hausańczycy zaczęli częściej przyjeżdżać do Polski, lecz przedstawiciele nigeryjskiego Południa, w tym Ibo, których diaspora europejska jest dziś najliczniejsza właśnie w Polsce. Ponieważ w przekazie medialnym dominuje patrzenie na Afrykę przez pryzmat państw, a nie grup etnicznych, Hausa są odbierani przede wszystkim jako Nigeryjczycy. Przypadki negatywnie ocenianej działalności Nigeryjczyków w Polsce rzutują także na negatywny wizerunek Hausa. Co znaczy Boko Haram po hausa? Zwiększenie zainteresowania, a nawet swoisty rozgłos uzyskał język hausa wraz z nagłaśnianymi przez media informacjami o działalności Boko Haram w Nigerii. Wprawdzie Maiduguri, miejsce powstania w 2002 r. tej organizacji terrorystycznej znajduje się poza terenami ojczystymi hausa, a założyciel (Ustaz Mohammed Yusuf) pochodził ze społeczności Kanuri, każdy przekaz o działaniach terrorystycznych dość jednoznacznie jest utożsamiany ze społecznością Hausa. Paradoksalnie etykieta języka Boko 8 Z. Łazowski (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. �132 Nina Pawlak Haram zwiększyła zainteresowanie samym językiem. Przemówienia przywódców (z których największy rozgłos zyskały kazania Abubakara Shekau) były wygłaszane właśnie w hausa. Pewne wieloznaczności w przekazie medialnym kreuje sama nazwa Boko haram, a zwłaszcza jej komponent leksykalny boko (drugi człon haram oznacza ‘wszystko, co jest niezgodne z muzułmańskim prawem i zasadami islamu’). Wśród licznych fraz uznawanych za odpowiedniki Boko haram są następujące: ‘Zachodnia edukacja jest zakazana’, ‘wszystko, co europejskie, jest zakazane (bo niezgodne z islamem)’, ‘Książki to grzech’, ‘Zakazać zachodniej oświaty’, ‘Nowoczesne wychowanie to grzech’ i in. Znaczenie wyrazu boko jest uznawane za semantyczne rozszerzenie angielskiego zapożyczenia o podstawowym znaczeniu ‘książka’ (ang. book). Tymczasem słowniki uznają wyraz boko za rodzimy o znaczeniu ‘oszustwo, fałszywka, nieautentyczny produkt’ i zdaniem Paula Newmana9 ewolucja treści tego wyrazu ma takie podstawy. Za „podrobiony”, czyli nieautentyczny, uznany został w pierwszym rzędzie alfabet łaciński, zaadaptowany na początku XX wieku do zapisu języka hausa, który miał już wówczas ugruntowaną własną tradycję zapisu alfabetem arabskim (ajami). Ponieważ szkoły, które zaczęły funkcjonować w czasach brytyjskiej administracji kolonialnej, stosowały wyłącznie zapis alfabetem łacińskim (także w nauczaniu innych przedmiotów), semantyczne rozszerzenie boko do znaczenia ‘zachodnia edukacja’ stało się oczywiste, ale w tym znaczeniu wyraz pojawia się tylko w złożeniach, np. makarantar boko – ‘szkoła typu europejskiego’, karatun boko – ‘edukacja typu europejskiego’. Zasadne skojarzenie wyrazu boko z zachodnią edukacją we frazie Boko haram jest 9 P. Newman, The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-ofHausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). �Hausa a sprawa polska... 133 propozycją figuratywną, której treść może być rozpatrywana odmiennie w zależności od uwzględnienia w niej kontekstu rodzimego lub wpływów obcych. Współpraca hausanistyki polskiej i nigeryjskiej Dynamiczny rozwój polskiej hausanistyki rozpoczął się w latach 80. ubiegłego wieku, gdy polski specjalista, prof. Stanisław Piłaszewicz podjął pracę w charakterze wykładowcy języka i kultury hausa na Uniwersytecie w Maiduguri, a polscy studenci hausanistyki wyjechali na staż językowy na Uniwersytet Ahmadu Bello w Zarii10, wypełniając w ten sposób zapis polsko-nigeryjskiej umowy międzyrządowej o wymianie studentów i pracowników uczelni obu krajów. W 1986 roku Uniwersytet Warszawski wizytował prof. M. K. M. Galadanci, hausanista rangi międzynarodowej i ówczesny rektor (Vice-Chancellor) Uniwersytetu Bayero w Kano. Podczas tej wizyty zostało podpisane porozumienie o współpracy między uczelniami. Współpraca, zapisana w formie bardziej listu intencyjnego niż konkretnych zobowiązań, zaczęła się dynamicznie rozwijać i po roku 2000 obejmowała już nie tylko wzajemne wizyty pracowników i studentów, ale także wspólne konferencje, publikacje, uczestnictwo w rozwijaniu kadry naukowej z głosem opiniującym w procedurach awansu naukowego11. Obok celów akademickich współpraca ta miała jeszcze jeden wymiar, odnoszący się do zbudowania relacji partnerskich, które zdały egzamin Doświadczenia akademickie i kontakty kulturowe grupy przebywającej w roku 1985 w Zarii zostały opisane w tomie Wspomnienia w artykule Niny Pawlak pt. „Uczyć się hausa w Nigerii” (Łazowski, op. cit., s. 124–136). 11 O szczegółach niektórych przedsięwzięć zob. N. Pawlak, Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. 10 �134 Nina Pawlak w czasach kryzysu zaufania do nigeryjskich instytucji i negatywnego wizerunku Nigeryjczyków popadających w konflikt z prawem polskim i międzynarodowym. Wszelkie kontakty bezpośrednie inicjowane w ramach porozumienia z nigeryjskimi partnerami miały rekomendację nigeryjskich „strażników” umowy międzyuczelnianej, nawet wówczas, gdy te kontakty wykraczały poza uczelnię, z którą umowa była podpisana. Rekomendacje te oznaczały, że kandydaci ubiegający się o studia doktoranckie w Polsce, o krótki staż naukowy czy nawet przyjazd na konferencję przybywają do Polski w celach akademickich i mają motywację, by uczynić ten wyjazd trampoliną do rozwijania własnej kariery w Nigerii. Dwa doktoraty hausanistyczne w Uniwersytecie Warszawskim12 i poddawana aktualnie procedurze obrony dysertacja Jibrila Shu’aibu Adamu są przede wszystkim wyrazem osiągnięć polskiej hausanistyki, które jednocześnie służą wspieraniu rozwoju hausanistyki nigeryjskiej w jej rodzimym środowisku13. Wkład polskiej afrykanistyki w rozwój kadr stanowiących zaplecze intelektualne rozwijającej się Nigerii14 i decydujących o jej przyszłym rozwoju może być także zinterpretowany w kategoriach współpracy rozwojowej, choć ten rodzaj aktywności nie był dotychczas 12 H. M. Yakasai, Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006; I. Y. Chamo, The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. 13 Także staże badawcze na Uniwersytecie Warszawskim Yakubu Azarego (2008) z BUK i Abubakara Zarii Ibrahima z ABU Zaria (2016) przyspieszyły prace nad doktoratami, przygotowywanymi pod kierunkiem nigeryjskich promotorów i umożliwiły przygotowanie prac, które zyskały pozytywną opinię recenzentów, a ich autorom pozwoliły rozwijać dalszą karierę akademicką w rodzimym ośrodku akademickim. 14 Liczne funkcje akademickie absolwenta polskiej uczelni, profesora Hafizu Miku Yakasai (kierownika katedry, dziekana wydziału, prorektora) służą upowszechnianiu współpracy akademickiej także poza hausanistyką. �Hausa a sprawa polska... 135 brany pod uwagę w programach pomocowych. Rozwijanie rodzimych filologii w krajach, w których używane są języki afrykańskie o dużej tradycji akademickiej w Europie, angażuje liczne kadry absolwentów rodzimych uczelni, którzy widzą swoją przyszłość we własnym kraju. Odpowiedź ze strony krajów rozwiniętych na problem ubóstwa i braku wykształcenia może więc dotyczyć także obszarów, które rozwijają się na gruncie wiedzy o własnych językach i kulturach. Doświadczenia hausanistyki pokazują, że są to najszybciej rozwijające się kierunki akademickie15, które kształcą kadry nawiązujące dialog z badaczami z całego świata, są kuźnią elit intelektualnych i politycznych we własnym kraju. Bibliografia Boniewicz A., Wszystko i nic o Afryce? Refleksje dotyczące sposobu prowadzenia studiów w Zakładzie Języków i Kultur Afryki Uniwersytetu Warszawskiego, „Afryka” 2001, t. 13, s. 90–96. Chamo I. Y., The Changing Code of Communication in Hausa Films, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2012. Łazowski Z. (red.), Polacy w Nigerii, t. 2, Wspomnienia, Warszawa 1998. Mantel-Niećko J., Jaka dziś powinna być rola afrykanistyki?, „Afryka” 1995, t. 2, s. 5–13. Newman P., The Etymology of Hausa boko, publikacja internetowa (2013), http://www.megatchad.net/publications/Newman-2013-Etymology-of-Hausa-boko.pdf (dostęp: 25.10.2017). 15 O dorobku hausanistyki nigeryjskiej zob. H. M. Yakasai, A. Mu’azu, Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. RubinkowskaAnioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. �136 Nina Pawlak Pawlak N., Samotny wojownik czy specjalista do wynajęcia?, „AFRYKA. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego” 2000/2001, t. 12, s. 83–87. Pawlak N., Most polsko-afrykański na Uniwersytecie Warszawskim, „Kwartalnik UW” 2005, nr 4, z. 25, s. 31–34. Piłaszewicz S., Afrykanistyka, w: Maciej Popko (red.), 75 lat Instytutu Orientalistycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, s. 23–36. Vorbrich R., Polskie badania afrykanistyczne z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, „Afryka” 2000, nr 11, s. 74–81. Yakasai H. M., Mu’azu A., Hausa studies in the 21st century: prospects and challenges, w: N. Pawlak, H. Rubinkowska-Anioł, I. Will (eds.), African studies. Forging new perspectives and directions, Warszawa 2016, s. 31–52. Yakasai H. M., Hausa Reduplication in the Process of Grammaticalization and Lexicalization, praca doktorska, Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2006. Hausa and the Polish question. From Orchideenfach to development cooperation Summary The paper aims at interpreting achievements of the African Studies relating to languages and cultures in Poland in terms of the Polish national interests that this academic field has not been previously identified with. The history of Hausa studies in Poland is currently being evaluated through its membership in the international society of Africanists dealing with African languages, Chadic in particular. Official contacts between Poland and West African countries (especially with Nigeria) do not include the status of the language in these countries, the knowledge of the Hausa language and culture among the graduate students of the African studies program in Poland is not considered, neither. Moreover, some factors (such as Boko Haram) create negative image of the Hausa society in our country. The paper shows, that some activities �Hausa a sprawa polska... 137 aimed at the development of academic cooperation within Hausa studies between the University of Warsaw and Bayero University, Kano implement broader goals that are consistent with the declarations of partnership by developed and developing countries that was signed by Poland. By supporting the development of Hausa studies in its native environment, Poland participates in educating people who will become intellectual base of the developing Nigeria and will determine directions of its future development. Key words: development cooperation, Nigeria, Hausa studies, the Hausa language ��JOANNA BAR STREFA SUDANU W BADANIACH JANA CZEKANOWSKIEGO (1908–1909) Wstęp Wiosną 1907 r. Jan Czekanowski rozpoczął prowadzenie badań terenowych w Afryce w ramach niemieckiej interdyscyplinarnej ekspedycji badawczej, zorganizowanej i poprowadzonej przez Adolfa Friedricha, księcia Meklemburgii. Głównym jej celem było systematyczne zbadanie północno-zachodnich terytoriów ówczesnej Niemieckiej Afryki Wschodniej, rowów środkowoafrykańskich położonych pomiędzy jeziorami Kiwu i Alberta oraz północno-wschodnich obszarów granicznych państwa Kongo. Prowadząc badania jako antropolog i etnolog wyprawy1, zebrał materiały, które stały się następnie podstawą pięciotomowej publikacji Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet2, integralnej części zbioru Dr hab. Joanna Bar – prof. UP, Instytut Politologii, Uniwersytet Pedagogiczny w Krakowie, historyk i politolog, główne kierunki badań: Afryka Wschodnia. Rozróżnienie to pojawia się w tym tekście zgodnie z nomenklaturą używaną przez J. Czekanowskiego. 2 J. Czekanowski, Forschungen im Nil-Kongo–Zwischengebiet, Leipzig 1911– 1927; szczegółowe informacje dotyczące poszczególnych tomów zostały zamieszczone w spisie bibliograficznym. 1 �140 Joanna Bar Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg3, złożonego z prac pozostałych członków ekspedycji: topografa, geologa, meteorologa, botanika i zoologa. Ze względu na późniejsze publikacje w języku polskim, w kręgu polskich afrykanistów najbardziej znane stały się wyniki badań prowadzonych w pierwszym roku pobytu w Afryce, w tym przede wszystkim w Rwandzie. Praktycznie nieznane są natomiast rezultaty prac kontynuowanych przez Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu od maja 1908 do kwietnia 1909 r. Prace te prowadzone były już samodzielnie po rozstaniu się z ekspedycją, która ze względu na problemy zdrowotne dwóch uczestników wróciła do Europy wiosną 1908 r., rok wcześniej niż pierwotnie zakładano. Z planów skrócenia trasy wyłamał się jedynie Czekanowski, który kontynuował badania w dorzeczu rzek Uele i Ituri, próbując określić kształt stosunków etnicznych i antropologicznych południowych rubieży Sudanu, przylegających od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga. Tematyka prowadzonych przez niego wówczas badań stała się przedmiotem niniejszej analizy. Publikacje Jana Czekanowskiego dotyczące badań przeprowadzonych w Afryce Jak wspomniano, ostateczne wyniki badań przeprowadzonych w Afryce Centralnej Jan Czekanowski opublikował w języku niemieckim w pięciotomowym dziele zatytułowanym Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet. Dwa pierwsze tomy tej publikacji 3 J. Czekanowski, Eg. F. Kirschstein, M. Weiss et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 141 (1917, 1924) zawierają tekstowy materiał etnologiczny, tomy trzeci i piąty (1911, 1927) materiał ilustracyjny – fotografie. W tomie czwartym (1922) zaprezentowana została część zebranych materiałów z dziedziny antropologii fizycznej, mianowicie obserwacje na osobnikach żywych4. Tom pierwszy zawiera wyniki badań przeprowadzonych na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego; rozdziały poświęcone organizacji badań ekspedycji, ogólnym informacjom o Międzyjezierzu i jego historii oraz 14 rozdziałów dotyczących Rwandy. Do tomu dołączony został suplement prezentujący materiały muzykologiczne. Tom liczy 412 stron tekstu i 14 stron zapisów nutowych, zawiera również 186 ilustracji oraz 4 tablice z wzorami ornamentów rękodzieła ruandyjskiego. Szeroko rozumianej strefy Sudanu dotyczy natomiast znaczna część rozdziałów tomu drugiego, na który składają się wyniki badań przeprowadzonych wśród 16 grup etnicznych zasiedlających północno-wschodnie obszary państwa Kongo, podsumowanie badań etnograficznych oraz aneks będący skrótowym opracowaniem badań lingwistycznych. Tom ten liczy łącznie 714 stron tekstu i 294 ilustracje. W obu tomach autor zastosował klasyczny dla badań etnologicznych schemat konstrukcji rozdziałów, w większości będących monografiami poszczególnych społeczności plemiennych. Rwandzie poświęcił jednakże aż 14 rozdziałów, szerzej potraktował również organizacje państwowe Azande i Mangbetu. Omówił zasiedlane terytorium, typy osadnictwa, kulturę materialną i duchową, zajęcia ludności, stosunki rodzinne i organizację społeczną. W przypadku społeczności o rozwiniętych strukturach 4 Druga część badań antropologicznych – materiały kraniologiczne – które pierwotnie miały być opublikowane w osobnym tomie Forschungen…, ukazały się jako artykuł Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki opublikowany w 1963 roku w „Przeglądzie Antropologicznym”. �142 Joanna Bar państwowych zamieścił także informacje historyczne, przechowywane w tradycji ustnej badanych ludów i pochodzące z innych źródeł. Mimo niewątpliwej wartości naukowej, żaden z tomów Forschungen… nigdy nie został przetłumaczony na język polski. W okresie międzywojennym w języku polskim ukazały się jedynie dwie relacje z badań etnologicznych przeprowadzonych w Afryce, mianowicie artykuł Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo opublikowany w 1910 r. na łamach „Rozpraw Wydziału Matematycznego-Przyrodniczego AU”5 oraz zaledwie dwunastostronicowy tekst Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907, 1908 i 1909, opublikowany w 1924 r. w „Przeglądzie Geograficznym”6. W 1961 roku na łamach „Przeglądu Socjologicznego” ukazało się jeszcze jedno cenne opracowanie naukowe, mianowicie czterdziestostronicowy artykuł zatytułowany Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza7. Dzięki niemu zagadnienie historii i organizacji państw pasterskich Międzyjezierza jako jedno z nielicznych doczekało się szczegółowego opracowania w języku polskim8. Wcześniej jeszcze, w 1958 r., ukazała się najbardziej znana polskim czytelnikom publikacja odnosząca się do badań prowadzonych przez Jana Czekanowskiego w Afryce. Był to fragment wspomnień zatytułowany W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wypra- 5 J. Czekanowski, Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. 6 J. Czekanowski, Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. 7 J. Czekanowski, Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. 8 Pełny wykaz prac J. Czekanowskiego dotyczących w całości Afryki i opublikowanych w języku polskim został zamieszczony w spisie bibliograficznym. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 143 wy do Afryki Środkowej9. Treść tego tomu powstała na bazie fragmentu dziennika prowadzonego przez polskiego badacza, obejmującego środkowy okres badań, prowadzonych od 1 grudnia 1907 do 24 marca 1908 r. na terenie Międzyjezierza Afrykańskiego i w dorzeczu rzeki Aruwimi. Publikacja ta nie zawarła w sobie jednak pełnej treści dziennika, który powstał podczas pobytu badacza w Afryce. Na przeszkodzie wydania całości wspomnień w języku polskim stanął wybuch II wojny światowej i jej skutki. W 1937 r. Jan Czekanowski otrzymał bowiem propozycję zredagowania i wydania skróconej polskiej wersji Dziennika. Planował wówczas wydanie łącznie trzech tomów, zatytułowanych odpowiednio: Do źródeł Nilu (t. 1), W głąb lasów Aruwimi (t. 2), Na rubieżach Sudanu (t. 3). Jedyny egzemplarz rękopisu pierwszego tomu, złożony do archiwum Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, uległ zniszczeniu podczas powstania warszawskiego. Dlatego też po wojnie, w 1958 r., została wydana niezniszczona, niegotowa w 1939 r. (i dlatego nieprzekazana do ministerstwa) druga część wspomnień – jako tom W głąb lasów Aruwimi… 10 W latach 1951–1954 Czekanowski pracował nad rekonstrukcją części pierwszej, która nie została wówczas sfinalizowana. Nigdy nie została także zredagowana trzecia część wspomnień. Oryginalny Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, pisany według wymagań organizatorów ekspedycji na bieżąco podczas wyprawy, nie został opublikowany do dnia dzisiejszego, choć zachowały się w bardzo dobrym stanie dwa niemal pełne komplety tekstów napisanych w przeważającej części w języku niemieckim (fragmen9 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki Środkowej, Wrocław 1958. 10 J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi..., op. cit., s. 31. �144 Joanna Bar ty także po francusku, polsku i w językach lokalnych). Ten obszerny zbiór liczy 11 zeszytów i 1 teczkę o łącznej ilości 1187 kart. Egzemplarz należący do Anny Czekanowskiej-Kuklińskiej, córki badacza, obecnie jest przechowywany jako jej depozyt w Gabinecie Rękopisów Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie11. W 2014 r. nakładem Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego opublikowany został fragment pierwszej części Dziennika wyprawy, odtworzony przez Jana Czekanowskiego w latach 1951– 1954, przygotowany do druku na podstawie maszynopisu autora. Tekst, oprócz rozdziałów o charakterze biograficznym i dotyczących przygotowań do wyprawy, prezentuje poszczególne etapy pierwszych miesięcy podróży: morskiej, a następnie realizowanej koleją z Mombasy do Port Florence, ówczesnej stacji końcowej kolei kenijsko-ugandyjskiej oraz parowcem przez Jezioro Wiktorii do Bukoby, dokąd członkowie ekspedycji dotarli 9 czerwca 1907 r. Rok później, w 42. numerze czasopisma „Afryka” z 2015 r., został opublikowany artykuł napisany na podstawie rękopisu Dziennika wyprawy, będący próbą rekonstrukcji kolejnego etapu badań Jana Czekanowskiego prowadzonych pomiędzy czerwcem a listopadem 1907 r. Głównym celem tej publikacji była próba połączenia wydarzeń opisanych przez Jana Czekanowskiego na kartach Dziennika podróży afrykańskiej (do 9 czerwca 1907 r.) i tomu W głąb lasów Aruwimi (od 1 grudnia 1907 do 24 marca W latach 2003–2004 w ramach grantu przyznanego przez KBN Wydawnictwu Towarzystwa Naukowego KUL sporządzono transkrypcję tego zbioru oraz wprowadzono jego treść do plików komputerowych. Podjęte wówczas prace są prowadzone również obecnie. Starania o pozyskanie środków na przygotowywanie rękopisów do druku i wydanie ich w językach oryginału zakończyły się sukcesem w 2017 r., pozytywną oceną projektu w ramach programu „Uniwersalia” 2.1 NPRH. Projekt ten jest obecnie realizowany. 11 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 145 1908 r.)12. Po sfinalizowaniu tej publikacji do odtworzenia pozostał jeszcze ostatni etap podróży, pokrywający się chronologicznie z planowanym, a nigdy nieukończonym tomem Na rubieżach Sudanu. Cel ten został zrealizowany w artykule opublikowanym w 44. numerze czasopisma „Afryka” z 2016 r., dotyczącym ostatniego, samodzielnie realizowanego etapu badań, prowadzonych w dorzeczach Uele i Ituri, w okresie pomiędzy 1 kwietnia 1908 a 1 kwietnia 1909 r.13 We wspomnianych powyżej trzech publikacjach, powstałych na bazie oryginalnego Dziennika wyprawy, przedmiotem analizy były przede wszystkim informacje dotyczące przebiegu podróży oraz zastanych realiów społeczno-politycznych. Podsumowania i wnioski naukowe z prowadzonych badań są natomiast dostępne w odnośnych tomach Forchungen…, a dla nieznających języka niemieckiego, w wydanych w Polsce wspomnianych opracowaniach Jana Czekanowskiego, niestety bardzo skromnych objętościowo14. Badania Jana Czekanowskiego na południowych rubieżach Sudanu – zasięg geograficzny Głównym celem naukowym analizowanego etapu podróży i prowadzonych wówczas badań było stworzenie mapy etnograficznej sawanny południowych rubieży Sudanu, przylegających J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec – listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. 13 J. Bar, Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. 14 Por. J. Bar, Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. 12 �146 Joanna Bar od północy do lasu dziewiczego dorzecza Konga15. Zdecydowana większość badań tego okresu realizowana była w granicach obecnej Demokratycznej Republiki Konga, z wyjątkiem odcinka powrotnego, prowadzącego przez terytoria współczesnej Ugandy i Sudanu Południowego. Czekanowski zostawił za sobą strefę lasów deszczowych wraz z wymarszem z posterunku Gumbari (5 maja 1908 r.). Stamtąd wyruszył w kierunku północno-wschodnim, by przez Vanker­ ckhovenville, Faradje i Aba 1 czerwca dotrzeć do osady Yei, stanowiącej najdalej na północny-wschód wysunięty punkt tego etapu podróży16. Mijane wioski zamieszkiwane były przez ludność plemion Azande, Logo, Avokaya i Kakwa. Ich głównym pożywieniem nie były już banany, które dominowały w pożywieniu plemion strefy leśnej, lecz proso i kukurydza. Osada Yei znajdowała się na terenie Enklawy Lado, położonej w zachodniej części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza17. Stamtąd Czekanowski wyruszył na zachód, w kierunku posterunku Dungu. Dotarł tam 14 lipca, konstatując, iż nazwa posterunku jest identyczna z nazwą rzeki, która niegdyś wyznaczała od strony południowej granicę terenów opanowanych przez Azande. Około dwudziestu lat przed podróżą Czekanowskiego, a więc w latach 90. XIX w., sięgnęli oni jednak również po część terenów należących do Logo, wypierając tych ostatnich w kierunku połuJ. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 18–19. Tekst Forschungen…, jako oficjalnie opublikowane podsumowanie wyników badań przeprowadzonych podczas ekspedycji, stanowi główne odniesienie w pisowni nazw etnicznych i geograficznych. 17 Enklawa Lado, położona w części dorzecza górnego Nilu na północ od jeziora Albert-Nyanza, od 1894 r. administrowana przez Państwo Niezależne, po śmierci Leopolda II miała wrócić w posiadanie anglo-egipskiego Sudanu. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 184, por. także Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). 15 16 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego Schematyczny plan podróży Jana Czekanowskiego 147 �148 Joanna Bar dniowym. Powszechnym językiem handlu i komunikacji tych terenów pozostawał bagala, którym porozumiewali się ludzie z różnych plemion18. Po opuszczeniu Dungu Czekanowski ruszył w kierunku posterunku Amadi, który stał się najdalej na zachód wysuniętym punktem jego podróży. Pobyt w Amadi zaowocował zestawieniem danych statystycznych dotyczących poszczególnych grup ludności z tego okręgu, znajdującego się na styku obszarów zasiedlonych przez plemiona Abarambo, Madyo i Azande. Opuściwszy stację, badacz ruszył na południowy wschód, w kierunku posterunku Poko, wędrując terenami zasiedlonymi przez Abarambo i pozostającymi pod silnym wpływem kulturowym Mangbetu. 12 września Czekanowski przybył do Nala, 29 września wrócił do Gumbari, zamykając zarazem pętlę ponadczteromiesięcznego okresu podróży. Kolejne jej etapy (Entebbe, Kampala, Hoima) wiązały się już z powrotem do Europy. Z map dołączonych do pierwszego tomu Forschungen…19 wiemy, że podróż do Entebbe wiodła przez Irumu, Fort Portal i Bukobę, a następnie wodami Jeziora Wiktorii. Z osady Mahagi położonej nad jeziorem Alberta podróż kontynuowana była drogą wodną, wodami Nilu, aż do Nimule, do którego Czekanowski dotarł 15 marca 1909 r. Ostatni etap samodzielnie zorganizowanej podróży trwał dwa tygodnie i realizowany był lądem. Zakończył się 1 kwietnia wraz z zaokrętowaniem się na statek rejsowy w Gondokoro nad Nilem. „W Uele analogiczną pozycję [do kishuaheli – przyp. J. B.] zdobył sobie język bangala, wprowadzony przez administrację Państwa Niezależnego, która tam posunęła się z obszaru opanowanego przez język bangala nad rzeką Kongo”, por. J. Czekanowski, W głąb lasów Aruwimi…, op. cit., s. 367. 19 J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 1, s. 7. 18 �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 149 Mapa etniczna Mając na uwadze podział etniczny międzyrzecza Nilu i Konga, Czekanowski stwierdził, że obszar ten, ujęty jako całość, dzieli się pod względem geograficznym na cztery prowincje odpowiadające w dużym przybliżeniu również etnicznemu i antropologicznemu zróżnicowaniu mieszkańców: Międzyjezierze, obszary dżungli basenu Konga, sawanny basenu Uele oraz stepy górnego Nilu (Bahr-el-Gebel). Dwie ostatnie dotyczą szeroko rozumianej strefy Sudanu. Według Jana Czekanowskiego dla ukształtowania stosunków etnicznych obszarów sawanny położonych na północ od strefy dżungli decydujące znaczenie miała ekspansja ludów Azande i Abandja. Spowodowała ona rozproszenie autochtonów basenu Uele, ich dyslokację w kierunku wschodnim oraz w większości ich asymilację. Rdzenna ludność basenu Uele przed pojawieniem się Azande należała do grupy plemion Mundu na wschodzie, na zachodzie zaś do wzajemnie spokrewnionych plemion Abarambo i Bomu. Napór skierowany wzdłuż Uele ku wschodowi spowodował ich znaczne przesunięcie, przy czym ucierpiały również bardziej na północ położone plemiona Ababua. W konsekwencji plemiona te pojawiły się w basenie Bili20. Podsumowując wyniki badań prowadzonych na południowych rubieżach Sudanu, Czekanowski zwrócił uwagę na potrzebę klasyfikacji występujących na badanym obszarze licznych plemion oraz konieczność rozgraniczenia obszarów zamieszkiwanych przez ludy Bantu i ludy sudańskie. Podstawą informacji zawartych w tym rozdziale stały się odnośne rozdziały Forschungen…; J. Czekanowski, Forschungen…, op. cit., t. 2, s. 21–237. 20 �150 Joanna Bar Sawanny, rozciągające się na północ od lasów pierwotnych, zamieszkiwane były w przeważającej większości przez plemiona sudańskie, noszące wyraźne ślady wpływów północno-wschodnich. Do grupy tej zaliczeni zostali Azande oraz plemiona grup Mundu i Abarambo. Azande, którzy swym przybyciem silnie przeobrazili mapę etnograficzną basenu Uele, zasiedlili poza wielkimi obszarami na północy Uele również liczne pasy ziemi na południu i północy sawanny. Czekanowski wymienił opanowane przez nich pojedyncze wsie oraz rozległe obszary w basenach Chinko i Bahrel-Ghasal. Azande centralni, południowi i wschodni rządzeni byli przez ród Avungura, zaś zachodni przez ród Abandja. Na wszystkich obszarach podbitych przez Azande pozostawały liczne warstwy ludności autochtonicznej, podlegającej szybkiej asymilacji. Do grupy Mundu Czekanowski zaliczył plemiona: Mundu, Bere-Bangba, Mayogu i Mangbele, określając zarazem szczegółowo ich siedziby. Peryferyjne położenie plemion grupy Mundu na obrzeżach strefy ekspansji Azande i ich powinowactwo z plemionami Ubangi posłużyły Czekanowskiemu za dowód, że byli oni rzeczywistymi autochtonami basenu Uele, którzy zostali przesunięci daleko na wschód i południe w stosunkowo niezbyt odległej przeszłości. Abarambo, włącznie ze spokrewnionymi z nimi blisko plemionami Duga, Pambia i Akare, Czekanowski wymienił jako następną grupę, do której postulował zaliczenie również plemion Abiri i Angadi. Plemiona te uważał za autochtonów obszarów basenu północnej Uele, którzy utrzymali się w pasie granicznym między obszarami zasiedlonymi przez centralnych Azande i Abandja. Abarambo mieli przywędrować z leżących na zachodzie ziem położonych na obszarze między rzekami Uele i Bomokandi. Jedna ich podgrupa miała przekroczyć Bomokandi, zaś plemiona Duga, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 151 luźno spokrewnione z pozostałymi Abarambo, zawędrowały dalej, na prawy brzeg Uele. Czekanowski stwierdził, iż obszar górnego Nilu pod względem etnicznym wyodrębniony był bardzo wyraźnie. Do ludności zamieszkującej badane przez siebie obszary górnego Nilu Czekanowski zaliczył Niloto-Chamitów w centrum, plemiona Shilluk na wschodzie oraz plemiona Madi na południu i zachodzie. W kierunku północno-wschodnim od ziem tych ostatnich miał się rozciągać obszar zamieszkiwany przez plemiona Mittu. Plemiona należące do grupy Madi, które według Czekanowskiego miały wykazywać powinowactwo z grupą Momvu, zamieszkiwały wschodnie brzegi basenu Uele, sięgając na południu aż w pobliże południowego brzegu Jeziora Alberta, a na wschodzie poza dolinę Nilu. Wkroczenie wypartych przez Azande Mundu podzieliło obszar plemion Madi na dwie części: w północnej, w basenie Yei, osiąść mieli Moru i Avokaya-Oisila, zaś część południowa była zamieszkiwana przez plemiona: Avokaya-Oigiga, Logo, Lugware, Kaliko, Nil-Madi i Lendu. Północno-zachodni, luźno spokrewnieni sąsiedzi plemion grupy Madi – plemiona Mittu i Baka – osiedli między rzekami Jaro, Meridi, Issu a wododziałem Uele. Także oni mieli ucierpieć wskutek pojawienia się Azande, tworząc wówczas na południu swej strefy osiedlenia małe, rozproszone wyspy. Grupa plemion Shilluk zasiedliła rozległe tereny na wschód od ziem Madi, częściowo na prawym brzegu Nilu Wiktorii. Czekanowski zaliczył do nich, poza plemionami Gang (Acholo lub właściwi Shuli), również plemiona Lur, Ja-Luo, Shifalu, Berri i Lango – na wschodzie, plemiona Shilluk – osiadłe na północy oraz plemiona Belanda, Dyur i Dembo – na północnym zachodzie. Zachodnia grupa Niloto-Chamitów obejmowała plemiona Bari, Kakwa, Fadjulu, Yambara, Liggi i Kuku, zaś Latuka zostali przez Czekanowskiego zaliczeni do grupy wschodniej. Badacz zaznaczył �152 Joanna Bar również, że Niloto-Chamici, jako Chamici, nie należą do plemion sudańskich. Ich siedziby wsunęły się jednak na zachód od Nilu klinem w obszar zamieszkiwany przez plemiona Madi i przez to stali się oni istotnym czynnikiem w ukształtowaniu się etnicznych stosunków wschodniej części międzyrzecza Nilu i Kongo. Podejmując temat podziału języków sudańskich, Czekanowski stwierdził, że choć wydzielenie oddzielnego kompleksu języków sudańskich nie przedstawiało trudności, to ocena ich wzajemnych relacji, ze względu na zróżnicowanie pojedynczych grup, nie była łatwa21. Zamieszczone na pięciu stronach Forschungen… porównanie liczebników poszczególnych plemion sudańskich pozwoliło Czekanowskiemu stwierdzić, że plemiona Momvu, Lendu i Madi prawdopodobnie w przeszłości tworzyły większą całość. Czas tej wspólnoty miał nastąpić po okresie ściślejszego współżycia Lendu z plemionami Momvu. Dopiero później Lendu weszli w bliższy związek z wyodrębnionymi plemionami Madi, zaś stosunki z plemionami Momvu rozluźniły się. Brak zwyczaju wybijania dolnych siekaczy u Lendu, w przeciwieństwie do plemion Madi, stanowić mógł ślad tych czasów. Języki plemion Abarambo i Madyo oraz języki Azande i grupy Mangbetu były pozostałością najmłodszych przesunięć etnicznych. Wypowiadając się na temat języków plemion Abarambo i Madyo, Czekanowski podkreślił, że mimo różnych postaci liczby mnogiej, posiadały te same liczebniki 2 i 3. Plemiona Mangbetu i Azande charakteryzowały się z kolei odmiennymi formami tworzenia liczby mnogiej i z pewnością nie były wzajemnie spokrewnione, będąc sobie obce również pod względem innych dziedzin kultury. W przeciwieństwie jednak do zupełnie odizolowanych Mangbetu, Czekanowski dostrzegał pewne podobieństwa Azande i Aba21 Ibidem, s. 575 i nast. �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 153 rambo, nieznajdujące jednak swego potwierdzenia w sposobie tworzenia liczebników. W badanych językach sudańskich Czekanowski skonstatował skutki postępującego zróżnicowania pierwotnej całości, której późniejsze podgrupy weszły w różnorodne stosunki wzajemne. Ze względu na wspólne liczebniki niższe Czekanowski przypuszczał, że grupy językowe Mundu, Bwaka, Banda i Sango wcześniej tworzyły pod względem językowym jedność wyższego rzędu. Późniejsze wpływy tych czterech grup sięgały nie tylko na obszary pozostałych, pierwotnie z nimi spokrewnionych plemion, lecz także sąsiednich plemion Bantu – Mabudu, Mabali, Balika i Babira. Podobne procesy zostały stwierdzone u plemion Madi i Momvu. Tam na okres starszej wspólnoty nałożyło się intensywne współżycie plemion Momvu i Lendu, zastąpione później związkami Lendu z plemionami Madi, widoczne w kulturze materialnej tych plemion jeszcze w czasie pobytu Czekanowskiego. Niejasne pozostały związki Madyo i Abarambo z plemionami Bwaka i Banda, mimo zgodności występujących w niższych liczebnikach. Ze względu na różnice w gramatyce języków plemion powyższe zgodności zostały jednak uznane za zapożyczenia. W przypadku kultury materialnej poszczególnych plemion nie sposób w ograniczonym objętościowo artykule zaprezentować bogactwa treści opracowania Czekanowskiego. W największym skrócie warto jednak przypomnieć, że według ówczesnych dyfuzjonistów na obszarze międzyrzecza Nilu i Kongo stykały się ze sobą kultura zachodnioafrykańska ze wschodnioafrykańską oraz sudańska. Rozgraniczenie obszarów poszczególnych kultur napotykało jednak na wielkie trudności, zwłaszcza przy próbie klasyfikacji pojedynczych zjawisk kulturowych. Trudności te – według Czekanowskiego – wynikały z faktu, że różne kategorie wytworów ludzkiej działalności rozprzestrzeniały się drogą zapożyczeń z roz- �154 Joanna Bar maitą prędkością. Ze względu na kształt budynków mieszkalnych Czekanowski wydzielił na obszarze badań ekspedycji trzy prowincje. Stanowić je miały: obszar zachodnioafrykańskich chat ze szczytowym dachem, obszar chat ulowych Międzyjezierza oraz obszar okrągłych chat sudańskich z dachem stożkowym. Sawanny południowego Sudanu były krainą występowania odzieży ze skóry, która zastępowała tam materiały wyrabiane z kory drzew, powszechne na obszarach lasów deszczowych. Warto zwrócić uwagę na fakt, iż obserwacje poczynione podczas podróży poświadczały na interesujących nas terenach sudańskich sawann wzrost wpływów europejskich, silniejszych niż w Rwandzie i w strefie dżungli, zauważalnych zarówno w nowej modzie na budowę przez starostów domów na wzór europejski, jak i w zwiększającym się udziale w handlu lokalnym towarów europejskich. Nic w tym dziwnego, gdyż na tych terenach „misja cywilizacyjna” białych zaczęła być realizowana wcześniej niż na niektórych obszarach Międzyjezierza, np. w Rwandzie. Jednocześnie jednak to właśnie w dorzeczu Uele Czekanowski podróżował po obszarach, na których kultura i obyczaje mieszkańców najbardziej odbiegały od norm i obyczajów akceptowanych przez Europejczyków (kanibalizm). Historia, organizacje państwowe i struktura społeczna W zakresie stosunków społecznych głównym podmiotem badań były sudańskie państewka plemienne, oparte na niezwykłym ustroju feudalnym, którego podstawę stanowiło oddawanie kobiet w lenno. Ówczesne objęcie tych obszarów administracją Niezależnego Państwa Kongo doprowadziło do pewnej stabilizacji i zabezpieczyło ludność przed najazdami Arabów. Tym samym doszło �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 155 do zatrzymania plemion sudańskich uchodzących ku południowi, gdzie powodowały niemniejsze spustoszenia od wypraw Arabów. Monografia Azande, najobszerniej opracowana, zajmuje 90 stron druku tomu drugiego Forschungen…, zatytułowanego Etnographie Uele/Ituri/Nil Länder, na których traktuje o wszystkich niemalże dziedzinach życia tego społeczeństwa plemiennego, obrazując także całokształt życia społecznego: wewnętrzną organizację plemion, wzajemne stosunki między przedstawicielami poszczególnych szczebli drabiny feudalnej państwa, ówczesne związki i wpływy władzy belgijskiej. Omawia również życie rodzinne członków wieloplemiennego społeczeństwa. Podrozdział Klan wzbogacony został dwustronicową tabelą zawierającą wynotowany przez badacza spis 86 klanów Azande, wraz z informacjami o obszarach występowania i przynależnych tym klanom totemach22. Tytuły podrozdziałów świadczą o tym, jak głęboko udało się Czekanowskiemu przeniknąć tajemnice historii Azande, choć w sposób typowy dla afrykańskich społeczeństw niepiśmiennych ograniczała się ona jedynie do dziejów dynastii. Historia bowiem tego ludu to historia podboju prowadzonego przez wybitnych przywódców dwóch panujących rodów: Avungura i Abandja. Kolejne etapy opanowywania basenu Uele związane były z imionami wybitnych wojowników. Sporym osiągnięciem Czekanowskiego stało się również stworzenie mapy etnograficznej plemion zamieszkujących tereny basenu Uele przed podbojem Azande oraz opis procesu asymilacji klanów, które w całości stawały się następnie tworzywem późniejszego narodu Azande. Ze względu na obszar, na którym Czekanowski mógł prowadzić swe badania, większy nacisk położony został na dzieje Avungura – rodu panującego we wschodniej części państwa Azande. Owo22 Ibidem, s. 21–109. �156 Joanna Bar cem przeprowadzonych badań, oprócz dokładnego opracowania tekstowego (podrozdziały 2–8, łącznie 17 stron druku), stał się 7-stronicowy ciąg tabel genealogicznych, rozbudowany w kierunku potomków dwóch najwybitniejszych – co w owych czasach znaczyło tych, którzy przeżyli bratobójcze walki o władzę – członków dynastii: Mabenge i Tombo. Badania nad historią podboju i powstania państwa Azande polski uczony uzupełnił bliższymi w czasie informacjami o najazdach i pacyfikacji ze strony posuwających się od północy Arabów nubijskich. Opisał ponadto okres rozciągnięcia się na te tereny administracji europejskiej, która okazała się siłą stabilizującą w walce zarówno z agresorami z północy, jak i z muzułmańskimi handlarzami kości słoniowej i niewolników znad Aruwimi. W tekście zamieszczono również nieco krótszą historię rodu Abandja, władającego na zachodzie podbitych terenów, także zaopatrzoną w tablicę genealogiczną Wedle ustaleń Czekanowskiego współczesne jego badaniom stosunki etniczne panujące na północnych kresach dżungli basenu Kongo przyjęły swą ówczesną postać pod wpływem wydarzeń drugiej połowy XVIII i całego XIX wieku. Wówczas to Azande zmiażdżyli w potężnej ekspansji terytoria osiadłych tam ludów. Zetknąwszy się z Mangbetu posuwającymi się jednocześnie w kierunku północno-wschodnim znad Aruwimi, spowodowali cały szereg migracji, których skutek był odczuwany na terenach całego międzyrzecza Nilu i Konga, a nawet poza jego granicami. Sudańscy Azande stworzyli według Czekanowskiego najpotężniejszą społeczność północno-wschodniej części basenu Kongo. Ich liczba miała sięgać 600 tysięcy osób, łącznie jednak z niezasymilowanymi do końca członkami podbitych plemion, stanowiącymi często ponad 3/4 ludności państwa. Przy braku dokładnych danych, opierając się jedynie na własnych spostrzeżeniach oraz na szacunkach rozwijającej się dopiero belgijskiej administracji, �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 157 Czekanowski przyjął powyższe dane, określając gęstość zaludnienia na 5–7 mieszkańców na kilometr kwadratowy, w zależności od badanych okręgów. Obszar zajmowany przez Azande określił badacz granicami rzek: Uele na południu i Meridi i Yei na wschodzie, przy pominięciu wielkich enklaw Azande znajdujących się w basenach Likati, Bima i Bomokandi. Ujmując te granice na mniejszym poziomie szczegółowości – w północnej części basenu Kongo oraz części Bahr-el-Ghazal. Społeczeństwo Azande pod względem zajmowanego terytorium podzielone zostało przez badacza na trzy wielkie grupy: Makrakra, Abandja oraz Azande właściwych. Każda z tych grup została dokładnie scharakteryzowana w stosunku do zajmowanych siedzib. Charakterystyka ta pozwoliła badaczowi na określenie pierwotnych – wschodnich i wtórnych – południowych kierunków dziewiętnastowiecznej ekspansji. Azande wschodni rządzeni byli przez ród Avungura. Wewnętrzne pokrewieństwo panujących nadawać miało społeczności pozór jednolitej organizacji państwowej Badania nad instytucją klanu prowadzone na terenach Azande wykazały, że klan (tunga) w większości przypadków był egzogamiczny. Wyjątek stanowiło kilka klanów Azande, w tym rządzący klan Avungura, w których zachowywana była endogamia. Klany Azande posiadały swoje totemy. Przedmiotami czci były zwierzęta oraz pewne zjawiska przyrody, jak np. błyskawice, ujmowane zoomorficznie. Z totemami wiązano tabu niezabijania i niespożywania, jasno określając stosunki między członkami klanu, a ich totemami. Azande po śmierci zmieniali się w zwierzę totemiczne, a więc zakaz ich spożywania wiązał się z szacunkiem dla przodków: nie było bowiem wiadomo, kto może tkwić w napotkanym zwierzęciu. Pewna liczba klanów tworzyła związek wyższego rzędu, plemię, a nawet organizację ponadplemienną. �158 Joanna Bar Jak stwierdził Czekanowski, na badanych przez niego obszarach plemiona posiadały własny język, samookreślającą nazwę oraz w różnym stopniu rozwinięte poczucie solidarności. Ta ostatnia cecha, wysoko rozwinięta w społeczeństwie Azande, wraz z istnieniem własnej dynastii pozwoliła mówić w tym przypadku o społeczności na kształt państwowej. Wyższe formy organizacji państwowej występowały jedynie w dwu częściach międzyrzecza Nilu i Kongo: w Międzyjezierzu Afrykańskim oraz właśnie na sawannach na północ od lasów dziewiczych, gdzie Czekanowski stwierdził istnienie formacji parapaństwowych szczepów Azande, Mangbetu i Madjagga. Na obszarach, gdzie liczne klany połączyły się w większe jednostki państwowe, podbici byli rządzeni albo przez pojedyncze klany, albo przez związki wyższego rzędu, które jednak również składały się z grupy klanów zdominowanych przez pojedyncze rody. Pierwszy z tych dwóch przypadków Czekanowski obserwował właśnie na obszarach sawann, m.in. u Azande. W Międzyjezierzu Afrykańskim istniały natomiast stosunki drugiego typu. Tam nawarstwiały się już nie klany, lecz kompleksy klanów (jak na przykład Bahima w Nkole z panującym zarówno w Nkole, jak i w południowo-wschodnich krajach sąsiednich rodem Bahinda). Jak sądził Czekanowski, bez wątpienia właśnie ta różnica wyjaśniać miała wysoki stopień stabilizacji długowiecznych państw Międzyjezierza i krótkotrwałych, słabych i rozpadających się struktur państwowych obszarów sawanny. Niski poziom ekskluzywizmu, idący w parze z olbrzymią siłą asymilacyjną Azande, pozwoliły im stworzyć w krótkim czasie bardzo silny sojusz etniczny, lecz stały się przeszkodą w rozwinięciu rygorystycznego, stabilnego i, co najważniejsze, trwałego organizmu państwowego. Nie pozwoliło to bowiem warstwie panującej skutecznie oddzielić się od poddanych. Konsekwencją tego miał być właśnie niezmiernie szybki rozkład organizacji państwowej na zdobytych �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 159 przez nich olbrzymich terenach, jeszcze przed pojawieniem się Arabów i Europejczyków. Wartość naukowa badań Jana Czekanowskiego w opinii późniejszych badaczy Nie ulega wątpliwości, iż ocena wartości afrykańskich badań Czekanowskiego wiąże się ze stopniem wykorzystania jego prac w dalszych eksploracjach tego kontynentu. Jako jeden z pierwszych badania J. Czekanowskiego dotyczące Azande wykorzystał Georg Schweinfurth, który w trzecim, poszerzonym wydaniu swej pracy Im Herzem von Afrika23 powołuje się na publikację Etnographie des Nil – Kongo Zwischengebiets, która ukazała się w czasopiśmie „Petermanns Mitteilungen” w 1912 roku24. Nazwisko Czekanowskiego pojawia się w pracy Schweinfurtha czterokrotnie, w przypisach. Przytaczane są opinie polskiego badacza na temat przynależności plemion Madi, Mayogu i A-Sandeh (Niamniam, Azande) oraz informacje na temat ich rozprzestrzenienia. Źródłem była tu mapa ludności tamtych obszarów, jaką Czekanowski dołączył do wspomnianej publikacji z 1912 r. G. Schweinfurth pozytywnie ocenił wykorzystane informacje jako pokrywające się zupełnie z jego własnymi obserwacjami, podkreślając zwłaszcza szczegółowość opublikowanej mapy etnicznego rozmieszczenia ludności. Niemiecki badacz nie mógł się wtedy powoływać jeszcze na wydany dopiero w 1924 roku tom Forschungen…, dotyczący omawianych obszarów. G. Schweinfurth, Im Herzen von Afrika, Leipzig 1918. J. Czekanowski, Ethnographie des Nil-Kongo-Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen” 1912, 1911–1927, s. 22–25 + mapa 23 24 �160 Joanna Bar Znakomitą analizę źródeł dotyczących badań prowadzonych wśród Azande przeprowadził w późniejszym okresie wybitny ich znawca Edward Evans-Pritchard w pracy The Azande. History and Political Institutions25. We wstępie do wspomnianego opracowania Edawrd Evans-Pritchard przedstawił i skomentował prace swych poprzedników – podróżników, administratorów, misjonarzy i wreszcie uczonych prowadzących obserwacje wśród Azande. Źródła zostały podzielone na dwie grupy, a wyznacznikiem był tu czas ich powstania i publikacji. W grupie badaczy wcześniejszych znalazł się Carlo Piaggia, Włoch, który przebywał wśród Azande w latach 1863–1865. Następnie Niemiec G. Schweinfurth, podróżujący przez najdalej na wschód wysunięte dystrykty Azande w towarzystwie arabskiej karawany przez trzy miesiące w 1870 r. oraz Wilhelm Junker, także Niemiec, z zawodu lekarz, który spędził wśród Azande 10 lat w okresie 1875–1885. W końcu Gaetano Casati, Włoch, oficer i kartograf, przebywający wśród Azande w latach 1881–1884. E. Evans-Pritchard wskazał na ich nieprzygotowanie do badań socjologiczno-etnograficznych oraz brak zrozumienia dla istniejących instytucji politycznych i społecznych Azande. Mała wartość pozostałych po nich publikacji – poza pracą Junkera – spowodowana była również dwuetapowym ich opracowywaniem. Pamiętniki nieprzygotowanego do takich eksploracji Piaggię wydane zostały przez G. A. Pellegrinettiego blisko 80 lat po jego powrocie z Afryki (1941) i różniły się znacznie od pierwszych wersji relacjonowanych przez C. Piaggię czy jego towarzysza O. Antonioriego. Notatki G. Schweinfurtha i G. Casatiego przepadły jeszcze w Afryce i ich autorzy musieli odtwarzać zarówno treść, jak i rysunki z pamięci. 25 1971. E. E. Evans-Pritchard, The Azande. History and Political Institutions, Oxford �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 161 Druga, późniejsza grupa źródeł dotyczących Azande, bezpośrednio poprzedzających badania terenowe E. Evansa-Pritcharda, prowadzone w latach 1926–1929, posiadała o wiele poważniejsze znaczenie naukowe. W grupie tej znalazło się sześciu autorów: Adolphe de Calonne-Beaufaict (belgijski administrator w regionie Uele w latach 1905–1915, który planował wydanie obszernej monografii etnograficznej Azande), Armand Huttereau (żołnierz zawodowy służący w regionie Uele w latach 1896–1909, który również zamierzał opracować historyczno-etnograficzną monografię Azande), dominikanie: ojcowie Lagae i Vanden-Plas (prowadzący misje na terenach Azande należących do Niezależnego Państwa Kongo) oraz major P. M. Larken (przebywał około 20 lat na wschodnich terenach Azande). Duża wartość zgromadzonych przez nich materiałów związana była przede wszystkim z ukierunkowaniem prowadzonych badań oraz etnograficznymi zainteresowaniami autorów. Przypadek sprawił (przedwczesna śmierć de Calonne-Beaufaicta i Huttereau), że mimo dużych rozbieżności czasowych prowadzonych obserwacji (1896–1926), ich główne, ostateczne opracowania ukazały się drukiem w przeciągu sześciu lat (w latach 1921–1927). Złożyło się to na ich absolutną niezależność i oryginalność. W przypadku trzech ostatnich autorów wartość ich prac polegała również na dogłębnej znajomości języka badanych przez nich społeczności. Wyniki badań J. Czekanowskiego zostały natomiast wykorzystane we wszystkich niemal rozdziałach wyżej wspomnianej pracy E. Evansa-Pricharda, który powoływał się również na mapę etnograficzną tamtych regionów opublikowaną przez Polaka. Evans-Pritchard zwrócił uwagę na słuszność wniosków Czekanowskiego, który wielokrotnie podkreślał złożoność etniczną państwa Zande. Na najgęściej zaludnionych obszarach południowych, gdzie prowadził badania Czekanowski, znaczną większość stanowiły ludy obcego pochodzenia, podbite, lecz wciąż niezasy- �162 Joanna Bar milowane. Na terenach na południe od Bomokandi zaledwie 1/4 ogółu mieszkańców stanowiła ludność należącą pod względem rasowym do politycznie dominującej warstwy Zande. Evans-Pritchard podkreślił, że poprzednicy Czekanowskiego w ogóle nie zdawali sobie sprawy z istnienia w społeczeństwie Zande klanów totemicznych. Czekanowski był więc jednym z pierwszych badaczy instytucji klanu, gdyż – jak zostało wspomniane powyżej – równolegle prowadzone badania miały autonomiczny charakter. Jednak obserwacje Czekanowskiego w jednym wypadku nie były do końca sprawdzone. Evans-Pritchard stwierdził bowiem, że ze względu na nieznajomość języka i krótki czas przebywania wśród badanej społeczności Polak nie zdawał sobie sprawy z różnorodności totemów klanowych. Jego stwierdzenie, że liczba różnych totemów jest stosunkowo mała, okazało się dalekie od prawdy. Mimo tego błędu podkreślono, że Czekanowski bardzo często miał rację w swych identyfikacjach klan – totem. Wielokroć zostały wykorzystane przez Evansa-Pritcharda terenowe obserwacje Czekanowskiego (a zwłaszcza te, które dotyczyły sfery budownictwa, broni, ubioru, biżuterii, obyczajów zniekształcania ciała, a dalej sprzętów domowych, instrumentów muzycznych, wyroczni i trucizn). Anglik wykorzystał także dane zebrane przez Polaka, które dotyczyły relacji między władcą a poddanymi. Szczególnie ciekawe okazały się wzmianki mówiące, że władca, nieufny w stosunku do wpływowych Azande, szukał poparcia dla swego autorytetu wśród najniższych, obcych etnicznie, warstw ludności. Szczególnie cennym przyczynkiem do wyjaśnienia przyczyn późniejszej słabości państwa Azande była informacja Czekanowskiego o trudnościach komunikowania się między poszczególnymi dzielnicami. Król już za swego życia obserwował, że uzależnia się od prowincjonalnych urzędników, z konieczności oddając w ich ręce coraz więcej władzy. Zanotowane przez Czekanowskiego dane personalne rodziny królewskiej (Polak miał �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 163 również dostęp do nieopublikowanych notatek Huttereau) dostarczyły Evansovi-Pritchardowi wiele rzeczowych informacji na temat rozmieszczenia terytorialnego dzielnic poszczególnych członków panującej dynastii w czasach, które z jego punktu widzenia były już historią. Materiały te stały się więc jednymi z pierwszych źródeł pisanych historii państwa Zande. Sporządzona przez Czekanowskiego lista klanów uzupełniła własny spis Evansa-Pritcharda. Szczęśliwie bowiem ich badania dotyczyły dwóch odmiennych regionów geograficznych, co pozwoliło na uzupełnienie brakujących danych. Dla brytyjskiego badacza ważny okazał się także wielokroć wzmiankowany przez Czekanowskiego kontekst zapożyczeń i wpływów, dotyczący przeważnie kultury Mangbetu. Brytyjski antropolog generalnie polegał na autorytecie Polaka, podkreślając zwłaszcza wagę dostarczonych obserwacji bezpośrednich i statystyk. Poważne błędy zostały zauważone tylko dwukrotnie: przy sposobie używania słowa „niewolnik”, przeznaczonego według Evansa-Pritcharda jedynie do określenia jeńców wojennych i ewentualnie dziewcząt służebnych oraz przy mylnym, według Brytyjczyka, stwierdzeniu, że tylko dzieci zrodzone z endogamicznych małżeństw są prawowitymi Avongara. W swej pracy Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology26 Evans-Pritchard usiłował rozstrzygnąć kwestię, czy ludożerstwo wśród tego ludu istotnie było tak rozpowszechnione, jak wówczas powszechnie uważano. Powołał się na znane mu opinie badaczy, takich jak: Piaggia, Casati, Emin Pasza, Junker i Schweinfurth, którzy na podstawie własnych obserwacji wypowiadali się na ten temat. Na podstawie porównań ich prac oraz własnych badań terenowych rozprawił się z wieloma E. E. Evans-Pritchard, Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. 26 �164 Joanna Bar z ich poglądów. W tej kwestii Czekanowski także nie oparł się krytyce, choć Evans-Pritchard zgadzał się z głównymi tezami Polaka. Czekanowski twierdził, że praktykowany na szeroką skalę przed przybyciem Europejczyków kanibalizm nie dotyczył nigdy członków własnego plemienia, lecz jeńców wojennych i niewolników, tj. ludzi pozbawionych opieki publicznej. Twierdził również, że kobiety nigdy nie jadły ludzkiego mięsa. Wbrew jednak Czekanowskiemu, który podawał przykład dwóch członków rodziny panującej pomawianych o ludożerstwo, Evans-Pritchard uważał, że rządzący ród Avongara nigdy nie praktykował kanibalizmu. Co więcej, dowodził, że praktyka ta nie dotyczyła w zasadzie trzonu Zande – warstwy Ambomu, lecz stanowiła rezultat wpływów obcych ludów, wchłoniętych przez państwo Zande. Trzeba jednak podkreślić, że wśród fantastycznych relacji innych badaczy, u których ludożerstwo budziło zawsze wprost chorobliwe zaciekawienie, relacja Czekanowskiego wyróżniała się rzeczowością i zasadniczo pokrywała się z wnioskami brytyjskiego autora. Na badania Czekanowskiego powołuje się również Hermann Baumann, współautor niemieckiej pracy Völkerkunde von Afrika (1940)27. W części zatytułowanej Ludy i kultury Afryki Baumann prezentuje opinię Czekanowskiego, w której opisuje on grupę Mangbetu jako lud osobników z długimi czaszkami, sztucznie uwydatniającymi jeszcze tę cechę rasową, jaśniejszą skórą i uderzająco wdzięczną budową ciała. W rozdziale dotyczącym obszarów południowo-wschodniego Sudanu Baumann wymienia Czekanowskiego obok Evansa-Pritcharda, Santandrei i Tuckera jako badaczy, dzięki którym był w stanie przedstawić wyczerpująco we wspomnianym rozdziale sytuację etniczną na obszarach między Nilem i Kongo. 27 1940. H. Baumann, R. Thurnwald, D. Westermann, Völkerkunde von Afrika, Essen �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 165 Na badania Czekanowskiego powołuje się także Charles G. Seligman w pracy Pagan Tribes of the Nilotic Sudan (1965)28, wykorzystując dane statystyczne dotyczące gęstości zaludnienia poszczególnych obszarów, a także dokonane przez Polaka pomiary i obserwacje antropologiczne. Bibliografia Źródła Czekanowski J., Dziennik wyprawy ekspedycji antropologiczno-etnologicznej do Afryki Środkowej w latach 1907–1909, rękopis, Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, Gabinet Rękopisów, nr inw. 4933. Opracowania Bar J., Afrykanistyczne badania Jana Czekanowskiego w stulecie wyprawy, Kraków 2007. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego, czerwiec–listopad 1907 r. Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2015, nr 42, s. 103–124. Bar J., Dziennik podróży afrykańskiej Jana Czekanowskiego – ostatni etap podróży (31 marca 1908 – 1 kwietnia 1909 r.). Rekonstrukcja wydarzeń, „Afryka” 2016, nr 44, s. 109–129. Baumann H., Thurnwald R., Westermann D., Völkerkunde von Afrika, Essen 1940 Czekanowski J., Badania w międzyrzeczu Nilu i Kongo, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego AU”, Kraków 1910, ser. B, s. 605–669. Czekanowski J., Forschungen im Nil – Kongo – Zwischengebiet, t. 1–5, Leipzig 1917–1924. 28 Seligman, C. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. �166 Joanna Bar Czekanowski J., Ethnographie des Nil – Kongo – Zwischengebiets, „Petermanns Mitteilungen”, 1911–1927, s. 22–25 + mapa. Czekanowski J., Ostateczne wyniki badań w Afryce Środkowej w latach 1907–1909, „Przegląd Geograficzny” 1924, t. 4, s. 138–150. Czekanowski J., W głąb lasów Aruwimi. Dziennik wyprawy do Afryki środkowej, „Prace Etnologiczne” 1958, t. 6, Wrocław. Czekanowski J., Struktura etniczna Afryki a nawarstwienia najmłodsze, „Lud” 1960, t. 45, s. 13–34. Czekanowski J., Feudalne państwa pasterskie afrykańskiego Międzyjezierza, „Przegląd Socjologiczny” 1961, t. 15, s. 21–60. Czekanowski J., Badania antropologiczne w Afryce i ich wyniki, „Przegląd Antropologiczny” 1963, t. 29, s. 13–16. Czekanowski J., Kirschstein E. F., Weiss M. et al., Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg, Leipzig 1910–1927. Czekanowski J., Dziennik podróży afrykańskiej, opr. nauk. J. Bar, Warszawa 2014. Evans-Pritchard E. E., Position of Women in Primitive Societies and other Essays in Social Anthropology, London 1965. Evans-Pritchard E. E., The Azande. History and Political Institutions, Oxford 1971. Schweinfuirth G., Im Herzem von Afrika, Leipzig 1918. Seligman Ch. G., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1965. Materiały pozyskane z Internetu Lado Enclave, https://www.britannica.com/place/Lado-Enclave#ref246249 (dostęp: 12.12.2016). �Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego 167 Region of Sudan in the Research of Jan Czekanowski (1908–1909) Summary The purpose of the article is to attempt to reconstruct and to evaluate Jan Czekanowski’s researches conducted between May 1908 and April 1909 in the in the basin of the Uele and Ituri river. The main basis for the article was his five-volume work entitled Forschungen im Nil-Kongo-Zwischengebiet, being an integral part of the entire set of publications, Wissenschaftliche Ergebnisse der Deutschen Zentral-Afrika-Expedition 1907–1908 unter Führung Adolf Friedrichs, Herzogs zu Mecklenburg. Volume two of article, beginning with the general information on the north-eastern areas of the state of Congo, encompasses the results of studies, conducted among the 14 ethnic groups (i.a. Azande, Mangbetu, the tribes of the Uele basin, Abarambo, Ababwa, Mabudu, Baamba and Mabali, Babira, Bakondjo, the Momvu group, the tribes of Madi). Until now, the Forschungen... have not been translated from the German, and the contents of this work is not known to majority of the Polish researchers. Keywords: Jan Czekanowski, Central Africa, Sudan ��BŁAŻEJ POPŁAWSKI SUDAN OKIEM DYPLOMACJI PRL-OWSKIEJ Inspiracje teoretyczne Wedle Alexandra Wendta, politologa, przedstawiciela konstruktywistycznej teorii stosunków międzynarodowych, „życie codzienne polityki międzynarodowej to niekończący się proces przybierania przez państwa tożsamości w stosunku do «innych», nadawania im odpowiednich przeciwstawnych tożsamości i rozgrywania owych relacji”1. Przyjęcie takiej perspektywy badawczej pozwala na przeprowadzenie analizy kontekstualnej, która definiuje politykę międzynarodową jako „konstruowany społecznie i kulturowo proces”2. Konstruktywizm bowiem „przywraca możliwość patrzenia na wymianę międzynarodową jako na przestrzeń żywych interakcji, konkurujących tożsamości, deficytu wiedzy oraz problemów z poznawaniem i rozumieniem rzeczywistości”3. Błażej Popławski – absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, doktor historii, socjolog, członek Polskiego Towarzystwa Afrykanistycznego. A. Wendt, Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008, s. 29. 2 Ibidem, s. 11. 3 P. Wawrzyński, Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011, s. 8. 1 �170 Błażej Popławski W ujęciu takim dyplomacja staje się przestrzenią silnie nasyconą ceremoniami i rytuałami kulturowymi. Jak pisał politolog Jacek Czaputowicz: „Państwa przypisują innym państwom określone tożsamości oraz stale reprodukują własną tożsamość w codziennej praktyce społecznej. […] Tworzenie instytucji jest procesem uzewnętrznienia nowego rozumienia siebie i innych, polega na przyjęciu nowych tożsamości, czyli nowego postrzegania roli poszczególnych aktorów”4. Poniższy artykuł stanowi – utrzymany w duchu konstruktywizmu – przyczynek do odtworzenia obrazu nowo powstałych państw wchodzących w skład krainy geograficznej Sudanu5, który to wyłania się z praktyki dyplomacji Polski Ludowej. Analiza działalności instytucji państwowych PRL wobec krajów tego regionu, badanie wzajemnych relacji między zjawiskami politycznymi a postawami dyplomatów, stanowi formę uszczegółowienia znaczeń i symboli nadawanych „Czarnemu Lądowi” przez Europejczyków. Politolodzy James G. March i Johan P. Olsen twierdzą: „Interpretacyjną spójność w niejednoznaczności życia politycznego zapewniają symbole, rytuały, ceremonie, historie i dramaty, którymi polityka jest przesiąknięta w subtelny i trudno uchwytny sposób”6. Poniższy artykuł jest próbą rekonstrukcji owej „subtelności” polityki, jej symbolizmu i tkwiących w dyskursie wyobrażeń o Afryce. Realizacja tego założenia opiera się na analizie treści 4 J. Czaputowicz, Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007, s. 307. 5 Sudan jako kraina geograficzna obejmuje następujące państwa: południowy i wschodni Senegal, wschodnią Gambię, Gwineę Bissau, środkową i wschodnią Gwineę, środkową i wschodnią część Sierra Leone, północno-wschodnią część Liberii, południową część Mali, graniczące z Republiką Mali rejony Mauretanii, Burkina Faso, północną część Wybrzeża Kości Słoniowej, Ghany, Togo, Beninu, Nigerii i Kamerunu, większą część Nigru, Czadu i Sudanu. 6 J. G. March, J. P. Olsen, Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005, s. 64. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 171 dokumentów dyplomatycznych ze szczególnym uwzględnieniem odtworzenia form komunikacji politycznej z liderami państw Sudanu, mechanizmów nawiązywania współpracy, stopnia rytualizacji zauważalnego np. w organizacji wizyt oraz innych form realizacji „liturgii dyplomacji” – protokołu dyplomatycznego. Analiza form komunikacji między władzami polskimi a afrykańskimi przeprowadzona została w oparciu o teorię działania komunikacyjnego niemieckiego socjologa Jürgena Habermasa. Habermas dzieli formy działania na: teleologiczne (skupione na urzeczywistnianiu celu), regulowane przez normy (oparte na wspólnych wartościach), dramaturgiczne (celem jest stworzenie określonego wizerunku) i komunikacyjne. Dla socjologa najbardziej zaawansowaną formą działania jest działanie komunikacyjne, zachodzące, „kiedy uczestnicy koordynują plany działania nie przez egocentryczną kalkulację (szans) sukcesu, lecz przez akty dochodzenia do porozumienia. W działaniu komunikacyjnym uczestnicy stawiają własny sukces na drugim planie; zmierzają do osiągnięcia własnych celów pod warunkiem, że mogą swe plany działania wzajemnie zestroić na gruncie wspólnych definicji sytuacji. Z tego względu negocjowanie definicji sytuacji stanowi istotny składnik dokonań interpretacyjnych wymaganych w działaniu komunikacyjnym”7. Habermas łączy formy działania z określonymi formami ra­cjonalności: działanie teleologiczne – z racjonalnością kogni­ tywno-instrumentalną; działanie regulowane przez normy – z racjo­nalnością moralno-praktyczną; działanie dramaturgiczne – z racjonalnością ekspresywno-estetyczną, działanie komunikacyjne – z racjonalnością komunikacyjną. Wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej opierać się musi na negocjacjach, działaniu J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, Warszawa 1999, s. 473. 7 �172 Błażej Popławski retorycznym oraz tzw. prawdziwym przekonywaniu. Mianem negocjacji Habermas określił wymianę informacji o preferencjach, formułowanie wstępnych obietnic i gróźb celem optymalizacji obustronnych interesów (aspekt obiektywny komunikacji). Działanie retoryczne skupia się na uzasadnianiu swojej tożsamości i przekonywaniu drugiej strony do własnej racji (aspekt subiektywny). Ostatni z rodzajów komunikacji – prawdziwe przekonywanie – nastawione jest na negocjowanie konsensusu (aspekt społeczny). Według Habermasa odnoszenie się do tych trzech wymiarów – obiektywnego, subiektywnego i społecznego – pozwala na wykształcenie ram interpretacyjnych, w obrębie których możliwe jest powstanie racjonalności komunikacyjnej i osiągnięcie porozumienia. Ars scribendi Do najprostszych form komunikacji na szczeblu międzypaństwowym, niewymagających nakładów finansowych, należała wymiana kurtuazyjnej korespondencji. Mogła ona stanowić zarówno fazę początkową zawierania stosunków (w modelu Habermasa: działanie regulowane przez normy), jak i – w przypadku krajów afrykańskich o znaczeniu drugorzędnym dla PRL – podstawową ich formę (działanie teleologiczne). Zależność tę łatwo zauważyć na przykładzie zainicjowania relacji polsko-gwinejskich8. Początek współpracy obu krajów wiąże się z wymianą kurtuazyjnych depesz. Zawierały one uznanie państwa – akt prawny, będący jednocześnie manifestacją poli8 O historii relacji polsko-gwinejskich zob.: J. Knopek, Z dziejów kontaktów z Gwineą, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006, s. 232–234. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 173 tyczną9. 4 października 1958 r. prezydent Gwinei, Ahmed Sekou Touré, przesłał depeszę adresowaną do Aleksandra Zawadzkiego, przewodniczącego Rady Państwa, zawiadamiającą o proklamowaniu republiki i proponującą nawiązanie stosunków dyplomatycznych. Dwa tygodnie później Zawadzki odpowiedział depeszą o gotowości i chęci nawiązania relacji dyplomatycznych. Wysyłanie depesz takich jak wspomniane polsko-gwinejskie stanowiło najszybszą reakcję na proces powstawania nowych państw, stanowiącą substytut wysyłania delegacji na uroczystości niepodległościowe. Treść depesz przedstawiała się dosyć schematycznie. Polacy podkreślali doniosłość chwili, uroczysty moment wydarzenia. W jednym z takich telegramów, wysłanym z Warszawy do Chartumu, stwierdzono: „Z okazji historycznej dla narodu sudańskiego decyzji ogłoszenia niepodległości Sudanu przesyłamy narodowi sudańskiemu i Waszej Ekscelencji [prezydentowi Ibrahimowi Abbudowi] jak najserdeczniejsze gratulacje i wyrazy przyjaźni od narodu polskiego, Rady Państwa PRL oraz ode mnie osobiście [Aleksandra Zawadzkiego]. W tych doniosłych dla narodu sudańskiego chwilach naród polski śle najlepsze życzenia Praktyka międzynarodowa wyróżnia uznanie de facto i de iure (np. na drodze akredytacji niepełnoprawnego przedstawiciela dyplomatycznego) – podział ten wynika ze stopnia nadania relacji charakteru prawnego, zgodnie z protokołem dyplomatycznym. Najbardziej powszechną formą uznania państwa jest nawiązanie i utrzymywanie oficjalnych stosunków, poprzedzone tzw. uznaniem milczącym (bez relacji na szczeblach dyplomatyczno-handlowych). Stosunki dyplomatyczne dzielić można na dorywcze (realizowane w ramach okresowych kontaktów międzynarodowych) oraz stałe (gdy towarzyszy temu ustanowienie przedstawicielstw). Uznanie państwa nie implikuje automatycznego nawiązania trwałych stosunków politycznych. Było to zauważalne w sferze normalizacji relacji z podmiotami prawa międzynarodowego niebędącymi państwami – np. ruchami narodowowyzwoleńczymi. 9 �174 Błażej Popławski utrwalenia suwerenności państwowej i wszechstronnego, pokojowego rozwoju”10. Przytoczyć można kilka innych przykładów rozpoznawania potencjału kraju afrykańskiego jedynie na poziomie racjonalności kognitywno-instrumentalnej oraz moralno-praktycznej, w oparciu o kurtuazyjną korespondencję. Początek relacji Polski z Kamerunem ograniczył się do wysłania dwóch depesz gratulacyjnych związanych z uzyskaniem niepodległości oraz uznaniem przez ONZ. Politycy kameruńscy – jeszcze przed proklamacją suwerenności – kilkukrotnie występowali do polskiego MSZ z prośbą o uznanie Rządu Tymczasowego Unii Jedności Kamerunu rezydującego w Konakry oraz udzielenie pomocy finansowej i materialnej. Polacy nie zajęli jednak w tej sprawie oficjalnego stanowiska, mając jednocześnie świadomość, że niektóre kraje demokracji ludowych, np. Czechosłowacka Republika Socjalistyczna (CSRS), zaangażowały się w konflikt zbrojny w Kamerunie, wysyłając tam broń. Zachowawczość polskiej strategii dyplomacji uzasadniono faktem ignorowania działaczy kameruńskich przez Kwame Nkrumaha11. Departament V „zaproponował, aby w ostatecznej odpowiedzi na propozycję Kamerunu udzielić po konsultacji z ZSRR i CSRS”12. AMSZ, Dep V, 24/59, Sudan, 1959, 221-086, Uznanie Sudanu przez Polskę, k. 1–2. O historii relacji polsko-sudańskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. V, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982, s. 285–290. 11 O historii relacji polsko-ghańskich w PRL zob.: J. Knopek, Z dziejów…, op. cit., s. 94–96. 12 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Kamerun 2421, Notatki polityczne 1960, 12/988/40, Notatka dotycząca relacji i naszych stosunków z Kamerunem, 3.10.1960, k. 2. O historii relacji polsko-kameruńskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Kamerunem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 556–559. 10 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 175 Ndeh Ntuzumah, działacz One Kamerun Movement, dwa lata po uzyskaniu niepodległości przez Kamerun wysłał do KC PZPR 21-stronnicowy list zapraszający Polaków do współpracy13. Przedstawił w nim sytuację w ojczyźnie, wyraził rozczarowanie wobec polityki ONZ oraz chęć współpracy z ZSRR i krajami socjalistycznymi. Obszerny tekst sprowadza się de facto do omówienia historii Kamerunu. Polska pojawia się w nim tylko w pierwszych trzech linijkach, gdzie władze PRL proszone są o zgodę na przyjazd do Europy Kameruńczyków (założyć można, że identyczny list z inną trzylinijkową „arengą” otrzymały władze innych krajów socjalistycznych). W wysłanym rok później liście do Zarządu Głównego Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej Kameruńczycy najpierw pokrótce scharakteryzowali sytuację polityczną w ich kraju, po czym przedstawili długą listę oczekiwań wobec Polski (poproszono o coroczne dostarczanie: jednego miliona dolarów amerykańskich, po 10 radioodbiorników, kamer, aparatów fotograficznych, powielaczy, 20 walizek z lekarstwami, 50 lornetek, 30 kompasów, 100 mundurów oraz 4 samochodów). Tym razem jednak nieco wyraźniej nawiązano do „wspólnej przeszłości w walce z nazizmem”, pisząc o korzystaniu z Mein Kampfu przez władze faszystowskie w południowej części Kamerunu14. To jeden z niewielu odnotowanych przez polską dyplomację przykładów sformułowania przez Afrykanów zindywidualizowanego, ukierunkowanego na Polskę przekazu w pierwszej fazie nawiązywania stosunków. Sytuacje takie polski MSZ skrzętnie odnotowywał, co pośrednio oddziaływało na opinię o danym kraju. 13 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1085, Sektor Analiz Politycznych, Kamerun, 1962-1963, k. 3-24. 14 Ibidem, k. 3. �176 Błażej Popławski W zbliżony sposób przedstawiała się także oferta „współpracy” skierowana do KC PZPR przez Komunistyczną Partię Nigerii15. W połowie obszernego listu pojawia się passus: „Po przeszło dwuletnim istnieniu bez pomocy z zewnątrz i z wewnątrz KC KP Nigerii uważa za konieczne poinformować KC PZPR o sytuacji w Nigerii, cytadeli CIA oraz poprosić o pomoc w postaci przeszkolenia kadr i pomoc materialną dla rozszerzenia pracy Partii”16 – dalej następuje długie wyliczenie „niezbędnej pomocy”: po 10 instruktorów ideologicznych, fotografów i operatorów filmowych, propagandystów, instruktorów milicji i partyzantki, 12 instruktorów szkolenia pielęgniarek, 15 związkowców, 9 dziennikarzy, 8 drukarzy, 8 instruktorów młodzieżowych i wychowania fizycznego, 16 instruktorów w zakresie kooperacji spożywczej, budowlanej, rolniczej i wytwórczej, 9 instruktorów w zakresie hodowli drobiu, świń i bydła mlecznego. W sumie korpus ten, zakładając, że jedna osoba to specjalista w jednej dziedzinie, powinien liczyć ponad 100 osób. Nigeryjczycy podkreślili, że warunki te związane są z polskim „ogromnym doświadczeniem” sięgającym jeszcze kampanii wrześniowej: „Po starannej rozwadze doszliśmy do wniosku, że Polacy najlepiej znają taktykę niemiecką na tym polu, ponieważ właśnie oficerowie sił zbrojnych Niemiec Zachodnich szkolą personel nigeryjskiego lotnictwa i budują fabryki zbrojeniowe dla Rządu Federalnego Nigerii”17. 15 Dzięki staraniom Towarzystwa Przyjaźni Polsko-Nigeryjskiej historia kontaktów między PRL a Nigerią jest znakomicie udokumentowana w czterotomowej pracy Polacy w Nigerii: t. 1, red. J. Małachowski, Z. Łazowski, W. Kozak, Warszawa 1997; t. 2, red. Z. Łazowski, Warszawa 1998; t. 3, red. Z. Łazowski, J. Wójcik, Warszawa 2000; t. 4, red. Z. i S. Łazowscy, Warszawa 2000. 16 AAN, KC PZPR, WZ, 237/XXII-1211, Sektor Kontaktów z Bratnimi Partiami, Nigeria, 1963, List KP Nigerii do KC PZPR, k. 10. 17 Ibidem, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 177 Zauważyć należy, że przychodzące do różnych instytucji PRL listy tego typu musiały wpłynąć – wbrew intencjom ich autorów – na pogłębienie przedmiotowego oglądu kontynentu i umocnienie scharakteryzowanej przez Habermasa racjonalności kognitywno-instrumentalnej. Jedynym wymiarem aktywności Afrykanów dostrzegalnym po lekturze „petycji” była ich skłonność do wysuwania próśb, która przybierała często formy nieuzasadnionej, aroganckiej roszczeniowości. Wzajemne wizyty Drugą, generującą większe koszty finansowe, formą potwierdzenia podmiotowości państw afrykańskich było wysłanie specjalnej delegacji, w której skład wchodzili najczęściej politycy oraz eksperci sondujący potencjał gospodarczy danego kraju (w modelu Habermasa – działanie dramaturgiczne). Na etapie tym dochodziło do wstępnego kształtowania wizerunku państw Sudanu opartego na dwóch rodzajach dyskursu – autorami jednego z nich byli „praktycy”, drugiego zaś „teoretycy” i „badacze”. „Główna różnica między nimi – jak pisał politolog Józef Kukułka – polega na tym, że badacze mają większe szanse uwzględnienia informacji nieoczekiwanych i kreślenia wizerunków zobiektywizowanych, podczas gdy praktycy – ze względu na swe usytuowanie w hierarchicznych strukturach zależności polityczno-rządowych – częściej biorą pod uwagę informacje zamówione i pożądane, jak również wykazują skłonność do tworzenia wizerunków stronniczych lub koniunkturalnych […]. [Teoretyków] z natury rzeczy interesuje środowisko operacyjne, tzn. zestawienie elementów wizerunków z rzeczywistymi działaniami i interakcjami państwa, podczas gdy tych drugich [praktyków] interesuje kreowanie środowiska aspiracyjnego, tzn. odpowiadającego własnym wyobra- �178 Błażej Popławski żeniom i oczekiwaniom”18. Rozbieżność w percepcji Sudanu okiem „teoretyków” i „praktyków” jest zauważalna w materiałach MSZ – często po jednym raporcie przygotowanym w duchu „afrooptymizmu” pojawia się seria sprawozdań „afropesymistycznych”19. Dysonans ten jednoznacznie wskazuje na brak spójnej percepcji państw Sudanu w spojrzeniu polskiej dyplomacji. Chaos narracji, rozbieżności między wnioskami „badaczy” i „praktyków” musiały wpłynąć na brak spójnej strategii polityki PRL wobec krajów tego regionu. Polscy dyplomaci zdawali sobie sprawę, że do zawarcia relacji międzypaństwowych niezbędne są regularne wizyty i rewizyty, umożliwiające – jak pisałby Habermas – wykształcenie się racjonalności komunikacyjnej. Proces ten zyskiwał na znaczeniu w realiach afrykańskich, gdzie kontakty „twarzą w twarz” do dziś odgrywają niezmiernie istotne znaczenie. Placówki dyplomatyczne często występowały do centrali w Warszawie z prośbą o przysłanie delegacji. W jednej z nich przeczytać można: „Wobec znaczenia, jakie szczególnie na terenie Afryki mają kontakty osobiste mężów stanu, wizyta tow. Zawadzkiego – pierwsza na kontynencie afrykańskim na najwyższym szczeblu – przyczyniłaby się poważnie do umocnienia naszych pozycji w Afryce. Wizyta ta miałaby szersze znaczenie, stanowiłaby przeciwwagę częstych wizyt wysokich osobistości z państw kapitalistycznych”20. Do wizyt takich dochodziło jednak rzadko – zwykle o odmowie przesądzały względy natury finansowej, relatywnie skromny budżet polskiego MSZ. J. Kukułka, Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003, s. 157–158. 19 Terminologia zaczerpnięta z pracy etnografa Macieja Ząbka: Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007, s. 75–89. 20 AMSZ, Gabinet Ministra, 243, Ogólne stosunki polityczne RP z państwami obcymi, 1962, 26/25/3, 4/65, Pilna Notatka, 27.03.1962, k. 27. 18 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 179 Polskie władze z dużym dystansem podchodziły także do kwestii przyjmowania wizyt Afrykanów. Zdawano sobie sprawę, że zgoda na wizytę afrykańskiego polityka stanowiła wyraźny gest deklaratywny, zauważalny przez władze innych państw europejskich, a także afrykańskich. Stąd częste, aczkolwiek mieszczące się w ramach protokołu dyplomatycznego, odmowy. Przykładowo, polski MSZ, mimo nacisków ze strony senegalskiego MSZ, wyraźnie odmawiał prośbom o zgodę na przyjazd Leopolda Senghora21. W notatkach opiniodawczych na marginesach kolejnych raportów przeczytać można, że przyjęcie Senghora byłoby możliwe „tylko, gdy ten odwiedzi inne kraje socjalistyczne”22. Polski MSZ starał się zatem nie „wychodzić przed szereg” dyplomacji państw socjalistycznych, uważnie śledząc poczynania innych krajów. Na takich właśnie zasadach w 1961 r. Polskę odwiedził przywódca Ghany – Nkrumah. Organizacja tej wizyty stanowiła duże wyzwanie dla polskiego MSZ. Do obsługi wizyty Nkrumaha delegowano ośmiu tłumaczy znających angielski oraz maszynistkę. Byli to pracownicy różnych departamentów MSZ. Polskich urzędników przeszkolono w zwrotach z języków rodzimych Ghany: „Niech żyje pokój!” (Asomdwoee ntena ho ndaa!), „Niech żyje przyjaźń i współpraca narodów Polski i Ghany!” (Ayonkoye Ne nkutahodie a Eda ghanafoo Ne polandfoo ntam no ntena ho daa!)23. To nieczęste przypadki uwzględnienia w protokole dyplomatycznym specyfiki językowej danego regionu Afryki. Jednocześnie przygotowano broszurkę z ogólnymi informacjami o Ghanie, którą wysłano do Władysława Gomułki, Józefa Cyrankiewicza, AlekO historii relacji polsko-senegalskich zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Senegalem, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 429–432. 22 AMSZ, Dep. V, 22/50, Senegal 1965, Notatka Ambasady PRL w Dakarze z dnia 3.02.1965, k. 1. 23 AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 15.07.1961, k. 1. 21 �180 Błażej Popławski sandra Zawadzkiego, Edwarda Ochaba, Romana Zambrowskiego, Mariana Spychalskiego, Piotra Jaroszewicza, Karola Langego, Romana Fidelskiego. Przy opracowywaniu tez do rozmowy skonsultowano się z Moskwą. Starano się odtworzyć dyskurs używany przez Nikitę Chruszczowa wobec przywódcy Ghany – zarówno w sferze tytulatury („Towarzysz Nkrumah”), jak i tematyki (walka z kolonializmem, konflikt w Kongo, zmiany w strukturze ONZ). Polski MSZ uzupełnił tezy do dyskusji kwestiami socjalizmu afrykańskiego, panafrykanizmu, rozbrojenia granicy na Odrze i Nysie, wyzwolenia Angoli, walk w Algierii oraz apartheidu. W pierwszej fazie relacji PRL z Afryką głównym partnerem w regionie była jednak Gwinea. Już na początku 1959 r. – a zatem kilka miesięcy po uzyskaniu niepodległości od Francji – do Polski przybyła delegacja Gwinejczyków. Władze Polski zostały zawiadomione o planowanej wizycie w dniu wylotu z Gwinei, co w znacznym stopniu utrudniło organizację spotkań, a pośrednio wpłynęło negatywnie na postrzeganie przez polski MSZ stopnia profesjonalizmu i znajomości protokołu dyplomatycznego przez afrykańskich polityków. KC PZPR zadecydował, że odpowiedzialny za opiekę nad dele­ gacją będzie: Komitet Współpracy Gospodarczej i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, uzupełniony przedstawicielami Ministerstwa Spraw Zagranicznych i Ministerstwa Handlu Zagranicznego. Delegację powitano uroczyście na Okęciu. Zakwaterowano ją w budynkach rządowych w Warszawie przy ul. Klonowej. W programie wizyty znalazł się spacer po Starym Mieście oraz pokaz filmowy o Szopenie. W część tę zaangażowano także przedstawicieli Stołecznej Rady Narodowej. Zestaw podarków wręczonych Afrykanom obejmował: kryształy, porcelanę, radioodbiorniki oraz albumy historyczne. Przed przyjazdem Nkrumaha do Polski długo debatowano nad przygotowaniem daru w postaci specjalistycznego ambulansu do leczenia chorób tropikalnych. Ostatecznie idee te �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 181 przekreślił brak specjalistów mogących przygotować ową karetkę. Kolejnym pomysłem Polaków było wyposażenie pracowni chemicznej. Ostatecznie zadecydowano się na wręczenie pługa do orki zwykłej, pługa obracalnego, wieloraka (pielnika wielorzędowego) i kultywatora. Oprócz tego podarowano: kupony na ubranie „Elana”, portfele skórzane dla urzędników najwyższego szczebla, teczki skórzane dla urzędników niższego szczebla, kupony na sukienki bawełniane i wisiorki z bursztynu dla urzędników towarzyszących. Wszystkim wręczono zestawy polskich wódek, lornetki, szkatułki z CEPELII oraz albumy o Warszawie24. Delegacja gwinejska określona została Misją Dobrej Woli. Mianem tym nazywano wyjazdy dyplomatów w celu utrwalenia współpracy gospodarczej oraz poszerzenia zakresu pomocy dla Afryki z Europy. Głównym celem Gwinejczyków było zaś zapewnienie stałego eksportu bananów do krajów demokracji ludowej w wysokości 50 tysięcy ton rocznie w zamian za kredytowe dostawy. Oprócz tego wysłannicy Sekou Touré mieli przeprowadzić sondaż co do możliwości dostawy maszyn oraz wynajmu specjalistów na kontrakty do Gwinei. Wedle informacji uzyskanych od dyplomatów z NRD celem misji było także uzyskanie pomocy w wyekwipowaniu sił bezpieczeństwa, policji i armii – zarówno w broń, jak i instrumenty orkiestr wojskowych25. Uprzedzeni o tym fakcie Polacy, szybko dali do zrozumienia, „że nie chcemy angażować się w dostawy broni”26. Bezpośrednim skutkiem wizyty było założenie przedstawicielstwa dyplomatycznego w stolicy Gwinei w 1960 r. Polacy przybyli do Konakry w okresie gorączki wyborczej. Atmosferę napięcia w społeczeństwie gwinejskim wzmacniał proces pokazowy AMSZ, Dep. V, 19-64, w. 4, Ghana 074, 1961, Notatka z 20.07.1961, k. 1. AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, Gwinea 074, 12/802/33, Wizyty i delegacje, Notatka, 16.02.1959, k. 3. 26 Ibidem, k. 27. 24 25 �182 Błażej Popławski domniemanych spiskowców. Tłumaczy to sceptyczny ton pierwszych raportów przysyłanych do centrali przez polskich dyplomatów. Narzekali oni na „atmosferę bojaźni, unikania kontaktów z białymi oraz odnoszeniu się z lekceważeniem przez miejscowe władze”27. Głównym źródłem informacji o sytuacji w Gwinei okazały ambasady krajów bloku wschodniego zainstalowane w Konakry przed polską, a zwłaszcza ZSRR, CSRS i NRD – czyli materiały, które można było uzyskać de facto w Warszawie. W zbliżony sposób do przyjmowania delegacji afrykańskich odbywały się wizyty polskich dyplomatów w państwach regionu Sudanu. Z pierwszą taką podróżą udała się do Akry polska misja handlowa w styczniu 1959 r. Przewodniczył jej wiceminister handlu zagranicznego Janusz Buraszkiewicz. Wnioski formułowane podczas takich spotkań – w terminologii Habermasa na podstawie działań dramaturgicznych – w znacznym stopniu wpływały na postrzeganie Afryki i dalsze strategie polskiej dyplomacji. Jak stwierdził politolog Jacek Knopek: „Pierwsze doświadczenia z wizyt były obiecujące i wręcz zachęcające do bardziej perspektywicznych działań”28. Do Nigerii, jednego z naszych głównych partnerów gospodarczych, z misją nawiązania kontaktów gospodarczych wysłano naczelnika Wydziału Departamentu Traktatów II MHZ Jana Giedwidzia. Odbył on szereg rozmów z nigeryjskimi politykami celem dokładnego rozeznania warunków zawarcia umowy. 8 października 1960 r. w Ministerstwie Ekonomicznego Rozwoju doszło do spotkania między przedstawicielem PRL a lokalnymi urzędnikami. Podczas niego po raz pierwszy poruszono kwestię otwarcia placówki dyplomatycznej. Kolejne spotkanie odbyło się pięć dni 27 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 11/64, 22/62, 9/64, Gwinea 084, 12/806/33, 1959–1960, Nawiązanie kontaktów dyplomatycznych, Notatka, 28.11.1960, k. 21-23. 28 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013, s. 174. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 183 później w Ministerstwie Finansów. Tego samego dnia Giedwidź uczestniczył w konferencji w Ministerstwie Handlu i Przemysłu, gdzie próbował wynegocjować preferencyjne układy handlowe, mimo że PRL nie była członkiem GATT (Układ Ogólny w sprawie Taryf Celnych i Handlu). 18 października doszło do spotkania w nigeryjskim MSZ, dwa dni później powtórzono wizytę w Ministerstwie Handlu i Przemysłu. Podczas obu spotkań poruszono kwestię bezpośrednich zakupów kakao. Analiza raportów powstałych po powrocie Giedwidzia pozwala stwierdzić, że głównym celem wizyty w Nigerii była próba ominięcia niekorzystnych casusów prawnych i ułatwienia wymiany handlowej bez konieczności zakładania przedstawicielstwa dyplomatycznego. Do wniosku tego nie jest jednak łatwo dojść. Większą część sprawozdania zajmuje bowiem analiza procesu dekolonizacji, walki narodowo-wyzwoleńczej w Afryce oraz próba charakterystyki idei socjalizmu afrykańskiego. W dalszej części niniejszego artykułu skupiono się na opisie tych trzech zjawisk w percepcji dyplomacji PRL. Proces dekolonizacji Jednym z zadań placówek dyplomatycznych było gromadzenie materiałów o lokalnych ruchach komunistycznych. Do Polski napływały aktualizacje składów rządów, najważniejsze przemówienia przedstawicieli władz. Informatorami Polaków byli najczęściej urzędnicy niższego szczebla oraz biznesmeni. Źródło to dostarczało szczegółowej, lecz subiektywnej wiedzy dotyczącej wybranych zagadnień. Autorom raportów często zarzucano brak pogłębionej analizy i powierzchowność ocen sytuacji w regionie Sudanu. Atakowano zwroty używane w sprawozdaniach, sugerując ich nieadekwatność �184 Błażej Popławski do sytuacji w Afryce (w ocenie przyczyn upadku Nkrumaha zanegowano znaczenie polityki wewnętrznej29). Jednocześnie podawano alternatywne wytłumaczenia odwołujące się do metawyjaśnienia w ramach marksistowskiego kostiumu narracyjnego (waloryzacja „spisku sił neokolonialnych”). Zdarzały się jednak przypadki pogłębionych ekspertyz świadczących o świetnym rozeznaniu w realiach Afryki, dokładnego tłumaczenia obszernych wystąpień lokalnych działaczy. Przykładowo materiały wysłane do Polski po ogłoszeniu niepodległości przez Sudan zawierały: informacje ogólne o kraju, porównanie Sudanu z jego sąsiadami, charakterystykę środowiska geograficznego, sytuacji językowej, potencjału gospodarczego (wyliczenie bogactw naturalnych, projektów oraz barier ekonomicznych), opis relacji z zagranicą, krótki rys „opinii publicznej” (wybór jej liderów, głównych ośrodków opiniotwórczych) oraz sceny politycznej (podziału na partie oraz ich programów). Na koniec umieszczono opis możliwości współpracy, poziomu wiedzy o Polsce w Sudanie (okazało się, że – zdaniem autora raportu – PRL kojarzy się przeciętnemu Sudańczykowi z Poznańskim Czerwcem, naczyniami emaliowanymi oraz herbatnikami marki „Kaliszanka”)30. Moment zauważenia postaw komunistycznych (bądź antykomunistycznych) u danego polityka w pewnym stopniu przesądzał o zwiększeniu podmiotowości jego kraju w oczach polskich dyplo­ matów (zaczęto przywiązywać większą wagę do wydarzeń, dokład­ niej sondować opinię publiczną). Pierwsze pogłębione analizy życia politycznego w Gwinei przypadają na połowę 1960 r., kiedy Sekou Touré w kilku wystąpieniach skrytykował ideologię komunizmu: „Komunizm nie jest drogą przyszłości dla Afryki, walka 29 AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 2, Ghana, 1967, Sprawozdanie i ocena oprac. Kornackiego, 241-1-67, 20.11.1967, k. 1-3. 30 AMSZ, Dep. V, Sudan, 24/59, 11/64, Raport o sytuacji politycznej w Sudanie, 12-511-21, k. 1-29. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 185 klasowa uniemożliwia wyrównanie klas społecznych. W Afryce istnieją tylko warstwy socjalne, rodzina jest podstawą naszego społeczeństwa. Zawsze istniała wspólnota – taka, jaka istnieje na wsi”31. Z kolei czytając sprawozdania powstałe w Bamako, dostrzec można, że znaczną ich część spisywano w okolicach świąt narodowych. 1 maja 1965 r. dokładnie odnotowano i przeanalizowano hasła na plakatach: „Niech żyje proletariat międzynarodowy!”, „Zwiększenie produkcji podstawą budowy socjalizmu!”, „Nie – rasizmowi! Nie – apartheidowi w Afryce Południowej! Nie – kolonializmowi portugalskiemu! Nie – imperializmowi i kolonializmowi!”, „Niech żyje jedność afrykańskich związków zawodowych!”, „Imperialiści amerykańscy – precz z Kongo! Imperialiści amerykańscy – precz z Wietnamu!”, „Pozdrawiamy Konferencję Afro-azjatycką w Kairze i OJA [Organizację Jedności Afrykańskiej] w Akrze!”, „Socjalizm to lepsze życie dla mas pracujących!”32. Co ciekawe, dyplomaci traktowali święta narodowe jako probierz do oceny powszednich postaw społecznych. Prowadzić to mogło do przekłamania wizerunku Afryki jako przestrzeni nadmiernie rewolucyjnej, nastawionej entuzjastycznie wobec dokonywanych reform społeczno-politycznych. Najwięcej raportów o rozwoju sytuacji w krajach Sudanu powstało w Roku Afryki (1960). Z państw zaliczanych do tego regionu niepodległość wówczas uzyskały: Kamerun, Senegal, Togo, 31 AMSZ, Dep. V, Wydz. II, 9/64, Gwinea 221, 12/808/33, Ustrój, rząd, parlament, Korespondencja z Konakry, 20.04.1960, k. 8. 32 AMSZ, Dep. V, 55/70, Mali, 1965, 24121, Notatka z dnia 3.05.1965, k. 2. �186 Błażej Popławski Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej33, Niger34, Dahomej35, Mali36, Czad37, Nigeria i Mauretania. Wizerunek „Czarnego Lądu” uległ wtedy zmianie, został wzbogacony o wiele nowych informacji z mniej lub bardziej pogłębionych ekspertyz polskiej dyplomacji. Już 9 marca 1960 r. Departament V przygotował obszerną analizę rozwoju sytuacji w Afryce na posiedzeniu Kolegium MSZ w sprawach Azji i Afryki. Jednocześnie zwrócono się do ambasadorów Maghrebu z prośbą o przygotowanie raportów wiążących sytuację na północ od Sahary z krajami na południu. Zasugerowano oparcie się na informacjach uzyskanych od przedstawicieli lokalnych związków zawodowych oraz partii komunistycznych38. Postulowano jednocześnie zwiększenie obsady Wydziału Afrykańskiego: „Daleko niewystarczająca jest obsada Wydziału Afrykańskiego. Przy istniejącym stanie etatów Wydział ten nie może śledzić z konieczną dokładnością niezwykle szybkiego tempa rozwoju sytuacji politycznej różnych krajów Afryki (których liczba wraz z koloniami wynosi 46), zwłaszcza że obok dwóch istniejących w niedalekiej przyszłości zamierzamy otworzyć tam dalszych sześć placówek. Zważywszy, że problematyka polityczna i gospodarcza Afryki jest w Polsce mało znana, zachodzi potrzeba podej33 O historii relacji Polski z WKS zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Wybrzeżem Kości Słoniowej, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 526–529. 34 O historii relacji Polski i Nigru zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Nigrem, w: ibidem, s. 373–375. 35 O historii relacji Polski i Beninu (do 1975 r. obowiązywała oficjalna nazwa Dahomej) zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Beninem, w: ibidem, s. 145–147. 36 O historii relacji polsko-malijskich zob.: idem, Z dziejów polskich kontaktów z Mali, w: ibidem, s. 318–321. 37 O historii relacji polsko-czadyjskich zob.: Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979…, s. 47–48. 38 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Do Ambasady w Rabacie, 6.04.1960, k. 20. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 187 mowania pionierskich niekiedy studiów nad tymi zagadnieniami w Departamencie i sporządzania opracowań, które absorbują wiele czasu”39. Swoistym podsumowaniem zmiany percepcji Afryki w 1960 r. jest przygotowany przez MSZ obszerny, nasycony dyskursem „afrooptymizmu” dokument charakteryzujący rozwój sytuacji w regionie w kontekście polskiej polityki zagranicznej. Wizerunek Afryki w nim zarysowany uległ wyraźnemu ustabilizowaniu i ociepleniu. Działania polskiej dyplomacji wpisać się miały w „ogólnoświatową walkę z kolonializmem i utworzenie światowego systemu socjalizmu”40. W dokumencie tym znalazły się passusy świadczące o pragmatyzmie jego twórców: „Praktyczne formy i rozmiary tych stosunków są oczywiście uzależnione od naszych realnych możliwości, a te określają, że zasadniczą płaszczyzną dla nich będzie stanowiła obok politycznej współpraca gospodarcza i handel”41. Podkreślono jednocześnie wagę współdziałania w dziedzinie szkolnictwa (wspominając jednak tylko o programach stypendialnych dla Afrykanów i pracy polskich wykładowców i nauczycieli w Afryce). Zasugerowano także skorzystanie z płaconych przez PRL składek do ONZ w celu utworzenia większego ośrodka szkoleniowego. Autorzy raportu podkreślili rolę w gromadzeniu informacji o zmianach społecznych w Afryce, jaką muszą odgrywać polscy dyplomaci z placówek m.in. w Chartumie, Konakry i Gwinei. W celu usprawnienia pracy placówek zwrócono się z sugestią o utworzenie kolejnych m.in. w: Lagos (Nigeria), Dakarze (Senegal), Abidżanie (obejmującym WKS oraz Górną AMSZ, Dep. V, 22/62, 9/64, Ogólne 011, Sprawy organizacyjne, 12/1135/46, Notatka dyr. Rodzińskiego do min. Rapackiego, 26.03.1960, k. 2-3. 40 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 30. 41 Ibidem, k. 30. 39 �188 Błażej Popławski Woltę42, Niger i Dahomej) i Jaunde (Kamerun oraz Gabon, Kongo Francuskie, Republika Środkowoafrykańska, Czad). W raporcie znaleźć można także fragmenty mówiące o konieczności wysyłania większej liczby Polaków do Afryki – zarówno w charakterze dyplomatów, jak i naukowców. Szczególną uwagę zwrócono na kraje, które wkrótce odzyskają niepodległość oraz międzynarodowe kongresy i konferencje43. Raporty przygotowane przez polskich dyplomatów w okresie bezpośrednio po Roku Afryki cechuje przeświadczenie, że zauważalne zmiany przebiegają w pożądanym kierunku. W niektórych raportach znaleźć można nawet fragmenty głoszące szczególne – spośród państw bloku wschodniego – „posłannictwo” Polski w Afryce: „Polska ma w Afryce szczególną szansę jako partner nie największy w naszym bloku, a więc «nieprzytłaczający», a przez to niedrażniący mocarstw zachodnich”44. Cezurą w zmianie oceny Afryki wydaje się rok 1965. MSZ sytuację na południe od Sahary przedstawia od tego momentu jako „znaczna porażka sił postępu na wszystkich frontach: antykolonialnym, politycznym (kolejne, konsekwentne eliminowanie postępowych rządów i ośrodków) i gospodarczym (wzrastające uzależnienie się krajów afrykańskich od Zachodu)”45. Przyczyny pogorszenia się warunków uprawiania aktywnej polityki państw socjalistycznych w krajach rozwijających się dzielono na wewnętrzne i zewnętrzne. Czynniki wewnętrzne klasyfikowano z kolei na 42 O historii kontaktów Polski z Burkina Faso (do 1984 r. oficjalna nazwa kraju to Górna Wolta) zob.: J. Knopek, Z dziejów polskich kontaktów z Burkina Faso, w: Z. Łazowski (red.), Państwa Afryki Zachodniej…, op. cit., s. 174–176. 43 AMSZ, Dep. V, Ogólne 013, 9/64, Materiały na Kolegium MSZ, 1960, 12/1136/46, Notatka, k. 35. 44 AAN, TPPA, 2071/20, Sprawozdanie z działalności, Dział Zagraniczny 1962–1966, k. 3. 45 AMSZ, Dep. V, 56/70, Ogólne, 22, Problematyka ogólna w odniesieniu do sytuacji w Trzecim Świecie, 11.05.1966, k. 11. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 189 ekonomiczne (rosnące zadłużenie) i polityczne (nepotyzm, korupcja i masowa protekcja, dezintegrująca rola władzy plemiennej, postkolonialny system administracyjny, brak kadry urzędniczej). Zwracano też uwagę na znaczenie czynników personalnych pierwszego pokolenia liderów Afryki (autokratyzm, bezwzględne tłumienie opozycji, ambicje osobiste i materialne). Socjalizm afrykański i ruch narodowo-wyzwoleńczy Polskie placówki dyplomatyczne starały się poznać nastroje w partiach komunistycznych, posiłkując się lokalnymi informatorami. Zazwyczaj wybierano działacza niższego rzędu, pozostającego w konflikcie z władzami partii. Starano się w ten sposób kontrolować poziom uzyskiwanych informacji i kształtować jak najbardziej obiektywny wizerunek Afryki. Brak zaufania do afrykańskich działaczy partyjnych i chaos panujący na lokalnych scenach politycznych to dwie pierwsze impresje towarzyszące „rozpoznawaniu” krajów regionu Sudanu. Sytuacja ta nie zmieniała się jednak szybko. Winą za to obarczano najczęściej samych Afrykanów, akcentując niski poziom prezentowanej przez nich kultury politycznej: „Bardzo słaba znajomość wśród Malijczyków zagadnień politycznych, niedyskutowanie na te tematy jest więc dla nich bardzo wygodne. Na ten temat rzeczy skarżą się wszyscy bez wyjątku dyplomaci. Wymiana informacji i poglądów odbywa się więc w zasadzie między dyplomatami, ekspertami ONZ i francuskimi z kooperacji”46. AMSZ, Dep. V, 57/70, w. 4, Mali, 1967, 22, Stosunki malijsko-polskiej, 15.12.1967, k. 1. 46 �190 Błażej Popławski Polskie placówki dyplomatyczne przywiązywały dużą wagę do wytypowania lidera młodych ruchów komunistycznych – postaci porządkującej wizerunek sceny politycznej. W realiach częstych zmian personalnych, czystek oraz delegalizacji ugrupowań lewicujących zabieg ten okazywał się trudny. Za lidera najczęściej uznawano osobę, która sama zwróciła się do Polaków z prośbą o pomoc. Partie afrykańskie traktowane były en masse jako ruchy młode, efemeryczne, o niesprecyzowanym jeszcze charakterze. Raporty polityczne dotyczące Nigerii na początku składały się z wyliczenia kilkunastu ruchów politycznych47. Każdy z nich charakteryzowano w dwóch, trzech zdaniach. Warto podkreślić schematyzm i powtarzalność narracji. Jednocześnie starano się przybliżać nigeryjskie spojrzenie na Polskę: „Podczas gdy w sferach politycznych i intelektualnych Nigerii traktuje się Polskę z punktu widzenia jej samodzielności w obozie socjalistycznym, co wpływa na ośmielenie narodowych elementów nigeryjskich wobec całego obozu socjalistycznego, to koła rządzące Nigerią widzą w Polsce głównie interesującego partnera o rozwiniętej już gospodarce, z którym współpraca w dziedzinie gospodarczej może być dla Nigerii pożyteczna”48. Zauważyć należy sprzężenie zwrotne w powyższym mechanizmie percepcyjnym – jeśli dany ruch polityczny wykazywał pozytywną postawę wobec Polski, uznawano go za „postępowy” i waloryzowano całość narracji o nim. Z racji na ograniczoną dostępność informacji zbudowanie klarownego i spójnego wizerunku danej partii zajmowało dużo czasu. Pierwsze bardziej precyzyjne opisy programów politycznych Nigeryjczyków były opracowane w okresie lokalnych wyborów. 47 AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24120, Federacja Nigerii, k. 1-2, 4; AMSZ, Dep. V, 24/69, Nigeria, 1964, 24121, Wybory w Nigerii, k. 1-5 oraz Dalsze informacje o sytuacji przedwyborczej, k. 1-7. 48 AMSZ, Dep. V, 55/70, Nigeria, Stosunki polityczne, 22, 01.1965, k. 1-2. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 191 W sytuacjach braku klarownych wyróżników orientacji politycznej danego ugrupowania afrykańskiego, polscy dyplomaci używali bardziej wyszukanych metafor i porównań, choćby do sekt49. Po wstępnej charakterystyce danej partii starano się doprecyzować charakter rozumienia przez Afrykanów zasad socjalizmu, opisać stopień jego internalizacji: „Leitmotivem wszystkich niemal wystąpień prezydenta Modibo Keity był «socjalizm». Z dużym naciskiem podkreślał przy licznych okazjach «nieodwracalność opcji malijskiej partii», zaznaczając zawsze, że «socjalizm w Mali będzie się wyrażał przede wszystkim w coraz większych wyrzeczeniach». Wyjaśniał również, że będzie to socjalizm niezależny, niewzorujący się mechanicznie i niepodporządkowany organizacyjnie czy politycznie «innym krajom lub grupie krajów socjalistycznych». […] Stwierdził, że dobry muzułmanin jest czymś więcej niż socjalistą […]. Wszystkie przemówienia w sposób generalny głoszą hasło zacierania różnic społecznych i ostro piętnują «malwersantów» i «aferzystów». […] Modibo często używa sformułowania, że głównym problemem malijskiego socjalizmu jest konieczność zlikwidowania różnic między «średniowieczem» mas a rażącym XX-wieczem niektórych warstw”50. Podobnie krytyczne uwagi na temat socjalizmu ghańskiego znaleźć można w sprawozdaniu Ryszarda Kapuścińskiego przygotowanym dla MSZ: „Nawet czołowi przywódcy Ghany nie orientują się, na czym polega wiele podstawowych problemów Europy np. kwestie granicy na Odrze i Nysie. Pomieszanie pojęć w dziedzinie spraw politycznych i ideologicznych jest fantastyczne. […] Marksizm, 49 AMSZ, Dep. V, 24/71, Republika Malgaska, 1964, Notatka z Moskwy, 3.12.1964, k. 4. 50 AMSZ, Dep. V, 24/69, Mali, 1964, 242, Raport nr 4 Ambasady w Bamako, 01.1964, k. 11-13. �192 Błażej Popławski leninizm jest – jak twierdzą – ideologią białego człowieka, a więc nie do przyjęcia dla Afryki”51. Na początku lat siedemdziesiątych zaobserwować można istotną zmianę w dyskursie polskiej dyplomacji względem krajów regionu Sudanu. Polacy przestali odgrywać rolę obserwatorów doszukujących się pierwiastków postaw rewolucyjnych i oceniających stopień internalizacji socjalizmu u Afry­kanów. Starali się operacjonalizować – przy świadomości ograniczonych środków – założenia polityki wspierania ruchów narodowowyzwoleńczych. Za cezurę można uznać Decyzję Prezydium Rządu z dnia 23 marca 1972 r. w sprawie pomocy materialnej dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. Na jej podstawie minister obrony narodowej został zobowiązany do bezpłatnego oddania sprzętu i wyposażenia wojskowego do dyspozycji Zarządu Głównego Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki (PKSzNAiA). MHZ nie mogło pobierać opłat celnych od materiałów przewożonych do Afryki na statkach Ministerstwa Żeglugi. Zarząd Główny PKSzNAiA odgrywał rolę filtra decydującego o dalszym rozdziale środków. W 1972 r. ponad połowę funduszy otrzymała Afrykańska Partia Niepodległości Gwinei i Zielonego Przylądka. Między rokiem 1971 a 1972 dokonało się prawie dziesięciokrotne zwiększenie wydatków przeznaczanych na ten cel52. W oficjalnych dokumentach z tego okresu często można przeczytać, że: „Polska udziela ofiarom kolonializmu i apartheidu poparcia politycznego, moralnego i pomocy materialnej. Każdego roku prowadzi się u nas regularną kampanię solidarności w środkach masowego przekazu i w społeczeństwie; wiece odbywają się w zakładach pracy, AMSZ, Dep. V, 9/64, Ghana, Notatki polityczne, 42/800/33. AMSZ, Dep. V 8/81/1; Notatka Departamentu V na temat dotychczasowej pomocy Polskiego Komitetu Solidarności z Narodami Azji i Afryki dla MPLA z dn. 24 września 1975 r. 51 52 �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 193 szkołach i wyższych uczelniach; podejmowane są odpowiednie rezolucje”53. Należy przy tym podkreślić, że w latach siedemdziesiątych w analizach mechanizmów uprawiania polityki przez dany kraj afrykański w większym stopniu niż w poprzednich dekadach starano się interpretować kontekst, specyfikować czynniki zewnętrzne i wewnętrzne przemian. Zauważalny jest znaczny wzrost profesjonalizmu w opisach i jego uszczegółowienie. Podsumowanie Zastosowanie perspektywy konstrukcjonistycznej oraz teorii racjonalności komunikacyjnej Jürgena Habermasa pozwala na ocenę wysokiego stopnia rytualizacji działań polskiej dyplomacji, nastawionej na rozwijanie kontaktów bilateralnych – działalności dążącej do wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. W zachowaniach polskich dyplomatów brakowało jednak postawy opartej na dialogu, prób zrozumienia i zmiany postrzegania państw afrykańskich i ich elit. Wymiana depesz, raporty zawierające wiele błędów i przeinaczeń, nieumiejętnie organizowane wizyty oficjalne są dowodami sui generis „zatrzymania się” racjonalności polskich dyplomatów na poziomie kognitywno-instrumentalnym oraz moralno-praktycznym i niezwykle powolnego zmierzania w stronę wykształcenia się racjonalności komunikacyjnej. Warto przy tym zaznaczyć, że główną determinantą tego procesu – choć trudno wychwycić to w oparciu o dostępny w Polsce AMS, Dep. V, 18/77/5, Pismo wicedyrektora Departamentu V Włodzimierza Paszkowskiego do Departamentu Międzynarodowych Organizacji o pomocy dla ruchów rewolucyjnych w Afryce, 27 stycznia 1973; por.: AMS, Dep. V 8/81/7, Decyzja nr 92/75 Prezydium Rządu z dnia 14 lipca 1975 r. w sprawie pomocy dla ruchów narodowowyzwoleńczych w Afryce. 53 �194 Błażej Popławski materiał archiwalny – była polityka Kremla. PRL, będąc w orbicie wpływów ZSRR, nie mógł prowadzić suwerennej polityki zagranicznej. Decyzje, z jaki krajem afrykańskim i kiedy należy rozwijać relacje międzynarodowe, zależne były od Moskwy. Jak pisał politolog Jacek Knopek: „Polityka Kremla była prosta, wyrachowana i chłodna. Chciano pomagać tym krajom afrykańskim, które gotowe były wprowadzać i respektować zasady ustanowione przez Związek Radziecki oraz honorować jego hegemonię w świecie”54. Analiza dyskursu polskiej dyplomacji – skupienia go na hasłach afrykańskiego socjalizmu, walki narodowowyzwoleńczej, dekolonizacji – pozwala na stwierdzenie stopniowej ewolucji spojrzenia na Afrykę Subsaharyjską od postawy „afrooptymizmu” (1960 rok) do „afropesymizmu” (dekadę później). Bibliografia Archiwalia: Archiwum Akt Nowych • Komitet Centralny Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, Wydział Zagraniczny. • Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej. Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych • Gabinet Ministra. • Departament V. 54 J. Knopek, Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie…, op. cit., s. 154. �Sudan okiem dyplomacji PRL-owskiej 195 Opracowania: Czaputowicz J., Teorie stosunków międzynarodowych. Krytyka i systematyzacja, Warszawa 2007. Habermas J., Teoria działania komunikacyjnego. Racjonalność działania a racjonalność społeczna, t. 1, PWN, Warszawa 1999. Knopek J., Stosunki polsko-zachodnioafrykańskie, Toruń 2013 Kukułka J., Wstęp do nauki o stosunkach międzynarodowych, Warszawa 2003. Łazowski Z. (red.), Państwa Afryki Zachodniej, t. 2, Warszawa 2006. Łazowski Z. i inni (red.), Polacy w Nigerii, t. 1–4, Warszawa 1997–2000. March J. G., Olsen J. P., Instytucje. Organizacyjne podstawy polityki, Warszawa 2005. Stosunki dyplomatyczne Polski 1944–1979 r. Informator, t. 5, Afryka i Bliski Wschód, J. Patryas (oprac.), Warszawa 1982. Wawrzyński P., Mit kulturowy jako czynnik kształtujący stosunki międzynarodowe, Toruń 2011. Wendt A., Społeczne teoria stosunków międzynarodowych, Warszawa 2008. Ząbek M., Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 2007. Sudan in the eyes of the diplomacy of the PPR Abstract The paper focuses on the preliminary exploration of the newborn countries included in the geographical land of Sudan by diplomacy of the Polish Peopleʼs Republic – until the development of, as Jürgen Habermas wrote, the basis of the communicative rationality. The importance of exchanging the diplomatic telegrams, the first official visits were described. The main elements of discourse shaping the image of Sudanese countries were discussed. Keywords: diplomacy, constructionism, theory of communicative action, Polish Peopleʼs Republic, Sudanese states, socialism, national liberation struggle, decolonisation ��KRYSTYNA KAMIŃSKA JAN DYBOWSKI (1856–1928) – ZAPOMNIANY ODKRYWCA AFRYKI Wprowadzenie W Polsce postać Jana Tadeusza Dybowskiego (franc. Jean Thaddée Dybowski), cenionego podróżnika i znawcy Afryki z przełomu XIX i XX wieku, zawsze pozostawała w cieniu Benedykta Dybowskiego1, jego kuzyna i wybitnego badacza Syberii. Dybowski urodził się we Francji, ale świadomość polskich korzeni nigdy go nie opuściła. Przez całe swoje życie bardzo dobrze władał językiem polskim i zawsze podkreślał polskie pochodzenie. Naturalizowany został bowiem we Francji dopiero w 1893 roku2. Dr Krystyna Kamińska, Akademia Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora (Pułtusk). 1 Benedykt Dybowski (1833–1930) – stryjeczny brat Jana. W latach 1865–1879 przebywał na Syberii. Początkowo jako zesłaniec w rejonie jeziora Bajkał, a później, w latach 1879–1883, dobrowolnie na Kamczatce, na której prowadził badania naukowe dotyczące tamtejszej fauny. Po powrocie do Polski pracował na Uniwersytecie Lwowskim jako profesor zoologii. 2 P. Daszkiewicz, Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, nr 4 (24), http://www.up.krakow.pl/konspekt/24/dasziewicz. html (dostęp: 01.10.2016), s. 1. �198 Krystyna Kamińska Dybowski aktywnie włączył się również w działania zmierzające do przywrócenia Polski na mapę Europy. Natomiast po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zabiegał, także na arenie międzynarodowej, o przyznanie Polsce jako państwu mandatu kolonialnego przez Ligę Narodów3. Jednak ani jego aktywność na rzecz kraju przodków, ani nawet pełnienie w latach 1925–1928 funkcji profesora w Państwowym Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach nie wpłynęły na zwiększenie zainteresowania jego osobą ze strony polskiego środowiska naukowego czy opinii publicznej. W tamtym czasie był przecież uznanym już badaczem Afryki o międzynarodowej renomie i wysoko cenionym specjalistą w zakresie rolnictwa tropikalnego, czego dowodem była m. in. publikacja dotycząca rozwoju rolnictwa w tropikach, zatytułowana Traité Pratique des Cultures Tropicales4. Na przełomie XIX i XX wieku jego nazwisko często pojawiało się w licznych periodykach wydawanych przez europejskie towarzystwa geograficzne lub przyrodoznawcze, w których publikował oprócz tekstów naukowych również doniesienia o swoich odkryciach w Afryce. W czasie afrykańskich wypraw zarówno eksplorował tamtejszy świat fauny i flory, jak i zdobywał wiedzę o życiu autochtonów. Jego publikacje z tego zakresu ukazywały się także w Polsce, swoje artykuły zamieszczał m.in. w popularnym wówczas czasopiśmie ilustrowanym „Wędrowiec”. Był autorem cyklu tekstów, które ukazały się pod wspólnym tytułem: W krainie ludożerców5. Dybowski w swoim bogatym życiu zawodowym nie tylko wiele podróżował, lecz także był członkiem licznych towarzystw naukowych oraz założycielem znanych i cenionych placówek naP. Daszkiewicz, op. cit., s. 3. Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011, s. 284–286. 5 J. Dybowski, W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. 3 4 �Jan Dybowski (1856-1928)... 199 ukowych we Francji. Z jego inspiracji powstał w 1899 roku Jardin Colonial de Nogent-sur-Marne, czyli ogród botaniczny o szacie roślinnej z różnych stref klimatycznych w lesie Vincennes pod Paryżem. Dzięki jego inicjatywie w 1902 roku utworzono we Francji Ecole Nationale Supérieure d’Agriculture Coloniale. Z kolei zwieńczeniem jego kariery publicznej było kierowanie Ministerstwem do spraw Kolonii. W 1905 roku został odznaczony orderem Legii Honorowej6. Rys biograficzny Jan Dybowski urodził się 28 kwietnia 1856 roku w Charonne we Francji. Ojciec Dybowskiego – polski oficer czasów powstania listopadowego – po przegranej walce zdecydował się na emigrację, by uniknąć rosyjskich represji. W 1875 roku (zaraz po ukończeniu nauki w Lycée Charlemagne w Paryżu) Dybowski podjął studia w École Nationale d’Agriculture w Grignon. Dwa lata później – po otrzymaniu dyplomu – rozpoczął staż w Musée Nationale d’Histoire Naturelle. W 1879 roku Dybowski powrócił do swojej macierzystej uczelni, gdzie dalej rozwijał swoje przyrodnicze pasje. W krótkim czasie został doceniony zarówno ze względu na posiadane kompetencje zawodowe, jak i kwalifikacje pedagogiczne, bo z myślą o nim zostało utworzone stanowisko Maȋtre de Conference d’Horticulture7. Jego aktywność zawodowa, której świadectwem były pierwsze osiągnięcia naukowe z dziedziny warzywnictwa, została szybko dostrzeżona. Już w 1883 roku został sekretarzem Société Nationale d’Horticulture, a publikacja naukowa pod tytułem: Guide de 6 7 Hommes et Destin, op. cit., s. 284. Ibidem, s. 282. �200 Krystyna Kamińska jardinage8 (wydana w 1889 roku) przez wiele lat wyznaczała nowe trendy w tej dziedzinie. Jego kariera naukowa przeplatana pracą w administracji państwowej i licznymi podróżami rozwijała się bardzo dynamicznie. Kilkuletni okres, w którym następowały (jedna po drugiej) wyprawy do Afryki, Dybowski zakończył w 1895 roku podróżą do Tunezji. Jednak tam inaczej realizował swoje pasje, a ukoronowaniem jego tunezyjskiej aktywności było utworzenie w Tunisie w 1898 roku Ecole d’Agriculture Coloniale, dla której osobiście opracował program nauczania. W 1899 roku został dyrektorem Institut National Agronomique, którym kierował aż do przejścia na emeryturę w 1927 roku9. Zainicjowana w 1924 roku współpraca z Państwowym Instytutem Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach zaowocowała w 1925 roku objęciem pieczy nad Wydziałem Ogrodniczym, w tym także kierownictwa Zakładu Warzywnictwa. Dybowski z jednej strony przenosił do Polski najnowsze rozwiązania organizacyjne poprawiające funkcjonowanie instytutu, a z drugiej inicjował uprawę niektórych odmian roślin tropikalnych do tej pory mało znanych w kraju, co bezpośrednio wpłynęło m.in. na zwiększenie prestiżu tegoż wydziału w polskim środowisku naukowym10. Jan Dybowski zmarł nagle w 18 kwietnia 1928 roku w Mandres-les-Roses we Francji. Jan Dybowski i jego afrykańskie podróże Pierwszą podróż do Afryki odbył Dybowski w 1889 roku. Wówczas na południu Algierii poznawał tamtejsze tradycyjne rolnictwo J. Dybowski, Guide de jardinage, Paris 1889. Hommes et Destin, op. cit., s. 282–286. 10 Z. Wróblewska, Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski”, Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965, s. 412–413. 8 9 �Jan Dybowski (1856-1928)... 201 oraz badał możliwości zagospodarowania terenów pustynnych i półpustynnych. Gdy ponownie przybył do Algierii (rok później), jego zainteresowania badawcze wychodziły daleko poza sferę afrykańskiej flory czy agrotechniki. Dybowski prowadził bowiem na Saharze różnorodne prace badawcze, m.in. z zakresu paleontologii, geologii, hydrologii, klimatologii i zoologii, pozwalające lepiej poznać pustynne obszary Afryki. Publikacje autorstwa Jana Dybowskiego dokumentujące przebieg jego afrykańskich podróży stanowiły zarazem wyraz jego poszukiwań i odkryć naukowych11. W czasach Dybowskiemu współczesnych przedstawione w nich wyniki, pokłosie jego ekspedycji badawczych, zostały we Francji ocenione bardzo wysoko ze względu na zupełnie nowe podejście do badanych zjawisk. Dybowski zaproponował m.in. nowatorskie rozwiązanie dotyczące zagospodarowania Sahary związane z wykorzystaniem studni artezyjskich w procesie nawadniania12. Pobyty w Algierii zapoczątkowały całą późniejszą serię jego wypraw badawczych. Przez lata penetrował różne rejony Afryki. W 1891 roku podążając w kierunku jeziora Czad, eksplorował nie tylko obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej, w tym ziemie leżące wzdłuż rzeki Szari, lecz poznawał także dorzecze Ubangi. Jego ekspedycja, której droga początkowo wiodła nurtem rzeki Kongo, następnie zaś Ubangi, pozwoliła na poznanie rozległych obszarów na północ od równika położonych w głębi kontynentu. Dybowski nie poprzestał na tej wyprawie – powrócił do Konga w latach 1893–189413. Z kolei przemieszczając się po AfryJ. Dybowski, Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie”, vol. 26, 1890; J. Dybowski, L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. 12 P. Daszkiewicz, op. cit., s. 1–2. 13 J. Dybowski, Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894, no 65; J. Dybowski, Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de 11 �202 Krystyna Kamińska ce wzdłuż i wszerz, Dybowski eksplorował obszar dzisiejszego Senegalu oraz Mali (dawny Sudan Francuski), a także Gambii i Gwinei14. W czasie jednej z podróży odwiedził również Kamerun15. Podczas podróży po Afryce Dybowski ze szczególną uwagą przypatrywał się sposobom uprawy roślin, poszukując zwłaszcza tych nieznanych mu wcześniej, oraz hodowli zwierząt. Interesował się konkretnymi uprawami, przyglądał się bliżej wzrostowi roślin, które znał już z Europy, np. kukurydzy, ale obserwował także te, które występują powszechnie jedynie w Afryce, jak sorgo czy maniok. Ponadto badał, w jaki sposób tworzone są np. plantacje bananowców. Odkrył w Afryce poletka, na których uprawiano bawełnę czy tytoń, czyli rośliny, które nie występują w tamtejszym ekosystemie16. Już podczas pierwszej ekspedycji w Algierii Dybowski zbierał wybrane okazy fauny i flory. Gromadzona przez lata kolekcja przyrodnicza, w tym botaniczna i zoologiczna, liczyła ponad 2 tys. okazów. Według Dybowskiego jego zbiory nie tylko miały dostarczyć wiedzy o konkretnym regionie, który badał, ale także świadczyć o jego wyjątkowym bogactwie z przyrodoznawczego punktu widzenia 17. Większość jego kolekcji, a zwłaszcza okazy Paris”, 1894; J. Dybowski, Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux”, 1894; J. Dybowski, Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13; J. Dybowski, Le Congo méconnue, Paris 1912. 14 J. Dybowski, Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. 15 J. Knopek, Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 14, s. 24–26. 16 A. Arnera, Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outremer”, t. 89, no 336–337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, 2002, s. 326. 17 La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1, s. 460. �Jan Dybowski (1856-1928)... 203 afrykańskiej fauny, wzbogaciło później ekspozycję Musée d’Histoire Naturelle w Paryżu. Dybowski przywiózł bowiem z Afryki m.in. czaszki i szkielety naczelnych18. Przez lata Dybowski starał się gromadzić nie tylko kolekcję okazów fauny i flory afrykańskiej (która pozwoliłaby z jednej strony na bardziej wnikliwe i dogłębne poznanie, a z drugiej ułatwiłaby opisanie i skatalogowanie), lecz także różne artefakty ukazujące świat kultury rdzennej ludności Afryki. Dzięki temu pozostawił potomnym świadectwo nie tyle tego, jak żyli dawni mieszkańcy tego obszaru, ile ukazał jak bardzo byli zróżnicowani. Jego rozległa wiedza naukowa, zwłaszcza z zakresu przyrodoznawstwa, i odbyte wcześniejsze podróże po Afryce umożliwiły ukazanie społeczeństwu europejskiemu tego skrawka afrykańskiego kontynentu. Jego publikacje – zwłaszcza te opisujące świat kultury i codzienne życie rdzennych mikrospołeczności w Afryce, uwzględniające ich różne przypisanie etniczne – pozwalały przełamywać istniejące wówczas w Europie stereotypy o ludności tubylczej. Jednocześnie mnogość i różnorodność artefaktów w ekspozycjach muzealnych prezentujących zbiory Dybowskiego o charakterze etnograficznym zmuszała do refleksji i zmiany poglądów osoby odwiedzające owe wystawy. 18 A. Arnera, op. cit., s. 325–326. �204 Krystyna Kamińska Jan Dybowski i jego dokonania w ramach własnych poszukiwań etnograficznych (na przykładzie wyprawy obejmującej obszar dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej) W wielu swoich podróżach po Afryce Dybowski zajmował się nie tylko rozwojem rolnictwa czy szeroko rozumianym przyrodoznawstwem, ale także poznawał świat afrykańskiej kultury. Korzystał z różnych okazji, by lepiej poznać Afrykę. Niepowodzenie afrykańskiej misji francuskiego podróżnika Paula Crampela19 dało Dybowskiemu kolejną, niepowtarzalną szansę poznania jeszcze nieodkrytego przez Europejczyków obszaru Afryki20. W czasie wyprawy w 1891 roku – będącej raczej misją poszukiwawczą zorganizowaną z ramienia Comité de l’Afrique Française – podjętej w celu poznania losów Crampela, który zaginął na niezbadanym wówczas terytorium między jeziorem Czad a rzeką Ubangi, Dybowski penetrował tamtejsze obszary Afryki bardzo wnikliwie. Idąc po śladach swojego poprzednika, Dybowski wyruszył z Bangi (wówczas małego francuskiego posterunku wojskowego usytuowanego na brzegu rzeki Ubangi), kierując się na północ. W swojej marszrucie podążył w stronę jeziora Czad, jednak zamiast skupić się wyłącznie na celu misji poszukiwawczej, zajmował się gromadzeniem okazów tamtejszego świata przyrody i wzboga19 Paul Crampel (1864–1891) – francuski podróżnik przemierzający Afrykę. W 1890 roku wyruszył na czele ekspedycji, by dotrzeć do jeziora Czad od strony rzeki Kongo. W czasie podróży, wskutek nieprzewidzianego splotu wydarzeń, zginął wraz z wieloma innymi członkami wyprawy. 20 Jan Dybowski po krótkim okresie aklimatyzacji w Libreville (stolicy Gabonu) i odpowiednim wyposażeniu wyprawy podążył w kierunku francuskich posiadłości kolonialnych w Kongu. Zaokrętował się w Loango (dzisiejsze Pointe-Noire) i rzeką Kongo podążył do Brazzaville, a stamtąd do Bangi. �Jan Dybowski (1856-1928)... 205 caniem własnej kolekcji etnograficznej. Interesował się też stosunkami wodnymi na poznawanym przez siebie obszarze. Dlatego świadomie zbaczał z wytyczonego kilka miesięcy wcześniej przez Crampela szlaku i przemierzał okolicę wzdłuż niewielkich rzek: Ombella, Kémo i Tomi, zasilających Ubangi, jeden z dopływów rzeki Kongo21. Później, kierując się ku płaskowyżowi Dar El Kouti, Dybowski dotarł do nieznanej mu wcześniej dużej rzeki, którą tubylcy nazywali Bangoula. Wody rzeki płynęły w kierunku północno-zachodnim, czyli przeciwnym do tego, w którym podążały – badane przez Dybowskiego – pomniejsze, mijane poprzednio strumienie i rzeki, stanowiące elementy dorzecza Ubangi. Według przeprowadzonych wówczas przez Dybowskiego obliczeń dowodzona przez niego ekspedycja odnalazła koryto rzeki Szari (Chari), zasilającej swoimi wodami jezioro Czad. W powrotnej drodze Dybowski zdecydował się jeszcze na przejście przez obszar leżący wzdłuż brzegu rzeki Kouango, by poznać nowe, nieznane dotąd obszary oraz wytyczyć nowy szlak22. Osada Kémo, a w niej posterunek zorganizowany przez Dybowskiego, była, jego zdaniem, nie tyle właściwym miejscem postoju dla przyszłych wypraw eksploracyjnych, które podążałyby drogą wodną (przez terytoria przynależne do Francji), począwszy od Brazzaville przez obszar Sudanu, aż do odległej Algierii, ile punktem, z którego powinny wyruszać kolejne ekspedycje zmierzające w stronę Czadu23. Śmiała wizja, która przyświecała Crampelowi24, czyli możliwość połączenia francuskich zdobyczy kolonialnych w Afryce Północnej, J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 206. Ibidem, s. 282. 23 Ibidem, s. 348. 24 Właśnie dlatego Paul Crampel wyruszył w 1889 rok na wyprawę w celu poznania dorzecza rzeki Ubangi, która miałaby pozwolić na znalezienie połączenia z rzekami mającymi swoje ujście w Morzu Śródziemnym. 21 22 �206 Krystyna Kamińska Środkowej i Zachodniej w jedną całość i wytyczenia drogi wodnej łączącej Algierę przez Czad z posiadłościami francuskimi w głębi kontynentu w pewien sposób została urzeczywistniona przez Dybowskiego poprzez odkrycie biegu rzeki Szari (Chari), ale nigdy nie doczekała się realizacji. Zatem hydrologiczny sukces Dybowskiego nie został należycie doceniony i niewiele też wniósł w sensie naukowym25. Podczas tego pobytu w Afryce Dybowski zorganizował jeszcze jedną wyprawę w stronę dorzecza Szari (przyjazd jego następcy Maistre’a opóźniał się). Przebieg zarówno pierwszej, jak i drugiej wyprawy opisał Dybowski na kartach swojej książki zatytułowanej La route du Tchad. Du Loango au Chari. Jej treść to zapis m.in. jego kontaktów ludnością tubylczą. Kreślone wówczas przez Dybowskiego notatki dotyczące jej codziennego życia nawet po latach mają wartość bezcenną. Należy jednak pamiętać, że Dybowski był naturalistą, a więc dokonywał analiz kulturoznawczych w sposób typowy dla ludzi przełomu XIX i XX wieku, którzy odbierali rdzenne ludy Afryki przez pryzmat zupełnie innych relacji. W trakcie drugiej wyprawy Dybowski pokonywał kolejne odcinki marszruty o wiele szybciej niż za pierwszym razem, bo nie podążał już szlakiem Crampela, lecz odwiedzał tylko te miejsca, których poznaniem był sam zainteresowany i pod tym kątem wytyczał kolejne etapy i miejsca postoju. Podczas eksploracji (raczej stricte etnograficznej) Dybowski dostrzegał zarówno zmieniające się ukształtowanie terenu, jak i roślinności, przechodzącej od lasu tropikalnego do sawanny. Po wkroczeniu na ziemie zamieszkałe przez lud Langoussis posuwał się dalej na zachód, by dotrzeć do osad jeszcze innych, nieznanych wcześniej grup etnicznych, np. P. Kalck, Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992, s. 142–143. 25 �Jan Dybowski (1856-1928)... 207 Tokbos26. Tamtejsza ludność, złożona z ludów Langouassi, Dakoua, N’Gapou, Togbo, nie przedstawiała jednej, lecz wiele różnych kultur o odmiennym rodowodzie. Rozproszona na dużym obszarze tworzyła ona niewielkie skupiska zamkniętych społeczności, konstruując własny świat kultury ograniczony ramami własnej spuścizny. Dybowski obcując z autochtonami, wyraźnie widział różnice dzielące różne wspólnoty etniczne, zwłaszcza te występujące wśród ludów zamieszkujących wzdłuż brzegów Ubangi i jej rozlicznych dopływów. Mieszkańcy wiosek położonych bliżej rzeki byli niższego wzrostu, bardziej zwinni, ale cechowała ich słabsza muskulatura ciała. Mężczyźni trudnili się zarówno rolnictwem, jak i rybołówstwem, a częstszy kontakt z przybyszami sprawiał, że nie bali się obcych27. Z kolei im bardziej Dybowski oddalał się od dorzecza Ubangi, posuwając się w głąb sawanny, przedstawiciele napotykanych przez niego grup etnicznych byli wyżsi i lepiej zbudowani. Charakteryzował ich też odmienny wygląd zewnętrzny, widoczny zwłaszcza w postaci fryzowania włosów i zdobienia ciała, a także ubioru28. Do niewątpliwych zasług Dybowskiego należy zaliczyć dotarcie do nieznanych wcześniej Europejczykom grup etnicznych oraz ich opisanie. Pozostawiona przez Dybowskiego dokumentacja jest tym cenniejsza, że niektóre z tych społeczności nie miały wcześniej kontaktu z „białym” człowiekiem. Potwierdzeniem tego spostrzeżenia był jego własny zapis kontaktu z ludem Dakoua. W ich wiosce Dybowski nigdzie nie dostrzegł przedmiotów, na których widoczne byłyby ślady bytności Europejczyków29. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 330. J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 108. 28 Ibidem, s. 110. 29 J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893, s. 299. 26 27 �208 Krystyna Kamińska W trakcie obu tych wypraw Dybowski nawiązywał stosunkowo bliskie kontakty z mieszkańcami mijanych małych osad czy większych wiosek. Bez przeszkód podpatrywał więc ich zachowania i obyczaje. Interesował się m.in. relacjami społecznymi panującymi w wiosce oraz stosunkami sąsiedzkimi poza jej obrębem. Ciekawiły Dybowskiego tradycje, w tym zwyczaje, które znajdowały swoje odbicie w wyglądzie zewnętrznym Afrykanów: ubiorze, uczesaniu czy ozdobach. Bacznie śledził codzienne życie mieszkańców, gromadząc przy tym różnorodne artefakty: narzędzia, naczynia, broń, instrumenty muzyczne czy przedmioty zdobiące ciało. W kolekcji etnograficznej przywiezionej przez Dy­ bowskiego do Francji znalazły się bardzo różnorodne elementy kobiecego stroju, np. spódniczki ze skóry czy rafii, także ozdoby, w tym wiele wykonanych z kości słoniowej, drewna, żelaza czy miedzi, począwszy od zapinek, poprzez grzebienie, do bransoletek. Niektóre z nich zdobiły bezpośrednio ciało, inne tylko włosy. Bezsprzecznie największym osiągnięciem ekspedycji Dybowskiego z lat 1901–1902 było przywiezienie przez niego bogatych zbiorów etnograficznych. Wśród licznych przedmiotów na uwagę zasługuje duża kolekcja instrumentów muzycznych, która zawierała liry, tam-tamy, piszczałki, grzechotki30. Niektóre z nich były przedmiotami kultu wspomagającymi działanie medycyny ludowej (naturalnej). W sposób szczególny zaintrygowały Dybowskiego narzędzia i broń z żelaza używane przez tubylców oraz sposób ich wyrobu. Zaskoczyła go znajomość metalurgii, albowiem na tych terenach wytapiano przedmioty z itabirytu, minerału bogatego w rudę żelaza31. Natomiast w niektórych wioskach powszechną bronią ludności tubylczej były noże wykute z żelaza32. W czaA. Arnera, op. cit., s. 328. J. Dybowski, Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. 32 A. Arnera, op. cit., s. 329. 30 31 �Jan Dybowski (1856-1928)... 209 sie drugiej wyprawy odnalazł nawet złoże tych rud, których próbki przywiózł do Francji 33. Bilans jego osiągnięć jest jeszcze bardziej imponujący, gdy weźmie się pod uwagę wartość i różnorodność zgromadzonych zbiorów. Dybowski dokumentował przemierzane przez siebie połacie ziem na północ od rzeki Ubangi nie tyle w kontekście czysto krajoznawczym, co etnograficznym – rejestrując życie i obycza­je tamtejszych etni. Jego wnikliwe obserwacje wyglądu zewnętrznego przedstawicieli każdej napotykanej po drodze grupy etnicznej były przez niego utrwalane zarówno poprzez dokładny opis, jak i dzięki fotografiom czy rysunkom34. Efektem opisanej powyżej eksploracji otoczenia przez Dybowskiego i działań podejmowanych na rzecz społeczności lokalnych (które przyniosły wymierny rezultat w dłuższym horyzoncie czasowym) było zainicjowanie swoistego procesu urbanizacji na terenach bardzo odległych od Bangi. Założony niegdyś przez Dybowskiego posterunek w Kémo i powstała przy nim osada zamieniły się z czasem w miasto. Jednym z wątków, który jest zwykle pomijany w opisie wypraw Dybowskiego, jest pewna wzmianka zawarta w raporcie wysłanym przez wojskowych rezydujących w Bangi (Lettre du 6.IX.1891) dotycząca zakupu 33 kg kości słoniowej przez misję Dybowskiego35. Dalsze losy tego zakupu nie są znane, ale (z dzisiejszej perspektywy) rysuje on sylwetkę Dybowskiego w trochę innym świe- P. Daszkiewicz, op. cit., s. 2. J. Dybowski, La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893 ; J. Dybowski, Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1. 35 R. Coutalier, Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 314. 33 34 �210 Krystyna Kamińska tle, chociaż zdaje się, że względy ekonomiczne prawie nie miały miejsca w podjętej przez niego ekspedycji. Zakończenie Po latach wszelkie działania podejmowane w Afryce przez Jana Dybowskiego należy rozpatrywać w kilku aspektach: geograficzno-hydrologicznym, przyrodniczym czy wreszcie etnograficznym. Na naukową spuściznę Jana Dybowskiego rzadko spogląda się przez pryzmat jego dokonań etnograficznych. Wydaje się więc, że postrzeganie Jana Dybowskiego jedynie jako człowieka nauki wyrosłego z epoki, w której żył i pracował, to swego rodzaju odebranie mu tych sukcesów, które nie tylko wtedy, ale i dziś mają znaczenie. Może nadszedł już czas, by docenić jego rolę w rozwoju współczesnej afrykanistyki czy równie popularnej obecnie antropologii kulturowej. Dybowski przyglądając się życiu rdzennej ludności Afryki, zwracał uwagę na takie aspekty ich aktywności, które wcześniej nie były przedmiotem badań naukowych, np. na rozwój metalurgii i poziom zaawansowania technologii w niektórych tamtejszych grupach etnicznych. W zgromadzonej przez Dybowskiego kolekcji broni afrykańskich wojowników szczególne miejsce zajmują tzw. couteau de jet en fer (żelazne noże do rzucania). Ich wyrób stanowił wręcz zachętę do zajęcia się tym zagadnieniem bardziej wnikliwie kilkadziesiąt lat później z punktu widzenia tak historii, jak i antropologii36. 36 B. Martinelli, Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa.mmsh.univ-aix.fr/ numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). �Jan Dybowski (1856-1928)... 211 Postać Dybowskiego jako odkrywcy części interioru afrykańskiego jest współcześnie niedoceniana, a przecież niektóre tereny, przez które przemieszczał się były wówczas w Europie prawie nieznane. Stanowiły bowiem jedynie przedmiot zainteresowania nielicznego grona podróżników. W tamtym czasie na mapie Afryki wiele było tzw. „białych plam”. Nawet u progu XX wieku swego rodzaju wyzwaniem dla francuskich wojsk (stacjonujących np. w Kongo) były tereny dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Formalnie ówczesna „biała plama” przestała istnieć wraz z powołaniem do życia francuskiej kolonii o nazwie Ubangi-Szari w 1903 roku37. Utworzenie tej jednostki administracyjnej nie byłoby jednak możliwe bez wcześniejszych eksploracji. Jan Dybowski był jednym z pionierów, którzy badali rozległe terytorium przyszłego Ubangi-Szari, jednocześnie – jako wysłannik rządu francuskiego – był bardziej zainteresowany poznawaniem wybranych obszarów Afryki w aspekcie etnograficznym niż nanoszeniem na mapę „nowych zdobyczy terytorialnych” Francji. Nie zmienia to faktu, że nowe „odkrycia geograficzne” w Afryce utrwalały w świadomości społecznej Europejczyków i na arenie międzynarodowej konkretne przypisanie kolonialne danego obszaru. Bibliografia Arnera A., Sciences et colonisation: la mission Dybowski (1891–1892), „Outre-mer” 2002, t. 89, no 336-337, 2e semestre. Traités et esclavages: vieux problèmes, nouvelles perpectives?, s. 321–332. 37 Dekret o utworzeniu kolonii Ubangi-Szari (fr. Oubangui-Chari) ze stolicą w Bangi został wydany 29 grudnia 1903 roku. Od 1960 roku dawna kolonia francuska Ubangi-Szari jest niepodległym państwem, które przyjęło nazwę – nadaną przez Barhélémy’ego Bogandę – Republika Środkowoafrykańska. �212 Krystyna Kamińska Boulvert Y., Exploration, création d’ un pays nouveau; découverte scientifique: les cas du Centrafrique de 1880 à 1914, w: Milieux et Pasages, sous la direction Y. Chatelin et G. Riou, Paris 1986, s. 89–103. Boulvert Y., Bangui 1889–1989, Paris 1989. Brunache P., Itinéraire de la mission Jean Dybowski de Bombé à El Kouti, „Tour du Monde” 1892, no . Coutalier R., Les débuts difficilles de la capitale de la République Centrafricaine. Bangui de 1889 à 1893, „Cahiers d’études africaines” 1974, vol. 14, no 54, s. 299–316. Daszkiewicz P., Afrykańskie badania i kolonialne wyprawy Jana Dybowskiego, „Geografia” 2005, 4 (24), http://www.up.krakow.pl/ konspekt/24/dasziewicz.html (dostęp: 01.10.2016). Dybowski J., Guide de jardinage, Paris 1889. Dybowski J., L’extrême Sud algérien. Contribution à histoire naturelle de cette région, Angers 1892. Dybowski J., La route du Tchad. Du Loango au Chari, Paris 1893. Dybowski J., Le Congo méconnue, Paris 1912. Dybowski J., Le Sahara algérien entre Biskra et El Golea, „Revue de Géographie” 1890, vol. 26. Dybowski J., Les couteaux de jet de l’Oubangui, „Bulletins de la Société d’anthropologie de Paris” 1893, IVe Série, T. IV, s. 97–100. Dybowski J., Les races et moeurs des populations de L’Afrique centrale, „Bulletins de Société d’ anthropologie de Paris” 1893, vol. 4, no 1, s. 104–111. Dybowski J., Mission au Congo (littoral), „Compte rendu de la Société de Géographie Commerciale de Bordeaux” 1894. Dybowski J., Mission en Guinée française. Extrait du rapport. L’ Agriculture de Pays chaude, 1904. Dybowski J., Notre force future, Paris 1919. Dybowski J., Pygmées, „La Nature” 1894, vol. 10/13. Dybowski J., Traîté pratique de la culture tropicale, Paris 1902. Dybowski J., Vers le Tchad, „Le Tour du Monde” 1894a, no 65. Dybowski J., Voyage sur la côte du Congo, „Compte rendu de la Société de Géographie de Paris” 1894. Dybowski J., W krainie ludożerców, „Wędrowiec” 1893, s. 573–621. �Jan Dybowski (1856-1928)... 213 Hommes et Destin, „Afrique Noire” sous la direction de Jacques Serre, T. 11, Paris 2011. Kalck P., Histoire de la Republique Centrafricaine. Des origines à 1966, Paris 1992. Knopek J., Stosunki polsko-kameruńskie. Geneza, struktura, funkcjonowanie, „Wrocławskie Studia Politologiczne” 2013, nr 1. La mission Dybowski, „Comptes rendues de la Société de Géographie de Paris” 1892, no 1. Martinelli B., Patrimoine et culture matérielle centrafricaine, Paris 2006. Martinelli B., Patrimoine sinérurgique traditionnel en Centrafrique, „Revue Centrafricaine d’Anthropologie” 2008, no 1, http://recaa. mmsh.univ-aix.fr/numeros/1/Pages/1-4.aspx (dostęp: 16.07.2017). Wróblewska Z., Warzywnictwo i ogrodnictwo w Instytucie Puławskim, „Pamiętnik Puławski” – Zeszyt Jubileuszowy 1862–1962, 1965. Summary Jan Dybowski (1856–1928) was a cousin of the famous explorer of Syberia – Benedykt Dybowski. However, unlike the latter Jan Dybowski was an envoy of the French government and traveled within Africa. In his journeys he explored – in that time unknown for an European – the region of what is now Central African Republic. Also, he was doing research on agrotechnical possibilities of French colonies (he was an agriculture engeneer). After his first journey to Algeria he collected many exemples of flora and fauna, as well as their scientific description. The next trip to Africa had a goal to explore the drainage-basin of the Congo. The 1891-92 expedition headed northeast along the river, thereafter continuing the journey of the earlier French party, managed to reveal vast areas in the drainage-basin of Bangi (Ubangi) and to north from the equator. Keywords: Jan Dybowski, African exploration, etnographical research ��ANETA PAWŁOWSKA ODZYSKANE KRÓLESTWO MAKURII – SKARBY GALERII FARAS W MUZEUM NARODOWYM W WARSZAWIE1 „Wykopaliska w Faras rozpoczynaliśmy, nie mając ani odpowiednich funduszów, ani kart inwentaryzacyjnych przystosowanych do prowadzenia dokumentacji, a braki w zaopatrzeniu obozu były olbrzymie”2 – tak opisywał w książce Od Edfu do Faras początki działania polskiej misji archeologicznej w Nubii nubiolog i twórca tzw. „polskiej szkoły archeologii śródziemnomorskiej”3 – Kazimierz Michałowski (1901–1981)4. Efektem owych zmagań jest współczesna Galeria Faras w Muzeum Narodowym w WarProf. dr hab. Aneta Pawłowska – Katedra Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki, historyk sztuki/afrykanista. Główne kierunki badań: sztuka i kultura Afryki. Autorka chciałaby serdecznie podziękować kustosz Muzeum Narodowego w Warszawie Bożenie Mierzejewskiej za wnikliwe oprowadzenie po Galerii Faras, które pomogło niezmiernie w przygotowaniu niniejszego tekstu. 2 K. Michałowski, Od Edfu do Faras, Warszawa 1983, s. 158. 3 Nowatorstwo prof. Michałowskiego polegało na włączaniu do zespołu badaczy różnych specjalności. Wkrótce stało się to codzienną praktyką wielu archeologów. 4 O postaci K. Michałowskiego pisali szerzej: A. Sadurska, Nekrologi, „Archeo­ logia” 1981, nr 32, s. 243–246; M-L. Bernhard, Kazimierz Michalowski. „Eos” 70 (1982) 1, s. 5-23; J. Lipińska, Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, nr 42, s. 7–13. 1 �216 Aneta Pawłowska szawie (MNW), która w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. nosi imię owego badacza. Jest ona galerią stałą5, której ekspozycja pozostanie w założeniu jej twórców niezmienna przez wiele lat. Jednocześnie galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Celem artykułu jest prezentacja zarówno współczesnego kształtu galerii oraz zebranych w niej eksponatów, jak też jej poprzedniej odsłony pochodzącej z lat 70. XX w. wraz z krótkim omówieniem działań polskich archeologów uczestniczących w latach 60. w objętej patronatem UNESCO wielkiej międzynarodowej akcji ratowania pozostałości dawnych kultur Doliny Nilu. Działania te zostały podjęte w związku z budową w 1960 r. Wielkiej Tamy na Nilu pod Asuanem i tworzeniem od roku 1964 sztucznego Jeziora Nasera, co groziło zalaniem wielu zabytków starożytnego Egiptu i Sudanu6. Wskutek protestów archeologów UNESCO rozpoczęło w roku 1960 operację ratowania owych niezwykłych skarbów kultury materialnej. 24 największe obiekty zostały przeniesione do wyżej położonych miejsc lub oddane krajom, które brały udział w tej operacji. Najbardziej znanym przykładem jest akcja ochrony świątyń skalnych w Abu Simbel, w której brali udział także polscy archeologowie7. Tamę ukończono 21 lipca 1970 r. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średnio5 Inne galerie stałe w MNW to: Galeria Sztuki Średniowiecznej, Galeria Sztuki Dawnej, Galeria Sztuki XIX Wieku oraz Galeria Sztuki XX i XXI Wieku. Na podstawie http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). 6 Zalany obszar miał wymiary 500 na maksymalnie 35 km. Por.: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http://naukawpolsce.pap. pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-z-faras---50-lat-w-polsce--konferencjaw-warszaw (dostęp: 21.09.2017). 7 K. Michałowski, Od Edfu…, op. cit., s. 195–201. �Odzyskane Królestwo Makurii... 217 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] �218 Aneta Pawłowska wieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), obecnie ziemie te znajdują się na terenie południowego Egiptu i północnego Sudanu. Nazwa Nubia pochodzi z okresu rzymskiego8. Kraina ta nie była tworem jednolitym. W VI wieku na terenie Nubii znajdowały się trzy królestwa: Nobadia ze stolicą w Pachoras, Makuria ze stolicą w Dongoli i Alodia ze stolicą w Sobie. Królestwa przeszły na chrześcijaństwo w latach 543–575, przystosowując dawne świątynie dla potrzeb nowej wiary i wznosząc nowe9. Makuria odparła arabską inwazję w połowie VII w., a traktat, który w wyniku tego podpisano, znany jako Baqt, zapoczątkował okres względnego pokoju pomiędzy stronami, pokoju trwający do XIII stulecia. Najprawdopodobniej jeszcze w czasie arabskiej inwazji albo za panowania króla Merkuriosa Makuria dokonała aneksji swojego północnego sąsiada – Nobadii (Dolna Nubia)10. Okres pomiędzy latami 750 a 1150 to czas prosperity królestwa, tzw. Złoty Wiek. Choć części bezcennych stanowisk nie udało się uratować, odkryto i zbadano wiele starożytnych świątyń, a także ponad 50 średniowiecznych kościołów w większych ośrodkach miejskich, takich jak: Kasr Ibrim, Faras, Gebel Adda. Ocalono przed bezpowrotnym zniszczeniem wiele zabytków dawnych kultur rozwijających się na terenie Doliny Nilu od czasów prehistorycznych. 8 W XIX wieku zaczęto stosować nazwę Sudan wywodzącą się z arabskiego Bilad as-Sudan (po polsku:. „Kraj Czarnych”). 9 Por. K. A. Mich, Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Warszawa 2015, s. 83–83. 10 Historyczne potwierdzenie unii datowane jest na rok 704. Szerzej na temat połączenia Makurii i Nobadii oraz wpływu, jakie miało ono dla późniejszych dziejów Nubii chrześcijańskiej: W. Y. Adams, The United Kingdom of Makuria and Nobadia. A Medieval Anomaly, w: W. V. Davies (red.), Egypt and Africa. Nubian from Prehistory to Islam, London 1991, s. 257–263. �Odzyskane Królestwo Makurii... 219 Dzięki pracom badawczym prowadzonym przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras11 (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonego na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu), odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII w. Za dokładną datę wzniesienia katedry przyjęto rok 707, który pojawia się w tekstach dwu inskrypcji fundacyjnych w językach greckim i koptyjskim, w narożniku południowej ściany12. Budowla ta służyła wiernym w okresie od VIII do XIV wieku. W tym czasie była kilkakrotnie przebudowywana. Było to założenie na planie zbliżonym do kwadratu o boku około dwudziestu czterech metrów, z absydą tradycyjnie zwróconą na wschód. Budowla usytuowana była pośród zabudowy miejskiej. Jej ściany zostały pokryte malowidłami o tematyce religijnej pochodzącymi z okresu od wieków VIII do XIV. Zespół tak zwanych „fresków z Faras” (w rzeczywistości nie są to freski, lecz malowidła wykonane farbą temperową na suchym tynku, czyli techniką al secco, mułowym) liczący ponad 150 malowideł okazał się jednym z największych i najciekawszych odkryć „Kampanii Nubijskiej”. Należy podkreślić, iż jest to zbiór reprezentatywny dla średniowiecznego malarstwa tego regionu. Sztuka i architektura chrzeWykopaliska w Sudanie rozpoczęto w 1961 r. w miejscowości Faras. Stanowisko to według umowy musiało być przekopane ostatecznie w ciągu trzech lat. Obszar koncesji był olbrzymi, wynosił 7 km2, toteż wiązało się to z wielomiesięcznymi wyprawami. W pierwszej kampanii do niezmiernie ciekawych osiągnięć dotarli polscy archeologowie w partii wschodniej, wydobywając ok. 150 bloków pokrytych reliefami i inskrypcjami, pochodzących ze świątyni ufundowanej przez Faraona Totmesa III. Por. M. L. Bernhard, Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 176. 12 Kazimierz Michałowski i Stefan Jakobielski datują powstanie kościoła na V w., jednak Peter Grossmann proponuje, aby przesunąć datę budowy przybytku na VI w. Por. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014, s. 59. 11 �220 Aneta Pawłowska ścijańskiej Nubii czerpała z bogactwa Bizancjum i innych terenów chrześcijańskiego świata, ale wytworzyła własne sposoby wyrazu i kanony. Ikonografia sztuki nubijskiej wskazuje na doskonałą i głęboką znajomość tradycji chrześcijańskiej oraz tekstu Pisma Świętego. Nubia była ważnym ośrodkiem wiary chrześcijańskiej, z kontaktami (widocznymi również w sztuce) nie tylko z koptyjskim Egiptem i z Etiopią, ale i z całym kręgiem kultury bizantyjskiej – od Armenii po Syrię. Chrześcijańska sztuka Makurii czerpała obficie ze wszystkich tych źródeł, tworząc własną, odrębną osobowość kulturową. Różnorodna tematyka przedstawień obejmuje nie tylko święte wizerunki i sceny z Pisma Świętego typowe dla wystroju wnętrza o przeznaczeniu liturgicznym, ale także wyobrażenia miejscowych biskupów i świeckich dostojników dworu, przez co repertuar przedstawień zwyczajowo stosowany w chrześcijaństwie staje się znacznie bogatszy. Ponadto wartość przedstawień polega też na tym, iż ze względu na fakt, że znajdowały się na kolejno nakładanych po sobie warstwach tynków, a uzupełnione o bezcenną listę kolejnych biskupów Pachoras znajdującą się w baptysterium, pozwoliły na precyzyjne prześledzenie chronologii zmian stylistycznych w malarstwie nubijskim. Dzięki wysiłkowi konserwatorów z Muzeum Narodowego w Warszawie, którym pomagali wszyscy członkowie ekipy, ze ścian faraskiej katedry udało się zdjąć większość malowideł. Uratowano również wiele elementów dekoracji architektonicznej i innych bezcennych zabytków z terenu całego miasta. Zdejmowanie malowideł ze ścian było operacją trudną13. Komplikowały ją piętrzące się problemy techniczne, brak odpowiedSzerzej np.: K. Michałowski, Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 158–160 oraz H. Jędrzejewska, Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. 13 �Odzyskane Królestwo Makurii... 221 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] niego sprzętu i materiałów, trudne warunki klimatyczne, a przede wszystkim ograniczona ilość czasu wymuszająca na ekipie pośpiech14. Zgodnie z wcześniejszą umową pomiędzy Polską a SuTechnika wykonywania tej skomplikowanej pracy była następująca: arkuszami delikatnej bibułki japońskiej, a następnie żelazkami osadzonymi na długich drążkach wprasowano w powierzchnię przez bibułkę jedną lub dwie warstwy specjalnej mieszaniny z wosku pszczelego, żywicy weneckiej i kalafonii ogrzanych do odpowiedniej temperatury. Warstwy mieszaniny oddzielano warstwami gazy. W górną część każdego malowidła wprasowano pasy lnianego płótna, do których potem przyszyto sznury. Miały one posłużyć do przeniesienia odciętych od ścian fragmentów tynku z malowidłami na specjalne drewniane konstrukcje przypominające płytkie skrzynie lub ekrany, a następnie do ich przymocowania. Po przystawieniu gotowej konstrukcji do ściany konserwatorzy uzbrojeni w noże i piły na długich uchwytach przystąpili do odcinania fragmentów tynku z zabezpieczonymi przedstawieniami, a następnie do ostrożnego przenoszenia ich na ekrany. Po usunięciu nadmiaru tynku z odwrotnej strony malowideł oraz 14 �222 Aneta Pawłowska danem znaleziska zostały podzielone pomiędzy oba kraje. Inne zabytki pochodzące z tego stanowiska trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. W wyniku partage’u do Muzeum Narodowego w Warszawie trafiło 67 malowideł, część kamiennych elementów wystroju architektonicznego katedry oraz innych kościołów i budowli w Faras, epitafia miejscowych biskupów i kapłanów, a także wyroby nubijskich rzemieślników, w tym duża grupa malowanych naczyń ceramicznych wyprodukowanych w miejscowych warsztatach. Ów zbiór stanowi dziś największy i najcenniejszy zespół zabytków archeologicznych pochodzących z wykopalisk prowadzonych za granicą, jaki kiedykolwiek udało się pozyskać do polskich zbiorów muzealnych15. Nowa odsłona Galerii Faras została zaprezentowana publiczności 17 października 2014 r. w gmachu głównym Muzeum Narodowego w Warszawie. Autorką scenariusza wystawy była Boże­ na Mierzejewska, kustosz Kolekcji Nubijskiej. Projekt ekspozycji wykonali architekci z Politechniki Warszawskiej: Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, zaś koncepcję galerii przygotował Alfred wzmocnieniu jej gipsem malowidła zostały zawinięte w bawełniane koce i zapakowane do drewnianych skrzyń. Szerzej na ten temat w: H. Jędrzejewska, op. cit. oraz eadem, Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431–457. 15 Zabytki z Faras stały się zaczątkiem kolekcji nubijskiej Muzeum Narodowego w Warszawie, która w następnych latach powiększała się sukcesywnie o znaleziska z wykopalisk w Starej Dongoli, stolicy średniowiecznego królestwa Makurii, prowadzonych od 1965 r. do dziś. W 2010 r. do Muzeum trafił duży zespół zabytków z wykopalisk ratunkowych w rejonie IV katarakty, głównie depozytów grobowych – naczyń ceramicznych, ozdób i elementów uzbrojenia z okresu postmeroickiego (IV–VI w.n.e.) i chrześcijańskiego wczesnego (ok. 650–975), dotąd słabo reprezentowanych w zbiorach muzeum. Kolekcja nubijska w Warszawie pozostaje do dziś największym i najbogatszym zbiorem średniowiecznych zabytków nubijskich w Europie. �Odzyskane Królestwo Makurii... 223 Twardecki, kurator Zbiorów Sztuki Starożytnej i Wschodniochrześcijańskiej, który był także kierownikiem przedsięwzięcia. Podstawowym założeniem projektu była całkowita zmiana sposobu prezentacji obiektów, które znajdowały się w galerii od 1972 r. Dawna wystawa ukazywała zbiór chronologicznie w przestrzeni typu „white cube”. Była to wyalienowana przestrzeń laickiego sacrum, gdzie prezentowano bok siebie obiekty „zanurzone w postawie obiektywizmu i bezosobowości”16. W przestrzeni tej było też zakodowane świadome przekłamanie związane z modernistycznym pragnieniem wskazania liniowego „rozwoju sztuki”, bowiem malowidła pochodzące z tego samego miejsca, ale różnych okresów prezentowano we wzajemnym oddaleniu, za to zgodnie z hierarchią czasową. Dodać należy, iż freski były intensywnie prezentowane jeszcze przed pierwszym otwarciem galerii, np. podczas obrad polskiego komitetu ICOM17 we wrześniu 1966 r.18, a następnie w październiku 1967 r. w związku z Dwudziestoleciem ICOM i Drugą Międzynarodową Kampanią Muzealną, której uroczysta inauguracja odbyła się w Warszawie. Wówczas otwarto w Muzeum Narodowym wielką wystawę zabytków z Faras, gdzie pokazano już czterdzieści uratowanych malowideł ściennych19. Kolejne prezentacje odbyły się we Wrocławiu, Berlinie i Essen w 1969 r. oraz w Wiedniu w 1970 r.20 Wobec silnej świadomości doniosłości posiadania tak wspaniałej kolekcji ma16 Ł. Guzek, Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 475. 17 ICOM – International Council of Museums – Międzynarodowa Rada Muzeów. 18 U. Popłonyk, Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 472. 19 K. Michałowski, Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974, s. 8. 20 Na podstawie: E. Łukasiak, Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420–567. �224 Aneta Pawłowska 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972, autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] larstwa nubijskiego w Polsce zdziwienie może budzić fakt, że od momentu, gdy zbiór po raz pierwszy został w całości udostępniony zwiedzającym MNW w 1972 r. przez 40 lat ekspozycja pozostawała niemal niezmieniona, a zabytki nie podlegały żadnym większym renowacjom. Podstawowym problemem był jak zawsze brak stosownych środków finansowych na gruntowna modernizację. Dopiero hojna pomoc prywatnego darczyńcy – Wojciecha Pawłowskiego z rodziną – który całkowicie sfinansował modernizację, pozwoliła na całkowite przearanżowanie prze­strzeni. Powtórne otwarcie Galerii Faras zostało objęte honorowymi patronatami UNESCO oraz Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego Małgorzaty Omilanowskiej. Zmodernizowana galeria została doceniona i nagrodzona przez Narodowy Instytut Muze- �Odzyskane Królestwo Makurii... 225 alnictwa i Ochrony Zbiorów prestiżową Sybillą Grand Prix 2014 jako wydarzenie muzealne roku, a także Sybillą 2014 w kategorii „Wystawy historyczne i archeologiczne”, a ponadto nagrodą MUSE Awards przyznawaną przez Amerykańskie Stowarzyszenie Muzeów (American Alliance of Museums)21. Istotą nowej ekspozycji stało się odwrócenie dotychczasowego sposobu prezentacji zabytków w układzie chronologicznym, zmiana istniejącego ciągu komunikacyjnego oraz stworzenie przestrzeni o charakterze informacyjnym i edukacyjnym, tj. pomieszcze­ nia dla multimediów i małej sali kinowej. Wnętrza te ulokowano na samym początku, oddzielono od przestrzeni ekspozycyjnej i potraktowano jako wstęp do poznawania ekspozycji przez zwiedzających. W sali I ulokowano makietę (wykonaną w skali 1:25) odkrytej katedry, co daje możliwość zapoznania się ze zrekonstruowaną architekturą świątyni i jej topograficznym układem. Ponadto na ścianach makiety znajdują się miniatury malowideł znajdujących się na ekspozycji w Muzeum Narodowym w Warszawie. Program multimedialny zawiera obszerne informacje o katedrze i pochodzących z niej malowidłach, badaniach archeologicznych i pracach konserwatorskich. W niewielkim pomieszczeniu z prawej strony zwiedzający mogą obejrzeć filmy dokumentalne o Faras, prof. Michałowskim oraz film w technologii 3D (dostępny w całej krasie po założeniu specjalnych okularów znajdujących się na wyposażeniu muzeum) prezentujący architektoniczną rekonstrukcję katedry22. Dzięki nowoczesnej animacji Galeria Faras, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/ (dostęp: 26.09.2017). 22 Autorem projektu Faras 3D jest Władysław Jurkow – reżyser filmowy, dziennikarz, twórca filmów dokumentalnych i kurator wystaw sztuki współczesnej. Film został wyprodukowany przez Fundację Wyższej Szkoły Artystycznej Homo Faber we współpracy ze studiem filmowym Arkadia Film oraz Muzeum Narodowym w Warszawie. 21 �226 Aneta Pawłowska 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] i grafice komputerowej widz może odbyć wirtualną podróż po prezbiterium, nawach, kaplicach i przedsionku w sposób pozwalający zrozumieć pierwotne rozmieszczenie malowideł, którymi na przestrzeni kolejnych wieków pokrywano ściany kościoła. Można tu zaznajomić się nie tylko z dziełami, które znalazły się w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale również zobaczyć te, które trafiły do Sudańskiego Muzeum Narodowego w Chartumie. Ekspozycję wzbogacają pokazy filmów archeologicznych oraz fotografii archiwalnych. Prezentowana w ramach tej części ekspozycji cyfrowa rekonstrukcja wnętrza katedry w technologii stereoskopowej 3D pozwala zwiedzającym po raz pierwszy od ponad tysiąca lat wejść do nubijskiej świątyni23. Walory poznaw23 Na podstawie: Tak powstawała Galeria Faras w Muzeum Narodowym, http:// www.propertydesign.pl/przestrzen_publiczna/108/tak_powstawala_galeria_faras_w_muzeum_narodowym,2907.html (dostęp: 21.09.2017). �Odzyskane Królestwo Makurii... 227 cze ekspozycji zwiększają przygotowane polsko- i angielskojęzyczne wydawnictwa, które towarzyszą ekspozycji: przewodnik i folder. Zwiedzający, obok multimediów, mogą korzystać z bezpłatnych druków edukacyjnych oraz audioprzewodnika (w wersji polskiej, angielskiej, hiszpańskiej, niemieckiej, francuskiej i rosyjskiej). Zawierają one rozbudowane informacje o dziejach nubijskiego chrześcijaństwa i jego sztuce, pracach archeologów i konserwatorów, o ikonografii poszczególnych dzieł. W dalszej części kolejnej wydzielonej sali dostępne są gry edukacyjne (np. puzzle). Dzięki multimediom, dla których przeznaczona została specjalna przestrzeń, widz, również niepełnosprawny, zapozna się z dziejami Nubii chrześcijańskiej, architekturą, malowidłami katedry, a także z ich ciekawą ikonografią. Ułatwieniem dla osób z zaburzeniami widzenia jest specjalnie wykonana uproszczona makieta z absydą i syntronenem24, uzupełniona systemem audio z słuchawkami emitującym opis w standardzie audiodeskrypcyjnym25. Dostęp dziennego światła o zmiennym natężeniu, barwie i kierunku padania został wyeliminowany. Dla lepszego podkreślenia eksponowanych obiektów zabytkowych zastosowano skupione światło LED o ciepłej barwie26. Chronologiczny układ malowideł poprzedniej aranżacji został zastąpiony w nowej galerii przez porządek topograficzny. Obiekty rozmieszczono tak, by było to możliwie bliskie ich pierwotnemu usytuowaniu na ścianach katedry w Faras. Ze względu na podjętą próbę odtworzenia otoczenia nawiązującego do dawneMurowana kilkustopniowa trybuna dla duchowieństwa. Szerzej o udostępnianiu sztuki widzom z dysfunkcją wzroku: A. Pawłowska, J. Sowińska-Heim, Audiodeskrypcja dzieł sztuki – metody, problemy, przykłady, Łódź 2016, s. 9–40. 26 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). 24 25 �228 Aneta Pawłowska go kościoła katedralnego architekci Grzegorz Rytel i Mirosław Orzechowski, w pracy nad projektem nowej aranżacji Galerii Faras, za najistotniejsze uznali stworzenie wnętrza, które w oparciu o klasyczne formy architektoniczne stanowić będzie tło dla ekspozycji obiektów zabytkowych. W głównej sali węższego, wschodniego traktu galerii (sala IV) przestrzeń uporządkowana została poprzez obustronne wprowadzenie na jej dłuższych ścianach rytmu płytkich arkad. Podkreślone bakłażanowym kolorem blendy w arkadach są tłem ekspozycyjnym dla malowideł i kamiennych detali architektonicznych. Znajdują się tu: Maiestas Crucis, Archanioł (Rafał?) w stroju cesarza bizantyńskiego, Matka Boska z Dzieciątkiem (Eleusa), Święty Merkuriusz zabijający cesarza Juliana Apostatę, Anioł Pański z mieczem. Na szczególną uwagę zasługuje malowidło widniejące niegdyś na wschodniej ścianie klatki schodowej prowadzącej na galerię nad nawą południową katedry, ukazujące popiersie Matki Boskiej z małym Chrystusem Emmanuelem na rękach, czyli Eleusę. Proste, szerokie obramienie imitujące ramę ikony wskazuje, że pierwowzorem był zapewne otoczony szczególną czcią obraz tablicowy. Pod malowidłem widoczne są ślady zamocowania haka, na którym zawieszona była lampka olejowa. Maria w purpurowej szacie pochyla głowę w kierunku Syna. Prawą ręką podtrzymuje nóżki Jezusa, lewą obejmuje go za ramiona. Dzieciątko ubrane w strój antycznego filozofa, biały chiton i żółty himation, obejmuje oburącz szyję Matki i unosząc twarz, przytula policzek do jej policzka. Typ przedstawienia Matki Boskiej tulącej czule małego Chrystusa, określany przez badaczy greckim terminem Eleusa (Miłosierna), ukształtował się około VI w. na Wschodzie, być może w Egipcie, skąd pochodzą najstarsze znane nam przedstawienia tego rodzaju i skąd zapewne dotarł do Nubii. Źródłem egipskich przedstawień Eleusy były zapewne homilie wygłaszane lub odczytywane publicznie podczas obrzędów kul- �Odzyskane Królestwo Makurii... 229 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] towych, często przypisywane znanym autorom chrześcijańskim. Wyrażały powszechne w tym czasie przekonania o roli Marii w dziejach Zbawienia, opisywały czuły, intymny, ludzki związek łączący Matkę z Synem27. Doskonałym uzupełnieniem malowideł z sali IV są flankujące je po bokach nisz głowice kapiteli zdobionych płaskorzeźbioną dekoracją geometryczna lub floralną w wielu przypadkach pochodzącą z czasów meroickich, lecz o przearanżowanej dekoracji z naniesionym wtórnie motywem krzyża. Kapitele umieszczone są na metalowych nieosłoniętych wspornikach 27 T. Gołgowski, Malowidła z katedry w Faras przedstawienia Marii z Chrystusem typu Eleusa i Galoktotrophusa, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 389–408. �230 Aneta Pawłowska na wysokości 2,2 m od podłoża28. W przypadku mniejszych malowideł w niszach umieszczone są też inne fragmenty dekoracji kamiennej np. z nadproży, węgarów, zwieńczeń krat okiennych lub gzymsów. Tu również, na wysokości około 1,5 metra, znajduje się specjalny współcześnie wykonany fragment nadproża, pozwalający osobom niewidzącym haptycznie zapoznać się z rzeźbiarskimi elementami wystroju świątyni. Bakłażanowy sufit (który zdaniem architektów oraz muzealników dobrze współgra z barwami nubijskich malowideł) z zamontowanym kierunkowym oświetleniem w postaci rzędów reflektorów spaja pomieszczenie. Jasnougrowy kolor ścian znajduje swoje doskonałe dopełnienie w podłodze o podobnej barwie. Jak zaznaczają architekci: „Na posadzkach galerii ułożono taki sam gatunek kamienia jak 80 lat temu w hallu głównym i na reprezentacyjnych schodach Muzeum Narodowego w Warszawie. Obróbkę powierzchni i układ kamiennych płyt dobrano stosownie do charakteru wnętrz. Rustykalna faktura tynków na ścianach i ich kolor nawiązują do faktury i barwy teł konserwatorskich, na których eksponowane są malowidła”29. Na podkreślenie zasługuje fakt, iż w sali wykonano w skali 1:1 fragment ozdobnego nadproża z katedry, który jest eksponowany na wysokości 1,2 m. Obiekt ten służy osobom niewidomym do W wyniku kolejnych kampanii wykopaliskowych w Farsa odkryto między innymi około 60 kapiteli i ich fragmentów. Obecnie kapitele znajdują się w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz w Muzeum Sudańskim w Chartumie; nieliczne fragmenty pozostały w Faras. Muzeum Narodowe w Warszawie posiada w swych zbiorach 16 kapiteli, które są jednocześnie przykładami większości typów kapiteli chrześcijańskich, występujących w Faras. Wśród nich jest 13 kapiteli z piaskowca, 1 kapitel z marmuru (prawdopodobnie import) oraz 2 kapitele z granitu. Kapitele te odznaczają się lokalnym charakterem dekoracji, świadczącym o dużej odrębności artystycznej sztuki faraskiej. Szerzej na ten temat w: I. Ryl-Preibisz, Chrześcijańskie kapitele z Faras ze zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 339–388. 29 Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe, op. cit. 28 �Odzyskane Królestwo Makurii... 231 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] haptycznego zaznajomienia się z architektonicznym wystrojem budynku. Kolejna sala (V) zawiera przedmioty związane z tradycyjnym pochówkiem biskupów faraskich m.in. biskupa Ignatiosa, Matthaiosa, Stefanosa i Joannesa. Są tu epitafia, a także przedmioty, z którymi zostali pochowani. Jest to bardzo interesujący aspekt ekspozycji, bowiem odnosi się do tradycji lokalnej, gdyż zwyczaj chrześcijański nie przewidywał wyposażania zmarłych w dary grobowe dla biskupów w Faras zrobiono wyjątek. W komorze grobowej Joannesa i jego czterech następców znaleziono amfory, naczynia do wody, lampki olejowe i krzyże. Na uwagę zasługuje także obecność lampek, które były zostawiane zapalone obok ciała, aby ogień usunął z krypty tlen, co spowalniało rozkład zwłok. W podobny sposób postępowano w kościołach europejskich, gdy �232 Aneta Pawłowska 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] �Odzyskane Królestwo Makurii... 233 chowano zmarłych pod podłogą. Informacji o zmarłych dostarczają epitafia w językach greckim i koptyjskim30. Przestrzeni sali VI, która mieści główną ekspozycję malowideł ściennych, nadano hierarchiczny i kierunkowy charakter. Jak było powiedziane, projekt nie przewidywał odtworzenia wszystkich pomieszczeń tej budowli w ich rzeczywistym kształcie, a jedynie stworzenie w głównej sali ekspozycji wnętrza nawiązującego wyglądem do nawy kościelnej poprzedzonej przedsionkiem. Tu umieszczono większość malowideł. Dodatkowo klimat pierwotnego wnętrza katedry pomagają odtworzyć liturgiczne śpiewy mnichów koptyjskich pozyskane z Muzeum Koptyjskiego w Kairze. Osiowa kompozycja poprzecznych arkad wydziela kolejne aneksy i buduje perspektywę wnętrza, zamkniętą absydą z syntrononem, tak by powtórzyć układ nawy głównej i dwóch naw bocznych oryginalnej katedry. W całej sali dominuje kolor jasnougrowy na ścianach i suficie oraz jasnobeżowy na podłodze. Bakłażanowa barwa pojawia się na suficie. Zgrupowano tu malowidła z nawy północnej przeznaczonej dla kobiet (zwierających zatem wi­zerunki świętych niewiast, patronek i wstawienniczek), nawy południowej (przeznaczonej dla mężczyzn) oraz naw głównej i środkowej. Ponieważ kaplic bocznych nie uwzględniono w rekonstrukcji wnętrza, toteż zgromadzono tu także malowidła w nich odnalezione oraz pochodzące z narteksu. To odtworzenie (choć częściowe) architektury wnętrza katedry faraskiej pozwala współczesnemu widzowi lepiej zlokalizować malowidła w przestrzeni sakralnej oraz odczuć proporcje pomiędzy ich wielkością a strukturą budynku. Malowidła zostały zgrupowane w podobny sposób jak miało to miejsce w oryginalnym kościele, gdzie rozmieszczone były w nieregularnych odstępach na wysokości około 1,5–2 m Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 92–93. 30 �234 Aneta Pawłowska nad poziomem posadzki. Trudności przysparzał fakt, iż malowidła często były nanoszone warstwowo na siebie w trakcie kolejnych wieków istnienia świątyni, np. przedstawienie Matki Boskiej z Dzieciątkiem z niszy świątynnej wymagało rozdzielenia od spodniej, odmiennej chronologicznie warstwy malarskiej. Rozdzielenia wymagały też malowidła spodnie przedstawiające Świętego w stroju biskupim i górnego z wyobrażeniem Świętego męczennika Kaaua z „Kaplicy południowej”31. Kuratorzy zadecydowali, aby wyeksponować także freski, pochodzące z głębszych warstw, często znacząco uszkodzone, przeznaczając im wyższe partie ścian galerii (ok. 3 m od posadzki). Tam też znalazły swe miejsce rzeźbione kraty okienne zdobione motywem plecionkowym. Dzięki wprowadzeniu zasady topograficznego uporządkowania prac wizerunki świętych niewiast patronek kongregacji znalazły się obok siebie. Na szczególną uwagę zasługuje tu fragmentaryczne malowidło Świętej Anny, które przez wiele lat pełniło rolę logo Muzeum Narodowego w Warszawie. O tym, że jest to zapewne fragment większego niezachowanego malowidła świadczy napis głoszący, iż jest to: „Św. Anna Matka Bogurodzicy i…”. Najprawdopodobniej matka Marii namalowana była na nim z córką. Kanon przedstawień tej świętej w sztuce chrześcijańskiej wzorowano na wyobrażeniach Matki Boskiej z Jezusem. Annę malowano podobnie, w pozycji stojącej lub siedzącej z małą Marią. Oryginalną cechą malowidła jest palec na ustach świętej, nakazujący ciszę. Być może to aluzja do „ciszy Bożej”, w której, jak pisał św. Ignacy Antiocheński, dokonały się trzy tajemnice związane z Marią: cudowne poczęcie, dziewictwo i narodzenie Syna Bożego. Gest ten interpretowany jest także po prostu jako 31 Ibidem, s. 176. �Odzyskane Królestwo Makurii... 235 znak modlitwy32. Inne malowidła umieszczone po tej samej stronie sali VI to: Święty Arcybiskup, Święty Biskup (św. Ignacy Antiocheński?), Podróż Mędrców ze Wschodu, Archanioł Michał. Z nawy północnej (czyli przeznaczonej dla kobiet) pochodzą też wyobrażenia Matki Boskiej (fragment postaci), Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Świętego Jana Apostoła. Tu znajdował się też monumentalny wizerunek Matki Boskiej Karmiącej określanej w Kościele Wschodnim jako Galaktotrophousa, na zachodzie zaś jako Maria Lactans, czyli „Maria karmiąca mlekiem”. Malowidło to znajduje się w specjalnie wymodelowanej przestrzeni absydalnej niszy odwzorowującej jego pierwotne umiejscowienie w katedrze, gdzie było ono uzupełnione o dwa nieomal identyczne przedstawienia Galaktotrophousy, które znalazły swoje miejsce w kolekcji muzeum chartumskiego. To częściowo zniszczone malowidło przedstawia Matkę Boską karmiącą piersią małego Emmanuela (czyli Galaktotrophousa). Maria ubrana w purpurowe, królewskie szaty zasiada na tronie z wysokim oparciem, ozdo­bionym klejnotami i wyściełanym poduszką, opierając stopy na niskim podnóżku. Na jej kolanach siedzi mały Chrystus w złotej tunice i lewą rączką przytrzymuje rękę Matki podającą mu do ssania pierś. Poprzez układ, w którym twarze postaci są zwrócone ku sobie, a ich nogi – w przeciwnych kierunkach, malowidło przypomina starożytne egipskie wizerunki bogiń karmiących piersią mło­dego boga (lub utożsamianego z nim faraona) umieszczane na ścianach Domów Narodzin w egipskich świątyniach, a szczegól­nie późnohellenistyczne wizerunki Izydy tronującej, karmiącej piersią małego Horusa siedzącego na jej kolanach. W VI–VII w. w Egipcie pojawiły się podobne chrześcijańskie przedstawienia Marii kar32 M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017) oraz K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 78–74. �236 Aneta Pawłowska miącej małego Chrystusa33. Były one nieco zła­godzonym wariantem uroczystych, hieratycznych, frontalnych wizerunków Teotokos tronującej z Dzieciątkiem na kolanach. Obraz Marii karmiącej piersią Chrystusa-Boga pojawia się po raz pierwszy w Protoewangelii Jakuba, a potem w syryjskich utworach poetyckich św. Efrema Syryjczyka, stale przewija się w koptyjskich homiliach poświęconych Matce Boskiej. Homilie często mówią o Marii karmiącej „mlekiem dziewiczym Syna Bożego” i o Chrystusie, który „jako dziecię był karmiony piersią przez Dziewicę” i „ssał jej piersi”. Zarówno obraz Marii karmiącej, jak i sam termin Galaktotrophousa stały się przedmiotem kon­trowersji doktrynalnej34. Na uwagę zasługują malowidła pochodzące z dwóch kaplic po południowej stronie kościoła. Są to: Portret pustelnika Amone (Ammonios) z Tuna el Gebel, Święty Jan Złotousty, wizerunki nubijskich biskupów Petrosa ze świętym Piotrem Apostołem i Ma33 Większość znanych egipskich przedstawień Marii karmią­cej to malowidła ścienne w kościołach klasztornych lub w prywat­nych celach mnichów (np. w Bawit i Sakkara w Górnym Egip­cie, w klasztorze św. Antoniego nad Morzem Czerwonym). Są to również przedstawienia w rękopisach klasztornych świadczące o popular­ności tego tematu w środowiskach monastycznych. Występowanie przedstawień zarówno Marii Eleusa, jak i Marii Galaktolrophusa w malarstwie z Faras wiąże się ze sprawami obrządku panującego w danym okresie w katedrze – głównym kościele starożytnego Pachoras. Za episkopatu biskupa Kyrosa (zm. w 902 r.) panuje w katedrze obrządek monofizycki, wprowadzony do niej być może nawet wcześniej. Począwszy od episkopatu biskupa Joannesa, który otworzył ponownie dla kultu katedrę zniszczoną podczas pożaru w 926 r., oraz jego bezpośrednich następców, panuje w katedrze obrządek melkicki (ortodoksyjny), utrzymujący się przez pierwszą połowę XI w., aby później być może ustąpić znów miejsca monofizytom. Ten krótki stosunkowo okres panowania melkitów w katedrze uwidacznia się w malarstwie powstaniem serii omawianych w niniejszym artykule przedstawień Marii. Szerzej na ten temat w: T. Głogowski, op. cit., s. 406. 34 Szerzej na ten temat w: P. van Moorsel, Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: E. Dinkler (red.), Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. �Odzyskane Królestwo Makurii... 237 rianosa z Matką Boską i Dzieciątkiem, Drzewo (fragment wyobrażenia Chrystusa ze świętym Menasem), Zmartwychwstały Chrystus z Marią Magdaleną. Z nawy głównej katedry pochodzi najbardziej barwne przedstawienie z całego zbioru fresków, określane jako Władca nubijski. Malowidło zaskakujące żywą kolorystyką i bogactwem ornamen­ tów widniało na licu wschodnim pierwszego od zachodu pilastra filaru pomiędzy nawą główną a południową. Przedstawia środko­ wą część postaci królewskiego namiestnika królestwa Nobadii, które po zjednoczeniu z królestwem Makurii zachowa­ło duży stopień autonomii. Namiestnik, w znacznym stopniu niezależny od króla rezydującego w Dongoli, nosił bizantyński tytuł eparcha Nobadii35. Podlegał mu obszar pomiędzy I a II katarak­tą. Pełnił funkcje administracyjne i wojskowe, kontrolował pobór podatków, dystrybucję dóbr, handel zagraniczny, zarządzał skar­bem, miał władzę wojskową i sądowniczą. Do jego zadań należa­ła również obrona granic. Prawdopodobnie eparchami Nobadii zostawali książęta krwi królewskiej, być może dziedziczni, którzy przybierali czasem tytuł króla (pum). Nosili oni insygnia podkre­ślające ich rycerski stan: hełm (lub turban) z rogami ozdobionymi dzwonkami, zwieńczony półksiężycem, oraz łuk, a niekiedy rów­nież włócznię i tarczę. Przedstawiony dostojnik jest ubrany we wzorzysty kaftan i spódnicę ozdobioną wzorem medalionów wypełnionych barw­nymi rozetami. W obu rękach trzyma insygnia eparcha, to jest diadem ozdobiony bukranionem (motywem głowy byka), z bia­łymi wstęgami (prawdopodobnie rozwinięty turban), oraz łuk re­fleksyjny, symbol władzy wojskowej36. Szerzej na ten temat: S. Jakobielski, Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 549. 36 Odkrycie podobnych portretów w klasztorze w Starej Dongoli umożliwiło rekonstrukcję przedstawienia. Dostojnikowi towarzyszyła święta patronka ka35 �238 Aneta Pawłowska Salę VI zamyka odtworzona półkolista absyda. Malowidło na ścianie absydy było prawdopodobnie najstarszym przedstawieniem w katedrze. Wskazuje na to rodzaj tynku odbie­gającego strukturą i barwą od tego, jaki położono w innych czę­ściach kościoła. Obecny stan zachowania pozwala prześledzić cztery stadia dekoracji charakterystyczne dla stylów malarstwa katedry od IX do XII w. Malowidło nosi ślady licznych napraw i przemalowań. Zachował się jedynie fragment kompozycji na półkolistej ścianie powyżej syntrononu, zaś przedstawienie na sklepieniu uległo zniszczeniu, kiedy konstrukcja runęła lub została rozebrana. Ściana absydy jest podzielona wyraźną poziomą linią na dwa pasy różnej wysokości. W dolnym, węższym pasie, biegną­cym bezpośrednio nad górnym stopniem syntrononu, znajduje się fryz arkad wspartych na kolumnach (prawdopodobnie 24). Pod łukiem każdej z arkad wyobrażony jest ptak (orzeł lub gołąb) sto­jący obok małego ołtarza, unoszący skrzydła do lotu. Głowę ptaka wieńczy mały krzyż, a pole pod arkadą, nad głową ptaka, wypełnia duża rozeta. W drugim, wyższym pasie przedstawiona była tronująca Maria, a po bokach tronu kolegium apostołów rozdzielone na dwie gru­py. Apostołowie ubrani w szaty greckich filozofów – chiton i himation – trzymają księgę Ewangelii. Prawdopodobnie na początku X w., kiedy ściany kościoła na nowo otynkowano, do istniejącej kompozycji domalowano postać nubijskiego władcy stojącego frontalnie na pierwszym planie. Zasłoniła ona starsze przedstawienie Matki Boskiej, które przemalowano, oraz środkową część arkadowego fryzu z ptakami. Ciemnoskóry monarcha tedry, Maria (jej palce są widoczne na prawym ramieniu eparcha, a poniżej prawego łokcia dostojnika widać fragment jej ciemnoniebieskiej tuniki i purpurowego maforionu), z drugiej strony przedstawiony był prawdopodobnie Chrystus. Święci patroni kładący dłonie na ramionach dostojnika symbolicznie brali go w opiekę i legitymizowali jego władzę. W. Godlewski, Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. �Odzyskane Królestwo Makurii... 239 ubrany jest w uroczysty strój bizantyńskiego patrycjusza zakładany na szczególne, świąteczne okazje, takie jak liturgia Bożego Narodzenia i Objawienia Pańskiego. Długa, biała tunika (chiton) monarchy jest przewiązana w talii pasem, a spięty na prawym ramieniu płaszcz (chlamida) zdobi na wysokości piersi duża purpurowa wstawka (gr. tablion, łac. tabula), jaką nosili wysocy dostojnicy bizantyńskiego dworu. W prawej dłoni król dzierży niewielki złoty krzyż wskazujący zapewne na niższe święcenia duchowne (diakonat), dające władcy prawo wstępu do prezbiterium podczas liturgii37. Postać monarchy w absydzie to jedna z kilku ciemnoskórych postaci znajdujących się na freskach faraskich (inne to młody władca nubijski, biskup Petros, dostojnik nubijski, procesja Nubijczyków oraz biskup Marianos o oliwkowej karnacji). To te właśnie malowidła przypominają osobom oglądającym kolekcję w galerii, iż jej eksponaty pochodzą ze strefy Bilad as-Sudan. W kolejnych salach – VII i VIII – w szklanych gablotach umieszczono krzyże z kręgu Kościoła wschodniego, a w tym kolekcję krzyży etiopskich Wacława Korabiewicza oraz ceramikę nubijską i koptyjską, a także fragmenty tkanin koptyjskich. Warto dodać, iż pewnym drogowskazem dla muzealników, jeśli chodzi o obecny sposób zaprezentowania kolekcji były zbiory galerii z malowidłami romańskimi z Museu Nacional d’Art de Catalunya w Barcelonie. Prace nad nową galerią trwały ponad cztery lata, były one także okazją do wnikliwej konserwacji mocno zakurzonych fresków (które od lat 70. XX w. nie były zasadniczo konserwowane), badań z zastosowaniem nowych technik (co pozwoliło na ujawnienie dodatkowych informacji). 37 Por.: W. Godlewski, op. cit oraz Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, op. cit., s. 188–197; K. Michałowski, Faras malowidła…, op. cit., s. 128–142. �240 Aneta Pawłowska 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] Architekci starali się prostymi, ponadczasowymi środkami architektonicznymi uzyskać nastrój panujący w historycznym wnętrzu sakralnym wczesnochrześcijańskiej świątyni, jednak bez dosłownych odniesień do architektury katedry w Faras. W założeniu kuratorów Muzeum Narodowego nowa ekspozycja w Galerii Faras daje zwiedzającym możliwość zbliżenia się do pierwotnego znaczenia malowideł z faraskiej katedry, zapoznania się z nimi w kontekście przestrzeni, która odnosi się do pierwotnego układu wnętrza kościoła. Trudno nie zgodzić się z tą uwagą, bowiem freski poprzez zastosowanie nisz i poprzecznych ścian odtwarzających układ naw, mają okazję do wzajemnej interakcji i silniejszej reakcji z widzem, którego nieomal otaczają, zmuszając niejako do dialogu. Tym samym wizerunki sprzed wieków odzyskują swoją utraconą moc i – jak twierdzi w przewrotnym �Odzyskane Królestwo Makurii... 241 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] eseju pt. Czego chcą obrazy – W. J. T. Mitchell: „mówią do nas – czasem dosłownie, a czasem metaforycznie; albo patrzą na nas w ciszy poprzez «otchłań, której brzegów nie łączy most języka»”38. 38 W. J. T. Mitchell, Czego chcą obrazy?, Kraków 2015, s. 67. �242 Aneta Pawłowska Bibliografia: „Malowidła z Faras – 50 lat w Polsce” – konferencja w Warszawie, http:// naukawpolsce.pap.pl/aktualnosci/news,406776,malowidla-zfaras---50-lat-w-polsce--konferencja-w-warszaw (dostęp: 21.09.2017). Bernhard M. L., Wykopaliska archeologiczne Muzeum Narodowego w Warszawie, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, nr 6, s. 165–187. Bernhard M. L., Kazimierz Michalowski, „Eos” 1982, t. 70, nr 1, s. 5–23. Dobrzeniecki T., Święta Anna z Faras w Muzeum Narodowym w Warszawie. Symbolika gestu milczenia, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1988, t. 32, s. 95–214. Galeria Faras im. Profesora Kazimierza Michałowskiego. Przewodnik, red. K. Kornat, Warszawa 2014. Galerie stałe, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/ (dostęp: 21.08.2017). Godlewski W., Pachoras. The Cathedrals of Aetios, Paulus and Petros. The Architecture, Warszawa 2006. Godlewski W., Some Remarks on the Faras Cathedral and its Painting, „Journal of Coptic Studies” 1992, nr 2, s. 99–116. Guzek Ł., Od „white cube” do „alternative space”, w: M. Popczyk (red.), Muzeum sztuki. Antologia, Kraków 2005, s. 466–489. Jakobielski S., Nubia w okresie chrześcijańskim, w: M. Tymowski (red.), Historia Afryki do początku XX wieku, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 545–569. Jędrzejewska H., Konserwacja malowidła z niszy z katedry z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1970, t. 14, s. 431– 457. Jędrzejewska H., Konserwacja dwóch malowideł ściennych z Faras, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1965, t. 9, s. 217–264. Lipińska J., Kazimierz Michalowski, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 2001, t. 42, s. 7–13. �Odzyskane Królestwo Makurii... 243 Łukasiak E., Wystawy zorganizowane przez Muzeum Narodowe w Warszawie za granicą, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, nr 20, s. 420–567. M. Kuc, Otwarcie Galerii Faras, 2014, http://www.rp.pl/artykul/1136036-Otwarcie-Galerii-Faras.html#ap-3 (dostęp: 21.09.2017). Mich K. A., Problem zakorzenienia chrześcijaństwa w lokalnej kulturze, w: J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan: archeologia i historia, Zakład Badań Etnicznych i Międzykulturowych Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW, Warszawa 2015, s. 73–94. Michałowski K., Badania naukowe nad starożytnością w Muzeum Narodowym w latach 1946–1961, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1962, t. 6, s. 133–164. Michałowski K., Faras malowidła ścienne w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie, Warszawa 1974. Michałowski K., Od Edfu do Faras, Warszawa 1983. Mitchell W. J. T., Czego chcą obrazy?, Kraków 2015. Moorsel (van) P., Die stillende Gottesmutter und die Monophysiten, w: red. E. Dinkler, Kunst und Geschichte Nubiens in christlicher Zeit, Recklinghausen 1970, s. 281–288. Muzeum Narodowe w Warszawie, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/ galer/ (dostęp: 21.08.2017). Muzeum Narodowe w Warszawie. Założenia projektowe i architektoniczne, http://www.mnw.art.pl/kolekcje/galer/galeria-faras/zalozenia-projektowe-i-architektoniczne/ (dostęp: 21.08.2017). Popłonyk U., Wystawy Muzeum Narodowego w Warszawie 1945–1975, „Rocznik Muzeum Narodowego w Warszawie” 1976, t. 20, s. 420– 526. Sadurska A., Nekrologi, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 243–246. Spotkanie z zabytkami, https://issuu.com/hereditas/docs/spotkania_11-12_2014 (dostęp: 21.08.2017). �244 Aneta Pawłowska Spis ilustracji: 1. Kazimierz Michałowski na tle malowideł z Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, lata 60. XX w. [fot. zbiory MNW] 2. Anioł (fragment), IX w., malowidło z Sudańskiego Muzeum Narodowego [fot. www.mnw.art.pl] 3. Oprowadzanie po wystawie malowideł katedry z Faras, ok. 1972 r., autor fotografii nieznany [fot. zbiory MNW] 4. Model katedry faraskiej z sali I [fot. A. Pawłowska] 5. Widok ogólny sali IV [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 6. Model nadproża z katedry faraskiej w sali IV przeznaczony dla osób z dysfunkcją wzroku [fot. A. Pawłowska] 7. Epitafia biskupów faraskich z sali V [fot. A. Pawłowska] 8. Widok ogólny sali VI [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] 9. Sala VIII z gablotami z ceramiką nubijską [fot. A. Pawłowska] 10. Prace konserwatorskie, oczyszczanie powierzchni malowidła (przed otwarciem Galerii Faras w nowej aranżacji) [fot. profil facebookowy Muzeum Narodowego] Streszczenie Artykuł dotyczy współczesnej Galerii Faras znajdującej się w Muzeum Narodowym w Warszawie (MNW), w swej najnowszej odsłonie z 17 października 2014 r. Galeria ta jest jedynym w Europie i wyjątkowym w skali światowej miejscem ukazującym zabytki kultury i sztuki nubijskiej z okresu chrześcijańskiego. Ekspozycja powstała w oparciu o malowidła pochodzące z wykopalisk prowadzonych przez zespół prof. Michałowskiego na terenie starożytnego dużego ośrodka miejskiego Faras (zwanego wówczas Pachoras), podległego królestwu Makurii (płożonemu na północnych obszarach dzisiejszego Sudanu). Odkryto dobrze zachowane ruiny kościoła katedralnego biskupów Faras z VIII wieku. Tak zwana „Kampania Nubijska” z lat 1960–1970 okazała się prawdziwym przełomem w badaniach nad starożytną i średniowieczną Nubią, czyli krainą historyczną obejmującą środkowy bieg Nilu pomiędzy Asuanem a Chartumem (między VI a I kataraktą), co więcej wyko- �Odzyskane Królestwo Makurii... 245 paliska te zapobiegły zalaniu bezcennych skarbów przez wody Tamy Asuańskiej. Dzisiejsza nowoczesna forma ekspozycji fresków i innych znalezisk z Faras jest drugą odsłoną tej kolekcji po ponad 40 latach. Słowa klucze: Makuria, Faras, Muzeum Narodowe w Warszawie, Kazimierz Michałowski, freski, wystawa Regained Kingdom of Makouria – Salvaged Treasures of the Faras Gallery at the National Museum in Warsaw Abstract The article is concerned with the contemporary art Gallery Faras, which is located on the premises of the National Museum in Warsaw and it describes the latest opening of this gallery, which occurred on October 17th 2014. The Faras Gallery is the only gallery of its kind in Europe and it is quite unique and exceptional in the scope of the whole wide world, as it displays the relics of the Nubian art and culture from the Christian period. The exposition was composed based on various paintings acquired during the archeological excavations conducted by a team of archeologists led by professor Michałowski, on the territory of an ancient large municipal centre called Faras (at the time it was called Pachoras). Faras was a subordinate area to the Kingdom of Makouria (located on northern outskirts of today’s state of Sudan) and during the excavations, very well preserved ruins of the Faras bishops’ cathedral church from the 8th century, were discovered. The so-called “Nubian Campaign” which was organized during the period from the 1960s till 1970s, turned out to be a truly historical breakthrough in the field of research concerning ancient and mediaeval Nubia, which was a historical land stretching from the central run of the Nile river, between Aswan and Khartoum (located between the sixth and first cataract). Moreover these excavations prevented the destruction of the priceless treasures by the water floods from the Aswan Dam. The present day’s modern form of exposition of the various frescoes and other findings �246 Aneta Pawłowska from the Faras area, is only the second official display of this invaluable collection after more than forty years. Key words: Makouria, Faras, National Museum in Warsaw, Kazimierz Michałowski, frescoes, exhibition �KATARZYNA ANNA MICH Z NUBII DO POLSKI – BISKUPI FARASCY NA CMENTARZU BRÓDNOWSKIM W WARSZAWIE Wstęp Wśród wielu grobów na Cmentarzu Bródnowskim w Warszawie jeden, choć niczym prawie nie odróżnia się od reszty nagrobków, jest wyjątkowy. Jedynie napis „Grób kapłański” bez wymienionych imion i nazwisk może wskazywać, że jest to miejsce pochówku zbiorowego. Grób jest tak tajemniczy, iż niewielu nawet wie, kim są ludzie w nim pochowani. A są nimi zapomniani biskupi z Faras znajdującego się w odległej Nubii (na terenach dzisiejszego Sudanu). Liczące tysiąc lat szczątki zostały przywiezione w latach 60. XX wieku przez antropologa Tadeusza Dzierżykraja-Rogalskiego z Zakładu Archeologii PAN po zakończeniu badań archeologicznych w Faras pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Po przeprowadzeniu specjalistycznych ekspertyz pojawił się problem co z nimi zrobić. Wiele lat przeleżały w magazynie, by w końcu w 1994 r., z inicjatywy prof. Piotra Bielińskiego, kości trzynastu biskupów zostały pochowane w Warszawie na cmentarzu na Bródnie. Katarzyna Anna Mich – doktorantka misjologii, Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. �248 Katarzyna Anna Mich Doczesne szczątki biskupów czekają na zmartwychwstanie daleko od swej ojczyzny i bez łączności ze swoimi wiernymi, są bowiem wśród obcych w Warszawie. Czy kiedykolwiek wrócą do Faras? Do katedry już nie, bowiem wody Jeziora Nasera zalały katedrę, ale może do Nubii? Warto więc w oczekiwaniu na ostateczność choć wspomnieć ich, zaświecić świeczkę na ich grobie, by nie czuli się osamotnieni i zapomniani wśród imiennych grobów, gdyż nawet ich imion nikt nie przeczyta i nie przystanie na chwilę zadumy. Biskupi z Faras na warszawskim Bródnie, jak się okazuje, mają swoje imiona i swoją historię, którą znamy dzięki badaniom archeologicznym i epigraficznym. I choć ich katedra znajduje się pod wodami, to uratowane zostały nie tylko ich szczątki, ale również portrety namalowane na jej ścianach. Można je zobaczyć zarówno w Warszawie na wystawie w Muzeum Narodowym, jak i w Chartumie w National Museum. Przywracając pamięć o pasterzach Kościoła nubijskiego, przywraca się również pamięć o wyjątkowym i niezwykłym chrześcijaństwie, które istniało na terenach Dolnej Nubii przez ponad tysiąc lat wśród piasków pustyni. Faras Faras, starożytne i średniowieczne miasto nubijskie, znajdowało się na zachodnim brzegu Nilu na terenie dzisiejszego Sudanu w pobliżu granicy z Egiptem. Obecnie znajduje się pod wodami Jeziora Nasera. Było ważnym ośrodkiem aglomeracyjnym już od czasów Średniego Państwa1. W okresie meroickim w Faras S. Jakobielski, Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972, s. 19. 1 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 249 (Phrs) znajdowała się stolica prowincji Akin (I BC – III AD). Po upadku Mereo w okresie IV–VI wieku było dobrze ufortyfikowanym ośrodkiem miejskim i najprawdopodobniej stanowiło siedzibę władców Nobadii. Nobadia oficjalnie przyjęła chrzest w roku 543 z rąk misjonarzy monofizyckich przysłanych z Konstantynopola przez cesarzową Teodorę2. W VII wieku nastąpiło zjednoczenie Nobadii z Makurią, sąsiednim królestwem, a Faras stało się stolicą Maris, gdzie znajdowała się rezydencja eparcha (gubernatora) Nobadii3. Biskupstwo w Faras powstało na początku VII wieku i podległo monofizyckiemu patriarchatowi w Aleksandrii. W okresie funkcjonowania zjednoczonych królestw Faras przeżywało rozkwit gospodarczy i kulturowy. Upadek miasta jako zespołu urbanistycznego rozpoczął się w XIII wieku, a w XVI lub XVII wieku na jego gruzach powstałą cytadela arabska, która funkcjonowała aż do XIX wieku w okresie powstania Mahdiego. Następnie powstała w niej mała osada Farasindiffi4. Pierwsze badania archeologiczne w Faras prowadziła w latach 1908–1909 pod kierunkiem Geoffreya S. Milehama amerykańska ekspedycja z Uniwersytetu Pensylwania. Przebadano wówczas zachodnią część miasta z Kościołami Północnymi i Południowym z VII wieku5. Kolejne badania w latach 1909–1912 prowadził Francis L. Griffith z Uniwersytetu Oxford, który odkrył wówczas nekropole meroickie i chrześcijańskie, egipskie świątynie, mury 2 W. H. C. Frend, The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux”1976, t. 8, s. 9–17. 3 D. A. Welsby, Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: D. A Welsby, D. W. Phillipson (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 338. 4 S. Jakobielski, Faras, w: D. Bagińska (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15. 5 G. S. Mileham, Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910, s. 22–36. �250 Katarzyna Anna Mich forteczne oraz zabudowę wokół centrum (m.in. tzw. „Kościół przy Bramie Rzecznej” z przełomu VI i VII wieku)6. W 1960 roku w Faras była przeprowadzona przez Williama Y. Adamsa prospekcja terenowa w ramach przygotowań do międzynarodowej akcji ratowania zabytków w Nubii7. Rok później badania wykopaliskowe rozpoczęła w Faras misja Polskiej Stacji Archeologii Śródziemnomorskiej w Kairze pod kierunkiem prof. Kazimierza Michałowskiego. Badania trwały do kwietnia 1964 r., i zakończyły się krótko przed zalaniem Faras przez powstałe w wyniku spiętrzenia Nilu Jezioro Nasera. W trakcie prac prowadzonych przez Kazimierza Michałowskiego przebadano zespół architektoniczny w centrum miasta, w którym odkryto kilkakrotnie przebudowywaną katedrę i inne kościoły, klasztor, pałac, domy mieszkalne oraz groby biskupów z IX/X wieku na przyklasztornej nekropolii. Najważniejszym odkryciem jest katedra biskupów faraskich i unikatowy zbiór malowideł, które zdobiły jej ściany8. Biskupstwo w Faras Przyjmuje się, że około 543 roku władca Nobadii przyjął chrzest z rąk biskupa Juliana w obrządku monofizyckim. Monofizycki patriarcha Aleksandrii Teodozjusz I miał przed swoją śmiercią wyznaczyć dla Nobadii biskupa Longinusa, którego wyświęcił i wysłał, aby dokończył dzieło rozpoczęte przez Juliana. Longinus miał wybudować pierwszy kościół w Nobadii, ustanowić kapłanów F. L. Griffith, Oxford Excavations in Nubia, „Annales of Archaeology and Anthropology” 1921, t. 8, s. 1–4. 7 W. Y. Adams, An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. 8 K. Michałowski, Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962; K. Michałowski, Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. 6 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 251 oraz zorganizować liturgię. Dawne świątynie poświęcone pogańskim bóstwom zostały zamienione na kościoły, wznoszono również nowe miejsca kultu dla nowego Boga. Pojawiły się ośrodki życia monastycznego, wzniesiono wiele klasztorów na skraju doliny Nilu9. Biskupstwo w Faras zostało założone najprawdopodobniej w pierwszej ćwierci VII wieku, kilkanaście lat po oficjalnej chrystianizacji Nobadii. Od początku było podporządkowane jurysdykcji monofizyckiego patriarchatu w Aleksandrii. Jako jedyne w Nubii posiada zachowaną Listę Biskupów, która znajduje się w apsydzie baptysterium katedry. Wymienia ona 27 biskupów: od Aetiosa zmarłego ok. 630 roku do Iesu II, który zmarł około 1175 roku10. Lista zostawia jedną wolną pozycję, najprawdopodobniej dla biskupa Marianosa, który zmarł w Qasr Ibrim, oraz pomija ostatnich biskupów od końca XII do pierwszej połowy XIV wieku11. Dzięki Liście Biskupów i innym inskrypcjom takim jak stele nagrobne czy legendy przy malowidłach możliwe było odtworzenie dziejów biskupstwa w Faras od założenia do roku 1169, w tym na ustalenie z dużą dokładnością dat i okresu episkopatu poszczególnych biskupów. Lista pozwoliła również na wydatowanie portretów biskupich, a to z kolei pozwoliło na stworzenie podstawowej chronologii malarstwa w Faras12. 9 S. Jakobielski, Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. 10 J. M. Plumpey, The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. 11 W. Godlewski, Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, t. 2, fasc. A, s. 43–48. 12 S. Jakobielski, Katedra w Faras…, op. cit., s. 23. �252 Katarzyna Anna Mich Biskupi z Faras na Bródnie Do Polski Dzierżykraj-Rogalski przywiózł szczątki czternastu biskupów w celu przeprowadzenia szczegółowych badań, które zostały opublikowane w „The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study” w 1985 roku. Wśród nich na podstawie źródeł archeologicznych dziesięciu biskupów zostało zidentyfikowanych, a trzech określono jako „Anonymous”13. Tych dziesięciu znanych z imienia biskupów zostanie przedstawionych chronologicznie, zostanie również ukazany ich episkopat na tle historii królestwa. Trzeba nadmienić, że około 707 roku Nobadia została włączona do sąsiedniego królestwa Makurii14, a episkopaty biskupów, którzy zostali przywiezieni do Polski, pochodzą z okresu zjednoczonych królestw Nobadii i Makurii. Matthaios był biskupem Faras w latach 730–766. Był on siódmym biskupem w Faras na podstawie zachowanej listy. Był monofizytą i jego episkopat wchodzi zakres panowania królów Abrahama, Markiosa i Kyriakosa15. W tych czasach potęga Nubii musiała być znaczna, bowiem Kyriakos wyruszył zbrojnie do Egiptu około 748 r., by uwolnić monofizyckiego patriarchę Michaela więzionego w Aleksandrii przez egipskiego gubernatora Abd’ al-Malika. Egipt po klęsce koło Konstantynopola w 717 r. był osłabiony i niespokojny przez wewnętrzne problemy, które wynikły z wysokich podatków nakładanych na Koptów. Sytuację dobrze wykorzystał król zjednoczonych królestw Makurii i Noba- 13 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII. The Bishops of Faras. An AntropologicalMedical Study, Warszawa 1985. 14 D. A. Welsby, op. cit., s. 294. 15 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 52–63. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 253 dii, Kyriakos, by zademonstrować swoją potęgę i zapewnić pokój dla swojego kraju16. Grób Matthaiosa był zlokalizowany na zewnątrz katedry na południowej stronie wspólnego kompleksu z grobami biskupów Ignatiosa i NN17. Stela Matthaiosa z typowym tekstem w języku greckim znajdowała się w piasku jeden metr od jego grobu18. Ignatios był biskupem w Faras od 766 do 802 roku i ósmym na Liście Biskupów. Prawdopodobnie był monofizyckim mnichem. Przybył do Nubii jako biskup najprawdopodobniej z Antiochii. Na podstawie Listy Biskupów i kommemoratywnej steli znalezionej koło grobu jego poprzednika Matthaiosa określono, że Ignatios żył około 78 lat, z czego 58 spędził w klasztorze. Biskupstwo w Faras było jedynie częścią jego życia jako mnicha, bowiem zgodnie z koptyjską tradycją powołuje się mnichów na stanowisko biskupa19. Druga połowa VIII wieku jest dla Nubii okresem pokoju i konsolidacji. Zjednoczone królestwo przeżywa rozkwit pod panowaniem króla Michaela i Ioannesa I, ale w Egipcie zaczynają się prześladowania chrześcijan. Dynastia Abbasidów, która przejmuje władzę po Ummajadach, likwiduje klasztory i uciska Koptów. Tym razem królowie nubijscy nie interweniują w Egipcie20. Dla biskupstwa w Faras ważniejsze były wydarzenia w Bizancjum. W drugiej połowie VIII wieku pod panowaniem cesarza Konstantyna V (741–775) rozpoczęła się w Cesarstwie walka ikonoklastów z kościelnymi dygnitarzami, mnichami i klasztorami głoszącymi kult ikon. Liczni mnisi zostali zmuszeni do emigracji, zwłaszcza do Italii. Jest bardzo prawdopodobne, że Ignatios był D. A. Welsby, op. cit., s. 279. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 44. 18 J. Kubińska, Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974, s. 24–26. 19 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–72. 20 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 66. 16 17 �254 Katarzyna Anna Mich emigrantem z Bizancjum. Jego imię, które było bardzo popularne w Bizancjum, zwłaszcza w Antiochii, może potwierdzać taką możliwość21. W kompleksie grobów obok pochówków Matthaiosa i Ignatiosa znajdował się jeszcze jeden. Trzeci biskup, w opracowaniu Dzierżykraja-Rogalskiego opisany jako Anonymous I nie jest znany jednak z imienia22. Po śmierci Ignatiosa w 802 r. tron biskupi przejmują kolejno Ioannes (I) (802–809?), Ioannes II (po 809 r.?), Marcos (810–826) oraz Chael (I) (826–827). Jakobielski uważa, że tym trzecim biskupem mógłby być Chael, który na stolicy biskupiej był bardzo krótko, bowiem zmarł już po roku rządów biskupich w 827 roku23. W tym okresie, na początku IX wieku, zauważa się bliższe kontakty Makurii z Alodią. W 822 roku król Zachariasz wstąpił na tron i odmówił płacenia baqtu, daniny narzuconej przez Egipt w 641 roku24. Kolejnymi biskupami pochowanymi w Warszawie są: Kolluthos, Stephanos, Aaron I. Ich pochówki znajdowały się bardzo blisko siebie25. Kolluthos, siedemnasty biskup w Faras, pełnił urząd biskupa przez dwadzieścia lat (903–923). Czasy jego rządów nad Kościołem w Faras przypadły na czas potęgi Nubii. Grób Kolluthosa został odkryty w południowo-wschodniej ścianie katedry, dokładnie na osi grobów kolejnych biskupów: Stephanosa i Aarona. Nadbudowa jego grobu miała formę regularnej mastaby26. Cały X wiek jest dla zjednoczonego królestwa Nubii okresem wyjątkowego rozwoju. W 915 r. po śmierci króla Georgiosa władzę S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 67–69. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 79–98. 23 S. Jakobielski, Faras III… op. cit., s. 75. 24 D. A. Welsby, op. cit., s. 281. 25 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 104–169. 26 Tamże, s. 104. 21 22 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 255 przejął Zacharias III, który kontynuował sprawną politykę swojego ojca. Dla Nubii jest to okres rozwoju handlu, wielkiego dobrobytu i tolerancji religijnej27. Po śmierci Kolluthosa biskupem został monofizyta Stephanos, osiemnasty biskup w Faras. Sprawował władzę w latach 923–926. Stephanos wedle inskrypcji zmarł 14 lipca 926 r., mając 52 lata i 7 miesięcy28. Grób Stephanosa znajdował się obok grobu jego poprzednika, pod wspólną mastabą29. Formuła steli obydwóch biskupów jest po grecku, ale w rycie monofizyckim, co jest dziwne, bowiem językiem używanym w rycie monofizyckim był koptyjski30. Aaron I był dwudziesty na tronie biskupim i pełnił urząd w latach 952–972. Umarł w wieku 61 lat. Za jego czasów katedra została całkowicie odbudowana po pożarze w roku 927, za episkopatu biskupa Eliasa (926–952)31. Aaron został pochowany koło Kolluthosa, a dokładnie w jego grobie. Identyfikacja nastąpiła dzięki jego steli z inskrypcją w języku koptyjskim32. Dla królestwa pod rządami Georgiosa II był to czas największej potęgi. W 956 r. Nubijczycy zaatakowali Egipt, a w roku 966 okupowali ważną część Górnego Egiptu z Asuanem i Edfu. W Egipcie tron przejęli Fatymidzi w 969 roku, ale nie zmieniło to sytuacji33. Kolejnym biskupem pochowanym na Bródnie jest (7) monofizyta Petros I, będący na liście dwudziesty pierwszy. Był zwierzchnikiem Kościoła w Faras w latach 974–999. Był on metropolitą D. A. Welsby, op. cit., s. 281. S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 29 T. Dzierżykraj Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 123. 30 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 104. 31 Tamże, s. 119–123. 32 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 149. 33 D. A. Welsby, op. cit., s. 282. 27 28 �256 Katarzyna Anna Mich przez 23 lata. Zmarł w wieku 93 lat34. Jego grób znajdował się obok katedry, przy „Kościele na Południowym Stoku” i miał formę małej, oddzielnej kaplicy przykrytej kopułą, która znajdowała się na południowej ścianie kościoła35. W katedrze, w pomieszczeniu nazwanym „Bishops Room”, znajdował się również jego dobrze zachowany portret na zachodniej ścianie. Przedstawia on czarnego biskupa pod protekcją świętego Piotra36. Dzięki świetnie zachowanemu szkieletowi można stwierdzić, że portret przedstawia realnie historyczną osobę37. Episkopat Petrosa przypada na czasy króla Georgiosa II, władcy, który miał bardzo przyjacielskie stosunki z Egiptem rządzonym przez Fatymidów. W trakcie ostatnich dwóch lata episkopatu Petrosa I – od 997 do 999 roku – tron biskupi w Faras został przejęty przez melkitę Ioannesa III. Był on biskupem Faras w latach od 997 do 1005, kiedy umarł w wieku 82 lat. Ryt melkicki w Faras wydaje się być rezultatem przyjaznych relacji z Egiptem, gdzie w tych czasach był bardzo promowany38. Wspólny grób pięciu biskupów: Ioannesa III (997–1005) i czterech ostatnich biskupów z Listy: Petrosa II (1058–1062), Georgiosa (1062–1097), Chaela II (1097?– 1125/30), Iesu II (1125/30–1170/75) został odkryty w tzw. kaplicy Świętej Dziewicy, która przylegała do wschodniej ściany katedry. Pomiędzy Ioannsesem i Petrosem jest 57 lat różnicy, nie wiadomo dlaczego do grobu Ioannesa dołożono kolejne cztery pochówki biskupów. Bezpośrednimi następcami Ioannesa III byli biskupi melkiccy Marianos (1005–1036) i Mercurios (1037–1056), S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 132–139. K. Michałowski, Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973, s. 82, 95. 36 Malowidło znajduje się w Muzeum Narodowym w Warszawie. 37 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 169. 38 S. Jakobielski, Faras III…, op. cit., s. 143–146. 34 35 �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 257 których pochowano gdzie indziej39. Marianos został pochowany w Qasr Ibrim40, a grobu Mercuriosa nie odnaleziono41. Petros II był monofizytą i był biskupem w latach 1058–1062. Zmarł w wieku 67 lat. W czasach panowania króla Salomona rola Kościoła monofizyckiego w Nubii wzrosła. Monofizytą był również Georgios, którego episkopat w Faras datowany jest na lata 1062– 1097 i przypadał na okres panowania króla Georgiosa III i Basiliosa. Zmarł on wieku 97 lat. Na biskupach Chaelu II i Iesu II lista z Faras się kończy. Obaj byli melkitami. Chael był na tronie biskupim w latach od 1097 do 1125–1130. Zmarł w wieku 80 lat. Iesu pełnił urząd episkopatu w latach od 1125–1130 do 1170–1175, gdy władzę królewską najpierw sprawował Georgios IV, a następnie Moise. Zmarł w wieku 88 lat42. Jego episkopat przypada na czas wojen Nubii z Egiptem za panowania dynastii Ajjibidów43. W katedrze odnaleziono jeszcze dwa pochówki, których nie zidentyfikowano. Najprawdopodobniej są to szczątki pochodzące z późnego okresu funkcjonowania biskupstwa z Faras i mogące należeć do ostatnich biskupów w Faras. Jednak ich wyda­towanie jest bardzo trudne. Zostały one opisane przez Dzierżykraja-Rogalskiego jako Anonymous II i Anonymous III i mogą pochodzić z okresu 1170/1175–1372, kiedy Timotheos został nazwany tytularnym Biskupem Pachoras44. T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 37. Zobacz przypis 10. 41 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 218. 42 Tamże, s. 193. 43 D. A. Welsby, op. cit., s. 282–283. 44 T. Dzierżykraj-Rogalski, Faras VIII…, op. cit., s. 193. 39 40 �258 Katarzyna Anna Mich Zakończenie Biskupi pochowani na Cmentarzu Bródnowskim byli świadkami zarówno wyjątkowego rozwoju chrześcijańskiego królestwa, jak i jego stopniowego upadku. Kościół w Nubii przez wiele wieków kwitł, czego potwierdzeniem były potężne kościoły z monumentalnymi malowidłami. Dzięki sekwencji malowideł w katedrze w Faras i jej korelacji z Listą Biskupów możliwe było przyporządkowanie stylu malowideł do odpowiedniej chronologii. Kościół w Faras był podporządkowany monofizyckiemu patriarchatowi aleksandryjskiemu, jednak dzieje biskupstwa pokazują, że możliwe były zmiany w religijnej wierności przez władców pomiędzy monofizytyzmem i melkizmem. W latach 999-1057 to właśnie biskupi melkiccy przejęli tron biskupi w Faras. Historia biskupstwa w Faras ściśle wiąże się z wizją polityczną królów najpierw Nobadii, a następnie Makurii. To historia podszyta polityczną grą, do której wciągnięto pasterzy Kościoła. Bibliografia Adams W. Y., An Introductory Classifications of Christian Nubian Pottery, „Kush” 1962, t. 10, s. 245–288. Dzierżykraj-Rogalski T., Faras VIII. The Bishops of Faras. An Antropological-Medical Study, Warszawa 1985. Frend W. H. C., The Missions to Nubia: An Episode in the Struggle for Power in Sixth Century Byzantium, „Études et Travaux” 1976, t. 8, s. 9–17. Godlewski W., Początki biskupstwa w Pachoras: katedra Aetiosa, „Światowid” 2000, nr 2, fasc. A, s. 43–48. �Z Nubii do Polski – biskupi farascy... 259 Jakobielski S., Chrześcijaństwo nubijskie w świetle najnowszych badań, w: A. S. Atiya, Historia kościołów wschodnich, przekład zbiorowy, Warszawa 1978, s. 385–393. Jakobielski S., Faras III. A History of the Bishopric of Pachoras on the Basis of Coptic Inscriptions, Warsaw 1972. Jakobielski S., Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 15–16. Jakobielski S., Katedra w Faras, w: Bagińska D. (red.), Wielkie Królestwa Chrześcijańskie w Nubii, Poznań 2013, s. 21–25. Kubińska J., Faras IV. Inscriptions grecques chrétiennes, Warszawa 1974. Michałowski K., Faras I. Fouilles polonaises 1961, Warszawa 1962. Michałowski K., Faras II. Fouilles polonaises 1961–1962, Warszawa 1965. Michałowski K., Die Kathedrale aus dem Wüstensand, Köln 1973. Mileham G. S., Churches of Lower Nubia, t. 2, Philadelphia 1910. Plumpey J. M., The Stele of Marianos Bishop of Faras, „Bulletin du Musée National de Varsovie” 1971, t. 11, fasc. 4, s. 77–84. Welsby D. A., Medieval kingdoms of Nubia: pagans, Christians, and Muslims along the middle Nile, w: Welsby D. A, Phillipson D. W. (red.), Empires of the Nile, London 2008, s. 197–515. From Nubia to Poland – Bishops of Faras at the Bródno Cemetery in Warsaw Abstract The mysterious grave at the Bródno Cemetery in Warsaw hides a mystery, which not many know who are buried in it. It turns out that the tomb described as the „Priest’s Tomb” was buried with 14 bishops from distant Faras. Key words: Bishops, Bródno Cemetery, Faras, Nubia, Cathedral in Faras ��ANNA NADOLSKA-STYCZYŃSKA OPOWIEŚCI ZNAD NIGRU. FRANCUSKA AFRYKA ZACHODNIA W OPISACH JERZEGO GIŻYCKIEGO Działalność podróżnicza, kolekcjonerska, pisarska i fotograficzna Jerzego Mikołaja Giżyckiego stanowi od lat temat moich działań badawczych, a obraz Francuskiej Afryki Zachodniej (AOF)1, jaki możemy odnaleźć w relacjach tego podróżnika, od dawna budził moje zainteresowanie. Już na samym początku mojej drogi zawodowej opracowałam bowiem artykuł opisujący współpracę Jerzego Giżyckiego z Miejskim Muzeum Etnograficznym w Łodzi. Zwróciłam w nim wówczas uwagę między innymi na specyfikę tekstów tego autora dotyczących tego „biało-czarnego” świata francuskich kolonii afrykańskich2. Z perspektywy czasu Dr hab. Anna Nadolska-Styczyńska – etnolog, historyk nauki, muzeolog, Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej UMK, Wydział Nauk Historycznych UMK. Afrique Occidentale Française. A. Styczyńska, Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138; A. Styczyńska, Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. 1 2 �262 Anna Nadolska-Styczyńska stwierdzam, że moje ówczesne interpretacje nie były do końca adekwatne, co wynikało na równi z mojego niedoświadczenia badawczego, jak i ze stosunkowo niewielkiej ilości zebranych wówczas materiałów, które nie pozwalały na głębszą analizę treści relacji tego autora licznych artykułów i książek inspirowanych kilkuletnimi podróżami po Zachodniej Afryce. Postanowiłam zatem wrócić po latach do tej tematyki i wskazać w opracowaniach wspomnianego podróżnika niektóre wątki opisujące charakter i sposób funkcjonowania AOF lat 20. XX wieku i pokazujące stosunek autora do opisywanej rzeczywistości kolonialnej. Pod uwagę wzięłam dwie publikacje książkowe3, które uzupełniłam ponadto tekstem niepublikowanych wspomnień Jerzego Giżyckiego4. Jerzy Giżycki – pisarz, podróżnik, dyplomata, absolwent studiów agronomicznych w Hale – trafił do Afryki Zachodniej w 1925 roku, wraz z wyprawą Ferdynanda Antoniego Ossendowskiego, w której pełnił funkcję fotooperatora. Jednak kolejne pięć lat spędził tam, pracując na rzecz Francuskiego Ministerstwa Kolonii, wykonując opisy i fotografie poszczególnych placówek administracyjnych i gospodarczych AOF5. Zaowocowało to nie tylko kolekcją interesujących fotografii, z których niektóre uzupełniały publikowane teksty6, ale także opisami sytuacji, jakie zastał w koJ. Giżycki, Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934 oraz J. Giżycki, Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. 4 G. N. Ordon, The Winding Trail, The Polish Library London, 576/RPS, Obecny numer: MW 33. Do części materiałów dotyczących życia i działalności Jerzego Mikołaja Giżyckiego, w tym do wspomnianego maszynopisu wspomnień, zdołałam dotrzeć dzięki stypendium Fundacji Lanckorońskich z Brzezia, zrealizowanemu w listopadzie 2016 roku. 5 Wykonywał je dla potrzeb gospodarczych i turystycznych. Porównaj: G. N. Ordon, op. cit., s. 223. 6 Fotografie ilustrują między innymi książkę Biali i Czarni… oraz Między Morzem…, a także niektóre artykuły zamieszczane w czasopismach. Stanowiły 3 �Opowieści znad Nigru... 263 loniach, stosunków panujących w poszczególnych placówkach czy stolicach okręgów, ludzi, którzy pełnili funkcje gospodarcze, administracyjne itp. oraz efektów ich działań7. Dawał w tych materiałach wyraz swoim poglądom i dość ostro oceniał zarówno samo funkcjonowanie kolonii, jak i przedstawicieli metropolii, z którymi przyszło mu się spotkać lub współpracować8. Pierwszą z opowieści jest publikacja „Biali i Czarni. Fragmenty kolonjalne” wydana w 1934 roku. Jest to ułożona chronologicznie relacja z podróży. Kolejna książka – „Między morzem i pustynią” – jest wyborem pewnych tematów, z których nie wszystkie pojawiły się w pierwszej opowieści, znacznie bardziej kry­tyczna, momentami gorzka w wymowie (wydana w roku 1936). Trzecie opracowanie stanowi maszynopis niewydanej książki, pisanej już w latach powojennych. Autor szeroko wykorzystał w niej obie przedwojenne polskojęzyczne publikacje, jednak fragmenty dotyczące przedwojennych podróży afrykańskich są tu nieco zmody­ fikowane co do treści i nazwisk osób występujących w opowieści9. też uzupełnienie kompletowanej przez podróżnika kolekcji obiektów etno­graficznych. 7 Celowo pomijam w niniejszym opracowaniu teksty o charakterze etno­ graficznym, bowiem staną się one niebawem tematem moich kolejnych opracowań. 8 Biogram Jerzego Mikołaja Giżyckiego złożyłam niedawno do druku w redakcji słownika: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (Polskie Towarzystwo Ludoznawcze), który powinien ukazać się na początku przyszłego roku. 9 J. Giżycki był także autorem książek dla młodzieży: Na Czarnym lądzie. Opowieść dla młodzieży, Warszawa, 1935; Janek i Samba. Powieść dla młodzieży, Warszawa 1937. Ze względu na temat artykułu i poruszane w nim wątki skupiam się na publikacjach o charakterze reportażowym i adresowanych do dorosłego czytelnika. Jerzy Giżycki pisał także liczne felietony afrykańskie, które w tym opracowaniu pomijam, bowiem w większości przypadków autor dołączył je do wydanych nieco później obu wspomnianych książek. Wykaz ich tytułów zamieszczam w bibliografii. Kolejne opowiadanie, Na południe od piekła, także częściowo oparte na afrykańskich wspomnieniach i wcześniejszych publikacjach, �264 Anna Nadolska-Styczyńska Jak wspomniałam, terenem jego ówczesnych penetracji podróżniczych i tematem omawianych relacji była Francuska Afryka Zachodnia lat 20. XX w., ale głównie tereny leżące na południe od Sahary10. Warto zatem przybliżyć scenerię interesujących nas narracji. Dzieje francuskich posiadłości afrykańskich sięgają wieku XVII. Pierwszym punktem zaczepienia gospodarczego Francji w Afryce Zachodniej było przybycie w roku 1650 do miejscowości Ndar, która leżała w górnym odcinku rzeki Senegal11 i założenie tam faktorii. Do połowy XIX wieku wzdłuż wybrzeża Afryki Zachodniej powstawały wspólnoty wodzowskie mające charakter polityczno-gospodarczy, których istnienie oparte było na kontaktach z europejskimi, w tym francuskimi kupcami. Jednakże w II połowie tego stulecia kontakty Europy z obszarami afrykańskich wybrzeży przestały wystarczać. Dalsza eksploatacja kontynentu była uzależniona od zdobycia obszarów interioru. Kontakty gospodarcze z państwami afrykańskimi, z którymi dotychczas Europejczycy często współpracowali, stały się niewystarczające, a istniejące organizmy państwowe często stawały się swoistą przeszkodą na drodze do pozyskiwania dalszych wpływów. Zaczęto podejmować inne, pozahandlowe sposoby działania i przez kolejne lata posiadłości francuskie, pozyskiwane w drodze ekspansji gospodarczej, wojskowej, a także mniej lub bardziej świadomej metyzacji, poukazywało się w kolejnych numerach „Związkowca” (Toronto) od sierpnia roku 1958 (nr 64) do lutego (?) roku 1959. Zawiera ono bardzo wiele elementów i motywów wspólnych z omawianymi w publikacjach powstałych w latach 30. XX wieku, ale jest pisane z innej perspektywy, w znacznym stopniu zbeletryzowane, łączące rozmaite doświadczenia autora i adresowane do zupełnie innego czytelnika. W efekcie wymaga osobnego potraktowania i opracowania. 10 Jerzy Giżycki wracał w późniejszych latach do Afryki. Jednak w innych okolicznościach i w odmienne obszary kontynentu. 11 Późniejsze Saint-Louis. �Opowieści znad Nigru... 265 szerzały się12, by wreszcie na mocy konferencji berlińskiej z roku 1884/1885 roku objąć znaczące obszary zachodniej części kontynentu13. Francuskie terytoria kolonialne istniejące w zachodnim obszarze kontynentu zostały na mocy kilku dekretów (w latach 1895– 1904) określone mianem Francuskiej Afryki Zachodniej. Ostatni z owych dekretów, nazywany Kartą Francuskiej Afryki Zachodniej, został przyjęty 18 października 1904 roku i określał jej granice, system polityczny (posiadała swój rząd i radę administracyjną14) oraz rolę generalnego gubernatora. Sekretarz generalny kierował wydziałami prac publicznych, administracyjnych i społecznych, ale także między innymi działem finansowym, edukacją i służbą zdrowia. Każda z ośmiu kolonii miała swoje władze: gubernatora i sekretarza generalnego (wyjątkiem była Mauretania). Były to: wydzielony z Senegalu okręg Dakaru administrowany przez gubernatora generalnego oraz Kolonia Senegalu z działającą tu Radą Kolonialną i zarządzana przez gubernatora generalnego. Mieszkańcom czterech gmin tej kolonii przyznano francuskie obywatelstwo i prawo kierowania własnego kandydata do Zgromadzenia Narodowego. Kolejna to kolonia Sudanu Francuskiego (stolica w Bamako – obecne Mali)15; Kolonia Mauretanii (terytorium militarne); Kolonia Gwinei Francuskiej ze stolicą w Konakry; Kolonia Wybrzeża Kości Słoniowej; Kolonia Dahomeju (obecnie 12 B. Ndiaye, Françaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010, s. 21–37; R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań, 2012, s. 205–208. 13 Podczas wspomnianej konferencji państwa europejskie ustaliły zasady podziału kontynentu. Porównaj: R. Vorbrich, op. cit., s. 209. 14 Od roku 1925 w ich skład wchodzili także Afrykańczycy. Porównaj: B. Ndiaye, op. cit., s. 43. 15 Jej nazwy zmieniały się z biegiem lat, ale ostatecznie nazwa ta została zatwierdzona w roku 1920. �266 Anna Nadolska-Styczyńska Beninu) i Kolonia Nigru. Istniała jeszcze, utworzona w 1919 roku we wschodnich rejonach Sudanu Francuskiego, Kolonia Górnej Wolty (obecnie Burkina Faso), lecz została ona w roku 1932 rozwiązana, a jej terytoria dołączono do sąsiednich: Wybrzeża Kości Słoniowej, Sudanu Francuskiego i Nigru16. System kolonialny wprowadzony we francuskich obszarach Afryki na przełomie XIX i XX wieku polegał na „administracji bezpośredniej”17, opartej na zasadzie asymilacji. Ryszard Vorbrich, analizując rozmaite systemy władzy kolonialnej w Afryce, wyjaśnia, że system rządów bezpośrednich oparty był na „demontażu zastanych struktur władzy tradycyjnej oraz wyłonieniu i wyedukowaniu (od podstaw) zupełnie nowej warstwy elit społecznych”18. Tradycyjne struktury władzy na poziomie ponadlokalnym likwidowano, a struktury istniejące na poziomie lokalnym skutecznie ograniczano. System sankcjonował istnienie dwóch kategorii obywateli francuskich zamieszkujących kolonie: tych pochodzących z metropolii i „tubylców”. Z kolei wśród miejscowej ludności kolonii wydzielano trzy grupy. Pierwszą stanowili mieszkańcy kilku najstarszych kolonii, mający status obywateli. Pozostali Afrykanie stanowili grupę „tubylców” niezasymilowanych, mających status poddanych oraz „tubylców” zasymilowanych, tworzących kategorię pośrednią19. 16 Na przełomie XIX i XX wieku posiadłości francuskie w Afryce obejmowały znaczne obszary Afryki Północnej, Środkowej (Francuska Afryka Równikowa) i Zachodniej (AOF). Francuzi kontrolowali także obszary tzw. Somali Francuskiego. Podczas II wojny światowej AOF uznawała do roku 1942 rząd w Vichy. 17 Określano go także „systemem francuskim”. 18 R. Vorbrich, op. cit., s.224. 19 Ibidem, s. 219–221.Wszyscy Afrykanie mogli teoretycznie starać się o status obywatela, spełniając pewne warunki majątkowe, opłacając podatek od nieruchomości i udowadniając stopień asymilacji przez zdanie egzaminu poświadczającego znajomość języka francuskiego i prawa republiki. Ibidem, s. 221. �Opowieści znad Nigru... 267 W efekcie mieszkańcy kolonii reprezentowali dwa całkowicie odmienne światy – obywateli (w tym Afrykanów zasymilowanych, korzystających z praw obywatelskich Republiki) i grupę miejscowych mieszkańców pozbawionych uprawnień. Metropolia próbowała przez promowanie osadnictwa w koloniach rozwiązać problem własnej biedy, przy równoczesnej potrzebie ograniczania kosztów zarządzania. Ustalono, że wydatki ponoszone na terytoria kolonialne winny były pochodzić z miejscowych podatków. W roku 1881 rząd francuski wprowadził we wszystkich swoich koloniach „Kodeks tubylczy”, który narzucał obowiązek pracy na rzecz AOF, między innymi obowiązkowe dostarczanie siły roboczej do prac drogowych i do niektórych prac na rzecz urzędników, zakaz podróżowania nocą, podatki pogłówne i podatki od posiadanych zapasów. John Iliffe w pracy Afrykanie. Dzieje kontynentu podkreśla, że w okresie wczesnokolonialnym podatki były mniej uciążliwe niż wspomniane powyżej świadczenie robocizny w postaci dostarczania tragarzy i pracowników do robót budowlanych. W zachodnich obszarach kolonii francuskich każdy mężczyzna musiał nieodpłatnie odpracować na rzecz kolonizatorów 12 dni w roku20. W istniejącym systemie zarządzania uznawano niektórych miejscowych mieszkańców (wspomnianych obywateli) za pośredników, wykorzystując miejscowe stosunki i autorytety. W efekcie doprowadziło to do rozpadu miejscowego społeczeństwa na grupy współpracujących (współrządzących) oraz ludzi, którymi rządzono21. Francuzi kierowali dystryktami i niższymi jednostkami podziału terytorialnego, natomiast kantonami i wioskami zarządzali podlegli im wodzowie afrykańscy. W niektórych obszarach 20 J. Iliffe, Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011, s. 243. W Kongo wymiar ten wynosił w 1903 roku 40 godzin miesięcznie. Ibidem, s. 243–244. 21 A. Więcek, Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. �268 Anna Nadolska-Styczyńska (na przykład w Futa Dżalon) wykorzystano miejscowe struktury polityczne, w innych (na przykład u Mossi) miejscowy władca został pozbawiony przywództwa. Inne grupy podlegały szefom kantonu rekrutowanym spośród Afrykanów, lojalnych i posiadających podstawowe umiejętności pisania i czytania, w tym często byłych wojskowych22. Tematykę dotyczącą zarówno samej struktury i organizacji AOF, jak i realizacji jej zadań odnajdziemy w relacjach Jerzego Giżyckiego. Jego opisy kolonialnej rzeczywistości można podzielić na relacje dotyczące: a. wyglądu poszczególnych miejscowości oraz placówek administracji i wojska; b. gospodarności i zasad zarządzania poszczególnymi koloniami i placówkami; c. ludzi: urzędników, lekarzy, handlowców, budowniczych i wojskowych. Ich kompetencji i zasad doboru; d. stosunków międzyludzkich panujących w koloniach; e. postaw moralnych „koloniali23”; 1. Miejscowości i budynki W swoich siedmioletnich podróżach po Afryce (1925–1931) Jerzy Giżycki wędrował po obszarach Afryki Zachodniej – od Senegalu i Wybrzeży Zatoki Gwinejskiej po dzisiejsze Mali, Burkina Faso, Wybrzeże Kości Słoniowej. Jednak najlepiej poznał i najszczegółowiej opisał obszary Sahelu. Odbył między innymi kilWarto pamiętać o licznych przymusowych powołaniach miejscowej ludności do wojska. W czasie I wojny światowej Francja zwerbowała około pół miliona mężczyzn. Porównaj: J. Iliffe, op. cit., s. 244. 23 Le colonial – biały mieszkaniec kolonii: administrator, agent handlowy, członkowie ich rodzin itd. 22 �Opowieści znad Nigru... 269 kumiesięczną podróż wodną Nigrem od Koulikoro do Timbuktu i Gao. Zatrzymywał się w poszczególnych nadrzecznych miejscowościach i podejmował wędrówki samochodowe, konne oraz motocyklowe, odwiedzając istniejące centra administracyjne, budowy, faktorie, plantacje, a także podejmując wyprawy ło­wieckie. W publikacjach odnajdujemy relacje mówiące o wielu miejscowościach. Od centrów administracyjnych po wioski i małe osady. Znajdziemy pośród nich między innymi: Bobo-Dioulasso, Bouakė, Boromo, Gao, Houndé, Konakry, Koulikoro, Markala, Mopti, Sėgou, Timbuktu, Wagadugu i mniejsze osady lub miejsca szczególnej działalności rolniczej czy hodowlanej jak Nienebale, Sarana i inne. Autor zwracał uwagę na zabudowania tubylcze, ich różnorodność architektoniczną i charakter związany z kulturą mieszkańców. Znajdujemy tu zarówno opisy wiejskich zagród, jak i zabudowy starych subsaharyjskich miast. W niniejszym tekście skupię się jednak na budownictwie „kolonialnym”, którego opisy są liczne i pełne osobistych komentarzy autora. Oto kilka przykładów: Z niewielkiego pagórka, na który wszedłem, widzę sporą wieś murzyńską. Ani śladu jednakowych wielkich, paskudnych „kaz24” z niewypalonych cegieł, które stanowią w tych stronach mieszkanie białych25. Nazwa pochodzi od określenia: „une case” i oznacza pomieszczenie. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 7. Autor nie precyzuje położenia geograficznego tej wsi ani nie podaje jej nazwy, skupiając się na problemie panującej w niej śpiączki. We wszystkich cytatach zachowuję pisownię oryginału. 24 25 �270 Anna Nadolska-Styczyńska Kolejny: Na tle czerwieni [słońca – przyp. ANST] odcinał się wyraźnie masywny sześcian z mieszanej gliny, owego „banko”26, które nowi władcy przejęli od murzynów jako ulubiony budulec kolonjalny27. Giżycki był przeciwnikiem budowania z banko budynków dla Europejczyków: […] kurz, kurz i kurz z glinianego klepiska, ze ścian, z toczonych przez „tare”28 belkowań sufitu…29. Porównuje warunki pobytu francuskich i brytyjskich urzędników, wyrażając sympatię dla angielskiego systemu. Był zdania, że pracownicy administracji angielskiej nawet w brussie30 mają wygodne domy dla podróżujących, podczas gdy w AOF panuje w nich bałagan i brud31. Autor przedstawia też swoje poglądy dotyczące bezsensownej w jego opinii organizacji kolonialnych prac budowlanych: Około tysiąca tych niewolnic, oderwanych od prac polowych w okresie najpilniejszych robót, przez całą porę deszczową kopało glinę, zasiewając peryferie miasta dołami – istnemi wylęgarniami roznoszących malarję i żółtą febrę komarów. […] zapacykowywały niem dziury w tarasowatych dachach-sufitach, przez które potoki brudnej, cuchnącej wody lały się na głowy białych cywilizatorów32. 26 Autor tłumaczy to słowo jako glina. Terminem tym, pochodzącym z języka mande, określa się jednak zarówno glinę służącą za budulec, jak i cegłę suszoną na słońcu. 27 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 10. Mowa o zabudowie Wagadugu. Nie wszystkie przytoczone przeze mnie sytuacje i przypadki dotyczą bezpośrednich doświadczeń Giżyckiego. Wiele z zawartych w omawianych publikacjach sytuacji jest podawanych niejako z drugiej ręki, jako opowieści dotyczące doświadczeń osób, z którymi autor zetknął się podczas swoich wędrówek. 28 Mowa o owadach będących szkodnikami drewna. Autor wyjaśnia, że chodzi o „owady, żywiące się suchem drewnem”. 29 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s 260. 30 Giżycki używa spolszczonej wersji francuskiego „la brousse” – busz, gąszcz, zarośla. 31 Ibidem, s. 262. 32 J. Giżycki, Między morzem…, s. 12. �Opowieści znad Nigru... 271 W tekstach powtarzają się komentarze dotyczące wspomnianego wydobywania gliny na budynki w obrębie albo na obrzeżach miejscowości gęsto zaludnionych i tworzonych tym samym bajor pełnych brudnej wody, stwarzającej zagrożenie biologiczne. Opisom tym towarzyszą komentarze dotyczące niegospodarności, bezmyślności lub zwykłej głupoty ich realizatorów. Na przykład w Wagadugu miejscowy „agent sanitarny” mierzył systematycznie głębokość istniejących studzien. Wykonywał to zadanie na polecenie naczelnego lekarza, który mając świadomość istnienia w wodzie najrozmaitszych organizmów szkodliwych dla zdrowia (w tym larw owadów sprowadzających malarię), sprowadził rybki chińskie, które miały je wyjadać. Uznał to ponoć za sposób lepszy, bo tańszy od powszechnie stosowanego wypalania benzyną. Rybki ze studni znikały, bo wyławiała je miejscowa dzieciarnia, ale lekarz kazał mierzyć wodę w studni, pragnąc udowodnić, że woda wycieka do położonej nieopodal rzeczki i taki raport skierował do władz33. Giżycki daje także kilka opisów francuskiego budownictwa o charakterze gospodarczym. Niektóre z nich dotyczą budowy dróg oraz tam związanych z projektami rolniczymi. Jako ilustrację bezsensownej niegospodarności w tym zakresie podaje przykład tworzenia wałów przeciwpowodziowych w okolicach Bamako i prac kierowanych przez wojskowego z piechoty kolonialnej, który „[…] w cywilu krył dachy, a w wojsku awansował na wielkiego inżyniera”. W efekcie wykonywanej „na oko” pracy wały okazały się w niektórych miejscach zbyt wysokie i ów dyletant krzyczący „[…]chrapliwym głosem syfilitycznego alkoholika” 33 Ibidem, s. 10. �272 Anna Nadolska-Styczyńska rozkazał robotnikom rozwalać dabami34 zbyt wysokie elementy wału wykonanego z drogiego cementu35. 2. Nieudane inwestycje Przykładem skrajnej niegospodarności opisywanym przez autora we wszystkich trzech tytułach36 są podejmowane próby organizacji umieszczanych w pobliżu Nigru eksperymentalnych plantacji i stacji hodowlanych. Urzędnik odpowiedzialny w Bamako za działania związane z geodezją i nawadnianiem (p. Blafier) uznał, że „[…] południowy podsaharyjski pas piachów i marnej brussy jest wymarzonym krajem dla bawełny”. Był przekonany, że teren wybrał idealnie i zorganizował prace irygacyjne związane z budową tam kanałów i grobli. Sprowadzono wielką pompę parową, wykopano kilometry kanałów, zbudowano dom dla dyrektora projektu. Założono plantację, na której bawełna rzeczywiście wyrosła, ale kompletnie zalał ją Niger. Podejmowano próby tych działań przez trzy kolejne lata, aż wreszcie uznano, że skoro dla bawełny wylewy rzeki są zabójcze, to należy wykorzystać je do uprawy ryżu. Okazało się jednak, że Niger wylał tak obficie, iż zalał także ryż. „I znów lata pracy i setki tysięcy franków poszły na marne” – słowa te Giżycki włożył w usta miejscowego lekarza (Leontjewa)37. Przy okazji omawiania tej eksperymentalnej plantacji Giżycki pisze o kolejnym przykładzie niegospodarności. Otóż wspomniaDaba – narzędzie rolnicze (rodzaj motyki) o długim stylisku i stosunkowo dużym ostrzu. Nazwa stosowana w wielu krajach Afryki. 35 Ibidem, s. 47. 36 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit.; J. Giżycki, Między Morzem…, op. cit.; G. N. Ordon, op. cit. 37 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49–51. 34 �Opowieści znad Nigru... 273 ny Pan Blafier pragnął w podległych mu obszarach (plantacjach) wprowadzić uprawę pługiem. Pod jego nieobecność, aby zrobić dobre wrażenie na pryncypale, jego podwładny (nazwiskiem Lelong) zamówił zakup dziesięciu tysięcy pługów. Giżycki komentuje to jednoznacznie jako ewidentną, a łatwą do przewidzenia bzdurę. Podkreśla, że nawet w Gwinei, gdzie próbowano wprowadzać pługi 10 lat wcześniej, często widać narzędzia i woły stojące w cieniu, a pracowników używających tradycyjnych dab. Skomentował także powyższe poczynania uwagą o powszechnej chęci przypodobania się władzom metropolii rozmachem podejmowanych poczynań. „[…] dziesięć tysięcy pługów brzmi poważnie w raporcie”38. W powstałej dwa lata wcześniej książce Biali i Czarni… Giżycki również opisuje plantacje, w tym reprezentacyjną placówkę w Sarana, o której miał niezłe zdanie, bowiem widział ją w odpowiedniej porze roku. Jej dyrektor – Rosjanin – Nikołajew rozwiał przy kolejnej wizycie jego złudzenia, stwierdzając, że zbiory nie były udane, a jego długotrwałą pracę polegającą na wyselekcjonowaniu próbek poszczególnych gatunków bawełny zniweczyło bezmyślne działanie dozorcy39. Kolejnym dziwnym przedsięwzięciem była ferma doświadczalna w Banfora. Hodowano tam bydło, które padało ze względu na obecność muchy tse-tse. Rośliny też nie były szczęśliwie dobierane. Ani kauczuk, ani rycynus, ani rośliny uprawne nie były dochodowe. Ostatecznie zaczęto hodować drzewa owocowe, ale mimo dobrych efektów nadal ferma była deficytowa, bo nie rozwiązano problemu właściwego transportu dla eksportu owoców40. 38 39 40 Ibidem, s. 57. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 60–61. Ibidem, s. 331. �274 Anna Nadolska-Styczyńska Podobnie nieudana była próba prowadzenia plantacji bawełny finansowanej przez jeden z francuskich banków w miejscowości Sama. Giżycki, wróciwszy tam po dwóch latach niebytności, zastał jedynie rdzewiejące maszyny. Okazało się, że dobrano niewłaściwy gatunek rośliny41. W innej plantacji (w miejscowości Dire), będącej koncesją domu handlowego, utrudniano Giżyckiemu wykonanie potrzebnych zdjęć, a i tematu trudno było doszukać się w mizernych efektach działalności. Po jakimś czasie wyjaśniono mu, że plantacja jest nie tyle eksperymentem, ile pretekstem, bowiem prawdziwe pieniądze zarabia się na giełdzie, sprzedając jej akcje42. Kolejnym nieudanym eksperymentem gospodarczym okazał się „sławetny” tartak w Boromo, którego zapleczem materiałowym miał być rosnący powyżej biegu Nigru las i spławiane rzeką bale drewna. Mimo negatywnej oceny specjalisty, dotyczącej „spławialności” tego typu drewna, władze nakazały kontynuację prac. Jednak przy pierwszej próbie spławienia, cała partia drewna poszła na dno. Odtąd tartak stał nieużywany, a drewno wożono wiele kilometrów do Bobo-Dioulasso43. Podobnie sprawa przedstawiała się z młynem wybudowanym w Timbuktu. Dla oszczędności zastosowano tu technologię banko i ściany zaczęły pękać przy pierwszym uruchomieniu maszyn. W efekcie młyn zamknięto „raz na zawsze”44. Giżycki opisuje także farmę doświadczalną w Nienebale, o której pisze dobrze, zwracając uwagę na zupełnie nietypowe jak na miejscowe stosunki działania jej kierownika – pana Bouviera. Uwagę podróżnika zwróciła szczególnie organizacja pracy robotników rolnych, owocująca bardzo dobrymi efektami. Afrykanie Ibidem, s. 214. Ibidem, s. 263–264. 43 Ibidem, s. 147–149. 44 Ibidem, s. 277. 41 42 �Opowieści znad Nigru... 275 pracowali bowiem tutaj dla siebie, pod nadzorem i radą specjalistów, którzy następnie pomagali spieniężyć im jak najpomyślniej uzyskane zbiory. Autor uważał, że sukces jest wynikiem osobistych walorów kierownika. Wyraził więc obawy, że po jego odejściu cały świetnie działający system runie, bo jest oparty na uczciwości i skrupulatności rozliczeń. Nie przystaje zatem do otaczających realiów45. 3. Pracownicy kolonialni Jednym z głównych tematów poruszanych przez Giżyckiego są ludzie zatrudniani w kolonii oraz ich wzajemne stosunki, w sposób znaczący wpływające na pracę administracji. Autor wymienia liczne nazwiska, lecz można podejrzewać, że nie są one w pełni zgodne z rzeczywistością46. Nie podważa to jednak, jak sądzę, istoty opisywanych zdarzeń i sytuacji. Można więc przyjąć, że nawet jeśli opisy są nieco podkoloryzowane, to dotyczą prawdziwych, napotkanych i zasłyszanych w podróży sytuacji. Jerzy Giżycki nie miał o miejscowych „kolonjalach” dobrego zdania. W jednym z pierwszych rozdziałów książki Między morzem Ibidem, s. 177–178. Autor we wszystkich trzech opracowaniach podaje nazwiska osób, o których pisze i jedynie w niektórych przypadkach ogranicza się do monogramów. Jednakże we wspomnieniach The Winding Trail, które powstały w okresie powojennym i to w wersji angielskojęzycznej, opisując te same sytuacje zmienia niektóre nazwiska na zupełnie inne, nie zawsze zachowując narodowość osoby opisywanej. Ponadto dokonuje tu znaczących skrótów opowieści. Nie tylko łączy kilka epizodów w jeden i zmienia ich chronologię, ale nawet postacie kilku służących Giżyckiemu w ciągu opisywanych pięciu lat podróży „boyów” w tym opracowaniu zlały się w jedną postać młodego mężczyzny pochodzącego z ludu Lobi. Należy zatem przyjąć, że podawane w opracowaniach nazwiska urzędników i osób napotkanych w podróży nie muszą być zgodne z rzeczywistością. 45 46 �276 Anna Nadolska-Styczyńska a pustynią czytamy: Mamy jeszcze kawał do celu naszego marszu, małego ośrodka administracyjnego, gdzie kilku białych, topiąc nudę w aperitifach, przy pomocy belotki i często zmienianych czarnych konkubin przepycha czas dzielący ich od następnego sześciomiesięcznego urlopu we Francji47. Pisarz podkreśla także, że tak jak w Ameryce jednym z głównych celów życia jest zdobycie pieniędzy, tak w AOF najwyższą formą szczęścia jest „święta Emerytura”, którą można uzyskać na tyle wcześnie, że „[…] pogrąża w letarg czterdziestoletnich ludzi”48. Jest zdania, że system ciągłego przenoszenia urzędników z miejsca na miejsce także się w praktyce nie sprawdza. Jeśli ktoś okazał się skuteczny w działaniach na jakimś miejscu i poczynił pewne sensowne posunięcia, to istnieją niestety znaczące przesłanki, aby wyciągnąć wnioski, że jego następca już w początkowym okresie swojego urzędowania zniszczy wszystko, i to nie tylko z braku zainteresowania dla tych właśnie spraw, ale z czystej chęci zatarcia śladów po poprzedniku49. Następnie nowo mianowany przechodzi przez etap powierzchownego poznawania własnego rejonu działań, a na końcu przez etap podejmowania prób reformatorskich, z których rezygnuje ze względu na „inercję, głupotę lub złą wolę” otoczenia50. Autor nieczęsto pisze o miejscowych przedstawicielach paryskiej metropolii pozytywnie. Na palcach jednej ręki można policzyć osoby, które tolerował, darzył sympatią lub przyjaźnią i o których pisał rzeczywiście dobrze. Znaleźli się wśród nich lekarze: dr Leontiejew z Bamako, a także Bucharow – Rosjanin, o którym Giżycki pisze bardzo dobrze. Nie znaczy to, że wszyscy przedstawiciele tego narodu zyskali dobrą opinię autora. Przykładem jest Bogonosow – dyrektor służby geodezyjnej w Bamako, mąż osoby J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 6. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 117. 49 Ibidem, s. 140–143. 50 Ibidem, s. 144–145. 47 48 �Opowieści znad Nigru... 277 określanej kpiarsko przez miejscowych Europejczyków mianem „księżniczki”. Para ta zdołała bowiem zniechęcić do siebie absolutnie wszystkich, snując intrygi i krzywdząc tych, którzy nie chcieli się podporządkować narzuconym przez nich stosunkom i układom51. Mocna pozycja tego człowieka była efektem osobistej, zdaniem niektórych, protekcji, natomiast miejscowi Rosjanie byli przez niego traktowani w sposób szczególny. Otóż Giżycki wspomina, że podczas jednej z rozmów prowadzonych w gronie miejscowych urzędników i pracowników kolonialnych poruszono problem wydanego przez Bogonosowa zakazu porozumiewania się przez rosyjskich emigrantów w języku rosyjskim nawet podczas zupełnie prywatnych spotkań. Oto przytoczony przez autora komentarz jednego z rosyjskich lekarzy: Przyjmują nas, wychodźców rosyjskich, bo, primo, nie mogą dostać Francuzów za te marne pieniądze, jakie nam płacą, a secundo Bogonosow, oczko w głowie pana Blafier, dawno by był w szpitalu albo na cmentarzu, gdyby stosował do Francuzów swoje brutalne metody. My cierpimy, bo nie mamy wyboru. Pan wie, że we Francji pracy nie dostaniemy z wyjątkiem szoferowania na taksówkach, roznoszenia żelaziwa i zamiatania hal po fabrykach paryskich, albo tańczenia na Montmartre „lezginki”52 z nożami w pyskach53. Natomiast wśród Francuzów Giżycki wskazuje zaledwie kilka osób, które jego zdaniem były warte uwagi i znajomości. Są to na przykład: Pan Ruyché – wysoki urzędnik kolonialny, który mógł51 Ponadto Giżycki i inni mieli wiele do powiedzenia na temat zasad moralnych państwa Bogonosow. Zob. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 48–61. 52 „Lezginka” to tradycyjny ludowy taniec pochodzenia kaukaskiego, o metrum 6/8. 53 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 49. Po wybuchu rewolucji i po zakończeniu I wojny światowej bardzo wielu Rosjan wyemigrowało lub pozostało na zachodzie Europy. Wielu z nich zatrzymało się we Francji, a ich udziałem stały się wszelkie problemy spadające na uchodźców politycznych. �278 Anna Nadolska-Styczyńska by, zdaniem Giżyckiego, świetnie sprawdzić się jako gubernator „[…] gdyby miał bardziej giętki kark”. Zdaniem podróżnika był to człowiek prawy, lojalny, inteligentny i dowcipny54. Kolejnym był pan Lalande – szef Biura Badań Geodezyjnych, dawny lotnik i kierowca samochodów wyścigowych. Człowiek zdystansowany do świata, nieprzejmujący się konwenansami i nieprzebierający w słowach, który okazał się niezwykle lojalnym przyjacielem, stawiając na szali swoją własną karierę w obronie jednego z lekarzy odsyłanego w wyniku intryg z kolonii55. Kolejnym „kolonjalem” wartym uwagi był zdaniem Giżyckiego Pan Dribaud – „[…] dyrektor olbrzymiej radiostacji i elektrowni, zdolny inżynier, poważny specjalista radjowy”. To w kontekście jego osoby podróżnik pisze: […] Więc jednak niezawsze Afryka podzwrotnikowa paczy charakter. Nawet pomimo długiej karjery kolonjalnej, można zachować równowagę duchową, zainteresowanie rzeczami leżącymi poza i ponad kwestjami rang, awansów, przywilejów służbowych i wszelkiego rodzaju „dodatków do poborów”56. Dodaje przy tym, że w gruncie rzeczy to nie pobyt w koloniach wypacza charakter. Ludzie są tacy, jacy są i jedynie specyficzne warunki te cechy charakteru uwypuklają. Pisze także, iż francuska opinia mówi, że „[…] «kolonjale» to narwańcy, fajtłapy, którzy we Francji zdechliby z głodu, lub podejrzane osobistości. Tak źle, na szczęście, nie jest. Są wyjątki, coraz to liczniejsze, które częściowo przynajmniej ratują dobrą sławę białych w kolonjach”57. Ibidem, s. 53. Ibidem, s. 54. 56 Ibidem. 57 Ibidem, s. 55. 54 55 �Opowieści znad Nigru... 279 4. Nadużycia finansowe Giżycki opisuje jednak w swoich opracowaniach całe rzesze ludzi o wątpliwych postawach moralnych, dorobkiewiczów, cwaniaków wykorzystujących stanowisko do własnych, głównie zarobkowych celów. Niekompetentnych, chciwych i niszczących tych, którzy nie chcieli podporządkować się panującym w koloniach „układom”. Znalazł się wśród nich między innymi pan Boussac, handlujący bawełną i posiadający wiele punktów skupu tego surowca oraz fabryczek oddzielających włókno od ziarna. Miał on zdaniem Giżyckiego „[…] potężne plecy w Paryżu, a naczelnicy okręgów słuchają, bo pan Boussak umie sypnąć frankami, gdy potrzeba”58. Była to ponoć tak wpływowa postać, że właściwie rządził w obszarze Boromo, a nawet i poza nim, bowiem było wiadomo, że niektórzy miejscowi urzędnicy mieli z nim powiązania finansowe59. Interesem „rodzinnym” o wątpliwej reputacji była spółka handlowa braci Beaumarchand60, którzy zrobili spory majątek na panującej w Paryżu modzie na futra z czarnych małp. Gdy moda przeminęła, mieli już „[…] trzy wielkie faktorie przy drodze przecinającej dwie kolonie” i własne ciężarówki, które woziły z portu sól, paciorki, perkale i przykłady „[…] wszelkiej tandety fabrykowanej specjalnie dla «dzikusów»”61. Dość obszernie pisze Giżycki o spotkanym w Wagadugu panu Dombrier: „[…] masywny bon vivant, z brzuchem smakosza, J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. Ibidem, s. 75. 60 Jeden z braci znany był pod imieniem „Żorża rogacza”, bowiem jego żona wróciła do metropolii z młodym urzędnikiem kończącym właśnie służbę w koloniach. Porównaj: J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 61 Ibidem. 58 59 �280 Anna Nadolska-Styczyńska przekrwioną cerą alkoholika i apoplektycznem karczydłem przekarmionego sangwinika, lubił dobrze zjeść, lepiej wypić, a przede wszystkim gardłować. […] Imponować kolonjalnym półinteligentom swą swadą, zastępującą nieraz z powodzeniem erudycję, i swym tupetem maskującym poważne braki wykształcenia”62. Był on delegatem „sąsiedniej kolonii” do Rady Kolonialnej, ale pełnił tę funkcję niedługo, bo ponoć posunął „już trochę zbyt daleko tradycyjne wykorzystywanie mandatu dla celów osobistych”63. Czytamy między innymi: […] pan delegat pragnął zrobić fortunę. W jakikolwiek sposób. Jakimikolwiek metodami, byle prędko. Ten pośpiech kilka już razy postawił go na granicy konfliktu z prawem. Nawet tak elastycznym, jak to, które się stosuje w kolonjach do białych, posiadających dobre plecy polityczne64. Była to rzeczywiście antypatyczna postać. Autor opowieści wkłada w jego usta także tyrady dotyczące konieczności sprowadzenia z Francji żandarmów, którzy powinni „wziąć negrów za pysk”65. Równie nieciekawą postacią był jego wspólnik – p. Bornait – współwłaściciel faktorii w Bobo-Dioulasso, o którym Giżycki pisał, że „[…] miał dwie pasje: małoletnie dziewczynki i pieniądze”66. W cytowanej rozmowie autor opisuje nadużycia, których dopuścił się on ponoć w Gabonie, przywłaszczając sobie pobory jednego z przedstawicieli swojej faktorii, ratując się tym samym z problemów finansowych. Ów przedstawiciel zginął zaatakowany na polowaniu przez bawoła. Niektórzy oskarżali Bornaita wprost, Ibidem, s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13; G. N. Ordon, op. cit., s. 296. 64 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 13. 65 Ibidem, s. 14. 66 Ibidem, s. 13. 62 63 �Opowieści znad Nigru... 281 ale ostatecznie nic mu nie udowodniono. Musiał jednak zamknąć faktorię i wyjechać z kraju67. Autor w swoich opowieściach podkreślał niekompetencję urzędników, wspominając też o wszechobecnym nepotyzmie i zwykłej zawiści, która decydowała o ludzkich losach. W Wagadugu działał w owym czasie pan Maes: […] młody urzędnik kontraktowy zarządu okręgu, którego trzymają tu głównie dlatego, że jego ojciec zmarł w kolonji na jakąś chorobę tropikalną…68. Natomiast administrator naczelny Bamako – pan Delouche – mówił ponoć jedynie o poborach, a do obecnej rangi doszedł, bo rozpoczął karierę w czasach, gdy awansowano automatycznie i wystarczył staż 20 lat spędzonych za biurkiem, żeby z „gryzipiórka” stać się administratorem69. To on właśnie przeniósł między innymi do Ségou młode małżeństwo Montsoliersów tylko dlatego, że wspomniany wcześniej przeze mnie pan Ruyche spotykał się z nimi towarzysko, unikając kontaktów z administratorem70. Nieudane nominacje nie omijały także armii. W miejscowości Hounde dowódcą załogi osady i cywilnym naczelnikiem okręgu, leżącego pośród „krnąbrnych plemion”, które ponoć mocno się dały we znaki francuskiej administracji, był słabeusz niepotrafiący podjąć żadnej decyzji: I to półtora nieszczęścia dowodzi murzyńską załogą w niepewnym kraju […]. Ten maminsynek ma pewnie dobre plecy – to grunt. Wobec tego inne kwalifikacje czy brak kwalifikacyj, ustępują na drugi, albo dziesiąty plan71. Giżycki wkłada tę wypowiedź w usta jednego z handlowców, ale można domniemywać, że sam jest podobnego zdania. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 20; G. N. Ordon, op. cit., s. 300. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 9. 69 Ibidem, s. 55. 70 Ibidem, s. 55. 71 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 122. 67 68 �282 Anna Nadolska-Styczyńska Przykłady takie można by mnożyć, ale podane opisy wystarczą, żeby pokazać, iż był to jak widać często nie tylko świat ludzi niekompetentnych, ale także świat rządzony osobistymi sympatiami i antypatiami, pełen zawiści i zwykłej zazdrości, w którym awans lub wydalenie z kolonii powodowane były nie efektami wykonywanej pracy, a intrygami, w których niemałą rolę odgrywały towarzyszki życia kolonizatorów. Wątkiem często przewijającym się przez narrację omawianych książek, w których powtarzają się podane powyżej osoby i nazwiska, są nadużycia finansowe i oszustwa handlowe, a także wykorzystywanie pracy miejscowych mieszkańców do własnych, prywatnych zysków. Pierwszy przykład dotyczy Georgesa („Żorża”) Beaumarchanda. Gdy dotarła do niego wiadomość, że komendant miejscowego okręgu nakazał wszystkim przywódcom murzyńskim znosić bawełnę pod swój dom, a nie do faktorii, handlowiec tak to skomentował: […] ubzdrał sobie, że my, kupcy, naciągamy murzynów i teraz sprzedaż ma się odbywać pod kontrolą urzędową. A w dodatku ten bolszewik ustalił pewną cenę minimalną, poniżej której żaden negr nie ma prawa sprzedać72. Znalazł jednak – jak się okazało – i na to sposób, bowiem przebrał się, wykorzystując sprzedawane w faktorii stare mundury, w ubiór kawaleryjski, postawił na zewnątrz faktorii wagę i „przejmował” tragarzy bawełny, udając komendanta i jego miejsce skupu73. Kolejną nieciekawą postacią był p. Rossé – handlarz i plantator znad jeziora Tingrella, który pobrał w europejskich sklepach AOF towar dla faktorii i spieniężył go syryjskim handlowcom, a następnie zapłacił pilniejsze długi i uciekł z Afryki. Jerzy Giżycki natrafił potem w gazecie paryskiej na in- 72 73 Ibidem, s. 41. Ibidem, s. 42; G. N. Ordon, op. cit., s. 259. �Opowieści znad Nigru... 283 formację, że handlarz założył w Paryżu biuro turystyki łowieckiej, zebrał od klientów pieniądze i zniknął z zebraną gotówką74. Ponieważ wspomniany już ustosunkowany pan Boussak skupywał na wielką skalę bawełnę, nakazano miejscowym mieszkańcom uprawiać tę roślinę kosztem upraw żywieniowych. Ponadto: „[…] przekupieni naczelnicy okręgów wyznaczają arbitralnie wysokie kontyngenty, które ma dostarczyć dane terytorjum”75. Efektem był oczywisty niedobór upraw roślin jadalnych i niedostatek rolników. Gdy w pewnym okręgu zbiory bawełny były zbyt niskie, rolnicy, aby uniknąć represji, dokupywali surowiec w sąsiedniej kolonii z wyraźną stratą finansową76. Rolnicy zmuszani byli do sprzedawania Boussakowi całego zbioru bawełny, a w zamian musieli u niego kupować towary sprowadzane z Francji, w tym imitacje bawełnianych samodziałów77. Świadome działania na szkodę miejscowej ludności były zdaniem Giżyckiego pow­ szechne. Giżycki podkreśla ponadto, że w swoich faktoriach Boussak – tak jak wielu innych handlowców – oszukiwał na wadze. Podróżnik opisuje, że jednym z najczęściej stosowanych metod było „trickowanie” mechanizmu wagi. Dotyczyło to wszelkich towarów, od masła karite po bawełnę. Autor cytuje tekst słynnej depeszy, jaką pan Huchard – uczciwy i broniący interesów miejscowych mieszkańców naczelnik okręgu Boromo – wysłał do gubernatora AOF: Panie Gubernatorze. Mam zaszczyt prosić o udzielenie mi nieograniczonego urlopu wypoczynkowego. Dziś rano ważyłem na wadze rządowej osiemdziesiąt pięć kilo. Dziś popołudniu, na wadze J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 112–113; G. N. Ordon, op. cit., s. 247. 75 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 72. 76 Ibidem, s. 72. 77 Ibidem, s. 76. 74 �284 Anna Nadolska-Styczyńska jednego z tutejszych handlarzy, ważyłem już tylko siedemdziesiąt kilo. Straciwszy piętnaście kilo w przeciągu kilku godzin, uważam się za najgroźniej chorego Europejczyka w kolonji78. Autor tej depeszy był ostatecznie niepopularny zarówno wśród handlowców, jak i urzędników: Ten zacny i prawy człowiek cierpiał nad wyzyskiwaniem murzynów przez nieuczciwych traderów uciekających się bez skrupułów do fałszywych wag i podobnie nieetycznych metod, i buntował się, nie bez racji, przeciw nadmiernie biurokratycznym nawykom administracji kolonialnej79. Jednak także ten uczciwy i dobrze opisywany przez Giżyckiego człowiek nie był w stanie przezwyciężyć miejscowych „układów”. Giżycki opisuje sytuację, gdy przejeżdżając przez teren podległy Huchardowi, zobaczył umęczonych Murzynów budujących drogę oraz: „tu i ówdzie czerwony fez «garda» dozorującego pracowników z nahajem w ręku i krótkim karabinkiem przerzuconym na rzemieniu przez ramię”. Po dotarciu do Boromo dowiedział się, że Huchard dostał taki rozkaz z Kudugu od naczelnika okręgu. Podobno Boussak skarżył się na stan miejscowych dróg, zrujnowawszy je najpierw przejazdami wielkich, bardzo ciężkich platform bawełny ciągnionych przez traktor80. Giżycki wspomina także, że w Bobo-Dioulasso jeden z handlowców chwalił się, iż nie płaci swoim „boyom” należności, bo nakłada na nich liczne kary pieniężne za najrozmaitsze przewinienia i odlicza je z wypłaty. Autor opatruje to uwagą, że nic dziwnego, iż Biali są okradani, skoro są zmuszeni do zatrudniania byłych więźniów, gdyż nikt inny nie chce podjąć się takiej pracy81. Kolejnym wątkiem pojawiającym się w omawianych tekstach są nadużycia pracowników administracji pobierających podarki Ibidem, s. 76. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 80 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 73. 81 Ibidem, s. 14. 78 79 �Opowieści znad Nigru... 285 i żywność w odwiedzanych wioskach w formie darów, inkasując na to znaczne środki przeznaczone na objazdy terenowe. A jeśli nawet płacą, to śmiesznie niskie kwoty wynikające z ustalanych przez siebie stawek82. Giżycki porusza także sprawę istnienia „specjalnego rynku” przeznaczonego dla białych. Określa to jako: […] cyniczny wyzysk okolicznych murzynów, zmuszonych dostarczać na „rynek” administracyjny żywności, drzewa, węgla drzewnego i.t.d. za trzecią, czwartą, czy nawet piątą część ich wartości83. Podobnie krytycznie odnosi się do prac przymusowych, jakie w ramach obowiązującego prawa miejscowi mieszkańcy muszą wykonywać na rzecz administracji kolonii84. Jest to kolejne pole do nadużyć i wykorzystywania robotników do prywatnych celów. Przywołuje tu burmistrza Wagadugu, który wykorzystując więźniów i najemnych robotników, których wynagrodzenie ponoć defraudował, budował sklepy, składy i domy dla nowych towarzystw handlowych. Ponadto „organizował” przy pomocy presji wywieranej na miejscowych wodzach wiosek robotników, których wysyłał między innymi w zabójczy dla nich klimat Wybrzeża Kości Słoniowej85. Giżycki cytuje tu jednego ze swoich bliskich znajomych, który w kontekście tych poczynań wypowiadał się na temat „idjotów” działających w którejś z komisji parlamentarnych, dla których tego typu działania gubernatora są dowodem jego gospodarności i oszczędności86. Problem złego, czasem okrutnego i bezmyślnego traktowania miejscowej ludności był wielokrotnie poruszany na łamach wszystJ. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 124; 206. Ibidem, s. 125. 84 G. N. Ordon, op. cit., s. 304. 85 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 114. 86 Ibidem, s. 126. 82 83 �286 Anna Nadolska-Styczyńska kich trzech opracowań podróżnika. Jednym z wątków są podejmowane przez metropolię i jej urzędników oszczędności, narażające zdrowie i życie Afrykanów. Poruszając problematykę medyczną, autor pisał między innymi: […] służbę sanitarną, jako mało efektowną, traktuje się tu po macoszemu. […] A przecież powinna być najważniejsza, gdyż jedynem prawdziwem bogactwem tego kraju są tubylcy, bez których się tu nigdy do niczego nie dojdzie, jest ich zaś o wiele za mało. Dziesiątkuje je niesłychana śmiertelność dziecięca i różne choróbska, które z braku lekarzy próbują leczyć sami, po dawnemu, zamawianiami i okadzaniam. W Kamerunie, gdzie Francuzi mieli kilka razy mniej lekarzy i czarnych felczerów, aniżeli ich było za czasów niemieckich, śpiączka tak się rozpanoszyła, jak zresztą i we francuskiem Kongo, że aż Liga Narodów się tem zainteresowała i dopiero pod jej presją Francja, z bólem serca, musiała podnieść pobory lekarzy werbowanych do tej ciężkiej, niewdzięcznej i niebezpiecznej roboty i zorganizować jako tako walkę z tą klęską, trzebiącą ludność tubylczą87. Złe wynagrodzenia odbijały się na jakości kadry. Wiele do myślenia dają opisy działań medycznych lekarza o nazwisku Thomas, który zdecydował się na przyjazd do Afryki, licząc na lepsze możliwości kolekcjonerskie, bo był namiętnym zbieraczem znaczków88. Niewiele interesowały go natomiast sprawy zawodowe. Wstrząsający jest także casus lekarza wojskowego, który nie chciał leczyć za darmo, świadomie skazując ludzi (na przykład tubylców) na śmierć89. Wątek zabójczych oszczędności w zakresie służby zdrowia i tragicznych jego konPowyższy tekst autor zamieścił jako własną wypowiedź w przytaczanej dyskusji w Między morzem… na s. 51. Autor istoty problemu poszukuje w totalnym jego zdaniem braku higieny wśród Francuzów i wynikającej z niej niedbałości o zdrowie swoje i innych. Problematyce tej poświęcił także prawie cały rozdział książki Biali i Czarni…, s. 11–16. 88 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 36–38; G. N. Ordon, op. cit., s. 227. 89 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 193. 87 �Opowieści znad Nigru... 287 sekwencji przewija się we wszystkich trzech opracowaniach. Czasem jako fragment rozmowy, czasem opis tragicznych przypadków niekompetencji lekarskich lub braku pomocy medycznej na jakimś obszarze, czasami jako obszerny komentarz, uzupełniony powoływaniem się na innych autorów poruszających te kwestie w odniesieniu do kolonii francuskich90. 5. Zachowania nieetyczne Kolejnym wątkiem dotyczącym bezpośrednio także miejscowej ludności jest sprawa moralności „koloniali”. W książkach jest wiele opisów miejscowych kobiet będących stałymi towarzyszkami życia i matkami dzieci francuskich urzędników oraz uwag dotyczących powszechnych okazjonalnych kontaktów seksualnych Europejczyków z Afrykankami. Giżycki komentował także nadużycia, jakie towarzyszyły kontaktom „koloniali” z miejscową ludnością, wzajemnym powiązaniom, dwustronnym interesom itd.91 Podróżnik przytacza także przykłady zainteresowania żon urzędników walorami afrykańskich młodzieńców oraz wspomina o przypadkach gwałtów i wykorzystywania seksualnego młodych chłopców i dziewcząt92. Nadmienia także między innymi, że wspominany już „Żorż Rogacz”, pozbawiony stałego towarzystwa kobiety, zwykł zatrzymywać podczas swoich wędrówek dowolnie upatrzoną kobietę idącą skrajem drogi i zmuszać ją do czynności seksualnych93. Ibidem, s. 11–16, s. 51. Ibidem, s. 132–133. 92 Ibidem, s. 255; 278–279; 324; G. N. Ordon, op. cit., s. 275. 93 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 39. 90 91 �288 Anna Nadolska-Styczyńska Z kolei Rosjanin Nikołajew, dyrektor jednej z doświadczalnych plantacji, miał zwyczaj wybierania jako stałych towarzyszek dziewcząt przed inicjacją, bowiem starsze, poddane wyrzezaniu go nie interesowały, i który komentował to w sposób następujący: […] w Europie siedziałbym już dawno za kratkami. Jesteśmy jednak na szczęście w Afryce, gdzie nie ma głupich przepisów co do tego, kiedy mężczyzna ma prawo dopomóc dziewczynie do stania się kobietą94. Ponadto Giżycki opisuje też sytuację, w której serdecznie i szczerze rozbawiła tego człowieka tragedia, jaka spotkała jego służącego, muszącego obserwować patroszenie krokodyla, który był jego totemem i wiązał się z tabu polowania95. Giżycki podkreślał także absurd organizowania francuskich uroczystości państwowych obchodzonych w sytuacji kolonialnej. Opisuje groteskową sytuację, gdy administrator opowiadał o zdobyciu Bastylii przedstawicielom ludu Lobi, którym nakazano zostawić w buszu wszelką broń, a porządku pilnowali umieszczeni za węgłem domu uzbrojeni milicjanci, rekrutowani „pośród innych plemion”96. Pisarz boleje także nad poziomem intelektualnym i kulturalnym „kolonieli”. Zwraca między innymi uwagę na prymitywne rozrywki Francuzów, którzy na przykład z okazji święta państwowego (14 lipca) organizowali oprócz pokazów tanecznych konkursy piękności połączone z obmacywaniem kandydatek do tytułu miss. Wspomina także bawiące wyłącznie kolonizatorów zawody wspinania się Afrykanów po namydlonym palu lub wyciąganie przez nich zębami z miski wypełnionej mąką umieszczonych w nich monet97. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 66. Ibidem, s. 70; G. N. Ordon, op. cit., s. 278. 96 Ibidem, s. 42. 97 J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 107. 94 95 �Opowieści znad Nigru... 289 Te zabawy powiązane były z powszechnie spotykanymi wówczas poglądami pełnymi etnocentryzmu i rasizmu. Postawy te znajdowały ujście także w innych sferach życia: stosowanym słownictwie, codziennym traktowaniu Afrykanów, w zdziwieniu i lekceważeniu, jakie było reakcją na informację o ludoznawczych zainteresowaniach Giżyckiego. Bardzo dobrym przykładem takich poglądów jest opowieść, którą uraczył Giżyckiego wielokrotnie już wspomniany Georges („Żorż”) Beaumarchand, chwalący stopień wytresowania pewnej czarnej małpy: […] nigdy się nie poniży do podania ręki negrowi. Ha, ha, ha, Tak, panie, to mądra bestja! Mądrzejsza od tego deputowanego, co tu był niedawno. Ten przed każdą murzynką zdejmował hełm w szarmanckim ukłonie: Madame… Madame… Ha, ha, ha… A do pierwszego lepszego parszywego negra mówił: „obywatelu”! Pan sobie wyobraża? Konaliśmy ze śmiechu. Dobrze jednak, że pan deputowany nie długo się tu obijał, boby tym czarnym małpom całkiem we łbach przewrócił98. Wspomniane zwierzę miało między innymi także zwyczaj straszenia dzieci niosących olej, które rzucając się do ucieczki tłukły naczynia z przenoszonym cennym płynem. Powszechne było także porównywanie Murzynów do zwierząt, głównie do wspomnianych powyżej małp. Giżycki opisuje także zabawę „kolonieli” polegającą na straszeniu klaksonem pieszych niosących towary i prowadzących juczne zwierzęta99. Sporo miejsca poświęca też przykładom najzwyklejszego znęcania się na Afrykanami i stosowania wobec nich siły100. Podróżnik zamieszcza w swoich opracowaniach także informacje dotyczące sądownictwa kolonialnego, przytaczając przyIbidem, s. 40. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 218–219; G. N. Ordon, op. cit., s. 332. 100 J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 342; G. N. Ordon, op. cit., s. 274, 329. 98 99 �290 Anna Nadolska-Styczyńska kłady licznych pomyłek i niesprawiedliwości, wynikających tak z braku rozeznania w miejscowym prawie zwyczajowym, jak i z braku znajomości języków tubylczych i korzystania z niekompetentnych tłumaczy101. Takie przykłady można by mnożyć. Zakończenie Oczywiście przytoczone opisy ukazujące patologię, przykłady niegospodarności, bezmyślności i nędzy moralnej102 nie są jedynymi wątkami omawianych książek. Autor opisuje w nich przecież swoje spotkania z Afrykanami, zwraca uwagę na ich kulturę, relacjonuje polowania, przygody przeżywane podczas spływu Nigrem, tańce i zabawy organizowane w wioskach z okazji przybycia podróżnych, a także wiele zabawnych sytuacji związanych ze stosunkami międzyludzkimi. Niemniej jednak zawarty w nich ogólny obraz Francuskiej Afryki Zachodniej – państwa kolonialnego, opartego na pracy miejscowej ludności rządzonej w sposób „bezpośredni” – jest przygnębiający i oceniany negatywnie. Może być przykładem wszystkich dobrze znanych i wielokrotnie opisywanych, krytykowanych i potępianych cech kolonializmu. Momentami można nawet odnieść wrażenie, że mamy do czynienia z tekstami zawierającymi wątki znane nam z opracowań pisanych w kontekście nurtów postkolonialnych103. Jednakże relacje te za101 Porównaj rozdział „Temida pod zwrotnikami”. J. Giżycki, Między morzem…, op. cit., s. 76–85. 102 W opracowaniach podawane są także przykłady zabójstw popełnianych przez Europejczyków i na Europejczykach oraz konfliktów i przemocy w rodzinie. Porównaj: J. Giżycki: Biali i Czarni…, op. cit., s. 170; G. N. Ordon, op. cit., s. 235, 242, 261. 103 Edward Said, pisząc o cechach dyskursu kolonialnego, wymienia między innymi: przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji starego świata i prawie do zarządzania obszarami innych kontynentów, czy odmawianie miejscowym �Opowieści znad Nigru... 291 wierają także wiele wątków charakterystycznych dla dyskursu kolonialnego104: pewien dystans do opisywanej rzeczywistości, stosunek pewnej pobłażliwości dla swoistej „dziecinności” tubylców, z czym wiąże się przekonanie o potrzebie sprawowania nad nimi opieki i zagospodarowywania terytoriów zamorskich przez europejskie mocarstwa. Autor ma świadomość tymczasowości swojego pobytu w Afryce. Opisuje świat z perspektywy osoby „spoza” i z wyższej pozycji mieszkańca Europy. Musimy jednak pamiętać, że Jerzy Mikołaj Giżycki pisał swoje książki w latach 30. XX wieku. I chociaż był dość nietypowym dzieckiem swojej epoki, mającym krytyczne spojrzenie na kolonializm i kolonie, jednak przyjmował do wiadomości fakt ich istnienia i chyba nie wyobrażał sobie innej możliwości. Widział natomiast potrzebę przeprowadzenia reform zarządzania podległymi terytoriami: ich dofinansowania, przygotowania odpowiednich kadr i ukrócenia powszechnych nadużyć, w tym złego, nieludzkiego traktowania miejscowych mieszkańców. Jednocześnie uważał, że Afrykanie nie byli już w stanie sami przetrwać w ówczesnym świecie. Interesował się ich kulturą, opisując jej najprzeróżniejsze przejawy i utrwalając je w swoich fotografiach, było to jednak zainteresowanie ludoznawcy opisującego ludzi obcych. Momentami bardzo zmęczonego opisywaną i przeżywaną rzeczywistością. Było to także spojrzenie człowieka wrażliwego na krzywdę ludzi, ale ludzi odmiennych od niego i pozostających niewątpliwie poza obszarem głównego nurtu życia starego świata. mieszkańcom prawa do samostanowienia. Porównaj: E. Said, Orientalizm, Warszawa 2005. Dyskurs postkolonialny poprzez analizy najrozmaitszych form pisarskich wskazuje na zawarte w nich cechy charakterystyczne dla kolonializmu. A. Loomba, Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. 104 Porównaj między innymi: M. Coetzee, Białe pisarstwo. O literackiej kulturze Afryki Południowej, Kraków 2009; M. L. Pratt, Imperialne spojrzenie. Pisarstwo podróżnicze a transkulturacja, Kraków 2011. �292 Anna Nadolska-Styczyńska Kolonialną Francuską Afrykę Zachodnią Jerzy Mikołaj Giżycki oceniał bardzo krytycznie, ale nie podważał samej idei rządów europejskich na tym kontynencie. Postulował natomiast daleko idące reformy i renegocjacje terytorialne. Daje tym poglądom wyraz pod koniec książki Biali i Czarni…105, zadając pytanie o zasadność posiadania przez Francję tak rozległych obszarów kolonialnych. Sugeruje, że […] najprostsza sprawiedliwość […] nakazywałaby raczej podzielić się trochę z narodami, nie mogącemi wprawdzie pochwalić się takiemi masami złota, jak te, które leżą bezczynnie w podziemiach Banque de France, ale które posiadają natomiast rzeczy może cenniejsze: ludzi młodych duchem i jędrnych ciałem, którzy nie uważaliby pracy na egzotycznych terenach, dających tak wdzięczne pole dla męskiej energji i inicjatywy, za łamiące życie wygnanie106. Bibliografia Giżycki J., Biali i Czarni – fragmenty kolonialne, Warszawa 1934. Giżycki J., Między morzem a pustynią, Warszawa 1936. Giżycki J., Żegluga na Nigrze i Senegalu, „Morze” 1935, z. 12, s. 18–19. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1932: Afryka mówi, nr 14.03, s. 10; Pochodzenie Murzynów, nr 21.03, s. 10; Religia Murzynów, nr 04.04, s. 10; WieW pozostałych opracowaniach brak jest tak wyraźnych deklaracji. J. Giżycki, Biali i Czarni…, op. cit., s. 348. Warto jednak zaznaczyć, że Jerzy Mikołaj Giżycki nie piastował żadnej funkcji w działającej w Polsce Lidze Morskiej i Kolonialnej i polskie marzenia kolonialne skrytykował mocno w omawianych wspomnieniach. Natomiast w kilka lat po powrocie do kraju rozpoczął działalność dyplomatyczną, objąwszy stanowisko konsula tytularnego w Addis Abebie. Jednocześnie w znacznie późniejszych, nieopublikowanych wspomnieniach, Giżycki wyraźnie krytykuje pomysły kolonialne Polski międzywojennej. G. N. Ordon, op. cit., s. 355–356. 105 106 �Opowieści znad Nigru... 293 rzenia i przesądy, nr 11.04, s. 10; W kraju plemienia Habe, nr 18.04, s. 11. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1933: Łowy afrykańskie, nr 23.01, s. 10; Czarna Róża, nr 24.07, s. 8–9; Chwytanie żywcem krokodyla. Fragment z kolonii afrykańskich, nr 14.08, s. 8–9; Rybołówstwo u Murzynów, nr 20.11, s. 8–9. Giżycki J., cykl: Od Zatoki Gwinejskiej do Sahary, w: „Kurier Literacko-Naukowy” 1934: Bandyci afrykańscy, nr 21.05, s. 14. Iliffe J., Afrykanie. Dzieje kontynentu, Kraków 2011. Ndiaye B., Francaftique. Stosunki francusko-afrykańskie wczoraj i dziś, Olsztyn 2010. Loomba A., Kolonializm/postkolonializm, Poznań 2011. Said E. W., Orientalizm, Warszawa 2005. Styczyńska A., Rola Jerzego Giżyckiego w tworzeniu kolekcji afrykanistycznej Miejskiego Muzeum Etnograficznego w Łodzi, „Kronika Miasta Łodzi” 1992, z. 1, s. 131–138. Styczyńska A., Wyprawa Ferdynanda Ossendowskiego do Afryki Zachodniej we wspomnieniach jej uczestników, w: M. Głosek (red.), Archeologia i starożytnicy. Studia dedykowane prof. Andrzejowi Abramowiczowi w 70. rocznicę urodzin, Łódź 1997, s. 253–264. Więcek A., Kolonializm w Afryce i jego skutki – model brytyjski i model francuski, „Przegląd Prawniczy, Ekonomiczny i Społeczny” 2012, nr 4, s. 79–93. Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Opracowania nieopublikowane Nadolska-Styczyńska A., Jerzy Mikołaj Giżycki, w: Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne, t. 5 (w przygotowaniu). Ordon G. N., The Winding Trail (maszynopis), The Polish Library London, 576/RPS, obecny numer: MW 33. �294 Anna Nadolska-Styczyńska Tales from Niger. French West Africa in descriptions of Jerzy Giżycki Abstract Jerzy Mikołaj Giżycki was a Polish traveler, author, passionate ethnographer, photographer and a collector. In the 1920s he traveled across West Africa, working for the French Ministry of Colonies, describing and photographing various administrative and economic institutions of the AOF. The author discusses his depictions regarding these peregrinations, focusing on selected themes that show character and functioning of French West Africa. The materials bring an interesting yet joyless picture of the colonial reality, and at the same time show the author’s attitude to the events and phenomena he depicted. The article deliberately omits narrations regarding ethnic cultures paying special attention to the organization, economy and staff of the French colony. The article uses books written by Jerzy Mikołaj Giżycki, which were supplemented with the text of his unpublished memories. Keywords: French West Africa, Polish travelers, colonialism of the 1920s �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69e5814c5c51bee944b8b0ecbcbe6c89.pdf 1cc04b53b4a90179e3530006cd8859de Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6655 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2018 Subject The topic of the resource Sudan - muzułmanie Islam Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6221 Title A name given to the resource Bilad as-Sudan: rodzime kultury a islam Description An account of the resource pod red. Waldemara Cisło,Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka Bilad as-Sudan t.7, 214 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Cisło, Waldemar (red.) Różański, Jarosław (red.) Ząbek Maciej (red.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo "Bernardinum" Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7 Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam �Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam �Bilad as-Sudan pod red. Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego i Macieja Ząbka 1. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultury i migracje, Warszawa 2013. 2. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – napięcia i konflikty, Pelplin 2014. 3. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – dziedzictwo przeszłości, Pelplin 2015. 4. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – kultura i polityka, Pelplin 2016. 5. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017. 6. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Varia, Pelplin 2017. 7. W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam, Pelplin 2018. �Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Praca pod redakcją Waldemara Cisło, Jarosława Różańskiego, Macieja Ząbka 2018 �Recenzenci: dr hab. Jacek Pawlik, prof. UWM dr hab. Wiesław Lizak (UW) Okładka: foto str. 1: Omdurman. Meczet. Foto: J. Różański OMI. foto str. 4: Krajobraz z północnego Kamerunu. Foto: A. Titone OMI. © Copyright by Jarosław Różański, 2018 Wydawnictwo „Bernardinum” Sp. z o.o. ul. Biskupa Dominika 11, 83-130 Pelplin tel. +48 58 536 17 57, fax +48 58 536 17 26 bernardinum@bernardinum.com.pl www.bernardinum.com.pl ISBN 978-83-8127-233-9 Skład, druk i oprawa Drukarnia Wydawnictwa „Bernardinum” Sp. z o.o., Pelplin �SPIS TREŚCI RYSZARD VORBRICH Katedra i meczet na jednej stały wyspie. Wielokulturowość Wyspy Świętego Ludwika w kontekście historii etnicznej północnego Senegalu............... 7 JACEK ŁAPOTT Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju.......... 41 AGNIESZKA MADYS Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość............... 67 KRZYSZTOF RAK Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana przez Międzynarodowy Trybunał Karny (ICC) za zbrodnie wojenne przeciwko światowemu dziedzictwu kulturowemu................................. 87 IZABELA WILL Od zrutynizowanej czynności do schematu – o pochodzeniu hausańskich gestów towarzyszących mowie........................................................ 109 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Ludność Bahr el Ghazal i okolic – dawny rezerwuar niewolników............................................ 137 �MACIEJ ZĄBEK Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie.....................................................161 KRYSTYNA KAMIŃSKA Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu z religiami tradycyjnymi........................................... 193 �RYSZARD VORBRICH KATEDRA I MECZET NA JEDNEJ STAŁY WYSPIE Wielokulturowość Wyspy Świętego Ludwika w kontekście historii etnicznej północnego Senegalu U ujścia wielkiej rzeki Senegal, na małej Wyspie Świętego Ludwika (Île Saint-Louis) wznoszą się dwie świątynie: katolicka katedra oraz meczet – Wielki Meczet (Grand Mosqée). Obie świątynie wzniesione na początku XIX w. symbolizują złożoną historię oraz wielokulturowy obraz tego skrawka Afryki. Aby nakreślić w miarę pełny obraz i genezę obecnej sytuacji miasta Saint-Louis i jego okolic, należy cofnąć się o kilkaset lat. Ziemie leżące u ujścia Senegalu mają strategiczne znaczenie. Rzeka Senegal (1080 km, z Bafing – 1640 km długości) to najdłuższy szlak wodny Afryki Zachodniej otwierający dostęp do wnętrza kontynentu. Zarazem w dolnym biegu, na przestrzeni 300 km, rzeka wyznacza granicę między strefą pustynną Afryki, przestrzenią kulturową świata arabsko-berberskiego a Afryką subsaharyjską, Sudanem – „krajem czarnych”1. Z obu stref od Prof. dr hab. Ryszard Vorbrich, pracownik Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. 1 Funkcji granicy i szlaku zarazem przypisuje się etymologię nazwy rzeki Senegal. Według różnych wersji ma ona pochodzić od berberskiego terminu sangui nughal – „nasza granica” bądź od wolofskiego – suñu gaal – „nasza piroga” (Boilat D. (abbé), Esquisses sénégalaises: physionomie du pays, peuplades, �8 Ryszard Vorbrich wieków przenikały przez rzekę towary oraz idee. Od z górą 500 lat region ten, od strony Atlantyku, stał się także areną kontaktu z trzecim komponentem kulturotwórczym – Europejczykami. W efekcie powstała w tym miejscu niepowtarzalna mieszanka kultur, języków i religii. Ziemie te zamieszkiwane były u progu II tysiąclecia po Chrystusie przez ludy z tak zwanej zachodniej grupy bantuidalnej. Tworzyli ją i tworzą do dzisiaj takie rolnicze ludy, jak: Wolof, Serer i (rybacy) Lebu2. Ich rozproszonymi sąsiadami byli pasterze Fulbe3. Od północy wspomniane ludy były stopniowo spychane (i penetrowane kulturowo) przez falę osadniczą tworzoną głównie przez Maurów – koczowników pochodzenia berbersko-arabskiego. Wspomniane ludy długo pozostawały na obrzeżu imperium Ghany. Po jej upadku (w XI w.) znalazły się na krótko pod wpływem fulbejskiego państwa Tekrur, aby od XIII w. funkcjonować na zachodnich peryferiach imperium Mali, którego wpływy były commerce, religions, passé et aenir, récits et legends, Paris 1853, s. 199). Teza ta jest obecnie podważana. 2 Należy zaznaczyć, iż wymienione ludy w tym okresie nie charakteryzowały się tożsamością etniczną, jaką mają ich współcześni potomkowie. Mówić można raczej o dynamicznych w przestrzeni fizycznej i społecznej segmentach rodowych, które budowały dopiero związki o zasięgu ponadlokalnym (por. R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012, s. 61–77.) 3 Fulbeje (inne etnonimy: Peul, Fulanie) tworzą jednak grupę o niejasnej genezie (o rasowych wpływach kuszyckich lub nawet semickich), silnym poczuciu odrębności i szczególnej historii. Najczęściej wywodzi się ich z Sahary (z Nubii), skąd mieli przybyć w odległej przeszłości do Senegalu w poszukiwaniu pastwisk. W czasach historycznych (XI–XII w.) przyjęli tam islam i rozpoczęli wędrówkę ku wschodowi (jak sami mówią: ku Mekce). Współcześnie są oni rozrzuceni wyspowo (endoetnonim – Fulbe – l. poj. Pullo – oznacza „rozproszony”) na ogromnych przestrzeniach Sudanu, od Senegalu po Kamerun, a nawet Republikę Sudanu. �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 9 Mapa nr 1. Rodzime państwa ziem Senegalu [Źródło: D. Boilat, 1853: poza numeracją stron]. tu raczej nominalne. Po upadku Mali wykształciły (lub umocniły) się w tym regionie liczne drobne jednostki polityczne, które w literaturze przedmiotu zwykło się określać mianem królestw4. Do najważniejszych należały królestwa Dżolof (Dyolf, Jola, Jolof), Walo (Waalo, Wâlo, Woolo) i Kajor (Cayor). Relatywnie największym z tych państw było Dżolof. Z racji położenia – z dala od wybrzeża oceanu – nie odegrało ono jednak większej roli w tworzeniu obrazu kulturowego Saint-Louis i ziem sąsiednich (zob. mapa nr 1). Wspomniane królestwa nie miały w zasadzie profilu etnicznego, choć w większości wypadków tworzyli je lub współtworzyli Wolofowie. Kryterium etniczne jest tu jednak zwodnicze, bowiem w państwach tych następującym po sobie dynastiom przypisuje Choć bardziej adekwatne byłoby tu może pojęcie „wodzostwo” (R. Vorbrich, Plemienna i postplemienna Afryka…, op. cit., s. 159–204). 4 �10 Ryszard Vorbrich się odmienną afiliację etniczną (Monteil 1963). Państwa te pozostawały w skomplikowanych relacjach, co pewien czas popadając w zależność od sąsiadów, innym razem się z niej uwalniając. Chronologicznie pierwszą jednostką polityczną o scentralizowanej władzy politycznej, jaka uformowała się w dolnym biegu rzeki Senegal (po upadku Ghany i Tekrur), było królestwo Walo (w języku wolof – Waalo) obejmujące terytorium leżące w dolnym biegu rzeki Senegal, po obu strona granicy dzisiejszego Senegalu i Mauretanii. W nazwie królestwa można upatrywać też źródła etnonimu zaludniającej go grupy etnicznej – Wolof 5. Jego początków upatruje się w roku 1287, gdy półlegendarna postać – Ndiadiane Ndiaye – ustanowiła jednostkę polityczną niezależną od sąsiadów. Walo charakteryzowało się skomplikowanym systemem polityczno-społecznym, którego ślady odnajdujemy i dziś w kulturze współczesnych Wolofów. Występował tu wysoce sformalizowany i sztywny systemem kastowy. Stanowisko władcy, posiadającego tytuł brak, było dziedziczone w sposób pośredni (preferowanym dziedzicem tronu był zawsze syn siostry matki władcy) przez trzy matrylinearne rody wywodzące się z różnych grup etnicznych i zaangażowane w niekończące się walki dynastyczne. Te trzy naprzemiennie panujące linie dynastyczne to – wywodzący się z Sererów – ród Joos (Dyoos), pochodzący od Maurów – ród Lo- 5 Termin Waalo (Wâlo) odnosi się do terenów zalewowych dolnego biegu rzeki Senegal (Amadou i Monteil, 1964). Podczas gdy jego podwojenie – Waalo Waalo – jest też rodzajem endoetnonimu Wolofów (Wade A., Monteil V., Chronique du Wâlo Sénégalais 1186–1855, „Bulletin De L’Institut Français D’Afrique Noire”, t. 26 (3–4), 1964. Termin waalo można też łączyć z określeniem wadjor (waadyor) – oznaczającym ludzi z jałowego i czerwonego lądu” (Monteil V., Lat Dior, Damel du Kayor, et l’islamisation des Wolofs, „Archives de sociologie des religions” 1963, n°16, s. 78). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 11 gar (Logres) oraz łączony z Fulbejami (lub Mande) ród Tedyek (Têedyek) (Histoire… bdw). Pluralizm linii dynastycznych królestwa Walo dobrze symbolizuje złożoną etnogenezę współczesnej grupy etnicznej Wolof. Wyjaśnia także łatwość budowy wielokulturowego społeczeństwa współczesnego Senegalu. Władca królestwa Walo nosił tytuł braka. Brak wyznaczał naczelników prowincji królestwa (kangan), rozdzielał ziemie (pod uprawę) wydzielone z domen królestwa. Prowadził również wojska na wojnę, co dawało mu prawo do jednej trzeciej łupu. Pojawiał się publicznie tylko na corocznym („pogańskim”) święcie gamu. Rzeczywista władza należała do rady zwanej Mbôôlôô lub Seb Ak Baor, w której dominowali trzej dygnitarze: 1. Dyogomay – mistrz wód – z pochodzenia Serer z rodu Ngom, 2. Dyawdin – władca ziemi – pochodzenia Peul z rodu Dyaw, 3. Malô – skarbnik. Wspomniane dygnitarskie rody (wraz z naczelnikami prowincji – kàngam) zaliczano do „szlachetnych” (garmi). Znajdowały się one u wierzchołka piramidy społecznej tworzącej się dopiero wspólnoty etnicznej Wolofów. Poniżej lokowali się ludzie wolni – gêêr. W ramach tej warstwy wyróżnić należy przede wszystkim tzw. dyaambur6. Byli to zwykli wieśniacy (baadolo), marabuci oraz grupa tzw. seriñ. Ci ostatni Dyaambur byli wolnymi ludźmi, ale nie szlachetnymi. Termin ten wywodzi się z dwóch wolowskich słów dyaam – „niewolnik” i buur – „król”. Jednak nie byli oni niewolnikami korony, których zwano dyaam-u Buur-i. W dzisiejszym Senegalu słowo dyaambur (ze skróconym u) oznacza człowieka poważnego, zaradnego, mieszczanina (le sens de bourgeois homme posé sérieux) (Monteil, op. cit., s. 89). 6 �12 Ryszard Vorbrich mieli status podobny do arabskiego szejka (cheik) – przywódcy duchowego, znawcy Koranu, mistrza7. Niżej w hierarchii ludzi wolnych stali „ludzie kasty” (nyênyoo). Byli to głównie ludzie „obcy”, osoby parające się nieczystymi zawodami: rzeźnicy, rzemieślnicy pracujący w metalu (kowale – teda) lub w skórze (rymarze – ude), a także tkacze. Do grona „wolnych” zaliczyć także należy griotów (gewel) – grupę o zamkniętym charakterze (zawód griota był dziedziczony) i ambiwalentnym statusie8. Podstawę piramidy społecznej Wolof tworzyli niewolnicy (dyaam), a także rekrutowani z tej grupy wojownicy (tyeddo), którzy stanowili główną siłę królestwa. Małżeństwa pomiędzy osobami należącymi do różnych kategorii społecznych były rzadkie. Zdarzało się, że posażny mężczyzna „wolno urodzony” poślubiał (swą) niewolnicę. Wówczas ich potomstwo kategoryzowano jako ludzi wolnych, lecz o niższym statusie, zwanych jam tara lub dom u tara (Brooks 1976: 20; Guy-Grand 1923: 228). Mieszkańcy królestwa długo opierali się islamizacji, pozostając przy rodzimych wierzeniach i praktykach religijnych9. Choć elity rządzące stopniowo przyjmowały islam, to pierwszy brak nawróWe współczesnym Senegalu tytuł Seriñ (Serigne) stosuje się w odniesieniu do przewodników duchowych i osób podziwianych. Na przykład tytuł Grand Serigne de Dakar przysługuje miejscowemu przywódcy ludu Lebu. Dodaje się go także przed imieniem mistrzów tradycyjnych sportów, np. senegalskich zapasów. 8 Grioci byli profesjonalnymi opowiadaczami spełniającymi też funkcje błaznów, heroldów, genealogów, muzykantów oraz płatnych pochlebców. Z tego powodu, choć o obniżonym statusie, byli pożądanym komponentem społeczeństwa, chętnie zapraszanym na uroczystości rodzinne lub „państwowe” (Alexandre P., Griot [w:] G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisation africaine, Paris: Hazan 1968). 9 W kontekście islamizacji należy tu wspomnieć, iż najwytrwalej opierali się jej Sererowie. Wskazuje się, że w etnonimie tej grupy kryje się termin wo7 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 13 cił się dopiero w XIX w. Władcy Walo od XVII w. zawierali lukratywne traktaty z Francuzami, którzy założyli swoją faktorię na leżącej u ujścia rzeki Senegal wyspie N’Dar, bazie swej dalszej ekspansji kolonialnej wiodącej w górę rzeki10. Królestwo Walo, choć słabnące, dotrwało do połowy XIX w. Kres położył mu gubernator Saint-Louis – Luis Faidherbe, który włączył ziemie Walo w skład kolonii Senegal w roku 1856. Kolejnym organizmem politycznym tworzonym (współtworzonym) przez lud Wolof i stykającym się z ujściem rzeki Senegal było położone na południe od Walo królestwo Kajor. Pojawiło się ono na „kartach historii” (ustnej) w połowie XVI w., gdy uzyskało samodzielność, odłączając się od królestwa Dyolof. Za datę wyłonienia się nowego państwa uznaje się rok 1549, gdy po odmowie złożenia hołdu i po zwycięskiej bitwie pod Danki dotychczasowy wasal imperium Djolof – Dece Fu Njogu – uwolnił się od zwierzchnictwa władców tego państwa. Królestwo Kajoru obejmowało szeroki na kilkadziesiąt kilometrów pas wybrzeża Atlantyku, od ujścia rzeki Senegal na północy po Zielony Przylądek na południu. Struktura społeczna oraz struktura władzy królestwa Kajor były w wielu elementach zbieżne z wcześniej opisanym królestwem Walo11. Jego władcy tytułowali się terminem damel (wolof – dammel), co pierwsi Europejczycy przybyli w te strony (1455) tłumaczyli jako „pan”, „władca”, sugerując, że nie można go porównywać ze statusem „króla” (buur-ba) imperium Dyolof (Monlowski serare – oznaczający tyle co „oddzielony”, „rozdzielony” (od islamu) (Informacja uzyskana od dr. Moustafy Salla z UCAD w Dakarze). 10 Walo otrzymywało opłaty za każdy ładunek gumy arabskiej lub niewolników, który został wysłany na rzekę, w zamian za „ochronę” handlu. 11 Władcy wybierani byli w linii matrylinearnych rodów. Takich naprzemiennie panujących królewskich rodów było w sumie siedem, wywodzących się z różnych grup etnicznych: Mandingo, Soninke, Wolof i Tukulerów (Monteil, op. cit., s. 78–79). �14 Ryszard Vorbrich tei 1963: 77). Ale to właśnie władcy Kajoru, dzięki pośredniczeniu w kontaktach z Europejczykami, uzyskali samodzielność polityczną, a rządzone przez nich państwo wysunęło się na czoło państw wolowskich. Natomiast położone w głębi lądu Djolof uległo w XVI w. dezintegracji, nie mogąc już czerpać zysku z handlu z Europejczykami12. Władcy Kajoru mimo stopniowej, acz powolnej i powierzchowniej islamizacji tej części Afryki, długo pozostawali wierni tradycyjnym wierzeniom i zwyczajom kłócącym się z regułami ortodoksyjnego islamu. Mieli opinię pijaków. Islamizacja królestwa przybrała na sile i tempie w połowie XIX w., w obliczu nasilającej się ekspansji Francuzów i reakcji obronnej ze strony marabutów. Ostatni damelowie zginęli w walce z Francuzami (lub popełnili samobójstwo w desperacji) jako żarliwi muzułmanie (Monteil 1963). Królestwo dwukrotnie w XIX w. było podbijane przez oddziały francuskie. Pierwszy raz uległo im w roku 1868, aby uwolnić się zbrojnie od ich zwierzchnictwa w 1871 r. (korzystając z osłabienia Francji po wojnie francusko-pruskiej). Drugi raz Francuzi zajęli ziemie Kajoru w 1879 r. Ostatecznie królestwo uległo likwidacji w roku 1886, a jego ziemie w 1895 r. weszły w skład Francuskiej Afryki Zachodniej. W kontekście francuskiego podboju musimy naświetlić dzieje europejskiej obecności u ujścia Senegalu. Jako pierwszy dotarł do wybrzeża dzisiejszego Senegalu w roku 1445 Wenecjanin – Alvise Cadamosto (port. Alvide da Ca’ da Mosto) – w służbie portugalskiego króla. Jemu zawdzięczamy opis tutejszych stosunków politycznych i społecznych (Monteil 1963: 78). Natomiast pierw12 Resztki królestwa Djolof zostały w 1875 r. wchłonięte prze fulbejskie państwo – Futa Dżalon (Futa Djalon), aby po kilku latach zostać anektowane przez Francuską Afrykę Zachodnią (Ogot Bethwell A. (ed.), UNESCO Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century, V, Paris, Berkeley 1999). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 15 szym Europejczykiem, który wpłynął do estuarium Senegalu, był w 1446 r. portugalski żeglarz Benis Fernandes13. Od tego czasu strony te nawiedzali Portugalczycy, ale także Anglicy, Francuzi i Holendrzy. Kontakty te miały przez pierwsze 200 lat w zasadzie wymiar wyłącznie handlowy. Europejczycy ograniczali się do krótkich wizyt, prowadząc handel wymienny i nie tworzyli tu stałych osad lub faktorii. Pamięć o ich obecności pozostaje jednak żywa wśród zasiedziałych mieszkańców Saint-Louis, zwących się dumnie Saint-louisiennes14. Pierwszym Europejczykiem, który zbudował stałą siedzibę u ujścia rzeki Senegal (w roku 1638), był normandzki kupiec – Thomas Lambert (agent Compagnie du Cap-Vert et du Sénégal). Miejsce okazało się jednak nietrafione z uwagi na podtapianie wyspy w okresie sztormów i wylewów rzeki w porze deszczowej. Dlatego też już w roku 1643 Francuz Louis Caulier wzniósł nową faktorię na bezpieczniejszej (niezalewanej przez wodę) wyspie N’Dar15. Jemu jako pierwszemu przypisuje się też zanotowanie nazwy rzeki – Sanaga lub Senegal. Niektórzy autorzy sądzą, że gdy B. Fernandes wpłynął na wody rzeki, zapytał pierwszego napotkanego rybaka o jej nazwę. Ten, nie rozumiejąc pytania, wskazując na swoją łódź, odpowiedział mu suñu gaal – „moja piroga”. Stąd wziąć się miała nazwa Senegal (Boilat, op. cit., s. 199). 14 Tamtejsi rybacy pokazują turystom małą wysepkę – Bocos (położoną 3 km na południe od Wyspy Świętego Ludwika), na której, według przekazów ustnych, mieli obozować piersi żeglarze portugalscy. 15 Wolowska nazwa wyspy – N’Dar – pochodzi od słowa ndâ oznaczającego dzban z wypalanej gliny. Jest to metaforyczne określenie miejsca obfitującego w wodę pitną (Saint-Louis [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2007). Warto w tym miejscu zaznaczyć, że – według miejscowej legendy – pierwszą stałą osadę u ujścia Senegalu założył kilka pokoleń przed Francuzami Yammne Yalla, który przybył ze swoją żoną Ndyenne Foul Dyop (innymi członkami rodziny) z „kraju Walo (Ouli)”. Przybywszy nad brzeg rzeki, skosztował on jej wody i ocenił, że jest dobra. Rzekł wówczas do swoich: „tutaj będzie w przyszłości nasz ndâ”. Miało to miejsce na lewym brzegu rzeki, mniej więcej na wysokości wyspy N’Dar. Dzisiaj sięga tam południowa, peryferyjna dzielnica Saint-Louis. 13 �16 Ryszard Vorbrich W roku 1659 odkupił16 on od braka królestwa Walo17 wspomnianą wyspę. Roczna opłata za dzierżawę wyspy była zatem jedną z korzyści, jaką czerpali władcy królestwa Walo z obecności Europejczyków. Uzgodnioną ceną za wyspę była roczna danina w wymiarze: „trzy złote monety (gwinee), jedna trzecia miary18 szkarłatnej tkaniny, siedem długich stalowych prętów (rodzaj płacideł powszechnych w Afryce) oraz dziesięć litrów brandy” (Ile Saint-Louis 2007). Rok 1659 uznaje się za datę założenia miasta Saint-Louis. Początki osady były skromne. Powstała na wyspie ufortyfikowana faktoria – „comptoir du fort Saint-Louis” (nazwana tak na cześć Ludwika XIV), służyła rozwojowi handlu niewolnikami. Wybór nowej lokalizacji był uzasadniony położeniem wyspy pośrodku rzeki Senegal, opodal jej ujścia, wyspy chronionej od strony oceanu przez piaszczystą mierzeję zwaną Langue Barbare (świadectwo dawnego zasięgu osadnictwa Maurów). Pierwszą budowlę na tej wyspie określono w źródłach jako „ufortyfikowane mieszkanie” (habitation fortifiée). Wkrótce została ona otoczona innymi murowanymi budynkami, tworząc początki dwóch dzielnic: Kertian na południu i Loodo na północy od fortu. Fort przeżył Można tu dodać, że współczesne, rozbudowane miasto Saint-Louis ma charakter wyspiarski (obecnie, dzięki urbanizacji, ukryty), wzniesiono je na kompleksie geomorfologicznym składającym się z mnogości wysp i wysepek różnej wielkości. 16 Formalnie wydzierżawił – zgodnie z prawem zwyczajowym brak nie był bowiem właścicielem wyspy, ale w jego gestii leżało udostępnianie ziemi nowym osadnikom. 17 W praktyce w imieniu braka negocjacje po stronie afrykańskiej prowadził Jambar Diop – wódz wsi Sor (obecnie dzielnicy Saint-Louis położonej vis-à-vis niezamieszkałej wówczas wyspy N’Dar) (Saint-Louis…, op. cit.). 18 W oryginalnym tekście francuskim mowa jest o aulne – tradycyjnej jednostce miary równej czterem stopom (około 130 cm). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 17 Il. 1: Fort Saint-Louis 1720 (Źródło: https://www.saintlouisdusenegal. com/decouverte-de-ndar-louis-caullier, dostęp: 15.09.2018 r.). kilka rozszerzeń (powiększeń, rozbudowy) w XVII i XVIII w. (zob. il. 1 i 2). Podłużną, płaską i piaszczystą wyspę (72 ha powierzchni, 2300 m długości i 300 m szerokości oraz 1,5 m wysokości n.p.m.), pokrytą w północnej części roślinnością wysokopienną, poddano z czasem całkowitej urbanizacji19. Po zniesieniu handlu niewolnikami na potrzeby rozwijającego się handlu gumą arabską i orzeszkami arachidowymi zbudowano wzdłuż brzegów wyspy doki i liczne magazyny. W roku 1820 dokonano pierwszego wyrównania budynków. W dalszych latach ukształtowała się regularna siatka ulic zachowana do dziś. W 1828 r. na miasto składało się prawie 200 stałych domów. Dziesięć lat później (1838) było już tam ponad 320 budynków z cegły (Ile Saint-Louis du Sénégal. Site inscrit sur la Liste du patrimoine mondial. Plan de Sauvegarde et de Mise en Valeur. Rapport de présentation, V. 1 Septembre 2007 (document UNESCO).) 19 �18 Ryszard Vorbrich Il. 2: Saint-Loui – początek XIX w. (Źródło: https://www.saintlouisdusenegal.com/saint-louis-senegal-capitale-politique/, dostęp: 12.10.2018 r.). Brzegi wyspy uregulowano i połączono (w XIX w.) mostami z lewym i prawym brzegiem rzeki20. Z czasem na lewym brzegu (a właściwie na mniejszych lub większych wysepkach) powstały na przełomie XIX i XX w. nowe dzielnice Saint-Louis, liczącego obecnie około 180 tys. mieszkańców (Ile Saint-Louis 2007)21. Nim do tego doszło fort Saint-Louis (a potem miasto o tej samej nazwie) był stopniowo zaludniany przez osadników pochodzenia europejskiego. Początkowo byli to głównie urzędnicy, kupcy lub wojskowi przebywający tu czasowo (po kilka lat) na służbie królewskiej lub kontraktach. Wielokrotnie fort i miasto (o mieście W latach 40. XIX w. na mierzei Langue Barbare, vis-à-vis wyspy, powstała wioska rybacka (obecnie dzielnica miasta) zwana N’Dar Tout. Rozpoczęła się urbanizacja lewego, bagnistego brzegu rzeki (wyspy Sor), gdzie powstała stacja linii kolejowej (zwanej: chemin de fer de l’arachide), dającej połączenie z wnętrzem kraju (w 1884 r. z Louga – 81 km, w roku 1901 z Dakarem – 278 km). 21 Za udostępnienie raportu UNESCO dziękuję jego współautorce – Suzanne Hirschi . 20 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 19 możemy mówić od końca XVIII w.) przechodziło z rąk do rąk kolonialnych mocarstw – Francji i Wielkiej Brytanii. Krótkie (1758– 1779 oraz 1793–1816)22 epizody okupacji angielskiej (związane z wojnami toczonymi z Francją w Europie i Ameryce) przyczyniły się do wzbogacenia komponentu osadników europejskich o Anglików i Holendrów, co przy wcześniejszej obecności Portugalczyków stworzyło niezwykłą mozaikę kulturową miasta. Europejczycy od początku istnienia osady nie byli jedynymi mieszkańcami wyspy. Z czasem stali się tam mniejszością. Było to efektem naturalnych i rozbudowanych relacji ekonomicznych i społecznych z afrykańskim otoczeniem. Europejczycy handlowali z Afrykanami, płodzili dzieci z Afrykankami, a niekiedy żenili się z nimi. W ten sposób stale wzrastający komponent afrykański zaczął odciskać swe piętno na obrazie kulturowym miasta. Populacja Wyspy Świętego Ludwika zaczęła wzrastać dynamicznie w XVIII w. W roku 1764 Saint-Louis liczyło około 3000 mieszkańców. W 1785 r. mieszkało już tam 6000 osób, w tym 2400 Euroafrykanów oraz „wolnych czarnych”23 (Brooks 1976: 20). Dodać do tego należy podobną liczbę domowych niewolników (nie licząc około 1000 niewolników przetrzymywanych w lochach i oczekujących na transport, głównie do Ameryki) (Jones 2005: 30). Białych mieszkańców (Francuzów, w mniejszej liczbie Anglików, Holendrów i Portugalczyków było tam wówczas najwyżej kilkuset. Po odzyskaniu miasta przez Francuzów z rąk Anglików populacja miasta zaczęła dynamicznie wzrastać dzięki napływowi AfrykaOstatecznie Saint-Louis wróciło pod panowanie Francji w roku 1816 w wyniku ustaleń kongresu wiedeńskiego. 23 Dokładniejsze określenie liczby Euroafrykanów w tym czasie nie jest możliwe, ponieważ oficjalne raporty spisowe nie ujmowały konkretnych kategorii w zależności od rasy. Ponadto nieostry i płynny charakter mieszania się „krwi” oznaczał, że ludzie mogli wchodzić i wychodzić z kategorii w różnych czasach. 22 �20 Ryszard Vorbrich nów, którzy uzyskali tam zdecydowaną większość. W latach 30. XIX w. miasto liczyło już około 12 000 mieszkańców (La Grande Mosquée 2006). W 1900 r., gdy wraz z rozwojem kolonii i znaczną migracją „do-miejską” z „czarnego” interioru liczba mieszkańców Saint-Louis wzrosła do 20 000, populację Euroafrykanów (zwanych tu Métisses) szacowano na 2000 osób (Jones 2005: 30). Dzisiaj miasto Saint-Louis stanowi dobry przykład współistnienia wielu wzorów kulturowych. Obok kamienic i pomników pamiętających dominację francuską (zob. il. 3 i 5) żywa jest obecność żywiołu rodzimego, z wszechobecnym kultem muzułmańskich przywódców duchowych (zob. il. 4) Cofając się do przełomu XVIII i XIX w., mieszkańców ówczesnego Saint-Louis podzielić można na dwie podstawowe kategorie. Pierwszą tworzyli Europejczycy: oficerowie oraz żołnierze tamtejszych francuskich garnizonów, urzędnicy administracji kolonialnej, rezydenci – kupcy, pracownicy kompanii handlowych. Niektórzy z nich, zwłaszcza ci, którzy zdobyli swe fortuny w Senegalu, byli ludźmi o wybitnych cechach. Większość jednak – jak oceniają historycy – charakteryzowała się przeciętnymi umiejętnościami i niezbyt godnym pochwały charakterem. Zwłaszcza wśród żołnierzy spotkać można było „męty europejskiego społeczeństwa”, nierzadko z kryminalną przeszłością. Byli „rozpustni i chorzy, bardziej skłonni do przyjmowania wpływów cywilizacyjnych od Afrykanów niż do ich przekazywania” (Brooks 1976: 20). Drugą kategorię tworzyli Afrykanie i stale wzrastająca grupa Euroafrykanów. Grupa Afrykanów była niejednorodna pod względem pochodzenia i statusu. Pod względem etnicznym przeważali Wolof, byli też Lebu i Fulbe. Pod względem statusu (do chwili zniesienia niewolnictwa w połowie XIX w.) dzielili się na ludzi „wolnourodzonych”, potomków niewolników, wyzwoleńców oraz ludzi niewolnych. Wśród tych ostatnich rozróżnić należy „niewolników domowych” (co nie oznacza wcale jedynie służby domowej) �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 21 Il. 3:. XIX – wieczne budynki w centrum wyspy – 2018 r. (for. R. Vorbrich). oraz niewolników przeznaczonych na transport za ocean (ci ostatni przebywali zazwyczaj na wyspie tymczasowo, do czasu sformowania transportu). Osobną podkategorię stanowili grioci i członkowie kast „nieczystych” – np. rymarze itp. Dość liczną grupę Afrykanów żyjących w osadach francuskich w Afryce Zachodniej stanowili tzw. Grumetes (od grumetta – Anglicy). Termin ten pochodzi od słowa, którym określano chłopca okrętowego na europejskich statkach tej epoki. Nadawano je od XV w. Afrykanom zatrudnionym na europejskich statkach jako piloci i marynarze. Grumetes byli rekrutowani spośród żeglarskich ludów Zachodniej Afryki. W Saint-Louis byli zatrudniani jako szkutnicy, dokerzy, strażnicy niewolników. Posługiwali się za­ zwyczaj językiem grioulo („czarnym francuskim”), ubierali się �22 Ryszard Vorbrich Il. 4: Zakład fryzjerski z wizerunkiem Amadou Bamba – odnowiciela islamu w Senegalu – 2018 r. (fot. R. Vorbrich). w europejskim stylu i przyjmowali praktyki chrześcijańskie (Brooks 1976: 21, 27). W końcu grupę o specjalnym, niejasnym statusie, lecz kluczowym znaczeniu dla rozwoju nowych osad, stanowili ludzie mieszanego pochodzenia. Formalnie lokowano ich w kategorii „kolorowych”, ale w istocie nadawali często ton życiu społecznemu, będąc zwornikiem pomiędzy dwoma grupami rasowymi. Była to kategoria wewnętrznie zróżnicowana tak pod względem statusu ekonomicznego, jak i proporcji „krwi białej i czarnej”. Z punktu widzenia kryteriów genealogicznych i cech somatycznych rozpoznawano całą gamę wariantów i proporcji dziedziczenia cech „białych” lub „czarnych” rodziców (przodków) (zob. il. 6). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 23 Il. 5: Pomnik gubernatora Saint-Louis (1854–1861 i 1863–1865) ulokowany w historycznym Centrum miasta – z dedykacją „Swojemu gubernatorowi L. Faidherbe wdzięczny Senegal 1886” – 2017 r. (fot. R. Vorbrich). �24 Ryszard Vorbrich Osoby „kolorowe” miały zasadniczo inny – niższy – status niż osobnicy uznawani za „białych” (Cornay 1863: 151). W tym kontekście godną szczególnej uwagi jest grupa społeczna, a właściwie grupa kobiet mieszanego pochodzenia – tzw. signares24. Fenomen subkultury signares upatrywać można w społecznej roli czarnych kobiet w życiu powstającej osady. Obie strony (czarne kobiety i biali mężczyźni) były dla siebie atrakcyjne nie tylko pod względem fizycznym, ale głównie społecznym i ekonomicznym. Stwarzało to dogodne warunki do współpracy i zawierania bliższych relacji o charakterze osobistym. Nie bez znaczenia były tu warunki klimatyczno-zdrowotne. Przybyszów z Europy cechowała mała odporność na choroby tropikalne, a wybrzeże Afryki Zachodniej miało opinię „grobu białego człowieka”25. O przeżyciu decydowała nie tylko naturalna odporność (mało odporni umierali na początku), ale także umiejętność zorganizowania sobie dogodnych warunków pobytu. Znalezienie domu dającego wytchnienie od spraw zawodowych i miejsce odpoczynku, a zwłaszcza kobiety, która doglądałaby tego domu, władała językiem mężczyzny, rozumiała jego potrzeby i przyzwyczajenia i mogła troszczyć się o niego w czasie choroby decydowało o utrzymaniu dobrego stanu fizycznego i psychicznego Europejczyka. Korzyści się potęgowały, gdy taka kobieta mogła zaoferować usługi domowej czeladzi (niewolników 24 Ich nazwa wywodzi się z portugalskiego senhoras, co można przetłumaczyć jako „damy„. Tworzyły ją kobiety będące owocem związków Europejczyków, początkowo Portugalczyków, później głównie Francuzów z kobietami Wolof, Lebu, Fulbe. 25 Malaria, dyzenteria, nie mówiąc już o żółtej febrze były słabo diagnozowane i jeszcze gorzej leczone. W latach 1780–1850 w pierwszym roku pobytu w Afryce umierało zwykle między 25 a 75% (!) świeżo przybyłych Europejczyków. Ci, którzy przeżyli pierwszy rok, mieli już 90% szans na przeżycie kolejnych lat (Curtin P. D., The Image of Africa; British Ideas and Action, 1780–1850, Madison: University of Wisconsin Press 1964, s. 71–87). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 25 domowych) oraz pomoc w interesach, udostępniając swe kontakty i znajomość terenu. Od lat 30. XVIII w. władze kompanii zarządzającej Saint-Louis pozwalały na zawieranie związków małżeńskich z Afrykankami, pod warunkiem że dzieci zrodzone z tych związków dziedziczyły majątek po ojcach (Delcourt 1952: 124). Miało to zasadnicze konsekwencje dla formowania się signares jako ciągłej w czasie (reprodukującej się przez pokolenia)26 wspólnoty rasy, kultury i gospodarki. Sekret wzajemnej atrakcyjności partnerów krył się w formule czasowego małżeństwa – „na sposób krajowy” (à la mode du pays), który miał sankcję kościelną. Małżeństwa tego typu rozpowszechniły się jako środek zawiązywania sojuszy społecznych i ekonomicznych, stanowiły zarazem przestrzeń spełnienia ludzkich potrzeb i namiętności oraz przenikania wzorów kulturowych. Małżeństwo à la mode du pays różniły się od małżeństw chrześcijańskich i wolofskich tym, że związek kończył się nie tylko w wypadku śmierci małżonka, lecz także w następstwie trwałego odejścia mężczyzny z Senegalu (np. gdy kończył on swój kontrakt w Kompanii). W takich okolicznościach kobieta była zwolniona ze zobowiązań wynikających z umowy małżeńskiej i stawała się zdolna do zawarcia nowego małżeństwa à la mode du pays. W utrzymaniu swej swoistej pozycji społecznej pomagały signares szczególne cechy, które w skrócie określić można jako 26 Dziewczynki zrodzone w małżeństwach typu à la mode du pays były przygotowywane do zamążpójścia za białego i tworzyły kolejne generacje signares. Przed chłopcami (często wysyłanymi do Francji do szkół) rysowała się kariera kupca, wojskowego lub kapłana (Vorbrich R., Signares z Senegalu – rasa i płeć a kontakt kulturowy [w:] R. Vorbrich, A. Szymoszyn (red.), Ethnos et Potentia. Interdyscyplinarność w polskiej etnologii. W darze Profesorowi Aleksandrowi Posern-Zielińskiemu z okazji 70. urodzin i 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa-Poznań 2013). �26 Ryszard Vorbrich partycypowanie w dwóch kulturach i wynikająca stąd zdolność posługiwania się różnymi kodami językowymi i kulturowymi oraz pośredniczenia pomiędzy odmiennymi grupami. W opisie subkultury signares dobrze ujawnia się wielokulturowy charakter miasta, gdzie żywioł europejski nie tylko stykał się z afrykańskim, ale gdzie wytworzyła się synteza obu cywilizacji27. W tym miejscu dochodzimy do tytułowych świątyń. Do lat 30. XIX w. w Saint-Louis nie było żadnej świątyni ani kościoła, ani meczetu. Jako pierwszy wybudowano kościół katolicki w roku 182828. Sytuacja zmieniła się po ustąpieniu Anglików w 1817 r. Nowe władze francuskie uznały, że „konieczne i pilne jest przekazanie mieszkańcom Saint-Louis i Gorée smaku i znaczenia życia religijnego, które od 1809 r. powoli tracili” (Catédrale 2006). W 1819 r. pełnomocnik króla Ludwika XVIII (Ludwika Stanisława 27 Znaczenie ekonomiczne signares podupadło wraz ze zniesieniem niewolnictwa w 1849 r. Ich sytuacja społeczna uległa też pogorszeniu wraz ze wzrostem populacji białych kobiet, które pod koniec XIX w. coraz liczniej osiedlały się w Saint-Louis i na terenie powiększającej się kolonii Senegal. Z czasem w ostatnich dekadach XIX w. subkultura signares przekształciła się w endogamiczną grupę społeczno-kulturową, tzw. Mieszańców – Métisses. Jako zasymilowani z kulturą francuską przechwycili oni na kilka pokoleń władzę samorządową w Saint-Louis. Z początkiem XX w., gdy pierwsi czarni wykształceni Senegalczycy zajęli ich miejsce, stracili znaczenie polityczne. Ale nie społeczne i ekonomiczne. Dzisiaj, rozsiani po całym Senegalu, tworzą swoistą endogamiczną grupę współtworzącą elitę kraju. Powiązani na wiele sposobów (rodzinnych i biznesowych) z Francją, pełnią ważne funkcje w życiu społecznym i gospodarczym. Stanowią istotny komponent społeczeństwa niepodległego państwa. Są wybitnymi przedsiębiorcami, naukowcami, doradcami prezydentów lub ambasadorami Senegalu na kilku kontynentach. 28 Do tego czasu chrześcijanie – mieszkańcy wyspy – musieli zadowolić się prowizorycznymi miejscami modlitwy wewnątrz fortu, w szpitalu wojskowym, a nawet – podczas angielskiej okupacji – w domach prywatnych. W latach okupacji Anglicy zabronili bowiem „obecności wszystkich kapłanów lub kapelanów i wszystkich innych wydarzeń kulturalnych” (Catédrale [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 27 Ksawerego Burbona) Jacques-François Roger zalecił, aby „ustalić stan i potrzeby kolonii pod tym względem, aby mieć religię poprzez jego czyny zaszczycone jego przykładem i przez jego ministrów”. Sprawa ciągnęła się przez kilka lat. Dopiero w 1827 r. położono kamień węgielny pod budowę świątyni29. Powstanie katedry przypisuje się staraniom przełożonej Zgromadzenia Sióstr św. Józefa z Cluny – Anne Marie Javouhey, która po przybyciu do Saint-Louis w 1822 r. założyła w mieście sierociniec, który stał się szybko symbolem i stymulatorem rozwoju chrześcijańskiej wspólnoty w mieście. Kościół, z fasadą w stylu neoklasycystycznym, był jednym z pierwszych (i największym wówczas) budynkiem publicznym wzniesionym poza murami fortu. Został on ukończony i wyświęcony z wielką pompą w następnym roku (1828) (Catédrale 2006)30. Dla mieszkańców wyspy i administracji francuskiej stał się bowiem symbolem zmiany statusu Saint-Louis – z handlowej faktorii na miasto poświadczające trwałą obecność Francji na terytorium Senegalu31. Dzisiaj w niepodległym Senegalu (kraju o 95% większości muzułmańskiej), po tym jak większość chrześcijan opuściło miasto (Francuzi wrócili po 1960 r. w większości do Francji, a Métisses rozproszyli się po ojczyźnie przodków – Senegalu), W ołowianej tubie umieszczono m.in. następującą inskrypcję: „Colonie Française Sénégal et dépendances. Eglise de Saint-Louis 11 février 1827. S.M. Charles X étant roi de France. S.EXC.Le Comte Chabrol de Crouzon, Ministre de la marine et des colonies”. Za udostępnienie dokumentacji zespołu UNESCO ds. renowacji Saint-Louis dziękuję pani Zuzannie Hirschi. 30 Dokonano tego 4 lutego 1828 r. w dniu święta „jego wysokości Karola X (Burbona)”. 31 Składając kamień węgielny pod budowę katedry, administrator królewski (J.-F. Roger) dał wyraz tym opiniom, mówiąc, że nadszedł „czas, gdy prosta faktoria podniesiona została do rangi kolonii”, ponieważ: „kościoły są trwałymi rzeczami, zbudowanymi przez ludzi, którzy zamierzają osiedlić się, a nie być gośćmi przejściowymi” (Catédrale, dz. cyt.; Aïdara Abdoul Hadir, Saint-Louis du Sénégal d’hier à aujourd’hui, Brinon-sur-Sauldre 2004, s. 80). 29 �28 Ryszard Vorbrich katedra (najstarszy kościół katolicki w Afryce Zachodniej), choć trochę podniszczony, stanowi centrum życia religijnego i społecznego saintlouzjańskiej wspólnoty chrześcijan i symbol wielokulturowości miasta32. Na uroczystości z okazji przypadającego w marcu 2018 r. 200. rocznicy przybycia do Saint-Louis sióstr ze Zgromadzenia Sióstr św. Józefa z Cluny, mer Saint-Louis – Mansour Faye – podkreślił, że katedra w Saint-Louis jest świadectwem „współistnienia między chrześcijańskimi i muzułmańskimi społecznościami, cementem senegalskiego narodu”. Jako drugi przykład symbiozy dwóch religii mer podał Wielki Meczet z Saint-Louis, „którego minaret wyposażony w dzwon materializuje to piękne porozumienie między dwiema religiami” (Ndaw 2018). W tym miejscu doszliśmy do okoliczności powstania w Saint-Louis pierwszego meczetu. Jego zbudowanie nie było łatwe. Chociaż Saint-Louis niemal od zarania było miastem z muzułmańską większością, a ludności tej stale przybywało (w 1837 r. na 10 651 muzułmanów przypadało 1025 katolików), musieli oni czekać niemal 20 lat dłużej niż katolicy na wybudowanie swojej świątyni. Starania o jego wybudowanie rozpoczęły się już w latach 20. XIX w. Według tradycji ustnej muzułmanów z Saint-Louis jednym z głównych inicjatorów jego wzniesienia był El Hadj Omar Tall – przywódca religijny, uważany za spiritus movens szybkiej 32 W następnych latach i dekadach katedra była w niewielkim stopniu przebudowana. W 1867 r. dobudowano ganek wejściowy (le porche d’entrée) z dwoma kolumnami. W 1930 r. wstawiono witraże wykonane w Grenoble we Francji. W latach 70. XX w. położono w środku tynk z tzw. powłoki betonowej, co okazało się bardzo niefortunne, ponieważ zablokował on wilgoć w murach. W tym samym czasie wyłożono nową posadzkę z mozaiki z gresu. Obecnie stan katedry oceniany jest jako „bardzo zły” (wilgoć w murach sięga na ścianie wschodniej do wysokości 11 metrów. W kwietniu 2018 r. rozpoczęły się prace renowacyjne planowane na 15 miesięcy. Za udzielenie ww. informacji dziękuję pani Zuzannie Hirchi. �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 29 islamizacji Afryki Zachodniej w połowie XIX w. (La Grande Mosquée 2006, Cachene 2009)33. Według legendy El Hadj Omar Tall miał przybyć do Saint-Louis w 1825 r., aby wyznaczyć miejsce budowy przyszłego meczetu. Po ustaleniu kierunku Kaaba wskazał miejsce, w którym miała zostać wykopana studnia do celów ablucji. Wierni uważają, że woda z tej studni ma właściwości terapeutyczne (La Grande Mosquée 2006)34. Budowę meczetu rozpoczęto w 1838 r. (w roku ukończenia budowy katedry)35. Prace budowlane trwały, z przerwami, dziewięć lat. Budziły bowiem wiele kontrowersji wśród dominujących El Hadj Omar (Umar) Tall (1794/1797–1865) urodził się w Halwar, w regionie Futa Toro (na ziemiach dzisiejszego Senegalu). Pochodził z rodu przypisującego sobie pochodzenie od Ukba ibn Nafiego – towarzysza proroka Mahometa. Był twórcą efemerycznego (1861–1890), teokratycznego imperium Tukulerów obejmującego części terytorium dzisiejszej Gwinei, Senegalu i Mali, z silnymi wpływami w Senegalu. W młodości odbył pielgrzymkę do Mekki, gościł u wielu muzułmańskich władców Zachodniego i Środkowego Sudanu, a także na uniwersytecie al-Azhar w Kairze. Poruszony uniwersalistyczną ideologią islamu zmierzał do narzucenia „transcendentnego braterstwa” mieszkańcom zachodniego Sudanu. Po niepowodzeniach poniesionych w walce z Francuzami w dorzeczu rzeki Senegal w latach 50. XIX w. ruszył na wschód i opanował w latach 60. ziemie leżące w górnym biegu Nigru. Zginął w kraju Dogonów w roku 1865. Stworzone przez niego imperium, rządzone przez jego synów, zostało ostatecznie rozbite przez Francuzów w latach 1890–1893 (Chenet G., El Hadj Omar, La grande épopée des Toucouleurs, Paris 2009). 34 Opowieść o studni w Wielkim Meczecie w Saint-Louis ma wiele odpowiedników w Senegalu i w Gambii, gdzie wskazuje się studnie-relikwie wyznaczające legendarną trasę wędrówek El Hadj Omara (La Grande Mosquée du Nord, [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006). 35 Inne źródła sugerują rok 1825 (Cantone C., A Mosque in a Mosque. Some Observations on the Rue Blanchot Mosque in Dakar & its Relation to Other Mosques in the Colonial Period, „Cahiers d’Études africaines” 2006, vol. 182, s. 363–387). 33 �30 Ryszard Vorbrich tu politycznie chrześcijan, zwłaszcza w środowisku Métisses36. W końcu jednak budowę ukończono w 1848 r. dzięki wsparciu finansowemu administracji kolonialnej. Meczet wzniesiono w północnej części wyspy, w tym czasie będącej poza obszarem zwartej zabudowy, co złagodziło opory części mieszkańców miasta (La Grande Mosquée 2006)37. Wielki Meczet w Saint-Louis można z łatwością pomylić z kościołem: dzwonnice zamieniają się w podwójne kwadratowe minarety, łuki na oknach i arkady na frontowej werandzie są zaostrzone (zamiast półokrągłe), a wieże są zwieńczone dwoma małymi kopułami38. Główna fasada (od strony południowej) tworzy swoisty perystyl z kolumnadą z przełamanymi łukami w stylu neogotyckim. Górną część ścian wieńczą karnisze i gzymsy zwieńczone zaokrągleniami i zaokrąglonymi blankami. Podobne elementy znalazły się na dwóch masywnych wieżach-minaretach. Właśnie w lewej (zachodniej) wieży umieszczono, obok zegara, wspomniany przez mera Saint-Louis, dzwon – na wzór dzwonów kościelnych. W XX w. (głównie w latach 1949–1956) budynek meczetu uległ wielu przeróbkom odejmującym detale niepasujące do muzułmańskiego stylu i dodającym mu dodatkowe funkcje użytkowe. Zlikwidowano m.in. balkony minaretów (i drewniane klatki schodowe do nich prowadzące) oraz balustrady z kutego żelaza, zastąpione konstrukcją z betonu. W związku z procesem pełnej 36 Jeden z przywódców tej grupy – Paul Holle – skarżył się wobec administracji na budowę meczetu: „Saint-Louis stał się domem bałwochwalstwa, ponieważ meczet przeciwko naszemu kościołowi dał Mahometanowi oficjalne poświęcenie” (La Grande Mosquée, op. cit.). 37 Legenda o studni w Wielkim Meczecie w Saint-Louis ma wiele odpowiedników w Senegalu i w Gambii, gdzie wskazuje się studnie-relikwie wyznaczające legendarną trasę wędrówek El Hadj Omara (La Grande Mosquée, op. cit.). 38 Takie porównania odnośnie do Grande Mosque często pojawiają się w analizach architektury sakralnej Afryki (Cantone, op. cit., s. 371). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 31 Il. 6: Typy ludzi we francuskich koloniach w XVIII w. (Źródło: https://pl. pinterest.com/pin/64317100903198588/?lp=true, dostęp: 10.01.2018 r.). �32 Ryszard Vorbrich urbanizacji wyspy zbliżyły się do meczetu zabudowania, w tym: konsulaty Francji i Belgii, remiza straży pożarnej oraz Gaston Berger Cultural Center, częściowo go otaczając, co znacznie zmniejszyło wolną przestrzeń wokół budynku służącą wcześniej za miejsce zebrań wiernych. Współcześnie meczet robi wrażenie zaniedbanego, wręcz opuszczonego. Wąskimi uliczkami, z odległego o 1 km historycznego centrum miasta, docierają tu z rzadka i na chwilę tylko konne taksówki z zachodnimi turystami, którzy nawet nie wysiadają z pojazdu i – po zrobieniu obowiązkowych zdjęć – odjeżdżają. W roku 2017 rozpoczęły się prace renowacyjne przewidujące znaczną rozbudowę meczetu poprzez dodanie nowego (zachodniego) skrzydła i znaczne podwyższenie wież-minaretów. Obie świątynie wrosły w krajobraz miasta i stanowią ważne punkty odniesienia tożsamości saintluizjańskiej. Świadczy o tym oprawa corocznego, sięgającego XVIII w. święta Fanal. Podczas święta, mającego postać ulicznego karnawału, przez ulice miasta przetacza się kolorowy taneczny korowód. Grupy postaci przebranych w afrykańskie i europejskie stroje tańczą i śpiewają zarówno tańce afrykańskie, z tradycyjnym senegalskim ndawrabine (zob. il. 10) i nowoczesnym tanebeer, jak i te w stylu zachodnim (walc i tango). Punktem kulminacyjnym święta jest parada oświetlonych pojazdów – tzw. fanal39. Są to konstrukcje z drewna, metalu i papieru, wysokie na pięć (i więcej) metrów i osadzone na kolach40. Forma konstrukcji nawiązuje zwykle do dziedzictwa architektonicznego starego kolonialnego miasta. Są to zwykle odwzorowania katedry, Wielkiego Meczetu lub pałacu guberna- Wolowski termin fanal wywodzi się z kastylijskiego fanal – lub (i) z francuskiego fana (pl. fanaux) – oznaczającego latarnię, latarnię morską lub lampkę sygnalizacyjną. 40 Zamiast tradycyjnych latarni rozświetlają je od wewnątrz elektryczne żarówki pobierające prąd z akumulatorów samochodowych. 39 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 33 Il 7: Katedra w Saint-Louis (Źródło: https://pl.pinterest.com/ pin/539376492862194425/, dostęp: 10.10.2018 r.). Il. 8: Grande Mosquée w Saint Louis – koniec XIX w. (Cantone 2006: 371). �34 Ryszard Vorbrich Il. 9: Minaret-dzwonnica Wielkiego Meczetu w Saint-Louis – 2017 r. (fot. R. Vorbrich). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 35 Il. 10: Tradycyjny senegalski taniec ndawrabine wykonywany podczas parady Fanal – 31.12.2017 r. (fot. R. Vorbrich). tora41. Pojazdom towarzyszą kobiety przebrane w tradycyjne stroje signares (zob. il. 11). Geneza święta fanal sięga XVIII w., kiedy to signares, ubrane w najlepsze stroje i ozdobione klejnotami, udawały się w wieczór wigilijny na pasterkę. Towarzyszyła im służba (niewolnicy, pokojówki) niosąca latarnie (ulice miasta nie były wówczas oświetlone). Z czasem korowodom signares zaczęły towarzyszyć oświetlone latarniami powozy42. Jeszcze kilka, kilkanaście lat temu bywało ich kilka. Obecnie jest ich coraz mniej. W roku 2017 były zaledwie dwa. 42 Jak opowiadali mi potomkowie signares, wywiązała się wówczas swego rodzaju rywalizacja pomiędzy rodzinami signares o najładniej oświetlony pojazd. 41 �36 Ryszard Vorbrich Il. 11: Signares i fanal podczas parady – 31.12.2017 r. (fot. R. Vorbrich). �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 37 Dzisiaj wraz z laicyzacją Senegalu i znaczną redukcją liczby katolików w mieście (jest ich około 5%, a więc 9–10 tys.) święto zostało przeniesione z wieczoru wigilijnego43 na ostatni tydzień grudnia44. Ma to związek z komercjalizacją święta zgodnie z wymogami przemysłu turystycznego. Niemniej parada fanal pozostaje najlepszym świadectwem wielokulturowości Saint-Louis45. Bibliografia Aïdara Abdoul Hadir, Saint-Louis du Sénégal d’hier à aujourd’hui, Brinon-sur-Sauldre 2004. Alekxandre P., Griot [w:] G. Balandier, J. Maquet (éds.), Dictionnaire des civilisation africaine, Paris: Hazan 1968. Boilat D. (abbé), Esquisses sénégalaises: physionomie du pays, peuplades, commerce, religions, passé et aenir, récits et legends, Paris 1853. Brooks G. E. Jr., The Signares de Saint Louis and Gorée: Women Enterpreneurs in Eighteen-Century Senega [w:] Nacy J. Hafkin, Edna G. Bay (eds.), Women in Africa. Studies of social and economic change, Stratford: Stratford University Press 1976. Cantone C., A Mosque in a Mosque. Some Observations on the Rue Blanchot Mosque in Dakar & its Relation to Other Mosques in the Colonial Period, „Cahiers d’Études africaines” 2006, vol. 182. W wieczór wigilijny katolicy z całego miasta, w tym potomkowie signares, tłumnie przybywają do katedry na pasterkę. Jednak ani jej celebracja, ani następujące po niej spontaniczne spotkania towarzyskie (przed katedrą) nie nawiązują w formie do tradycji fanal. 44 W roku 2017 Fanal miał miejsce w noc sylwestrową. 45 Nie można na zakończenie pominąć polskiego epizodu w historii Saint-Louis. Na mapach miasta figuruje tzw. „port Polaków” (port Polonais). Ten mały port, a właściwie większa przystań (port nie został ukończony), znajduje się na mierzei Langue Barbare, dwa kilometry w dół rzeki od wyspy Saint-Louis. Port został zbudowany w latach 1975–1979 przez robotników i inżynierów z Gdańska. Okoliczni mieszkańcy życzliwe wspominają Polaków, a niektórzy z nich, starsi wiekiem (którzy pracowali z Polakami), mówią nieco po polsku. 43 �38 Ryszard Vorbrich Catédrale [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 200646. Chenet G., El Hadj Omar, La grande épopée des Toucouleurs, Paris 2009. Cornay J. E., Anthropologie. Mémoire sur le métisme animal chez les espèces humaines: exposition des principes de physiometrie générale, Paris 1863. Curtin P. D., The Image of Africa; British Ideas and Action, 1780–1850, Madison: University of Wisconsin Press 1964. Delcourt A., La France et les Etablissemnt Francis Au Semegal entre 1713 et 1763, Dakar: IFAN 1952. Guy-Grand V. J., Dictionaire français-volof, Dakar 1923. Historie du Wâlo, https://yeewu.net/2017/06/03/histoire-du-walo/ (data pobrania: 02.10.2018 r.). Ile Saint-Louis du Sénégal. Site inscrit sur la Liste du patrimoine mondial. Plan de Sauvegarde et de Mise en Valeur. Rapport de présentation, V. 1 Septembre 2007 (document UNESCO). Jones H., From Mariage à la mode to Wedding at Town Hall: Marriage, Colonialism, and Mixted-Race Society in Nineteen-Century Senega, „International Journal of African Historical Studies” 2005, Vol. 38, Issue 1. La Grande Mosquée du Nord, [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2006. Monteil V., Lat Dior, Damel du Kayor, et l’islamisation des Wolofs, „Archives de sociologie des religions” (1963), n°16. Ndaw Maguette A., Sénégal: Congrégation des sœurs de Saint Joseph de Cluny – L’œuvre bicentenaire d’Anne Marie Javouhey célébrée „Le Solei” 2018, 14 mars 2018, https://fr.allafrica.com/stories/201803150506.html (dostęp: 11.10.2018 r.). Ogot Bethwell A. (ed.), UNESCO Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century, V, Paris, Berkeley 1999. Saint-Louis [Textes Centre de Recherches et de Documentations Sénégal (CRDS)], Saint-Louis 2007. Za udostępnienie tekstów CRDS dziękuję dyrektorce tej instytucji – pani Fatimie Fall. 46 �Katedra i meczet na jednej stały wyspie... 39 Vorbrich R., Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań 2012. Vorbrich R., Signares z Senegalu – rasa i płeć a kontakt kulturowy [w:] R. Vorbrich, A. Szymoszyn (red.), Ethnos et Potentia. Interdyscyplinarność w polskiej etnologii. W darze Profesorowi Aleksandrowi Posern-Zielińskiemu z okazji 70. urodzin i 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa-Poznań 2013. Wade A., Monteil V., Chronique du Wâlo Sénégalais 1186–1855, „Bulletin De L’Institut Français D’Afrique Noire” 1964, Seria B, Human Sciences, t. 26 (3–4). Cathedral and mosque on one island. Multiculturalism of the island of Saint-Louis in the context of the ethnic history of northern Senegal Summary St. Louis Island at the mouth of the Senegal River is a great example of multiculturalism. The article shows how, as a result of the French rule, on land inhabited by different African ethnic groups: Wolof, Serer, Fulbe (and others) appeared and consolidated the influence of European culture, brought by the Portuguese, French, English and Dutch. An expression of the overlap of various cultural influences, there is both the ritual of the city’s inhabitants (street fanal festival) and the coexistence of the Catholic cathedral and mosque (Grande Mosquée) for more than 180 years. Keywords: multiculturalism, Saint-Louis, Senegal, pre-colonial kingdoms of Senegal, French colonialism, church, mosque. ��JACEK ŁAPOTT DOGONOWIE VERSUS FULBE – MAŁA WOJNA W WIELKIM KRAJU Koczownicy… myślą o dawnych czasach… przed iskianu [osiedleniem]. Gdy smutek zacofania był błogosławieństwem. Melih Cevdet Anday Motto to mówi dużo o rzeczywistości kulturowej współczesnych pasterzy-koczowników. Ale czy wszystko i czy o wszystkich? Okazuje się, że współcześnie istnieją wcale niemałe grupy pasterzy, którzy poza marzeniami – jak powiedziałby klasyk – chcą siłą zawrócić bieg historii. Tak aktualnie postępują Fulbe (Fulbeje) z Mali1. Wystąpili zbrojnie przeciw Dogonom, z którymi sąsiadują od wieków. Straty w ludziach po obu stronach idą już w dziesiątki zabitych przedstawicieli obu grup2. Etnolog pracujący w terenie afrykańskim nie zawsze nadąża za szybko następującymi tam zmianami. Jeszcze kilka lat temu Dr hab. Jacek Łapott, prof. US, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Uniwersytet Szczeciński Używam tutaj z całą świadomością spolszczonej nazwy Fulbe (Fulbeje) zaistniałej już na stałe w polskim obiegu naukowym. W strefie frankofońskiej grupa ta występuje zwykle pod nazwą Peul, a w strefie anglofońskiej pod nazwą Ful, Fulani. 2 Praca powstała w części w oparciu o doniesienia medialne między czerwcem a wrześniem 2018 r. 1 �42 Jacek Łapott południowe Mali, rejon masywu Bandiagara, był dla miejscowej ludności dosłownie „rajem na ziemi” – miejscem licznie odwiedzanym przez turystów. Stały dopływ pieniędzy związanych z tym zjawiskiem wydawał się trwały (z tendencją wzrostową) i nic nie wskazywało na jakiekolwiek zmiany. Jednak sytuacja na północy Mali, związana z rebelią tuareską w 2012 r., zmieniła diametralnie tę rzeczywistość3. Powstaje MNLA Mouvement National pour la Libération de l’Azawad (Narodowy Ruch na rzecz Wyzwolenia Azawadu), który 6 kwietnia 2012 r. ogłasza niepodległość tego regionu jako samodzielnego państwa. Następuje interwencja wojsk rządowych, sytuacja w całym Mali się destabilizuje. Turyści całkowicie zarzucili odwiedziny w tym rejonie. Jeszcze nie zdążono tak naprawdę zastanowić się, jak rozwiązać ten problem, a mamy już do czynienia ze zgoła z nową sytuacją – lokalną wojną domową. Z racji trwających aktualnie wyborów prezydenckich w Mali (lato 2018 r.) sytuacja ta zamiast przygasać, jest w dalszym ciągu „rozwojowa”. Wybory prezydenckie „przykryły” nieco doniesienia medialne na temat tego konfliktu i – być może – przyhamowały nieco próby jego rozwiązania. Do wyborów stanęło 24 kandydatów. Po pierwszej turze z 29 lipca 2018 r. pozostało dwóch – urzędujący prezydent oraz główny przedstawiciel opozycji (Ibrahim Boubacar Keita oraz Soumaila Cisse)4. Współczesne Mali to kraj cztery razy większy od Polski (ponad 1 240 000 km²) zamieszkały przez około 18 mln ludzi należących do co najmniej 20 grup etnicznych. Olbrzymia większość kraju, poza doliną rzeki Niger, znajduje się w strefie pustyni i Sahelu, jest dość trudno dostępna i niezbyt łatwa w zaprowadzeniu jakiejkolwiek administracji. Nic dziwnego, że w „procesie norma3 Nie była to pierwsza „rebelia” tuareska. Ta wcześniejsza, z lat 1990–1994, kosztowała życie ponad 1000 osób. 4 Po raz pierwszy konkurowali ze sobą podczas wyborów w 2013 r. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 43 lizacyjnym”, związanym ze wspomnianymi niepodległościowymi żądaniami Tuaregów, wzięły udział na początku, obok rodzimej armii, wojska francuskie w ramach operacji „Serval” (rok 2013) oraz „Barkhane” (od 2014 r.). Następnie włączyły się misja ONZ – MINUSMA (Mission multidimensionnelle intégrée des Nations Unies pour la stabilisation au Mali – Wielozadaniowa Misja Integracyjna Narodów Zjednoczonych) oraz państwa grupy G5 Sahel (Mauretania, Mali, Niger, Burkina Faso i Czad). Pomimo podpisania w roku 2015 porozumienia pokojowego, duże części Mali są poza kontrolą tych wcale niemałych sił, a ataki co jakiś czas powtarzają się5. Trudno byłoby oddzielić sytuację w kraju Dogonów od tego, co się dzieje na północy Mali. Według powszechnej opinii, pomimo zaangażowania „sił stabilizacyjnych” liczących około 30 000 osób, nic nie zmierza do uspokojenia nastrojów. Tym bardziej że część funduszy, m.in. na uzbrojenie, siły separatystyczne otrzymują zarówno od przemytników narkotyków, jak i od przemytników ludzi chcących udać się do Europy. Nie od rzeczy jest także zaangażowanie się państw trzecich, m.in. Burkina Faso. Niedawno nie kto inny, jak prezydent Czadu Idriss Deby oskarżył przywódców tego kraju, mówiąc: Kiedy prezydent Blaise Compaoré spiskował przeciwko Mali, zapomniał o swoim kraju, Burkina Faso. A przysłowie afrykańskie przecież mówi: „W kopaniu dziury dla wroga musisz pamiętać, aby była szersza niż trzeba – na wypadek, gdybyś sam miał w nią też wpaść”6. Urzędujący do końca 2015 r. ten właśnie prezydent, według I. Deby’ego, wbrew rządowi Mali wspierał i zaopatrywał w broń m.in. członków wspomnianego W skład samej MINUSMA wchodzi 15 000 osób (12 169 żołnierzy, 1741 policjantów, 1180 cywili). 6 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/idriss-deby-a-propos-des-attaques-au-burkina-blaise-compaorelhomme-qui-allume-le-feu-et-qui-joue-aupompier/ (dostęp: 02.08.2018 r.). 5 �44 Jacek Łapott MNLA. Dziś podobne siły „destabilizacyjne” przekroczyły granice i można je znaleźć także w Burkina Faso. Wspierane z różnych źródeł istnienie tych paramilitarnych, a właściwie stricte militarnych grup sprawia, że zarówno ich idee polityczno-religijne, jak i kryminalne szybko przemieszczają się nie tylko między Mali i Burkina Faso, ale i Algierią, a także Nigrem. Niejaki „stan zawieszenia” bezpieczeństwa wewnętrznego związany ze wspomnianymi wyborami prezydenckimi spowodował ostatnio falę konfliktów – tym razem etnicznych – między pasterzami Fulbe i rolnikami Dogonami (ostatnio także Bamana)7. Poza przyczynami mającymi podłoże ekonomiczne (swego rodzaju głód ziemi) dodatkowym istotnym aspektem jest nierównoprawne zaangażowanie religijne obu grup. Trudno bowiem nie zauważyć, że poważny wpływ na rozwój tej regionalnej sytuacji ma zarówno religia islamu, jak i jej przywódcy. M.in. za sprawą kaznodziei fulbejskiego – Amadou Koufa (a właściwie Amadou Diallo) – coraz więcej młodych Fulbejów wstępuje do grona organizacji terrorystycznych. Tenże Amadou Kouffa, przy wsparciu Tuarega Ijada Ad Ghali i trzech innych miejscowych radykałów muzułmańskich (Djamelem Okacha, Abu Hassane al-Ansarim i Abou Abderrahmanem El Senhadżim) zakładają w marcu 2017 r. interetniczną organizację Groupe de soutien à l’islam et aux musulmans (Grupa wsparcia dla islamu i muzułmanów)8. W trakcie ostatniego pobytu w Mali (luty 2018 r.) usłyszałem od Dogonów interesującą typologię miejscowych ruchów paramilitarnych. Dzielono je na: Ostatnio zaczyna się mówić o „somalizacji” sytuacji w Mali z racji „niezadowolenia” z działań rządu, także grupy Songhaj z Gao i gróźb odłączenia się i założenia własnego państwa. Zob. także opisane niżej deklaracje związku myśliwych Amasagou u Dogonów. 8 Inna sprawa, że historia genezy, trwania oraz znikania różnych miejscowych grup i ruchów militarnych i paramilitarnych (tylko w ciągu ostatnich 10 lat) to temat na oddzielną publikację. 7 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 45 bandytów, terrorystów i dżihadystów (z dość płynnymi granicami), na dodatek walczącymi także między sobą. Jeśli dodać do tego rywalizację pomiędzy poszczególnymi grupami antyrządowymi i ich permanentne podziały, zmiany priorytetów i przywódców, widać wyraźnie, że sytuacja daleka jest jeszcze do stabilizacji. To rzutuje oczywiście na cały ten wielki kraj. Podczas mojego pierwszego pobytu w Mali (40 lat temu) w wioskach dogońskich trudno było znaleźć rodziny muzułmańskie. Współcześnie jest inaczej – muzułmanie to znaczący procent populacji. Duża część wyznawców ma niewielkie wyobrażenie o tej religii, nie znając ani języka arabskiego, ani tak naprawdę Koranu. Inni z kolei z gorliwością neofitów wyznają wszystkie najbardziej radykalne jej opcje. Z obserwacji w terenie można powiedzieć, że dotyczy to jednak obu opisywanych tutaj grup. Nic dziwnego, że ostatnio w Mali coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące rząd do dokładniejszego uregulowania stosunków z siłami religijnymi, w tym wypadku muzułmańskimi. Pomimo powstania (na życzenie tych ostatnich) Ministerstwa Spraw Religijnych i Kultu wzajemne relacje dalekie są od poprawności. Decyzje ministerstwa są często ignorowane czy sabotowane przez poszczególne grupy. Jak twierdzą niektórzy zwolennicy zmian, w meczetach modli się 10 osób, a w tym samym czasie ostentacyjnie rozkłada się dywaniki do modlitwy na zewnątrz i blokuje drogi publiczne. Przywódcy muzułmańscy ze swojej strony coraz wyraźniej mówią, że mają prawo, a nawet obowiązek interweniować w wielkie debaty społeczne i angażować się w życie polityczne, w tym niekiedy wspierając określonego kandydata w wyborach lub przeciwstawiając się mu… Słabe i zdyskredytowane państwo malijskie nie ma legitymacji do konstruktywnej interwencji w sferze religijnej. Nie ma też środków… Zbyt radykalne działania mogłyby doprowadzić do stworzenia swego rodzaju nieformalnej i pozainstytucjonalnej sfery religijnej, nie podporządkowującej się nikomu. �46 Jacek Łapott Jak pisze dalej ten sam autor: Jeśli jednak państwo chce uregulować sferę religijną, zgodnie z polityką Ministerstwa Spraw Religijnych i Kultu, uznaną także przez inne podmioty życia politycznego i społecznego, działanie to powinno być zrobione (na początku) na minimalnym poziomie i winno polegać na umieszczeniu osób odpowiedzialnych w sercu tego religijnego procesu. Innymi słowy, partnerstwo między państwem a przywódcami religijnymi powinno stać się priorytetem. Bowiem tylko ograniczanie wypowiedzi szerzących nienawiść lub nietolerancję, ale także doskonalenie szkolenia imamów są punktami, które już dziś pozwolą na osiągnięcie konsensusu9. Dla Issy N’Diaye, wykładowcy na Uniwersytecie w Bamako, niezwykle ważne jest, aby przywódca religijny wiedział, jak zachować neutralność. Teren polityczny nie jest odpowiednim miejscem dla przywódców religijnych. Niektórzy naukowcy uważają, że rola duchownych musi koncentrować się na duchowości. Według nich ich wiarygodność została zakwestionowana, odkąd zaczęli mieszać się w politykę10. Trudno nie odnieść wrażenia, że głosy te ciągle są jeszcze odosobnione. Przed wyborami informacje z kraju Dogonów nie do końca się potwierdzały i nie były jednoznaczne. Raz mówiono o liczbie co najmniej 80 osób zabitych, innym razem o zabitych ponad 30 Dogonach i 8 Fulbe. Nie można było także sprawdzić, czy informacje te dotyczyły tego samego faktu czy kilku oddzielnych. Dogonowie mieliby się posługiwać tradycyjną bronią myśliwych (karabiny skałkowe), natomiast Fulbe takimiż karabinami oraz „bronią wojskową”. Kilka miesięcy później sytuacja tak się zaogniła, że spowodowała exodus kilku tysięcy Dogonów na płaskowyż, w okoli(dostęp: 17.07.2018 r.). Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/pr-issa-ndiaye-les-religieuxne-sont-plus-credibles-pour-une-mediation-politique/ (dostęp: 12.09.2018 r.). 9 10 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 47 ce miejscowości Sangha. Według mediów osiem najbardziej narażonych na ataki wiosek dogońskich zostało całkowicie opuszczonych11. Cytowane w tychże mediach wypowiedzi Dogonów takich jak Hama Dolo (właściciel hotelu w Sangha), są niepokojące, zwracając uwagę na inny problem: Mamy mało prosa, ziarno, które posialiśmy na polach, zostało zmyte przez deszcze lub zniszczone – lamentuje. Za dwa miesiące grozi nam głód! Państwo jest nieobecne... Sangha to rejon liczący 40 000 mieszkańców, a w okolicy nie ma nawet jednego oficera ochrony. Więc ludzie się boją, a do tego jesteśmy zaniepokojeni, ponieważ kończy się pora deszczowa [zbliża czas zbiorów – J. Ł.]. Tak więc wszyscy, którzy idą na pole, uzbrojeni są w karabiny, noże i kije, ponieważ moglibyśmy zostać zaatakowani... Jeśli ludzie z Sangha nie wrócą na pole tak szybko, jak to możliwe, cały rok upraw jest zagrożony12. Rodzi się pytanie, jaki jest powód tej sytuacji, a być może także pytanie o prawdziwą genezę konfliktu? Społeczność Dogonów – grupy etnicznej zamieszkującej na południu Mali, nieco poniżej tzw. Łuku Nigru – doświadczyła wielu zmian w czasie ostatniego ćwierćwiecza. Ten, zdawałoby się, typowy, kopieniaczy lud rolniczy z zachodniej Afryki spopularyzowany został właśnie przez wspomniane liczne grupy turystyczne (jeszcze w 2010 r. Mali odwiedzało około 200 000 osób), dzięki niecodziennemu usytuowaniu swoich wiosek na tzw. rumowisku masywu Bandiagara, ale i niecodziennej sztuce, tańcom masek i po części wiedzy kosmogonicznej. Rosnące przez co najmniej kilkanaście lat zainteresowanie turystów ich „oryginalną, tradycyjną kulturą” sprawiło, że dobrze wykorzystywali oni swoją „rentę geograficzną”, którą otrzymali w prezencie od natury. 11 Źródło: www.maliweb.net/non-classe/insecurite-dans-le-centre-du-malidetresse-a-sangha-face-au-flux-de-deplaces-2762247.html (dostęp: 17.06.2028 r.). 12 Ibidem. �48 Jacek Łapott Powstał swoisty przemysł, a przynajmniej manufaktura zajmująca się obsługą „obcych” odwiedzających kraj Dogonów. Prawie w każdej wiosce powstawały hotele i campementsy, restauracje, mniejsze i większe zrzeszenia przewodników oraz liczne tzw. artisanatsy – sklepiki oferujące „oryginalne” wytwory kultury dogońskiej. Obsługa 100 000 czy 200 000 osób wymagała zaangażowania całej armii osób zaspakajających ich potrzeby. Z uwagi na fakt, że pozostałe rejony Mali nie cieszyły się takim zainteresowaniem turystów (może poza Timbuktu) większość z nich trafiała do ojczyzny Dogonów. Kilkudniowa wycieczka kilkorga turystów z przewodnikiem sprawiała, że ten ostatni otrzymywał wynagrodzenie w wysokości miesięcznych zarobków miejscowego nauczyciela. Jeszcze większe zyski osiągali właściciele hoteli. Przy takiej liczbie turystów, przekraczającej częstokroć ilość stałych mieszkańców wioski (i to niezależnie od tego, czy była to pora deszczowa, czy sucha), wielu Dogonów partycypujących w tych zyskach zapomniało, że tak naprawdę są rolnikami i produkty niezbędne nie tylko dla utrzymania turystów, ale i własnej rodziny kupowało na targowisku. Z zainteresowania kulturą Dogonów i ich miejscem zamieszkania korzystali także bardziej operatywni przedstawiciele innych grup etnicznych – Bamana, Fulbe, Songhaj, Bozo, Tuaregowie, a nawet Mossi z Burkina Faso. Rzadkie, ale obecne w kulturze Dogonów małżeństwa mieszane sprawiły, że dzieci z tych małżeństw nabierały niejakich praw do dziedzi­czenia (m.in. ziemi) po swoich rodzicach. Bardziej operatywne z nich zakładają własne albo współpracują z różnorakimi biurami podróży organizującymi wycieczki do kraju Dogonów, a nawet budują hotele. Nie zawsze akceptowani przez tych ostatnich trzymają się razem (np. Bamana)13. W niektórych bardziej 13 Interesujące, że jeszcze kilka miesięcy temu, w lutym 2018 r., najbardziej popularnym twórcą sztuki dogońskiej w Sangha był młody Dogon wychowany w rodzinie Fulbe. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 49 popularnych wsiach gros zysków trafiało do kieszeni tych z „obcych” plemion. Dogonowie słabo protestowali przeciwko tej sytuacji, wychodząc widocznie z założenia, że w przypadku kłótni przewodnicy zaczną omijać „protestujące” wioski, pozbawiając je całkowicie zysków. W tym miejscu przechodzimy do głównego tematu artykułu. Co się dzieje dziś w Mali, w kraju Dogonów? Skąd napady, walki i ofiary śmiertelne? Okazuje się, że masyw Bandiagara i jego okolice to nie tylko ojczyzna Dogonów, lecz także koczowniczego plemienia Fulbejów – hodowców bydła. Dogonowie jako grupa etniczna o niecodziennej, tradycyjnej kulturze byli wielokrotnie przedstawiani w literaturze polskiej i światowej. Mało jest popularniejszych społeczności afrykańskich niż oni. Jeśli chodzi o Fulbe, sytuacja nie jest równoprawna. Nie przekłada się to w ich wypadku na badania i literaturę chociażby w języku polskim. Nie pomaga w tym ich terytorialna diaspora rozciągająca się od Senegalu do Kamerunu. Można o nich przeczytać w szerszych historycznych publikacjach, natomiast źródłowych opracowań należałoby szukać w języku francuskim, jednak opracowana przez C. Sydou Bibliographie générale du monde peul w roku 1976 wymagałaby pilnego uzupełnienia14. Powstało bowiem sporo nowych opracowań – w większości jednak omawiających różne tematy cząstkowe, w różnych krajach. W Polsce z oddzielnych prac należałoby wymienić zapewne klasyczne już opracowanie T. Chwojki pt. Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulani, Ful) czy Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausanskich Iza­beli Will15. Ch. Seydou (red.), Bibliographie générale du monde peul, Niamey 1976. T. Chwojka, Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykańskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulania, Ful) [w:] „Materiały Zachodniopomorskie” 1970, t. 14, s. 534–574. Podane w tytule etnonimy tej grupy należą do tych najpopu14 15 �50 Jacek Łapott Konieczne jest więc krótkie resume ich kultury (szczególnie grupy żyjącej w Mali). Fulbe to współcześnie największa grupa pasterko-nomadyczna na świecie – ich populację w Afryce szacuje się na około 30 000 000–40 000 000 ludzi. Tradycyjnymi koczowniczymi pasterzami bydła do czasów nam współczesnych pozostała tylko ich trzecia część16. W Mali mieszka około 2 500 000 przedstawicieli tej grupy etnicznej17. Według klasycznych, książkowych pozycji etnologicznych kultura Fulbe charakteryzuje się określonymi cechami takimi jak: organizacja społeczno-polityczna o silnej władzy militarnej, struktura kastowa społeczeństwa, poczynając od arystokracji (tierno), poprzez kasty rzemieślnicze: kowali (wayoubé), złotników i wytwórców przedmiotów ze skóry (abarbé), wytwórców przedmiotów drewnianych (laobé), tkaczy (dyawambé), śpiewaków (mabbé), muzyków (wambabé), a nawet szkutników i rybaków (subaibé), aż po niewolników. Do uprawy ziemi wykorzystywano jeńców-niewolników (dimadio)18. Ogół Fulbe dzieli się na terenie Mali na trzy części: nomadów (zwanych Mbororo), półnomadów, ale i na ludność osiadłą. Problem, który tutaj poruszam, dotyczy w zasadzie dwóch pierwszych grup19. Podstawową jednostką administracyjną [Fulbe – J. Ł.] była osada (miszidi), Zespół kilku osad tworzy okręg (tekou). Ponadto wylarniejszych. I. Will, Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausańskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.) Afryka między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, t. 2, Warszawa 2013, s. 89–100. 16 Interesujące, że T. Chwojka podaje za L. de Tressanem ich łączną liczbę (w 1953 r.) na około 5 mln (op. cit., s. 535). 17 Zarówno w tym przypadku, jak i przy szacunkach demograficznych innych populacji w Afryce dane są mocno „przybliżone” z racji braku wiarygodnych badań. 18 H. Bauman, D. Westerman, Les Peuples et les civilisations de l’Afrique, Paris 1962, s. 390. 19 Z racji jednak żywej do dziś tożsamości etnicznej zaangażowane są w nią – w mniejszym czy większym stopniu – wszystkie grupy. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 51 stępowały prowincje (diwal), których wodzowie byli zmieniani co dwa lata. Było kilkanaście prowincji20. Rodziny Fulbe są do dziś patriarchalne, patrylokalne i patrylinearne. Podobnie jak w wypadku innych grup etnicznych, styl życia Fulbe reguluje kodeks zachowania znany jako pulaaku lub laawol, co dosłownie oznacza „ścieżki Fulani”. Jest on przekazywany przez każde kolejne pokolenie. Stanowi o wartościach moralnych Fulbe pozwalających im zachować nie tylko tożsamość, ale i granice oraz zmiany stylu życia. Notabene podobny system u Dogonów nosi nazwę dogo-tembu („to, co znalazł Dogon, przychodząc na świat”). Każdy Dogon rodząc się, wstępuje na „ścieżkę Dogonów” – dogo-ozu, znajdując na niej wspomniane dogo-tembu. Interesujące, że „prawdziwi” Dogonowie uważali Fulbe za „dzikusów” i nie dopuszczali możliwości małżeństwa z nimi. Negatywny stosunek osiadłych rolników do koczowników Fulbe (czy Fulani) można także zauważyć w innych regionach Afryki Zachodniej. Według I. Will: W hausańskim elementarzu Fulanin przedstawiany jest albo jako pasterz, albo jako myśliwy z łukiem, strzałami, kołczanem i torbą przewieszona przez ramię, nigdy jako emir, choć przecież wszyscy emirowie [opis dotyczy Nigerii – J. Ł.] pochodzą z fulańskich rodzin. Cytowany przez tę autorkę M. Hotowitz potwierdza podobną opinię na temat Fulanów wśród społeczności Manga na terenie Nigru. Manga patrzą na nich z pogardą, a ich negatywne opinie o pasterzach umacnia wiele stereotypów: Fulanie są brudni, udają muzułmanów, wielu z nich to złodzieje, ich kobiety są rozwiązłe i, co najgorsze, Fulanie zawsze przebywają w buszu, a busz kojarzony jest w Afryce Zachodniej z miejscem niebezpiecznym i z siedliskiem złych mocy21. R. Cornevin, s. 367 (cyt. za T. Chwojka, op. cit., s. 54). M. M. Hotowitz, Ethnic Boundary Maintenance among Pastoralists and Farmers in the Western Sudan (Niger) [w:] W. Irons, N. D. Hudson (red.), Perspectives on Nomadism, Leiden 1972, s. 113, cyt. za I. Will, Naiwni pasterze i piękne 20 21 �52 Jacek Łapott Niektórzy autorzy (m.in. W. E. A. Van Beek) zauważają jednak, że jedną z istotnych przyczyn zmian zachodzących współcześnie (ale także i w przeszłości) w sferze stosunków międzyetnicznych w kulturze Dogonów nie było stanowcze kroczenie ścieżką dogo-ozu, lecz wprost przeciwnie – ich swoista „spolegliwość” rozumiana jako „uległość” czy „podporządkowanie się komuś”, „jego poglądom czy wizji świata”22. Historia Dogonów nie potwierdza jednak tej tezy. W odległej przeszłości zbuntowali się oni (mówiąc w skrócie) władzy muzułmańskiej i opuścili swoją praojczyznę – kraj Mande. Także przez następne stulecia nie zawsze byli tylko atakowanymi przez sąsiednich koczowników, lecz często także sami ich atakowali. Przetrwali ze swoją oryginalną kulturą kilkaset lat, pomimo obecności wkoło wojowniczych sąsiadów. Mieli niewolników, których w przeszłości szukali wśród grup nomadów. Jednak wydarzenia z początków bieżącego wieku (ostatnie kilkanaście lat) doprowadziły w efekcie do niejakiej erozji tożsamości etnicznej, jak i swoistego relatywizmu kulturowego. W kontaktach z obcymi (turystami) pojawia się wiele opisów wydarzeń zmyślonych, opisywanych już w literaturze jako „tradycja wymyślona” (wynaleziona?) czy „pseudowydarzenia”23. To były pierwsze oznaki zaniku komunikacji wewnątrzkulturowej. „Prawdziwa” wiedza o tradycji i prawdzie historycznej szybko traciła na znaczeniu. mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausańskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.), Afryka między tradycją a współczesnością, t. 2, Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, Warszawa 2013, s. 90 i 98. 22 W. Van Beek, Dogon restitudied. A field evaluation of the work of Marcel Griaule, „Current Anthropology” 1991, t. 32 (2), s. 148. Tego rodzaju teza nawiązuje do niekończącej się od lat dyskusji na temat, czy to „M. Griaule był uczniem Dogonów, czy Dogoni byli jego uczniami”. 23 Więcej na ten temat zob. J. Urry, Spojrzenie turysty, Warszawa 2007, s. 23. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 53 Wzajemne stosunki między obiema grupami etnicznymi (w tym wypadku Dogonami i Fulbe) mają także długą i złożoną historię – nie do końca jednak opisaną. Niektóre spektakularne kontakty są dobrze znane historykom. Nad innych została niejako opuszczona kurtyna milczenia. Wzajemne stosunki przez szereg lat były naznaczone piętnem agresji i napadu Fulbejów na kraj Dogonów – celem łapania i sprzedaży w niewolę jego mieszkańców. Czasami także ustanawiano ich w tym charakterze we własnych, fulbejskich wioskach. Nie były to małe ilości tej populacji, jeśli z czasem uzyskały nawet oddzielną nazwę – Rimaibé. Być może dzięki tym praktykom Dogonowie przez długi czas posiadali nawet etnonim zewnętrzny – Habbe (Niewolnicy). Budując swoje wioski na płaskowyżu Bandiagara oraz na narażonym w pierwszej kolejności na napady, tzw. rumowisku skał u jego podnóża, nadawali im obronny charakter. Stawały się nie do zdobycia przez konnych koczowników Fulbejów czy mających podobne zamiary Tuaregów (szczególnie wioski na zachodzie, w rejonie Piniari). Nic dziwnego, że Fulbe rozróżniają wyraźnie Dogonów z płaskowyżu i rumowisk skalnych, nazywając ich Habbe Haire, oraz Dogonów mieszkających na równinach – Humbebe. Kontakty te były jednak dwustronnie aktywne i nie zawsze Dogonowie byli tylko stroną broniącą się. Jak nadmienia M. Tymowski: Granicy wschodniej [państwa Fulbe – Dina – J. Ł.] bronił przed atakiem Mossich i Dogonów oraz ludów z Hombori – amiru Guro Malado24. W pierwszej połowie XIX w. weszli oni bowiem (formalnie) w skład państw Dina (Diina) ze stolicą w Hamdallahi (jedna z jego prowincji Dina – Hayre kończyła się na Hombori). Twórcą tego zapisanego w historii państwa Fulbe był Szeku Amadu (Sheeku Aamadu Hammadi Buuba) panujący w latach 1818–1844. J. C. Huet uważa, że to właśnie fulbejskie państwo 24 M. Tymowski, Historia Mali, Wrocław-Gdańsk 1979, s. 258. �54 Jacek Łapott Dina najmocniej odcisnęło się na współczesnej kulturze Dogonów, powodując wycofanie się ich w trudno dostępne rejony masywu Bandiagara25. Wtedy też po raz pierwszy zaistnieli wspomniani Rimaibé – niewolnicy Fulbe. W ich skład wchodzą, obok Dogonów, przedstawiciele innych sąsiednich grup etnicznych złapanych w niewolę – Bamana czy Bozo. Zwyczaj nie pozwalał Fulbejom uprawiać ziemi, stąd też konieczność posiadania do tej pracy niewolników. Wioski Rimaibé można i współcześnie spotkać na równinie Gondo okalającej masyw Bandiagara. System kast (szczególnie niewolnictwa) przetrwał do czasów administracji francuskiej. Dopiero w 1908 r. wydzierżawiono Rimaibé uprawianą ziemię, w zamian za część zbiorów26. Nie był to jednak ewenement. Niektórzy historycy zauważają, że: [jeszcze – J. Ł.] u progu okresu kolonialnego w wielu społecznościach zachodnioafrykańskich połowę (a nawet więcej) ludności stanowiły osoby o statusie „niewolnika”27. Jednak w takiej sytuacji następowała całkowita detrybalizacja podlegających jej niewolników28. Mój przewodnik po kraju Dogonów – Gadiolou Dolo – mówił: Ci, których porwano lub sprzedano w niewolę, nie wracali. To było niemożliwe. Ponieważ tak daleko ich wywozili, że nie mogli wrócić. Przestawali być Dogonami, stawali się inną rasą. Pomimo upływu ponad stu lat piętno niewolniczego pochodzenia (a co za tym idzie społecznego wykluczenia) dotyka do dziś wielu ich potomków. 25 J. C. Huet, Villages perché des Dogon du mali. Habitat, espace et société, Paris 1994, s. 95. 26 R. I. Roberts, Warriors, Marchant and Slaves. The State and Economy in the Middle Niger Valley 1700–1914, Stanford 1987, s. 196 (cyt. za J. C. Huet, op. cit., s. 90). 27 P. Curtin P., Afryka na północ od strefy leśnej w początkach ekspansji islamu [w:] P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, Gdańsk 2003, s. 125. 28 Ibidem, s. 125. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 55 Władca Fulbe – Szeku Amadu w ciągu 26 lat rządów reformował swoje państwo pod każdym względem. Koczowniczy tryb życia Fulbe powodował, że dwukrotnie przechodzili oni w ciągu roku przez kraj Dogonów i jego okolice. Porę suchą spędzali na pograniczu Mali i w Burkina Faso, wokół stałych źródeł wody. Wraz z porą deszczową przesuwali się oni ze swoimi stadami na północ. Przechodząc dość chaotycznie przez ziemie sąsiadów, osiadłych rolników, co roku stwarzali sytuacje konfliktowe. Szacunkowe dane z lat 70. XIX w. mówią o wędrówce przez kraj Dogonów do rozległych pastwisk tzw. Wewnętrznej Delty Nigru. Brało w nich udział około 150 000–160 000 koczowników ze stadami liczącymi około 1 500 000 sztuk bydła, kóz i owiec. Przemarsz ten odbywa się zwykle na przełomie listopada i grudnia. Jego dzień był dobierany bardzo starannie. Decydował nie tylko stan trawy na pastwiskach, ale i poziom wody w Nigrze. To wspomniany Szeku Amadu postanowił zapanować nad tą coroczną migracją. Przemarsze takich ilości ludzi i zwierząt budziły sprzeciw nie tylko okolicznych rolników – Dogonów i Bamana. Niesnaski trwały także między poszczególnymi rodami Fulbejów pragnącymi jak najszybciej dotrzeć do terenów ze świeżą trawą. Szeku Amadu wymyślił system piętnastu tras dojścia (tzw. burti) do terenów obfitych w trawę. Każda burti związana była z jednym z wielkich rodów Fulbe. Bezpieczeństwo ludzi i stad było kolejnym wyzwaniem dla przywódcy państwa Dina. Umowy zawarte z Dogonami zażegnywały jednak wtedy większość konfliktów29. System ten funkcjonuje właściwie do dziś i znany jest we współczesnym Mali pod nazwą Trversée des Boeufs (w języku fulfulde – dewgal). Jeszcze 10 lat temu był jedną z atrakcji turystycznych tegoż regionu30. 29 Bydło przechodząc przez tereny Dogonów, pozostawiało nawóz używany przez rolników do nawożenia pól. 30 Jest lato 2018 r. Za kilka miesięcy zaczną się przygotowania do kolejnego dewgalu. Można być pewnym, że nie będzie on przebiegał bezkonfliktowo. �56 Jacek Łapott Wracając do historii – kilkadziesiąt lat później, w 1864 r., Dogonowie i Fulbeje kolejny raz zaistnieli na rodzimej arenie historii. Państwo Dina zostało podbite, a jego stolica Hamdallahi zdobyta przez El-Hadż Omar Talla, przywódcę państwa Tukulerów. Ci ostatni wywodzili się z terenów dzisiejszego Senegalu. Walczyli wpierw z „pogańskimi” Bamana, a następnie z Fulbejami i Tuaregami (zdobyto Timbuktu). Państwo to z czasem „rozciągnęło się” zbyt mocno i stało się mało efektywne w działaniu. Fulbeje, Tuaregowie i Bamana połączyli się i rozpoczęli ośmiomiesięczne oblężenie zdobytej wcześniej przez Tukulerów stolicy Fulbe – Hamdallahi. Omar Tall, szukając sojuszników, wysłał swojego bratanka Tidżaniego z prośbą o pomoc do Dogonów. Był to krok rozpaczy wymuszony przez sytuację, całkiem niezgodny z islamistycznymi hasłami El-Hadż Omara, Dogonowie byli bowiem animistami31. Dogonowie po długich deliberacjach zgromadzili niemałą siłę – 5000 wojowników-myśliwych. Zanim dotarli jednak do Hamdallahi okazało się, że El-Hadż Omar opuścił stolicę i skrył się w niedostępnych wąwozach Bandiagary. Według tradycji ustnej trafił do wioski Deguembéré, gdzie wysadził się w powietrze 12 lutego 1864 r. Pozostał jednak jego bratanek Tidżani, który m.in. przy pomocy Dogonów odparł zarówno Fulbejów, jak i Tuaregów i odzyskał władzę nad całym regionem Maciny32. Jest on do dziś wspominany wśród Dogonów jako sprzymierzeniec – nie był bowiem wojującym fundamentalistą i traktował ich jak ludzi wolnych. Przytoczenie tych historii wbrew pozorom ma istotne znaczenie przy próbie bliższego określenia nie tylko wzajemnych stosunków, jak i genezy współczesnego konfliktu między Dogonami a Fulbe. W Afryce z racji żywego funkcjonowania tradycji oralnej 31 32 M. Tymowski, op. cit., s. 272. Ibidem, s. 273. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 57 tego rodzaju przekazy ustne są żywe i przekazywane z pokolenia na pokolenie, do czasów nam współczesnych. Historia sprzed 150 lat jest znana i powszechnie powtarzana przez obie strony konfliktu. W antropologii: określa się wojnę jako szczególny typ politycznych relacji między grupami, które stosują – lub grożą, że zastosują – śmiercionośną siłę przeciwko sobie, aby zrealizować swoje cele… Problemem utrudniającym próby stworzenia teorii wojny jest to, że niemal każdy czynnik, który był przedstawiany jako przyczyna wojny, może być również interpretowany jako jej efekt33. Podobnie jest z tym opisywanym niejako „na gorąco” konfliktem. Za jakiś czas, po spojrzeniu z dystansu, poznamy być może jego prawdziwa genezę? Swoiste „zawieszenie broni” zaistniałe w XX w., w pierwszym rzędzie dzięki administracji francuskiej, potem dzięki siłom niepodległego państwa Mali, a ostatnio także dzięki licznym odwiedzinom turystów i możliwością partycypowania w zyskach z tym związanych, skończyło się w 2012 r. Cele zaistniałej wtedy rebelii tuareskiej bliższe były koczowniczym, prawie w całości zislamizowanym Fulbe. Po kilkuletnim oczekiwaniu na zmianę sytuacji w kraju Dogonów zrozumieli oni, że trzeba „wziąć sprawy w swoje ręce”, a właściwie spojrzeć realnie na sytuację, która wytworzyła się w rejonie masywu Bandiagara. Okres „prosperity turystycznej” spowodował stabilizację gospodarczą, rozwój rodzimej infrastruktury oraz przypływ pomocy z ramienia organizacji pozarządowych. Populacje obu grup konfliktu stały się liczniejsze. Jednak wraz z brakiem turystów koniecznym było powrócenie do pracy na roli, a ilość chętnych Dogonów do przeniesienia się na równiny zwiększała się. Coraz trudniej było znaleźć pola pod uprawę. Cóż mieli powiedzieć pasterze? Przy zwiększonej popuS. Harrison, Wojna [w:] A. Barnard, J. Spencer (red.), Encyklopedia antropologii społeczno-kulturowej, Warszawa 2008, s. 647–648. 33 �58 Jacek Łapott lacji niezbędne było powiększenie nie tylko stad, ale i pól uprawnych oraz znalezienie nowych pastwisk dla bydła. Konflikty budziły także dostęp do stałych źródeł wody czy studni. Oglądając kraj Dogonów przed 40 laty, wędrując pieszo do wybranych wtedy do badań wiosek Yougo, przez cały dzień szliśmy przez niegościnny, pusty busz. Dziś na tej samej trasie powstało kilka wiosek, pola jednej z nich stykają się z polami drugiej, a cały teren poprzecinany jest ścieżkami dla pieszych i jednoosiowych charets’ów. Gdzie w takim razie jest tutaj miejsce dla pasterzy i ich zwierząt? Duża część Fulbe w Mali z trudem poddaje się różnym akcjom osiedleńczym. Żyją jakby marzeniami o przeszłym, idealnym świecie ich kultury (przytaczając kolejny raz motto). Czas się dla nich zatrzymał. Przypomina to nieco sytuację plemienia turkmeńskiego Ajdynły z Turcji opisaną przez Y. Kemala w Legendzie Tysiąca Byków34. Być może w tym podobieństwie można byłoby się doszukać jakiejś szerszej prawidłowości co do współczesnego postrzegania rzeczywistości przez nomadów? Z kolei przekonanie Dogonów, że „turyści będą zawsze” powodowało, że nie dostrzegali oni innych gromadzących się zagrożeń wewnętrznych. Poczynając od wspomnianego upadku autorytetów lokalnych, braku zainteresowania obejmowaniem funkcji tradycyjnych przywódców, a kończąc na pojawieniu się zupełnie „nowych autorytetów” zaistniałych za sprawą uzyskania przez nich wyższej pozycji materialnej (pieniędzy) czy z nadania politycznego lub religijnego. W dalszej kolejności prowadziło to do niejakiego osłabienia więzi społecznych, a nawet rodzinnych – pojawia się nieznana wcześniej nieuczciwość, migracje do ojczyzn „tych przywożących pieniądze turystów”, a w skali makroregionalnej czy państwowej – nepotyzm wielkorodzinny i plemienny. 34 Y. Kemal, Legenda Tysiąca Byków, Warszawa 1983. �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 59 Ponadto słabnie aktywność intelektualna, następuje szybszy rozpad rodziny, utylitarne traktowanie religii. Łatwo zauważyć także oznaki swego rodzaju wojującego, „nacjonalistycznego” trybalizmu. Działania licznych organizacji pomocowych powodują zanik rodzimej przedsiębiorczości i bezwolne oczekiwanie na kolejne „projekty”. Nie bez znaczenia jest także szybki wzrost demograficzny. Dzieci były zawsze dla społeczeństw afrykańskich zabezpieczeniem na starość. Nieznane są tutaj ubezpieczenia społeczne. Działania związane z niekontrolowanym przepływem idei w ramach tzw. globalizacji czy „otwarcia się na świat” sprawiły, że młodzi mieszkańcy Afryki częściej ulegają chęci opuszczenia własnej wioski. Dla ich rodziców ryzyko jest zbyt duże, dlatego większa ilość dzieci gwarantuje im, że mimo wszystko któreś z nich pozostanie i zaopiekuje się nimi na starość. Chciałbym tutaj przytoczyć niejako „prorocze” stwierdzenie J.-C. Hueta. Autor ten obserwując już w roku 1994 bezładne (czyt. niezorganizowane) migracje Dogonów na tereny równin wokół masywu Bandiagara, gdzie powstawały wcale niemałe wioski „bez ładu i składu”, stwierdził, że: niektóre miejsca zamieszkania przypominają wielką zbiorowość ludzką, bez wodza, zdezorientowaną i zdumioną brakiem autorytetów i władzy35. Zasięg tego rodzaju sytuacji cały czas się powiększa. Jednocześnie, co ważniejsze, nie sprzyja ona szybkiej konsolidacji mieszkańców w obliczu zagrożenia. Wszystkie przedstawione tutaj na gorąco uwagi wskazują dodatkowo na fakt, że współcześni mieszkańcy Afryki zagubili także gdzieś ważką cechę ich rodzimej kultury polegającą na rozwiązywaniu sporów poprzez dyskusję (dialog) i deliberację celem osiągnięcia zgodnego konsensusu. „Dzisiaj ma głos towarzysz 35 J.-C. Huet, op. cit., s. 165. �60 Jacek Łapott Mauzer” (czy może raczej Kałasznikow) – jak powiedziałby inny klasyk. W lipcu i sierpniu 2018 r. odbyły się w Mali wybory prezydenckie. Zwyciężył prezydent Ibrahim Boubacar Keita (zwany IBK). Poza sporadycznymi incydentami pierwsza i druga tura przeszły spokojnie. Potwierdził to także Cécile Kyenge – szef misji obserwacyjnej z ramienia Unii Europejskiej. Jak podały media, wybory odbywały się także w miejscach większych skupisk Malijczyków poza granicami ich kraju, np. w obozie dla uchodźców malijskich w Mbera, usytuowanym na terenie Mauretanii. Jako pierwsze z zadań, które chciałby realizować prezydent po wyborach, byłaby walka z korupcją. Bezpieczeństwo wewnętrzne znalazło się na trzecim miejscu36. Nie rokowało to najlepiej dalszemu rozwojowi sytuacji na południu Mali, m.in. w kraju Dogonów. Tylko od 1 kwietnia do 31 maja 2018 r. konflikt między Fulbe i Dogonami w rejonie Mopti doprowadził do wewnętrznego przesiedlenia prawie 9000 osób. O niestabilnej sytuacji wewnętrznej w tym kraju świadczy fakt, że w tym samym czasie pojawiło się na terenie całego kraju 61 400 uchodźców wewnętrznych. Jak napomknął Mbaranga Gasarebwe (doradca sekretarza generalnego ONZ ds. bezpieczeństwa): Musimy podwoić nasze wysiłki, aby znaleźć trwałe rozwiązanie przyczyn tych chronicznych konfliktów. Od tego zależy przyszłość Mali i całego Sahelu… Społeczność humanitarna potwierdza swoje niezachwiane wsparcie dla władz malijskich, aby przezwyciężyć bratobójcze konflikty, które kosztowały życie już dziesiątki osób, w tym kobiet i dzieci. Według szacunków tylko w tym roku (2018) 4,3 miliona ludzi z Mali potrzebuje pomocy humanitarnej. Społeczności zajmujące się tą działalnością zaapelowały o 263 miliony dolarów, aby wesprzeć W przemówieniu inauguracyjnym po zaprzysiężeniu to zapewnienie pokoju w Mali znalazło się na miejscu pierwszym. 36 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 61 1,6 miliona osób. Do tej pory udało się zgromadzić jedynie 94 miliony dolarów, czyli 36% z poszukiwanych funduszy37. Powtarzające się napady zbrojne po obu stronach spowodowały, że głos zabrały także dwa znane stowarzyszenia (obu skonfliktowanych grup) zajmujące się promocją ich kultury – Ginna Dogon oraz Pulaku Tabula. Oba wyraziły głębokie zaniepokojenie „pogarszaniem się klimatu społecznego w centralnym Mali”: W obliczu konieczności jak najszybszego przerwania obecnej spirali przemocy, stowarzyszenia Tabala Pulaaku i Ginna Dogon rozważają wspólne działania, w tym wysłanie wspólnej misji obu społeczności w celu uspokojenia sytuacji w zagrożonej strefie38. Z racji faktu, że przedstawiciele obu stron konfliktu stosują sprawdzoną metodę szybkiego przemieszczania się po zagrożonym terenie na motorowerach, wprowadzono zakaz używania tego rodzaju środka lokomocji. Zarządzenie awykonalne, podobnie jak próby „rozbrojenia” miejscowych myśliwych z tradycyjnej broni skałkowej (obecnej w każdej rodzinie). Działania sił państwowych nie zawsze prowadzą do stabilizacji sytuacji. Warto odnotować jedną z „oficjalnych” informacji: Stowarzyszenie Dana Amassagou [paramilitarne stowarzyszenie myśliwych Dogon – J. Ł.] informuje opinię krajową i międzynarodową, że po wczorajszej imprezie w Kani Kombole, podczas jego walnego zgromadzeniu pod przewodnictwem szefa sztabu ruchu, oddział żołnierzy malijskich przybyły na miejscu spotkania najpierw chciał odzyskać naszą broń, w obliczu odmowy – spalił nasze motocykle (ponad 300 motocykli). Żołnierze otworzyli także ogień z broni – na szczęście bez utraty ludzkiego życia po naszej stronie. W obliczu tej sytuacji postanoŹródło: http://www.malinet.net/alerte/nord-et-centre-du-mali-9-000personnes-deplacees-en-quelques-semaines/ (dostęp: 12.07.2018 r.). 38 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/conflits-au-centre-du-malitabital-pulaku-et-ginna-dogon-interpellent-le-gouvernement/ (dostęp: 05.07.2018 r.). 37 �62 Jacek Łapott wiliśmy wydalić każdego przedstawiciela państwa [władzy – J. Ł.] z kraju Dogonów. Nie chcemy dłużej obecności państwa na naszym terenie, co oznacza brak głosowania w wyborach prezydenckich. Jesteśmy zdeterminowani jednak, aby sprowadzić pokój do Kraju Dogonów39. Od początku roku 2018 Biuro ds. Praw Człowieka ONZ, dzięki działalności misji stabilizacyjnej ONZ w Mali (MINUSMA), udokumentowało 99 incydentów przemocy wśród lokalnych społeczności, które spowodowały śmierć co najmniej 289 cywilów. Siedemdziesiąt sześć takich incydentów – około 77% całości – miało miejsce w samym regionie Mopti [rejon zamieszkały przez Dogonów i Fulbe – J. Ł.], w tym 49 od 1 maja… Jesteśmy głęboko zaniepokojeni wzrostem przemocy, pomimo istnienia swoistej linii demarkacyjnych tych społeczności w regionie Mopti, w centralnym Mali – powiedział Rupert Colville, rzecznik Biura Wysokiego Komisarza ds. Praw Człowieka na konferencji prasowej w Genewie40. Sytuacja zamiast stabilizować się, tylko się zaognia. We wtorek 3 maja 2018 r. w regionie Mopti trwały starcia między cywilami z plemion Fulbe i Bamana (w miejscowości Koroguiri i Maleimana). Pierwsi to wspomniani pasterze, którzy twierdzą, że bronią swoich pastwisk, a drudzy, podobnie jak Dogonowie, to rolnicy, którzy bronią swojej ziemi. W wyniku starć zginęła rekordowa liczba osób – około 30 zabitych cywilów (według różnych źródeł). Podobnie jak w przypadku Dogonów, także tutaj do obrony Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/centre-du-pays-plusieursmotos-des-chasseurs-dogons-brulees-par-une-patrouille-des-famas/ (dostęp: 19.07.2018 r.). 40 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/resurgence-des-violencescommunautaires-dans-la-region-de-mopti-la-minusma-recence-289-civils-tuesdepuis-janvier/ (dostęp: 19.07.2018 r.). 39 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 63 powołano rodzime milicje41. Organizacja o charakterze milicyjno-militarnym na tym terenie, u Fulbe, to l’Alliance pour le Salut du Sahel (Przymierze na rzecz ratowania Sahelu). Z kolei inna organizacja Fulbe L’Alliance nationale pour la sauvegarde de l’identité peulh et la restauration de la justice (Narodowy sojusz za ochronę tożsamości Peul i przywrócenie sprawiedliwości) zaatakowała w połowie lipca 2018 r. obóz wojsk rządowych w Nampala, zabijając 10 osób i raniąc około 50. Według mediów napastnicy przybyli 12 ciężarówkami wraz z liczną grupą napastników na motocyklach42. 30 sierpnia 2018 r. nadeszły wreszcie dobre wiadomości – 36 wodzów Dogonów i 36 wodzów Fulbe spotkało się w Koro i podpisało porozumienia pokojowe. Zainicjowało je Le centre pour le dialogue humanitaire (HD). Porozumienie ma być rozpowszechnione wśród obu społeczności, które będą musiały wziąć na siebie odpowiedzialność za jego przestrzeganie43. Niestety po kilku tygodniach sytuacja znów się zmieniła. Porozumienie pokojowe spisane na papierze zdaje się być doskonałe. Na dziesięciu stronach ustanawia pokój pomiędzy społecznością Dogon i Fulbe. Wskazuje ono przyczyny i określa prawa i zasady korzystania z ziemi. Jednak odrzucają je wspomniane wyżej grupy paramilitarne u Dogonów – Dana Amassagou i fulbejska – Tabital Pulaaku. Przywódca tego ostatniego Abdoul Aziz Diallo wyjaśnia: Nie braliśmy udziału w negocjacjach. Chcemy więcej gwarancji dla naszych ludzi. 41 Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/mali-le-bilan-des-tensionscommunautaires-salourdit-dans-la-region-de-mopti/ (dostęp: 18.07.2018 r.). 42 Źródło: http://www.malinet.net/alerte/attaque-de-nampala-lalliancenationale-pour-la-sauvegarde-de-lidentite-peulh-et-la-restauration-de-la-justicerevendique/ (dostęp: 17.07.2018 r.). 43 Źródło: http://www.malinet.net/editorial/mopti-36-chefs-de-villagesdogons-et-36-chefs-de-villages-peulhs-de-la-zone-de-koro-signent-un-accordpour-mettre-fin-aux-violences/ (dostęp: 30.08.2018 r.). �64 Jacek Łapott Zwłaszcza że ataki nadal trwają – w ostatni weekend zginęło znów pięciu Fulbe44. Wbrew deklaracjom sytuacja nie zmierza ku końcowi. Lista przyczyn tej „małej wojny” – zadawnionych i współczesnych – jest długa. Być może nawet się poszerza. Jest koniec września 2018 r. W Mali powstał rząd z 12 nowymi ministrami. Jedyna nadzieja, że –załatwiwszy wszystkie ważniejsze zobowiązania wyborcze – prezydentowi starczy czasu, aby pochylić się także nad tym ważkim problemem swego wielkiego kraju – wojną etniczną między Dogonami i Fulbe. Bibliografia Beek van W., Dogon restitudied. A field evaluation of the work of Marcel Griaule, „Current Anthropology” 1991, t. 32 (2). Seydou Ch. (red.), Bibliographie générale du monde peul, Niamey 1976. Bauman H., Westerman D., Les Peuples et les civilisations de l’Afrique, Paris 1962. Chwojka T., Z badań nad problemem etnogenezy zachodnioafrykanskiego ludu Fulbe (Peuls, Fulania, Ful), „Materiały Zachodniopomorskie” 1970, t. 14. Curtn P., Afryka na północ od strefy leśnej w początkach ekspansji islamu [w:] P. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki Narody i cywilizacje, Gdańsk 2003. Huet J.-C., Villages perchés des Dogon du Mali. Habitat, espace et société, Paris 1994. Kemal Y., Legenda Tysiąca Byków, Warszawa 1983. Roberts R. I., Warriors, Marchant and Slaves. The State and Economy in the Middle Niger Valley 1700–1914, Stanford 1987. Tymowski M., Historia Mali, Wrocław-Gdańsk 1979. Źródło: http://www.malinet.net/flash-info/mali-les-difficultes-de-laccordde-paix-entre-dogons-et-peuls-de-koro/ (dostęp: 05.09.2018 r.). 44 �Dogonowie versus Fulbe – mała wojna w wielkim kraju 65 Urry J., Spojrzenie turysty, Warszawa 2007. Will I., Naiwni pasterze i piękne mleczarki. Stereotypowy obraz Fulanów w filmach hausanskich [w:] J. Różański, H. Rubinkowska-Anioł (red.), Afryka między tradycją a współczesnością. Wybrane przykłady kontynuacji i zmian w języku, stylu życia, sztuce i religii, t. 2, Warszawa 2013. Źródła internetowe www.malinet.net/flash-info/centre-du-pays-plusieurs-motos-deschasseurs-dogons-brulees-par-une-patrouille-des-famas/ (dostęp: 19.07.2018 r.). w w w. m a l i n e t . n e t / fl a s h - i n f o / r e s u r g e n c e - d e s - v i o l e n c e s communautaires-dans-la-region-de-mopti-la-minusma-recence289-civils-tues-depuis-janvier/ (dostęp: 19.07.2018 r.). w w w. m a l i n e t . n e t / fl a s h - i n f o / m a l i - l e - b i l a n - d e s - t e n s i o n s communautaires-salourdit-dans-la-region-de-mopti/ (dostęp: 18.07.2018 r.). www.malinet.net/alerte/nord-et-centre-du-mali-9-000-personnesdeplacees-en-quelques-semaines/ (dostęp: 12.07.2018 r.). www.malinet.net/flash-info/conflits-au-centre-du-mali-tabital-pulakuet-ginna-dogon-interpellent-le-gouvernement/ (dostęp: 05.07.2018 r.). www.malinet.net/alerte/mopti-des-morts-apres-des-affrontementsentre-milices-communautaires/ (dostęp: 28.06.2018 r.). www.maliweb.net/non-classe/insecurite-dans-le-centre-du-malidetresse-a-sangha-face-au-flux-de-deplaces-2762247.html (dostęp: 17.06.2018 r.). www.malinet.net/editorial/mopti-36-chefs-de-villages-dogons-et-36chefs-de-villages-peulhs-de-la-zone-de-koro-signent-un-accordpour-mettre-fin-aux-violences/ (dostęp: 30.08.2018 r.). http://www.malinet.net/flash-info/mali-les-difficultes-de-laccord-depaix-entre-dogons-et-peuls-de-koro/ (dostęp: 05.09.2018 r.). http://www.malinet.net/editorial/islam-et-politique-au-mali-entrerealite-et-fiction/ (dostęp: 17.07.2018 r.). �66 Jacek Łapott Dogon versus Fulbe – a small war in a great country Summary The fighting in north of Mali, which lasted from 2012, caused changes in everyday life not only of the people struggling for Independence. Lack of strong central authority led to the expansion of a certain anarchy to other areas of the country. In the south of Mali, in the Dogon country, this caused a complete disappearance of tourists visiting this area. Earlier, uncontrolled, numerous visits contributed to both the increase in affluence of local residents and the growth of its population. Both the Dogon and their nomadic neighbors, the Fulbe shepherds, looking for new lands for themselves, led to a conflict that consumed at least several hundred victims this year (2018) and caused the migration of several thousand refugees. On August 31, 2018 representatives of 36 Dogon leaders and 36 Fulbe signed a peace agreement in the town of Koro. However, everything points to the fact that the road to a real peace is still long. Keywords: Tribal war, traditional community, stabilization mission, Azwad, farmers Dogon, shepherds cattle Fulbe. �AGNIESZKA MADYS TRADYCYJNA KULTURA TUARESKA, ISLAM I NIEPODLEGŁOŚĆ Prace etnograficzne na temat Tuaregów w większości są francuskie. Ich zasobność jest stosunkowo duża, jednak zgodność pomiędzy nimi często niewielka. Wynika to z faktu, że charakteryzują one różne odłamy regionalne tuareskich grup, które różnią się pomiędzy sobą w wielu aspektach (np. obozowanie, hodowla zwierząt, wodopoje). J. Nicolaisen pisze: Literatura dotycząca Tuaregów jest nawet obszerna, jednak wiele z tych publikacji ma ograniczoną wartość1. W związku z tym społeczność tuareską ciężko usystematyzować i mówić o niej jako o całości. Niemniej jednak wiele cech pozostaje wspólnych dla całej populacji, a kultura tuareska w różnych krajach bytowania Tuaregów zazwyczaj jest dość spójna2. Tuaregowie to grupa etniczna, która charakteryzuje się złożonym składem i dzieli na szereg grup regionalnych, znanych pod różnymi nazwami, np. Kel Ajjer, Kel Hoggar, Kel Ahaggar. Tuaregowie są Berberami i zamieszkują obszar pięciu państw: Mali, Burkina Faso, Algierii, Libii i Nigru. Berberowie (Berberzy) to Agnieszka Madys, doktorantka, Uniwersytet Szczeciński 1 J. Nicolaisen, Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with particular reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen 1963. 2 K. Moszyński, Ludy pasterskie, Kraków 1953, s. 179. �68 Agnieszka Madys grupa ludów chamito-semickich w Afryce Północnej (należą do niej m.in. Tuaregowie, Kabylowie) zamieszkująca tereny od Oceanu Atlantyckiego do Egiptu, licząca od 8 do 10 milionów ludności. Współcześnie dialekty języka berberskiego wypierane są przez język arabski3. Historia tuareska pokazuje, że Tuaregowie nigdy nie zjednoczyli się, by wspólnie walczyć przeciwko wrogom lub w imię innej słusznej sprawy. Bratobójcze walki, grabieże i napady raczej różniły poszczególne grupy regionalne, niż je scalały4. Początkowo nomadów utożsamiano z barbarzyńcami, którzy siali spustoszenie w osadach i miastach, a także na pustynnych szlakach, napadając na podróżników. S. Moussa pisał, że od XVIII w. w literaturze europejskiej dostrzec można rosnącą romantyzację postaci koczownika, który zaczął jawić się jako „dziki dżentelmen” – gościnny i honorowy. Idea koczownika, która rozwinęła się w drugiej połowie XVIII w., nie przedstawiała już nomada jako człowieka niebezpiecznego i wykluczonego ze społeczeństwa, a raczej jako osobę na początku procesu cywilizacyjnego5. W XVIII w. nastąpiło przewartościowanie, które spowodowało, że nomadów pozbawiono negatywnych cech. Nie byli oni postrzegani jako grabieżcy, a raczej jako przedstawiciele czystej, białej rasy. Jawili się także jako postaci oporu przeciwko tyranii, ludzie odważni i wojowniczy. E. Bernus podkreślał arystokratyczne pochodzenie Tuaregów. Przedstawiał ich jako szlachetnych odpowiedników walecznych rycerzy idealizowanego średnio­wiecza6. 3 M. Sajko (red.), Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006, hasło: Berberowie. 4 A. Rybiński, Ręka w rękę, czyli rzecz o tuareskim dążeniu do jedności i własnego państwa, „Konteksty” 2012, nr 1–2, passim. 5 S. Moussa, Une peur vaiance: L’émergence du mythe bédouin chez les voyageurs francais du XVIIIe siécle [w:] J. Berchtold, M. Porret, La Peur au XVIIIe Siécle. Discours représentations, pratiques, Geneva 2004, s. 206. 6 E. Bernus, Touaregs nigériens. Unité culturelle et diversité régionale d’un peuple pasteur, Paris 1981. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 69 Dane demograficzne na temat populacji Tuaregów mają niebagatelny wpływ na postrzeganie jej jako odrębnej całości. Brak dokładnych informacji oraz materiałów, w których liczebność ta byłaby precyzyjnie określona, nakazuje przyjąć li tylko pewien przybliżony szacunek. Niemniej jednak badania w kierunku zmian zachodzących w liczebności tuareskich plemion rzutują na ich postawy oraz społeczne wzorce zachowań. A. Rybiński w swojej rozprawie pisze i przyjmuje, iż na przełomie XIX i XX w. żyło około pięciu tysięcy Tuaregów, wyszczególniając następująco: ok. 3000 przedstawicieli ihaggaren (szlachta), imrad (wasale zajmujący się głównie pasterskim chowem zwierząt) i Isekkemaren (specjalna, istniejąca jedynie u Tuaregów Północnych grupa ludności wywodząca się od Arabów bądź Arabów i kobiet tuareskich, mająca status zbliżony do wasali), 2000 niewolników, 500 izeggaren (czarnoskórzy rolnicy uprawiający ziemię wydzierżawioną od Tuaregów) oraz kilku ineslemen (pobożni, wykształceni muzułmanie, osoby należące do rodów marabuckich). Ogromne rozproszenie ludności utrudniało zgromadzenie dokładniejszych danych7. Przyglądając się liczbom dotyczącym liczebności Tuaregów, zgromadzonym przez badaczy, widoczne są znaczne różnice w podawanych szacunkach. Rozbieżności takie wynikają z przyrostu demograficznego oraz innych dodatkowych czynników. Częstokroć bowiem do Tuaregów zaliczano także ich byłych czarnoskórych niewolników, którzy zasymilowali się z regionalnymi grupami i przejęli kulturę swoich panów. Skutkowało to różnicami w danych na temat liczebności. W Dictionnaire des peuples. Societes d’Amerique, d’Asie edt d’Oceanie, wydanym w 1998 r. w Paryżu, określono, że Tuaregowie liczą ponad 2 miliony osób. W 1998 r. również P. Pandolfi oszacował liczebność plemion tuareskich, określając ją na 1,5 miliona osób, z których znaczna 7 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015, s. 13–15. �70 Agnieszka Madys większość zamieszkuje obszar Nigru (750 000 osób) oraz Mali (600 000 osób). Z uwagi na fakt, że geograficzne środowisko Tuaregów jest dwudzielne: z jednej strony zamieszkują oni suche regiony zachodniej Sahary, ubogie w roślinność i pastwiska, z drugiej zaś tereny południowe (Sahel), znacznie bogatsze w pastwiska, gęstość zaludnienia jest różna. Niemniej wspólnym elementem dla obydwu rodzajów terytoriów zamieszkiwanych przez plemiona tuareskie jest fakt, że gęstość zaludnienia wszędzie jest niewielka. Charakterystyczne jest również duże rozproszenie poszczególnych grup regionalnych. Tuaregów dzieli się generalnie na dwie grupy: Północnych (Saharyjskich) i Południowych. Wielkość lokalnych grup waha się od 20 do nawet 200 członków. Ze względu na to, że północne terytoria narażone są na częste okresy suszy i nie posiadają obfitej roślinności oraz zasobnych pastwisk, Tuaregowie Północni skupiają się w mniej licznych grupach. Według szacunków składają się one z około dziesięciu namiotów, czyli od 30 do 40 osób w jednej lokalnej grupie. Często w okresach suchych na obszarze występowania wód gromadzą się większe skupiska składające się z kilku grup lokalnych. Tuaregowie Południowi, zamieszkujący obszary o bogatszych pastwiskach, gromadzą się w grupach liczących nawet od 200 do 300 członków8. S. Biagetti szacuje liczebność populacji tuareskiej na 1,5 miliona, z czego zdecydowana większość zamieszkuje obszar Algierii, Nigru oraz Mali. Pozostała część w znacznym rozproszeniu żyje na terenie Burkina Faso oraz Libii. Inne kraje afrykańskie takie jak Sudan oraz Nigeria legitymują się niewielką liczebnością przedstawicieli społeczności tuareskiej. Południowo-zachodni Fazzan9 to obecnie zaledwie niewielki fragment terytorium zamieszkanego przez Tuaregów Kel Ajjer. Obejmuje on swoim za8 9 K. Moszyński, Ludy Pasterskie, Kraków 1953, s. 180–181. Fazzan to historyczna kraina w południowo-zachodniej Libii. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 71 sięgiem oazę Ghat – miejsce ważne dla tej grupy. Tuaregowie Kel Ajjer oraz Kel Hoggar tworzą grupę Tuaregów Północnych. W skład grupy Kel Ajjer wchodzą plemiona Kel Tadrart, które stanowią jej drugorzędny składnik. Plemiona te zamieszkują obszar masywu Tassili n’Ajjer oraz Hoggaru. Tuareskie grupy żyjące na terenie sawanny określane są mianem Tuaregów Południowych10. Nazwa grupy stosowana w literaturze zgodnie z podejściem wielu badaczy pochodzi od imiesłowu „tarek” definiowanego jako „opuszczeni”. Opuszczenie to utożsamiane jest z naruszaniem zasad ściśle określonych przez islam. Zgodnie z tłumaczeniem Charlesa de Foucaulda nazwa „Tuareg” pochodzi od słowa „Targa”, geograficznego określenia obszaru nazwanego przez Arabów terenem Fazzanu. Jedno z prastarych tuareskich plemion – plemię Targa zamieszkiwało ten obszar już w VII w. Terminem „Targa” Arabowie określili całą zbiorowość zamieszkującą Fazzan11. Sami Tuaregowie określają siebie mianem „Keltamahak” oraz „Keltamachek”. Pierwsza nazwa dotyczy Tuaregów Północnych, druga Tuaregów Południowych12. Tuaregowie posługują się językiem tamachek. U Tuaregów Północnych określany jest on mianem tamahak, u Tuaregów Południowych tamachek – forma ta została uznana za ogólną w stosunku do określenia stosowanej w nazewnictwie tuareskiego języka, zważywszy na fakt, że posługujący się nim Tuaregowie Południowi stanowią aż 97% kompletnej populacji. Język tamachek należy do grupy języków berberskich. Większość Tuaregów Północnych (głównie mężczyźni) posługuje się także językiem arabskim. Wśród Tuaregów Południowych spotkać można takich, którzy posługują się językiem hausa oraz songhaj. Język arabski 10 S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 27. 11 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015, s. 39. 12 Ibidem, s. 42. �72 Agnieszka Madys zważywszy na fakt, iż jest językiem Koranu, ma dla wszystkich Tuaregów niebagatelne znacznie. Tuaregowie, którzy uczęszczali do szkół, posługują się także językiem francuskim13. Tuaregowie dzielą się na kasty społeczne. Do głównych należą szlachta (Ihaggaren, Imajeren), wasale (Imrad lub Kel Ulli), kasta religijna (Ineslemen) oraz niewolnicy (Iklan). Terminy używane w literaturze zdają się odzwierciedlać rodzaj feudalnego ucisku, jaki Europejczycy w swoich wizjach mają na temat świata Tuaregów. S. Biagetti charakteryzując tuareskie kasty, w głównej mierze skupia się na wasalach, pisząc, że Kel Ulli dosłownie znaczy „mający kozy”. Wasale stanowią podstawę produkcji ekonomicznej w całym społeczeństwie Tuaregów. Zależność wasali od szlachty przejawia się w kilku aspektach. Po pierwsze szlachta zwana „mistrzami” gwarantuje swoim wasalom ochronę. Wasale natomiast rekompensują się formalnym podporządkowaniem zarówno politycznym, jak i finansowym, które przejawia się w formie licznych opłat na rzecz swoich panów14. J. Keenan oraz J. Nicolaisen w swoich dziełach podkreślają, że struktura społeczna opisywanej grupy zmieniała się od początku lat 20. XX w. Zaprzestanie działań wojennych w XIX w. na Saharze oraz nowe stosunki władzy w epoce kolonialnej, a także głód wczesnych lat 20. odcisnęły swe piętno na systemie społecznym. Faktycznie fundamentalna, czyli przedkolonialna równowaga sił pomiędzy szlachtą a wasalami uległa zasadniczej zmianie. J. Keenan twierdzi, że w latach 20. Kel Ulli (wasale) osiągnęli niemal całkowitą samowystarczalność ekonomiczną oraz polityczną. Według niego wielu wasali na północy zaczęło Ibidem, s. 47. S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 29. 13 14 �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 73 zdobywać coraz większą przewagę ekonomiczną, a nawet militarną nad pozostałymi kastami15. J. Keenan podkreśla fakt, że wasale uzyskali także prawo do posiadania wielbłądów oraz własnej broni. Klasa wasali posiadała najbardziej wyróżniające ją cechy wojowniczej klasy szlacheckiej. Rosnąca siła wasali w latach 20. przyczyniała się do organizacji przez nich handlu wielbłądami na masową skalę. Sprzyjało to ustanowieniu nowego, wyższego poziomu współpracy członków pomiędzy poszczególnymi obozami, tworząc silniejsze więzy rodzinne, co mogło również sprzyjać przechodzeniu od matrylinearnego systemu do patrylinearnego lub systemu mieszanego16. Wcześni podróżnicy i etnografowie w swoich publikacjach zazwyczaj podkreślają rolę kobiety w społeczeństwie Tuaregów17. Często przeceniają rolę matrylinearnego systemu zarówno w przekazywaniu bogactwa, jak i w wyborze miejsca zamieszkania. J. Nicolaisen pisze, że duża elastyczność systemu tuareskiego, mimo ogólnie przyjętych zasad, pozwala na wiele różnych zachowań, które winny być przestrzegane przez męża i żonę po ślubie. J. Keenan zwraca uwagę na fakt, że na przestrzeni stuleci wiele tych zasad uległo zmianom. Obecnie wyróżniamy u Tuaregów zarówno matrylinearny system, jak i patrylinearny. Niektóre obozy tuareskie, jak pisze S. Biagetti, funkcjonują zgodnie z system patrylinearnym. Przepisy Koranu stanowią, że w kwestiach inwentarza żywego preferuje się system patrylinearny, przy za­ chowaniu pewnych gwarantowanych kwot dla kobiety. Ponadto rzadko kiedy u Tuaregów mamy do czynienia z jedną regułą J. Keenan, The Tuareg: People of Ahaggar, London 1997. Ibidem. 17 L. Gardelle, Pasteurs Touaregs dans le Sahara Malien. Des sociétés nomades et des Etats, Paris 2010. 15 16 �74 Agnieszka Madys pochodzenia lub zamieszkania, zazwyczaj jest to cały kompleks praw18. Rodzina dla Tuaregów ma duże znaczenie. Przy idealnej sytuacji wspólne gospodarowanie odbywa się w ramach jednej, najczęściej trzypokoleniowej jednostki. Podział i wytyczenie zakresu obowiązków uzależnione jest od płci danego członka oraz od jego wieku. Wszystkie należące do najcięższych i najtrudniejszych prac wykonywane są przez niewolników. W pracach gospodarskich biorą udział także dzieci, jednak zakres ich obowiązków jest niewielki. Chłopcy, którzy ukończą piąty rok życia, mogą pomagać starszym mężczyznom w drobnych pracach w obozowisku. Starsi chłopcy trudnią się wypasem kóz i owiec, a także transportem wody. Młodzi chłopcy zajmują się zbieraniem drewna na opał oraz zbieractwem roślin jadalnych. Kobiety doskonalą się w pracach domowych. Specjalizują się w wykonywaniu przedmiotów codziennego użytku oraz w obróbce skór. Najstarszy mężczyzna dzięki swojemu doświadczeniu zarządza w kwestiach najważniejszych. Małe dziewczynki pomagają starszym kobietom w wykonywanych przez nie pracach, chłopcy zajmują się transportem wody, zbieractwem oraz wypasem kóz i owiec. Starsi chłopcy, którzy ukończą szesnasty rok życia, także podejmują prace poza obozowiskiem. Trudnią się handlem i łowiectwem. Mężczyźni zajmują się obroną obozowiska przed atakami innych grup regionalnych. Niewolnicy pomagają mężczyznom i wyręczają ich w wielu najcięższych pracach. Dorosłe kobiety, z pomocą dziewczynek, trudnią się pracami jedynie w obrębie obozowiska. Sporadycznie pracują poza jego obszarem, głównie zajmując się zbieractwem. Kobiety wykonują lżejsze prace, do których zaliczamy: produkcję serów i masła, plecionkarstwo, wykonywanie obuwia, lepienie S. Biagetti, Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014, s. 22. 18 �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 75 garnków, likwidowanie obozowiska oraz ponowne go rozbijanie, a także wszystkie prace domowe, pranie, gotowanie i utrzymywanie czystości w obozie. Nadzór nad pracami wykonywanymi przez kobiety sprawuje najstarsza z rodu, doświadczona kobieta (zwykle jest to żona wodza)19. W Mali główną religię stanowi islam, który wyznawany jest przez 90% ogółu mieszkańców. Wyznawców chrześcijaństwa jest około 1%, 9% stanowią wyznawcy innych religii. Zakres wolności religijnej w Mali jest stosunkowo duży. Kraj ten w większości jest muzułmański, ponieważ jego położenie historyczne sprawiło, że stał się on głównym źródłem kultury islamu w Afryce. Współcześnie swój udział w kształtowaniu się religii w Mali mają elity, które używają do tego swoich wpływów, m.in. dokonują zapłaty w zamian za publiczne modły w ich imieniu. Rząd malijski pozostaje na uboczu takich praktyk, nie wymierzając kar za ich stosowanie. Większość siedzib organizacji religijnych nie jest w żaden sposób blokowana przez rząd. Grupy religijne mogą się oficjalnie rejestrować, jednak proces ten nie jest łatwy. Ponadto formalna rejestracja nie przynosi samej grupie żadnych korzyści. Relacje pomiędzy wyznawcami poszczególnych religii zazwyczaj są pozytywne. Do sporadycznych napięć, a nawet przemocy dochodzi pomiędzy członkami sekt religijnych. Szczególnie sporne są kwestie, które dotyczą uznania pracy niewolniczej, ograniczania wolności kobiet czy narzucania pewnych postaw społecznych. Mimo dużej popularności islamu w Mali religie rdzenne nadal są praktykowane i wciąż dość powszechne. W wielu rodzinach znajdują się wyznawcy różnych religii. Często członkowie jednej rodziny legitymują się zupełnie odmiennymi praktykami religijnymi, szanując wzajemnie swoje przekonania w tej kwestii. 19 A. Rybiński, Tuaregowie z Sahary, op. cit., s. 152–154. �76 Agnieszka Madys Rząd Mali w stosunku do grup religijnych pozostaje obojętny. Historia Mali pokazuje jednak, że czasem grupy religijne używane były do stosowania nacisku na rząd w pewnych kwestiach. Jako przykład podać można naciski katolickich grup religijnych do przeprowadzenia przez rząd reform społecznych i gospodarczych. Rząd malijski od zawsze wrażliwy był na kwestie religijne i mimo jego świeckich orientacji istnieje specjalny komitet, który odpowiedzialny jest za przyjmowanie wkładu religijnego w wielu istotnych sprawach państwowych. W jego skład wchodzą przywódcy katoliccy, muzułmańscy i protestanccy. Rząd ma prawo do cenzurowania dokumentów, które zawierają negatywne opinie na temat którejkolwiek religii. W praktyce jednak rząd rzadko korzysta z tego przywileju. Misjonarze chrześcijańscy mają w Mali swobodę działań. Od wielu lat są bardzo aktywni zarówno w kwestiach edukacji, jak i opieki zdrowotnej20. Tuaregowie w świecie muzułmańskim stanowią wyjątkowy i niepowtarzalny układ kulturowy21. Wszyscy Tuaregowie, bez względu na lokalne zróżnicowanie między poszczególnymi grupami, są muzułmanami – sunnitami obrządku malikickiego. Sunnizm jest jednym z trzech głównych odłamów islamu (obok szyizmu i charydżyzmu). Sunnizm uznaje wszystkich kalifów do roku 1258 za prawowitych następców Mahometa. Sunnici dzielą się na cztery grupy wewnętrzne utożsamiane z czterema szkołami sunnickimi: szkołą hanaficką, szkołą szaficką, szkołą hanbalicką oraz uznawaną przez Tuaregów – szkołą malikicką. Wszystkie cztery szkoły obrządku sunnickiego uważane są za równie prawowierne. Szkoła malikicka wywodzi się od muzułmańskiego prawnika Malika ibn Anasa, który większość swojego życia spędził w Medynie. 20 Scott A. Merriman, Religion and the State An International Analysis of Roles and Relationships, California 2009, s. 229–230. 21 N. Wilk-Sobczak, Lud, w którym muzułmańskie kobiety mogą to, czego normalnie nie mogą, www.mediumpubliczne.pl (dostęp: 01.02.2016 r.). �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 77 Jego nauki spisane zostały w dziele Kitab al-Muwatta (Księga udeptanej ścieżki). System prawny oparł on na Koranie, selekcyjnie wybranych hadisach (opowieściach, które przytaczają wypowiedzi proroka Mahometa) oraz prawie zwyczajowym Medyny. W przypadku tematów, które wzbudzały największe kontrowersje, Malik wybierał twierdzenia umiarkowane i ogólnie akceptowane. Szkoła malikicka powstała w IX w. i ze względu na brak kontrowersji w prawach głoszonych przez Malika ibn Anasa uznała go za swojego eponima. Szkoła malikicka, jako jedyna ze wszystkich szkół sannickich, kieruje się zwyczajami mieszkańców Medyny z pierwszych lat istnienia islamu. Wyznawcy szkoły malikickiej zamieszkują Afrykę Północną i łącznie stanowią około 25% wszystkich ortodoksyjnych muzułmanów. Tuaregowie, którzy są muzułmanami, zachowali także wiele dawnych zwyczajów przedmuzułmańskich, a do islamu wprowadzili własne modyfikacje. Zjawisko asymilacji religii muzułmańskiej w Afryce doprowadziło do wykształcenia modelu niejednorodnego. W wielu przypadkach islam stanowi jedynie dodatek do mocno rozwiniętych rodzimych religii afrykańskich. W Afryce spotkać można bardzo ortodoksyjnych muzułmanów oraz ludy mocno zislamizowane. Szybkie rozprzestrzenianie się islamu w Afryce spowodowane jest faktem, że religia ta nie wywiera zbyt dużego wpływu na tradycyjny styl życia prowadzony przez afrykańskie ludy. Ponadto islam jest religią prostą i pozbawioną rozbudowanej (jak np. ma to miejsce w przypadku chrześcijaństwa) hierarchii duchowieństwa22. Islam objął swoim zasięgiem Saharę i jej mieszkańców w VII w. Napłynął wraz z kupcami, którzy propagowali jego praktyki. Badacze zwracają uwagę na fakt, że mieszkańcy Afryki pozostawali w silnym kontakcie z kupcami muzułmańskimi aż do XI w. Bar22 A. Zwoliński, Duchy Afryki, Kraków 2008. �78 Agnieszka Madys dzo szybko islam zaczął wywierać duży wpływ na tubylców i wierzenia miejscowe. Praktyki religijne zaczęły się zmieniać i otwierać na wpływy tej religii. Tradycyjne wierzenia wymieszały się z nurtem islamskim. Tuaregowie wierzyli w silnie uduchowiony świat, w którym Kel Esuf (ludzie próżni, ludzie pustki) uaktywniają się o zmroku i atakują ich dusze. W celu obrony przed zjawami nocy Tuaregowie noszą amulety ochronne. Tajemne jinns (dusze) – według wierzeń tuareskich – żyją wysoko w górach oraz na terenach opuszczonych przez ludzi. Tuaregowie wierzą w tehot (złe oko i złe usta), które posiadają cenne informacje i przekazują je dalej w zmienionej postaci. Tuaregowie, aby uniknąć przechwycenia informacji przez tehot, często pozostają skryci i mało wylewni. Skrywanie prywatnych spraw pozwala uniknąć pecha i ludzkiej zazdrości. Kiedyś moc ochronną przypisywano także chustom noszonym przez tuareskich mężczyzn, tzw. tagelmust. Szczelnie osłaniały one usta i nos, chroniąc tym samym przed wnikaniem złych duchów. Wróżbiarstwo także stanowiło istotny element życia duchowego Tuaregów. Używane było jako środek ochronny przez złymi mocami. Najczęściej praktykowane było przy użyciu luster, poprzez interpretację wnętrzności zwierzyny oraz kreślenie znaków ochronnych na piasku. Mimo silnych praktyk własnych Tuaregowie połączyli je z praktykami islamu, tworząc tym samym unikalny jego model. Szczególnie duże znaczenie dla Tuaregów mają zasady islamu, których praktykowanie pozwala uniknąć pecha i chroni przed złem. Modlenie się do Allaha wyłącznie w celu osiągnięcia korzyści, otrzymania czegoś lub zdobycia na własny użytek nie jest uznawane za szkodliwe i tym samym nie jest zakazane. Według Tuaregów Allah istnieje po to, aby pomagać swoim wyznawcom. Jego zadaniem jest opieka nad nimi. Dodatkowo przy użyciu pewnych zwrotów: Niech Prorok będzie błogosławiony, taka jest wola Proroka, Prorok jest litościwy czy chwała Prorokowi, można zachęcić go do pomocy. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 79 Tuaregowie uważają, że modlenie się do Allaha, nawet przez osobę niewierzącą, nie jest szkodliwe i złe. Do Allaha bowiem może modlić się każdy, kto poczuje taką potrzebę. Tuaregowie sądzą, że aby przetrwać w trudnych warunkach Sahary, można zwracać się z prośbą o pomoc do różnych obrońców. Nie ma nic złego w chęci osiągnięcia sukcesu i otrzymania pomocy duchowej z różnych stron. Wszelkie środki fizyczne, kulturowe i duchowe, które mogą zagwarantować pomyślność przetrwania, są dopuszczalne do użycia. Każdy Tuareg może więc czerpać swoją siłę duchową z różnorakich tradycji i praktyk religijnych, nawet jeśli czasem nie jest ich typowym wyznawcą23. Wielu znamienitych uczonych islamu, m.in. czołowy filozof XIII w. Ibn Arabi, podkreślało fakt, że tyle jest na świecie dróg do Boga, ile istnieje ludzkich dusz. Aktualna sytuacja w Mali stanowi spuściznę burzliwej historii Sahelu. Wojna w Mali jest konfrontacją wielu jej uczestników i wielu sposobów praktykowania isla­ mu. Z jednej strony są to grupy dżihadystów, z drugiej Tuaregowie, którzy dążą do uzyskania niezależności, z trzeciej państwa takie jak Francja, Stany Zjednoczone, Algieria, Katar czy Libia, które od zawsze odgrywały znaczącą rolę w sprawach Tuaregów24. To pod sztandarem islamu w ciągu ostatniego półwiecza Tuaregowie wzniecili w Mali oraz sąsiadującym Nigrze kilka buntów zbrojnych. Ostatnia rewolta wybuchła w Mali w 2012 r. 17 stycznia 2012 r. Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu25 ogłosił rozpoczęcie powstania narodowego. Na przełomie marca i kwietnia Thomas K. Seligman, Art of being Tuareg. Sahara nomads in a Modern World, Los Angeles 2006. 24 A. Chauprade, Les intéréts géopolitiques des acteurs de la crise du Mali [w:] J. Frémeaux, P. Evanno, A. Chauprade (red.), Menaces en Aftique du Nord et au Sahel et sécurité globale de l’Europe, Paris 2013. 25 Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu to malijska organizacja polityczna-militarna Tuaregów. Jej głównym celem była walka o Azawad. 23 �80 Agnieszka Madys Tuaregowie wykorzystali wewnętrzne niepokoje w kraju i zorganizowali wojskowy pucz. Skutkiem tego udało im się opanować najważniejsze miasta na północy Mali. Istotną deklarację w historii Tuaregów stanowiło ogłoszenie niepodległości terenów określanych mianem Azawad26. Po wybuchu rewolty i ogłoszeniu niepodległości terytoriów Azawad o Tuaregach zrobiło się głośno. Pierwsze ataki w północnych obszarach Mali miały miejsce już w styczniu 2012 r. Wówczas nie było jeszcze pewności, kto jest za nie odpowiedzialny. Oskarżano blisko niezdefiniowanych islamistów. Luty i marzec to kontynuacja tuareskiej rewolty w Mali. Wojownikom udało się wyprzeć wojska rządowe z kolejnych miejscowości. Niektóre oddziały wycofały się aż do Algierii. Obserwatorzy wydarzeń komentowali, że rewolta tuareska z 2012 r. jest kompletnie inna niż poprzednie. Tuaregowie byli dobrze zorganizowani, dysponowali nowoczesną bronią (lepszą niż broń rządowa) oraz ciężkim uzbrojeniem. Dowódca powstania Bilal Ag Acherif był pułkownikiem w armii Kaddafiego. Broń pochodząca z libijskich magazynów zrewolucjonizowała tuareskie oddziały. W wojnie domowej w Libii brało udział wielu Tuaregów z Mali. Niektórzy udali się tam specjalnie, by walczyć. Jedni walczyli za Kaddafiego, innych skusiła obietnica wysokiego żołdu. W momencie gdy Kaddafi poniósł porażkę, tuarescy najemnicy powrócili do Mali, zabierając ze sobą z Libii broń, amunicję, pieniądze i doświadczenie27. Tuaregowie, którzy w 2012 r. wykorzystali zamieszanie w sferze politycznej w Mali, nie zdobyli żadnego sojusznika, który okazałby im wsparcie. Żadne sąsiadujące z Mali państwo nie popiera pomysłu wykrojenia niezależnego terytorium tuareskiego 26 Azawad objął swoim zasięgiem tereny usytuowane na północ od Timbuktu. Deklaracja niepodległości Azawadu została ogłoszona 6 kwietnia 2012 r. 27 F. A. Boyle, Destroying Libya and world order. The three-decade U.S. campaign to terminate the Qaddafi revolution, Atlanta 2013. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 81 na północy kraju. W Nigrze, który zamieszkuje liczna mniejszość tuareska, powstanie niepodległego terytorium w Mali mogłoby zainicjować ruchy separatystyczne także w tym regionie. Strach przed rozszerzeniem się rebelii na skutek fali rewolt w Mali oraz wzrostu siły islamistów w tym regionie przyczynił się do pomysłu zbrojnej interwencji przeciwko Tuaregom28. Tuaregowie w Mali są podzieleni. Z jednej strony dążą do utrzymania niezależnego terytorium Azawadu, z drugiej zaś niektórzy z nich nie chcą już walczyć29. Dodatkowo swoje wpływy na północy Mali zaznacza Al-Kaida, która nie bierze pod uwagę tuareskich dążeń. Od wielu lat głównym celem jej działań jest obalenie świeckich rządów w Afryce oraz pełna islamizacja. Problem stanowi także organizacja malijskiej armii. Jest ona wewnętrznie podzielona i zdemoralizowana. Nie ma współpracy, która mogłaby zagwarantować zakończenie rebelii na północy kraju. Rząd malijski rozważa kwestię skorzystania z pomocy najemników pochodzących z plemion wrogich Tuaregom. Mogliby oni zasilić malijskie oddziały wojskowe. Potrzebne są jednak pieniądze na opłacenie ich usług. Pomocy mogłyby udzielić państwa sąsiednie lub Francja. Algieria, która pełni rolę regionalnego mocarstwa w Afryce, na razie nie jest zainteresowana takim finansowym wsparciem. Mimo porażek, jakie siły rządowe ponoszą w walce z rebeliantami, wydaje się, że szanse na osiągnięcie trwałej niepodległości przez Tuaregów są znikome. Spora część Tuaregów żyjących na północy Mali uważa, że ubogie ziemie i brak wsparcia politycznego uniemożliwia istnienie samodzielnego bytu państwowego. Wielu A. Robassa, J. Gordon IV, P. Chalk, A. K. Grant, K. Scott McMahon, S. Pezard, C. Reily, D. Ucko, R. Zimmerman, From Insurgency to Stability, vol. II, Santa Monica 2011. 29 Na podstawie wiadomości przekazanych przez Mohameda Marameda – szefa obozu dla uchodźców Mentao w Burkina Faso w trakcie rozmowy w październiku 2017 r. 28 �82 Agnieszka Madys Tuaregów obecnie zadowoliłoby się równoprawnym traktowaniem ze strony malijskich władz30. Karounga Sidibé, student University of Bamako (Uniwersytet Malijski) mówi, że Tuaregowie to społeczność malijska, która od lat zamieszkuje głównie północną część Mali. To trudny pustynny obszar na styku państw takich jak Algieria, Mauretania i Niger. Tuaregowie to wspólnota rasy białej, jednak ich cera zbliżona jest do arabskiej. Społeczność tuareska od kilku lat wykazuje w Mali bardzo dużą aktywność. Pytając, czy Tuaregowie przyczyniają się w znacznym stopniu do pogorszenia sytuacji w całym państwie malijskim, Karounga Sidibé odpowiedział, że tak i nie. Po pierwsze Tuaregowie w głównej mierze zamieszkują tylko północ Mali i to ten obszar stanowi miejsce buntów i rebelii. Od czasów ogłoszenia przez Tuaregów niepodległości północnych obszarów, aż do dziś, zagrożenie występuje wyłącznie na północy Mali. Karounga Sidibé mówi: Jednak z drugiej strony, jeśli głębiej się temu przyglądam, to uważam, że Tuaregowie wpłynęli na zatrzymanie ruchu turystycznego w całym Mali. Tuaregowie bardzo mocno przyczynili się do pogorszenia sytuacji gospodarczej mieszkańców Mali. Jako przykład mogę podać obszary zamieszkiwane przez Dogonów. Tam turystyka miała ogromne znaczenie. Teraz przez to, że na północy Mali jest niebezpiecznie, turyści nie chcą przyjeżdżać także do obszarów usytuowanych bardziej na południe. Jednak na uwadze mam fakt, że to nie cała społeczność tuareska walczy o niepodległość. Tuaregowie w tej kwestii, jak i wielu innych, są podzieleni. Nie można zatem obarczać winą całej grupy. Karounga Sidibé zwraca uwagę na to, że Tuaregowie nigdy nie mieli i nie będą mieli swojego własnego terytorium. To Mali jest jednostką terytorialną i tylko taka jednostka może istnieć jako odrębna. Nie ma potrzeby, żeby w ramach państwa malijskiego wydzielać jakieś niezależne ob30 L. Gardelle, op. cit., 2010. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 83 szary. Mali ma swoją historię, socjologię, geografię, kulturę. Wszystko to pozwala tworzyć państwo. Nie wystarczy mieć silną tradycję kulturową i chęć posiadania własnego państwa. Tu chodzi o coś więcej – mówi Karounga Sidibé31. Islamiści, którzy penetrują północne obszary Mali, chcą przejąć kontrolę nad całym terenem. Szef obozu dla uchodźców tuareskich Mentao w Burkina Faso – Mohamed Maramed – twierdzi, że od kiedy na północy obecna jest Al-Kaida, nikt nie czuje się już bezpiecznie. Islamiści wprowadzają własne rządy i prześladują Tuaregów, zawłaszczając ich mienie. Szef obozu zwraca uwagę na fakt, że kiedyś Tuaregowie byli zgodni i wspólnie walczyli o swoje miejsce w Mali. Teraz, kiedy na północy kraju Al-Kaida prowadzi swoją działalność, stosując przymus, wielu Tuaregów nie chce już walczyć o niepodległość. Terroryści, którzy obecnie atakują muzułmańskich Tuaregów na północy, uważają, że żyją w zgodzie z prawem szariatu. W imię swojej złej religii zabijają niewinnych ludzi. Mohamed Maramed mówi: Religia terrorystów z północy Mali to nie jest islam. Terroryści nie respektują zasad Koranu. Oni spalili Koran. Walczą w imię swojej własnej religii32. Podczas badań terenowych prowadzonych w październiku 2017 r. przeprowadziłam także rozmowę z merem departamentu Pobé-Mengao, Cuefe Hubertem33. Mer wypowiedział się na temat aktualnej sytuacji Tuaregów w sąsiadującym z Mali Burkina Faso. Zwrócił uwagę na fakt, że przybyli oni do Burkina Faso, ponieważ u nich, w Mali, źle się działo. Problem był na tyle duży, że zdecyNa podstawie rozmowy prowadzonej z Karounga Sidibé, studentem z Bamako w styczniu 2018 r. 32 Słowa szefa obozu dla uchodźców tuareskich Mohameda Maramed na podstawie badań terenowych prowadzonych w październiku 2017 r. 33 Pobé-Mengao to miejscowość w Burkina Faso, w prowincji soum, w regionie Sahelu. Zamieszkana jest w przeważającej mierze przez Kurumbów, którzy w historii utworzyli wiele wodzostw. 31 �84 Agnieszka Madys dowali się opuścić swój kraj. W związku z napływem Tuaregów do Burkina Faso trzeba było wydzielić dla nich ziemię, którą mogliby użytkować i na której mogliby się swobodnie osiedlić. Mer uważa, że w chwili obecnej władze Burkina Faso powinny dążyć do tego, aby uchodźcy tuarescy z Mali mogli powrócić do swojego kraju. W Burkina Faso żyją oni w swojej własnej enklawie. Nigdy nie słyszałem ani nie widziałem, żeby jakiś Tuareg zrobił komuś krzywdę, zaatakował kogoś lub okradł – mówi mer Cuefe Hubert. Uchodźcy tuarescy, którzy zamieszkują obóz Mentao, nie odwiedzają sąsiednich wiosek. Rzadko wybierają się na lokalne targi i stragany. Tuaregowie dostają pomoc żywieniową w postaci mleka, herbaty, kukurydzy i ryżu. Mer mówi, że zdarza się tak, że Tuaregowie próbują sprzedać produkty żywnościowe, które otrzymali w ramach pomocy, żeby zarobić trochę pieniędzy. Między mieszkańcami Burkina Faso a uchodźcami tuareskimi nie występują żadne większe konflikty. Tuaregowie żyją we własnych grupach, są spokojni i nie wszczynają awantur. Mer Cuefe Hubert mówi dalej: To nie jest dobry czas, aby Tuaregowie żyli w Burkina Faso i nieustannie cieszyli się dobrami, które im dajemy. Oni musza zacząć żyć normalnie, pracować i zarabiać pieniądze. Tak już dalej być nie może. Aktualnie Tuaregowie bezustannie dyskutują o tym, że chcą stworzyć swoją własną, odrębną strefę. Mają nadzieję, że pomoże im w tym Francja. Dodatkowo duży problem stanowią ci Tuaregowie, którzy zostali wyposażeni przez Kaddafiego w broń. Oni mogą być naprawdę niebezpieczni. Czasem mam wrażenie, że w tuareskiej mentalności to my (mieszkańcy Burkina Faso czy Mali) jesteśmy ich niewolnikami. Tuaregowie chcieliby zawłaszczyć całe Mali tylko dla siebie. Mają w planie wprowadzić tam swoje rządy. To jest moja własna analiza obecnej sytuacji Tuaregów w Mali i Burkina Faso. Wiem jednak, że mam dużo racji. �Tradycyjna kultura tuareska, islam i niepodległość 85 Obecność Tuaregów w Burkina Faso trwa już wiele lat. Proklamacja niezależnego terytorium tuareskiego na północy Mali przyniosła wiele zmian zarówno dla samego Mali, jak i sąsiadującej z nim Burkina Faso. Zawirowania i niestabilna sytuacja na północy Mali ma wpływ na życie codzienne wielu jej mieszkańców. Trudna sytuacja Tuaregów, którzy z jednej strony postrzegani są jako uchodźcy z kraju, w którym źle się dzieje (Mali), z drugiej zaś jako terroryści, którzy opanowali północ państwa malijskiego, jest naprawdę trudna. Marzenia o stabilnej sytuacji w Mali zdają się być dzisiaj ważne zarówno dla samych Tuaregów, jak i pozostałych mieszkańców Mali i państw sąsiednich. Bibliografia Bernus E., Touaregs nigériens. Unité culturelle et diversité régionale d’un peuple pasteur, Paris 1981. Biagetti S., Ethnoarcheology of the Kel Tadrart Tuareg. Pastoralism and Resilience in Central Sahara, New York 2014. Boyle F. A., Destroying Libya and world order. The three-decade U.S. campaign to terminate the Qaddadfi revolution, Atlanta 2013. Chauprade A., Les intéréts géopolitiques des acteurs de la crise du Mali [w:] J. Frémeaux, P. Evanno, A. Chauprade (red.), Menaces en Aftique du Nord et au Sahel et sécurité globale de l’Europe, Paris 2013. Gardelle L., Pasteurs Touaregs dans le Sahara Malien. Des sociétés nomades et des Etats, Paris 2010. Keenan J., The Tuareg: People of Ahaggar, London 1977. Merriman A. Scott, Religion and the State An International Analysis of Roles and Relationships, California 2009. Moszyński K., Ludy pasterskie, Kraków 1953. Moussa S., Une peur vaiance: L’émergence du mythe bédouin chez les voyageurs francais du XVIIIe siécle [w:] J. Berchtold, M. Porret, La �86 Agnieszka Madys Peur au XVIIIe Siécle. Discours représentations, pratiques, Geneva 2004. Nicolaisen J., Ecology and Culture of the Pastoral Tuareg with particular reference to the Tuareg of Ahaggar and Ayr, Copenhagen 1963. Robassa A., Gordon J. IV, Chalk P., Grant A. K., McMahon Scott K., Pezard S., Reily C., Ucko D., Zimmerman R., From Insurgency to Stability, vol. II, Santa Monica 2011. Rybiński A., Ręka w rękę, czyli rzecz o tuareskim dążeniu do jedności i własnego państwa, „Konteksty” 2012, nr 1–2. Rybiński A, Tuaregowie z Sahary, Warszawa 2015. Sajko M. (red.) Encyklopedia PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN 2006, hasło: Berberowie. Seligman Thomas K., Art of being Tuareg. Sahara nomads in a Modern World, Los Angeles, 2006. Zwoliński A., Duchy Afryki, WAM 2008. Wilk-Sobczak N., Lud, w którym muzułmańskie kobiety mogą to, czego normalnie nie mogą, www.mediumpubliczne.pl (dostęp: 01.02.2016 r.). Traditional Tuareg culture, islam and independence Summary Tuaregs live in five countries: Mali, Burkina Faso, Niger, Algieria and Libia. Once nomads were negatively persecuted. Later, this image has changed. Currently the Tuaregs are fighting for their rights in the north of Mali. Many Tuaregs are refugees. A large group of them live in a refugee camp in Burkina Faso. They receive help from Burkina Faso. However, the regional authorities believe that Tuaregs should return to Mali and work there and earn money. The matter is complicated by the presence Al Qaeda in Mali. Currently, the situation is dynamic and requires constant research. Keywords: Tuareg, Mali, islam, refugees. �KRZYSZTOF RAK AHMAD AL-FAQI AL-MAHDI, pierwsza osoba skazana przez Międzynarodowy Trybunał Karny (ICC) za zbrodnie wojenne przeciwko światowemu dziedzictwu kulturowemu Wstęp Międzynarodowy Trybunał Karny (z ang. International Criminal Court, ICC, pol. skrót MTK) w dniu 27 września 2016 r. wydał bezprecedensowy wyrok w sprawie Ahmada al-Faqi al-Mahdiego, skazując go na dziewięć lat więzienia za zbrodnię wojenną polegającą na celowym kierowaniu atakami na chronione obiekty dziedzictwa kutrowego. Wyrok zapadł za przestępstwa, których oskarżony dopuścił się w Republice Mali pomiędzy 30 czerwca a 11 lipca 2012 r. Sąd uznał go za jednego z inspiratorów i organizatorów działań, które doprowadziły do zniszczenia w Timbuktu dziesięciu obiektów, w tym dziewięciu wpisanych na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Zaplanowanej i skoordynowanej destrukcji uległo dziewięć mauzoleów sufickich świętych oraz jeden zabytkowy meczet. Aktów wandalizmu dokonano na podstawie doktryny religijnej, obcej kulturowo mieszkańcom TimKrzysztof Rak, Instytut Archeologii, Uniwersytet Jagielloński �88 Krzysztof Rak buktu, którzy na swoim terenie praktykowali inny, bardziej liberalny odłam islamu. Radykalni islamiści uważali praktyki religijne lokalnej społeczności za bałwochwalcze. Dlatego, by je ukrócić, postanowili zdewastować budowle ściśle powiązane z przejawami tak pogardzanego przez nich życia religijnego. Jest to przełomowy wyrok w historii międzynarodowego sądownictwa, szczególnie ważny w kontekście wydarzeń politycznych na świecie, które miały miejsce w tamtym czasie. Timbuktu od 1988 r. znajduje się na prestiżowej Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO. Wpis na tę listę został dokonany na mocy aż trzech z siedmiu kryteriów, jakie organizacja ta wytyczyła dla najbardziej wartościowych obiektów kulturalnych i przyrodniczych na świecie. Kryterium II, odnoszące się do dziedzictwa historycznego, za miejsca wymagające szczególnej ochrony międzynarodowej uznaje takie, które przedstawiają ważną wymianę ludzkich wartości na przestrzeni dziejów lub w obszarze danego regionu świata w zakresie rozwoju architektury lub technologii, w sztukach monumentalnych, urbanistyce lub projektowaniu krajobrazu. W tym ujęciu UNESCO uznało, iż meczety i święte miejsca Timbuktu odgrywają istotną rolę w rozprzestrzenianiu się islamu w Afryce. Natomiast kryterium IV głosi, iż szczególną ochroną powinno się obejmować przykłady typów bu­dowli, zespołów architektonicznych lub technologicznych albo krajobrazu ilustrujących ważny etap w historii ludzkości. Kryterium V charakteryzuje miejsca przedstawiające szczególny przykład tradycyjnego ludzkiego osadnictwa, zagospodarowania ziemi lub morza, reprezentatywny dla danej kultury albo ludzkiej interakcji ze środowiskiem, zwłaszcza jeśli stało się ono zagrożone wskutek nieodwracalnych zmian. Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO podkreśla, iż trzy meczety oraz liczne mauzolea są wspaniałymi świadkami usytuowania Timbuktu, jego ważnej roli jako centrum handlu, kultury duchowej na południowym �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 89 transsaharyjskim szlaku kupieckim, z jego charakterystyczną zabudową wykonaną w tradycyjnych technikach budowlanych1. W ramach wpisu Timbuktu na Listę Światowego Dziedzictwa Ludzkości UNESCO ochroną prawną zostały objęte trzy wielkie meczety: Dżinguereber, Sankore, Sidi Yahia oraz szesnaście mauzoleów sufickich świętych mężów2. Droga ku zbrodni. Młodość i początki działalności al-Mahdiego Al-Mahdi pomimo mieszanego etnicznego pochodzenia od najmłodszych lat zżyty był ze sprawą „tuareską”. Przyszedł na świat w miejscowości Agoune oddalonej niespełna 100 km od Timbuktu. Dokładna data jego urodzenia nie jest znana, w trakcie ogłaszania wyroku deklarował, iż jest w wieku 40 lat [Fot. 1]. Fot. 1 Ahmad al-Faqi al-Mahdi podczas rozprawy przed Międzynarodowym Trybunałem Karnym (źródło: MINUSMA). ICOMOS, World Heritage List No 119, Paris 1988. UNESCO, Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Report of the world heritage committee, Twelfth session, Brasília 1988, http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000927/092717eb.pdf. 1 2 �90 Krzysztof Rak Ojciec nauczał go Maliki – sannickiej doktryny szkoły prawa koranicznego. Jak sam opowiada, w wieku 12 lat znał dobrze nauki Koranu i stosownych do niego egzegez. Chciał zdobyć na tyle wysoki poziom wiedzy, który w przyszłości pozwoliłby mu zostać imamem3. W wyniku wojny domowej w Mali w 1993 r. opuścił kraj. Przez trzynaście lat krążył między obozami dla tuareskich uchodźców w Mauretanii, Libii i Algierii, z okazjonalnymi i krótkotrwałymi powrotami do Mali. Podczas pobytu w Libii w latach 1996–2001 kształcił się i skończył szkołę, ale pod fałszywym nazwiskiem, ponieważ nigdy nie był oficjalnie zarejestrowany w tym kraju. Z tym dyplomem i pod fałszywym imieniem zaciągnął się do armii libijskiej, która w tamtym czasie bardzo chętnie najmowała tuareskich ochotników. Służył w niej przez cztery lata i awansował do stopnia oficerskiego. Musiał zarabiać na utrzymanie rodziny, której część pozostała w obozach w Mauretanii. Przez cały ten czas nie przestawał czytać i zgłębiać na własną rękę nauk islamu4. Nie dostrzegając dalszych perspektyw w Libii i widząc realną stabilizację w kraju pochodzenia, Al-Mahdi postanowił wrócić do Mali i osiedlić się w Timbuktu w 2006 r., gdzie zaczął nauczać w meczetach. Zaraz po powrocie do miasta zetknął się z saudyjskimi organizacjami charytatywnymi i osobami nimi kierującymi. Tam poznał jednego z imamów, który namówił go na pielgrzymkę do Mekki. To w jej trakcie, będąc zafascynowany naukami wahabizmu, przyjął tę doktrynę islamu. W Timbuktu utworzył i kierował prywatną organizacją edukacyjną, która miała podnosić kwalifikacje nauczycieli Koranu. Ponadto czynnie udzielał się w kilku religijnych i kulturowych stowarzyszeniach młodzieżo3 A. Barrak, Ahmad Al Faqi Al Mahdi: “I plead guilty”. „The UNESCO Courier” 2017, nr 3, s. 18–24. 4 Ibidem, s. 18–24. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 91 wych, które zajmowały się szeregiem działań, np. sprzątaniem ulic czy oddawaniem krwi. Nie mógł jednak liczyć na awans społeczny z powodu libijskiego dyplomu nieuznawanego przez fakt, iż nie był wystawiony na jego prawdziwe nazwisko. Dlatego też musiał zacząć formalną edukację od podstaw. Uczęszczał do Instytutu Pedagogicznego w Timbuktu, gdzie uzyskał świadectwo z psychologii wychowawczej, a następnie zdał egzamin urzędniczy. W końcu uzyskał stanowisko dyrektora szkoły we wschodniej części Timbuktu5. Taki względnie spokojny tryb życia prowadził do początków 2012 r., kiedy to ponownie wybuchły walki na północy kraju. Wtedy to dowiedział się, iż członkowie jego plemienia padli ofiarą prześladowań etnicznych ze strony mieszkańców Bamako. Zostali zaatakowani, pomimo iż urodzili się i wychowali w stolicy i nigdy nie mieszkali na północy kraju. Zdarzenia te były reakcją mieszkańców stolicy z grupy etnicznej Malinke na wieści o ponownym buncie Tuaregów6. Był to impuls dla al-Mahdiego, by ponownie opuścić kraj. Jak wiele osób tym czasie, na miejsce czasowego pobytu wybrał Algierię7. Polityczne tło wydarzeń w Mali w 2012 r. W połowie stycznia 2012 r. malijscy Tuaregowie wzniecili kolejny bunt przeciwko władzy rezydującej w Bamako. Systematycznie każdego tygodnia rebelianci przejmowali pod swoją konIbidem. L. Jacinto, Par peur des représailles, les Touareg de la capitale malienne prennent le large, France 24, https://www.france24.com/fr/20120411-mali-rebellion-independance-nord-peur-represailles-touaregs-bamako-fuite (dostęp: 11.04.2012 r.). 7 A. Barrak, op. cit., 2017, s. 18–24. 5 6 �92 Krzysztof Rak trolę kolejne miejscowości na północy Mali. Główną siłą polityczną prowadzącą walkę z oddziałami rządowymi był Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu (fr. Mouvement National pour la Libération de l’Azawad – MNLA). W trakcie powstania zawarli strategiczny sojusz z radykalnymi islamistycznymi ugrupowaniami – Ansar ad-Din (co z arabskiego oznacza dosłownie „Obrońcy Wiary”, ‫ )الدين أنصار‬oraz Al-Ka’idą Islamskiego Maghrebu (AQIM) i silnie z nią powiązanym Ruchem na rzecz Jedności i Dżihadu w Afryce Zachodniej. Pomimo wspólnie prowadzonych walk cele MNLA znacząco różniły się od planów na przyszłość islamskich radykałów. MNLA chciało uniezależnić Azawad od Mali i stworzyć dla Tuaregów niepodległe państwo narodowe. Celem islamistów było natomiast wprowadzenie państwa wyznaniowego opartego na prawie szariatu na całym obszarze Republiki Mali. Tworzyło to bardzo kruchy sojusz, który po zwycięstwie rebelii i ogłoszeniu deklaracji niepodległości Azawadu, 5 kwietnia 2012 r., nie miał szans na przetrwanie. Nieuznawane na arenie międzynarodowej młode państwo już po dwóch miesiącach od faktycznego usamodzielnienia się od rządu w Bamako pogrążyło się w wojnie domowej. Pomimo przewagi liczebnej największe miasta regionu, czyli Timbuktu i Gao, w znacznej mierze były kontrolowane przez islamistów. Dawało im to przewagę w walkach. 27 czerwca padła kontrolowana przez MNLA stolica Azawadu, Kidal. Dwa tygodnie później Ansar ad-Din zdobyło Ansogo, ostatnie miasto zajmowane przez Narodowy Ruch Wyzwolenia Azawadu8. Tym oto sposobem olbrzymie połacie północnego Mali, odpowiadające powierzchnią niemal dwukrotności obszarowi Francji, przeszły pod kontrolę ugrupowań uznawanych przez kraje zachodnie za terrorystyczne. A. Miarka, Determinanty i przebieg konfliktu zbrojnego w Mali (2012–2013), „Chorzowskie Studia Polityczne” 2016, nr 11, s. 169–183. 8 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 93 Udział al-Mahdiego w zbrodni wojennej Timbuktu niemal od samego początku wybuchu powstania było pod silnym wpływem radykalnych grup islamistycznych. Kontrolę nad tym historycznym miastem oddziały wierne rządowi w Bamako straciły po zaciętych walkach 1 kwietnia. Pomimo iż to oddziały MNLA opanowały miasto, bardzo szybko, bo w przeciągu kilku dni, bojownicy Ansar ad-Dine i Al-Ka’idy Islamskiego Maghrebu przejęli nad nim realną kontrolę. Od tego czasu do stycznia 2013 r. radykałowie sprawowali władzę w Timbuktu, wprowadzając w życie prawo szarijatu. By skutecznie sprawować rządy, utworzyli cztery instytucje, które miały wprowadzać w życie hasła, które głosili. W tym celu powołano Trybunał Islamski, islamskie siły policyjne, komisję medialną (propagandy) oraz Hesbah – milicję obyczajową9. Po krótkim pobycie na emigracji, na wieść o sukcesach militarnych muzułmańskich fundamentalistów w Azawadzie, al-Mahdi w kwietniu powrócił w rodzinne strony. Był postrzegany przez dowódców bojowników w Timbuktu jako ekspert w sprawach religijnych. W tej dziedzinie został konsultantem Trybunału Islamskiego. Al-Mahdi był bardzo aktywny w organizacji administracji Ansar ad-Dine i AQIM. Prowadził Hesbah od momentu jego powstania w kwietniu 2012 do września 2012 r. Napisał też statut dotyczący roli i celów tej organizacji10. Wedle ustaleń Międzynarodowego Trybunału Karnego pod koniec czerwca 2012 r. Iyad Ag Ghaly, przywódca Ansar ad-Dine w porozumieniu z dwoma ważnymi członkami Al-Ka’idy Islam9 International Criminal Court, Situation in the Republic of Mali. The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi. ICC-01/12-01/15, 2017a, s. 16–17. 10 Ibidem, s. 17. �94 Krzysztof Rak skiego Maghrebu – Abdallahem al-Chinguetti i Yahią Abou al-Hammanem – podjął decyzję o zniszczeniu mauzoleów sufickich świętych. Al-Mahdi, jako doradca naczelnika Timbuktu Abou Zeida, wyraził wówczas swoją opinię, że wszyscy islamscy prawnicy zgodzą się w kwestii, iż postawione konstrukcje nad grobami przeczą naukom Proroka, ale zaleca nieniszczenie mauzoleów, aby nie zaogniać relacji pomiędzy miejscową ludnością a nowymi władzami. Niemniej jednak Ag Ghaly wydał stanowcze polecenie zrealizowania zadania Abou Zeidzie, który z kolei przekazał je al-Mahdiemu jako szefowi Hesbah. Pomimo początkowych zastrzeżeń al-Mahdi po otrzymaniu instrukcji zgodził się przeprowadzić akcję. Napisał kazanie tłumaczące przyczyny niszczenia mauzoleów, które odczytano podczas piątkowej modlitwy w pierwszych dniach trwania operacji. Osobiście ustalił plan działania Fot. 2 Plan Timbuktu z najważniejszymi obiektami dziedzictwa kulturowego (źródło: UNESCO, CPI, Maps4news.com). �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 95 i określił sekwencję, w której budynki miały być niszczone. Brał też bezpośredni udział w procesie destrukcji kilku obiektów11,12. Plan realizowany był w okresie od 30 czerwca do 11 lipca 2012 r. Dziesięć najważniejszych i najbardziej znanych miejsc w Timbuktu zostało zaatakowanych i zniszczonych przez bojówkarzy i al-Mahdiego z kierowanej przez niego organizacji Hesbah. Zdewastowano: mauzoleum Sidi Mahamuda Ben Omar Mohamed Aquit, mauzoleum Szejka Mohameda Mahmuda al-Arawaniego, mauzoleum Szejka Sidi Mokhtara Ben Sidi Muhammada Ben Szejka Alkabira, mauzoleum Alpha Moya, mauzoleum Szejka Sidi Ahmeda Ben Amar Arragadi, mauzoleum Szejka Muhammada El Mikki, mauzoleum Szejka Abdoula Kassima Attouaty’ego, mauzoleum Ahmeda Fulane’a, mauzoleum Bahabera Babadié. Ponad- Fot. 3 Milicjanci Hesbah w trakcie rozbiórki jednego z mauzoleów (źródło: materiał propagandowy Ansar ad-Din). Ibidem, s. 18–20. International Criminal Court, Summary of the Judgment and Sentence in the case of The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016c, s. 4–5. 11 12 �96 Krzysztof Rak to uszkodzono ozdobne drzwi meczetu Sidi Yahia13,14 [Fot. 2]. Destrukcji dokonano ręcznymi narzędziami. Podczas fazy planowania al-Mahdi nie zezwolił na użycie buldożera i innego ciężkiego sprzętu, aby nie uszkodzić pochówków [Fot. 3]. W jego mniemaniu to same budowle i oddawanie czci przy nich było czymś złym, nie zaś pochowani tam mężowie. Wszystkie zaatakowane miejsca były obiektami zabytkowymi, które pełniły funkcję religijną oraz kulturową i nie posiadały żadnego strategicznego czy militarnego znaczenia. Doprowadzenie Al-Mahdiego przed Międzynarodowy Trybunał Karny Okres istnienia samozwańczego islamistycznego państwa na terytorium Azawadu zakończył się wraz z powodzeniem francuskiej interwencji zbrojnej w Mali noszącej kryptonim „Operacja Serwal” (fr. Opération Serval). Do przełomu stycznia i lutego 2013 r. wszystkie większe miasta na północy kraju zostały wyzwolone spod władzy Ansar ad-Dine, Al-Ka’idy Islamskiego Maghrebu i innych pomniejszych ugrupowań będących ich sojusznikami. 28 stycznia 2013 r. wojska francuskie wyparły z Timbuktu radykalnych bojowników i przejęły kontrolę nad miastem. Już 2 lutego prezydent Francji przyleciał do Timbuktu, gdzie ogłosił zwycięstwo w wojnie w Mali15. Władze malijskie już w pierwszych miesiącach konfliktu uznały, iż zwrócą się do Międzynarodowego Trybunału Karnego o poInternational Criminal Court, op. cit., 2017a, s. 20–23. International Criminal Court, op. cit., 2016c, s. 5–7. 15 F. Hollande, Discours de François Hollande prononcé à Bamako,­ Ambassade de France à Bamako, 2013, https://ml.ambafrance.org/Discours-de-Francois-Hollande (dostęp: 02.02.2013 r.). 13 14 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 97 moc w ściganiu i sądzeniu potencjalnych sprawców popełnianych zbrodni wojennych. Decyzją rządu z 30 maja 2012 r. postanowiono przekazać sprawę do MTK. Oficjalne przekazanie prośby prokuratorowi MTK o wszczęcie dochodzenia nastąpiło 18 lipca tego samego roku podczas wizyty delegacji rządu malijskiego, na czele z ministrem sprawiedliwości Malickem Coulibaly16,17. W toku wstępnych badań Biuro Prokuratora MTK ustaliło, iż zaszły potencjalne zdarzenia o wystarczającej sile ciężkości, aby uzasadnić prowadzenie dalszych działań. Prokurator MTK, Fatou Bensouda, 16 stycznia 2013 r. formalnie wszczęła dochodzenie w sprawie rzekomych zbrodni popełnionych na terytorium Mali. Po skierowaniu przez państwo malijskie, jako sygnatariusza MTK, prośby o interwencję i oficjalnym otwarciu śledztwa prokuratura mogła prowadzić dochodzenie i ścigać każde przestępstwo podlegające jurysdykcji MTK popełnione na terytorium Mali od stycznia 2012 r. Prokurator Bensouda stwierdziła, że istnieją uzasadnione podstawy, by sądzić, że popełniono naruszenia prawa międzynarodowego w sześciu obszarach, w których MTK ma prerogatywy do ścigania osób dopuszczających się owych czynów. Precedensowym – obok morderstw, tortur, nielegalnych wyroków, grabieży i gwałtów – było uznanie, że penalizacji może zostać objęte celowe kierowanie ataków na obiekty podlegające ochronie18. Ahmad al-Faqi al-Mahdi po opanowaniu Azawadu przez międzynarodową koalicję opuścił Timbuktu i przez pewien czas po16 M. Coulibaly, Renvoi de la situation au Mali, Lettre de renvoi par le Gouvernement du Mali, No 0076/MJ-SG, Bamako, le 13 JUL 2012. 17 Cour Pénale Internationale, Le Procureur, Mme Bensouda, commence un examen préliminaire sur la situation au Mali suite au renvoi de la situation par le Gouvernement de ce pays, „Bulletin d’information du Bureau du Procureur” 2012, 127, s. 1. 18 International Criminal Court, Situation in Mali, Article 53(1) Report, 2013. �98 Krzysztof Rak zostawał w ukryciu. Został namierzony i złapany w 2014 r. w Nigrze przez stacjonujące w tym kraju wojska francuskie. Jego aresztowania dokonano podczas przechwycenia całego konwoju dżihadystów19. Spędził w areszcie nigryjskim niemal rok, aż do momentu, kiedy to 18 września 2015 r. MTK wydał nakaz jego aresztowania i doprowadzenia do Hagi za zbrodnie wojenne. Po przekazaniu przez władze Nigru osiem dni później przeniesiono al-Mahdiego do aresztu Scheveningen w Holandii20. 17 grudnia 2015 r. Biuro Prokuratora MTK wniosło zarzuty zgodnie z art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv) Rzymskiego Statutu Międzynarodowego Trybunału Karnego21, który głosi, iż za zbrodnię wojenną uznawane jest zamierzone kierowanie ataków na budynki przezna­czone na cele religijne, edukacyjne, artystyczne, naukowe lub chary­tatywne, pomniki historyczne, szpitale oraz miejsca, gdzie gromadzeni są ranni i chorzy, pod warunkiem że nie są one celami wojskowymi22. Prokurator uznał, że oskarżony przez celowe kierowanie atakami na dziesięć budynków posiadających religijny i historyczny charakter w Timbuktu, w Mali, w okresie od 30 czerwca 2012 do 11 lipca 2012 r. spełnia warunki, by postawić go w stan oskar­żenia. 24 marca 2016 r. Izba Przygotowawcza MTK potwierdziła zarzut zbrodni wojennej przeciwko Ahmadowi al-Faqi al-Mahdiemu. Zobowiązała tym samym MTK do osądzenia al-Mahdiego przed komisją procesową. Izba uznała, że ​​przedstawione przez proku19 M. Simons, Prison Sentence Over Smashing of Shrines in Timbuktu: 9 Years, New York Times, https://www.nytimes.com/2016/09/28/world/europe/ahmad-al-faqi-al-mahdi-timbuktu-mali.html (dostęp: 27.09.2016 r.). 20 International Criminal Court, Situation in Mali: Ahmad Al Faqi Al Mahdi surrendered to the ICC on charges of war crimes regarding the destruction of historical and religious monuments in Timbuktu, https://www.icc-cpi.int/Pages/ item.aspx?name=pr1154 (dostęp: 26.09.2015 r.). 21 International Criminal Court, Charge brought by the Prosecution against Ahmad AL FAQI AL MAHD, ICC-01/12–01/15, 2016b. 22 Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708, s. 5049. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 99 ratora dowody są wystarczające, aby uzasadnić przekonanie, że al-Mahdi, oprócz zarzutów postawionych wcześniej (art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv)), jest winny dodatkowo odpowiedzialności karnej, zgodnie z art. 25 ust. (3) lit. (a) (popełnienie i współsprawstwo zbrodni); art. 25 ust. (3) lit. (b) (nagabywanie i nakłanianie); art. 25 ust. (3) lit. (c) (pomocnictwo, współudział lub pomoc w inny sposób) lub art. 25 ust. (3) lit. (d) (wnoszenie wkładu w jakikolwiek inny sposób) Rzymskiego Statutu MTK23. Rozprawa Proces rozpoczął się 22 sierpnia 2016 r. Już podczas otwarcia w specjalnym oświadczeniu al-Mahdi przyznał się do wszystkich stawianych mu zarzutów. Już na etapie przygotowań do procesu współpracował z prokuraturą, szczegółowo relacjonując przebieg wydarzeń z przełomu czerwca i lipca 2012 r. w Timbuktu. Podczas przemowy przed sędziami MTK w pierwszych zdaniach wyraził skruchę i przeprosił zarówno lokalną społeczność i rodzinę oraz społeczność międzynarodową jako całość za to, jakie krzywdy wyrządził im swoim zachowaniem. Prosił o przebaczenie dziedziców pogrzebanych w mauzoleach świętych mężów. Powiedział, że był pod złym wpływem osób z Al-Ka’idy i Ansar ad-Din. Już na samym wstępie rozprawy uznał, że zaakceptuje wyrok i zdaje sobie sprawę z nieuchronności pobytu w więzieniu. Jak sam stwierdził, będzie miał nadzieję, że pobyt za kratami pozwoli mu wyzbyć się złych duchów, które go opanowały, a czas tam spędzony będzie wystarczający, by mieszkańcy Mali i ludzkość zdążyli mu przebaczyć. Podsumowując swoją wypowiedź, zaapelował do wszystkich International Criminal Court, Decision on the confirmation of charges against Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016a. 23 �100 Krzysztof Rak muzułmanów na świecie, aby nie angażowali się w przedsięwzięcia, których on się dopuścił24. Formalne postępowanie procesowe trwało zaledwie trzy dni z racji, iż al-Mahdi przyznał się do wszystkiego, co zarzucano mu w akcie oskarżenia i – w porozumieniu z adwokatem Maître Mohamed Aouini – zrezygnował z dalszych prób obrony, takich jak np. przesłuchania świadków obrony. Prokuratura zażądała kary od dziewięciu do jedenastu lat więzienia. Sąd w składzie sędziowskim złożonym z sędziego prowadzącego Raula C. Pangalangana, sędziego Antoine Kesia-Mbe Mindua i sędziego Bertrama Schmitta zadecydował, iż da sobie miesiąc na przeanalizowanie wszystkich dostępnych akt i ustalenie kształtu ostatecznego orzeczenia. Wyrok ogłoszono 27 września 2016 r. Sędziowie MTK uznali Ahmada al-Faqi al-Mahdiego za winnego zbrodni wojennej polegającej na atakowaniu historycznych i religijnych budynków w Timbuktu. Za ten czyn skazali go na dziewięć lat pozbawienia wolności. Na poczet kary zaliczono oskarżonemu czas, który spędził w areszcie od dnia wystawienia listu gończego (czyli od 18 września 2015 r.). W uzasadnieniu sąd stwierdził, że al-Mahdi był świadom sprawowanej kontroli nad atakami i był w pełni zaangażowany w ich wykonanie. Ponosił całkowitą odpowiedzialność za fazę wykonania ataku, nadzorując wszystkie operacje, używając członków Hesbah i określając kolejność, w której budynki miały być zniszczone. Dokonywał niezbędnych uzgodnień logistycznych i uzasadniał atak światowej opinii publicznej poprzez wywiady z mediami. Był również obecny na atakowanych stanowiskach, udzielając instrukcji i wsparcia moralnego i osobiście brał czynny udział akcie wandalizmu, który doprowadził do zniszczenia co najmniej pięciu obiektów25. 24 25 A. Al Mahdi, Declaration at the ICC, 2016. International Criminal Court, op. cit., 2016c, s. 1, 3–10. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 101 W określeniu wysokości wyroku dziewięciu lat pozbawienia wolności Trybunał wziął pod uwagę wagę i rodzaj przestępstwa, winę al-Mahdiego i ich indywidualne okoliczności. MTK zauważył również, że nawet jeśli z gruntu „poważne” zbrodnie przeciwko własności są generalnie mniej „ważne” niż zbrodnie przeciwko indywidualnym osobom, to zdewastowanie mauzoleów było na tyle znaczące, że pełniły one nie tylko funkcje religijne, ale miały także symboliczną i emocjonalną wartość dla mieszkańców Timbuktu. Mauzolea świętych i meczety były w tym mieście integralną częścią życia religijnego mieszkańców i stanowiły wspólne dziedzictwo dla całej społeczności. Co więcej, wszystkie obiekty, oprócz jednego, zostały wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Sąd przy ustalaniu wyroku uwzględnił również kilka okoliczności łagodzących. Najważniejszą z nich jest niewątpliwie przyznanie się do winy i szczegółowe opisanie popełnianych czynów. Sąd uznał, iż takie wyznanie może przyczynić się do pokoju i pojednania w północnym Mali, łagodząc moralne cierpienie ofiar poprzez uznanie znaczenia zniszczenia. Kolejną przesłanką, która zadecydowała o łagodniejszym wymiarze kary, był fakt, iż współpraca z prokuratorem może skutkować potencjalnymi konsekwencjami dla bezpieczeństwa jego rodziny w Mali. Sędziowie również wzięli pod uwagę skruchę, którą al-Mahdi wyraził i docenili apel wzywający muzułmanów, aby nie angażowali się w podobne zachowania. Okolicznością łagodzącą była również początkowa opinia wygłoszona jeszcze przed rozpoczęciem akcji demolowania mauzoleów, iż nie powinno ich się rozbierać ze względu na okoliczną ludność przywiązaną do tych budowli. MTK wskazał również dobre zachowanie w areszcie jako rzecz godną odnotowania26. 26 Ibidem, s. 18. �102 Krzysztof Rak Konsekwencją wyroku skazującego była dodatkowa rozprawa dotycząca kwestii wypłaty reparacji za wyrządzone szkody. Odbyła się ona rok po rozpoczęciu właściwego procesu w dniu 17 sierpnia 2017 r. Sąd w tym przypadku zasądził odszkodowanie w wysokości 2,7 mln €. Ma to być forma indywidualnego i zbiorowego zadośćuczynienia dla społeczności Timbuktu za celowe kierowanie ataków na budynki religijne i historyczne w tym mieście. MTK zarządził odszkodowania za trzy kategorie szkód: zniszczenia zaatakowanych budynków historycznych i religijnych, konsekwencje strat ekonomicznych i szkody moralne. Zadośćuczynienia mają być kolektywne i służyć rekultywacji terenów dotkniętych przez działania al-Mahdiego. Sąd nakazał także indywidualne odszkodowania dla tych, których środki utrzymania zależały wyłącznie od zaatakowanych budynków i tych, których miejsca pochówku przodków zostały uszkodzone podczas ataku. Wypłatą pieniędzy i ich formą ma zająć się specjalny fundusz – Trust Funds for Victims27. Podsumowanie Wyrok wydany na Ahmada al-Faqi al-Mahdiego był przełomowy, ponieważ po raz pierwszy w swojej historii Międzynarodowy Trybunał Karny skazał za przestępstwo umyślnego kierowania ataków na chronione dobra kultury. Stwarza to ważny precedens i przeciera szlaki pod przyszłe sprawy tego typu. Warto zaznaczyć, że prawo międzynarodowe już od dawna uznaje za niedopuszczalne agresje wobec dóbr kultury podczas działań zbrojnych28. International Criminal Court, Reparations Order, 2017b. P. Żarkowski, Ochrona dóbr kultury w czasie wojny w świetle prawa międzynarodowego, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2016, 3, s. 157–171. 27 28 �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 103 Jednym z pierwszych dokumentów we współczesnej historii, który reguluje kwestie dziedzictwa kulturowego podczas wojen, jest Konwencja Haska z roku 195429. Prawną możliwość ścigania tego typu przestępstw dał Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego z 1998 r., a dokładnie art. 8 ust. 2 lit. e) ppkt (iv). Wprost nazwał działania w tym zakresie „zbrodniami wojennymi”30. Kontekst polityczny, w jakim zapadał wyrok na al-Mahdim, także jest tu nie bez znaczenia. MTK postanowił ścigać i sądzić jednego z zaangażowanych radykalnych przywódców islamskich za ataki na obiekty kulturowe dokładnie w tym samym czasie, kiedy w innej części świata dokonywały się podobne wydarzenia. Równolegle z wydarzeniami w Hadze tzw. Państwo Islamskie działające na terytoriach Syrii i Iraku dokonywało spektakularnych aktów wandalizmu, równając z ziemią dosłownie całe stanowiska archeologiczne, takie jak np. Nimrud czy Niniwa. Dżihadyści z Bliskiego Wschodu dokładnie powielali schemat działań, jakie jeszcze kilka lat wcześniej działy się w Republice Mali. Kierowały nimi analogiczne religijne pobudki ideowe. Umiejętnie także rozgrywali kwestię propagandową, regularnie poprzez media wstrząsając światową opinią publiczną przekazami z dokonywanych aktów wandalizmu31. Równolegle UNESCO w reakcji na te zdarzenia próbowało odpowiedzieć działaniami w Mali. Gwałtownie zintensyfikowano prace nad odbudową zdewastowanego przez Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212, załącznik. Dz. U. z 2003 r., nr 78 poz. 708, s. 5048–5049. 31 Syria i Irak nie są sygnatariuszami Międzynarodowego Trybunału Karnego, dlatego też formalnie osoby popełniające zbrodnie wojenne, w tym osoby odpowiedzialne za akty wandalizmu na dobrach kultury, nie podlegają jurysdykcji Trybunału. Aby móc ewentualnie w przyszłości osądzić te osoby, konieczne byłoby powołanie odrębnego trybunału (np. na wzór tego do ścigania zbrodni wojennych popełnionych w dawnej Jugosławii). 29 30 �104 Krzysztof Rak islamistów dziedzictwa kulturowego w Timbuktu. Pod patronatem UNESCO rozpoczęto także kampanię w mediach społecznościowych #UnitedForHeritage32. W tej swoistej wojnie propagandowej osądzenie i skazanie al-Mahdiego oraz jego apel do muzułmanów, by nie powielali jego błędów dały społeczności międzynarodowej ważny pozytywny impuls. Miało też zapewne pokazać islamistom obecnie operującym na Bliskim Wschodzie, że nie mogą czuć się bezkarni, dokonując aktów wandalizmu na światowym dziedzictwie kulturowym. Al-Mahdi jest jedynym z przywódców przejętych w 2012 r. w Timbuktu, który trafił przed oblicze sądu. Większość osób odpowiedzialnych za dzieło zniszczenia mauzoleów, w tym dowódcy, którzy bezpośrednio zadecydowali o rozpoczęciu całej akcji, są jeszcze na wolności. Również mało prawdopodobne, by sprawa Ahmada al-Faqi al-Mahdiego zakończyła się na opisanym powyżej wyroku MTK. Należy pamiętać, że był on przywódcą milicji obyczajowej Hesbah, która oprócz aktów wandalizmu zajmowała się przede wszystkim prześladowaniami osób fizycznych. Często były to bardzo brutalne i krwawe działania. Należy się spodziewać, że al-Mahdi – jako lider organizacji – będzie musiał odpowiedzieć również za te zbrodnie. 4 lutego 2016 r. przy udziale wysokich rangą przedstawicieli UNESCO, rządu Republiki Mali oraz zagranicznego personelu dyplomatycznego odbyła się ceremonia konsekracji odbudowanych mauzoleów w Timbuktu. Wieńczyła ona dwuletnie dzieło rekonstrukcji zniszczonego dziedzictwa kulturowego. Większość prac przy odbudowie wykonała lokalna grupa murarzy przy zastosowania technik i surowców używanych w Timbuktu od poko32 K. Rak, Polityka UNESCO wobec destrukcji zabytków w Republice Mali przez ugrupowania skrajne [w:] A. Żukowski (red.), Terroryzm versus terror w Afryce. Aspekty historyczne, kulturowe, polityczne, społeczne, ekonomiczne i przekazu medialnego. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 105 leń. Obecna na miejscu ówczesna dyrektor generalna UNESCO, Irina Bokova, zwróciła uwagę, że dotrzymano obietnicy złożonej w czasie, gdy wydało się, iż sprawy idą w złym kierunku, gdyż społeczność międzynarodowa wcześniej czy później przywróci zniszczone monumenty33. Proces i ukaranie Ahmada al-Faqi al-Mahdiego były bez wątpienia przełomem w postrzeganiu i respektowaniu prawa międzynarodowego w zakresie ochrony światowego dziedzictwa. Należy żywić nadzieję, że spowoduje zmianę traktowania dóbr kultury podczas konfliktów zbrojnych. Do momentu wydania rzeczonego wyroku wszelkie akty wandalizmu zabytkowych, kulturowych i religijnych obiektów w powszechnej opinii uchodziły za czyny bezkarne. Należy żywić nadzieję, że opisywany tu proces nie będzie odosobnionym przypadkiem w historii, a społeczność międzynarodowa uzyska realne narzędzie do walki z tego rodzaju barbarzyńskimi praktykami. Bibliografia Barrak A., Ahmad Al Faqi Al Mahdi: “I plead guilty”, „The UNESCO Courier” 2017, October-December nr 3. Cour Pénale Internationale, Le Procureur, Mme Bensouda, commence un examen préliminaire sur la situation au Mali suite au renvoi de la situation par le Gouvernement de ce pays, „Bulletin d’information du Bureau du Procureur” 2012, nr 127. Coulibaly M., 2012, Renvoi de la situation au Mali. Lettre de renvoi par le Gouvernement du Mali, No 0076/MJ-SG. Bamako, le 13 JUL 2012, źródło: https://www.icc-cpi.int/NR/rdonlyres/A245A47FBFD1-45B6-891C-3BCB5B173F57/0/ReferralLetterMali130712. pdf. 33 Ibidem. �106 Krzysztof Rak Dz. U. z 1957 r., nr 46, poz. 212, załącznik. Dz. U. z 2003 r., nr 78, poz. 708. Hollande F., Discours de François Hollande prononcé à Bamako. Ambassade de France à Bamako, https://ml.ambafrance.org/Discours-de-Francois-Hollande (dostęp: 02.02.2013 r.). International Criminal Court, Situation in Mali, Article 53(1) Report, https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/SASMaliArticle53_1PublicReportENG16Jan2013.pdf. International Criminal Court, Decision on the confirmation of charges against Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016a, https://www.icc-cpi.int/ CourtRecords/CR2016_02424.PDF. International Criminal Court, Charge brought by the Prosecution against Ahmad AL FAQI AL MAHDI, 2016b, https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2016_02424.PDF. International Criminal Court, Summary of the Judgment and Sentence in the case of The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2016c, https://www.icc-cpi.int/itemsDocuments/160926Al-MahdiSummary.pdf. International Criminal Court, Situation in the Republic of Mali. The Prosecutor v. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, 2017a, https://www.icc-cpi. int/CourtRecords/CR2017_06949.PDF. International Criminal Court, Reparations Order No.: ICC-01/12-01/15, 2017b, https://www.icc-cpi.int/CourtRecords/CR2017_05117. PDF. ICOMOS, World Heritage List No 119, Paris 1988. Jacinto L., Par peur des représailles, les Touareg de la capitale malienne prennent le large, France 24, 2012, https://www.france24.com/ fr/20120411-mali-rebellion-independance-nord-peurrepresailles-touaregs-bamako-fuite (dostęp: 11.04.2012 r.). Al Mahdi A., Declaration at the ICC, 2016, https://en.unesco.org/news/ ahmad-al-mahdi-was-first-and-last-wrongful-act-i-will-evercommit. Miarka A., Determinanty i przebieg konfliktu zbrojnego w Mali (2012– 2013), „Chorzowskie Studia Polityczne” 2016, nr 11. �Ahmad al-Faqi al-Mahdi, pierwsza osoba skazana... 107 UNESCO, Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Report of the world heritage committee, Twelfth session, Brasília 1988, http://unesdoc.unesco.org/images/0009/000927/092717eb.pdf. Rak K., Polityka UNESCO wobec destrukcji zabytków w Republice Mali przez ugrupowania skrajne [w:] A. Żukowski (red.), Terroryzm versus terror w Afryce. Aspekty historyczne, kulturowe, polityczne, społeczne, ekonomiczne i przekazu medialnego. Simons M., Prison Sentence Over Smashing of Shrines in Timbuktu: 9 Years, „New York Times” 2016, https://www.nytimes. com/2016/09/28/world/europe/ahmad-al-faqi-al-mahdi-timbuktu-mali.html (dostęp: 27.09.2016 r.). Situation in Mali: Ahmad Al Faqi Al Mahdi surrendered to the ICC on charges of war crimes regarding the destruction of historical and religious monuments in Timbuktu. International Criminal Court, https:// www.icc-cpi.int/Pages/item.aspx?name=pr1154 (dostęp: 26.09.2015 r.). Żarkowski P., Ochrona dóbr kultury w czasie wojny w świetle prawa międzynarodowego, „Krakowskie Studia Międzynarodowe” 2016, nr 3. Ahmad Al Faqi Al Mahdi, the first person convicted by the International Criminal Court (ICC) for war crimes against world cultural heritage Summary Timbuktu is known as the City of 333 Saints. During its golden age in the 15th and 16th centuries, it was a centre for Islamic learning. However the site is viewed as idolatrous by Islamic extremists, the worshipping of mausoleums in Timbuktu and across Mali is part of a Sufi tradition in Islam. A religious scholar, Ahmad Al Faqi Al Mahdi was the spiritual adviser of the Ansar Dine group, which attacked nine mausoleums and the Sidi Yahia mosque in Timbuktu when it seized the city along with a coalition of militant factions. As commander of the Hisba, �108 Krzysztof Rak the religious police, Al Mahdi was charged with ordering and overseeing the destruction of the shrines. For the first time, the International Criminal Court has put someone on trial for war crimes against cultural heritage. On September 27, 2016, the ICC rendered its judgment in the case Ahmad Al Faqi Al Mahdi, wherein the defendant was convicted of the war crime of intentionally directing attacks on protected cultural objects. Al Mahdi pled guilty to co-perpetrating attacks on protected objects pursuant to Article 8(2)(e)(iv) of the Rome Statute for his role in the attack on, and destruction of, ten mosques and mausoleums in Timbuktu. The Trial Chamber sentenced him to nine years in prison. Keywords: Mali, Timbuktu, International Criminal Court, Al Mahdi, UNESCO. �IZABELA WILL OD ZRUTYNIZOWANEJ CZYNNOŚCI DO SCHEMATU – O POCHODZENIU HAUSAŃSKICH GESTÓW TOWARZYSZĄCYCH MOWIE Hausańczycy są ludem zamieszkującym Afrykę Zachodnią, głównie północną Nigerię i południowy Niger. Przez setki lat wypracowywali swoje własne tradycje, zwyczaje i kulturę w dużym stopniu opartą na wartościach muzułmańskich. Obecnie określenie Hausańczycy nie ma wymiaru etnicznego. Przynależność do grupy określa wspólnota kulturowa, posługiwanie się językiem hausa i bycie muzułmaninem. Na tę ostatnią cechę chciałabym zwrócić szczególną uwagę, gdyż wiele z opisywanych w tym artykule gestów wiąże się w pewien sposób z islamem. Należy podkreślić, że religia ma dla Hausańczyków w dużej mierze wymiar społeczny. Bardzo ważne jest wspólne celebrowanie świąt religijnych czy codziennych praktyk. Udanie się na wspólną modlitwę w meczecie jest nie tylko czynnością religijną, ale i społeczną, a nawet towarzyską. Niektóre praktyki religijne wykonywane codzienne są bardzo mocno skonwencjonalizowane. Islam w szczeIzabela Will, afrykanistka, językoznawca; zainteresowania badawcze: język hausa, kultura Nigerii, gesty używane przez Hausańczyków. Uniwersytet Warszawski, Wydział Orientalistyczny, Katedra Języków i Kultur Afryki �110 Izabela Will gółach określa nie tylko to, w jaki sposób ma być wykonana ablucja, czy jedna z pięciu obowiązkowych modlitw dziennie, ale także zasady higieny, sposób dzielenia wspólnej przestrzeni czy ubierania się. Sprawia to, że czynności natury religijnej mieszają się z czynnościami codziennymi i rodzą pewną wspólnotę ruchową. Często powtarzana czynność staje się po pewnym czasie tak zrutynizowana, że niemal wypada z naszej świadomości. Przykładem może być prowadzenie samochodu czy uprawianie jakiejś dyscypliny sportu1. W badaniach nad gestami podkreśla się właśnie rolę rutyny czy często wykonywanych czynności w powstawaniu gestów. Jak przypuszcza Morris2, tzw. chwyt precyzji polegający na przyłożeniu kciuka do palca wskazującego może pochodzić od chwytania maleńkich obiektów takich jak ziarnka. Sam gest jest dość powszechnie używany w wielu kulturach3 i jako gest towarzyszący mowie odpowiada temu segmentowi wypowiedzi, który służy sprecyzowaniu informacji. Może odnosić się do jakiegoś szczegółu, do konkretu albo stanowić kontrast w stosunku do czegoś bardziej ogólnego4. Może też towarzyszyć próbie opisania sedna sprawy. Jeśli powtarzamy daną czynność (np. opisywanie jakiegoś pojęcia), to tym samym tworzymy schematy i programy ruchowe 1 A. L. Strauss, Continual Permutations of Action, Aldine de Gruyter, New York, 1993, s. 193. 2 D. Morris, Mensch mit dem wir leben. Ein Handbuch unseres Verhaltens, Droemer Knaur, München 1978, s. 80. 3 Użycie tego gestu w kulturze neapolitańskiej opisał A. Kendon (Gesture: Visible Action as Utterance, Cambridge University Press, Cambridge 2004, s. 245), a w kulturze polskiej J. Antas (Semantyczność ciała. Gesty jako znaki myślenia, Primum Verbum, Łódź 2013, s. 239–244). 4 A. Kendon, Gestures as illocutionary and discourse structure markers in Southern Italian conversation, „Journal of Pragmatics” 1995, t. 23 (3), s. 268. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 111 dla tego pojęcia, a sama czynność staje się zrutynizowana5. Powstaje wtedy połączenie schematu pojęciowego ze schematem motorycznym i to połączenie niejednokrotnie obrazują gesty, przy czym nie jest to połączenie ścisłe. Schemat pojęciowy może być wyrażony przy pomocy różnych gestów – albo skonwencjonalizowanych, często powtarzanych przez różnych mówiących6, albo gestów wymyślanych na poczekaniu. Gesty są zatem schematami pewnych pojęć, a jednocześnie ich użycie wyzwala w umyśle mówiącego cały szereg skojarzeń związanych z danym pojęciem. Podsumowanie funkcji gestów najlepiej oddaje stwierdzenie, że „gesty aktywują, obrabiają, opakowują i odkrywają informację przestrzenno-motoryczną w procesie mówienia i myślenia. Te cztery funkcje wynikają z natury gestów do schematyzacji informacji7”. Wiele jest gestów wspólnych wszystkim ludziom, niezależnie od tego, skąd pochodzą i jakim językiem mówią, ale są też gesty charakterystyczne tylko dla danego regionu. Desmond Morris8, który wraz ze swoimi współpracownikami badał m.in. rozpozna5 F. Parrill, An Analysis of Theoretical Discourse about Multimodal Language [w:] Gesture and the Dynamic Dimension of Language: Essays in Honor of David McNeill, red. S. D. Duncan, J. Cassell i E. T. Levy, John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia 2007, s. 88. 6 Takie skonwencjonalizowane gesty towarzyszące mowie nazywane są gestami powracającymi (ang. recurrent gestures), por. S. Ladewig, Recurrent gestures [w:] Body – Language – Communication. An international handbook on multimodality in human interaction, red. C. Müller, A. Cienki, E. Fricke, S. Ladewig, D. McNeill i S.Tessendorf, De Gruyter Mouton, Berlin 2014, s. 1558–1575. 7 S. Kita, M. W. Alibali, M. Chu, How Do Gestures Influence Thinking and Speaking? The Gesture-for-Conceptualization Hypothesis, manuskrypt z 2016 r. zaakceptowany do druku przez „Psychological Review”, dostępny na stronie http://wrap.warwick.ac.uk/84187/23/WRAP-how-gestures-thinking-speaking-Kita-2017.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.), s. 6. 8 D. Morris et al., Gestures: Their origins and distribution, Stein & Day, New York 1979. �112 Izabela Will walność konwencjonalnych gestów w południowych Włoszech, zauważył, że użycie gestów nie jest zbieżne z granicami językowymi czy kulturowymi. W swoim artykule skupię się na gestach używanych przez Hausańczyków zamieszkujących północną Nigerię. Opiszę kilka gestów, które – jak postaram się udowodnić – mają podłoże kulturowe. Wynikają ze sposobu wychowania, odebrania tradycyjnej edukacji czy codziennego powtarzania tych samych czynności związanych z obowiązkami religijnymi. Przed opisem każdego z gestów przybliżę konkretną czynność, która, jak mi się wydaje, mogła stać się podstawą gestu. Opis ten nie wyczerpuje repertuaru gestów hausańskich pochodzących od czynności codziennych, ogranicza się do czynności odnoszących się do religii muzułmańskiej. Za materiał badawczy posłużyły mi materiały wideo – zarówno własne, jak i dostępne na kanale YouTube. Są to przede wszystkim nagrania kazań, które odbyły się w różnych instytucjach publicznych Nigerii, nagrania wywiadów przeprowadzonych z gośćmi programów publicystycznych lub wystąpienia indywidualne na jakiś temat. Cechą wspólną wszystkich nagrań jest język hausa. Modlitwa Jednym z ważnych elementów codziennego życia muzułmanów jest modlitwa. W języku hausa są dwa terminy oznaczające modlitwę – oba zapożyczone z języka arabskiego: salla (ar. ṣalāt9) ‘jedna z pięciu obowiązkowych modlitw’ i addua (ar. du’ā) ‘modlitwa prywatna, dodatkowa’. Ta ostatnia – modlitwa prywatna Transkrypcję wyrazów arabskich podaję za J. Danecki, Podstawowe wiadomości o islamie, t. 2, Dialog, Warszawa 1998. 9 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 113 – zwykle jest odmawiana po zakończeniu modlitwy obowiązkowej (salla). Może też towarzyszyć zakończeniu bądź rozpoczęciu publicznych czy rodzinnych uroczystości, kiedy to zgromadzeni proszą o pomyślność wydarzenia lub dziękują za jego przebieg. Addua nie jest tak skodyfikowana jak salla, można ją odmawiać w swoim własnym języku, prosząc Allaha o coś konkretnego10, ale można też posłużyć się jedną z wielu arabskich formuł, z których każda jest związana z jakimś rodzajem prośby. Podczas wykonywania addua ręce modlącego są zwykle ułożone na udach, wewnętrzna część dłoni skierowana jest w górę. Lekko zgięte palce sprawiają, że każda z dłoni tworzy niejako kształt miseczki (por. ilustracja nr 1). Ilustracja nr 1. Kobiety hausańskie w czasie odprawiania modlitwy addua na zakończenie spotkania zorganizowanego przez rektora Uniwersytetu Bayero w Kano, Nigeria (fot. I. Will) D. Morgan, Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice, Praeger, Santa Barbara/Denver/Oxford 2009, s. 70. 10 �114 Izabela Will Ten sam gest współtworzy wypowiedź, której narrator opowiada tym, jak to ludzie wykorzystują jego znajomych, by załatwić w sposób korzystny dla nich pewne sprawy. 1. Suna roƙon wasu mutane da suke kusa da ni: don Allah, in taimake su. Don Alla, a sayi gidansu. Don Allah! Suna roƙona ne. Suna roƙo don girman Allah in taimake su a makaranta a ɗauka ‘ya’yansu, don Allah. „Proszą ludzi, którzy są mi bliscy – proszę (dosł. na Allaha) – żeby im pomogli. Proszę! Niech kupią ich domy. Proszę! Tak mnie proszą. Proszą na wielkość Allaha, żeby im pomóc ze szkołą, żeby przyjąć ich dzieci. Proszę!” Ilustracja nr 2. Układanie rąk jak do modlitwy addua podczas mówienia o prośbie11 Autor wypowiedzi nie mówi o samej modlitwie, ale w cytowanym fragmencie pojawia się wiele słów, które współtowarzyszą też modlitwie: roƙo ‘prośba’, taimaka ‘pomagać’, don Allah ‘proszę’. To właśnie błagalny charakter wypowiedzi sprawia, że narrator 11 Salihu Lukman, Manufar Kafa Daarul-Hadeethis-Salafiyyah Zaria 2/3: Albani [online], YouTube, 6 lutego 2014 r., https://www.youtube.com/watch?v=sJH41TcwfMA&t=1205s (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 52:12–52:35. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 115 zarówno intonacją, jak i nagromadzeniem słów kojarzonych z prośbą stara się naśladować zachowanie bohaterów, o których opowiada. Mimowolnie składa ręce do modlitwy i ten gest utrzymuje (czasem potrząsając dodatkowo dłońmi w górę i w dół dla większej ekspresji) niemal przez cały cytowany fragment wypowiedzi. Narrator nie wydaje się myśleć bezpośrednio o addua, ale skojarzenia z prośbą, wyartykułowane werbalnie, przenoszą się na jego zachowanie i aktywują dłonie do wykonania czynności towarzyszącej modlitwie. Ablucja Inna czynność powszechnie wykonywana przez Hausańczyków jest także związana z obowiązkami religijnymi. Każdą obowiązkową modlitwę powinna poprzedzać ablucja, czyli rytualne obmycie, które musi być wykonane w ściśle określony sposób. Ablucja zaczyna się od umycia rąk w określonej sekwencji – umycie najpierw prawej ręki, potem lewej, potem znów prawej. Po umyciu rąk następuje wypłukanie ust i wypowiedzenie intencji. Następnie modlący myje twarz, po czym musi ponownie umyć ręce od łokcia do końcówek palców. Podobnie jak poprzednio, powinien zacząć od umycia prawej dłoni i prawego przedramienia przy pomocy lewej ręki. Ablucja kończy się umyciem nóg12. Opisy ablucji różnią się nieznacznie w szczegółach. Kolejność dokonywania wszystkich czynności związanych z ablucją podaję za L. D. Yalwa, Yadda za ka yi alwala [w:] Hausar Baka: “Gani Ya Kori Ji.” (Language and Culture Videos for Elementary and Intermediate Hausa), A. Bature, R. G. Schuh, and R. Randell, 1998, http://aflang.linguistics.ucla.edu/hausarbaka/Video_Files/M113_supp_alwala.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.). 12 �116 Izabela Will Ilustracja nr 3. Wykonywanie ablucji przed modlitwą na targu Kano, Nigeria (fot. I. Will). Nieprzypadkowo tak dużo czasu poświęcam na omówienie szczegółów ablucji, gdyż pragnę zwrócić uwagę na to, że w przeciwieństwie do wszelkich innych części ciała ręce myte są dwukrotnie i za każdym razem ich obmycie rozpoczyna się od ruchu lewą ręką, która obmywa prawą rękę. Taka sama sekwencja ruchów powtórzona jest w geście „umywania dłoni”13 polegającym na Por. I. Will, Niewerbalne sposoby wyrażania negacji w kulturze hausa, „Afryka” 2017, t. 45, s. 26. 13 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 117 pocieraniu raz jednej, raz drugiej zewnętrznej części dłoni – od nasady do końcówek palców. Gest ten – jak przypuszczam – pochodzi właśnie od czynności wykonywania ablucji. Przemawia za tym kilka czynników. Po pierwsze podobnie jak w czasie ablucji, gest „umywania dłoni” jest zwykle powtarzany przez mówiącego kilkukrotnie, tzn. dłonie są „obmywane” naprzemiennie kilka razy. Najistotniejszym jednak czynnikiem jest to, że u dziewięciu z dziesięciu mówiących, u których zaobserwowałam ten gest, wykonywany jest on przy użyciu lewej dłoni. Jest to o tyle nietypowe, że większość narratorów to osoby praworęczne, co łatwo stwierdzić, obserwując ich pozostałe gesty wykonywane przede wszystkim przy pomocy ręki dominującej, czyli prawej. Jednak wykonywanie gestu „umywania dłoni” zaczynają od ręki lewej – czyli zgodnie z sekwencją obowiązującą podczas ablucji. Należy również wziąć pod uwagę fakt, że gesty mogą wywodzić się od zrytualizowanych czynności mających swoją kulturowo uwarunkowaną formę. Zwykłe mycie rąk jest wprawdzie czynnością powtarzalną, ale za każdym razem wykonywaną w nieco inny sposób, podczas gdy czynność mycia rąk podczas ablucji jest wysokim stopniu zrytualizowana, przez co łatwiej poddaje się schematyzacji. Ta schematyzacja widoczna jest nie tylko w formie gestu, która niekiedy zredukowana jest do delikatnego, trudno wręcz zauważalnego muśnięcia prawej dłoni lewą dłonią. Schematyzacja widoczna jest także na poziomie fraz współtowarzyszących gestowi, które właściwie nie odnoszą się bezpośrednio do czynności obmywania czy oczyszczenia, a jeśli już, to jest to oczyszczenie raczej duchowe niż fizyczne, np. �118 Izabela Will 2. ya kamata wannan addini a gyara shi a daidaita Tijaniyya, a daidaita Qadiriyya a daidaita sufiyya da makamantansu14 „trzeba tę religię oczyścić (dosł. zreperować), oczyścić Tidżaniję, Kadiriję i inne bractwa sufickie” Ilustracja nr 4. Wykonywanie gestu „umywania dłoni”15 Narrator mówi o oczyszczeniu religii z niektórych naleciałości obecnych jego zdaniem w bractwach sufickich mających swoich zwolenników w Nigerii północnej. Mówiąc o oczyszczeniu, a właściwie o naprawie (bo takie jest podstawowe znaczenie czasownika gyara) lub wyprostowaniu (o czym świadczy użycie czasownika daidaita), kilkakrotnie powtarza gest „umywania dłoni”, nie mając jednak na myśli fizycznego oczyszczenia. W opisanym przykładzie związek pomiędzy gestem a wyrażeniem językowym jest wciąż klarowny. Posługując się pojęciem metafory pojęciowej16, 14 Zarówno w tym, jak i w innych przykładach podkreślenie odnosi się do tego fragmentu wypowiedzi, w czasie którego wykonany jest gest. 15 I. Will, Kano, 2016, nagranie własne. 16 Pojęcie wprowadzone przez Georga Lakoffa i Marka Johnsona (zob. Metafory w naszym życiu, przeł. T. P. Krzeszowski, Warszawa, Aletheia). Metafora pojęciowa definiowana jest jako „relacja odwzorowująca elementy określonej domeny poznawczej w elementy innej domeny kognitywnej” (A. Gemel, Codzienność metafory w perspektywie kognitywistycznej Próba krytycznej analizy, „Nauki o wychowaniu. Studia interdyscyplinarne” 2016, t. 1, z. 2, s. 175. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 119 możemy powiedzieć, że narrator traktuje religię jak konkretny obiekt, który można oczyścić, by doprowadzić go do stanu pierwotnego – stanu czystości. Jednak w wielu innych przypadkach użycie tego gestu może się wydawać już mniej zrozumiałe, zwłaszcza jeśli gestowi odpowiadają frazy zawierające negację czy kwantyfikator duk ‘wszyscy’, które nawet metaforycznie niewiele mają wspólnego z umywaniem czy oczyszczeniem. 3. ba na bukatar interest ɗin „nie potrzebuję tych odsetek” 4. ba su da ilmin addini „nic nie wiedzą (dosł. nie mają wiedzy) o religii” 5. Shi ke nan. Kin gama da shi „I tyle! Skończyłaś z nim.” 6. wannan ya sa kwanciyar hankali yana ganin babu komai „to powoduje spokój, on wie, że wszystko jest w porządku (dosł. nie ma nic)” 7. bara, kowace irin hanya ake yi „żebranie, jakkolwiek (dosł. każdy rodzaj sposobu) to robisz” 8. sai ki yi musu tambaya, duka tambayar da za ki iya yi a kan Tijaniyya „no i zadasz im pytanie, każde pytanie możesz im zadać na temat Tidżaniji” Powyższe przykłady ukazują kilka pojęć związanych z gestem „umywania dłoni”: zgodę (przykład nr 6), finalność/zakończenie (przykład nr 5), odrzucenie (przykład nr 3), nieistnienie (przykład nr 4) czy całkowitość (przykład nr 7 i 8). Aby zrozumieć zależność pomiędzy gestem, który obrazuje pewien schemat, a odnoszącymi się do niego pojęciami, należy sięgnąć do konkretnej czynności, od której gest się wywodzi. Rytualnego obmycia dokonuje się, aby oczyścić ciało, zmyć z niego cały brud fizyczny, ale też duchowy i doprowadzić do stanu czystości, który umożliwia odprawie- �120 Izabela Will nie modlitwy. Sam proces obmycia zakłada pozbycie się brudu, czyli odrzucenie tego, co nieczyste (stąd odrzucenie) i osiągnięcie czystości, czyli doprowadzenie do takiego stanu, z którego będziemy zadowoleni (stąd akceptacja). Brudu pozbywamy się całkowicie, tak by osiągnąć czystość idealną17 (stąd wyrażenie całości, całkowitości). Czynność obmycia jest procesem telicznym, mającym swój początek i koniec, zmierzającym do osiągnięcia zamierzonego efektu (stąd pojęcie zakończenia). Różnorodność pojęć odnoszących się do gestu „umywania dłoni” pokazuje zarówno wysoki stopień jego schematyzacji, jak i to, jak wiele informacji można zawrzeć w jednym ruchu rąk. Pisanie i czytanie Tradycja edukacji religijnej, obecna od wieków w północnej Nigerii, jest nadal żywa. Większość dzieci uczęszcza do szkoły koranicznej, gdzie uczy się pisania i czytania Koranu, a wiele z nich kontynuuje naukę w szkole muzułmańskiej18. Nauka czytania i pisania w alfabecie arabskim często od trzeciego lub czwartego roku życia wywiera przemożny wpływ na sposób myślenia, zachowania i mówienia, a tym samym na gestykulację. Przykładem może być wypowiedź na temat zawartości jednej z sur koranicznych. Mówiąc o surze, narrator pokazuje niejako stronę Koranu 17 O tym, jak ważne jest dokładne i całkowite obmycie poszczególnych części ciała może świadczyć istnienie w języku hausa słowa lam’a oznaczającego suchą plamkę, która została na obmywanych częściach ciała, a która sprawia, że ablucja jest nieważna. 18 W szkole muzułmańskiej zwanej islamiyya dzieci lub młodzież uczą się arabskiego i wiedzy o islamie. Obecnie większość szkół muzułmańskich łączy w sobie elementy tradycyjnej szkoły muzułmańskiej ze szkołą typu zachodniego. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 121 i przebiega po tej wyobrażonej przez siebie stronie ręką od prawego górnego rogu do lewego dolnego. 9. a cikin sura ta Lukuman, tun daga aya sha biyu zuwa ta sha tara „w surze Lukman, od wersu dwunastego do dziewiętnastego” Ilustracja nr 5. Pokazywanie wyimaginowanej strony Koranu od prawego górnego rogu do lewego dolnego19 Powyższy przykład idealnie ilustruje zasadę, która powszechnie znana jest w badaniach nad gestami, a która mówi, że myślenie o danym pojęciu zakłada zmysłową i motoryczną symulację cech związanych z tym pojęciem, nawet jeśli przejaw tego pojęcia jest nieobecny w najbliższej przestrzeni20. Narrator, myśląc o Koranie, do tego stopnia „widzi” rozłożoną przed nim księgę, że podnosi wzrok na początek wyimaginowanej strony i pokazuje zamieszczony na niej tekst pisany w alfabecie arabskim od prawej do lewej. Gest jednoznacznie dowodzi, że mówiący wyobraża Sunnah TV Nigeria, Sheikh Muhammad Bin Uthman (Tambayoyi da Amsa 2) [online video clip], YouTube, 24 marca 2014 r., https://www.youtube.com/ watch?v=Rxn18NMvivA (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 13:08–13:12. 20 A. B. Hostetter, Mind in motion: the gesture as simulated action framework, University of Wisconsin-Madison 2008, str. 7. 19 �122 Izabela Will sobie oryginalną wersję Koranu. Z uwagi na tradycyjne wykształcenie – z taką wersją zapewne zazwyczaj miał do czynienia – suma jego doświadczeń przenosi się na sferę gestyczną. Podobna sytuacja ma miejsce w innej wypowiedzi, w której narrator opowiada o organizacji terrorystycznej Boko Haram pochodzącej z północnej Nigerii. Zaczyna swoje wyjaśnienia od podania właściwej nazwy organizacji. Jako że oryginalna nazwa jest utworzona w języku arabskim, mówca właśnie w tym języku ją cytuje. W momencie gdy wymienia poszczególne człony nazwy organizacji, a jest ich aż pięć, przenosi dłonie odcinkami z prawej strony na lewą, niejako obrazując usytuowanie poszczególnych wyrazów w arabskiej nazwie. Kiedy myśli i mówi o nazwie, ma przed oczyma jej zapis w alfabecie arabskim, czyli od prawej do lewej i jego dłonie za tym wyobrażonym napisem podążają. 10. Cikakken suna shi ne jama’atul izalatul bid’ah wa’ikhamat al-sunna „właściwa nazwa to: jama’atul izalatul bid’ah wa’ikhamat al-sunna” Ilustracja nr 6. Pokazywanie poszczególnych części napisu arabskiego21 21 I. Will, Kano, 2016, nagranie własne. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 123 Zauważmy, że opisane powyżej gesty nie naśladują czynności czytania czy pisania w takim rozumieniu, jak gesty opisane w poprzednich sekcjach naśladują czynność proszenia czy mycia. Nie mają jednej ściśle ustalonej formy, a łączy je ruch rąk od prawej do lewej strony. Wydaje się, że właśnie ten kierunek jest już na tyle zeschematyzowany, że niekoniecznie odnosi się do wypowiedzi mówiącej o czymś, co ma związek z tekstem pisanym po arabsku. Dowodem mogą być wypowiedzi tych samych narratorów, którzy opowiadając o upływie czasu albo o następstwie wydarzeń w czasie, również pokazują odcinek biegnący od prawej do lewej. W przykładzie 11 narrator mówi o upływie czasu po śmierci proroka Mahometa i ten upływ pokazuje, przenosząc obie dłonie z prawej strony na lewą. 11. da abin ya faru, bayan manzon Allah ya bar duniya bayan shekara ashirin da zuwa talatin „kiedy to się wydarzyło, było to dwadzieścia czy trzydzieści lat po śmierci proroka” Ilustracja nr 7. Pokazywanie upływu czasu na osi od prawej do lewej22 22 Izabela Will, Kano, 2016, nagranie własne. �124 Izabela Will Inny narrator, mówiąc o systemie edukacji obowiązującym w zakładanej przez niego instytucji, pokazuje, jak będzie się zmieniał pobyt dzieci w szkole (z systemu codziennego przychodzenia do szkoły na system szkoły z internatem), począwszy od czwartej klasy wzwyż. Ten zakres czasowy odmierzany nauką w poszczególnych klasach pokazuje właśnie ruchem ręki od prawej do lewej. Prawa ręka narratora wyznacza strefę graniczną – czwartą klasę – i pozostaje na stole w tej samej pozycji, podczas gdy lewa dłoń przesuwa się energicznym ruchem w lewą stronę, a potem lekko w górę, by pokazać odcinek czasu od czwartej klasy wzwyż. 12. daga primary three suna gamawa four, zai zama boarding ne „po trzeciej klasie kończą czwartą i wtedy [szkoła] staje się szkołą z internatem” Ilustracja nr 8. Pokazywanie kolejnych stadiów edukacji szkolnej na osi od prawej do lewej23 23 Manufar Kafa..., op. cit., minuty: 1:00:59–1:01:01. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 125 Warto w tym miejscu podkreślić, że pokazywanie upływu czasu na osi od prawej do lewej ma wśród użytkowników języka hausa charakter marginalny. Mówiący zwykle pokazują upływ czasu na osi od lewej do prawej lub od siebie na zewnątrz, ale powyższe przykłady mogą świadczyć o alternatywnym sposobie ukazywania relacji czasowych wynikającym z częstego obcowania z pismem arabskim. Wydaje się, że kierunek – od prawej do lewej – ma również wpływ na sposób wyliczania na palcach. W niemal całej Afryce Subsaharyjskiej wyliczanie zaczyna się od małego palca, a kończy na kciuku. Ten sposób wyliczania widoczny jest w gestach towarzyszących mowie. Rzadko kiedy jednak takie wyliczanie na palcach odnosi się w warstwie werbalnej do liczenia. Zwykle jest to wymienianie obiektów należących do tej samej kategorii (np. imiona czy nazwy miejsc), powiązanych ze sobą czynności czy kolejnych punktów wypowiedzi. Mówiący może albo chwytać jedną ręką palce drugiej ręki i w ten sposób odnosić się do wymienianych przez siebie elementów, albo zginać lub wyprostowywać palce jednej ręki (bez pomocy drugiej ręki). Różnorodne sposoby wykorzystywania palców do wyliczania pokazują ilustracje 9–11. �126 Izabela Will 13. abu na ɗaya ke nan „to po pierwsze” Ilustracja nr 9. Wyliczanie na palcach poprzez prostowanie kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego24 14. sai ta zo gida ta zama baiwarki, ta zama baiwar mijinki, ta zama baiwar ‘ya’yanki „tak więc przyszła do domu i stała się twoją niewolnicą, stała się niewolnicą twojego męża, stała się niewolnicą twoich dzieci” 24 Mujallar Matashiya, Kallon fim din ilimin jima’i don mallake miji ya halatta inji malama Zahra’u Umar [online], YouTube 11 marca 2018 r., https://www. youtube.com/watch?v=ed4QWB3eZ8U (dostęp: 26.10.2018 r.), minuty: 3:41–3:42. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 127 Ilustracja nr 10. Wyliczanie na palcach poprzez zginanie przy pomocy kciuka kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego25 15. Idan na ce iskanci ina nufin ko ya yi lalata da ke ko ya yi shaye-shaye da ke ko ya koya miki yadda ake shaye-shaye ko ya koya miki yanda ake yawo ko ya koya miki yadda ake zuwa party „Jeśli mówię rozwiązłość, to mam na myśli, że próbował cię wykorzystać albo pił z tobą, albo cię nauczył, jak pić, albo nauczył cię, jak się szwendać po mieście, albo nauczył cię chodzić na imprezy” 25 Salihu Lukman, Wasiyyar Matan Aure: Shaikh Albani Zaria. [online], YouTube, 3 sierpnia 2015 r., https://www.youtube.com/watch?v=adG1NnT5_qI (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 38:14–38:19. �128 Izabela Will Ilustracja nr 11. Wyliczanie na palcach poprzez chwytanie kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego26 Uwagę obserwatora może przykuć fakt, że wyliczanie zawsze odbywa się na lewej ręce. Jest to dość naturalne w przypadku, gdy prawa ręka chwyta palce lewej ręki; ręka prawa, dominująca wyznacza poszczególne elementy, a ręka lewa służy niejako za narzędzie, rodzaj liczydła, na którym odliczane są kolejne paciorki. Zastanawiający jest jednak fakt, że w przypadku, gdy odliczanie odbywa się na jednej ręce, jest to również ręka lewa. Analogia panafrykańska nie wchodzi tu już w rachubę. Kiedy obserwujemy np. użytkownika języka khosa uczącego na kanale YouTube27 liczenia w swoim języku, widzimy, że wymieniając kolejne cyfry, podnosi palce prawej ręki, poczynając od najmniejszego, a kończąc na kciuku (ilustracja 12). Zakiza TV Arewa, Iskanci na da dadi [online], YouTube, 18 stycznia 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=dGDj0iK2ufs (dostęp: 18.09.2018 r.), minuty: 0:56–1:04. 27 XhosaKhaya, Lesson 5: Counting 1 – 10 in Xhosa [online], YouTube, 4 kwietnia 2011 r.,, https://www.youtube.com/watch?v=ch8f2Jk2jgk (dostęp: 19.10.2018 r.). 26 �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 129 Ilustracja nr 12. Wyliczanie na palcach poprzez prostowanie kolejnych palców prawej ręki począwszy od najmniejszego28 O ile sposób liczenia – od kciuka lub od najmniejszego palca – jest uwarunkowany kulturowo, o tyle użycie do tego celu ręki lewej lub prawej zależy zwykle od uwarunkowań fizjonomicznych, czyli od tego, która z rąk jest dominująca. Jednak wszyscy narratorzy, u których zaobserwowałam gest wyliczania, używali lewej ręki, pomimo że byli praworęczni. Jednym z możliwych wyjaśnień takiego stanu rzeczy jest wspomniany schemat „początek z prawej”, tak widoczny w gestach nawiązujących do pisania, czytania i upływu czasu. Większość gestykulujących, wyliczając na palcach, trzyma wewnętrzną część dłoni w swoim kierunku. Wyliczając od małego palca, zaczynają tym samym wyliczanie od prawej strony. Potwierdzeniem hipotezy o tym, że wyliczanie powinno się rozpocząć od prawej strony, są gesty wykonane przez jednego z narratorów. Sama wypowiedź dotyczy towarzyszy proroka, których imiona narrator wymienia (przykład 16), dotykając kciukiem lewej dłoni kolejnych palców lewej ręki (od najmniejszego do wskazującego). Dłoń mówiącego zwrócona jest w jego stronę (por. ilustracja 13). 28 Ibidem, minuty: 0:46–0:48. �130 Izabela Will 16. kamar Abubakar, Omar, Usman, Ali „tak jak Abubakar, Omar, Osman i Ali” Ilustracja nr 13. Wyliczanie na palcach poprzez dotykanie kciukiem kolejnych palców lewej ręki począwszy od najmniejszego29 Chwilę później narrator, trzymając nadal cztery palce wyprostowane, odwraca dłoń tyłem do siebie i wypowiadając frazę waɗannan duk komai „ci wszyscy” (przykład 17), przeciąga prawą dłonią po palcach lewej dłoni w tę i z powrotem, dając do zrozumienia, że mówi o tych czerech osobach (por. ilustracja nr 14). Następnie ponownie wymienia imiona towarzyszy proroka i gestem wyliczania pokazuje ich na palcach. Tym razem jednak wyliczanie zaczyna nie od małego palca, ale od palca wskazującego znajdującego się po prawej stronie odwróconej dłoni i kontynuuje odliczanie kolejnych towarzyszy proroka od prawej do lewej (ilustracja nr 15). 29 Sunnah TV Nigeria, Sheikh Aminu Ibrahim Daurawa (Gudumawar Sahabban Annabi) [online], YouTube, 25 listopada 2014 r., https://www.youtube. com/watch?v=_RtK6-dXdBk (dostęp: 11.05.2018 r.), minuty: 31:22–31:25. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 131 17. waɗannan duk komai – jahilcinka ko rashin karatunka – in dai an ce Abubakar, Umar, Usman, Ali, ka san shabbai ne „ci wszyscy – czy jesteś ignorantem czy niepiśmiennym – to jak mówią: Abubakar, Umar, Usman, Ali, to wiesz, że to towarzysze proroka” Ilustracja nr 14. Dotykanie wyciągniętych czterech palców celem podkreślenia, że narrator mówi o wszystkich czterech towarzyszach proroka, do których odnoszą się wyprostowane palce30 Ilustracja nr 15. Wyliczanie na palcach począwszy od palca wskazującego lewej ręki; kierunek wyliczania od prawej do lewej31 30 31 Ibidem, minuty: 31:26–31:28. Ibidem, minuty: 31:29–31:32. �132 Izabela Will Podsumowanie Gesty towarzyszące mowie wiele mówią nie tylko o charakterze czy temperamencie człowieka, ale również o kręgu kulturowym, z którego pochodzi. Większość gestów towarzyszących wypowiedzi wykonywana jest nieświadomie, a nawet jeśli mówiący spojrzy na wyciągnięte przed sobą palce czy dłoń, to zupełnie nie zastanawia się nad tym, od którego palca zacząć wyliczanie albo w jaki sposób pokazać stronę zapisaną pismem arabskim, bo jest to czynność tak często przez niego powtarzana, że dłonie wykonują ją w sposób automatyczny. Gruntowna analiza poszczególnych ruchów rąk pozwala zaobserwować pewne regularności w ich wykonywaniu, ale też podobieństwa pomiędzy niektórymi gestami a wykonywanymi codziennie czynnościami. W artykule pokazane są zarówno gesty skonwencjonalizowane (gest modlitewny, gest „umywania dłoni”, gest wyliczania) powtarzane przez wielu mówiących w podobny sposób, jak i gesty tworzone ad hoc (pokazanie strony koranicznej), ale mające swoje umotywowanie w codziennym doświadczeniu religijno-kulturowym. To doświadczenie prowadzi do powstania schematów ruchowo-pojęciowych, które wyrażane są w gestach32. Im częściej używany jest dany schemat ruchowo-pojęciowy, tym mniej czytelny jest jego związek z czynnością, od której pochodzi. Z czynności czytania i pisania po arabsku pozostaje jedynie schemat „początek z prawej” wyrażany przy pokazywaniu upływu czasu od prawej do lewej lub przy rozpoczynaniu liczenia od małego palca lewej ręki. Gest obrazujący czynność mycia rąk 32 Por. A. Załazińska, Schematy myśli wyrażane w gestach: gesty metaforyczne obrazujące abstrakcyjne relacje i zasoby podmiotu mówiącego, Universitas, Kraków 2001. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 133 podczas ablucji rzadko kiedy współgra z wypowiedzią na temat mycia czy czyszczenia, a jeśli już w jakiś sposób się do samej idei oczyszczania odnosi, to jest to raczej oczyszczanie duszy czy umysłu niż ciała (np. przebaczanie komuś czy poprawianie czegoś). Znacznie częściej wyobraża schemat zakończenia, całości czy odrzucenia. Warto podkreślić, że dany schemat ruchowo-pojęciowy jest mocno powiązany z kulturą, z której człowiek się wywodzi, z codziennym doświadczeniem fizycznym, ale niekoniecznie z językiem, którym człowiek się posługuje. Hausańczycy mówiący po angielsku nie przestają używać charakterystycznych dla siebie gestów. Bibliografia Antas J., Semantyczność ciała. Gesty jako znaki myślenia, Primum Verbum, Łódź 2013. Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, t. 2, Dialog, Warszawa 1998. Gemel A., Codzienność metafory w perspektywie kognitywistycznej. Próba krytycznej analizy, „Nauki o wychowaniu. Studia Interdyscyplinarne” 2016, t. 1, z. 2. Hostetter A. B., Mind in motion: the gesture as simulated action framework, University of Wisconsin-Madison 2008. Kendon A., Gestures as illocutionary and discourse structure markers in Southern Italian conversation, “Journal of Pragmatics” 1995, t. 23, z. 3. Kendon A., Gesture: Visible Action as Utterance, Cambridge University Press, Cambridge 2004. Kita S., Alibali M. W., Chu M., How Do Gestures Influence Thinking and Speaking? The Gesture-for-Conceptualization Hypothesis, manuskrypt z 2016 r. zaakceptowany do druku przez „Psychological �134 Izabela Will Review”, dostępny na: http://wrap.warwick.ac.uk/84187/23/ WRAP-how-gestures-thinking-speaking-Kita-2017.pdf (dostęp: 25.10.2018 r.). Ladewig S., Recurrent gestures [w:] Body – Language – Communication. An international handbook on multimodality in human interaction, red. C. Müller, A. Cienki, E. Fricke, S. Ladewig, D. McNeill i S Tessendorf, Berlin, De Gruyter Mouton 2014. Lakoff G. i Johnson M., Metafory w naszym życiu, przeł. T. P. Krzeszowski, Aletheia, Warszawa 2010. Morgan D., Essential Islam: A Comprehensive Guide to Belief and Practice, Santa Barbara/Denver/Oxford, Praeger. Morris D., Mensch mit dem wir leben. Ein Handbuch unseres Verhaltens. Droemer Knaur, München 1978. Morris D. et al., Gestures: Their origins and distribution, Stein & Day, New York 1979. Mujallar M., Kallon fim din ilimin jima’i don mallake miji ya halatta inji malama Zahra’u Umar [online], YouTube 11 marca 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=ed4QWB3eZ8U. Parrill F., An Analysis of Theoretical Discourse about Multimodal Language [w:] Gesture and the Dynamic Dimension of Language: Essays in Honor of David McNeill, red. S. D. Duncan, J. Cassell i E. T. Levy, Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company 2007. Salihu L., Manufar Kafa Daarul-Hadeethis-Salafiyyah Zaria 2/3: Albani [online], YouTube, 6 lutego 2014 r., https://www.youtube.com/ watch?v=sJH41TcwfMA&t=1205s. Salihu L., Wasiyyar Matan Aure: Shaikh Albani Zaria. [online], YouTube, 3 sierpnia 2015 r., https://www.youtube.com/watch?v=adG1NnT5_qI. Strauss A. L., Continual Permutations of Action, Aldine de Gruyter, New York 1993. Sunnah TV Nigeria, Sheikh Muhammad Bin Uthman (Tambayoyi da Amsa 2) [online video clip], YouTube, 24 marca 2014 r., https://www. youtube.com/watch?v=Rxn18NMvivA. �Od zrutynizowanej czynności do schematu... 135 Sunnah TV Nigeria, Sheikh Aminu Ibrahim Daurawa (Gudumawar Sahabban Annabi) [online], YouTube, 25 listopada 2014 r., https:// www.youtube.com/watch?v=_RtK6-dXdBk. Will I., Niewerbalne sposoby wyrażania negacji w kulturze hausa, „Afryka” 2017, t. 45. XhosaKhaya, Lesson 5: Counting 1 – 10 in Xhosa [online], YouTube, 4 kwietnia 2011 r., [przeglądane 19.10.2018 r.], dostęp z: https:// www.youtube.com/watch?v=ch8f2Jk2jgk. Yalwa L. D., Yadda za ka yi alwala, [w:] Hausar Baka: „Gani Ya Kori Ji” (Language and Culture Videos for Elementary and Intermediate Hausa), A. Bature, R. G. Schuh, and R. Randell, 1998, http:// aflang.linguistics.ucla.edu/hausarbaka/Video_Files/M113_ supp_alwala.pdf. Zakiza TV Arewa, Iskanci na da dadi [online], YouTube, 18 stycznia 2018 r., https://www.youtube.com/watch?v=dGDj0iK2ufs. Załazińska A., Schematy myśli wyrażane w gestach: gesty metaforyczne obrazujące abstrakcyjne relacje i zasoby podmiotu mówiącego, Universitas, Kraków 2001. From routinized action to schema – tracing the origin of Hausa co-speech gestures Summary Hausa people live in Western Africa, mainly in the northern part of Nigeria and the southern part of Niger. One of the predominant features of their identity is Islam. Certain aspects of ritual or routinized actions connected with Muslim religion or education are used on daily bases. It is claimed that these actions gave rise to sensorimotor schemas connected with certain notions. The schemas are represented in gestures. Three examples of routinized actions were taken into consideration: the action of praying, the action of washing off the hands during ablution and the action of reading and writing in Arabic script. The action of palms turned up during prayers (addua) gave rise to co-speech gesture used when discussing the issue of request. The “hand washing” gesture �136 Izabela Will co-occurs with the utterances referring to contamination, rejection, totality, finality or non-existence. The action of reading and writing in Arabic could possibly gave rise to the schema “the beginning is the right side” which is represented in gestures indicating the Arabic script but also passing of time. The same schema could possibly influence the way of performing counting gestures. The counting starts from the small finger of the left hand (the palm is directed towards the speaker), i.e. from right to left. Keywords: ablution, co-speech gestures, counting gestures, Hausa, Islam, northern Nigeria, routinized actions, sensorimotor schema �JAROSŁAW RÓŻAŃSKI NIGRYCI Z BAHR EL GHAZAL I EKWATORII – DAWNY REZERWUAR NIEWOLNIKÓW Dzisiejszy Sudan Południowy zamieszkuje ok. 200 miejscowych ludów, wyodrębnianych na podstawie różnic językowych. Dzieli się je na trzy podstawowe grupy: Nilotów (m.in. Dinka i Nuer), Nilo-Chamitów oraz ludy sudańskie (nigryckie), zamieszkujące na zachód od Nilu, wzdłuż działu wodnego Kongo – Bahr el Ghazal. Są to dwa główne duże obszary historyczno-geograficzne, wyróżniane w dawnym południowym Sudanie: Bahr el Ghazal i Ekwatoria. Omawiając w swoim klasycznym dziele ludy nigryckie, Charles G. Seligman podkreśla, iż „cechy fizyczne odróżniają ich zarówno od Nilotów, jak i od sąsiadów, od strony południowej, mówiących językami bantu. Są oni stosunkowo niskiego wzrostu, o głowach średniodługich, zdecydowanie nigryckich rysach twarzy i – chociaż są to wyjątki – o skórze, która jest ciemna, bardziej czerwonobrązowa niż »czarna«. Ich cechy kulturowe są łatwiejsze do oceny w zestawieniu z cechami Nilotów”1. Wśród tych cech wyróżniających wymienia m.in. uprawę roli, która stanowi ich Jarosław Różański OMI, prof. zw. dr hab., Instytut Dialogu Kultury i Religii, Wydział Teologiczny UKSW w Warszawie 1 C.G. Seligman, Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972, s. 95. �138 Jarosław Różański Mapa 1. Rozmieszczenie poszczególnych grup Nigrytów. H. Baumann, D. Westermann, Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948, s. 291. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 139 główne zajęcie obok hodowli drobiu. Nie hodują też oni bydła. „Mężczyźni noszą przepaski na biodrach lub skórzany ubiór, niekiedy nawet w rodzaju spodni. Włosy zaplecione w sznureczki wiszące po bokach czaszki, często z wypracowanymi »pomponami« na końcach każdego warkoczyka. Kapelusze wyplatane z trawy, dekorowane niekiedy pękiem piór kogucich. Kobiety (ubrane typowo) noszą pęk świeżych liści zawieszonych z przodu i z tyłu na sznurze opasującym Foto 1: R. Buchta. Mężczyzna Azande. talię, niekiedy mają też fartu- Domena publiczna. chy” 2. Mówią oni językami z grupy wschodniej Adamawy, rodziny kongo-kordofańskiej. Do tej grupy ludów wschodnionigryckich należą takie plemiona jak Azande (Zande, Niam-Niam), którzy żyją na pograniczu Republiki Środkowoafrykańskiej, Demokratycznej Republiki Konga i w sąsiednich regionach Sudanu (fot. 1). Zasadniczo dzielą się na dwie grupy: wschodnią – Avungara (Yungara), której nazwa pochodzi od nazwy rządzącego rodu, oraz zachodnią – Bandja (Abandija), której nazwa w rzeczywistości również określa rządzący ród. Z Azande blisko powiązanych kulturowo jest wiele innych ludów, jak np. Makaraka (Adio, Iddio), zamieszkujący w Ekwatorii, na wschód od Azande-Avungara, Babukur (Abuguru) żyjących na północny wschód od Azande na 2 Tamże, s. 96. �140 Jarosław Różański Foto 2: R. Buchta. Mężczyzna Azan- Foto 3: R. Buchta. Mężczyzna Madi. de-Makaraka. Domena publiczna. Domena publiczna. południowych krańcach Sudanu, Mundu (Mondu) osiadłych na pograniczu Sudanu i Demokratycznej Republiki Konga, Sere (Abire, Siri) i Kara z Bahr el Ghazal (fot. 2). Do tej grupy nigryckich plemion środkowo-wschodniego Sudanu zaliczyć trzeba także m.in. Bongo, Jur, Ndogo, Bai, Bviri, Gollo, Aja, Binga z Bahr el Ghazal czy też Moro, Madi, Keliku (Kaliko), Avukaya i Mundu z Ekwatorii (fot. 3). �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 141 Migracje ludów sudańskich Niektórzy badacze pierwsze migracje ludów sudańskich na tereny dzisiejszego Sudanu Południowego datują na XVI w., w którym ich pierwsza fala miała przybyć z północnego wschodu. Nieco później z północy napłynęły takie ludy jak Abarambo, Madi, Mundu i Sere. Z północnego zachodu, być może z regionu dzisiejszego Czadu, przybyli przodkowie Azande, którzy podporządkowali sobie żyjącą tu wcześniej ludność. Kolejne ich fale napływały sukcesywnie w XVI, XVII i XVIII w. W XVIII w. Azande, znani jako Ambamu, żyli nad brzegiem rzeki Mbomu, która stanowi część dzisiejszej granicy między Republiką Środkowoafrykańską a Demokratyczną Republiką Konga. Ambamu byli zdominowani przez wodzowski klan Avungara, który przewodził w walce z sąsiednimi grupami. Te ich podboje zaprowadziły Azande na tereny Sudanu Południowego. Niektóre z podbitych przez nich grup zachowały własne języki, ale większość z nich uważa się dzisiaj za Azande. Dlatego też członkowie ludu Azande wyróżniają w swoim społeczeństwie trzy różne grupy. Pierwsza to wspominani Avungara, którzy przewodzili pozostałym w podboju terytoriów. Druga to Ambamu, którzy składają się z klanów wspierających niegdyś Avungara i byli ich partnerami we wczesnych zwycięstwach. Dla pozostałej części populacji istnieje określenie Auro. Władza jest w rękach Avungara. Jak zauważa Charles G. Seligman, „na czele plemienia, którego terytorium jest zazwyczaj ograniczone w sposób naturalny rzekami, stoi wódz naczelny. Podlegają mu jego bracia i synowie zarządzający poszczególnymi prowincjami oraz inni członkowie plemienia, odgrywający w razie potrzeby rolę zastępców dowódców”3 (fot. 4). 3 Tamże, s. 98. �142 Jarosław Różański Foto 4: R. Buchta. Broń rzutna Azande. Domena publiczna. Podbijając inne ludy, Azande tworzyli wiele mniejszych lub większych państw, które rozpadały się po dłuższym lub krótszym czasie. Na ich miejscu z kolei powstawały nowe państwa. Azande nigdy jednak nie utworzyli jednego państwa4. Ta inwazja wojowniczych Azande bardzo mocno naznaczyła historię okolicznych ludów (fot. 5). Przykładem tego jest chociażby historia grupy etnicznej zwanej Adio (l. poj. Dio), bardzo często określanej jako Makaraka. Wywodzi się ona od Azande, a konkretnie od dużej grupy wojowników, którzy w XVIII i XIX w. pod dowództwem wodza Gbudwe napadali na tereny Mundu, Moru, Pojulo i Kakwa. 4 1971. E. E. Evans-Pritchard, The Azande. History and Political Institutions, Oxford �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 143 Foto 5: R. Buchta. Wojownicy Azande. Domena publiczna. Ludy te żyły w okolicach Maridi, Mundri i Yei. Moro, Mundu i Pojullo zjednoczyli się w walce i pokonali główne siły wroga, zmuszając go do wycofania się i izolacji. Pokonani wojownicy utworzyli nowa grupę etniczną Makaraka, będącą de facto mieszanką kilku grup etnicznych. Obecnie Makaraka mieszkają wzdłuż drogi z Yei do Maridi (fot. 6). Wspomniani wcześniej Mundu osiedleni są obecnie w okolicach Ras Wullu, Maridi i Ibba w Sudanie oraz na przygranicznych terenach Demokratycznej Republiki Konga. Prawdopodobnie przybyli do dzisiejszych siedzib z terenów Republiki Środkowoafrykańskiej w XVIII w. Byli oni skonfliktowani �144 Jarosław Różański Foto 6: R. Buchta. Wojownik Makaraka. Domena publiczna. z Azande, pomimo dużego podobieństwa kulturowego5. Sere natomiast przybyli do obecnych swoich siedzib znad rzeki Mbomu. Zamieszkują oni na terenach między Deim Zubier i Wau, głównie w okolicach Deim Idris, Deim Arbabi, Kayango i Mboro. Sere, chociaż kulturowo związani także z Azande prowadzili z nimi długie wojny, o których mówią chociażby ich przekazy ustne6. W okolicach Maridi i Yei – w pasie lasów tropikalnych – mieszkaC.G. Seligman, B.Z. Seligman, Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932; S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, Bologna 1964. 6 C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; S. Santandrea, dz. cyt.; tenże, Ethnogeography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. 5 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 145 ją Avukaya7. Avukaya mówią językiem bardzo zbliżonym do języka Azande8. Według Jana Czekanowskiego w historii tego regionu ekspansja ludów Azande miała decydujące znaczenie. Spowodowała ona rozproszenie autochtonów basenu Uele, którzy należeli do grupy plemion Mundu. Napór, skierowany wzdłuż Uele ku wschodowi, spowodował ich migracje, wskutek których plemiona te pojawiły się w basenie Bili9. Najazdy Azande sprawiły, iż wiele ludów sudańskich przetoczyło się falami nad dorzeczem Uele, wypychając przed sobą inne ludy niemal we wszystkich kierunkach i tworząc w konsekwencji wielkie zamieszanie etniczne na zachodnim brzegu Nilu. I tak na przykład Moru zostali odcięci od swoich krewnych Madi i Lugbwara właśnie przez inwazje Azande. Świadomość długiej wędrówki tkwi mocno w tradycji ustnej Moru. Twierdzą oni, iż pochodzą z Afryki Zachodniej, ale nie ma w tych tradycjach niczego, co mówiłoby, w jaki sposób dotarli na swoje obecne siedliska. Jednak bardzo wyraźnie w ich zbiorowej pamięci pozostają ataki Azande, które doprowadziły Moru na wzgórze w pobliżu Lui. Dzisiaj Moru mieszkają głównie w okolicach Mundri, 7 Avukaya po sudańskiej stronie granicy liczy około 50 000 osób, zamieszkałych w małych wioskach lub samotnych osiedlach. Por. E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, Oxford 1937; E. E. Evans-Pritchard, The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, cz. I, s. 156–158; P. M. Larken, Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930), Vol. XIII, CZ. I, s. 99–115; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 8 E. E. Evans-Pritchard, Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, dz.cyt.; tenże, The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, dz.cyt., s. 156–158; P. M. Larken, Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930), vol. XIII, cz. I, s. 99–115; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 9 Por. J. Czekanowski, Forschungen im Nil – Kongo – Zwischengebiet, t. II, Leipzig 1924, s. 21–237; J. Bar, Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908-1909), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017, s. 149. �146 Jarosław Różański Amadi, Lui, Jambo, Maridi i Kotobi10. Madi natomiast zamieszkują obszary na południowy zachód od miasta Torit oraz na terenie Ugandy, gdzie ich osadnictwo koncentruje się w okolicach Moyo i Adjumani11. Osadnictwo Lugbwara koncentruje się na południe od Yei. W wyniku najazdów Azande i arabskich handlarzy niewolnikami w XIX w. zmniejszyła się znacznie liczebność Bongo, którzy dzisiaj zamieszkują głównie okolice Tonj, ale ich małe grupy znajdują się także w pobliżu Joa-Luo, Balanda i w Wau w Bahr el Ghazal12. Jur (Beli i Modo) uważają, że przybyli z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej razem z Bongo. Tereny Beli rozciągają się dzisiaj od Bahr Gel do Wulu, a następnie Billing. Modo mieszkają w okolicach Mvolo, Bogri, Woko i Bahr Girindi Yirola. Będąc myśliwymi, podążali wzdłuż lasów na południowy wschód13. Swe pochodzenie z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej wywodzą także Banda. To duża grupa etniczna, którą tworzą m.in. klany Dukpu, Wundu, Junguru, Vedere (Nvedere), Govvoro, Buru, Wasa, Waddy, Tangbagu i Togbo. Odróżniają się od siebie dialektami. Zamieszkują w Raga, Mangaya, Sopo i Deim Zubier i okolicach, jak również we wschodniej części Republiki Język Moru jest powiązany z językiem Madi, Avukaya, Lugbwara, Keliku i Lulubo. Ich populacja liczy ok. 80 000 – 100 000. Szerzej o Moru: E. E. EvansPritchard, Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek, dz.cyt., s. 56–158; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 11 C. G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; R. Nzita, Mbaga Niwampa, Peoples and cultures of Uganda, Kampala 1998, s. 143–146. 12 E. E. Evans-Pritchard, The Bongo, „Sudan Notes and Records” (1929), vol. XII, cz. I, s. 1–61; C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 13 E. E. Evans-Pritchard, Non-Dinka Peoples of Amadi and Rumbek, dz.cyt., s. 156–158; R.O. Collins, Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven–London, 1971. 10 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 147 Środkowoafrykańskiej14. Spokrewniona językowo i kulturowo z Banda jest grupa etniczna Gbaya (Aja, Kresh). Mieszkają oni w pobliżu Banda. Ich stare siedziby znajdowały się w Gbotu, na północny zachód od Naki. Migrowali oni podobnie jak Banda15. Z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej przed Azande uciekali także Mundu. Dzisiaj Mundu zasiedlają okolice Maridi w zachodniej części Ekwatorii. Ich migracje sięgają XVIII w.16 Gospodarka i organizacja społeczna ludów sudańskich Wspomniane ludy sudańskie to z reguły społeczności rolnicze. Rolnicy uprawiają na własne potrzeby m.in. maniok, kukurydzę, sorgo, fasolę, pochrzyn, ryż i słodkie ziemniaki. Mundu, którzy głównie są rolnikami, wykorzystują także bogactwa leśne. Są także biegli w wytopie żelaza i kowalstwie, produkując żelazne siekiery, włócznie i motyki. Mundu to również zręczni rzeźbiarze i rzemieślnicy. Dużo uwagi poświęcają plecionkarstwu i sitarstwu. Bongo także zajmują się hutnictwem i produkcją wyrobów żelaznych, ale też hodują zwierzęta domowe oraz zajmują się rybołówstwem. Bongo ponadto są zręcznymi rzeźbiarzami w drewnie, a także sporo czasu poświęcają plecionkarstwu, wyrabiając sita do filtrowania piwa, kosze do przenoszenia rzeczy, kosze do łowienia ryb itp. Jur (Beli i Modo) są także rolnikami, ale ponadto hodują kozy, owce i nieco bydła (pod wpływem pasterskich Dinka). Zajmują się również pszczelarstwem. Moru udoskonalili S. Santandrea, A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna 1964; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. 15 Tenże, A tribal history of the Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt.; C.G., Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt. 16 S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, dz. cyt. 14 �148 Jarosław Różański sztukę robienia łuków, strzał i włóczni jako narzędzi wojennych i myśliwskich. Pod względem organizacji organizacji politycznej omawiane ludy opisywane były przez Europejczyków jako klasyczny przykład segmentarnego typu organizacji społecznej, w ramach którego dane etnosy, podzielone były na plemiona a plemiona dzieliły się na mniejsze segmenty terytorialne. Jednak pod wpływem konfliktów z Azande wytwarzały one bardziej scentralizowane systemy społeczno-polityczne, jak np. Mundu, którzy mieli własnych wodzów na wzór Azande. Ludy te przywiązane są także do tradycyjnych religii, chociaż wielu przyjęło też chrześcijaństwo lub islam. Azande wierzą w wszechpotężnego Boga (Mboli). Mają także w tradycji ogromny szacunek dla przodków. Jur (Beli i Modo) wierzą w Boga Stwórcę (Boko’ba). Bóg Stwórca nie jest szczęśliwy, gdy ludzie przelewają krew – czy to ludzi, czy zwierząt. Dlatego też w tych przypadkach praktykowane są rytuały oczyszczające (tokpa). Sere także wierzą w Najwyższą Istotę i mają cześć dla zmarłych krewnych. Istnienie Istoty Najwyższej (Dungbali) potwierdzają także wierzenia Ndogo i innych grup etnicznych. Foto 7: R. Buchta. Tradycyjny uzdrowiciel Azande. Domena publiczna. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 149 Wierzenia Azande obejmują również silne przekonanie o istnieniu i mocy czarownictwa. Znają także instytucję sadów bożych (ordalia). Podobnie jest u Mundu, Bongo, Ndogo17, Keliko18, Moru i u innych (fot. 7). Początki wypraw po niewolników Pisząc o historii ludów omawianego tu regionu, trzeba dodać, iż niezmiernie ucierpiały one w wyniku handlu niewolnikami, których ogromne rzesze pochodziły właśnie stąd. Niewolników uprowadzano co najmniej od XVII w. Według Hermanna Baumanna i Diedricha Westermanna w wyniku łowów na niewolników ogromne obszary, głównie na wschodzie, zostały całkowicie wyludnione. Ataki te nasiliły się na początku XVII w. wraz z pojawieniem się sułtanatu Darfuru (Dar Fur). Ziemie na południe od sułtanatu Darfur nazwano „Dar Fertit” – „Krajem Niewolników”19. Od strony południowo-zachodniej mieszkańcy Dar Fertit znajdo17 Ndogo stanowią małą grupę etniczną zajmującą osady Buvalo, Ngotongo, Abushakka, Dumbe, Yomo, Fei, Bisellio i Mboro. Ich język jest bardzo zbliżony do języka Sere, Bai i Bviri, co może sugerować ich wspólne pochodzenie. Ndogo uważają, że ich przodkowie pochodzą znad rzeki Kpango. Ich pierwsza migracja na północ była spowodowana wielkim głodem, ale już następna najazdami Azande. Por. C.G. Seligman, B.Z. Seligman, dz. cyt.; S. Santandrea, A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, dz. cyt.; tenże, Ethno-geography of Bahr el Ghazal, dz. cyt. 18 Keliko zamieszkują w okolicach Wudabi, Iwotoka, aMorobo i Bazia. Przybyli w te okolice w XVIII w. pod naporem Azande. Ich język zbliżony jest do Moru i Madi. Por. R.O. Collins, Land Beyond the Rivers: Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven 1971. 19 Kraj Niewolników zamieszkiwała była ludność nie Fur, nie arabska, ani nawet nilocka (Dinka). Por H. Baumann, D. Westermann, Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948, s. 289–290. �150 Jarosław Różański wali się pod presją wspominanego wyżej systematycznego najazdu wodzów Azande. Ataki te związane były także z uprowadzaniem niewolników, których następnie odsprzedawano kupcom arabskim z północy20. Ten handel rozwijał się, gdyż niewolnictwo było podstawą życia społecznego i gospodarczego muzułmańskich krajów Afryki i Bliskiego Wschodu. Handel niewolnikami dostarczał pracowników, dawał żołnierzy wojsku, kobiety haremom, a w razie potrzeby także urzędników państwowych. Była to główna pozycja „eksportowa” z terenów Dar Fertit. Handlem tym zajmowali się arabscy kupcy dżellaba21. Głębokie przeobrażenia w życiu społecznym i gospodarczym Sudanu rozpoczęły się w 1920 r., wraz zajęciem Dongoli, a w następnym roku Sennaru i Kordofanu przez Muhammada Alego, rządcę Egiptu. Chartum, założony w 1822 roku u zbiegu dwóch Nilów, stał się rezydencją gubernatora generalnego Sudanu i zarazem głownym rynkiem handlowym. Kupcy chartumscy bardzo szybko bogacili się właśnie dzięki handlowi niewolnikami i kością słoniową. Te dwa towary były przedmiotem stale rosnącego popytu. Niezwykły rozwój handlu kością słoniową był spowodowany wielką popularnością gry w bilard w Europie i Ameryce. Uważano, iż najlepsze bile są właśnie z tego rzadkiego materiału, którego żaden inny nie mógł go zastąpić. Początkowo, w latach 1820–1840, handel niewolnikami na nowo podbitym Południu był prowadzony przez rząd i jego lokalnych przedstawicieli. Został on zainicjowany przez Muhammada Alego, który chciał stworzyć w swej armii czarne pułki. Ten eksperyment ostatecznie nie powiódł się, ale jego urzędnicy z administracji państwowej raz nauczeni, nadal angażowali się w handel 20 Por. Ph. Curtin, S. Feierman, L. Thompson, J. Vansina, Historia Afryki. Narody i cywilizacje, przekład M. Jannasz, wstęp W. Jagielski, konsultacja naukowa prof. dr hab. B. Nowak, Gdańsk 2003, s. 528–530; R. O. Collins, dz. cyt., s. 219. 21 Zwani tak od ich ulubionego stroju. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 151 niewolnikami, który okazał się bardzo owocny. Organizowano trzy roczne wyprawy na niewolników: jedną prowadzoną na terenach od Kordofanu do kraju Nuba, drugą od Sennaru do granicy z Etiopią, i trzecią od Chartumu do Białego Nilu. Oprócz tych trzech oficjalnych wypraw miejscowi wodzowie co najmniej dwa razy w roku przeprowadzali własne ekspedycje niewolnicze. Aby dać wyobrażenie o opłacalności tych operacji, wystarczy powiedzieć, że podczas zimy na przełomie 1838 i 1939 r. jedna tylko rządowa wyprawa do Kordofanu zaowocowała sprowadzeniem pięciu tysięcy niewolników, wysłanych następnie do kopalni złota w Egipcie. O skutkach tych wypraw mówi chociażby Joseph Ohrwalder, prowadzący pracę misyjną na tych terenach: „Liczba mieszkańców, niegdyś znaczna, dosięga obecnie zaledwie 50 000. Plemię Baggara, rozproszone na nizinach miedzy górami, i Arabowie przez łowy na niewolników zdziesiątkowali Nubańczyków i zmusili resztę do ucieczki w góry, gdzie pod obroną naturalnych warowni pędzi ona nędzny żywot”22. W 1840 r. rozpoczął się czas działalności prywatnych kupców, europejskich i arabskich, zainteresowanych najpierw handlem kością słoniową, a wkrótce potem bardziej intratnym handlem niewolnikami. W latach 50. i 60. XIX wieku powstały wyspecjalizowane w tym procederze firmy handlowe. Co roku setki łodzi opuszczały Chartum udając się do kraju Szylluków, Dinka i innych. Sprowadzano tłumy niewolników, zwłaszcza kobiet i młodych mężczyzn. Handel ten był w praktyce pozbawiony kontroli. J. Ohrwalder, Przygody i opowiadania misyonarza w Sudanie Egipskim, podług J. Ohrwaldera opracował K. Król, Warszawa 1896, s. 9. Por. także: J. Różański, Mahdi i mahdija a misjonarze i misje katolickie w relacji kombonianina Josefa Ohrwaldera, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, Pelplin 2016, s. 95–143. 22 �152 Jarosław Różański Państwo Zubeira Paszy Rząd egipski stopniowo zmonopolizował handel niewolnikami w północnym Sudanie. Zachęcało to coraz bardziej wielu kupców do ekspansji handlowej na tereny południowe, znajdujące się poza kontrolą państwa egipskiego. Tę ekspansję ułatwiało otwarcie dla żeglugi – we wczesnych latach 40. XIX w. – wód Nilu Białego. Wykorzystało to wielu kuców europejskich i północnosudańskich, rozpoczynając prawdziwą ekspansję na tereny położone bardziej na południe. Ziemią zupełnie pozbawioną kontroli i jeszcze bardziej obiecującą niż Dar Fertit był Bahr el Ghazal. Te ogromne tereny były bogate w zboża, kość słoniową, strusie pióra, a szczególnie w potencjalnych, łatwych do pozyskania niewolników. Handlarze niewolników z Chartumu dość szybko zdominowali cały ten region, łącząc siłę militarną z zawieraniem szeregu sojuszy politycznych. Oni też stworzyli system małych, ufortyfikowanych osiedli zwanych zeriba23. Sławę najbardziej znanego w Sudanie łowcy i handlarza niewolników w tym regionie zyskał Zubeir Pasza (Zubayr Rahma Mansur). Po raz pierwszy przybył on do Bahr el Ghazal w 1856 r. W kręgu jego zainteresowań byli niewolnicy, jak również kość słoniowa, strusie pióra i guma arabska. Te ostatnie traktowane były w Europie jako znak luksusu. Jednakże bardzo szybko Zubeir doszedł do wniosku – podobnie jak inni kupcy – że największe zyski można było osiągnąć, handlując niewolnikami. O jego praktykach tak pisał Rudolf Carl von Slatin (Slatin Basza), egipski namiestnik Darfuru: „Przede wszytskiem uzbrajano pewną, dość znaczną liczbę tubylców. Na czele takiej gromady wkraczano na obce terytoria, zabierano przemocą niewolników i zaopa23 Słowo arabskie oznaczające „osłonięte osiedle”. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 153 trywano się w wielkie ilości kości słoniowej. Tak robili wszyscy, tak też postępował Ziber, który ani lepszym, ani gorszym nie był od innych. Jedną wszakże posiadał on zaletę wielką: miał wolę niezłomną, i ta zaprowadziła go na wyżyny. Wpływ Zibera rósł coraz więcej, stał się też z biegiem czasu jednym z najpotężniejszych mocarzy finansowych w Sudanie”24. W 1865 r. jego oddziały zbroj- Foto 8: Zubeir Pasza. Domena publiczna. ne, złożone z niewolników, pokonały miejscowego wodza z okolic Deim Zubeir25 i w ten sposób przejął on kontrolę nad tym małym terytorium. Był to jednak ważny punkt strategiczny na szlaku handlowym, wiodącym z północy na południe (z Dar Fertit na ziemie Azande) oraz szlaku wschód-zachód (do Nilu przez Wau, Meshra el-Rek, Rumbek i Shambe). Ta lokalizacja i miejscowa siła, jaką stworzył Zubeir, pozwoliła mu na rozbudowanie jego potęgi. On sam tak mówi o tym: „Ze swojej stolicy, Bayu, którą odtąd nazywałem Dem (zeriba) Zubeir, stworzyłem swój ośrodek. Stałem się królem i ludzie gromadzili się ze wszystkich stron, by 24 Slatin Basza, Przez Sudan ogniem i mieczem, tłum. W. Trąmpczyński, t. 1, Warszawa 1901, s. 27. 25 Deim Zubayr (z arabskiego „Daim az-Zubayr” – „Obóz Zubeira” znajduje się w zachodniej części kraju Bahr El Ghazal, około 70 km od granicy z Republiką Środkowoafrykańską. Ze względu na różne transliteracje z języka arabskiego nazwy składników są również zapisane w różnych kombinacjach: Dem, Dehm, Deym, Dam, Daym lub Daim i Zubair, Zubayr, Zoubair, Zoubeir, Zoubayr, Zobeir, Ziber, Zebehr lub Zubier. �154 Jarosław Różański zaangażować się w moją służbę. Sprowadziłem broń, zebrałem silną armię i rządziłem krajem zgodnie z Księgą i Sunną, wprowadziłem prawa, aby przynieść cywilizację; i rozszerzyć stosunki handlowe” (fot. 8)26. Jednak jego wzniosłe słowa nie mają udokumentowania w faktach. Handel niewolnikami, który prowadził Zubeir, miał bardzo duże rozmiary, o wiele większe niż handel prowadzony przez innych łowców niewolników i kupców tak w przeszłości, jak i w czasach jemu współczesnych. Według Georga Schweinfurtha sprzedawał on kupcom z północnego Sudanu około 1800 niewolników w jednym tylko roku27. Powszechnie przyjmuje się, że w obecnym Sudanie Południowym w ciągu czternastu lat zniewolono wówczas około 400 000 ludzi, nie licząc wielu tysięcy zabitych z powodu stawianego oporu28. Deim Zubeir stał się stolicą handlu niewolnikami w tej części Sudanu. W okresie świetności Zubeir sprawował władzę nad 30 zeribami. W 1871 r. kontrolował on większość rejonu Bahr el Ghazal, a także część terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej i Czadu W tym właśnie roku odwiedził go w Deim Zubeir – pierwszy Europejczyk, pionier botaniki i etnolog Georg Schweinfurth. Stwierdził on, że jest to miasteczko liczące wiele tysięcy ludzi, w tym żołnierzy z armii Zubeira. Nie wszyscy niewolnicy byli sprzedawani na północ. Georg Schweinfurth stwierdził, że widział cztery klasy niewolników, poddanych „niewiarygodnej degradacji i okrucieństwu”: dorośli mężczyźni służyli jako żołnierze; chłopcy w wieku od siedmiu do dziesięciu lat nosili broń i amunicję; kobiety przechodziły „jak pieniądze Cyt. za: J.C. Zeltner, Les pays du Tchad dans la tourmente: 1880-1903, Paris 1988, s. 25. 27 G. Schweinfurth, The heart of Africa, trans. by E.E. Frewer, t. 2, London 1873, s. 366. 28 T. McKulka, A Shared Struggle: People & Cultures of South Sudan, Juba 2013, s. 69. 26 �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 155 z rąk do rąk” jako żony, konkubiny i służba domowa; oraz kobiety i mężczyźni zajmujący się pracą na roli i opieką nad zwierzętami29. Zubeir budował swoją lokalną potęgę, opierając się na wyszkolonych z niewolników żołnierzach, znanych jako bazinguers30. To właśnie tym elitarnym wojownikom Zubeir zawdzięczał swój sukces. Baron von Oppenheim, doradca ambasady niemieckiej w Kairze, który zobaczył ich w walce, tak ich portretuje: „Ich odwaga jest sławna... Jest tak, że bazinger jest najemnikiem w prawdziwym sensie tego słowa. Walczy o tego, kto daje mu chleb, ale po tym, jak zostanie pokonany, schwytany, jeśli może mieć nadzieją na dalsze życie z żonami lub pochwycić nowe kobiety i nowy łup, idzie na służbę wroga” (fot. 9)31. Foto 9: R. Buchta. Bazinguers. Domena publiczna. Por. Jackson H. C., Black Ivory and White, or the story of El Zubeir Pasha, Slaver and Sultan, as told by himself, Oxford 1913, s. 109. 30 Słowo o niejasnym pochodzeniu. Prawdopodobnie z języka gbaya, oznacza „pieszy żołnierz”. Wywodzili się oni głownie z ludów mieszkających na ziemiach Górnego Nilu, m.in. Dinka i Szylluk. 31 M. Oppenheim, Rabah et la region du lac Tchad, trad. Pascal, N’Djamena 1971, s. 3. 29 �156 Jarosław Różański W 1873 r. osmańscy władcy Sudanu uznali potęgę Zubeira i nadali mu tytuł gubernatora zarządzającego Bahr el Ghazal. Już jako gubernator w 1874 r. podbił on sułtanat Darfuru. Jego potęga niepokoiła władze w Kairze. Ponadto od 1863 r., od czasu objęcia władzy w Kairze przez Ismaila, zaczęły obowiązywać dekrety ogłoszone przez jego poprzedników, dotyczące zniesienia handlu niewolnikami. Wicekról nie był motywowany osobistymi przekonaniami. On sam miał wielu niewolników. Ale rząd angielski, pod presją opinii publicznej, nie zadowalał się już doradzaniem zniesienia handlu niewolnikami, a zażądał tego. Dlatego w czerwcu 1864 r. utworzono w Sudanie polowe siły policyjne, które przechwytywały wszystkie łodzie i sprawdzały ich ładunek (fot. 10). W 1876 r. Zubeir został wezwany przez kedywa do Kairu. Tam zatrzymano go najpierw na czas nieokreślony, a następnie odesłano do Konstantynopola. Władzę nad armią i ziemiami Zubeira Paszy przejął jego syn Suleiman. On też zmienił nazwę nieoficjal- Foto 10: C.R. Watson, The sorrow and hope of the Egyptian Sudan, Philadelphia 1913, s. 53. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 157 nej stolicy państwa stworzonego przez ojca z Deim Zubeir na Deim Suleiman. W tym czasie narastało niezadowolenie sudańskich handlarzy niewolnikami z powodu zniesienia niewolnictwa, zakazu handlu niewolnikami oraz wysokich podatków nałożonych przez rząd w Chartumie. Sulejman wykorzystał to niezadowolenie i w 1877 r. zbuntował się, wypowiadając posłuszeństwo władzom w Chartumie. W 1878 i 1879 r. jego wojska zostały jednak szybko pokonane przez armię egipską pod dowództwem Romolo Gessiego. Sam Suleiman poddał się, ale mimo to został stracony. Polski fotograf Ryszard Buchta, który w listopadzie 1879 r. odwiedził Romolo Gessiego w Deim Suleiman, w liście do Georga Schweinfurtha napisał, że miejscowi sojusznicy Gessiego nie ścigali handlarzy niewolników, lecz ich zabijali bez litości. W ten sposób setki dżellaba poniosły śmierć32. Na początku 1884 r., prawie rok przed upadkiem Chartumu, armia Mahdiego pokonała turecko-egipskie siły w Bahr el Ghazal. Władza mahdystów na tym terenie trwała do 1892 r. Nad częścią dawnego państwa Zubeira władze przejęli najpierw Belgowie z terenu Wolnego Państwa Konga, a następnie Francuzi z terenów dzisiejszej Republiki Środkowoafrykańskiej. Po incydencie w Faszodzie i traktacie francusko-egipskim z 1899 r. tereny Bahr el Ghazal znalazły się w granicach anglo-egipskiego Sudanu33. W tym samym czasie i długo później handel niewolnikami w Bahr el Ghazal trwał nadal, ponieważ był on źródłem znacznych dochodów. Jednak jego skala została mocno ograniczona. R. Buchta, Briefe an Dr. G. Schweinfurth, Deim Suleiman (Siber), 25. November 1879, w: G. Schweinfurth, Briefe aus Egypten, „Oesterreichische Monatsschrift für den Orient” (1880) nr 3, s. 48. 33 Por. D. Bates, The Fashoda Incident of 1898: Encounter on the Nile, Oxford 1984. 32 �158 Jarosław Różański Bibliografia Bar J., Strefa Sudanu w badaniach Jana Czekanowskiego (1908-1909), w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Bilad as-Sudan – Polska a strefa Sudanu, Pelplin 2017, s. 139–167. Bates D., The Fashoda Incident of 1898: Encounter on the Nile, Oxford 1984. Baumann H., Westermann D., Les peuples et les civilisations de l’Afrique suivi de les langues et l’éducation. Traduction française par H. Homburger, Paris 1948. Buchta R., Briefe an Dr. G. Schweinfurth, Deim Suleiman (Siber), 25. November 1879, w: G. Schweinfurth, Briefe aus Egypten, „Oesterreichische Monatsschrift für den Orient” (1880) nr 3, s. 46–50 [list R. Buchty: s. 48–50]. Collins R.O., Land beyond the Rivers, the Southern Sudan, 1898 – 1918, New Haven-London 1971. Curtin Ph., Feierman S., Thompson L., Vansina J., Historia Afryki. Narody i cywilizacje. Przekład M. Jannasz. Wstęp W. Jagielski. Konsultacja naukowa prof. dr hab. B. Nowak, Gdańsk 2003. Czekanowski J., Forschungen im Nil - Kongo – Zwischengebiet, t. II, Leipzig 1924. Evans-Pritchard E. E., Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, s. 56–158. Evans-Pritchard E. E., The Azande. History and Political Institutions, Oxford 1971. Evans-Pritchard E. E., The Bongo, „Sudan Notes and Records” (1929) vol. XII, cz I. 1929, s. 1–61. Evans-Pritchard E. E., The Non-Dinka peoples of Amadi and Rumbek Districts, „Sudan Notes and Records” (1937), vol. XX, cz. I, s. 156 –158. Evans-Pritchard E. E., Witchcraft, oracles and Magic among the Azande, Oxford 1937. Jackson H. C., Black Ivory and White, or the story of El Zubeir Pasha, Slaver and Sultan, as told by himself, Oxford 1913. �Nigryci z Bahr el Ghazal i Ekwatorii... 159 Larken P. M., Impressions of the Azande, „Sudan Notes and Records” (1930) vol. XIII, cz. I, s. 99–115. McKulka T., A Shared Struggle: People & Cultures of South Sudan, Juba 2013. Nzita R., Mbaga Niwampa, Peoples and cultures of Uganda, Kampala 1998. Ohrwalder J., Przygody i opowiadania misyonarza w Sudanie Egipskim. Podług J. Ohrwaldera opracował K. Król, Warszawa 1896. Oppenheim M., Rabah et la region du lac Tchad, trad. Pascal, N’Djamena 1971. Różański J., Mahdi i mahdija a misjonarze i misje katolickie w relacji kombonianina Josefa Ohrwaldera, w: W. Cisło, J. Różański, M. Ząbek (red.), Sudan – wojna, polityka, uchodźcy, Pelplin 2016, s. 95–143. Santandrea S., A tribal history of the Bahr el Ghazal, Bologna, 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Santandrea S., A Tribal History of the Western Bahr el Ghazal, Bologna 1964. Santandrea S., Ethno-geography of Bahr el Ghazal, Bologna 1981. Schweinfurth G., The heart of Africa, trans. by E.E. Frewer, t. 2, London 1873. Seligman C.G., Ludy Afryki, przeł. E. Promińska, Warszawa 1972. Seligman C.G., Seligman B.Z., Pagan Tribes of the Nilotic Sudan, London 1932. Slatin Basza, Przez Sudan ogniem i mieczem, tłum. W. Trąmpczyński, t. 1, Warszawa 1901. Watson C.R., The sorrow and hope of the Egyptian Sudan, Philadelphia 1913. Zeltner J.C., Les pays du Tchad dans la tourmente: 1880-1903, Paris 1988. �160 Jarosław Różański Nigrites from Bahr el Ghazal and Ekwatoria – former slave reservoir Today’s South Sudan is inhabited by about 200 local ethnic groups. From them one can differentiate a group of Sudanese (Nigrian) peoples, living west of the Nile, along the water area of Congo – Bahr el-Ghazal. These are two large historical-geographical areas, distinguished in the former southern Sudan: Bahr el-Ghazal and Ekwatoria. The Sudanese people were coming into these areas in successive migratory waves connected with the wars against Azande and numerous slavers-hunters. When Egypt took control over Sudan, in the first half of the 19th century, slave trade was monopolized by the new administration. However, private slave-hunters “competed” with them. Among the “famous” slave-hunters, Zubeir Pasha (Zubayr Rahma Mansur) gained the greatest fame and importance. He created local military forces with the capital in Deim Zubayr. After his collapse, slave trade in Bahr el-Ghazal and Ekwatoria was significantly reduced. Keywords: Nigrites from South Sudan, Bahr el Ghazal, Ekwatoria, Azande, Bandja, Makaraka, Mundu Sere, Bongo, Jur, Ndogo, Bai, Bviri, Gollo, Aja, Moro, Madi, Keliku, Avukaya, Mundu, Deim Zubeir, Zubeir Pasha, Zubayr Rahma Mansur �MACIEJ ZĄBEK PRZEMIANY I HISTORYCZNE KONTEKSTY SYSTEMU PRAWA W SUDANIE Artykuł omawia historyczną ewolucję systemu prawa w Sudanie począwszy od XVI stulecia aż po ostatnie poprawki w konstytucji tego kraju wprowadzone w styczniu 2015 r. Pokazuje różne źródła, na których się ono opiera, poczynając od prawa zwyczajowego, osmańsko-egipskiego, brytyjskiego, mahdystów po nowoczesne ustawodawstwo egipskie z próbami aplikacji w powyższe systemy religijnego prawa opartego na Koranie i Sunnie Proroka. Po 1989 r. przez cały okres autorytarnych rządów pod przewodnictwem Omara al-Baszira szariat wyraźnie umocnił swą pozycję w sudańskim społeczeństwie i państwie, aczkolwiek do dziś Sudan nie stał się w pełni republiką islamską, a tendencje do omijania lub odchodzenia od tego sytemu nadal są wyraźne. Dr hab. Maciej Ząbek, prof. UW, dyrektor Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Zakładu Badań Etnicznych i Międzykulturowych w Instytucie Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego �162 Maciej Ząbek Od Sułtanatu Sennaru do Mahdiji Sułtanat Fundż (1504–1820), państwo położone w widłach Białego i Błękitnego Nilu, zwane również od swojej stolicy Sułtanatem Sennaru było pierwszym muzułmańskim i afro-arabskim imperium na terenie dzisiejszego Sudanu. Powstało na gruzach królestw chrześcijańskiej Nubii (Alodii i Nobatii). W pewnym sensie stanowiło kolebkę współczesnego państwa i narodu sudańskiego. Jego powstanie poprzedziły trwające już od VII w. migracje uchodzących z Egiptu arabskich kupców i plemion pasterskich wyznających islam1, które stopniowo przyczyniły się do upowszechnienia się języka arabskiego nad środkowym Nilem oraz do prawie całkowitego wyparcia wcześniej zaszczepionego tu chrześcijaństwa2. Za panowania pierwszego historycznego władcy Fundżu Amara Dunqasa (1504–1534) – aż do osmańsko-egipskiego podboju – stosowana wówczas jurysdykcja prawdopodobnie odznaczała się współistnieniem lokalnego prawa zwyczajowego i szariatu. Prawa karnego islamu nie stosowano, a w każdym razie nie ma to żadnych dowodów. Było ono zapewne w całości domeną lokalnych zwyczajów3. Islam i jego prawo z uwagi jednak na rozkwit handlu z Sennaru na szlakach do Egiptu i do arabskich portów Morza Czerwonego (głównie Sawakinu4) oraz na zachód do sułtanatu 1 H. A. MacMichael, A History of the Arabs in the Sudan, Cambridge University Press, Cambridge 1922. 2 P. M. Holt, Fundj [in:] Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. II, Brill, Leiden 1997, s. 943–945, 121–125. 3 R. S. O’Fahey, M. I. Abu Salim, Land in Dar Fur, Cambridge University Press, Cambridge 1983, s. 9. 4 Sawakin od 1517 r. był w rękach Osmanów. J. S. Trimingham, Islam in the Sudan, Frank Cass & CO. LTD., London 1965. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 163 Darfuru (1640–1916) miał tendencje z biegiem czasu do coraz silniejszego umacniania swoich wpływów5. Sułtani Fundżu pozwalali na swobodną imigrację Arabów i osiedlanie się w Sennarze prawoznawców muzułmańskich oraz członków bractw sufickich, którzy nawracali na islam miejscową ludność6. W latach 1820–1821 sułtanat Sennaru podbiła armia osmańskiego namiestnika Egiptu Muhammada Alego. W latach następnych Osmano-Egipcjanie kontynuowali podboje na południe i zachód od tego państwa. Proces ten w dużej mierze zakończył się wraz z podbojem w 1874 r. sułtanatu Darfuru. Pod rządami osmańsko-egipskimi po raz pierwszy na mapie politycznej Afryki pojawiła się jednostka geopolityczna o nazwie Sudan w granicach zbliżonych do współczesnych (z okresu przed oderwaniem się od niego Sudanu Południowego). Sudan od tej pory przez 60 lat związany był bezpośrednio z Egiptem, funkcjonując razem z nim w ramach Imperium Osmańskiego7. Na czele jego rządu stał gubernator egipski (hikimdar). Nową stolicę, którą nazwano Chartum, ustanowiono u zbiegu Białego i Błękitnego Nilu. Po raz pierwszy nad środkowym Nilem stworzono scentralizowany i hierarchiczny system administracyjny i sądowniczy (sądów lokalnych i okręgowych) z możliwością odwoływania się do naczelnego sądu w Chartumie (Majlis’umum al-Sudan). Decyzje tego ostatniego były zatwierdzane przez najwyższy organ sądowy Themajlis al-ahkam w Kairze. Niewątpliwie w tym okresie nastąpiło umoc5 J. Spaulding, The evolution of Islamic judiciary in Sinnar, „International Journal of African Historical Studies”, 1977, nr 10, s. 408–426. 6 O. G. S. Crawford, The Fung Kingdom of Sennar, „Annales d’Ethiopie”, Volume 1, année 1955, s. 157–159. 7 Sudańczycy ten okres swojej historii (1821–1881) nazywają Turkija, a rządzących w nim cudzoziemców „Turkami”, niezależnie od ich faktycznej przynależności etnicznej. R. Hill, Egypt in the Sudan 1820–1881, Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs, London 1959. �164 Maciej Ząbek nienie się islamu i języka arabskiego. Niemniej nie jest do końca jasne, do jakiego stopnia przestrzegano stosowania prawa muzułmańskiego (archiwa z tego okresu zostały spalone przez mahdystów). Zapewne w pewnym zakresie stosowano szariat umiarkowanej sunnickiej gałęzi hanafickiej (oficjalnej szkoły islamu państwa Osmanów) uwzględniający m.in. prawo do opierania się na zwyczaju (adat) w przypadkach nieuwzględnionych w Koranie i własnej opinii prawnika. Na prowincji administrowano przeważnie nadal zgodnie z prawem zwyczajowym8. Dopiero od 1850 r. w ramach reform sułtana Abdulmecida tzw. okresu tanzimatu (naprawy), obejmującego całe Imperium Osmańskie, wprowadzono nowe elementy prawa świeckiego oparte na wzorach zachod­ nich9. Zniesiono wówczas, przynajmniej oficjalnie, niewolnictwo (w 1863 r.), pogłówne oraz zrównano w prawie muzułmanów i niemuzułmanów. W Egipcie jednak – i tym samym w Sudanie – rozpoczął się okres wpływów Wielkiej Brytanii wypierającej stopniowo wpływy osmańskie. W tym momencie Sudan wchodził już powoli na drogę „nowoczesności”, ale i zarazem kolonialnej podległości. Sądy szariackie istniały nadal, ale ich kompetencje zostały ograniczone do prawa rodzinnego oraz do kwestii dotyczących praw do ziemi. W 1881 r. wybuchło antyegipskie – a ostatecznie antybrytyjskie – powstanie, na czele którego stanął Muhammad Ahmad, który ogłosił się mahdim Boga (tzn. zbawcą), wzywając do dżihadu, aby wyzwolić Sudan od władzy „niewiernych” i ciemiężców (chodziło o podatki) oraz przywrócenia czystości islamu z czasów Proroka Mahometa. W 1885 r. jego zwolennicy utworzyli państwo 8 Z. Mustafa, The common law in the Sudan: An account of the ‘justice, equity and good conscience’ provision. Clarendon Press, Oxford 1971, s. 37. 9 C. Fluehr-Lobban, Islamic law and society in the Sudan, Frank Cass, London 1987, s. 30. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 165 z siedzibą w Omdurmanie10. Wszystkie prawa i wyroki z okresu egipsko-osmańskiego unieważniono. W państwie Mahdiego i jego następcy kalifa Abdullahiego jedynymi źródłami prawa miały być Koran i Sunna w jego – często responsywnej – interpretacji, zwykle sprzecznej z tradycyjnymi sunnickimi szkołami prawa. Tak więc na przykład zniesiono zwyczajowe prawo zadośćuczynienia (diya), a prawo odwetu (qisas) stało się obowiązkowe. Na picie alkoholu i palenie nałożono bardziej surowe kary niż dotychczas. Zaprzestano odwoływać się do fiqh (islamskiego orzecznictwa), a pozycja muzułmańskich uczonych prawników (alimów) została osłabiona11. Głoszono idee ascetyzmu, wprowadzono nie tylko zakaz żucia tytoniu (tombaku) i picia lokalnego piwa (merissy), ale także używania amuletów (hidżab), praktykowania magii, muzyki, procesji, wyprawiania świąt z okazji obrzezania i zawarcia małżeństwa, pielgrzymek do grobowców świętych oraz zadekretowano obowiązek noszenia stroju zakrywającego całe ciało. Wprowadzone daniny wychodziły teoretycznie od zakatu (ofiary dla biednych), choć w praktyce były nadal zbierane administracyjnie jako pogłówne, nierzadko w postaci bezpośrednich konfiskat. Interwencja brytyjsko-egipska rozpoczęta w 1896 r., zakończona ostatecznie sukcesem w 1899 r., położyła kres istnieniu państwu mahdystów. Sudan od tego momentu formalnie stał się egipsko-brytyjskim kondominium (drugą Turkija), w którym urzędy były obsadzone zazwyczaj przez Egipcjan, ale strategiczna władza należała do Brytyjczyków, którzy przystąpili do odbudowy systemu prawnego wzorowanego na własnym kolonialnym Sudańczycy okres rządów mahdystów (1881–1898) nazywają Mahdija. Holt P. M., The Mahdist State of the Sudan 1881–1898, Clarendon Press, Oxford 1970. 11 O. Köndgen, Das islamisierte Strafrecht des Sudan: Von seiner Einführung 1983 bis Juli 1992, Deutsches Orient-Institut, Hamburg 1992, s. 16–18. 10 �166 Maciej Ząbek ustawodawstwie anglo-indyjskim oraz na egipskim prawie wojskowym, którego źródłem z kolei była armia brytyjska12. Pierwszy Kodeks Karny został ogłoszony jeszcze w 1899 r. W egipsko-brytyjskim kondominium (1899–1955) Brytyjczycy obiecali jednak w niektórych aspektach poszanowanie prawa islamskiego13. W 1902 r. wprowadzono muzułmańskie regulacje procedur sądowych. Utworzone sądy szariackie, które sądziły zgodnie z założeniami prawa muzułmańskiego w sprawach cywilnych oraz dotyczących fundacji islamskich (wakf). Sędziowie muzułmańscy (kadi), których powoływano najczęściej spośród Egipcjan, wydawali orzeczenia (manszurat) zawierające interpretacje zasad prawnych szariatu14. Sudańczyków na stanowiska sędziowskie i administracyjne zaczęto dopuszczać dopiero po roku 192215. Zalegalizowano jednak działalność szejchów sufickich i miejscowych uczonych (alimów) prawa muzułmańskiego. W 1912 r. otwarto w Omdurmanie instytut kształcący alimów, będący filią słynnego uniwersytetu islamskiego Al-Azhar (Dżāmiʻat al-Azhar) w Kairze. Zezwolono także na budowę i remont mecze- S. M. A. Salman, Lay tribunals in the Sudan: An historical and socio-legal analysis, „Journal of Legal Pluralism” 1983, nr 21, s. 66. 13 S. M. A. Salman 1983, op. cit., s. 66. 14 J. M. Otto (red.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. 15 Rząd brytyjski w 1922 r. ogłosił niepodległość Egiptu, co oznaczało zerwanie więzi z Imperium Osmańskim. Oznaczało to stopniową sudanizację administracji kraju i zastępowanie Egipcjan Sudańczykami. Był to praktyczny koniec dwuwładzy w kondominium, choć jej pozory w postaci flagi egipskiej zawieszanej razem z brytyjską zostały zachowane. 12 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 167 tów oraz pielgrzymki do Mekki (hadż)16. Próbowano jednak obniżyć rangę sądów szariackich, zwłaszcza po 1929 r., poprzez przekazanie jurysdykcji w sprawach cywilnych sądom krajowym. Mimo to sądy szariackie istniały przez cały okres istnienia kondominium17, współistniejąc z brytyjskim common law i lokalnym prawem zwyczajowym, którym posługiwali się naczelnicy plemienni. W sprawach karnych administratorzy prowincji i gubernatorzy mieli dużą swobodę działania. To samo przestępstwo mogło być jednak inaczej osądzone przez naczelników (omda i nazyr) w muzułmańskich plemionach pasterskich, inaczej wśród pogańskich grup etnicznych z Południa i inaczej wśród arabskiej ludności miast18. Naczelnicy plemienni, zgodnie z polityką tzw. rządów pośrednich, na swoim terenie byli najwyższymi sędziami i odpowiadali za pobór podatków. Po 1923 r. powstają pierwsze organizacje polityczne tworzone przez Sudańczyków, które w okresie II wojny światowej zaczęły przekształcać się w ruchy nacjonalistyczne. Po zamachu stanu dokonanym w 1952 r. w Egipcie przez płk. Gamala Abdel Nasera nastąpiło w Sudanie nasilenie się ruchów niepodległościowych. W kwietniu uchwalono Konstytucję Samorządową, a w styczniu 1954 r. zdecydowano, że w okresie trzech lat Sudańczycy podejmą decyzję o niezależności lub unii z Egiptem. Ostatecznie przeważyły w Sudanie nastroje antyegipskie i w grudniu 1955 r. parlament Sudanu jednomyślnie zagłosował za niepodległością. Rządy brytyjski i egipski zostały zmuszone do uznania tej decyzji i 1 stycznia 1956 r. ogłoszono niepodległość Sudanu. 16 Daly, M. W., Sudan [in:] Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume IX, Brill, Leiden 1997, s. 746. 17 J. M. Otto, 2010, op. cit. 18 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 19. �168 Maciej Ząbek W postkolonialnym Sudanie w okresie 1956–1985 Po ogłoszeniu przez Sudan niepodległości już miesiąc później przyjęto pierwszą Tymczasową Konstytucję (al-dastuur) gwarantującą system rządów wielopartyjnych, parlamentarnych z wolnymi wyborami. Uchwalenie ostatecznej konstytucji odłożono na okres późniejszy. W międzyczasie dyskurs elit politycznych w Sudanie na temat systemu prawnego, jaki ma obowiązywać w kraju, zdominowany był przez trzy opcje. Postmahdystowska partia Umma, proegipska partia unionistyczna19, Bracia Muzułmanie oraz niektórzy przywódcy innych bractw sufickich opowiadali się za prawem szariatu skodyfikowanym w przyszłej konstytucji20. Socjaliści i nacjonaliści sudańscy, tj. obóz Naserystów, Baasistów i innych arabskich nacjonalistów opowiadał się za egiptyzacją systemu prawnego, na wzór socjalistycznych państw arabskich (Egiptu i Syrii) i usunięciem dotychczasowego brytyjskiego dziedzictwa prawnego. Większość natomiast świeckich inteligentów i absolwentów Wydziału Prawa Uniwersytetu w Chartumie o poglądach prozachodnich, lewicowych i liberalnych popierała tylko korektę istniejącego już systemu postkolonialnego, odrzucając postulat zastąpienia go przez prawodawstwo islamskie lub egipskie21. W sudańskiej rzeczywistości politycznej dominowali jednak od początku zwolennicy republiki islamskiej. Chartum, według Partia nazywała się wówczas Aszigga, później wielokrotnie zmieniała nazwę. Zapleczem jej było jednak zawsze bractwo sufickie chatmijja (inaczej zwane także mirghanija). 20 P. N. Kok, Conflict over laws in the Sudan: From pluralism to monolithicism, in H. Bleuchot, C. Delmet & D. Hopwood (eds.), Sudan: History, identity, ideology, Reading: Ithaca Press 1991, s. 240. 21 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 19–21, Kok 1991: 237–243. 19 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 169 nich, miał być stolicą scentralizowanego systemu rządów z arabskim jako oficjalnym językiem i islamem jako religią narodową22. Chrześcijanom godzono się przyznać wszystkie prawa przewidziane przez szariat (tj. status ludzi tolerowanych – zimmi). Dyskryminacja rasowa lub religijna miała zostać wykluczona, choć w praktyce status zimmi dla chrześcijan ją właśnie zakładał. W okresie pięciu lat Sudan miał być w pełni muzułmański. Nie osiągnięto jednak narodowego konsensusu w sprawie ostatecznej wersji konstytucji, a jej projekt nie został nawet ogłoszony. Ostatecznie kryzys ekonomiczny, zamieszki na Południu oraz problemy w stosunkach z Egiptem przyspieszyły interwencję wojska i przejęcie w listopadzie 1958 r. władzy przez gen. Ibrahima Abbuda, który stopniowo zaczął wcielać w życie plany zwolenników republiki islamskiej, podejmując przede wszystkim próbę ponownej islamizacji Południa, co doprowadziło do wybuchu pierwszej długotrwałej wojny domowej23. Kryzys polityczny w kraju spowodował falę demonstracji ludności cywilnej na Północy, w wyniku czego Abbud ostatecznie zrezygnował ze stanowiska prezydenta. Doszło do powołania Rządu Przejściowego i krótkiego okresu (1964–1969) ponownych rządów parlamentarnych. Impas w sprawie przyjęcia nowej konstytucji ciągnął się jednak przez lata, podobnie jak wojna na Południu. Od grudnia 1967 r. pracowała Komisja Konstytucyjna, która wypracowała kompromisowy projekt, w którym Sudan miał być „demokratyczną, socjalistyczną republiką pod ochroną islamu”, z islamem jako religią państwową. Głównym źródłem prawa miał być szariat, P. N. Kok, La transition permanente (analyse des constitutions et du syste`me juridique soudanais de 1956 a` 1988), in M. Lavergne, Le Soudan Contemporain, Khartala, Paris 1989, s. 439. 23 G. Warburg, Islam, sectarianism and politics in Sudan since the Mahdiyya, Hurst, London 2003, s. 144. 22 �170 Maciej Ząbek a prawo stosowane miało być nie sprzeczne z Koranem24, w dodatku z prezydentem muzułmaninem. Projekt ten został zasadniczo poparty przez dominujące na sudańskiej scenie politycznej ugrupowania. Z powodu jednak kryzysu rządowego w maju 1969 r. doszło do kolejnego wojskowego zamachu stanu pod dowództwem płk. Dżafara Nimeiriego, który uniemożliwił ratyfikację tego projektu. Nowo utworzony rząd miał charakter socjalistyczny, wspierany przez trudną koalicję Naserystów i Baasistów wraz z komunistami. Nimeiri zakazał działalności partii politycznych i uchylił konstytucję przejściową. Rozprawił się również w 1970 r. z postmahdystami (ansarami z partii Umma), bombardując ich symboliczną twierdzę na wyspie Aba na Nilu w pobliżu Kosti (miejsce nauczania Muhammada Ahmada-Mahdiego). Zabito wówczas wnuka Mahdiego imama al-Hadiego, a jego bratanek Sadiq al-Mahdi uciekł do Libii, gdzie wraz z Hasanem at-Turabim (przywódcą sudańskich Braci Muzułmańskich) i Szarifem al-Hindim (przywódcą Partii Demokratycznej) założyli antynimeirowski, koalicyjny „Front Narodowy”. Nieporozumienia między Nimeirim a komunistami dotyczące stworzenia systemu jednopartyjnego i związanej z nim walki o władzę doprowadziły do rozłamu między nimi. Konsekwencją tego była podjęta z ich strony próba puczu w lipcu 1971 r. Władze zarówno Egiptu, jak i Libii, obawiając się tego rodzaju rządów w Sudanie, interweniowały, ratując Nimeirego. W konsekwencji tych wydarzeń polityka rządu sudańskiego stała się na pewien czas bardziej zachowawcza, a część systemu prawnego stała się nieokreślona. W 1971 r. przyjęto nowy kodeks prawa cywilnego w dużym stopniu skopiowany z egipskiego kodeksu prawa cywil- 24 P. N. Kok 1989, op. cit., s. 443–444. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 171 nego z 1949 r., którego źródłem były zachodnie wzory prawa25. Na podobnej zasadzie w 1972 r. opracowano projekty kodeksów prawa karnego i handlowego. W międzyczasie udało się Nimeiremu podpisać w Addis Abebie pokój z rebeliantami z Południa. Porozumienie pokojowe przewidywało autonomiczny rząd regionalny na Południu i zostało przyjęte wraz z ustawą o samorządzie Południa. W maju 1973 r. po siedemnastu latach od ogłoszenia niepodległości i siedmiu miesiącach prac ogłoszono wreszcie stałą konstytucję. Uznano w niej oficjalnie istnienie w Sudanie chrześcijaństwa wraz z innymi religiami rodzimymi. Podkreślono w niej także autonomiczny status Południa. Źródłem prawa ustalono w niej zarówno szariat, jak i prawo zwyczajowe. Paradoksalnie, przynajmniej z zachodniego punktu widzenia, sukcesy te były możliwe tylko w sytuacji braku demokracji i obowiązującego zakazu działalności partii politycznych. W 1974 r. rząd opracował nowy pakiet ustaw wraz z kodeksem karnym, wycofując te przyjęte dwa lata wcześniej26. Wiele z nich było adaptacją do sudańskich warunków prawa angielskiego z włączeniem precedensów sudańskich bez elementów opartych o szariat. Zwolennicy islamizacji prawa w Sudanie nie ustawali jednak w wysiłkach, a Nimeiri – szukając zaplecza politycznego dla siebie – coraz częściej ich popierał. W latach 70. powstają w Sudanie nowe instytucje, jak np. „Afrykańskie Centrum Islamskie”, „Festiwal Świętego Koranu” i inne tego typu. W międzyczasie większość Braci Muzułmańskich na czele z Hasanem Abd Allahem at-Turabim doszła do wniosku, że postawienie na Nimeirego będzie najlepszą z możliwych opcji i od tego momentu zaczęli obejmować stanowiska w strukturach rządowych. W sierpniu 1977 r. at-Turabi objął przewodnictwo komisji do przeglądu ustawodaw25 26 S. H. Amin, Middle East legal systems, Royston, Glasgow 1985, s. 334. O. Köndgen 1992, op. cit., s. 22. �172 Maciej Ząbek stwa sudańskiego pod kątem jego zgodności z szariatem, a następnie dołączył do komisji recenzującej nową konstytucję27. W pierwszej opracował projekt ustawy zakazującej lichwy (riba) i spożywania alkoholu, a także przygotował projekt podatku opartego na zakat. Rząd założył także kilka prospołecznych banków islamskich, w których obowiązywał zakaz pobierania odsetek. W 1979 r. at-Turabi mianowany został ministrem sprawiedliwości, co niezwykle umocniło wpływy islamskich fundamentalistów w rządzie. W latach 70. i wczesnych 80. sytuacja polityczna i gospodarcza uległa jednak pogorszeniu z uwagi na posuchę w strefie Sahelu i inflację pieniądza. Wiarygodność reżimu Nimeirego została poważnie osłabiona. Powrót do polityki islamizacyjnej powodował problemy na Południu. W dodatku inwestycje rozwojowe obiecane w ramach umowy z Addis Abeby nie były realizowane. W dalszym ciągu nie doszło też do rozpoczęcia wydobycia i sprzedaży ropy naftowej. Z drugiej strony polityczna dominacja przedstawicieli grupy etnicznej Dinka w Zgroma­dzeniu Regionalnym Południa oraz korupcja i skandale wśród polityków i urzędników z tej grupy budziły niezadowolenie przed­stawicieli innych grup etnicznych. Stąd w 1981 r. Nimeiri je rozwiązał, rozpisując nowe wybory, które jednak nie zmieniły sytuacji. Wszystko to sprawiło, że we wrześniu 1983 r. dekretem prezydenckim przyjęto pierwsze ustawy islamistyczne. Najważniejsze z nich były: ustawy o postępowaniu cywilnym, handlu, kodeksie karnym, dowodach procesowych, sądach, promocji cnoty i podatku zakat28. Warto zauważyć, że niektóre przepisy tzw. prawa wrześniowego, jak określano w prowadzenie elementów szariatu w Sudanie, były w konflikcie z dotychczasowym tradyIbidem, s. 35–36. A. Layish and G. R. Warburg, The Reinstatement of Islamic law in Sudan under Numayri, Brill, Leiden 2003. 27 28 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 173 cyjnym islamskim orzecznictwem (fiqh). Stanowiły one w gruncie rzeczy eklektyczny zbiór przepisów z różnych szkół prawa muzułmańskiego nastawionych na zaostrzenie ewentualnych sankcji karnych. Ograniczono na przykład możliwość łagodzenia kar poprzez powoływanie się na szubha (wątpliwości prawne) oraz możliwość przyjmowania zeznań świadków nieprzewidzianych w Koranie. W dodatku zaostrzono kary za przestępstwa polityczne. Nic więc dziwnego, że nowy kodeks karny uznany został za instrument nacisku na opozycję polityczną i odrzucony przez większość Sudańczyków bez względu na ich przynależność religijną. Autor „prawa wrześniowego” – islamski intelektualista dr Hasan Abd Allah at-Turabi – wzorem egipskich Braci Muzułmanów był zwolennikiem modernistycznego nurtu w islamie, wychodzącego poza dotychczasowe szkoły prawa żądającego otwarcia bram idżtihadu (czyli możliwości nowej interpretacji Koranu i Tradycji Proroka), odrzucającego dotychczasowe dziedzictwo prawne. Już wcześniej opowiadał się przeciwko ślepemu naśladowaniu dawnych prawoznawców (fukaha) i uczonych prawników (alimów), przekonując do adaptacji szariatu do współczesności w duchu politycznego islamu, w którym właśnie islam miał stanowić podstawę nowoczesnego państwa. Na Północy przeciwko „prawu wrześniowemu” wystąpił szeroki sojusz partii politycznych i związków zawodowych. Dekrety prezydenckie odrzuciła nie tylko Sudańska Rada Kościołów i liberalni muzułmanie, lecz także konserwatywna partia Umma, która potępiła je jako nieislamskie, przeciwne kobietom, ogólnie represyjne i niszczące jedność kraju. Sędziowie poddani kilkukrotnym przymusowym szkoleniom także protestowali. Co więcej, złożono kilka skarg konstytucyjnych z powodu dyskryminacji kobiet i niemuzułmanów. Jednym z najgłośniejszych krytyków wprowadzenia szariatu w tej formie był znany muzułmański in- �174 Maciej Ząbek telektualista Mahmud Muhammad Taha Ustaz, duchowy przywódca reformistycznego Bractwa Republikańskiego. Krytykował niekonstytucyjność wprowadzonego prawa i liczne sprzeczności z fiqh. Został aresztowany z uwagi na stworzenie zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa, jednak w toku procesu apelacyjnego oskarżono go dodatkowo o apostazję. W związku z tym został skazany na śmierć przez powieszenie w 1985 r., mając wówczas 76 lat29. Jego śmierć wzbudziła dość powszechne oburzenie, tym bardziej że sąd, który wydał wyrok, nie był kompetentny w sprawach apostazji, a według szariatu nie skazuje się na karę śmierci osób powyżej 70. roku życia30. W dodatku katastrofa posuchy, masowa migracja ludności wiejskiej do miast i towarzysząca temu wszystkiemu pogarszająca się sytuacja gospodarcza spowodowały, że w kwietniu 1985 r. doszło w Chartumie do fali strajków i demonstracji ulicznych. Tymczasem na Południu nowe prawo zakazujące np. picia alkoholu i przewidujące za ten czyn karę chłosty oznaczało wznowienie wojny. Jeszcze w 1983 r. zbuntował się garnizon wojskowy stacjonujący w Bor, przekształcając się w Armię Wyzwolenia Sudanu (SPLA). Wydarzenia te doprowadziły ostatecznie do rozłamu między Nimeirim a at-Turabim. Wiosną 1985 r. wszyscy Bracia Muzułmanie zostali zwolnieni z zajmowanych przez nich stanowisk rządowych i osadzeni w więzieniu w Darfurze. Wśród nich był także prezydent Zgromadzenia Ludowego i jeden z sędziów, którzy pomogli skazać Mahmuda Taha. Braci Muzułmanów jednak nie udało się wyeliminować z polityki. Skazanie ich 200 przedstawicieli potrafili obrócić na swoją korzyść, przedstawiając się jako ofiary reżimu, przygotowując się do nowej gry o władzę. 29 J. Rogalski, Die Republikanischen Bru¨der im Sudan: Ein Beitrag zur Ideologiegeschichte des Islam in der Gegenwart, Freie Universita¨t Berlin, M. A. Thesis, Berlin 1990, s. 39–51. 30 Wyrok ten został z tych powodów pośmiertnie unieważniony (w 1986 r.). �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 175 Nimeiri natomiast musiał radzić sobie z wojną na Południu, jak i totalną opozycją na Północy, co doprowadziło go do ogłoszenia w kwietniu 1985 r. stanu wyjątkowego. Przeciwstawiając się oporowi ze strony dotychczasowych sędziów na czele z sędziami Sądu Najwyższego, utworzył konkurencyjny system nowych sądów powszechnych obsadzonych często przez ludzi bez dostatecznego wykształcenia prawniczego, które procedowały w oparciu o „prawo wrześniowe”. Doprowadziło to do ustawodawstwa naruszającego dotychczasową świecką konstytucję z 1973 r. Wybór przez Nimeirego reform w duchu modernistycznego, politycznego (inaczej fundamentalistycznego) islamu sprawił, że zmuszony był brnąć dalej tą drogą. Przygotował nowy projekt ustawy zasadniczej, której artykuł 1 uznawał szariat za jedyne źródło prawodawstwa, wykluczając w ten sposób udział w nim prawa zwyczajowego. Południe miało stracić swoją autonomię, rola parlamentu narodowego miała zostać zredukowana zgodnie z tradycją arabską do rady konsultacyjnej (Madżlis al-szura) bez możliwości stanowienia prawa, a sam – jako prezydent – miał otrzymać dożywotnio tytuł „przywódcy wiernych” (qa’id al-mu`minin) odpowiedzialnego tylko przed zależną od niego radą. Nic dziwnego, że projekt ten spotkał się z totalną opozycją. Kiedy w dodatku zniósł subsydia na chleb i paliwo, partie polityczne, związki zawodowe i różne stowarzyszenia utworzyły szeroką koalicję żądającą jego rezygnacji. Nimeiri nie docenił zagrożenia dla jego rządów i w końcu marca wyjechał do USA na rozmowy z prezydentem Reganem. W czasie jego nieobecności wybuchły zamieszki, które przekształciły się w strajk generalny. Pogłębiający się chaos w państwie doprowadził do interwencji ze strony wojska z ministrem obrony i generalnym dowódcą sił zbrojnych gen. Abdelem Rahmanem Suwar al-Dahabem, który ustanowił Nową Tymczasową Radę Wojskową, przejmując władzę w państwie w kwietniu 1985 r. Rada uchyliła konstytucję z 1973 r., �176 Maciej Ząbek zakazała działalności partii Nimeirego – Sudańskiej Unii Socjalistycznej (SSU) – i przywróciła tzw. Tymczasową Konstytucję z 1956 r., gwarantując w ten sposób ponownie religijną wolność, pluralizm polityczny i rozdział władzy wykonawczej od ustawodawczej i sądowniczej. Ponad 40 partii politycznych szybko powróciło do działania. Przywrócenie Tymczasowej Konstytucji z 1956 r. nie oznaczało automatycznego cofnięcia „prawa wrześniowego”. Kluczowi ministrowie w Tymczasowej Radzie Wojskowej byli jego gorącymi zwolennikami. Obowiązywało więc ono nadal, skazani na jego podstawie przebywali w więzieniu, stosowano karę chłosty i amputacje, skazywano na karę śmierci przez ukrzyżowanie. Hasan at-Turabi został zwolniony z więzienia, założył nową partię (Narodowy Front Islamski – NIF), sojusz Braci Muzułmańskich, sufi, przywódców plemiennych, alimów i byłych oficerów wojskowych i rozpoczął walkę o utrzymanie prawa, którego był autorem. Opór wobec islamizacji w Sudanie tłumaczył wpływami Zachodu albo spiskami marksistów. Tymczasowa Rada Wojskowa nie opanowała też problemów nękających Sudan, w tym wojny na Południu, która rozpętywała się na dobre. W tej sytuacji po roku sprawowania rządów przekazał ich ster w ręce gabinetu cywilnego, na którego czele stanął przywódca partii Umma Sadiq al-Mahdi. W maju 1986 r. zorganizowano wolne wybory, które wygrały tradycyjnie największe ugrupowania sudańskie post-mahdyści (Umma) i oparta na bractwie Chatmiji Demokratyczna Partia Unionistów Mirhaniego. Narodowy Front Islamski otrzymał tylko 28 miejsc w 232 osobowym parlamencie. Ponownie rozpoczęły się dyskusje nad systemem prawa, jaki ma obowiązywać w Sudanie. Sadiq al-Mahdi wznowił próby poszukiwania islamskiej alternatywy dla szariatu w formie zaproponowanej przez at-Turabiego. Wywołało to ostrą krytykę ze strony Izby Adwokackiej i Su- �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 177 dańskiej Rady Kościołów. Tymczasem do koalicji rządowej dołączył Narodowy Front Islamski (NIF) pod warunkiem wprowadzenia ustawodawstwa islamskiego. Hasan at-Turabi został ministrem sprawiedliwości i prokuratorem generalnym i przedłożył nowy projekt kodeksu karnego. Decydujący wpływ na zastosowanie określonej kary miała mieć nie tyle tożsamość sprawcy (muzułmanin, niemuzułmanin), ale miejsce popełnienia przestępstwa (na Północy czy Południu). Kary na Południu za te same przestępstwa o charakterze obyczajowym miały być obniżone. Nawet mieszkający tam muzułmanie mogli cieszyć się napojami alkoholowymi31. W parlamencie jednak wezwano do rewizji projektu. W 1989 r. sformowano nowy gabinet rządowy, w którym Umma utworzyła koalicje jedynie z NIF. At-Turabi został tym razem ministrem spraw zagranicznych. Nowemu rządowi udało się zawrzeć w kwietniu 1989 r. z SPLA krótkotrwałe zawieszenie broni wynegocjowane wcześniej przez al-Mirghaniego w Addis Abebie. W połowie czerwca rząd al-Mahdiego zapowiedział, że prawa szariatu zostaną ostatecznie zniesione, a w lipcu jego delegacja spotka się z przedstawicielami SPLA w celu wynegocjowania ostatecznych warunków pokojowych. Armia sudańska oraz działacze NIF nie byli jednak wówczas gotowi na pokój. Zapowiedzi te tylko przyspieszyły jej interwencję. W nocy z 29 na 30 kwietnia 1989 r. zakończyła ona krótki okres rządów parlamentarnych. Wojskowi pod dowództwem weterana I wojny z Południem gen. Omara Hasana al-Baszira utworzyli tzw. Radę Dowództwa Ocalenia Narodowego (RCC), wprowadzając stan wyjątkowy. Parlament został rozwiązany, liderzy polityczni aresztowani (w tym at-Turabi), a działalność partii politycznych i związków zawodowych zakazana. Wkrótce się jednak okazało, że przewrót nie mógł się odbyć bez poparcia at-Tu31 O. Köndgen 1992, op. cit., s. 70–71. �178 Maciej Ząbek rabiego i jego zaplecza politycznego. Około 14 tys. dotychczasowych urzędników państwowych zostało zwolnionych i zastąpionych działaczami Narodowego Frontu Islamskiego32. Czystka objęła szczególnie resorty edukacji i sądownictwa. Ponad 60% wszystkich sędziów zostało zwolnionych, w szczególności tych pochodzących z Południa oraz kobiet pełniących tę funkcję33. Język arabski stał się podstawowym językiem nauczania, który wykluczał studentów z Południa i skłonił wielu wykładowców do opuszczenia kraju, co powodowało przez szereg lat niedobór kadry nauczycielskiej. System prawny w Sudanie od 1989 r. Prawo muzułmańskie, które ze współczesnymi systemami prawnymi Zachodu jest słabo kompatybilne, odróżnia się przede wszystkim tym, że posiada dwa zasadnicze kryteria osądzania w zależności od rodzaju naruszonego prawa, a każde z nich zawiera jeszcze dwa składniki, które określają sposób karania w zależności od rodzaju przestępstwa. Pierwsze to kryteria określane mianem hudud i ta’zir stosowane wobec przestępstw łamiących normy danej społeczności, drugie kisas i dija naruszające prawo jednostek. Przy czym składnik hudud zawiera te przestępstwa, które zostały określone w Koranie (cudzołóstwo, picie wina, kradzież, rozbój, fałszywe oskarżenie, rebelia, odstępstwo od wiary oraz bluźnierstwo), jak również sposób ich ukarania34. W przeciLesch, A. M., The Sudan: Contested national identities, Indiana University Press, Bloomington/Indianapolis 1998, s. 134. 33 L. J. Lauro & P. A. Samuelson, Toward pluralism in Sudan: A traditionalist approach, „Harvard International Law Journal” 1996, nr 37 (1), s. 10. 34 Według Ustawy Karnej z roku 1991 groziło przykładowo: za napad z użyciem broni (art. 168/1) – kara śmierci (przez dekapitację lub ukrzyżowanie) lub amputacja prawej dłoni i lewej stopy, za poważne kradzieże (art. 170 i art. 32 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 179 wieństwie do nich naruszenia prawa z kryterium ta’zir dotyczą z zasady tylko drobnych przestępstw czy wykroczeń nieokreślonych w Koranie, karanych znacznie łagodniej, najczęściej grzywną lub więzieniem zgodnie z obowiązującym kodeksem karnym określonym przez ustawodawcę. W przypadku występków naruszających prawa jednostek celem prawa koranicznego jest nie tyle ukaranie winnego (jak w systemach zachodnich), lecz zaspokojenie poszkodowanemu poczucia zwycięstwa sprawiedliwości. Stąd prawo muzułmańskie przyznaje ofierze lub jej krewnym prawo do sprawiedliwego odwetu (kisas), umożliwiając ukaranie sprawcy w taki sposób, aby kara miała związek symboliczny z czynem, zgodnie ze starożytnym prawem talionu „oko za oko…”. Metody karania, podobnie jak w przypadku hudud, koncentrują się na ciele przestępcy będącym głównym celem represji karnej. Przewidują one amputację dłoni i stóp, wieszanie, krzyżowanie, piętnowanie, biczowanie itp.35 Z drugiej strony islam moralnie promuje tych, którzy winowajcom przebaczają i ograniczają się do prawa odpłaty (dija) rozumianego jako prawo do zadośćuczynienia, polegającego zwykle na rekompensacie finansowej (stawki określa obecnie ustawodawca) za wyrządzone straty, nawet w przypadkach związanych z utratą życia. W lipcu 1989 r. teoretycznie zakończył się okres prób pogodzenia prawa muzułmańskiego z panującymi zwyczajami i prawem, którego źródła tkwią w zachodniej tradycji prawnej. Wypracowanie w tej kwestii kompromisu zakończyło się niepowodzeniem. 171/1) – amputacja prawej dłoni, apostazja (art. 126) karana była śmiercią itp. Artykuł 38 (1) stwierdza, że wykonanie kary hudud powinno być wyłączone spod stosowania prawa łaski. 35 Według art. 28 (3) tejże ustawy w przypadku np. morderstwa karą sprawiedliwą powinna być śmierć przez powieszenie oraz, jeśli sąd uzna za stosowne, powinna być wykonana w taki sam sposób, w jaki oskarżony o przestępstwo śmierć spowodował. �180 Maciej Ząbek W styczniu 1991 r. przywódcy zawieszonych partii politycznych ogłosili w Egipcie utworzenie „rządu na wygnaniu”. Tymczasem reżim wszczął na nowo wojnę na Południu i zbudował równoległy system sądów podlegających ścisłej kontroli władzy wykonawczej. Składał się on z sądów ds. Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego36. Studentów z Południa praktycznie wykluczono z dostępu do zawodów prawniczych. Zmieniono też dotychczasowy kodeks karny. Miał ponownie obowiązywać w całym kraju i mieć zastosowanie również wobec ludności niemuzułmańskiej, także uchodźców. Zawierał pełen zakres przestępstw wynikających z naru­szenia praw społeczności, tj. z zakresu hudud, kar zawartych w Koranie i Sunnie, obejmując po raz pierwszy kary za odstępstwo od wiary i bluźnierstwo. Wprowadzono też nowy podział administracyjny i nową legislację dotyczącą porządku publicznego oraz ogłoszono, że podstawą systemu prawnego w Sudanie będzie szariat. W październiku 1993 r. Rada Ocalenia Narodowego podjęła decyzję o samorozwiązaniu, mianując jednocześnie swego przewodniczącego na prezydenta Sudanu. Po okresie bezpośrednich rządów wojskowych wrócono formalnie do parlamentaryzmu i cywilnego sprawowania władzy, choć faktycznie spoczywa ona nadal w ręku prezydenta gen. Omara Hassana al-Baszira. W 1998 r. prezydent założył wraz z Hasanem at-Turabim partię Kongresu Narodowego (NCP), która z założenia miała stanowić główne ugrupowanie wspierające rząd oraz poddał pod referendum projekt nowej konstytucji, która weszła w życie 1 lipca 1998 r. Konstytucja z 1998 r. za źródło prawa uznawała przede wszystkim prawo muzułmańskie i konsensus narodowy osiągany w drodze referendum, a także inne prawa niesprzeczne z szariatem, w tym prawo zwyczajowe. Nie było jednak jasne, jaką rolę odgryA. M. Abdelmoula, The „fundamentalist” agenda for human rights: The Sudan and Algeria, „Arab Studies Quarterly” 1996, nr 18 (1), s. 17. 36 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 181 wają inne źródła w odniesieniu do szariatu. Podkreślono w niej m.in., że nie można wymierzyć kary śmierci nieletniemu, kobiecie w ciąży i karmiącej do dwóch lat oraz osobie, która skończyła 70 lat życia. Al-Baszir pozostawał głową państwa, szefem rządu i naczelnym dowódcą sił zbrojnych. Poza tym odpowiedzialny był również za stosunki zagraniczne, sądownictwo i moralność publiczną. Władza ustawodawcza spoczywała w rękach zarówno rządu, jak i dwuizbowego parlamentu, ale wymiar sprawiedliwości miał być odpowiedzialny przed prezydentem, któremu przysługiwało prawo mianowania sędziego głównego i jego zastępców. Sudan miał być republiką federalną złożoną z 18 stanów (welayat) członkowskich, z własnymi regionalnymi rządami i stojącymi na ich czele gubernatorami powoływanymi przez prezy­denta z grona osób wybranych przez rady (madżlis) lokalne. W artykule pierwszym napisano, że Sudan jest wielorasowym, wieloetnicznym i wielojęzycznym państwem, w którym jednak islam jest religią większości, a język arabski językiem urzędowym. Tak więc de jure islam nie został tu uznany za religię państwową. Władza ustawodawcza oficjalnie przyjęła strukturę legislatywy demokratycznej, nie podważając przy tym ogólnych zasad prawa koranicznego i Boga jako jego twórcy. Parlament oparty na tradycji arabskiej zasięgania rady (medżlis as-szura) wybierany miał być spośród przedstawicieli wspomnianej partii rządzącej NCP. Składał się z izby niższej, czyli Zgromadzenia Narodowego (al-Madżlis al-Watani) i Rady Stanów (Madżlis al-Welayat). Członkowie pierwszej byli mianowani przez rząd i zatwierdzani w wyborach powszechnych. Natomiast do Rady Stanów członkowie wybierani byli pośrednio przez legislatury stanowe. Od 1993 r. odbywały się też wybory prezydenckie, w których Omar al-Baszir, jak dotąd zawsze zwyciężał ogromną przewagą głosów. Tymczasem w maju 1999 r. at-Turabi wynegocjował tajny sojusz z Sadikiem al-Mahdi w Genewie w celu dokonania zmian w rzą- �182 Maciej Ząbek dzie i pozbycia się al-Baszira i innych generałów przy władzy. W tym celu at-Turabi, jako przewodniczący parlamentu, zainicjował stworzenie opozycji wobec al-Baszira, którego jeden ze złożonych przez niego wniosków został odrzucony. al-Baszira uprzedził jednak dalsze ruchy at-Turabiego, rozwiązując parlament i wprowadzając stan wyjątkowy. At-Turabiemu nie pomogła także próba nawiązania koalicji z Garangiem, którą podjął w lutym 2001 r. Został zatrzymany w areszcie domowym do października 2003 r., który następnie dwukrotnie mu przedłużano aż do czerwca 2005 r. W maju 2004 r. rządowi udało się wynegocjować w Naivasha w Kenii zawieszenie broni z Południem. Stało się to możliwe, gdy SPLM polityczne przedstawicielstwo SPLA zgodziło się, aby szariat nadal obowiązywał w Chartumie pod warunkiem gwarancji bezpieczeństwa dla niemuzułmanów. Decyzja ta w konsekwencji spowodowała kolejne reformy prawa mające na celu zdemokratyzować do pewnego stopnia obowiązujący w kraju ustrój polityczny z uwagi na istniejące jeszcze wówczas nadzieje na podtrzymanie jedności kraju. Wypracowano kolejną tymczasową konstytucję pogłębiającą przynajmniej formalnie demokratyzację systemu. Tymczasowa Konstytucja z 2005 r. była oparta w dużym stopniu na poprzedniej z roku 199837. Zawarła ona jednak postanowienia o podziale władzy z Sudanem Południowym i ustanowienie izby wyższej reprezentującej całe państwo. Podkreślono w niej różnorodność kulturową, językową, rasową i etniczną kraju oraz jego demokratyczny i wielopartyjny charakter. W północnych stanach źródłem prawa miał być nadal szariat. Sudan nie był jed- The Interim National Constitution of the Republic of the Sudan, chapter I, 1(1) i 5(1), www.refworld.org (lipiec 2014 r.). 37 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 183 nak w niej definiowany jako republika islamska, a islam jako religia państwowa38. Przyznano też prawo do obywatelstwa każdemu, kto urodził się w Sudanie i kogo chociaż jeden z rodziców był Sudańczykiem. Ponadto pozycja prezydenta pozostała – w porównaniu z konstytucją z 1998 r. – w praktyce nienaruszona, poza tym, że wprowadzono stanowisko drugiego wiceprezydenta. Dopuszczono jednak po raz pierwszy od 24 lat do wyborów wielopartyjnych. Przedstawiciele partii politycznych (zarejestrowano 52 legalnie działające partie) mają obecnie prawo do posiadania swojej reprezentacji w parlamencie, choć nie mają realnych szans na zwycięstwo. Skrajnie większościowy system przeliczania głosów zakłada w praktyce koncentrację władzy wykonawczej na poziomie centralnym w rękach partii zwycięskiej, co oznacza w rzeczywistości dominację partii rządzącej. Wybrani parlamentarzyści w ogromnej większości należą do rządzącego Kongresu Narodowego39. Pozostali zaś reprezentują sojusznicze, współpracujące z rządem partie polityczne, choć w liczbie tylko symbolicznej. Konstytucja przewiduje jednak prawo obywateli do wyborów, udziału w życiu politycznym i pokojowej zmiany rządu. Ustrój polityczny Republiki Sudanu (Dżamhariyat as-Sudan) od 2005 r. zaczął być określany przez niektórych politologów jako republikański model demokracji konsocjonalnej. Celem tak działającego ustroju, zgodnie z założeniami konsocjonalizmu i duchem prawa muzułmańskiego, ma być zapewnienie stabilizacji, niedopuszczenie do rywalizacji międzypartyjnej oraz utrzymanie „harmonii rasowej M. Böckenförde, The Sudanese interim constitution of 2005 in B. Krawietz & H. Reifeld (eds.), Islam and the Rule of Law: Between Shari´a and Secularization, Konrad-Adenauer-Foundation, St. Augustin and Berlin 2008, s. 85. 39 Po wyborach w 2010 r. posiadali np. 316 miejsc w 450-osobowym parlamencie, przy czym 8 miejsc było nieobsadzonych. 38 �184 Maciej Ząbek i kulturowej w tym tolerancji religijnej”, tak jak to zapisano jeszcze w poprzedniej konstytucji40. Ustrój ten z punktu widzenia władz i prorządowych elit sudańskich sprawdza się w tym sensie, że w pierwszych wielopartyjnych wyborach w 2010 r. Omar Hasan Ahmad al-Baszir ponownie zwyciężył i to z wynikiem 68,24% oddanych na niego głosów. Wybory te jednak zbojkotowało kilka partii opozycyjnych, a według obserwatorów międzynarodowych odnotowano w ich trakcie próby zastraszania i groźby przemocy, a proces liczenia głosów nie był wystarczająco przejrzyście zorganizowany41. Z perspektywy zachodniej wybory te, choć były krokiem w dobrym kierunku, nie spełniły jeszcze standardów międzynarodowych, a Sudan w dalszym ciągu pozostał państwem autorytarnym, w którym skuteczna władza polityczna należy do prezydenta al-Baszira, względnie wiceprezydenta Alego Osmana Taha i kilku jego najbliższych współpracowników z rządzącej Partii Kongresu Narodowego (NCP). Z punktu widzenia przedstawicieli elit fundamentalnego islamu pełen pluralizm idei i wielość partii politycznych zagraża jedności muzułmańskiej (ummie), prowadząc do dzielenia jej szeregów i niezgody (fitna). Dlatego argumentują, że demokracja i prawa człowieka dla islamu nie są najważniejsze. Pytają retorycznie: Czyż Prorok nie mówił, że „jeden rok krzywd jest lepszy niż godzina kłótni”? Niezgoda, ich zdaniem, prowadzi do odstępstw od wiary, wyzwalania się różnicy, a ta rujnuje i jest źródłem politeizmu (szirk) oraz przyczyną współczesnego pogaństwa, tj. odejścia od monoteizmu. Najlepszym tego dowodem jest, według aktywistów NCP, sytuacja społeczna na postchrześcijańskim ZaConstitution of the Republic of Sudan, 1 July 1998, art. 1. 2013 Country Reports on Human Right Pratices – Sudan, “Annual Reports”, US Department of State, 27 Feb. 2014, section 3 (refworld.org/country, lipiec 2014 r.). 40 41 �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 185 chodzie. Dlatego, jak twierdzą radykałowie muzułmańscy, nie ma dla niej miejsca w Sudanie, gdyż w islamie nie ma miejsca dla koncepcji państwa laickiego, oddzielonego od wiary (imaan)42. Sudan Południowy miał mieć własne nieszariackie ustawodawstwo. Jedynie Południowcy, którzy mieszkali w Chartumie, czy w ogóle na Północy, mieli podlegać także prawu muzułmańskiemu. W przypadku samego Chartumu Konstytucja Tymczasowa z 2005 r. wprowadziła jednak grupę pięciu przepisów (Art. 154–158) chroniących mieszkających tam chrześcijan. Tak np. artykuł 156 poza wezwaniem do praktykowania tolerancji w odniesieniu do różnych kultur, religii i tradycji stwierdza, że: „Jurysdykcja sądów w sprawie nakładania kar na niemuzułmanów powinna przestrzegać ustanowionej od dawna zasady szariatu, że niemuzułmanie nie podlegają artykułom obowiązującym tylko muzułmanów i kary w nich przewidziane będą wobec nich umarzane. Tego typu ochrony nie mają już niemuzułmanie mieszkający poza Chartumem43. Konstytucja Tymczasowa z 2005 r. daje teoretycznie możliwość wybrania na prezydenta niemuzułmanina. Głosi wolność religijną, choć podkreśla, że tylko niemuzułmanin może nawrócić się na islam, a w przypadku muzułmanina apostazja jest karana śmiercią (art. 126). Gwarantuje również równe prawa mężczyzn i kobiet w obszarze prawa obywatelskiego, politycznego, społecznego, kulturalnego i gospodarczego (art. 32), co jest jednak sprzeczne z sudańskim ustawodawstwem niższego szczebla i prawem zwyczajowym dotyczącym np. prawa rodzinnego i dziedziczenia. Hayder Ibrahim Ali, Civil Society and Democratization in Arab Countries with Special Reference to the Sudan, “Islamic Area Studies, Working Paper Series”, nr 12, Islamic Area Studies Project, Tokyo 1999, s. 10–11. 43 The Interim National Constitution of the Republic of the Sudan, www.refworld.org (lipiec 2014 r.). 42 �186 Maciej Ząbek Prawo rodzinne i spadkowe opiera się w Sudanie głównie na szkole hanafickiej. W konstytucji wprowadzono jednak rozwiązania także z pozostałych trzech szkół sunnickich, w szczególności szkoły malikickiej. Omówienie go w tym miejscu przekracza ramy niniejszego artykułu. Wspomnę tylko, że zrobiono wyjątek dla członków plemion niemuzułmańskich, którzy podlegają w tym względzie prawu zwyczajowemu (urfi), choć prawa kobiet nie są tu zabezpieczone, tak jak w prawie muzułmańskim, gdzie umowa małżeńska zobowiązuje męża do zapłaty pewnej sumy pieniędzy (mahr) żonie i jest ona uprawniona do otrzymania alimentów od męża od momentu zawarcia ważnej umowy małżeńskiej. Prawo karne jest identyczne jak w kodeksie z 1988 r., z wyjątkiem kilku poprawek. Zgodnie z Koranem wyróżnia ono sześć czynów jako „przestępstwa hudud”: picie alkoholu, nielegalne stosunki seksualne, niesprawdzone oskarżenia o bezprawne stosunki seksualne, bandytyzm, kradzież i apostazję. Warto też wspomnieć, że w listopadzie 1991 r. al-Baszir wydał komplet dyrektyw w sprawie konsumpcji alkoholu, prostytucji i aktów obscenicznych oraz moralności publicznej. Zobowiązują one m.in. do noszenia strojów muzułmańskich w urzędach państwowych, szkołach i uniwersytetach, a także zakazują tańców kobiet z mężczyznami oraz nakazują segregację płci w transporcie publicznym itp. W prawie gospodarczym i finansowym, podobnie jak w poprzedniej konstytucji, kluczowe jest ustanowienie banków islamskich, które pierwsze pojawiły się w Sudanie dopiero pod koniec lat 70. wraz z Faisal Islamic Bank of Sudan (FIBS). Bankom tym przyznano duże ulgi podatkowe i możliwość transferu zagranicznych walut. Zyski wspomnianego banku szybko wzrosły do 21 milionów funtów sudańskich, umożliwiając wypłatę udziałowcom 25% zwrotu z inwestycji. Bezprecedensowy sukces FIBS doprowadził do ustanowienia innych banków islamskich powiązanych zwykle z głównymi ugrupowaniami politycznymi. Tak np. Tada- �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 187 mon Islamic Bank miał m.in. silne związki z ugrupowaniem Braci Muzułmanów. Tylko partia Umma nie prowadziła własnego banku. Podsumowując, referendum w sprawie samostanowienia Południa zakończyło się decyzją na korzyść separacji Południa. W dniu 9 lipca 2011 r. Republika Południowego Sudanu ogłosiła niepodległość z własną tymczasową konstytucją. Na Północy jednak Tymczasowa Konstytucja z 2005 r. nie została zmieniona. W styczniu 2015 r. wprowadzono do niej jedynie poprawki dające pre­ zydentowi Omarowi al-Baszirowi dodatkowe uprawnienia do mianowania i odwoływania wyższych urzędników, a także poszerzające rolę służb wywiadowczych. Poprawki dały też prezydentowi prawo do mianowania i odwoływania gubernatorów prowincji, jak również tych urzędników, którzy mają inne wyższe stanowiska konstytucyjne, sądowe, wojskowe, policyjne i w służbach bezpieczeństwa. Wielu sudańskich parlamentarzystów sprzeciwiło się im, twierdząc, że łamią one federalizm republiki zapisany w konstytucji. Zaistniała poza tym duża niepewność co do ochrony mniejszości niemuzułmańskich przed skutkami działania prawa muzułmańskiego. Niemniej pozycja prezydenta, jak i całego systemu prawa w Sudanie opartego na szariacie, wydaje się jak dotychczas nienaruszalna. Prawo muzułmańskie prawdopodobnie długo utrzyma swoją niekwestionowaną pozycję w systemie prawa w Sudanie44. Zmiana polityki wobec USA przyczyniła się w październiku 2017 r. do częściowego zniesienia dotychczasowych sankcji i rozpoczęcia współpracy gospodarczej z niektórymi krajami Zachodu, w tym z Polską. Pierwsze wybory parlamentarne i prezydenckie, które 44 J. M. Otto (ed.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. �188 Maciej Ząbek odbyły się w Sudanie po secesji Południa, wygrał ponownie (na kolejną pięcioletnią kadencję) Omar al-Baszir i jego partia Kongresu Narodowego, uzyskując ponad 94% oddanych głosów. Do jego zwycięstwa przyczyniła się zapewne jeszcze niska frekwencja i bojkot wyborów przez opozycję niewierzącą w ich uczciwość. Misją obserwatorów wyborów Unii Afrykańskiej kierował były prezydent Nigerii Olusegun Obasanjo. Stwierdził on, że głosowanie przebiegało spokojnie, a „wyniki… odzwierciedlają wolę wyborców Sudanu”. Bibliografia Abdelmoula A. M., The “fundamentalist” agenda for human rights: The Sudan and Algeria, „Arab Studies Quarterly” 1996, nr 18(1). Amin S. H., Middle East legal systems. Royston, Glasgow 1985. An-Na’im A. A., The elusive Islamic constitution: The Sudanese experience, Orient 1985, nr 26. Böckenförde M., ‘The Sudanese interim constitution of 2005’, [w:] B. Krawietz & H. Reifeld (eds.), Islam and the Rule of Law: Between Shari´a and Secularization, Konrad-Adenauer-Foundation. St. Augustin and Berlin, 2008. Burr J. M., Collins R. O., Revolutionary Sudan: Hasan al-Turabi and the Islamist state, 1989–2000, Brill, Leiden 2003. Crawford O. G. S., The Fung Kingdom of Sennar, „Annales d’Ethiopie”, Volume 1, année 1955. Daly M. W., Sudan, in Encyclopaedia of Islam, New Edition, Volume IX, Brill, Leiden 1997. El-Affendi A., Turabi’s revolution: Islam and power in the Sudan, Grey Seal, London 1991. Fluehr-Lobban C., Islamic law and society in the Sudan. Frank Cass, London 1987. �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 189 Hayder Ibrahim A., Civil Society and Democratization in Arab Countries with Special Reference to the Sudan, “Islamic Area Studies, Working Paper Series” nr 12, Islamic Area Studies Project, Tokyo 1999. Hill R., Egypt in the Sudan 1820–1881, Oxford University Press for the Royal Institute of International Affairs, London 1959. Holt P. M., Fundj, in Encyclopaedia of Islam, New Edition, Vol. II, Brill, Leiden 1997. Holt P. M., The Mahdist State of the Sudan 1881–1898, Clarendon Press, Oxford 1970. Holt P. M., & Daly M. W., A History of the Sudan, From the Coming of Islam to the Present Day, Longman, New York 1988. Khalid M., War and peace in the Sudan: A tale of two countries, Kegan Paul, London 2003. Kok P. N., La transition permanente (analyse des constitutions et du syste`me juridique soudanais de 1956 a` 1988) [w:] M. Lavergne, Le Soudan Contemporain, Khartala, Paris 1989. Kok P. N. (1991), Conflict over laws in the Sudan: From pluralism to monolithicism, [w:] H. Bleuchot, C. Delmet & D. Hopwood (eds.), Sudan: History, identity, ideology, Reading: Ithaca Press 1991. Köndgen O., Das islamisierte Strafrecht des Sudan: Von seiner Einführung 1983 bis Juli 1992, Deutsches Orient-Institut, Hamburg, 1992. Lauro L. J. & P. A. Samuelson, Toward pluralism in Sudan: A traditio­nalist approach, „Harvard International Law Journal” 1996, nr 37(1). Layish A., The legal methodology of the Mahdi in the Sudan, 1881–1885: Issues in marriage and divorce, Sudanic Africa 1998, nr 8. Layish A., The Mahdi’s legal methodology as a mechanism for adapting the Shari’a in the Sudan to political and social purposes, „Revue des Mondes Musulmans et de la Méditerranée”, 2000. Layish A. and G. R. Warburg, The Reinstatement of Islamic law in Sudan under Numayri, Brill, Leiden, 2003. Lesch A. M., The Sudan: Contested national identities, Indiana University Press. Bloomington/Indianapolis 1998. MacMichael H. A., A History of the Arabs in the Sudan, Cambridge University Press, Cambridge 1922. �190 Maciej Ząbek Makec J. W., The customary law of the Dinka, St. George Printing Press, Khartoum 1986. Mustafa Z., The common law in the Sudan: An account of the ‘justice, equity and good conscience’ provision, Clarendon Press, Oxford 1971. O’Fahey R. S., Abu Salim M. I., Land in Dar Fur, Cambridge University Press, Cambridge 1983. Otto J. M. (red.), Sharia Incorporated. A Comparative Overview of the Legal Systems of Twelve Muslim Countries in Past and Present, Leiden University Press, Leiden 2010. Rogalski J., Die Republikanischen Bru¨der im Sudan: Ein Beitrag zur Ideologiegeschichte des Islam in der Gegenwart. Freie Universitat Berlin, M. A. Thesis, Berlin 1990. Salman S. M. A., Lay tribunals in the Sudan: An historical and socio-legal analysis, „Journal of Legal Pluralism” 1983, nr 21. Spaulding J., The evolution of Islamic judiciary in Sinnar, „International Journal of African Historical Studies” 1977, nr 10. Trimingham J. S., Islam in the Sudan, Frank Cass & CO. LTD., London 1965. Sudanow, Keeping up appearances, February, 1992. Warburg G. R., The Shari´a in Sudan: Implementation and repercussions 1983–1989, „Middle East Journal” 1990, nr 44. Warburg G. R., Islam, sectarianism and politics in Sudan since the Mahdiyya, Hurst, London 2003. Transformations and historical contexts of the legal system in the Sudan Summary The article discusses the evolution of the legal system in the Sudan from the 16th century to the final amendments to the countries’ constitution introduced in January 2015. It shows the various sources on which it is based, from customary law, Ottoman-Egyptian law, British colonial law, the Mahdist state and modern Egyptian law with constant attempts �Przemiany i historyczne konteksty systemu prawa w Sudanie 191 to apply to the Sharia’h , religious law based on the Koran and Sunni of the Prophet, into that system. This last source of law after 1989, throughout all period of authoritarian rule, led by Omar al-Bashir clearly strengthened its position in the Sudanese law system, although to this day Sudan has not yet become an Islamic Republic and the tendencies to depart from this system are still clear. Keywords: Sudan, law, constitution, Sharia’h. ��KRYSTYNA KAMIŃSKA RELIGIJNOŚĆ AFARÓW – SYMBIOTYCZNY ZWIĄZEK ISLAMU Z RELIGIAMI TRADYCYJNYMI Wstęp Afarowie to pasterski, koczowniczy lud zamieszkujący od wieków rejon tzw. Rogu Afryki. Ich rdzenne ziemie ograniczała z jednej strony linia brzegowa Morza Czerwonego, biegnąca od półwyspu Bôri wzdłuż Zatoki Tadżura, od zachodu zaś linia masywu wyżynnego Bôri-Awash, a na południu Awash Tadżura. Szlaki wędrówek Afarów obejmują obszar szacowany na około 150 tys. km2, który jest postrzegany przez nich jako rdzenne ziemie rozpościerające się od północno-wschodnich terenów Erytrei po zachodnie rubieże Etiopii i od północnych obszarów Dżibuti, aż po południowo-wschodnią jej granicę Etiopii z Somalią. Współcześnie społeczność Afarów szacowana jest na około 500–600 tys. ludzi. Krystyna Kamińska, doktorantka Stacjonarnych Studiów Doktoranckich Nauk o Kulturze, Uniwersytet Wrocławski. Zainteresowania: Afryka – obszar dawnych kolonii francuskich – historia i współczesność �194 Krystyna Kamińska Prowadzone od lat badania archeologiczne wiążą rdzenne tereny Afarów z rejonem istotnym dla początków dziejów ewolucji człowieka1. Ważniejszy od czasów prehistorycznych (w kontekście artykułu) jest jednak związek ich losu z ludnością kuszycką. W swoim micie etnogenetycznym Afarowie odwołują się bowiem do wspólnego pochodzenia z inną ludnością kuszycką. Kuszanie jako grupa ludów zamieszkujących w przeszłości Afrykę Wschodnią i uważana za rdzenną ludność tego regionu2 wywarła ogromny wpływ na kulturę Afarów. Znalazło to swoje odzwierciedlenie w pradawnych wierzeniach Afarów, w tym także w kultach astralnych i agrarnych. Ich ślady odnaleźć można m.in. w istniejącym kulcie lunarnym, w którym doszło do personifikacji księżyca, a który nadal jest obecny we współczesnych praktykach religijnych, chociaż od kilku wieków Afarowie są wyznawcami religii Mahometa. Wpływ islamu na życie rdzennej ludności w tym regionie Afryki zaczął znacząco wzrastać począwszy od XII w. W związku z tym konwersja Afarów na islam w tamtym czasie była nieunikniona (pośrednio wynikała ona też z obawy przed uznaniem ich przez Arabów – jako innowierców – za niewolników). Jednak religijność Afarów nie może być rozpatrywana tylko w kontekście islamu, bo wpływ ich tradycyjnych wierzeń był na tyle silny, że trwale odcisnął swoje piętno w sferze ich duchowości. Nakładające się na siebie jednorodne warstwy rodzimych wierzeń nie do końca (współcześnie) znane, rozpoznane i opisane, a splecione z elementami judaizmu, głęboko zakorzenionego w północnej Afryce od czasów starożytnych, i niektórymi wątkami chrześcijaństwa, które odegrało znaczącą rolę zwłaszcza na obszarze dzisiejszej 1 W rejonie Kotliny Danakilskiej odkryto jedne z najstarszych ludzkich szczątków Austrolopithecus Afarensis datowane na 3,2 mln lat. 2 Najstarsze ślady obecności Kuszanów oraz odnalezione artefakty ich kultury datowane są na IX–VIII w. p.n.e. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 195 Etiopii (między III a XI w.), tworzą swoisty konglomerat wyznaniowy Afarów, ujęty zwierzchnimi ramami religii islamu. Afarowie – rys historyczny Miano Afar (l. mn. Afarowie) pochodzi prawdopodobnie od przydomka nadanego im przez sąsiadujące z nimi grupy etniczne, w czasie gdy przemieszczali się z wyżyn południowo-wschodniej Etiopii w stronę pustyni Danakali. Wysuwane są także inne hipotezy pochodzenia tej nazwy. Być może nazwę „afar” nadano początkowo językowi, którym od pokoleń posługiwali się Afarowie, niezależnie od wewnętrznego podziału. W związku z tym wszystkie osoby mówiące w języku afar zaczęto nazywać także Afar, zamiast wcześniejszych określeń Ankala czy Abla używanych m.in. na Półwyspie Arabskim3. Jedna z hipotez głosi, że Afarowie zamieszkiwali początkowo na ziemiach leżących po obu stronach Morza Czerwonego. Z czasem mieli zostać stamtąd przepędzeni, a historię ich wyparcia z tamtych terenów odnaleźć można w ich dawnych opowieściach, co mogłoby zapewne stanowić podstawę jej arabskiego rodowodu4. Inna z kolei hipoteza zakłada, że nazwa Afar pochodzi z języka semickiego i została nadana przodkom Afarów wraz z ich przemieszczaniem się od północy wzdłuż Morza Czerwonego5. Jeszcze inna hipoteza – najbardziej prawdopodobna – podtrzymuje semickie pochodzenie nazwy Afar, wywodząc je od słowa Afra (oznaczającego). Być może na przełomie VII i VIII w. została ona utrwalona dzięki Arabom. Brakuje jednak na to pisemnego dowodu, bo miano Afar w tym czasie nigdy nie A. Coubba, Les Afar. De la préhistoire à la fin du XV siècle, Paris 2004 s. 128. Ibidem, s. 128. 5 A.Yayyo, L’ histoire culturelle du peuple Afar, article dactylogrphiié, non daté (Arbre généalogique de Haral-Maahis, s. 699). 3 4 �196 Krystyna Kamińska pojawiło się ani piśmiennictwie arabskim, ani w kronikach abisyńskich. Natomiast wiadomo na podstawie arabskich zapisów, że w XIII w. wśród nich – na określenie Afarów – funkcjonowała nazwa Dankalowie. Z kolei odmienna nazwa na lud Afarów była używana przez Abisyńczyków. Początkowo, już od XII w., nazywano ich Adalowie. Nadana im nazwa pochodziła od jednego z afarskich sułtanatów (Adal). Niekiedy nazwa Adal rozciągana była jeszcze na sąsiadujące z Afarami inne etnie. Określenie Adal przetrwało do czasów nam współczesnych i nadal bywa używane. Kuszyckie korzenie Afarów jako rdzennych mieszkańców ziem w Rogu Afryki nie były i nadal nie są podważane, lecz w ich rodowodzie doszukać się można zarówno śladów pochodzenia z ludów Bantu, jak i Arabów6. Rysopis Afara (Adala) poczyniony przez Ibn’ Abd az. Zāhira7 opisywał osobnika o ciemnej (lecz nie czarnej), ogorzałej skórze oraz długich lub krótko obciętych włosach, których długość informowała o jego wieku (im młodszy, tym włosy dłuższe). W zależności od przebycia ceremoniału przejścia na twarzy widoczne były symboliczne nacięcia. W przeszłości kobiety Afarów czerniły sobie dziąsła – ciemne wnętrze ust było oznaka piękna, tak jak ciemne wargi ust. Podobnie zanikł, wraz z przyjęciem islamu, zwyczaj golenia głowy przez kobiety-wdowy na znak żałoby po śmierci męża. Zwyczajem, który rozpowszechnił się od XIV w. (a wzmianki o nim pojawiały się jeszcze w XX w.), była ceremonia wywłaszczenia. Wciąż natomiast funkcjonują wierzenia o przeobrażaniu się w postać zwierzęcia (buta), która wiąże się z określonym ceremoniałem, podobnie jak rytuały przejścia. Na trwałe na kartach historii Afarowie pojawili się w czasach rozwijającego się w Afryce niewolnictwa. Arabowie, którzy trud6 7 A. Coubba, op. cit., s. 119–120. Mémoires géographiques et historiques, tome II, 1811, s. 267–273. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 197 nili się wówczas tym procederem, pozostawali w bliskich stosunkach z Afarami (zachowały się zapiski je dokumentujące), bo na ich właśnie terytorium krzyżowały się drogi, którymi przemieszczały się karawany wiodące niewolników z głębi kontynentu do portów na wybrzeżu Morza Czerwonego. Handel niewolnikami nie tylko zintensyfikował kontakty Afarów z Arabami, ale też bezpośrednio przyczynił się do konwersji na islam tych pierwszych. Nie miał jednak większego wpływu na zmianę ich trybu życia. Już przed wiekami Afarowie zajmowali się wypasem udomowionego bydła i hodowlą wielbłądów. Jedynie nomadzi z okolic jeziora Asal trudnili się także pozyskiwaniem soli, zaopatrując w nią większość ludności zamieszkałej w tym rejonie Afryki. Jednak już w XIII w. świat Afarów zaczął ulegać podziałom wewnętrznym. Afarowie nigdy nie stanowili jednorodnej grupy pod względem etnicznym. Byli bowiem od dawien dawna podzieleni na dwie wspólnoty: Adohyamaras, czyli „ludzi białych” i Assahyamaras określanych jako „ludzie czerwoni”, lecz ich rozróżnienie nie wynikało ani z odmienności kulturowych, ani religijnych. Zarówno jedni, jak i drudzy posługiwali się językiem afarskim, wywodzącym się z rodziny języków chamicko-semickich8. Natomiast przypisanie kolorystyczne do „białych” lub „czerwonych” Afarów miało swoje historyczne odniesienie do barwy ziemi, z którą identyfikowano każdą ze społeczności, a opartą na wytyczonych trasach ich wędrówek. Adohyamaras przemieszczali się po (białych) piaskach pustyni Dankali, natomiast Assahyamaras po żyznej (czerwonej) ziemi masywu Musa Ali. Dlatego w hierarchii społecznej przedstawiciele Assahyamaras zawsze stali wyżej niż członkowie grupy Adohyamaras9. 8 Dopiero w 1976 r. stworzono podstawy zapisu graficznego języka afarskiego opartego na alfabecie łacińskim. 9 Ph. Oberlé, P. Hugot, Histoire de Djiboutti, Paris-Dakar 1985, s. 35. �198 Krystyna Kamińska Podobnie jak w sąsiadujących z Afarami grupach etnicznych powstające struktury protopaństwowe, np. na obszarze dzisiejszej Abisynii, spowodowały także polityczny rozłam w ich wspólnocie. Wzdłuż doliny Awash i na Przedgórzu Abisyńskim powstały afarskie sułtanaty Ankaala, Adal, Mora, Gabala i Dooba. Wyznaczenie ich granic stało się z czasem przyczyną licznych konfliktów w tym rejonie Afryki, co zaowocowało wielowiekowymi waśniami i walkami z innymi etniami koczowniczymi. Na powstałe na tym podłożu animozje nałożyły się z czasem również kwestie religijne związane z ekspansją świata islamu i chrześcijaństwa. Przez kolejne wieki życie Afarów naznaczyły waśnie religijne wynikające ze zmieniających się układów politycznych, powstające pod wpływem dążeń ówczesnych władców do usankcjonowania dominacji wybranej przez nich religii. Tym samym rdzenne ziemie Afarów stawały się teatrem ciągłego otwartego konfliktu na podłożu religijnym. Przez kilka stuleci Afarowie, którzy przeszli na islam, prowadzili wojny „religijne” z chrześcijańską Abisynią10. Nie przeszkadzało to jednak Afarom w prowadzeniu z Abisynią przez cały ten czas intensywnej wymiany handlowej, rzadko też dochodziło między Afarami a władcami Abisynii do bezpośrednich sporów terytorialnych. Przez cały czas istniał natomiast konflikt z przedstawicielami etni somalijskiej, wśród której spory z Issami11 – wspólnotą bez10 Chrześcijaństwo na obszarze obecnej Etiopii ma długą, wielowiekową tradycję. Stało się bowiem tamtejszą religią państwową w IV w., jeszcze w czasach istnienia Królestwa Aksum. Najbliższy etiopskiemu chrześcijaństwu był kościół koptyjski, którego korzenie sięgają początków formowania się chrześcijaństwa jako religii. Jednak izolacja etiopskich wyznawców chrześcijaństwa i jego specyficzne zamknięcie wewnątrz wszechogarniającego ten region Afryki islamu przyczyniły się nie tylko do różnic liturgicznych, lecz także odcisnęły piętno na wyznawanych podstawach wiary w kościele etiopskim. 11 Wspólnota Issów jest wewnętrznie bardziej zróżnicowana niż Afarowie. Dzieli się m.in. na dwie mniejsze grupy etniczne: Abgal i Delol, w których wy- �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 199 pośrednią graniczącą z ziemiami Afarów – ogniskowały się na zapewnieniu dostępności i prawa do wyłączności do pastwisk leżących na rdzennym afarskim terytorium. Zarówno jedni, jak i drudzy postrzegali i ciągle postrzegają właśnie siebie za odwiecznych mieszkańców tej części kontynentu i na tej postawie przypisują sobie wynikające z tego prawo do ziemi. Jednak od­mienności wynikające z innego rodowodu etnicznego u tych – wiodących podobny, koczowniczy tryb życia wspólnot – odegrały istotną rolę nie tylko w ich historii, ale i we wzroście wzajemnych animozji i waśni. Afarów i Issów dzieli wszystko: inne korzenie etniczne, inne struktury społeczne i odmienne przypisanie kulturowe, wreszcie język. Pierwsi posługują się językiem afarskim, drudzy natomiast somalijskim12. Jednak przede wszystkim różni ich podejście do własnych pastwisk, bowiem – w przeciwieństwie do Afarów – nomadyzm Issów cechuje charakterystyczny dla wspólnot o rodowodzie somalijskim brak przypisania do konkretnych terenów wypasu. Zgodnie z ich tradycją mogą oni bez przeszkód wypasać swoje stada na ziemiach innych wspólnot etnicznych. To swoiste pojmowanie granic, a zwłaszcza terenów pogranicznych, u Issów było zarzewiem odwiecznych wojen z Afarami i nadal pozostaje jedną z przyczyn już współczesnych konfliktów między tymi dwoma grupami etnicznymi. stępują dalsze podziały. Każda z nich ma autonomię w zakresie samostanowienia w obrębie danej wspólnoty. P. Oberlé, P. Hugo, op. cit., s, 39. 12 Oba języki nie miały aż do XX w. swojej formy graficznej. W 1972 r. stworzono podstawy zapisu graficznego dla języka somalijskiego w oparciu o alfabet łaciński, podobne działania podjęto w 1976 r. w odniesieniu do języka afarskiego. �200 Krystyna Kamińska Polityczne próby politycznej stabilizacji Afarów w XIX i XX w. Aż do połowy XIX w. większość konfliktów zbrojnych toczonych przez Afarów z Issami dotyczyła prawa do zachowania wyłączności w odniesieniu do (rdzennych) ziem. Niczego nie zmienił w tym zakresie kolonializm i unifikacja zapoczątkowana przez Francuzów. Wręcz przeciwnie, doprowadziło to do jeszcze silniejszego skonfliktowania Afarów z etnią somalijską. Francja wytyczając bowiem granice własnej kolonii w 1884 r. (obejmującej obszar dzisiejszego Dżibuti), podzieliła terytorium Afarów na część do niej przynależną, resztę zaś ziem Afarów pozostawiono w 1896 r. Etiopii oraz Erytrei – powstałej w 1890 r. kolonii włoskiej. Jak­kolwiek regulacje prawne (delimitacja) podzieliły terytorium Afarów, to jednak nie wpłynęła na ich wewnętrzne rozbicie. Żyli przecież w granicach trzech różnych organizmów państwowych. Zainicjowana natomiast w latach 60. XX w. dekolonizacja Afryki, w tym utworzenie niepodległego Dżibuti oraz narastający separatyzm Afarów, na który w dużej mierze miała znaczący wpływ ówczesna polityka Etiopii (wraz z obraniem przez nią drogi ku nacjonalizacji kraju w duchu komunistycznym), stanowiły impuls do afarskiego powstania zbrojnego. Etiopia przeprowadzając szereg reform i dążąc do szybkiej modernizacji kraju – wbrew tradycji i negatywnemu nastawieniu do stałego osadnictwa nomadów, których terytoria znalazły się w jej obrębie – niejako zmusiła tamtejszych Afarów do podjęcia działań w celu utworzenia suwerennego państwa. Aktywność Etiopii modernizującej kraj wręcz skazywała Afarów na wyrzeczenie się koczowniczego trybu życia i porzucenie własnej tradycji, będącej osnową ich kulturowego �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 201 świata13. Podjęte działania zamieniły dawną samowystarczalność Afarów na uzależnienie od żywnościowej polityki rządu, co skutkowało przeobrażeniami w sferze nie tylko kulturowej, ale także społecznej14. Powstanie Narodowego Ruchu Wyzwolenia Afarów (Afar National Liberation Movement) miało temu przeciwdziałać. Naturalną konsekwencją polityki Etiopii oraz rosnącego antagonizmu Afarów i Issów w Dżibutii, w połączeniu z dążeniami secesyjnymi w Erytrei, było zespolenie się Afarów ze wszystkich ich terenów położonych na obszarze każdego z tych państw. Narodowy Ruch Wyzwolenia Afarów zmierzający początkowo do powstania autonomicznego regionu Afarów zaczął się z czasem radykalizować, a jego przedstawiciele zaczęli głosić ideę powołania do życia suwerennego państwa Afarów na obszarach, które zamieszkiwali od wieków. Konflikt zbrojny, który wybuchł na pograniczu Etiopii i Dżibuti, był konsekwencją powszechnej wśród Afarów tendencji do urzeczywistnienia tej idei, która była też przyczyną wybuchu wojny domowej w 1991 r. w Dżibuti. Struktura społeczna Afarów oraz ich świat kultury Afarów cechuje hierarchicznie ukształtowana struktura społeczna oparta na specyficznych organizmach zwierzchnich, określanych mianem sułtanatu, z zachowaniem rozgraniczenia ze względu na podział na społeczność Assahyamaras i Adohyamaras. 13 M. Jackowska-Uwadizu, Społeczeństwo Afarów wobec modernizacji Etiopii [w:] K. Górak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2010, s. 75–88. 14 M. Jackowska-Uwadizu, op. cit., s. 75–88. �202 Krystyna Kamińska L’Aoussa15 to jeden z najstarszych sułtanatów, którego ziemie leżą na obszarze dzisiejszej Etiopii, a zamieszkałe są głównie przez ludność należącą do Assahyamaras. Natomiast Afarowie zamieszkujący na obszarze Republiki Dżibuti to tzw. Adohyamaras, którzy tworzą odrębne wspólnoty w ramach sułtanatu Tadżura, dawnego sułtanatu Gobaad oraz sułtanatu Raheita. Sułtanat Tadżura, w ramach którego występują społeczności: Adali, Hassoba, Ablé, Airolasso, Songo, Goda i Maanditta jest jednocześnie największym i najliczniejszym w Dżibuti. Z kolei dawny sułtanat Gobaad – będący obecnie częścią sułtanatu L’Aoussa – istniejący niegdyś na obszarze Dżibuti zamieszkują wspólnoty: Debné i Adorassoul. Przedstawiciele obu wspólnot, chociaż nominalnie pozbawieni władzy przez zwierzchność sułtanatu L’Aoussa, nadal odgrywają istotną rolę wśród Afarów. Ostatnie z rodów (a zarazem grupy etniczne): Bassoma, Konycly-boura i Badoita-mela tworzą sułtanat Raheita, którego rdzenne terytoria są położone i w Dżibuti, i w Etiopii. Każdy sułtanat skupia w swoich ramach pomniejsze grupy etniczne. Każda z nich przynależy do jednego z 19 najważniejszych rodów afarskich16. Ród wraz ze współtworzącą go wspólnotą traktowany jest jako „właściciel” pewnego obszaru ziem, przypisanego wspólnocie Afarów na mocy prawa zwyczajowego. W obrębie każdego z 19 rodów wszystkie pomniejsze wspólnoty afarskie zobligowane są do respektowania zarówno przypisania do hierarchii społecznej wynikającego z urodzenia, jak i do odwiecznej tradycji koczowniczego życia oraz przestrzegania ram prawa zwyczajowego. Dobrowolna podległość w ramach sułtanatu wynika z tradycji Afarów, która dzieli ich życie na czas pokoju lub czas wojny. W tym kontekście funkcjonowanie wspólnot 15 Sułtanat L’Aoussa grupuje przedstawicieli wspólnot etnicznych: Oloto-k-Madima, Gombar, Ablissa, Oloto-k-Modaito, Wandaba, Galaela i Adkalto. P. Oberlé, P. Huget, op. cit., s. 35. 16 P. Oberlé, P. Hugo, op. cit., s. 35–36. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 203 rodowych w strukturach sułtanatu naznaczało ich teraźniejszość nie tylko granicami władzy, ale i tradycją ich niepisanego prawa. Sułtanat jako organizm polityczny przede wszystkim był gwarantem dobrobytu, bo zapewniał z jednej strony obronę pokoju, jednocząc Afarów wiodących koczowniczy (niezależny) tryb życia przeciwko agresorom, z drugiej zaś stał na straży, a zarazem sprawował pieczę nad trybutami należnymi Afarom od sąsiednich, pomniejszych grup etnicznych. Nadzorował też pobór myta nie tyle za możliwość przekroczenia jego granic, ile za zapewnienie cudzoziemcom bezpieczeństwa na podległym mu terytorium. Na podstawie kroniki wojennej autorstwa D’Amda Syôn z XIV w. wiadomo, że przywódca Sułtanatu Adal pobierał także należności trybutowe od innych sułtanatów. Niemożność zapłaty doprowadziła m.in. do zaniku samodzielności, a przez to i władzy Sułtanatu Ankaala17. Sułtanaty upadały też wraz z utratą przynależących doń ziem. W czasach wczesnego kolonializmu przyczyną zmierzchu afarskiego Sułtanatu Tadżura była właśnie sprzedaż przynależnych mu ziem Francji, jednak praprzyczyną jego zaniku jego były wcześniejsze wojny z Abisynią na tle religijnym i działania podejmowane przez sułtanat w celu niedopuszczenia do powrotu na te ziemie chrześcijaństwa, ponieważ konwersja na islam zapewniała zarówno bezpieczeństwo ze strony Arabów, jak i pośrednie zyski z handlu niewolnikami. Ogromną rolę w życiu Afarów (niezależnie od ich przypisania do danego rodu i doświadczanego poczucia wolności, jakie daje nomadyzm) odgrywa specyficzna struktura społeczno-prawna nosząca nazwę Fi’ma, która może skutecznie interweniować w wielu dziedzinach ich codziennego życia. Od urodzenia aż do śmier17 Nie wiadomo, jak dokładnie funkcjonowały sułtanaty w okresie średniowiecza i w wiekach późniejszych, ponieważ informacje o ich strukturze wewnętrznej pochodzą głównie z okresu kolonialnego, gdy przyszłe państwa kolonialne zaczynały zawierać z przywódcami sułtanatów odrębne umowy. �204 Krystyna Kamińska ci Afarowie podporządkowują się społeczności lokalnej, do której przynależą, to jednak Fi’ma dookreśla dokładnie świat wartości, któremu nikt się nie przeciwstawia. Ta odwieczna tradycja i związane z nią niepisane prawa zakreślają ramy afarskiej kultury. Wydarzenia rodzinne takie jak narodziny, zawarcie małżeństwa czy śmierć były i nadal są obwarowane określonym rytuałem przekazywanym z pokolenia na pokolenie, takim jak np. pradawny zwyczaj, by małżonkowie pochodzili ze spokrewnionych ze sobą rodzin. Ponadto zaślubiny mogły się odbywać jedynie dwa razy do roku, kiedy „gwiazda czarna” i „gwiazda czerwona” ukażą się razem na niebie. Po ślubie zaś młoda para musiała przez określony czas zamieszkiwać u rodziców żony. Dopiero po narodzinach pierwszego dziecka, czyli co najmniej po upływie kilku miesięcy, małżonkowie mogli rozpocząć samodzielne życie. Nawet wtedy, gdy małżonek przeniósł się do większej osady czy – począwszy od XIX w. – do miasta, by utrzymać rodzinę, był nadal zobowiązany do przestrzegania tego rytuału i pozostawienia żony w domu rodziców18. Religia w życiu Afarów Tradycyjne wierzenia W sposób pośredni Fi’ma wpływa także na religijność Afarów. Wielowiekowa tradycja ma osadzenie w ich dawnych wierzeniach, chociaż niektóre z pradawnych zwyczajów dawno zanikły, inne powoli ulegają zapomnieniu wraz ze zmianami w poszczególnych aspektach życia zapoczątkowanymi w okresie kolonialnym. Sys18 Być może właśnie w tak długim okresie usamodzielniania się młodych ludzi i konieczności zamieszkiwania małżonków z rodziną żony tkwiła przyczyna niskiego przyrostu naturalnego wśród Afarów. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 205 tem dawnych wierzeń z przekazów oralnych (niezależnie od agregowanych elementów wczesnego judaizmu, a potem islamu i chrześcijaństwa) został trwałe wpisany nie tylko w charakter postrzegania rzeczywistości, ale także odcisnął piętno na praktykach religijnych. Tradycja ta pokryła afarski islam dawną kosmogonią. Pradawne przedmioty kulturowe, np. święty bęben (dinkaara’) nadal są obecne w ceremoniach religijnych19. Sakralizacja tego instrumentu (lub instrumentów) zawiera w sobie silne znamiona symboliczne, wypełnia go aura posiadacza władzy. Życie religijne dawnych Afarów i odziedziczone po przodkach bóstwa wyznaczały ramy ich duchowości w świecie politeistycznym. Jego animistyczne korzenie wiązały się z jednej strony z kultem astralnym, w którym istotną rolę odgrywał księżyc, którego personifikacja (jedno z ważniejszych ciał niebieskich) wpływała szczególnie na ludzki los, z drugiej zaś ze światem dawnych rozlicznych bóstw (np. Waako, Goyta czy Yaabe), do których należało pełnienie różnych funkcji. W życiu Afarów miała znaczenie nie tylko adoracja księżyca, lecz także słońca. Wydaje się jednak, że kult lunarny prawdopodobnie zdominował pozostałe wymiary kultu astralnego utożsamianego z innymi ciałami niebieskimi. Przedislamski świat wierzeń Afarów był także silnie osadzony na kulcie natury. Powiązanie przez Afarów życia ludzkiego ze światem fauny i flory, funkcjonującego za sprawą wierzeń trochę na pograniczu magii, oznaczało dla nich uzależnienie własnego losu z jednej strony od sił natury, które wpływały na wegetację roślin, z drugiej natomiast od zwierząt, wokół których ogniskowało się ich życie, które to z kolei nadawały sens istnieniu samych Afarów, a obcowanie z nimi chroniło przed „złem”. Według wierzeń Afarów każde zwierzę posiadało własne bóstwo opiekuńcze (ginni). Strach przed nim – jego złymi mocami w świecie ukrytym 19 A. Coubba, op. cit., s. 141. �206 Krystyna Kamińska przed człowiekiem – powodował, że zwierzętom oddawano cześć (jako bóstwom agrarnym), by w ten sposób zapobiec ukrytej groźbie20. Zwierzęta w życiu Afarów zarówno „kontrolowały” prawość ich życia, jak i miały moc uzdrawiającą. Dotykając zwierzęcia, nie tylko zapobiegano chorobie, ale starano się też ją uleczyć. Natomiast w tradycji dawnych afarskich wierzeń nie do końca jeszcze rozpoznano istotę kultu zmarłych (diyaara), który był częścią ich świata duchowego. Jego współczesnym świadectwem są tzw. kopce nagrobne. Tworzenie miejsc pochówku i osłanianie ich warstwą kamieni to jeszcze jedna z niezbadanych do końca tajemnic kultury afarskiej. Po dekompozycji (rozczłonkowaniu) ciała zmarłego zakopywano je w ziemi. Z czasem usypany stożek przybierał kształt okrągłego kopca, który pokrywano warstwami kamieni. Klasyczne kopce noszą nazwę waydal21. Konstruowanie charakterystycznych budowli kamiennych układających się na kształt małej piramidy przetrwało wieki. Tradycja tworzenia kopców nagrobnych zanikła prawdopodobnie dopiero w latach 50. XX w. Być może prowadzone współcześnie prace archeologiczne pozwolą lepiej poznać ten wycinek afarskich wierzeń i wyjaśnić nie tylko ich osadzenie w kulturze, ale i rolę, jaką odgrywało w niej grzebanie. Wpływ judaizmu i chrześcijaństwa na dawne wierzenia Judaizm nie był dla Afarów religią całkowicie obcą czy nieznaną. Jego ślady można odnaleźć w niektórych dawnych praktykach religijnych. W Sułtanacie Tadżura od stuleci znany jest rytuał „poświęcania morza” (baddi maskiin), który kultywowany jest przez tamtejszych afarskich rybaków. Czarny byk składany w ofie20 21 Ibidem, s. 144. Ibidem, s. 57–58. �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 207 rze morzu ma ich bronić przed gniewem żywiołu, objawiającym się pod postacią burz i sztormów. Krew zabitego byka musi powoli sączyć się do morskich wód. Natomiast fragmenty jego ciała, jak nakazuje zwyczaj, dzieli się na części. W celach ochronnych jedną z nich dotyka się czoła dziecka, inną zaś umieszcza się nad drzwiami chaty. Ten obyczaj przypomina niektóre praktyki żydowskie, mające swoje odniesienie w Biblii (siedem plag trapiących naród Izraelitów). W zwyczajach tych brak jest jakiejkolwiek możliwości ich przypisania do islamu czy do świata kultury arabskiej22. Chrześcijaństwo, podobnie jak judaizm, również wpłynęło na świat kultury Afarów. Przez prawie siedem wieków (od III do X) było przecież obecne także w ich otoczeniu. Żarliwość chrześcijańska w nawracaniu na wiarę Chrystusa przerastała jednak możliwości absorbcji przez ludność, która daleka była od monoteizmu religijnego w niektórych rejonach Afryki. Niektóre nie do końca rozpoznane epizody z dawnej historii Afarów wskazują, że ich konwersja na islam w późniejszych wiekach nie była z góry przesądzona. Chrześcijaństwo głęboko zakorzenione w tamtych czasach wśród ludności zamieszkującej dawniej obszar Abisynii także odcisnęło swoje piętno na ówczesnych wierzeniach Afarów. Niektóre sułtanaty afarskie nie opowiedziały się jednoznacznie za islamem, a ich ludność pozostała podzielona między wyznawców chrześcijaństwa i muzułmanów (np. w sułtanacie grupującym Afarów ze wspólnoty Dooba tworzące się zręby religii monoteistycznej pozostawały w zawieszeniu między chrześcijaństwem a islamem23). Ścieranie się obu tych religii, zwłaszcza do wieku IX włącznie, było przyczyną licznych wojen o podłożu religijnym, w które zaangażowani byli przedstawiciele afarskich sułtanatów. 22 23 Ibidem, s. 147. Ibidem, s. 208. �208 Krystyna Kamińska Islamizacja Afarów Datujące się już od X w. liczne kontakty z Arabami przybywającymi głównie z Półwyspu Arabskiego, m.in. obszaru dzisiejszego Jemenu, sprzyjały rozpowszechnianiu się wśród Afarów religii Mahometa. Jednak na pojawienie się islamu wśród Afarów i na jego upowszechnienie miało wpływ kilka czynników natury nie tylko religijnej. Dlaczego zatem islam zawładnął duchowością Afarów? Przede wszystkim przesłanie Mahometa bliższe było ich tradycyjnemu życiu. Bytność w meczecie nomadowie mogli zastąpić w czasie swoich wędrówek modlitwą, w której kilkukrotnie w ciągu dnia mogli oddawać cześć Allahowi. W przeciwieństwie do wymagań narzucanych przez chrześcijaństwo, które dominowało na obszarze Abisynii, absorbcji islamu sprzyjały także prostsze reguły postępowania oraz łatwość w przestrzeganiu niektórych zakazów. Jednak to nie względy religijne były przyczyną, która przechyliła szalę przy decyzji Afarów o konwersji na islam. Istotniejsze były względy ekonomiczne oraz poczucie bezpieczeństwa. Islam jako wyznanie Arabów, będących w tej części Afryki ludnością napływową, a których pojawienie się jednocześnie było związane z rozkwitem handlu niewolnikami, którym dotknięta została wówczas Afryka, stał się dla Afarów religią pierwszego wyboru. To przecież głównie Arabowie zajmowali się handlem, ciągnąc z tego procederu ogromne na one czasy zyski. Niewolnicy przewijający się w ogromnej liczbie przez afrykańskie porty u wybrzeży Morza Czerwonego i Oceanu Indyjskiego byli podstawą dobrobytu i wzrostu gospodarczego tych terenów. Niektóre z tych portów powstały na ziemiach Afarów, ponadto krzyżowały się tam także trakty, którymi podążały karawany niewolników. Dla Afarów ciągłe kontakty z Arabami oznaczały nie tylko bogacenie się poszczególnych rodów, ale także poważne �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 209 zagrożenie ich wolności, bo każdy, kto nie był wyznawcą islamu, mógł łatwo stać się niewolnikiem. Przyjęcie islamu pozwalało więc mieć pewność, że nie podzieli się w przyszłości losu niewolnika, który dla Arabów jako istota niewierna nie miał żadnych praw, a wart był tyle, ile wynosił zysk z jego sprzedaży. Dodatkowo trakty handlowe przebiegające również przez terytorium Afarów począwszy od X w. przyczyniły się z czasem do tego, że pośredniczyli oni w wymianie handlowej między Egiptem a Abisynią, czerpiąc także profity z handlu solą wydobywaną przez niektóre afarskie rody. W efekcie Dankalowie z północy, Adalowie oraz Afarowie, zamieszkali w obrębie sułtanatu Tadżura, stali się bardzo szybko wyznawcami nowej wiary24. Zakończenie Islam wybierany przez Afarów na ich religię wchłonął również dawne wierzenia. Jednak jeszcze dziś w ich praktykach religijnych można odnaleźć wiele pozostałości dawnej sfery sacrum czy kosmogonii. Afarowie od stuleci byli głęboko osadzeni w lokalnych wierzeniach i pozostawali także pod wpływem wybranych elementów religijnych wynikających z ich kulturowego przypisania do Kuszytów. W życiu nomadów, w którym historia nigdy nie była utrwalona w formie piśmiennej, a dzieje przekazywano ustnie z pokolenia na pokolenie, trudno wyznaczać nawet hipotetyczny czas, kiedy przeobrażenia w sferze wierzeń religijnych zacho­dziły. Nadal niewiele wiadomo na temat życia duchowego dawnych Afarów. Nieliczne publikacje ciągle pozostawiają wiele pytań bez odpowiedzi. Echa dawnych praktyk kultowych i dawnego świata animistycznych wierzeń są ciągle widoczne w tekstach odwołu24 Ibidem, s. 151. �210 Krystyna Kamińska jących się do dawnych przekazów, legend czy tabu. Jednak wiedzę o początkach afarskiej tradycji religijnej można jedynie „odtwarzać” w zakresie możliwym dzięki komparatystyce, posiłkując się udokumentowanymi zmianami występującymi również w innym obszarze Afryki. I chociaż konwersja na islam dokonywała się powoli pomiędzy VIII a XV w., będąc wypadkową ówczesnych realiów historycznych, to była ona na tyle trwała, że obecnie 98% Afarów to sunnici25. Bibliografia Yayyo A, L’ histoire culturelle du peuple Afar, article dactylogrphiié, bdw. Bartnicki A., Walka o Morze Czerwone 1527–1868, Warszawa 1993. Coubba A., Les Afar. De la préhistoire à la fin du XV siècle, Paris 2004. Dilleyta A. M., Les Afars: la fin du nomadisme, 2015. www.politique-africaine.com/numeros/pdf/034051.pdf. (dostęp: 10.10.2018 r.). Hartleb-Wroczyńska D., Kolonializm w Rogu Afryki [w:] J. Mantel-Niećko, M. Ząbek (red.), Róg Afryki. Historia i współczesność, Warszawa 1999. Jackowska-Uwadizu M., Społeczeństwo Afarów wobec modernizacji Etiopii [w:] K. Górak-Sosnowska, J. Jurewicz (red.), Kulturowe uwarunkowania rozwoju w Azji i Afryce, Wydawnictwo Ibidem, Łódź 2010. Mémoires géographiques et historiques, t. 2, 1811. Oberlé Ph., Hugot P., Histoire de Djiboutti, Paris–Dakar 1985. Rouaud A., Par une histoire des Arabes de Djibouti 1896–1997, „Cahiers d’ études africaines” 1997, volume 37, no 146. Do rozłamu w świecie islamu doszło po śmierci Mahometa w 632 r. Szyici bronili prawa do dziedzictwa Mahometa (kalifatu) jego prawowitym następcom – córce Fatimie i zięciowi Alemu oraz ich potomkom, natomiast ich przeciwnicy – sunnici – uznali, że ich duchowym przywódcą nie musi być osoba spokrewniona z Mahometem. 25 �Religijność Afarów – symbiotyczny związek islamu... 211 The religiousness of the Afar people – symbiotical relation of islam with traditional religions Summary For centuries the territories of now Ethiopia, Djibouti and Eritrea have been inhabited by the Afar people – the indigenous people of this region of Africa – leading the nomadic lifestyle. The areas populated by them (comprising c. 150,000 km2) spread form the north-east regions of Eritrea through western parts of Ethiopia to the borders with Somalia. The Afar people are the descendants of the Cushitic peoples. They never constituted a homogeneous community either ethnically or politically. They establish some specific communes based on hierarchically formed social structures respecting the ancient tradition and the eternal common law. The element consolidating the whole ethnic group is most importantly the Afar language and religion (a variation of Islam including the vital component of primary animism.) The contacts with the Arabs, dating back to 10th century, have favoured the propagation of Islam among the Afar people, even though their religious practices have been and still are heavily influenced by the former beliefs. Keywords: Africa, Afar people, islam, traditional religions. ��7 Bilad as-Sudan Rodzime kultury a islam Bilad as-Sudan – Rodzime kultury a islam � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d6c2ed5c8d02fb172162e76974a383a.pdf e0c4550bf5a3bdb61e617c94b83a6973 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3626 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3403 Title A name given to the resource O kolekcjonowaniu sztuki i kultury / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O kolekcjonowaniu sztuki i kultury James Clifford W każdym Pierwszym Świecie jest Trzeci Świat, i vice versa. - Trinh T. Minh-Ha, Différence, Discourse 8 Rozdział ten jest złożony z czterech luźno ze sobą związa­ nych części, poświęconych losowi artefaktów plemiennych od momentu, gdy zostają one przeniesione do zachodnich muzeów, systemów wymiany, archiwów zorganizowanych według poszczególnych dyscyplin oraz dyskursywnych tra­ dycji. Część pierwsza proponuje krytyczne, historyczne spojrzenie na kolekcjonowanie, ze zwróceniem szczególnej uwagi na zjawiska subiektywne, taksonomiczne i polityczne. Szkicuje ona „system sztuka kultura", poprzez który przed­ mioty egzotyczne były kontekstualizowane i wartościowane na Zachodzie w ostatnim stuleciu. Ten ideologiczny i zin­ stytucjonalizowany system jest dalej analizowany w drugiej części, w której opis kulturowy ukazany jest jako forma kolekcjonowania. Część ta pokazuje jak „autentyzm" przy­ znawany tak grupom społecznym, jak i ich artystycznym wytworom bierze się z konkretnych założeń o czasowości, całościowości i ciągłości. Część trzecia poświęcona jest momentowi objawienia we współczesnym przyswajaniu niezachodnich dzieł „sztuki" i „kultury", który Claude Lé­ vi-Strauss uchwycił w kilku wspomnieniach z lat wojennych spędzonych w Nowym Jorku. Krytyczna lektura wyraźnie odkrywa założoną w tych wspomnieniach metahistoryczną narrację, będącą jednocześnie „próbą odkupienia". Ogólny system sztuka-kultura poparty taką narracją jest kwes­ tionowany w całym rozdziale, a w szczególny sposób w jego czwartej części, w której proponowane są alternatywne „plemienne" historie i konteksty. Kolekcjonując samych siebie Wchodząc Znajdziesz się w klimacie kastanietów z orzecha, Muzycznego bicza Z cieśniny Torres, z Mirzapuru tamburynu Zwanego dżumką, „używanego przez szczepy Aborygenów do przywabiania drobnej zwierzyny W ciemne noce", papierosów kulisa I maski Saaggi, Szamana, Jej powieki poruszane sznurkami fina, włosem wiedźmy lub „piórem sójki noszonym od uroku / w Buckingamshire." Muzeum etnograficzne Fentona to miejsce intymnych spotkań z niewytłumaczalnie fascynują­ cymi przedmiotami: osobistymi fetyszami. Tutaj kolek­ cjonowanie jest nieuchronnie związane z obsesją, ze wspo­ mnieniami. Odwiedzający znajdują zarysowany krajobraz dzieciństwa / Tu w chaotycznych stosach pamiątek... skład zapomnianego lub prawie niemożliwego." Ruszaj Jak historyk idei lub seksualny zbrodzień. Na tę pierwotną sztukę. Jak zakurzony semiolog, który uzbroił się by rozwikłać Siedem składników klątwy tej wiedźmy Lub składnię powyłamywanych zębów. Ruszaj W gromadzie chichotać nad osobliwościami Lecz nie wchodź do królestwa obietnic, które dałeś Sobie samemu, jak dziecko wchodzące do zakazanego Lasu samotnego czasu zabaw. Nie wkraczaj do tej zakazanej strefy „pełnej sideł prywat­ ności i fantazji / 1 niebezpiecznego trzeciego życzenia." Nie zbliżaj się do tych przedmiotów inaczej, niż iak do osobliwo­ ści wywołujących chichoty, sztuki budzącej podziw, lub dowodu służącego naukowemu poznaniu. Droga tabu. która postępuje Fenton, jest ścieżką nazbyt intymnych fantazji, przywołujących sny samotnego dziecka „które siłowało się z orłami o ich pióra", lub przerażającą wizję młodej dziew­ czyny, w której jej niespokojnego kochanka wyobraża pies gończy o „niesamowitych nadpsich oczach". Ta droga przez Muzeum Pitta Riversa kończy się jakby cząstką autobio­ grafii, wizją osobistego „zakazanego lasu" - egzotycznego, pożądanego, dzikiego i rządzonego (ojcowskim) prawem: Wiedział jakie tortury przygotowali tam Dla niego dzicy, kiedy spokojnie pchnął furtkę I wszedł do lasu obok tablicy: „ U W A G A PUAPKI NA L U D Z I I PUŁAPK1-SAMOSTRZAŁY ZASTAWIONE N A T Y C H WŁOŚCIACH." Jego ojciec chronił bowiem swój dobry majątek. Podróż Fentona do inności wiedzie przez zakazane ob­ szary „ja". Jego intymny sposób wikłania się w tę egzotyczną kolekcję prowadzi w sferę pragnień, odciętą i kontrolowaną. Prawo zdominowane jest przez własność. Klasyczna analiza zachodniego indywidualizmu posiada­ Wiersz Jamesa Fentona Muzeum Pitta Riversa, Oxford nia dokonana przez C. B. Macphersona (1962) śledzi (1984:81-84), z którego pochodzi strofa, na nowo odkrywa wyłanianie się w X V I I wieku ideału osoby jako posiadacza: etnograficzną kolekcję jako miejsce fascynacji. Dla zwiedza­ jednostki otoczonej zgromadzonymi dobrami. Ten sam ideał jącego poety nawet tabliczki z opisem eksponatów potęgują może być prawdziwy dla grup tworzących i przetwarzają­ zdumienie („...przywabiania drobnej zwierzyny / w ciemne cych swoje ja. Na przykład Richard Handler (1985) analizu­ noce") i strach. Fenton, dziecko w dorosłym, odkrywa jąc powstawanie kulturowej ojcowizny Quebecu, czerpie obszary niebezpieczeństw i pożądania, bo być dzieckiem na z Macphersona dla ukazania założeń i paradoksów związa­ tej ekspozycji (Przepraszam pana, gdzie jest ta uschnię­ nych z „posiadaniem kultury", z selekcjonowaniem i pielęg­ ta / Ręka?), to zlekceważyć wywieszone przy wejściu poważ­ nowaniem autentycznej zbiorowej własności. Analiza ta ne pouczenia o ewolucji ludzkości i różnorodności kultur. To sugeruje, że tożsamość, czy to kulturowa, czy indywidualna zamiast nich interesować się pazurem kondora, szczęką del- zakłada z góry konieczność kolekcjonowania, gromadzenia dóbr arbitralnie systematyzowanych według wartości i zna­ * Fragment X rozdziału książki Jamesa Clifford a The Predicament czenia. Takie systemy, zawsze silne i rządzone regułami, zmieniają się z biegiem historii. Nikt nie może się spod nich of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature and Art �wyzwolić. W najlepszym razie można, jak sugeruje Fenton, naruszać je (kłusować w ich zakazanych strefach), lub sprawiać, że ich oczywisty porządek wydaje się dziwny. W nieco perwersyjnej analizie Hendlera system retrospek­ tywny - wybór dziesięciu rodzajów kulturowych własności przedstawiony przez Historie Monuments Commission (Ko­ misję Zabytków Historycznych) - przypomina taksonomię wartą Chińskiej encyklopedii Borgesa: „(1) pomniki, (2) kościoły i kaplice, (3) forty z czasów panowania francus­ kiego, (4) wiatraki, (5) krzyże przydrożne, (6) inskrypcje i tablice pamiątkowe, (7) zabytki kultowe, (8) stare domy i dwory, (9) stare meble, (10) 'les choses disparues'" (1985:199). Według Hendlera nie jest możliwe, aby kolekc­ jonowanie i zachowywanie autentycznej tożsamości odby­ wało się w naturalny i niewinny sposób. Powiązane jest ono z polityką nacjonalistyczną, restrykcyjnym prawem oraz wciąż dyskutowanym zapisem przeszłości i przyszłości. * * * Pewien rodzaj „gromadzenia" wokół jednostki i wokół grupy - nagromadzenie materialnego „świata", oznaczanie subiektywnego obszaru, który nie jest „innym" - jest prawdopodobnie uniwersalny. Wszelkie takie kolekcje po­ ciągają za sobą hierarchizację wartości, wyłączenia, okreś­ lenie podlegających regułom terytoriów jednostki. Jednak wyobrażenie, że to zbieranie łączy się z gromadzeniem dóbr, idea, że tożsamość jest rodzajem bogactwa (pod postacią przedmiotów, wiedzy, wspomnień, doświadczeń), z pewnoś­ cią nie są uniwersalne. Indywidualistyczne gromadzenie przez melanezyjskich „wielkich ludzi" nie jest związane z chęcią posiadania w sensie, w jakim rozumiał je Macpherson, jako że w Melanezji celem tego gromadzenia nie jest przechowywanie przedmiotów jako prywatnej własności, lecz oddawanie ich, redystrybucja. Na Zachodzie jednak kolekcjonowanie od dawna służy rozwijaniu , j a " posiada­ cza, kultury i autentyzmu posiadania. Bardzo pouczające jest spojrzenie w tym świetle na dziecięce kolekcje: zbiór samochodzików u chłopców, lalki dziewczynek, „muzeum przyrody" z letnich wakacji (a w nim podpisane kamienie i muszelki, koliber w butelce), przecho­ wywana jak skarb miseczka wypełniona kolorowymi ostróżkami kredek. W tych małych rytuałach znajduje ujście obsesja, są one wprawką w przetwarzniu świata na swoją własność, w gromadzeniu wokół siebie przedmiotów ze smakiem i jak należy. Elementy wszystkich kolekcji są odbiciem szerszych reguł kultury - racjonalnej taksonomii, rodzaju i estetyki. Niepohamowana, czasem wręcz drapieżna potrzeba posiadania przetwarzana jest na podlegające regu­ łom znaczące pragnienia. Tak więc osoba, która musi posiadać, ale nie może mieć wszystkiego, uczy się wybierać, porządkować, hierarchizować - tworzyć „dobre" kolekcje. Bez względu na to, czy dziecko zbiera figurki dinozaurów czy lalki, wcześniej czy później będzie zachęcane do trzy­ mania swych dóbr na półce lub w specjalnym pudełku, lub też do urządzenia domku dla lalek. Prywatne skarby zostaną wystawione na widok publiczny. Jeśli pasją są egipskie figurki, od kolekcjonera oczekuje się oznakowania ich, informacji, z której dynastii pochodzą (nie wystarczy, że emanują siłę i tajemniczość), opowiadania o nich interesują­ cych historii, odróżniania kopii od oryginału. Dobry kolekc­ joner (w odróżnieniu od maniaka i skąpca) ma dobry gust i refleksyjną naturę. Gromadzenie rozwija się w sposób pedagogiczny i pouczający. Ceni się kolekcję jako taką jej taksonomiczną i estetyczną strukturę, jakiekolwiek zaś przy­ wiązanie do pojedynczych przedmiotów piętnuje się jako fetyszyzm. Rzeczwiście, wprowadzenie pojęcia „właściwe­ go" stosunku do przedmiotów (posiadanie rządzone reguła­ mi) implikuje, że stosunek ten może być „dziki" lub dewiacy­ jny (bałwochwalczy lub mieć charakter fiksacji erotycznej). 1 2 3 12 W interpretacji Susan Stewart „Granicę między kolekc­ jonowaniem a fetyszyzmem można wyczuć w napięciu istniejącym między klasyfikacją i wystawianiem na pokaz a gromadzeniem i sekretnością" (1984:163). Szeroko zakrojone studium Stewart O pragnieniu kreśli „strukturę pożądania", której zadanie, wciąż podejmowane i niemożliwe do zrealizowania, polega na pokonaniu przepa­ ści dzielącej język od doświadczenia, które ma on zapisać. Autorka zgłębia pewne powracające strategie stosowane przez ludzi Zachodu od X V I wieku. W tej analizie miniatura, czy to portret czy domek dla lalek, ucieleśnia burżuazyjne pragnienie wewnętrznego doświadczenia. Stewart bada rów­ nież strategię gigantyzmu (od Rabelaisa i Guliwera po nasypy ziemne i tablice ogłoszeniowe), pamiątki i kolekcje. Pokazuje, jak kolekcje, a w szczególności muzea, stwarzają złudzenie adekwatnego przedstawienia świata najpierw wy­ rywając przedmioty z ich szczególnego kontekstu (czy to kulturowego, historycznego czy intersubiektywnego) i kążac. im reprezentować abstrakcyjne całości; na przykład „maska plemienia Bambara" staje się etnograficznym metonimem kultury Bambara. Następnie, w celu przechowywania i wy­ stawiania danego przedmiotu, wypracowany zostaje sche­ mat klasyfikacji a tym samym rzeczywistość samej kolekcji, jej spójny porządek, niweczy historię tworzenia i prze­ znaczenia tego przedmiotu (s. 162-165). Przez analogię do marksowskiej fantastycznej obiektywizacji towarów Stewart dowodzi, że we współczesnym muzeum w kulturze zachodu „złudzenie istnienia stosunków między przedmiotami za­ stępuje stosunki społeczne" (s. 165). Kolekcjoner odkrywa przedmioty, przyswaja je sobie i ocala. Świat obiektywny jest dany, a nie wytworzony, stąd historyczne układy sił związane z nabywaniem pozostają nieznane. Nadawanie znaczenia w muzealnej klasyfikacji i ekspozycji jest mistyfikowane jako odpowiednie przedstawianie. Czas i porządek kolekcji zacie­ ra konkretny społeczny wysiłek jej tworzenia. Praca Susan Stewart, jak i , między innymi, opracowania Philipa Fishera (1975), Krzysztofa Pomiana (1978), Jamesa Bunna (1980), Daniela Deferta (1982), Johannesa Fabiana (1983) oraz Remy Saisselina (1984), jasno wskazują, że kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości. Gromadzone artefak­ ty, bez względu na to, czy trafiają do gabloty osobliwości, prywatnego salonu, muzeum etnograficznego, folklorystycz­ nego czy sztuk pięknych - funkcjonują w ramach tworzącego się kapitalistycznego „systemu przedmiotów" (Baudrillard 1968). Ze względu na ten system tworzy się świat wartości i podtrzymuje znaczące uszeregowanie i krążenie artefaktów. Dla Baudrillarda zebrane przedmioty stanowią ustrukturyzowane otoczenie, którego tymczasowość zastępuje „realny czas" historycznego i produkcyjnego procesu: „Środowisko osobistych przedmiotów oraz ich posiadanie - czego kolek­ cje są krańcowym przejawem - stanowi jednocześnie nie­ zbędny i wyimaginowany wymiar naszego życia. Równie niezbędny jak sny" (1968:135). * * * Historia antropologii i sztuki nowoczesnej musi dostrzec w kolekcjonowaniu zarówno formę zachodniego subiek­ tywizmu, jak i zmieniający się zestaw skutecznych instytuc­ jonalnych praktyk. Historia kolekcjonowania (nie ograni­ czona tylko do muzeów) ma zasadnicze znaczenie dla zrozumienia, w jaki sposób grupy społeczne, które wymyśliły antropologię i współczesną sztukę, przyswoiły sobie eg­ zotyczne przedmioty, fakty i znaczenia. (Użyte w oryginale słowo appropriate - „przyswoić sobie", „uczynić swoim", jak i słowa „proper", „property", pochodzi od łacińskiego proprius.) Ważne jest, aby przeanalizować w jaki sposób rozróżnienia dokonane w określonych momentach tworzą ogólny system przedmiotów, w obrębie którego krążą i nabie- �rają sensu cenione artefakty. Nasuwają się tu daleko idące pytania. Według jakich kryteriów oceniane są autentyczne wy­ twory kultury lub sztuki? Jakie wartości służą różnicowaniu starych i nowych wytworów? Jakie kryteria moralne i polity­ czne leżą u podstaw „dobrego", odpowiedzialnego, sys­ tematycznego kolekcjonowania? Dlaczego, na przykład, masowe nabywanie przez Leo Frobeniusa przedmiotów afrykańskich na przełomie wieków dziś wydaje się być przesadą? (Zobacz również Cole 1985 oraz Pye 1987.) Jaka jest definicja pełnej" kolekcji? Gdzie leży równowaga między naukową analizą i wystawianiem na pokaz publiczny? (W Santa Fe doskonałą kolekcję amerykańskiej sztuki tubylczej przechowywuje się w School of American Research w pomie­ szczeniu zbudowanym, dosłownie, jako krypta i do którego dostęp jest ściśle ograniczony. Musee de THomme wystawia mniej niż dziesiątą część swoich zbiorów; reszta przetrzymy­ wana jest w stalowych szafach lub w stosach po kątach obszernej sutereny.) Dlaczego do niedawna zupełnie oczywi­ ste wydawało się, że niezachodnie przedmioty powinny być przechowywane w europejskich muzeach, nawet jeśli ozna­ cza to, że żadnego z cennych eksponatów nie można zobaczyć w kraju, z którego pochodzi? Jak, w różnych momentach historycznych i w określonych warunkach ryn­ kowych, odróżnia się „antyki", „osobliwości", „sztukę", „pamiątki", „pomniki" i „etnograficzne artefakty"? Dlacze­ go wiele muzeów antropologicznych zaczęło w ostatnich latach wystawiać niektóre ze swoich eksponatów jako „arcy­ dzieła"? Dlaczego sztuka przeznaczona dla turystów dopiero niedawno spotkała się z zainteresowaniem antropologów? (Zobacz Graburn 1976, Jules-Rosette 1984.) Na czym pole­ gało zmienne wzajemne odziaływanie pomiędzy kolekcjono­ waniem w dziedzinie historii naturalnej a wyborem ant­ ropologicznych artefaktów przeznaczonych do eksponowa­ nia i analizy? Takie pytania można by mnożyć. Krytyczna historia kolekcjonowania zajmuje się tym, jakie elementy świata materialnego zachowują, cenią i wymieniają między sobą poszczególne grupy i jednostki. Choć taką historię, co najmniej od początku ery wielkich odkryć, trzeba dopiero napisać, Baudillard proponuje wstępny schemat uszeregowania przedmiotów na współczesnym kapitalistycz­ nym Zachodzie. Jako aksjomat przyjmuje funkcjonowanie wszystkich kategorii znaczących przedmiotów - włączając te uznane za dowody naukowe lub wielką sztukę - w roz­ gałęzionym systemie symboli i wartości. A oto choćby jeden przykład: „New York Times" z 8 gru­ dnia 1984 doniósł o powszechnym plądrowaniu wykopalisk archeologicznych Anasazi na Południowym Zachodzie Ameryki. Za wykopane w ten sposób dobrze zachowane malowane naczynia i urny z epoki brązu można było otrzymać na rynku 30.000 dolarów. Inny artykuł wydruko­ wany w tym samym numerze zawierał zdjęcie naczyń urato­ wanych przez archeologów u wybrzeży Turcji ze szczątków fenickiego statku. Jedno doniesienie opisywało potajemne zbieranie dia zysku, drugie naukowe zbieranie dla wiedzy. W moralnej ocenie oba akty ratownicze zostały sobie jaskrawo przeciwstawione, choć wszystkie odkryte naczynia były znaczące, piękne i stare. Wartość komercyjna, estetycz­ na i naukowa w obu przypadkach wyznaczona została z góry przyjętym systemem wartości. W systemie tym za faktycznie interesujące i piękne uznawano przedmioty z przeszłości i przyjęto założenie, że kolekcjonowanie przedmiotów co­ dziennego użytku pochodzących z dawnych (najlepiej minio­ nych) cywilizacji jest korzystniejsze niż kolekcjonowanie, na przykład, współczesnych malowanych chińskich termosów lub dostosowanych do upodobań kupujących bawełnianych koszulek z Oceanii. Historycznie nastawieni kolekcjonerzy nadają swoim starożytnym eksponatom znaczenie „głębi". Czasowość jest reifikowana i ocalana jako źródłowy auten­ tyzm, piękno i wiedza. Nie zawsze zachodnie kolekcje były zdominowane^ przez ten archaizujący system. Osobliwości z Nowego Świata zbierane i doceniane w X V I wieku nie zawsze uważano za wartościowe ze względu na ich antyczność, jako wytwory pierwotnych czy minionych cywilizacji. Często zaliczano je do kategorii przedmiotów cudownych, do wytworów współ­ czesnego „złotego wieku" (Honour 1975; Mullaney 1983; Rabasa 1985). Później obciążone retrospektywnym nasta­ wieniem zachodnie przyswajanie sobie istniejących na świe­ cie kultur zostało zrewidowane (Fabian 1983; Clifford 1986). Kulturowy lub artystyczny autentyzm w równym stopniu wiąże się z wynalazczą teraźniejszością co z przeszłością, jej obiektywizacją, zachowaniem czy odrodzeniem. Od przełomu wieków kolekcjonowane przedmioty po­ chodzenia niezachodniego klasyfikowane są w dwóch głów­ nych kategoriach: jako artefakty kulturowe (kategoria nau­ kowa) lub dzieła sztuki (kategoria estetyczna). Innym kolekcjonowanym przedmiotom, takim jak masowo produ­ kowane towary, „sztuka dla turystów", osobliwości i tym podobne, wartość jak dotąd przyznawano mniej systematy­ cznie; w najlepszym wypadku znajdują one miejsce na wystawach „techniki" lub „folkloru". Miejsce poszczegól­ nych kategorii w tym, co można określić „nowoczesnym układem sztuka-kultura" można przedstawić za pomocą (nieco upraszczającego) diagramu. „Kwadrat semiotyczny" A.J. Greimasa (Greimas i Rastier 1968) pokazuje, „że dowolna początkowa opozycja dwuwarościowa może, za pomocą operacji negacji i odpowied­ nich syntez, wygenerować znacznie większy zbiór terminów; wszystkie one muszą jednak pozostać zamknięte w granicach systemu wyjściowego" (Jameson 1981:62). Fredric Jameson, dostosowując to twierdzenie do potrzeb krytyki kultury, wykorzystuje kwadrat semiotyczny do ukazania „ograni­ czeń konkretnej świadomości ideologicznej, [wyznaczającej] granice koncepcyjne, których świadomość ta nie jest w stanie przekroczyć, i wewnątrz których zmuszona jest oscylować" (1981:47). Biorąc z niego przykład, przedstawiam tu plan (patrz rysunek) specyficznego historycznie, dyskusyjnego obszaru znaczeń i instytucji. Ze wstępnego przeciwstawienia przez negację wyprowa­ dzone zostały cztery pojęcia. Wyznaczają one dwie osie, poziomą i pionową, oraz cztery strefy semantyczne pomię­ dzy nimi: (1) strefę autentycznych arcydzieł, (2) strefę autentycznych artefaktów, (3) strefę nieautentycznych arcy­ dzieł, oraz (4) strefę nieautentycznych artefaktów. Więk­ szość przedmiotów, starych czy nowych, unikalnych czy popularnych, dobrze znanych czy egzotycznych, można umieścić w jednej z tych stref lub ambiwalentnie na granicy między dwoma strefami. System ten klasyfikuje przedmioty i przypisuje im względ­ ną wartość. Określa „konteksty", do których przedmioty prawidłowo należą i w obrębie których się poruszają. Z dołu do góry i od prawej do lewej następuje stały ruch w kierunku pozytywnych wartości. Ruch ten selekcjonuje artefakty o rosnącej wartości lub unikatowości, przy czym ich wartość jest w naturalny sposób zagwarantowana przez „zanikają­ cy" status kulturowy, lub też przez cenowe i selekcyjne mechanizmy rynkowe. Wartość rzemiosła Shakerów jest odbiciem faktu, że społeczność ta już nie istnieje: ilość jej wytworów jest ograniczona. W świecie sztuki obiekt uzna­ wany jest za „ważny" przez koneserów i kolekcjonerów według kryteriów bardziej złożonych niż sama estetyka (Backer 1982). Doprawdy, panujące definicje tego, co jest „piękne" czy „interesujące", zmieniają się czasem nader szybko. Duży ruch panuje na obszarze pomiędzy 1 i 2 strefą. 4 13 �Obiekty przemieszczają się tu w obu kierunkach. Przedmioty o kulturowej lub historycznej wartości mogą być promowa­ ne do statusu sztuki pięknej. Wiele jest przykładów na przechodzenie od etnograficznej „kultury" do „pięknej sztuki". Wyroby plemienne umieszczone w galeriach sztuki (Skrzydło Rockefelera w Metropolitan Muséum w Nowym Jorku) czy gdziekolwiek wystawione zgodnie z protokołem raczej formalistycznym niż kontekstualistycznym (Ames 1986:39-42) podlegają przemieszczeniom wzdłuż tego właś­ nie kierunku. Kategorie takie jak rzemiosła (prace Shakerów zebrane w Whitney Muséum w 1986), sztuka ludowa, niektóre antyki czy sztuka naiwna - wszystkie podlegają okresowej promocji. Ruch w przeciwnym kierunku zachodzi wtedy, gdy arcydzieła sztuki podlegają kulturowej lub his­ torycznej kontekstualizacji, zjawisku, które ostatnio można coraz wyraźniej obserwować. Być może najdobitniejszym tego przykładem było przeniesienie wielkiej francuskiej kolekcji impresjonizmu, wystawionej poprzednio w Jeu de Paume, do nowego Muzeum Dziewiętnastego Wieku w Gare d'Orsay. Arcydzieła sztuki znalazły miejsce na tle panoramy okresu historyczno-kulturowego. Obejmuje ona wyłaniający się urbanizm z jego tryumfującą technologią, sztuką zarów­ no „złą", jak i „dobrą". Do mniej drastycznych przemiesz­ czeń z pierwszej do drugiej strefy dochodzi w galeriach sztuki w trakcie rutynowego procesu „datowania" eksponatów, będących przedmiotem zainteresowania nie tyle ze względu na siłę odziaływania geniuszu, ile jako piękne przykłady stylu epoki. Ruch zachodzi także między górną i dolną połową tego systemu, zwykle w kierunku z dołu do góry. Przedmioty powszechnego użytku systematycznie wchodzą do drugiej strefy, stając się unikalnymi wytworami określonego okresu, a przez to nabierając wartości kolekcjonerskiej (stare butelki z zielonego szkła po Coca-Coli). Wiele współczesnych niezachodnich wyrobów oscyluje pomiędzy statusem „sztuki dla turystów" i owocu twórczości kulturowo-artystycznej. Nie­ które współczesne wyroby ludów Trzeciego Świata cał­ kowicie pozbyły się piętna nowoczesnego komercyjnego nieautentyzmu. Na przykład prymitywne malarstwo z Haiti, komercyjne, względnie nowe i nieautentyczne, całkowicie weszło do obiegu sztuka-kultura. Znaczący jest fakt, że prace te pojawiły się na rynku sztuki poprzez powiązanie z drugą strefą, nie są one cenione po prostu jako prace poszczegól­ nych artystów, lecz jako twórczość mieszkańców Haiti. Malarstwo Haiti osnute jest związkami z krainą voodo, magią i murzyńskością. Choć pewni artyści są znani i cenieni, aura kulturowej twórczości przydaje im znacznie więcej niż, powiedzmy, Picassowi, który nie jest w żaden szczególny sposób ceniony jako „artysta hiszpański". To samo, jak zobaczymy, okazuje się być prawdą w odniesieniu do wielu wytworów współczesnej sztuki plemiennej, czy to z Sepiku czy z amerykańskiego Wybrzeża Północno-zachodniego. W znacznym stopniu zrzuciły one znamię kategorii towaru lub wyrobów dla turystów, do których były często de­ gradowane przez purystów ze względu na swój nowoczesny charakter. Nie mogą jednak przemieścić się bezpośrednio do pierwszej strefy, na rynek sztuki, nie będąc otoczone atmo­ sferą autentycznej (tradycyjnej) kultury. Bezpośredni ruch pomiędzy pierwszą i czwartą strefą jest niemożliwy. Sporadycznie dochodzi do przemieszczeń na drodze po­ między trzecią i czwartą strefą, na przykład w przypadku, gdy towar lub techniczny artefakt postrzegany jest jako szczególnie twórczy wynalazek. Przedmiot taki zostaje wyse­ lekcjonowany z komercyjnej lub masowej kultury i być może wystawiony w muzeum techniki. Czasami przedmioty te w pełni osiągają królestwo sztuki: „techniczne" innowacje lub towary mogą zostać skontekstualizowane jako współ­ czesny „wzór" i w ten sposób przejść przez strefę trzecią do strefy pierwszej (na przykład meble, zmechanizowany sprzęt 14 użytku domowego, samochody i tak dalej, wystawione w Muzeum Sztuki Współczesnej w Nowym Jorku). Pomiędzy strefami 1 i 3 także zachodzi ciągły ruch. Wystawione falsyfikaty sztuki są degradowane (mimo to zachowując coś ze swej pierwotnej aury). I odwrotnie, różnorakie formy „antysztuki" i sztuki manifestującej swą nieoryginalność lub „nieautentyczność" są kolekcjonowane i cenione (puszki po zupie Warhola, wykonane przez Sherrie Levines zdjęcie zdjęcia autorstwa Walkera Evansa, nocnik, stojak na butelki czy szufla Duchampsa). Wszystkie obiekty zakwalifikowane do trzeciej strefy mogą być potencjalnie kolekcjonowane w ramach ogólnego obszaru sztuki: są niezwykłe, wyraźnie odróżniają się lub wręcz manifestacyjnie odcinają od kultury. Raz przyswojone przez świat sztuki, jak gotowe przedmioty [ready-mades] Duchampsa, krążą one w obrębie pierwszej strefy. Przedstawiony przeze mnie na schemacie system sztukakultura wyłącza i marginalizuje różne zanikające czy dopiero wyłaniające się konteksty. Żeby dać tylko jeden przykład: kategorie sztuki i kultury, techniki i towarów mają wyraźnie świecki charakter. Obiekty „religijne" mogą być cenione jako wielka sztuka (ołtarz Giotta), sztuka ludowa (dekoracje kapliczki popularnego w Ameryce Łacińskiej świętego) lub jako artefakt kulturowy (indyjskie kołatki). Przedmioty te samodzielnie nie mają „mocy" czy tajemniczości - nie mają cech niegdyś charakterystycznych dla „fetyszy", zanim jesz­ cze zostały przeklasyfikowane we współczesnym systemie jako sztuka prymitywna lub artefakty kulturowe. Z jakiej jednak „wartości" zostaje odarty ołtarz zabrany z czynnego kościoła (lub gdy kościół, w którym się znajduje zaczyna funkcjonować jako muzeum)? Jego szczególna moc i sakralność zostaje przeniesiona do królestwa ogólnoestetycznego. (O wyzwaniu rzuconemu takiej świeckiej kontekstualizaji przez władze plemienia Zuni zobacz rozdział 9, przyp. 11.) * * * Ważne jest, by podkreślić historyczny charakter systemu sztuka-kultura. Nie osiągnął on jeszcze ostatecznej formy: miejsce i wartość przypisane kolekcjonowanym artefaktom zmieniały się i będą się zmieniać nadal. Co więcej, w syn­ chronicznym diagramie strefy sporów i naruszeń można przedstawić jedynie jako ruch lub ambiwalencję między ustalonymi punktami. Jak to zobaczymy na końcu roz­ działu, znaczna część współczesnej „sztuki plemiennej" uczestniczy w stałym ruchu między sztuką a kulturą oraz w tradycyjnych, związanych z kulturą duchową kontekstach, nie uwzględnionych w tym systemie (Coe 1986). Niezależnie od występowania stref spornych, w ogólnym ujęciu system ten, w przypadku każdego kolekcjonowanego egzotycznego przedmiotu, w dalszym ciągu sztywno zmusza do wyboru „drugiego domu" pomiędzy środowiskiem etnograficznym i estetycznym. Współczesne muzeum etnograficzne i mu­ zeum sztuki lub prywatna kolekcja sztuki rozwinęły oddziel­ ne, wzajemnie komplementarne sposoby klasyfikacji. W pie­ rwszym praca będąca rzeźbą wystawiana jest razem z innymi przedmiotami o podobnej funkcji, lub w pobliżu przed­ miotów pochodzących z tej samej grupy kulturowej, włącza­ jąc w nie użytkowe artefakty takie, jak łyżki, miski czy włócznie. Maski czy posągi mogą być zgrupowane z niepo­ dobnymi do nich pod względem formalnym przedmiotami i przedstawione jako część rytualnej czy instytucjonalnej całości. Nazwiska poszczególnych rzeźbiarzy są nieznane lub przemilczane. W muzeum sztuki rzeźbę identyfikuje się z kreacją jednostki: Rodin, Giacometti, Barbara Hepworth. Jej miejsce w codziennych praktykach kulturowych (włącza­ jąc w nie rynek) jest niewspółmierne do jej zasadniczego znaczenia. Podczas gdy w muzeum etnograficznym obiekt jest, z punktu widzenia kultury czy humanizmu, „interesują- �" , w muzeurn sztuki jest przede wszystkim „piękny" lub oryginalny". Nie zawsze tak było. " Elisabeth Williams (1985) naszkicowała pouczający roz­ dział zmieniającej się historii tego rozróżnienia. W dziewięt­ nastowiecznym Paryżu trudno było przyjąć artefakty okresu przedkolumbijskiego jako całkowicie „piękne". Dominująca estetyka naturalistyczna uważała ars Americana za grotes­ kową lub niedojrzałą. W najlepszym wypadku wytwory prekolumbijskie mogły być zaliczone do kategorii antyków i doceniane przez pryzmat mediewalizacji Viollet-le-Duca. Williams ukazuje, jak artefakty Majów i Indian, o niepew­ nym statusie, wędrowały pomiędzy Luwrem, Bibliothèque Nationale, Musée Guimet oraz (po 1878) Trocadéro, gdzie jak się wydawało miały w końcu znaleźć etnograficzny dom; tzn. w instytucji, która traktowała je jako materiał naukowy. Pierwsi dyrektorzy Trocadéro, Erest Théodore Hamy i Re­ my Vcrneau, okazywali niewielkie zainteresowanie ich war­ tością estetyczną. „Piękno" znacznej części niezachodniej „sztuki" jest od­ kryciem nowym. Wiele z tych obiektów kolekcjonowano i ceniono także przed nadejściem dwudziestego wieku, lecz dla innych przyczyn. We wczesnym okresie współczesnym ceniono ich rzadkość i inność. W „gabinecie osobliwości" wszystkie eksponaty wymieszane były razem, zaś każdy z nich osobno metonimicznie reprezentował cały region lub populację. Kolekcja była mikrokosmosem, podsumowa­ niem wszechświata (Pomian 1978). Wiek osiemnasty przy­ niósł poważniejsze zainteresowanie taksonomią i wypraco­ waniem kompletnej serii. Naukowi naturaliści coraz bardziej interesowali się kolekcjonowaniem (Feest 1984:90), zaś przedmioty cenione były ponieważ ilustrowały szeregi usys­ tematyzowanych kategorii: jedzenie, odzież, materiały budo­ wlane, narzędzia rolnicze, broń (wojenną, myśliwską) i tak dalej. Kulminację tych taksonomicznych wizji połowy dzie­ więtnastego wieku stanowiła etnograficzna klasyfikacja E. F. Jomarda oraz wystawy typologiczne A. H . L. F. Pitta Riversa (Chapman 1985:24—25). Typologie Pitta Riversa przedstawiały sekwencje rozwojowe. Pod koniec wieku ewolucjonizm zdominował sposób porządkowania egzoty­ cznych artefaktów. Bez względu na to, czy eksponaty przedstawione były jako antyki, zorganizowane według regionów geograficznych czy społeczności, rozproszone w panopliach czy ustawione w realistyczne sceny rodzajowe i dioramy, opowiadały historię rozwoju człowieka. Przed­ miot przestał być przede wszystkim egzotyczną osobliwością i stał się teraz źródłem informacji całkowicie wtopionym w świat Człowieka Zachodniego (Dias 1985:378-379). War­ tość egzotycznych obiektów płynęła z ich przydatności jako świadectwa o konkretnej rzeczywistości wcześniejszego sta­ dium ludzkiej Kultury wspólnej przeszłości potwierdzają­ cej tryumfującą teraźniejszość Europy. c y Wraz z Franzem Boasem i wyłonieniem się antropologii relatywistycznej utrwalił się nacisk na umieszczanie przed­ miotów w ich naturalnych kontekstach. Przedstawiane w ten sposób „kultury" mogły być organizowane w zmodyfikowa­ ny łańcuch ewolucyjny lub rozproszone w synchronicznych ..teraźniejszościach etnograficznych". Te ostatnie nie ozna­ czały ani czasów starożytnych ani dwudziestego wieku, lecz raczej reprezentowały autentyczny kontekst zebranych eks­ ponatów, często bezpośrednio poprzedzający ich pozyskanie lub wystawienie. Tak kolekcjoner, jak i ocalający je etnograf mogliby się ubiegać o ostatnie miejsce wśród obrońców „prawdy rzeczy". Autentyzm, jak to zobaczymy, wytwarza się bowiem w trakcie usuwania przedmiotów i zwyczajów z ich bieżącej sytuacji historycznej - terażniejszości-stającej-się-przyszłością. Wraz z konsolidacją dwudziestowiecznej antropologii, etnograficznie skonstektualizowane artefakty zaczęto cenić ze względu na ich wykorzystanie jako obiektywnych „dowo­ dów" na całokształt wielowymiarowego życia i kultury (Jamin 1982a:89 95; 1985). Jednocześnie z nowymi zjawis­ kami w kulturze i literaturze, kiedy Picasso i inni zaczynają odwiedzać „Troca" a wystawione tam eksponaty plemienne traktować z zupełnie nieetnograficznym podziwem, powró­ ciło pytanie o właściwe miejsce niezachodnich obiektów. W oczach tryumfującego modernizmu przynajmniej nie­ które z nich mogły uchodzić za arcydzieła sztuki światowej. Wyłoniła się kategoria sztuki prywmitywnej. Taki rozwój sytuacji spowodował zaistnienie nowych dwuznaczności i możliwości w zmieniającym się systemie taksonomicznym. W połowie dziewiętnastego wieku wy­ twory prekolumbijskie lub plemienne uznawano za grotes­ kowe lub antyczne. W roku 1920 były już świadectwami kultury i arcydziełami w ocenie estetycznej. Od tego momen­ tu rozpoczęła się ograniczona migracja pomiędzy tymi dwoma zinstytucjonalizowanymi domenami. Granice mię­ dzy sztuką i nauką, wartościami estetycznymi i antropologi­ cznymi nie są na zawsze ustalone. I rzeczywiście, muzea antropologiczne i sztuk pięknych podejmują ostatnio próby interpretacji. Na przykład Hall of Asian People w nowojors­ kim Museum of Natura! History reprezentuje „boutiąue'owy" styl ekspozycji, z której eksponaty wydają się zawsze być na miejscu, tak jak „dzieła sztuki" na ścianach czy stoliki do kawy w salonach mieszczańskich. Zjawisko niejako dopełniające można obserwować w Muscum of Modern Art, które poszerzyło stałą ekspozycję o artefakty kulturowe: meble, pojazdy, sprzęt użytku domowego i utensylia. Nie­ które z nich, jak wojenne czółno z Wybrzeża Północno-zachodniego, czy szczególnie lubiany jaskrawozielony heli­ kopter, są nawet podwieszone u sufitu. * * * Choć zasady systematyzowania przedmiotów w sztuce i antropologii są zinstytucjonalizowane i „mocne", to jednak nie są one niezmienne. Kategorie piękna, kulturowości i autentyzmu zmieniały się i nadal będą się zmieniać. Stąd ważne jest, aby oprzeć się występującej w kolekcjach tenden­ cji do samowystarczalności, do zacierania ich własnego historycznego, ekonomicznego i politycznego procesu po­ wstawania (zobacz Haakce 1975; Hiller 1979). Byłoby ideałem, gdyby historia samej kolekcji i ekspozycji była widocznym aspektem każdej wystawy. Pojawiła się pogłoska o tym, że Sala Boasa w American Museum of Natural History, poświęcona Wybrzeżu Północnozachodniemu, ma być odnowiona, a styl ekspozycji zmodernizowany. Wygląda jednak na to (a przynajmniej można mieć taką nadzieję), że plan ten zarzucono, bowiem to nastrojowe, przynależne do pewnej epoki pomieszczenie eksponuje nic tylko doskonałą kolekcję, ale także pewien moment w historii kolekcjonowa­ nia. Szeroko reklamowana wystawa „"Prymitywizm" w sztu­ ce dwudziestego wieku", która miała miejsce w 1986 roku w Museum of Modern Art (zobacz rozdział 9), wyraźnie eksponowała (co zresztą podkreślano w reklamie) dokładne okoliczności, w których pewne obiekty etnograficzne stały się nagle dziełami sztuki światowej. Większa samoświado­ mość historyczna przy wystawianiu i oglądaniu obiektów niezachodnich może przynajmniej sprawić, że stosowane przez antropologów, artystów i ich publiczność sposoby kolekcjonowania siebie samych i świata zostaną pchnięte z miejsca i wprawione w ruch. Na bardziej intymnym poziomie, zamiast pojmować przedmioty jedynie jako znaki kultury i artystyczne obrazy (Guidieri i Pellizzi 1981), możemy przywrócić im, tak jak to czyni Fenton, ich utracony status fetyszy - to jest nie przedmiotów dewiacyjnego czy egzotycznego „fetyszyzmu", 15 �5 ale naszych własnych fetyszy. Ta taktyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywiązywania niż samą tylko zdolność pouczania czy informowania. Jeszcze raz artefakty z Afryki czy Oceanii mogłyby stać się objets saumges, źródłem fascynacji zdolnym wprawić w zakłopotanie. Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypominać o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possession), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum* Wojciech Michera Przełożyła Joanna Iracka PRZYPISY 1 O kolekcjonowaniu jako strategii dyktowanej pożądaniem zobacz leż bardzo sugestywny katalog (Hainard i Kaehr 1982) wystawy zatytułowanej „Pasja kolekc­ jonowania", prezentowanej przez Musée d'Ethnogarphie w Neuchàlel od czerwca do grudnia 1981. T a analityczna kolekcja była próbą siły refleksyjnej muzeologii O kolekcjonowaniu i pożądaniu zobacz też błyskotliwą analizę American Muséum of Natural History, kondycji człowieka amerykańskiego i zagrożenia dekadencją w latach 1908-1936, dokonaną przez Donnę Haraway. W swej pracy sugeruje ona. że pasja kolekcjonowania, przechowywania i wysławiania jest wyrażana w sposób charakterystyczny dla każdego rodzaju oraz dla danego okresu historycznego. Beaucage, Gomilia i Vallée (1976) prowadzą krytyczne rozważania na temat złożonego doświadczania przedmiotów przez etnografa. 2 Esej Waltera Benjamina Rozpakowując moją hibliolekf (1969:59-68) jesl spojrzeniem refleksyjnego entuzjasty. Kolekcjonowanie staje się sztuką życia blisko spokrewnionego ze wspomnieniami, obsesją, z ocalaniem porządku z nieporządku. Benjamin widzi przypadkowość (i przynosi mu ona pewną przyjemność) subiektyw­ nej przestrzeni wytworzonej przez kolekcję. .,Każda pasja jest na granicy chaosu, lecz pasja kolekcjonera graniczy z chaosem wspomnień. Nawet więcej: przypadek, los, które na moich oczach przenikają przeszłość są potajemnie obecne w zamęcie książek. Bo czymże jest ta kolekcja, jeśli nie bałaganem, w którym przyzwyczajenie tak się zadomowiło, że może ona sprawiać wrażenie porządku? Wszyscy słyszeliście o ludziach, którzy po utracie swoich książek stali się inwalidami, o tych. którzy aby je zdobyć stali się przestępcami. Są to dziedziny, w których każdy porządek jest chwiejnym aktem krańcowej przypadkowości." (s. 60) ' To, w jaki sposób rozumiem rolę fetysza jako oznaki inności w intelektualnej historii Zachodu - od De Brossesa do Marksa. Freuda i Deleuze'a - w znacznym stopniu zawdzięczam w większości nie publikowanej pracy Williama Pietza; zobacz The Problem of ihe Fetish. 1 (1985). * Publikacje artykułujące kulturatizm etnograficzny i formalizm estetyczny to: Sieber 1971, Pncc i Price 1980. Vogel 1985 i Rubin 1984. Dwie pierwsze z wymienionych prac dowodzą, że sztuka może być zrozumiana (a nie zaledwie doceniona) jedynie w swym naturalnym kontekście. Vogel i Rubin twierdzą natomiast, że wartości estetyczne przekraczają swą pierwotną, lokalną artykulację, że „arcydzieła" oddziaływują na uniwersalną lub przynajmniej ponadkulturową ludzką wrażliwość. Pewien pogląd na to. jak często niewspółmierne kategorie, takie jak „doskonałość estetyczna", „zastosowanie", „unikalność", „wiek" i tym podob­ ne, dyskutowane są przy podejmowaniu prób przypisania autentycznej wartości wyrobom plemiennym daje sympozjum na temat „Autentyzm w sztuce afrykańs­ kiej", zorganizowane przez czasopismo „African Arts" (Willett i in. 1976). które nie przyniosło żadnych rozstrzygnięć. * Opostfreudowskim rozmumieniu fetyszy zobacz też Leiris 1929, 1946; o rady­ kalnych możliwościach teorii fetyszy zobacz pracę Pietza 1985. czerpiącego z Deleuze'a: natomiast o perwersyjnym rozumieniu fetyszy przez skruszonych semiologów (punctum), które w ich ujęciu mają ściśle osobiste znaczenie nieformowane przez zapis kulturowy („studium") zobacz Barthes 1980. Gomila (1976) analizuje etnograficzną kulturę materialną w tych surrealistyczno-psychoanalitycznych perspektywach. BIBLIOGRAFIA Ames, Michael. 1986. Museums, the Public, and Anthropology: A Study in the Anthropology of Anthropology. Vancouver: University of British Columbia Press. Barthes. Roland. 1980. La chambre claire. Ttum. Richard Howard jako Camera Lucida. New York: Hill and Wang, 1981. Baudhllard, Jean. 1968. Le système des objects. Paris: Gallimard. Beaucage, Pierre, Jacques Gomilia. i Lionel Vallee. 1976. L'expérience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Becker. Howard. 1982. Art Worlds. Berkeley: University of California Press. Benjamin, Walter. 1969. Illuminations, wyd. Hannah Arendt. New York: Schocken Books. Bunn, James. 1980. The Aesthetics of British Mercantilism, ..New Literary History" 11:303-321. Chapman, William. 1985. Arranging Ethnology: A. H. L . F. Pill Rivers and the Typological Tradition. (w:) History of Anthropology. Vol. 3, Objects and others. wyd. George Stocking, s.15-48. Madison: University of Wisconsin Press. Clifford, James. 1986. On Ethnographic Allegory, (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford and George Marcus, s. 98 121. Berkeley: University of California Press. Coe. Ralph. 1986. Lost and Found Traditions: Native American Art: I96S 198S Seattle: University of Washington Press. Cole, Douglas. 1985. Captured Heritage: The Scramble for Northwest Coast Artifacts. Seattle: University of Washington Press. Defert, Daniel. 1982. The Collection of the World: Accounts of Voyages from the Sixteenth to the Eighteenth Centuries, ..Dialectical Anthropology" 7: 11-20. Dias, Nelia. 1985. La fondation du Musée d'Ethnographie du Trocudéro (1879-1900): Un aspect de l'histoire insiitutionelle de l'anthropologie française. Thesis, troisième cycle. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales, Paris. Fabian. Johannes. 1983. Time and the Other: How Anthropology Makes Its Object. New York: Columbia University Press. Feest, Christian. 1984. From North America, (w:) Primiiivism in Twentieth Century Art, wyd. William Rubin, s. 85-95. New York: Museum of Modren Art. Fenton, James. 1984. Children in Exile: Poems 1968-1984, New York: Random House. Fisher, Phillip. 1975. The Futures Past. ..New Literary History" 6(3):587-606. Gomila. Jacques. 1976. Objectif, objectai, objecteur, objecte, (w:) Pierre Bcaucage. Jacques Gomila i Lionel Vallée, Lexperience anthropologique, s. 71-133. Montréal: Presses de l'Université de Montréal. Grabum, Nelson, wyd. 1976. Ethnie and Tourist Arts. Berkeley: University of California Press. Greimas. A J , i François Rastier. 1968. The Interaction of Semiolic Constraints. ..Yale French Studies" no. 41:86-105. Guidieri. Remo, i Francesco Pellizzi. 1981. Editorial. ..Res" 1:3-6. Haacke. Hans. 1975. Framing and Being Framed. Halifax: The Press of the Nova Scotia College of Art and Design. Hainard, Jacques, i Rolland Kaehr, wyd. 1982. Collections passion. Neuchàlel: Musée d'Ethnographie. W o k ó ł tej pary wieśniaczych trzewików nie ma d o k ł a d n i e nic, co m o g ł o b y określić miejsce, w którym się znajdują: nic poza nieokreśloną przestrzenią. C h o ć b y grudki ziemi z pola lub ścieżki, wskazującej że były u ż y w a n e . Para wieśniaczych trzewików i nic więcej. A tymczasem... W ciemnej intymności wnętrza buta zapisane jest z m ę c z e n i e spracowanych nóg. W ciężkiej prostocie i solidności trzewika zamknięty jest powolny i wytrwały marsz poprzez pola. w z d ł u ż zawsze do siebie podobnych bruzd, rozciągniętych daleko na wietrze. Skóra naznaczona jest tłustą i w i l g o t n ą ziemią. Pod podeszwami rozciąga się s a m o t n o ś ć wiejskiej drogi, gubiącej się wieczorem. (...)'. powiedzieć, czy mimetyczne doświadczenie muzealne jest przeniesie­ niem widza w (od)tworzoną sytuację minioną, czy też przeniesieniem tej sytuacji w rzeczywistość dzisiejszego obserwatora (a wątpliwość ta jest tylko pozornie jałowym dzieleniem włosa na czworo). Wynika zaś z tego, że nie wystarcza potoczne rozumienie pojęcia mimesis. aktywności naśladowczej; trzeba zatem poświęcić mu więcej uwagi. Ponieważ jednak nie ma tu miejsca, by referować całą bogatą, filozoficzną i antropologiczną literaturę tematu, odwołam się tylko do klasyków: Platona i Arystotelesa. Platon uważał, jak wiadomo, żc wszelka ludzka twórczość ma Wbrew wrażeniu, które można w pierwszej chwili odnieść, nic są charakter mimetyczny. zawsze bowiem wzorcem dla niej są idee. to słowa egzaltowanego etnografa, lecz tekst filozoficzny: próba Cały świat zmysłowy jest ich kopią. Wszystkie ludzkie wytwory, hermeneutycznego aktu zrozumienia. Jej autorem jest Martin każdy stół, łóżko czy też bul. im zawdzięczają swe istnienie. Pisze Heidegger, który podjął w ten sposób malarskie dzieło Vincenta van Platon w X księdze Państwa, że poszczególnych stołów albo butów Gogha. jest wiele, lecz po jednym tylko dla nich wzorcu. Z konieczności Gdy po raz pierwszy przeczytałem len tekst, przypomniało mi się kopie są zawsze ułomne, choć oczywiście mogą być wśród nich zdarzenie, które jako młody człowiek przeżyłem w jednym z muzeów lepsze i gorsze (tak jak lepszy i gorszy bywa szewc). archeologicznych. Byłem wówczas początkującym licealistą i miłoś­ Z twórczością artystyczną jest jeszcze gorzej. Oddajmy glos nikiem wszelkich starożytności, z zapałem więc przemierzałem samemu Sokratesowi: kolejne sale pełne zabytków. Wśród nich szczególne zainteresowanie Łóżko, czy je tam ktoś na ukos ogląda, czy na wprost, czy z którejkolwiek wzbudził we mnie jeden: stare, zniszczone, średniowieczne buty; strony, nie różni się samo od siebie, czy też nie różni się wcale, ale jego wygląd strzęp skóry raczej, ledwie usiłujący odtworzyć pierwotny swój wciąż się zmienia. (...) Do czego zmierza malarstwo w każdym wypadku? Czy kształt. Ku zniecierpliwieniu towarzyszących mi osób kontemp­ do rzeczywistości, żeby naśladować ją samą, jaka ona jest. czy też do wyglądu lowałem je przez długi czas, bo wzbudziły we mnie coś więcej niż - jak ona się przedstawia? Malarstwo jest naśladowaniem widoku czy zwykłe, naukowe zainteresowanie: moje młodzieńcze myśli, choć nie naśladowaniem prawdy? tak głębokie i subtelne jak opis niemieckiego filozofa, podążały Ani Sokrates, ani przekonany przez niego rozmówca, nie mają w podobnym co on kierunku. wątpliwości: naśladownictwo malarskie dotyka wyłącznie, zaledwie, Podobne doświadczenia spotykały mnie jeszcze wiele razy; pamię­ sfery doksycznej. mniemanej, a nigdy nie jesl rzeczywistym po­ tam choćby długie tygodnie spędzane w Biskupinie, gdzie w samo­ znaniem, zbliżeniem do prawdy. Już stolarz albo szewc są, jak tności oddawałem się archeologicznym medytacjom. Skończyły się mówiliśmy, naśladowcami, ale naśladowcami pierwszego, można jednak, gdy archeologią zająłem się profesjonalnie. Dla ambitnego rzec, stopnia. Platon nie odmawia im zatem tytułu wykonawcy studenta muzeum stało się przede wszystkim zbiorem materiałów i twórcy. Malarz jest naśladowcą dalszego stopnia, bo wykonuje naukowo-dydaktycznych, rodzajem laboratorium, w którym do­ zaledwie kopię kopii: świadczenie (experienlia) ustąpiło miejsca eksperymentowi (experi- Począwszy od Homera wszyscy poeci uprawiają naśladownictwo i stwarzają mentum). Młodzieńcza, naturalna wrażliwość hermeneutyczna od­ widziadła dzielności i innych rzeczy, o których piszą, a prawdy nie dotykają. żyła we mnie dopiero wtedy, gdy - po skończeniu studiów i rezyg­ W len sposób właśnie malarz, nie słysząc nic na lemal szewstwa, będzie nacji z zawodu archeologa - stałem się na powrót amatorem. Znów wytwarzał buty, które wydadzą się prawdziwe tym tylko, którzy nic więcej słyszeli o szewstwie niż on, i którzy sąd wydają na podstawie kolorów oddaję się kontemplacji zniszczonych butów i spróchniałych bier­ i pozorów. wion starożytnej ulicy. Malarz zatem, to Tyle wspomnienia. Czy są one śladem jakiejś rzeczywistej dwois­ tości doświadczenia muzealnego? lwórca widziadeł, naśladowca, nie zna się wcale na rzeczywistości, a tylko na Handler. Richard. 1985. On Having a Culture: Nationalism and the Preservation of Quebec's Patrimoine, (w:) History of Anthropology. Vol. 3. Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 192-217. Madison: University of Wisconsin Press. Haraway. Donna. 1985. Teddv Bear Patriarchy: Taxtdermv in the Garden of Eden. J New York City. 1908-1936. ..Social Text", Winter: 20-63. Hiller, Susan. 1979. Review of ..Sacred Circles: 2.000 Years a/ North American Art", ..Studio International". Dec.: 8-15. Honour, Hugh. 1975. The New Golden Land. New York: Pantheon. Jameson, Fredric. 1981. The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Ithaca: Cornell University Press. Jamin, Jean. 1982. Objects trouves des paradis perdus: A propos de la Mission Dakar-Djibouti, (w:) Collections passion, wyd J Hainard and R. Kaehr. s. 69-100. Neuchâtel: Musée d'Ethnographie. Jules-Rosette, Benetta. 1984. The Messages of Tourist art. New York: Plenum. Leiris, Michel. 1929. Alberto Ciacometti, ..Documents". I:(4)209-211. Tłum. J . f Clifford w „Sulfur", I5(1986):38-41. Leiris, Michel. 1946. L'aged"homme. Paris: Gallimard, Tłum. Richard Howard jako Manhood. Berkeley: North Point Press, 1985. Macpherson, C , B. 1962. 77ie Political Theory of Possessive Individualism. Oxford: Oxford University Press. Mullaney, Steven. 1983. Strange Things, Gross Terms. Curious Customs: The Rehearsal of Cultures in the Late Renaissance, ..Representations", 3:40-67. Pietz, William. 1985. The Problem of the Fetish. 1. ..Res", 9 (Spring): 5-17. Pomian, Krzysztof 1978. Entre l'invisible et visible: La collection. ..Libre", Przyjmijmy wstępną hipotezę, że muzeum (jako zdarzenie, a nie 78(3): 3-56. instytucja), pełni funkcję naśladowczą, żc ma charakter mimeiyczny. Price, Sally, i Richard Price. 1980. Afro-American Arts of the Suriname Rain Forest. Jest próbą stworzenia pewnego związku, relacji między dzisiejszym Berkeley: University of California Press. obserwatorem a dawnym wydarzeniem, faktem albo przedmiotem. Pye. Michael. 1987. Whose Art Is II Anyway?. ..Connoisseur". March:78-85. Sala muzealna jest przestrzenią wydzieloną, wyodrębnioną ze świata Rabassa. Jose. 1985 Fantasy. Errancy, and Symbolism in New World Motifs: An widza, w sposób przypominający nieco teatr. Mimetyczność wy­ Essay on Sixieemh-Century Spanish Historiography, rozprawa doktorska. University of California, Santa Cruz. stawy muzealnej dąży najczęściej do urealnienia dawnej sytuacji; Rubin. William, wyd. 1984. Primiiivism in Modern Art: Affinity of the Tribal and the dążeniu temu towarzyszy jednak zawsze świadomość sztuczności Modem. 2 vols. New York: Museum of Modern Art. przedsięwzięcia, jego umowności, niepełnej prawdziwości. Nawet Saissclin. Rémy. 1984. The Bourgeois and the Bibelot. New Brunswick, N.J.: Rutgers jeśli wystrój zrekonstruowanej chaty jest oryginalny, a w przeniesio­ University Press. nym do muzeum grobie leży prawdziwy nieboszczyk, pamiętamy, że Sicber. Roy. 1971. The Aesthetics of Traditional African Art. (w:) Art and Aesthetics nie przyszliśmy tu ani w odwiedziny do przyjaciół, ani złożyć in Primitive Societies, wyd. Carol F . Jopling, s. 127-145. New York: Dulton. kwiatów na mogile bliskiego. Mamy więc do czynienia z rzeczywis­ Stewart, Susan. 1984. On Longing: Narratives of the Miniature, the Gigantic, the tością, jak powiedziałby Bruno Schulz, zdegradowaną, niekomplet­ Souvenir, the Collection. Baltimore: Johns Hopkins University Press. Vogcl. Susan. 1985. Introduction, (w:) African Masterpieces from the Musée de ną. l'Homme, s. 10-11. New York: Harry Abrams. Pozostając w kręgu pojęć Schulza można by uznać, że twórczość Willett. Frank i in. 1976. Authenticity in African Art. ..African Arts", 9(3):6-74 muzealna, rozumiana jako mimesis, jest tylko demiurgiczną uzurpa(specjalny wybór). cją, że nie tworzy realnego bytu. Celem pracy muzealnika jest zatem Williams. Elizabeth. 1985. Art and Artifact at lite Trocudero. (w:) History of eliminowanie owej sztuczności, niepełnej prawdziwości, pojmowanej Anthropology. Vol. 3, Objects and Others, wyd. George Stocking, s. 145 166, jako brak, wada, ułomność. Celem, którego w pełni osiągnąć się nie Madison: University of Wisconsin Press. da. Ale nie wszystko jest tu jasne. Status zjawiska muzealnego, które pojawia się dzięki mimesis, nie jest oczywisty. Nie można bowiem * Tekst w y g ł o s z o n y na sesji p o ś w i ę c o n e j problematyce muzealnej zor­ ganizowanej przez Muzeum Śląskie w Katowicach w kwietniu 1991 16 1 wyglądzie (doksa). 1 Bardziej skomplikowana jest sprawa mimesis w ujęciu Arys­ totelesa. Wprowadzona przez niego zmiana pozwala na odejście od zasady, że naśladownictwo - jako prosta kopia, powtórzenie wobec tożsamości - zawsze będzie oddalaniem się od wzorca. Podstawowym tekstem Arystotelesa na ten temat jest Poetyka: Tragedia jest naśladowczym przedstawieniem akcji (...) A zatem: naśladow­ czym przedstawieniem akcji (praxis) jesl fabuła (mulhos), przez którą rozu­ miem tu (artystycznie) uporządkowany układ zdarzeń ( 1 4 4 9 b ) \ Kapitalne znaczenie ma powiązanie mimesis z mulhos. Integral­ nym elementem mimesis staje się uporządkowanie faktów, ich ułożenie w intrygę, ukosmicznienie. Mimesis z perspektywy mutlws staje się dynamiczna, .jest aktywnością, i to aktywnością, która uczy" '. Rzecz już nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słow Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji. Posłuchajmy jeszcze raz, nieco dłuższego tym razem, fragmentu Poetyki: Skoro zatem poeta jest naśladowcą, podobnie jak malarz i rzeźbiarz, jego naśladowcza twórczość musi i nalury rzeczy dotyczyć jednego z trzech rodzajów przedmiotów: albo rzeczywistości takiej, j a k a była lub jest (realnej), albo takiej, o jakiej się mówi lub myśli, że jest (pomyślanej), albo takiej, j a k a powinna być (idealnej). Środkiem wyrażenia lego przedmiotu jest natomiast język poetycki, który może zawierać metafory, glosy oraz inne, liczne środki stylu, na jakie godzimy się u poetów Zupełnie inna jest przy tym zasada poprawności w sztuce poetyckiej niż w polityce lub w jakiejś innej sztuce (np w rzemiośle - przyp i podkr. WM). (...) Jeśli więc poeta podjął się naśladowania, lecz nie przeprowadził go należycie ze względu na swą nieudolność, popełnia błąd istotny dla sztuki poetyckiej. Jeśli natomiast przedstawi coś niewłaściwie, jak np konia, który podnosi jednocześnie obie 17 f" Blbhtiut. ri � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5b9fbd3947215628fdff6f08d7d553d.pdf d405137e3b0908293aa55a586197f9dd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2374 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2202 Title A name given to the resource Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.10-18 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski James Clifford ... ta epoka, w której koczujemy, j a k o s z o ł o m i e n i p o d r ó ż n i w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej o s o b o w o ś c i . B r o n i s ł a w Malinowski, Trobriand Field Diary Truizmem stało się stwierdzenie, ze jednostka jest kulturo­ wo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwyczajeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek plemienia H o p i , lub społeczeństwa średniowiecznego, jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie p o k r e w i e ń s t w a i cielesnej tożsamości - od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Z a k ł a d a m y , prawie bez za­ strzeżenia, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie j a k to, że m ó w i rodzimym językiem: jedno „ j a " , jedna kultura, jeden język. Nie chcę r o z w a ż a ć godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność w y r a ż a się w e w n ą t r z światów znaczenia, k t ó r e są kolektywne i ograniczone, nie jest t u naszym problemem. Chcę j e d n a k ż e uhistorycznić stwierdzenie, że „ j a " jest ukształ­ towane kulturowo, b a d a j ą c ów moment w o k ó ł r o k u 1900, kiedy idea ta zaczęła b y ć rozumiana tak j a k dzisiaj. Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczona, znaczyło coś zupełnie innego w połowie dziewiętnastego stulecia niż znaczy dziś. „ K u l t u r a " odnosiła się do pojedyn­ czego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicznej indywidual­ ności europejskiego mieszczaństwa był - j a k powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem długiego rozwoju, proce­ sem, k t ó r y chociaż z a g r o ż o n y przez rozmaite rozdarcia był - j a k z a k ł a d a n o - podstawowym, p o s t ę p o w y m ruchem ludz­ kości. J e d n a k ż e na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możliwa. Słowa „ k u l t u r a " zaczęto używać w liczbie mnogiej, sugerującej świat oddzielnych, wyróżniają­ cych się i r ó w n i e pełnych znaczenia s p o s o b ó w życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki, m ó g ł pojawić się j a k o lokalny pomysł, a nie j a k o telos dla całego rodzaju ludzkiego. Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wykra­ czają w t y m miejscu poza zasięg moich z a i t e r e s o w a ń . C h c ę tylko zwrócić u w a g ę na rozwój nowej „etnograficznej subiek­ t y w n o ś c i " na p o c z ą t k u dwudziestego stulecia. Współczesna antropologia - N a u k a o Człowieku z w i ą z a n a blisko z kulturo­ w y m opisem - z a k ł a d a z góry ironiczną p o s t a w ę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profesjonalizację b a d a ń terenowych, antropologia przekształciła szeroko rozpowszechnione k ł o p o ­ tliwe położenie w m e t o d ę n a u k o w ą . Wiedza etnograficzna nie m o ż e b y ć własnością j a k i e g o ś pojedynczego dyskursu czy dyscypliny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmniennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na k u l t u r ę , przenika dwudziestowieczne pisarstwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę n o w ą p o s t a w ę w słynnym tekście z a t y t u ł o w a n y m O prawdzie i kłamstwie w znaczeniu pozamoralnym, pytając: „ C z y m zatem jest praw­ da? Z m i e n n ą a r m i ą metafor, metonimii i a n t r o p o m o r f i z m ó w 1 2 - k r ó t k o m ó w i ą c s u m ą ludzkich s t o s u n k ó w , k t ó r e zostały s p o t ę g o w a n e , przekształcone, poetycko i retorycznie upięk- 10 szone i k t ó r e na skutek długiego u ż y t k o w a n i a wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i o b o w i ą z u j ą c e " (Kaufman 1954:46). Nietzsche, być m o ż e bardziej niż Tylor, był g ł ó w n y m o d k r y w c ą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten m ó g ł być równie dobrze z a t y t u ł o w a n y „ O prawdzie i kłamst­ wie w znaczeniu k u l t u r o w y m " . Zamiast tego zaczerpnąłem m ó j tytuł z książki Stephena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning (1980), pracy, k t ó r a kreśli wyłaniające się, mieszczańskie, zmienne, kosmopolitycz­ ne znaczenie własnego „ j a " . Etnograficzna subiektywność, k t ó r ą się zajmuję, m o ż e być traktowana j a k o jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - M o r e , Spenser, M a r ­ lowe, Tyndale, W y a t t i Shakespeare - s t a n o w i ą dla Greenblat­ ta przykład „wzrastającej s a m o ś w i a d o m o ś c i tego, że kształ­ towanie ludzkiej tożsamości jest dającym się m a n i p u l o w a ć , przemyślnym procesem" (s. 2). Nie m o g ę t u o d d a ć sprawied­ liwości subtelności tej książki i p r z e k o n y w a j ą c y m poszczegól­ nym analizom, ale chciałbym o d n o t o w a ć etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościowe podejście, k t ó r e zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Ś w i a d o m y jest on stopnia w j a k i m nowe pytania o wolność, t o ż s a m o ś ć i język, ukształtowały k o n ­ s t r u o w a n ą przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza do swojego m a t e r i a ł u współczesne, kryty­ czne podejście. A l e pisze on jednocześnie j a k k t o ś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor uparcie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś t o ż s a m o ­ ści, nawet jeśli oznacza to tylko „ o s o b o w o ś ć r o z u m i a n ą j a k o fikcję" (s. 257). Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad a p r o b u j ą c o nazwał „ p r z e m y ś l a n ą w i a r ą " . Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, k o n s t r u u j ą c y m i z a a n g a ż o w a n y m w k u l t u r o w ą formację, k t ó r a jest odległa od szesnastego stulecia, j a k i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „ p ó ź n a " , refleksyjna wersja autokreowania się Renesan­ su, opiera się na zdecydowanie a r t y k u ł o w a n y m etnograficz­ nym punkcie widzenia. U k s z t a ł t o w a n e , fikcyjne „ j a " jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kul­ tury, zakodowanych s p o s o b ó w ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnioskiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej autonomii. S u b i e k t y w n o ś ć , k t ó r ą od­ krywa, nie jest „epifanią wybranej dowolnie tożsamości, lecz k u l t u r o w y m artefaktem" (s. 256), p o n i e w a ż jednostka manew­ ruje w obrębie ograniczeń i możliwości danych przez zinstytuc­ jonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i k o d ó w . Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczególnie do prac Geertza (ale również do takich a u t o r ó w , j a k Boon, Douglas, Duvignaud, R a b i n ó w i Turner); a ponadto wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabierają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i d o m i n a c j ą . W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „ W ł a d z a nadawania k o m u ś kształtu jest przejawem bardziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsamości innych co najmniej w t y m samym stopniu, co swojej w ł a s n e j " (s. 1). W y n i k a z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego * Przekład i przedruk 3 rozdziału książki Jamesa Clifforda, The Predica­ ment of Culture. Twentieth - Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, MA: Harvard University Press za zgodą wydawcy, Copyright © 1988 by The President and Fellows of Harvard College. �literacką o d m i a n ę Greenblatta, funkcjonuje w taki p o d w ó j n y s p o s ó b . C h o c i a ż przedstawia on inne, j a " j a k o ukonstytuowa­ ne kulturowo, to również modeluje tożsamość u p o w a ż n i o n ą do reprezentowania i tłumaczenia prawd sprzecznych świa­ t ó w , a nawet zawierzenia i m - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest ironią. Etnograficzna subiektywność s k ł a d a się z obserwacji uczest­ niczącej w świecie „ k u l t u r o w y c h a r t e f a k t ó w " związanej (na tym polega oryginalność s f o r m u ł o w a n i a Nietzschego) z n o w ą koncepcją języka - albo lepiej j ę z y k ó w - widzianych j a k o o d r ę b n e systemy z n a k ó w . O p r ó c z Nietzschego, myślicielami, którzy wytyczają sferę moich b a d a ń są Boas, D u r k h e i m i Malinowski (twórcy i popularyzatorzy etnograficznego poję­ cia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespoili zestaw założeń, k t ó r e dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej r o k u 2010, jeżeli m o ż n a w y o b r a z i ć sobie t a k ą p o s t a ć , m ó g ł b y nawet spojrzeć wstecz na p o c z ą t k o w e dwie trzecie naszego stulecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektuali­ ści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsamości tego, co nazywali „ k u l t u r ą " i „językiem" (nieledwie w taki sam s p o s ó b , w j a k i patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w n i m p r o b l e m a t y k ę dotyczącą ewolucjonistycznej „ h i s t o r i i " i „ p o s t ę p u " ) . Sądzę, że dostrzegamy oznaki tego, iż przywilej dany j ę z y k o m naturalnym, i niejako natural­ nym k u l t u r o m , zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz j a k o konstrukcje, dokonane fikcje, k t ó r e zawierają i oswajają r ó ż n o r o d n o ś ć j ę z y k ó w (heteroglosię). W świecie, w k t ó r y m zbyt wiele głosów m ó w i jedno­ cześnie, świecie w k t ó r y m synkretyzm i parodystyczna inwen­ cja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodowym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie a m e r y k a ń s k i e ubrania produkowane w K o r e i noszone są przez m ł o d y c h ludzi w Rosji, gdzie „ k o r z e n i e " k a ż d e g o są w pewnym stopniu podcięte - w t a k i m świecie coraz trudniej­ szą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „ k u l t u r ą " czy „językiem". P r z y w o ł a ł e m tę synkretyczną, „ p o s t k u l t u r o w ą " sytuację tylko po to, by w s k a z a ć punkt widzenia (chociaż nie m o ż e on być tak ł a t w o osadzony w przestrzeni), stan niepewności, w k t ó r y m się znajduję, pisząc te słowa. Ale m ó j niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiektywności zakot­ wiczonej w kulturze i języku. C h c i a ł b y m raczej z b a d a ć dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, d w ó c h o s ó b wyrwanych ze swego ś r o d o w i s ­ ka, z k t ó r y c h każdy zmagał się na p o c z ą t k u dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stworzył swoją własną wersję „ O prawdzie i kłamstwie w znaczeniu k u l t u r o w y m " . Conrad m ó g ł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż z b u d o w a ł w swoim dziele wizję skonstruowanej istoty kultury i języka, p o w a ż n ą fikcję literacką, k t ó r ą ujął w s p o s ó b przemyślany, niemal absurdal­ nie. A l e p o r ó w n y w a l n e borykanie się z k u l t u r ą i językiem m o ż n a zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w tru­ dnym doświadczeniu i literackim przedstawieniu jego słyn­ nych b a d a ń terenowych na Trobriandach. (Badania te po­ służyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii.) Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, k t ó r y zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równoczesnej biegłości w sztuce słowa, j a k i konieczność kulturowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują paradygmat dla etnograficznej subiektywności; odtwarzają i ustanawiają s t r u k t u r ę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie p o m i ę d z y językami, ś w i a d o m o ś ć g ł ę b o k o zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś, „ [ W . H . R . ] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: j a będę Conradem!" (do B.Z. Seligmana, cytowane u Firtha 1957:6). Prawdopodobnie miał on ś w i a d o m o ś ć różnic p o m i ę d z y w i e l o k u l t u r o w ą o p i s o w ą m e t o d o l o g i ą Riversa ( g r o m a d z ą c ą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. D l a Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. ( O d w o ł y w a ł się do niego w t y m sensie w swoim dzienniku b a d a ń terenowych.) A l e M a l i n o w s k i nie był Conradem antropologii. Jego najbardziej b e z p o ś r e d n i m modelem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach p r z y p o m i n a ł Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i d o d a j ą c do nich p o d n i o s ł ą „ a t m o s f e r ę " , jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabarwione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż czeka na swojego Conrada. Moje p o r ó w n a n i e Malinowskiego i Conrada skupia się na ich t r u d n y m dojściu do pełnej o d k r y ć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu oddawania siebie A n g l i i i angielszczyźnie. K s i ą ż k a ta została napisana w latach 1898-99, zaraz po t y m j a k zdecydował się on wieść l ą d o w e życie pisarza; i s p o g l ą d a ł a wstecz na p o c z ą t k i tego procesu, na ostatnią, najbardziej z u c h w a ł ą p o d r ó ż Conrada do „najdal­ szego p u n k t u żeglugi". W p o d r ó ż y w g ó r ę rzeki K o n g o dziesięć lat wcześniej, K o n r a d Korzeniowski wiózł ze sobą p o c z ą t k o w e rozdziały swojej pierwszej powieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, c h o ć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. M o j a lektura Jądra ciemności ogarnia z ł o ż o n ą d e k a d ę wyboru lat dziewięćdziesiątych dziewiętnastego stule­ cia, k t ó r a rozpoczyna się p o d r ó ż ą afrykańską, a k o ń c z y jej opisem. W y b ó r ten p o w o d o w a ł uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczone przez dwa dzieła, k t ó r e m o ż n a t r a k t o w a ć j a k o pojedynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z T r o b r i a n d ó w za lata 1914-1918, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, p o w s t a ł e na podstawie b a d a ń terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfiku (1922). N a początek potrzebne jest słowo metodologicznej prze­ strogi. Ł ą c z n e potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi z a k ł a d a ć , że ten pierwszy jest prawdziwym objawieniem b a d a ń terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w r o k u 1967). D o ś w i a d c z e n i a z b a d a ń terenowych na Trobriandach nie są wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połącze­ nie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty s p o s ó b nie przeznaczony do publikacji, wywołał pomniejszy skandal w publicznym obrazie antropologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele dobrze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscyp­ liny został pokazany w sytuacjach, gdy o d c z u w a ł prawdziwy gniew wobec swoich tubylczych i n f o r m a t o r ó w . D o ś w i a d c z e ­ nie b a d a ń terenowych, k t ó r e ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, łączyło się z ambiwalencją. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku wy­ stępuje j a k o zaabsorbowany samym sobą hipochondryk, osoba często p r z y g n ę b i o n a , ofiara stałych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w p u ł a p k ę niekończących się z m a g a ń o podtrzymanie się na duchu, 0 zebranie się w sobie. Był postacią M e r k u r y c z n ą , żywą j a k rtęć, p r ó b u j ą c ą p r z e m a w i a ć r ó ż n y m i głosami. U d r ę k a , zmie­ szanie, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stałej, rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości 1 słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności, Dziennik wydaje się d o s t a r c z a ć nam n a g ą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna w a ż n a wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji ( k t ó r a wytworzyła również Argonautów i inne etno­ graficzne i popularne opisy). Dziennik jest p o m y s ł o w y m , polifonicznym tekstem. D l a historii antropologii jest on tekstem p r z e ł o m o w y m nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do 3 U �borykania się ze złożonością takich s p o t k a ń , potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych s p r a w o z d a ń opartych na badaniach terenowych, j a k o stronniczych interpretacji. 4 * Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag s p o r z ą d z o ­ nych przez Malinowskiego na temat starszego, d o b r z e . j u ż znanego pisarza, wynika jasno, że miał o n poczucie głębokie­ go, wzajemnego powinowactwa w ich t r u d n y m położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami skazanymi przez historyczny przypadek na k o s m o p o l i t y c z n ą europejską t o ż s a m o ś ć ; obaj dążyli do ambitnej kariery pisarskiej w A n g l i i . Odwołując się do znakomitych s t u d i ó w Zdzisława Najdera o Conradzie, m o ż n a sądzić, że udziałem tych d w ó c h u c h o d ź c ó w był osob­ liwy polski kulturowy dystans, gdyż w y w o d z ą się z narodu, k t ó r y od osiemnastego stulecia istniał jedynie j a k o fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w k t ó r ą gorliwie wierzono. Ponadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokratycz­ ne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było m a ł o prawdopodobne, by wykształceni polscy uchodźcy mogli b y ć urzeczeni p a n u j ą c y m i w Europie wartościami mieszczańskimi: mogli oni z a c h o w a ć dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie j a k p u n k t widzenia Balzaca we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być m o ż e szczególnie k o r z y s t n ą , „ e t n o g r a f i c z n ą " pozycją. Jakkolwiek by nie było nie ma wątpliwości co do silnej sympatii Malinowskiego dla Conrada. ( T u ż przed wojną, p o d a r o w a ł temu starszemu panu, egzemp­ larz swojej pierwszej książki, The Family among the Australian Aborigines z p o l s k ą dedykacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia A r u n t a pozostaje - być m o ż e na szczęście - nieznane). C h o c i a ż ich znajomość była k r ó t k a , M a l i n o w s k i często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku wydaje się on czasami p o w t a r z a ć i p r z e r a b i a ć tematy z Jądra ciemności. Niemal k a ż d y komentator Dziennika pozornie słusznie p o r ó w n y w a ł go z afrykańską opowieścią Conrada (patrz na przykład Stocking 1974). Z a r ó w n o Jądro ciemności, j a k i Dziennik, wydają się p o r t r e t o w a ć kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moral­ nego r o z k ł a d u . Oczywiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru, jest b a n a ł e m literatury kolonialnej. Wobec tego, p o r ó w n a n i e takie nie jest szczególnie odkrywcze poza t y m , że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „ l i t e r a t u r ę " (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego r o z k ł a d u Kurtza, Conrad wprowadza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słyn­ ne „ k ł a m s t w o " - faktycznie szereg kłamstw, k t ó r e w Jądrze ciemności z a r ó w n o p o d k o p u j ą , j a k i w pewien s p o s ó b czynią możliwą, złożoną p r a w d ę narracji M a r l o w a . Najbardziej wydatnym z tych k ł a m s t w jest oczywiście to, gdy M a r l o w odmawia p o w t ó r z e n i a narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „ Z g r o z a ! Zgroza!" i zastępuje je słowami, k t ó r e m o g ł a przyjąć. K ł a m s t w o to jest później zestawione z p r a w d ą - również wielce u w a r u n k o w a n ą okolicznościami - opowie­ d z i a n ą w y o d r ę b n i o n e j grupie A n g l i k ó w na p o k ł a d z i e krążącej po morzu j o l k i Nellie. „ R o z s t r o j o n y " Dziennik Malinows­ kiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. A l e co z kłamst­ wem? Z wszystkimi zbyt wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją [saving fiction] Malinowskiego - czego d o w i o d ę - jest klasyczna etnografia Argonautów zachodniego Pacyfiku. Jądro ciemności daje się nieustannie i n t e r p r e t o w a ć , ale jednym z t e m a t ó w , k t ó r e g o nie s p o s ó b u n i k n ą ć , jest problem p r a w d o m ó w n o ś c i , wzajemna gra prawdy i k ł a m s t w a w opo­ wieści M a r l o w a . K ł a m s t w o wobec narzeczonej K u r t z a roz­ w a ż a n o j u ż wyczerpująco. M ó w i ą c bardzo schematycznie, m o i m zdaniem, k ł a m s t w o to jest k ł a m s t w e m ocalającym. Oszczędzając narzeczonej K u r t z a jego ostatnich słów, M a r l o w uznaje i wyznacza r ó ż n e domeny prawdy - m ę s k ą i kobiecą, 12 j a k również p r a w d ę metropolii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu u p o r z ą d k o w a ­ nych znaczeń - wiedzy podzielonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. K ł a m s t w o wobec narzeczonej jest zestawione z inną p r a w d ą ( k t ó r a jest także ograniczona, zależna od kontekstu i problematyczna), o p o w i e d z i a n ą na pokładzie Nellie A n g l i k o m , o k r e ś l o n y m jedynie j a k o typy społeczne - Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli M a r l o w o w i u d a ł o się z nimi p o r o z u m i e ć , to tylko w ramach tej ograniczo­ nej domeny. Jako czytelnicy u t o ż s a m i a m y się j e d n a k ż e z niezi­ dentyfikowaną o s o b ą , k t ó r a śledzi ciemne prawdy i jasne k ł a m s t w a M a r l o w a , odegrane na scenie p o k ł a d u j o l k i . T a opowieść drugiego narratora nie jest sama przez się pod­ w a ż o n a ani ograniczona. Reprezentuje ona - m o i m zdaniem - etnograficzny punkt widzenia, s u b i e k t y w n ą pozycję i his­ toryczne miejsce osoby narratora, k t ó r a w s p o s ó b prawdziwy zestawia trudne prawdy. C h o c i a ż M a r l o w p o c z ą t k o w o „brzy­ dzi się k ł a m s t w e m " , to jednak uczy się k ł a m a ć - są to częściowe fikcje życia kulturowego, konieczne by porozumie­ wać się w e w n ą t r z społeczności. Opowiada on gotowe historie. D r u g i narrator ratuje, ocala, p o r ó w n u j e ( i z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy p o w a ż n e g o interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wiedzy. G ł o s "naj­ bardziej z e w n ę t r z n e g o " narratora u Conrada jest głosem stabilizującym, k t ó r e g o słowa nie są przeznaczone po to, by i m nie d o w i e r z a ć . Jądro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficznej subiektywności. W dalszym ciągu będę b a d a ł szczególne echa i analogie, łączące sytuację kulturowej graniczności Conrada w K o n g u , z sytuacją Malinowskiego na Trobriandach. Jed­ n a k ż e z g o d n o ś ć ta nie jest d o k ł a d n a . Być m o ż e najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje p o s t a w ę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, p o s t a w ę z a w a r t ą tylko p o ś r e d n i o w pismach Malinowskiego. A u t o r Argonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, k u l ­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie zaan­ g a ż o w a n y , przedstawia działanie j a k o kontekstualnie ograni­ c z o n ą p r a k t y k ę opowiadania h i s t o r i i . W p o r ó w n y w a n i u doświadczeń Malinowskiego i Conrada, uderza nas ich naddatek języków. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, p o w o d u j ą c ciągłe tłumaczenie i inter­ ferencje. Trudna sytuacja Conrada jest nadzwyczaj złożona. T u ż przed odjazdem do A f r y k i z niezrozumiałych p o w o d ó w zaczął pisać to, co stało się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisaniu p o c z ą t k o w y c h rozdziałów n a t k n ą ł się na przeszkody. Mniej więcej w t y m czasie p o z n a ł swoją p o w i n o w a t ą , Marguerite P o r a d o w s k ą , z k t ó r ą w znaczący s p o s ó b związał się uczuciowo. Była k o b i e t ą z a m ę ż n ą i dobrze z n a n ą francuską pisarką; było to w znacznej mierze literackie uwikłanie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. P o r a d o w s k ą , k t ó r a mieszkała w Brukseli, p o m o g ł a m u w znalezieniu zatrudnienia w K o n g u . N a s t ę p n i e , kilka miesięcy przed wyjazdem do A f r y k i , Conrad wrócił do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, k t ó r a p o z o s t a w a ł a niezła, oraz ożywiła jej związki z miejscami dzieciństwa i ambiwalentne uczucia. Z Polski (wówczas rosyjs­ kiej U k r a i n y ) pospieszył niemal prosto, by objąć p o s a d ę w K o n g u . T a m mówił po francusku, w obcym języku, w k t ó r y m osiągnął największą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w t y m języku m ó g ł p r a c o w a ć nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w „Biographical N o t e " z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Rogerem Casement i całkowicie przejął p o z ę angielskiego gentelemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, j a k zwykle po francusku. Jego język ojczysty został niedawno ożywiony. Doświadczenie K o n g a było cza­ sem największej językowej złożoności. W j a k i m języku Conrad stale myślał? N i e ma nic dziwnego w t y m , że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawiają wrażenie, że nie łączą się ze sobą, j a k b y M a r l o w szukał w ciemności znaczeń i dialogu. 5 6 �Malinowski zaś - p r o w a d z i ł w terenie swój prywatny dziennik po polsku i w t y m języku k o r e s p o n d o w a ł z m a t k ą , k t ó r a p r z e b y w a ł a za liniami wroga w A u s t r i i . N a tematy antropologiczne pisał po angielsku do L o n d y n u , do swojego profesora C G . Seligmana. W t y m języku pisywał również często do swojej narzeczonej „ E . R . M . " (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiły się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynajmniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego ś w i a d o m o ś ć nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz ( „ S t a ś " w Dzienniku), k t ó r y w k r ó t c e stał się g ł ó w n y m awangardowym artystą i pisarzem. P o d r ó ż o w a l i oni razem po Pacyfiku i pokłócili się t u ż przed pobytem Malinows­ kiego na Trobriandach. Malinowski tęsknił za t y m , aby odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był j u ż w t y m czasie w Rosji. Te silne angielskie i polskie związki były z a k ł ó c o n e przez trzeci j ę z y k o w o zakodowany świat - wszechświat T r o b riandów - w k t ó r y m musiał żyć i wydajnie p r a c o w a ć . Codzien­ ne kontakty Malinowskiego z Trobriandczykami były prowa­ dzone w języku kiriwińskim i w t y m czasie większość notatek sporządził w t y m właśnie tubylczym j ę z y k u . M o ż e m y z a p r o p o n o w a ć p r ó b n ą s t r u k t u r ę dla tych trzech j ę z y k ó w u ż y w a n y c h przez Conrada i Malinowskiego, w trak­ cie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski - ojczysty, i angielski - język przyszłej kariery i małżeństwa, wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i p r z e m o c ą . Francuszczyzna Conrada łączy się z P o r a d o w s k ą , problematy­ cznym przedmiotem miłości (była ona z a r ó w n o zbyt onieś­ mielająca, j a k i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z l e k k o m y ś l n ą m ł o d o ś c i ą Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do k t ó r e g o Conrad czuł o d r a z ę za g w a ł t o w n o ś ć i drapieżność. D l a Malinowskiego językiem w p r o w a d z a j ą c y m z a m ę t był kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który p o d o b a ł się Malinowskiemu i został przez niego z s y m p a t i ą ukazany w opisach r y t u a ł ó w kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieustannie z tą sferą p o ż ą d a n i a w y t w o r z o n ą przez lokalny język. A więc możliwe jest wyróżnienie w k a ż d y m z p r z y p a d k ó w j ę z y k a ojczystego, j ę z y k a przekroczenia i języka powściągliwo­ ści (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki m o g ł y były p r z e n i k a ć się wzajemnie i k o l i d o w a ć na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano j u ż być m o ż e wystarczająco d u ż o , by sfor­ m u ł o w a ć konkluzję. Z a r ó w n o Conrad w K o n g u , j a k i M a l i n o ­ wski na Trobriandach, byli w p l ą t a n i w sieć złożonych subiek­ tywnie przeciwstawnych sytuacji, d o c h o d z ą c y c h do głosu na poziomie języka, p o ż ą d a n i a i k u l t u r o w y c h afiliacji. 7 Z a r ó w n o w Jądrze ciemności, j a k i w Dzienniku, widzimy kryzys , j a " , w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie s a m o t n o ś c i , ale takiej samo­ tności, k t ó r a jest w y p e ł n i o n a innymi ludźmi, innymi akcen­ tami, k t ó r a nie pozwala na poczucie „bycia w ś r o d k u " , spójny dialog lub a u t e n t y c z n ą w s p ó l n o t ę . W K o n g u Conrada jego biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. D ż u n g l a jest kakofoniczna, p r z e p e ł n i o n a zbyt wielu głosami - przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie był oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubylców, ani od przebywa­ jących tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i światów: m a t k i , kochanek, narze­ czonej, najlepszego przyjaciela, T r o b r i a n d c z y k ó w , miejsco­ wych misjonarzy, k u p c ó w , j a k również głosów z eskapistycznych światów - powieści, k t ó r y m nigdy nie potrafił się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (albo przynajmniej przedstawia to jego Dziennik) coś podobnego do rzeczywistego duchowego i emocjonalnego kryzysu - k a ż d y z głosów re­ prezentuje p o k u s ę ; autor jest szarpany w zbyt wielu kierun­ kach. Tak, j a k M a r l o w w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich b a d a ń i swojego dziennika - gdzie w zmieszaniu, z trudem łączy on w całość swoje rozbieżne światy i pragnienia. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: „7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosun­ k u do M a t k i , Stasia, E . R . M . U k ł ó c i a świadomości wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych o s ó b . C a ł a moja etyka jest oparta na podstawowym p o c i ą g u do spójnej osobowości. W y p ł y w a z tego potrzeba bycia t a k i m samym w r ó ż n y c h sytuacjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność, szczerości: cała w a r t o ś ć przyjaźni opiera się na możliwości w y r a ż a n i a siebie, bycia s o b ą z całkowitą o t w a r t o ś c i ą . Alternatywa p o m i ę d z y k ł a m s t w e m i popsuciem wzajemnych relacji. ( M o j a postawa wobec M a t k i , Stasia i wszystkich moich przyjaciół była n a p i ę t a ) . M i ł o ś ć nie wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma sposobu by w y d e d u k o w a ć z mojej teorii etykę chrześcijańską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy - kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze z a c h o w y w a ć się tak, j a k gdyby B ó g cię o b s e r w o w a ł ? " (s. 296-297). Powyższy fragment wywołuje z a k ł o p o t a n i e , ale być m o ż e uda nam się w y d o b y ć z niego główną kwestię: n i e m o ż n o ś ć bycia szczerym i n i e m o ż n o ś ć posiadania t y m samym etycznego centrum. Malinowski odczuwa w y m ó g spójności swojej oso­ by. K a r z ą c y Bóg obserwuje k a ż d y jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wolny, by p r z y j m o w a ć r ó ż n e postawy w odmiennych sytuacjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej o s o b o w o ś c i , oznacza, że będzie musiał być w nieprzyjemny s p o s ó b p r a w d o m ó w n y wobec różnych przyjaciół i ukochanych o s ó b . A to by znaczyło - j u ż znaczy - u t r a t ę przyjaciół: „ A l t e r n a t y w a p o m i ę d z y k ł a m s t ­ wem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. M u s i być wyjście. Z b y t wielka doza p r a w d o m ó w n o ś c i podkopuje kompromisy życia zbiorowego. R o z w i ą z a n i e Malinowskiego s k ł a d a się z budowania d w ó c h spokrewnionych fikcji - swojego, j a " i kultury. C h o c i a ż m o i m zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że o d p o w i e d z i ą na ten dylemat był jego osobisty styl - ekstrawagancki, operowy - k t ó r y z a r ó w n o oczarował, j a k i irytował współczesnych Malinowskiemu. D a w a ł o n upust swojej „słowiańskiej" skraj­ ności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy byty wyolbrzymione i zagadkowo parodystyczne. Przybierał nagle pozy (twierdził, że posiada osobiście wynalezioną „ m e t o d ę f u n k c j o n a l n ą " ) , p r o w o k u j ą c dosłownie myślących do zwróce­ nia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stopniu fikcją. Jego charakter był teatralny, lecz również prawdziwy, b y ł a to poza, lecz m i m o to autentyczna. Jednym ze s p o s o b ó w w j a k i Malinowski starał się z a p a n o w a ć nad s o b ą , było pisanie etnografii. Tutaj u k s z t a ł t o w a n e całości , j a " i kultury, w y d a w a ł y się wzajemnie w z m a c n i a ć alegorie toż­ samości. Esej Harry'ego Payne'a Malinowski's Style (1981) sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i f i k cyjności, k t ó r e ustanawia narracyjna forma Argonautów. „ W e w n ą t r z ogromnego zakresu [jej] struktury, M a l i n o w s k i m o ż e określić zmiany w nastawieniu ostrości, tonację i przed­ mioty; cykliczny w ą t e k zawsze dostarcza miejsca, do k t ó r e g o m o ż n a p o w r ó c i ć . Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. O d k ą d wszystko wiąże się ze wszystkim, m o ż n a w ę d r o w a ć nie p o p a d a j ą c w chaos" (s. 438). Literacki problem autorskiego p u n k t u widzenia, wymaganie Jamesa by k a ż d a powieść była odbiciem „kontrolującej inteligencji", było bole­ snym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, m e a n d r u j ą c a struk­ tura Argonautów, rozwiązuje ten kryzys szczerości. W rezul­ tacie, j a k o naukowy, p r z e k o n u j ą c y autor tej fikcji, M a l i n o w s k i m o ż e być j a k B ó g Flauberta, wszechobecny w tekście, aran­ żując entuzjastyczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z r ó ż n y c h p u n k t ó w widzenia, zamieszczając osobiste wyznania i tak dalej. 8 13 �Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskiego, starają się osiągnąć rodzaj ujednoliconego charakteru, lecz przekonywające uogólnienie zawsze i m umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie syntetyczny portret, lecz jedynie gęsto skontekstualizowane monografie w a ż n y c h instytucji. Ponadto jego obsesyjne włączanie do tekstu danych, „ i m p o n d e r a b i l i ó w " i tekstów w j ę z y k u tubylczym, m o ż n a odczytać j a k o pragnienie z a r ó w n o niszczenia, j a k i scalania; taki polegający na dodawaniu, metonimiczny empiryzm p o d w a ż a konstrukcję funkcjonal­ nych, synekdochicznych w y o b r a ż e ń . Opisy etnograficzne M a ­ linowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjonalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią r ó ż n o r o d n e , swobodne, lecz retorycznie udane formy narracyjne (Payne 1981: 420-421). Fikcyjne ekspresje kultury i tego co subiek­ tywne dostarczyły sposobu wyjścia ze s k r ę p o w a n i a szczerością i całościowością, z Conradowskiej problematyki k ł a m s t w a , będącej także zagadnieniem Dziennika. Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobis­ t y m , polskim tekście Malinowskiego. M ó w i ą c o swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą w s p ó ł p r a c o w a ć przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „ C h w i l a m i byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po t y m j a k d a ł e m i m ich porcje tytoniu, wszyscy odeszli. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do zdania „wytępić te bestie" (s. 69). Malinowski flirtował z rozmaitymi kolonialnymi rolami białych - włączając w to podobny j a k w przypadku K u r t z a eksces. W t y m miejscu ta ironiczna inwokacja daje m u urojone poczucie zapanowania nad stresa­ m i b a d a ń terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie j a k M a r l o w w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec K u r t z a , w Dzienniku Malinowski często stawia czoła nie dającym się rozdzielić p o r z ą d k o m dyskursu i władzy. M u s i walczyć o panowanie nad s o b ą w etnograficznych spotkaniach i potyczkach. Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji g ł ę b o k o zmartwionego Malinowskiego na wiado­ m o ś ć o śmierci matki, reakcji, k t ó r a wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „ S t r a s z n a tajemnica, k t ó r a otacza śmierć k o g o ś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - c o ś , co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa w p ó ł ukryta w c i e m n o ś c i " (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu M a r l o w a , i dwuznacznie pełnego iluminacji i mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami, w Dzien­ niku m o ż n a z a u w a ż y ć również bardziej o g ó l n e i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego j a k o konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebezpiecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twarde) kategorie. Istnieje wspól­ na tematyzacja ciągu p o ż ą d a n i a lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenie. D l a Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego narzeczonej, k t ó r a wiąże się w jego myślach z angielską karierą a k a d e m i c k ą , wzniosłą miłością i z małżeństwem. „ M y ś l o E . R . M . ..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych myśli o kobietach, miejscowych b ą d ź białych: „ N i e wolno m i z d r a d z a ć E . R . M . w myśli, to jest p r z y w o ł y w a ć moich wcześ­ niejszych s t o s u n k ó w z kobietami, albo myśleć o przyszłych... Z a c h o w a ć zasadniczą, w e w n ę t r z n ą o s o b o w o ś ć poprzez wszys­ tkie t r u d n o ś c i i zmienne koleje. Nie wolno m i nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pracy, by p o z o w a ć na wesoły Stimmung i t d . M o i m głównym zadaniem musi być praca. Ergo: p r a c o w a ć ! " (s. 268). Jak protagonista Conrada, etnograf zmaga się wciąż by z a c h o w a ć p o d s t a w o w ą d u c h o w ą niezależność - swoje „własne prawdziwe j a " , j a k ujmuje to M a r l o w . Przyciąganie niebez­ piecznych obcych, dezintegrująca granica, jest odpierana 14 dzięki metodycznej, zdyscyplinowanej pracy. D l a M a r l o w a n a t r ę t n e zajmowanie się parowcem i żeglugą daje m u „ p o ­ wierzchowną m ą d r o ś ć " konieczną dla zachowania osobowo­ ści. Odwołując się do Dziennika m o ż n a powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną o s o b o w o ś ć m o ż n a osiągnąć jedynie po­ przez pracę. Ta struktura uczucia m o ż e być umiejscowiona z p e w n ą precyzją w historycznej kategorii p ó ź n o w i k t o r i a ń s kich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do po­ wstawania etnograficznej kultury. W i k t o r i a ń s c y krytycy społeczni dostrzegli przenikliwy kry­ zys, k t ó r e g o p o d s t a w o w ą diagnozę dostarczyła książka M a t hew A r n o l d a Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał p o r z ą d e k i całościowość kultury. Raymond Williams (1966) przedstawił subtelny opis humanis­ tycznych reakcji na b e z p r z y k ł a d n ą technologiczną i ideo­ logiczną transformację jakiej uległa praca w połowie dziewięt­ nastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe twierdzenie George Eliot: z trzech słów „ B ó g " , „ N i e ś m i e r t e l n o ś ć " i „ O b o ­ w i ą z e k " , k t ó r e wypowiada "ze straszną p o w a g ą , j a k ż e niepo­ jęte jest pierwsze, j a k ż e niewiarygodne drugie i jeszcze j a k ż e ostateczne i absolutne trzeciel" (cytowane u Houghtona 1957:43). O b o w i ą z e k stał się p r z e m y ś l a n y m wierzeniem, upra­ g n i o n ą wiernością przejawom konwencji i pracy (rozwiązanie Carlyle'a). Ian W a t t p r z e k o n y w a j ą c o powiązał Conrada z t a k ą właśnie odpowiedzią (1979:148-151). M a r l o w w ś r o d k u A f ­ ryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parow­ ca, rutynowych o b o w i ą z k ó w związanych z jego o b s ł u g ą i żeglowaniem. Struktura ta trwa w Dzienniku Malinowskiego, z jego stałym napominaniem siebie by u n i k a ć rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W problematyce kultury i anarchii ( k t ó r a w pluralistycznych, antropologicznych poję­ ciach kultury obstaje przy przewadze p o r z ą d k u i systemu nad nieładem i konfliktem), osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, k t ó r y m się t u zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowując ich lokalne, dowolne lecz nieodzowne wytwory. K u l t u r a , fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest p o d s t a w ą dla indywidualnej tożsamości i wolności. J a ź ń , „własne praw­ dziwe j a " M a r l o w a , jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, k t ó r a jest m i m o to konieczna, jest p o d w a l i n ą etyki. A l e od kiedy zaczęto spostrzegać k u l t u r ę j a k o przedmiot i p o d s t a w ę , j a k o jeden z systemów znaczeń, etnograficzne „ j a " nie m o ż e j u ż dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział o Conradzie, że jego g ł ó w n y m wysiłkiem, odzwierciedlonym w pisarstwie, było „osiągnięcie charakteru" (1966:13). Rzeczywiście, zrekonst­ r u o w a ł on samego siebie d o ś ć starannie w postaci „angiels­ kiego" pisarza, postaci mówiącej w słowie „ o d autora", k t ó r e m ó g ł później d o d a w a ć do k a ż d e g o ze swoich u t w o r ó w . T a konstrukcja własnego „ j a " była z a r ó w n o sztuczna, j a k i śmier­ telnie p o w a ż n a . ( M o ż n a zobaczyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Buchaltera, k t ó r y wydaje się dosłow­ nie „ t r z y m a ć w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien s p o s ó b godnemu podziwu, ubiorowi.) A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, k t ó r e kończy opublikowany Dziennik: „ N a p r a w d ę brak m i prawdziwego charakteru." J e d n a k ż e Malinowski u r a t o w a ł własne , j a " przed dezinteg­ racją i depresją. O w o , j a " m i a ł o się wiązać, tak j a k u Conrada, z procesem pisania. W t y m kontekście warto z b a d a ć i n n ą strefę p o d o b i e ń s t w a p o m i ę d z y Dziennikiem i Jądrem ciemno­ ści: rolę nie przystających do siebie tekstów. P o k a w a ł k o w a n a subiektywność w y r a ż o n a w obydwu książkach jest subiektyw­ nością pisarza, a siła ciążenia r ó ż n y c h p r a g n i e ń i j ę z y k ó w manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym p r z y k ł a d e m w Jądrze ciemności, jest na­ strojony na zbyt w y s o k ą n u t ę referat K u r t z a na temat tępienia dzikich obyczajów, raptownie przekreślony jego własną na- �g r y z m o l o n ą u w a g ą „wytępić wszystkie te bestie". A l e innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada jest dziwna książka, k t ó r ą odkrywa M a r l o w podczas jednego z d w ó c h tylko, niebezpiecznych m o m e n t ó w opuszczenia po­ k ł a d u swojego parowca (podczas drugiego mocuje się z K u r t zem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki M a r l o w popada w niemal mistyczną z a d u m ę : „ P o z o s t a ł prymitywny stół - deska na d w ó c h pniakach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a k o ł o drzwi p o d n i o s ł e m z ziemi książkę. Nie m i a ł a o k ł a d k i , k a r t k i jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą b a w e ł n ą , k t ó r a wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki b y ł o czymś nadzwy­ czajnym. T y t u ł jej brzmiał: Badania dotyczące pewnych zagad­ nień marynarskich przez j a k i e g o ś Towsera, Towsona czy c o ś w t y m rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. W y g l ą d a ł o to na dość n u d n ą lekturę, i l u s t r o w a n ą wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. O g l ą d a ł e m zdumiewający antyk z j a k największą delikatnością, aby m i się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z p o w a g ą o nadmiernym przeciążeniu o k r ę t o w y c h ł a ń c u c h ó w i takielunk u tudzież innych t y m podobnych m a t e r i a ł a c h . Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery zamiar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to sprawiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kartek, k t ó r e powstały przed t y l u laty. Dzięki prostemu staremu marynarzowi i jego opowiadaniu o ł a ń c u c h a c h i dźwi­ gach z a p o m n i a ł e m o dżungli i pielgrzymach w rozkosznym poczuciu, że z e t k n ą ł e m się z czymś bezsprzecznie realnym. J u ż znalezienie tam takiej książki było zadziwiające, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na mar­ ginesach, o d n o s z ą c e się wyraźnie do tekstu. Nie chciałem wierzyć w ł a s n y m oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wy­ glądało na szyfr. W y o b r a ź c i e sobie człowieka, k t ó r y taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje j ą - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica." (s. 58-59) 9 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczą­ t k i , raptowny ruch gry w y o b r a ź n i - od brudu i upadku po transcendencję i światło a stąd w tajemnicę, naiwne świad­ czenie o chwili prawdy. Musimy b y ć ostrożni, by nie interp­ retować zainteresowania M a r l o w a Badaniami j a k o zwykłej nostalgii za morzem, chociaż t u leży część ich czaru. Rosyjski „ a r l e k i n " , k t ó r y okazuje się b y ć właścicielem książki, wydaje się czytać j ą przede wszystkim w ten s p o s ó b , gdyż prowadzi d o k ł a d n e notatki, przypuszczalnie dotyczące treści książki, tak j a k gdyby studiował sztukę żeglarską. J e d n a k ż e dla M a r l o w a inspiracja wypływająca z tej książki p o d ą ż a w pe­ wien s p o s ó b d o k ł a d n i e poza to, co w niej zapisane, wykracza­ j ą c poza łańcuchy, statki i takielunek, „ r o z ś w i e t l a j ą innym niż zawodowe światłem". M a r l o w zwraca u w a g ę nie na treść, lecz na język. Interesuje go staranne rzemiosło starego żeglarza; s p o s ó b w j a k i sprawia on, że książka i jego „ w y w ó d " wydają się b y ć konkretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. T o , co urzeka M a r l o w a , nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary w i l k morski „ T o w s e r czy Towson, czy coś w t y m rodzaju, kapitan marynarki jego królewskiej m o ś c i " , jest osobiście nieuchwytny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; to, co ma znaczenie, to jego prosta angielszczyzna. Z n a c z ą c e jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych d w ó c h swoich równie zagorzałych czytelników; a kiedy w k o ń c u się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, m o g ą c p o w i t a ć kolegę marynarza, podczas gdy M a r l o w jest rozczarowany, że nie znalazł w n i m Anglika. Problemem jest t u lektura i w s p ó l n o t a lektury. Ten sam egzemplarz książki wywołuje różne, c h o ć r ó w n i e pełne szacunku reakcje. N i e m o g ę z b a d a ć w t y m miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności p a ń s t w o w e j , przyjmując obywatelstwo brytyjskie, a arlekin w s p o s ó b uzasadniony łączy się z m ł o d y m w ę d r o w c e m , Korzeniowskim, k t ó r y stał się Conradem. Wystarczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans p o m i ę d z y dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden s p o s ó b nie pomniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju jakiego doświadcza się znajdując dziwne znaki w książce, k t ó r e później rozpoznaje się j a k o swoje własne, uczynione - w innej osobie - podczas wcześniejszej lektury.) T y m co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w sobie. Zaczytana i pozbawiona o k ł a d e k - czegoś, co m o ż e sym­ bolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi b y ć odporny na zniszczenie, kiedy p o d r ó ż u j e przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli tyle, co długość życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z t r o s k ą zszywa stronice w j e d n ą całość. N a s t ę p n i e książka oddana jest na zatracenie gdzieś na obcym kontynencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kontekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych o b r a z ó w w dziele Conrada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w w y o b r a ż o n y m akcie czytania. Z n a c z ą c o tekst, k t ó r y w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem najmniej o d n o s z ą c y m się do kontekstu całości. Doświadczenie b a d a ń terenowych Malinowskiego jest wy­ pełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowymi no­ tatkami terenowymi z b a d a ń pisanymi po angielsku i w j ę z y k u kiriwiriskim; tekstami w języku tubylczym zapisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polskimi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; k o r e s p o n d e n c j ą p r o w a d z o n ą w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad k t ó r y m warto z a t r z y m a ć się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, k t ó r y m nie potrafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, k t ó r e wydają się czasami bardziej realne (w k a ż d y m razie bardziej p o ż ą d a n e ) , niż codzienna praca badawcza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzecznymi notatkami, w r a ż e n i a m i , danymi, k t ó r e trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „ d o towarzystwa londyńskich s n o b ó w Thackeraya i chęci p o d ą ż a n i a za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etnografów przebywających w terenie, w y m a g a j ą o d r ę b n e g o eseju.) Powieści, k t ó r e pochłaniają Malinowskiego, sugerują od­ słaniającą się, chociaż n i e d o s k o n a ł ą p a r a r e l n o ś ć z Badaniami Towsera - z i n n ą , cudownie nie dającą się o d e p r z e ć fikcją, k t ó r a pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji do­ świadczenia. K s i ą ż k a Towsera pokazuje możliwość m ó w i e n i a prawdy osobiście i autentycznie; i wskazuje na pisarstwo (cudowna o b e c n o ś ć w nieobecności) j a k o na ratunek. A l e Towser jest również p o k u s ą , j a k powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga M a r l o w a od pracy, parowca i wpro­ wadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o z a w r ó t głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łączności duchowej, miejscami, gdzie s p ó j n a subiektywność m o ż e zostać odzys­ kana w fikcyjnej powieściowej identyfikacji z p e ł n y m głosem albo światem. Towser i te powieści p r o p o n u j ą ż y w o t n ą d r o g ę ponad fragmentarycznością, p r z e z n a c z o n ą nie tyle dla oczaro­ wanego nimi czytelnika, lecz dla ciężko pracującego, twór­ czego pisarza. D l a Malinowskiego ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z k t ó r y c h Argonauci stali się jego pierwszym urzeczywistnionym sukcesem. Z a r ó w n o w po­ wieściach, j a k i w pracach etnograficznych, „ j a " j a k o autor przedstawia r ó ż n o r a k i e dyskursy i sceny wiarygodnego świa­ ta. * Porzucone, nie p o w i ą z a n e z całością teksty w Jądrze ciemno­ ści i Dzienniku, są strzępami światów; tak j a k nie p o w i ą z a n e są notatki z b a d a ń terenowych. Trzeba z nich zbudować praw­ dopodobny opis. A b y zunifikować tę niechlujną scenę pisars- 15 �k ą , konieczne jest wybranie, połączenie, przerobienie (i w ten s p o s ó b usunięcie w cień) tych tekstów. D l a Malinowskiego p r a w d z i w ą fikcją, rezultatem tych zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z T r o b r i a n d ó w , a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces uczenia się pisania książek po angielsku, k t ó r y c h kulminacją było jego pierwsze arcydzieło, Jądro ciemności. Oczywiście są to r ó ż n e doświadczenia pisarskie: prace etnograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. A l e w pewien znaczący ogólny s p o s ó b te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w o d n o ś n y c h systemach kultury i języka, k t ó r e nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w s p o s ó b ironiczny zwraca u w a g ę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale z a r ó w n o t w o r z ą k u l t u r o w ą fikcję, j a k i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem postaci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w n o w y m stylu. P o s t a ć ta, w y p o s a ż o n a w coś, co Malinowski n a z w a ł „ m a g i ą etnografa", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie p o w s t a ł a szczerze m ó w i ą c w czasie b a d a ń w terenie. N i e przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonali­ zuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, p o n i e w a ż badania tere­ nowe, j a k i większość podobnych b a d a ń , były ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfudowana subiektywność, k t ó r ą opisują, jest zdecydowanie r ó ż n a od tej zainscenizowanej i p o w t ó r n i e opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w r o k u 1967, rozbieżność ta szokowała, p o n i e w a ż obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, j a k i postawa życzliwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwytna. N a o d w r ó t , to co widoczne, to w y r a ź n a ambiwalencja w stosunku do T r o b r i a n d c z y k ó w , empatia pomieszana z p o ż ą d a n i e m i awersją, nie występująca nigdzie w Argonautach, gdzie p a n u j ą zrozumienie, skrupulat­ n o ś ć i wielkoduszność. Istnieje pokusa, by z a p r o p o n o w a ć stwierdzenie, że etno­ graficzny s p o s ó b rozumienia (spójna postawa w s p ó ł o d c z u w a nia i hermeneutycznego z a a n g a ż o w a n i a ) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna j a k o ś ć etnograficznego doświadczenia. W k a ż d y m razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat T r o b r i a n d c z y k ó w , wynikłą z masy notatek z b a d a ń w terenie, d o k u m e n t ó w , w s p o m n i e ń i tak dalej, oraz (2) konstruowaniem nowej publicznej postaci, antropologa j a k o badacza terenowego, persony, której status m ó g ł być dalej szczegółowo opracowany przez Margaret Mead i innych. W a r t o zauważyć, że osoba antropologa j a k o obserwatora uczestniczącego nie była profesjonalnym wize­ runkiem, na temat k t ó r e g o Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, k t ó r y pociągałby za s o b ą rycerstwo, „ T o w a r z y s t w a K r ó l e w s k i e " , " N o w e H u m a n i z m y " i t y m po­ dobne). Był o n raczej artefaktem wersji, k t ó r ą retrospektywnie z b u d o w a ł w Argonautach. Ł ą c z ą c a n t r o p o l o g i ę z badaniami terenowymi, Malinowskiemu u d a ł o się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymogom okoliczności. Uwagi te p r o w a d z ą nas do problemu obecnego w roz­ w a ż a n i a c h nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficznej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycznych opi­ sów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. A l e faktyczny proces pisania prac etnograficznych, pozostaje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o badaniach Malinowskiego na T r o b ­ riandach w 1914 i 1918 roku, ale nie wiemy faktycznie nic o t y m , co robił na Wyspach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał w ó w c z a s Argonautów zachodniego Pacyfiku.) Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, k t ó r a , j a k dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem w ą t k u na nowo, sygnalizuje przybycie w i a d o m o ś c i o śmierci m a t k i . Pojawia się rozpaczliwa,. k o ń c z ą c a strofa: „ N a p r a w d ę brak m i praw­ dziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później M a l i n o w s k i pojawia się ponownie j a k o autor Argonautów, b ę d ą c y c h aktem kreującym nowy typ antropologa-badacza terenowego. Co 16 zaszło w t y m czasie? Podobnie j a k Conrad w okresie p o m i ę d z y b e z ł a d n y m odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody, a suk­ cesem Jądra ciemności, M a l i n o w s k i z a a k c e p t o w a ł trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec m a ł ż e ń s t w a i (3) wobec określonej publiczności, a t a k ż e o k r e ś l o n e g o języka i kultury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisarskiej kuracji Malinowskiego. U d a ł się tam dla zdrowia, ale w y b ó r ten był p r z e s ą d z o n y z góry. Kusi by spojrzeć na to miejsce j a k o graniczny punkt najdalszego k r a ń c a Europy, odpowiedni dla wyrwanego ze swego ś r o d o w i s k a Polaka, który pisze o etno­ grafii wysp Pacyfiku. J e d n a k ż e ważniejszy jest fakt, że j u ż wcześniej spędził o n na Wyspach Kanaryjskich wakacje z m a t k ą . Teraz jest t u znowu, ze swoją n o w ą ż o n ą , k o ń c z ą c swoje pierwsze ważne dzieło. Przebywa całkowicie w sferze zastępczej, składającej się z serii k o m p r o m i s ó w i zastępstw. D l a Malinowskiego, tak j a k dla Conrada, trzy z tych zastępstw są najistotniejsze: (1) rodzina, w której ż o n a zastępuje m a t k ę ; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angielskiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bezpośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierwszeń­ stwo uzyskał arbitralny k o d jednego języka: angielskiego. Język macierzysty ustępuje, a (w t y m punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski dominuje: w n i m znajduje swą reprezentację i tłumaczenie kiriwiński. K u l t u r o w a przyna­ leżność jest ustanowiona przez m a ł ż e ń s t w o . T ę s k n o t a za szczerą w y m i a n ą myśli ustępuje przed g r ą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i zastępstw z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem k u l t u r y . 10 Jeszcze kilka k o ń c o w y c h uwag o współczesnym statusie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy opub­ likowano Dziennik Malinowskiego, w y d a w a ł się on skan­ daliczny. W z o r o w y antropolog z Argonautów, faktycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienia i życzliwe podejście wobec swoich i n f o r m a t o r ó w ; stan jego umysłu w czasie b a d a ń w terenie z pewnością nie był ani c h ł o d n y ani obiektywny; opowieść o etnograficznych badaniach włączona w s k o ń c z o n ą m o n o g r a f i ę , była stylizowana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego relatywizmu j a k o stabilnej subiektywności, zakwestionowały punkt widzenia „ j a " , k t ó r e rozumie i przed­ stawia k u l t u r o w o innego. Po pojawieniu się Dzienników m i ę d z y k u l t u r o w e zrozumienie o k a z a ł o się retorycznym к о п struktem, k t ó r e g o w y w a ż o n e zrozumienie zostało przecięte przez ambiwalencję i siłę. Przywołajmy los g w a ł t o w n y c h b a z g r o ł ó w K u r t z a w Jądrze ciemności, „ W y t ę p i ć wszystkie te bestie". M a r l o w odrywa ó w przeklęty, prawdziwy suplement, o d d a j ą c do belgijskiej prasy r o z p r a w ę K u r t z a na temat dzikich obyczajów. Jest to wymow­ ny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinows­ kiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by b u d o w a ć publiczny, wiarygodny dyskurs? W Argonautach Dziennik został wyłączony, niejako „ p o w t ó r n i e napisany", w procesie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i włas­ nemu „ j a " (uczonemu etnografowi). W ten s p o s ó b antropolo­ gia oparta na badaniach terenowych, konstytuuje swój auto­ rytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych k u l t u r o w o innych i interpretujące „ j a " . Jeżeli ta etnograficzna autokreacja z a k ł a d a z góry k ł a m s t w a pominięcia i k ł a m s t w a retoryki, czyni ona również m o ż l i w y m mówienie mocnych prawd. A l e tak j a k opowieść M a r l o w a na p o k ł a d z i e Nellie, prawdy kulturowych opisów są pełne znaczenia dla określonych społeczności, w k t ó r y c h dokonuje się interpretacja w określonych historycz­ nych warunkach. W ten s p o s ó b „ o d r y w a n i e " , przypomina Nietzsche, jest równocześnie aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje s ą - j a k u Malinowskiego �- zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, j a k wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnograficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie k o ń c z ą c e się w swoim narracyjnym stylu. „ J a " i ten inny, kultura i jej interpretatorzy, występują j a k o byty mniej godne zaufania. S p o ś r ó d tych, którzy zrewidowali autorytet i r e t o r y k ę etnografii w y c h o d z ą c z jej wnętrza, chciałbym w s p o m n i e ć tylko trzech ( k t ó r y c h Clifford Geertz wyróżnił za krytycyzm w serii prowokacyj­ nych w y k ł a d ó w na temat pisania etnografii): Paula Rabinowa, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. ( Z powodu grzechu samochwalstwa, Geertz n a z w a ł ich „dziećmi Malinowskie­ go".) Tych trzech m o ż e r e p r e z e n t o w a ć wielu innych aktualnie zajmujących się złożoną dziedziną tekstowych e k s p e r y m e n t ó w na pograniczu akademickiej e t n o g r a f i i . Powiedziałem, że antropologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześni eksperymentatorzy na wiele s p o s o b ó w spełniają tę rolę. Balan­ sują t w ó r c z o , tak j a k robił to Conrad - i j a k , w s p o s ó b bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - p o m i ę d z y realizmem a modernizmem. Eksperymentatorzy odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowanego, przypadkowego stanu 11 12 PRZ 1 Na temat rozwoju pojęcia kultury patrz Williams 1966, Stoc­ king 1968 i rozdział 10 tej książki. Na nowość i kruchość zachod­ niego pojęcia jednostki zwrócił uwagę Mauss 1938. Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (1966) za deter­ minanty: uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kul­ tury masowej. Należałoby dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostęp­ nej różnorodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przed­ stawianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ nych kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc odrębnymi. Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcześ­ niejszym interpretatorom Conrada; najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, jak: Baines 1960; Watt 1979; Karl 1979 i Najder 1983. Moje podejście do Jądra ciemności jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziestowiecznych definic­ jach, jest - jak sądzę - podejściem nowym, ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już kwestii w studiach conradows­ kich. Nie cytuję poszczególnych źródeł dla faktów biograficznych, oprócz tych, które nie były - według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami meto­ dy badawczej Malinowskiego. Czasem przesadnie upraszczam prze­ bieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik rzeczywiście opisu­ je pracę wykonaną na Trobriandach i Mailu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach pomijam inne zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, łącznie z Natives of Mailu (1915) i Baloma: The Spirits of the Dead in the Trobriand Islands (1916) Malinows­ kiego. W tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec jak wypracowuje on osobisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny wyraz w Argonautach. Sporządzając biograficzny zapis, całościowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis melanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnęłoby za sobą wybór innego zbioru dokumentów. Ponadto zatrzymując się na roku 1922 pomijam fakt, że Malinowski stale na nowo przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka monografia Ogrody koralowe i ich magia w ważny sposób eksperymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną postawę, którą zajmował w Ar­ gonautach. Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym rozłożeniem akcentów, prezentuje J. Hillis Miller 1965. Znajdujemy tam mocne argumenty, by spojrzeć na Jądro ciemności niejako na pozytywny wybór „kulturowego kłamstwa", ale jako coś, co 2 3 4 5 wszelkich kulturowych opisów (i wszystkich a u t o r ó w o p i s ó w kulturowych). Ci obdarzeni autorefleksją pisarze, zajmują ironiczną po­ stawę w ramach o g ó l n e g o projektu etnograficznej subiektyw­ ności i kulturowego opisu. Stoją oni, j a k i m y wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, z k t ó r e g o m o ż e ­ my rozpocząć analizę ideologicznej matrycy, k t ó r a wytworzy­ ła etnografię, m n o g o ś ć definicji kultury, i J a " usytuowane tak, by m e d i o w a ć pomiędzy sprzecznymi światami znaczenia. (Stwierdzenie, że ten historyczny grunt jest, na przykład, postkolonialny b ą d ź postmodernistyczny, nie m ó w i wiele - z wyjątkiem faktu nazwania tego, co m o ż n a mieć nadzieję, że nie musi j u ż dłużej istnieć.) Faktycznie większość piszących dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o nastawieniu hermeneutycznym sięga przynajmniej tak daleko j a k czynił to Conrad w Jądrze ciemności, przynajmniej w przedstawianiu narracyjnego znaczenia. W s k a z u j ą oni teraz na zagadnienie drugiego narratora na p o k ł a d z i e Nellie, j a k gdyby mówili razem z M a r l o w e m : „ W y , koledzy, możecie z tego oczywiście więcej zrozumieć niż j a p o d ó w c z a s . W y rozumiecie mnie, k t ó r e g o znacie." (s. 42) Przełożył Maciej K r u p a PISY podkopuje wszelką prawdę, jako bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihilistyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści, opowieść ta zmaga się z nihilizmem. Mimo to dramatyzuje ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podkopaną, lecz osta­ tecznie potężną opowieść, pełną znaczenia ekonomię prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją sugestię, że Jądro ciemności jest historią ograniczonego, lecz wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej zaznaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy Conrad ostatecznie zdecydował postawić wszystko na swoją karierę pisarską w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H.G. Wells, Stephen Crane, Ford Maddox Ford^Henry James. Przeprowadzka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim udokumentowanym poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej produktywne lata pracy literackiej Conrada. Złamana została poważna pisarska blokada; Jądro ciemności wyłoniło się w nietypowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korzenio­ wskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż zawierał pierwsze rozdziały Szaleństwa Almayera. W próbie odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, Jądro ciemności dotyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się zostać angielskim pisarzem, ograniczo­ nym głosicielem prawdy. Nie ma zatem nic dziwnego w tym, że w zmąconej kakofonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowa­ mi. Kurtz częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypom­ nijmy - była na wpół Angielką. Od samego początku Marlow szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; i w końcu „ten wtajem­ niczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczycił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze mną po angielsku" (s. 76). Nie mogę tutaj rozważać wielu złożoności w prezentowaniu i ocenianiu różnych języków w Jądrze ciemności. 6 W książce Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks subtelnie zauważa, że Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostatnich słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest odsłaniającym się jądrem; istnieje poza nim, dialogicznie, w szcze­ gólnych przekazach; jest ono „umiejscowione w szczelinach pomię­ dzy opowieścią a jej ramą, rodzi się ze stosunku pomiędzy opowiada­ jącymi a słuchaczami". Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Brooks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego, ani nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. Ta nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczególną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocznym, mó­ wienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu lub decydowania o ich nierozstrzygalności. 17 �7 „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick (1967:299), którego zamiarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malino­ wski pisał „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po niemiecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczywiś­ cie terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym fragmentem, a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „terapia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Numerację stron podajemy tu i gdzie indziej za wydaniem wydawnictwa SEN, Warszawa 1991, przełożyła Aniela Zagórska (przyp. tłum.) Byłoby rzeczą interesującą systematycznie przeanalizować jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych, etnografowie budują teksty, w których dominujący język ostatecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. Tutaj koncepcja uporczywej, 8 9 1 0 BIBLIO Asad, Talal 1986 The Concept of Cultural Translation in British Social Anth­ ropology, (w:) Writins Culture: The Poetics and Politics of Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 141-164, Berkeley: University of California Press Baines, Jocelyn 1960 Joseph Conrad: A Critical Biography, New York: McGraw-Hill Bick, Mario 1967 An Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, A Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, New York: Harcourt, Brace, and World Brooks, Peter 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, New York: Knopf Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the Arts" 3 (1): 142-153 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts, „Man" 15: 518-532. 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian World, Berkeley: University of California Press 1982b Review of Nisa, by Marjorie Shostak, „London Times Literary Supplement" Sept. 17: 994-995 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of California Press 1986b On Ethnographic Allegory (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: University of California Press 1986c The Tropological Realism of Michel Leiris, Introduction do „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Clifford James i George Marcus (wyd.) 1986 Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Press Conrad, Joseph 1899 Heart of Darkness, New York: Norton Critical Editions, 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu Anieli Zagórskiej, Warszawa 1991, Wydawnictwo SEN - przyp. tłum.) 1911 Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa 1957) Crapanzano, Vincent 1980 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Chicago Press Dwyer, Kevin 1982 Moroccan Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins University Press Firth, Raymond 1957 Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan Paul Geertz, Clifford 1983 Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures delivered at Stanford University, March 1983, Stanford, California: Stanford University Press, 1988 Greenblatt, Stephen 1980 Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press 18 strukturalnej nieprzystawalności języków Talala Asada, nadaje polityczną i historyczną treść jawnie neutralnym procesom kulturo­ wego przekładu (Asad 1986). 1 1 Wykłady Geertza (1983), „Works and Lives: The Anthropoligist as Author", nie zostały jeszcze opublikowane do chwili, w której piszę te słowa. We fragmencie dotyczącym ustnej prezentacji, zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszystkim do na­ stępujących prac: Rabinów 1977; Crapanzano 1980 i Dwyer 1982. (Wspomniana wyżej książka Geertza ukazała się drukiem w roku i 988, nakładem Stanford University Press, Stanford, California - przyp. tłum.). 1 2 Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ograniczo­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też adekwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak refleksyjna lub dialogiczna. Dla zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej tematyki patrz Marcus i Cushman 1982; Clifford 1986a i rozdział 1 tej książki. RAFIA Houghton, Walter 1957 The Victorian Frame of Mind, New Haven: Yale University Press Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Straus, and Giroux Kaufman, Walter (wyd.) 1954 The Portable Nietzsche, New York: Vintage Malinowski, Bronisław 1915 The Natives of Mailu, „Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 1916 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Islands, (w:) Magic, Science and Religion, Garden City, N.Y.: Natural History Press 1922 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge. (Wy­ danie polskie: Argonauci zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, tom 3 - przyp. tłum.) 1935 Coral Gardens and Their Magic, Bloomington: University of Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody koralowe i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, tom 4 - przyp. tłum.) 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, New York: Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - przyp. tłum.). Marcus, George, i Dick Cushman 1982 Ethnographies as Texts, „Annual Review of Anthropology" 11: 25-69 Mauss, Marcel 1938 Une cat'egorie de I'esprit humain: La notion de personne, celle de 'moi', (w:) Sociologie et anthropologie s. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. (Wydanie polskie: Socjologia i antropologia, Warszawa 1973) Miller, J. Hillis 1965 Conrad's Darkness, (w:) Poets of Reality, rozdz. 1, Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Najder, Zdzisław 1964 Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry 1981 Malinowski's Style, „Proceedings of the American Philosop­ hical Society", 125: 416-440 Rabinów, Paul 1977 Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward 1966 Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Stocking, George 1968 Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, Culture and Evolution, s. 69-90, New York: The Free Press 1974 Empathy and Antipathy in ..Heart of Darkness", (w:) Rea­ dings in the History of Anthropology, wyd. Regna Darnell, s. 85-98 New York: Harper and Row, Watt Ian 1979 Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Williams, Raymond 1966 Culture and Society, 1780-1950, New York: Harper and Row � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed5d0e4698d9aa5e1fc63b492e246d3f.pdf a2f925f9a3742d0a4d3b25e049c7e02b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2824 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2631 Title A name given to the resource On Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture=O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.106-107 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC AUTHORITY JAMES Ceremonial Act of the Kula." A shell necklace is being offered to a Trobriand chief, who stands at the door of his dwelling. Behind the man presenting the necklace is a row of six bowing youths, one of them sounding a conch. A l l the figures stand in profile, their attention apparently concentrated on the rite of exchange, a real event of Melanesian life. But on closer inspection one of the bowing Trobrianders may be seen to be looking at the camera. C L I F F O R D O n Ethnographic Authority [in:] Predicament of culture Lafitau's allegory is the less familiar: his author transcribes rather than originates. Unlike Malinowski's photo, the engraving makes no reference to ethnographic experience-despite Lafitau's five years of research among the Mohawks, research that has earned him a respected place among the fieldworkers of any generation. His account is presented not as the product of firsthand observation but of writing, in a crowded workshop. The frontispiece from Argonauts, like all photographs, asserts presence-that of the scene before the lens; it also suggests another presence-that of the ethnographer actively composing this fragment of Trobriand reality. Kula exchange, the subject of Malinowski's book, has been made perfectly visible, centered in the perceptual frame, while a participant's glance redirects our attention to the observational standpoint we share, as readers, with the ethnographer and his camera. The predominant mode of modern fieldwork authority is signaled: "You are there. . . because I was there." (Fragment) T he 1724 frontispiece of Father Lafitau's Moeurs des sauvages ameriquains portrays the ethnographer as a young woman sitting at a writing table amid artifacts from the New World and from classical Greece and Egypt. The author is accompanied by two cherubs who assist in the task of comparison and by the bearded figurę of Time, who points toward a tableau representing the ultimate source of the truths issuing from the writer's pen. The image toward which the young woman lifts her gaze is a bank of clouds where Adam, Eve, and the serpent appear. Above them stand the redeemed man and woman of the Apocalypse, on either side of a radiant triangle bearing the Hebrew script for Yahweh. The frontispiece for Malinowski's Argonauts of the western Pacific is a photograph with the caption "A Uroczysty akt obrzędu Kula A Ceremonial Act of the Kula 106 �James Clifford • O AUTORYTECIE ETNOGRAFICZNYM JAMES C L I F F O R D O autorytecie etnograficznym (w:) Kłopoty z kulturą (Fragment) wodzowi, który stoi w drzwiach swego domostwa. Za męż­ czyzną prezentującym naszyjnik, stoi w rzędzie sześciu, pochylonych w pokłonie młodzieńców, jeden z nich dmie w muszlę. Wszystkie postaci widzimy z profilu najwyra­ źniej skoncentrowane na rytuale wymiany, rzeczywistym wydarzeniu Melanezyjskiego życia. Ale po bliższym przyj­ rzeniu się możemy zobaczyć, że jeden z kłaniających się patrzy w kamerę. Frontyspis dzieła ojca Lafitau, Paris 1724, Oryginał w zbiorach Biblioteki Narodowej Pałacu Krasińskich Frontyspis of Father Lafitau "Moeurs des sauvages 1724, the collection of the National Library ameriąuains", in Warsaw F rontyspis dzieła ojca Lafitau z 1724 roku Moettrs des sauvages americquains przedstawia etnografię jako młodą kobietę, siedzącą za pulpitem do pisania, otoczoną dziełami sztuki pochodzącymi z Nowego Świata i z klasycznej Grecji oraz Egiptu. Autorowi (owej młodej kobiecie) towarzyszą dwa cheruby, które asystują w zada­ niu porównania, oraz brodata postać wyobrażająca Czas, która wskazuje na obraz, przedstawiający ostateczne źródło prawdy spływającej z pióra osoby, która pisze. Obraz, ku któremu biegnie wzrok tej piszącej młodej ko­ biety przedstawia obłoki, wśród których pojawiają się Adam i Ewa, i wąż, a ponad nimi widzimy drugą parę ludzką, zbawionych, wolnych od grzechu - mężczyznę i kobietę, o których mówi księga Apokalipsy. Stoją oni po dwu stronach promieniejącego u góry trójkąta noszącego w sobie napisane po hebrajsku Imię Jahwe. Karta tytułowa Argonautów Zachodniego Pacyfiku Bro­ nisława Malinowskiego przedstawia fotografię, na której uchwycono „Uroczysty A k t obrzędu Kula". Oto widzimy na niej ofiarowanie naszyjnika muszel Trobriandzkiemu Alegoria Lafitau wydaje się mniej bliska: w niej autor dokonuje transkrypcji raczej, aniżeli daje początek i two­ rzy. W odróżnieniu do fotografii Malinowskiego, rycina nie czyni żadnych referencji, nie odwołuje się do do­ świadczenia etnograficznego - chociaż pięć lat badań prowadzonych przez Lafitau pośród plemienia Mohawków zapewniło mu pełne uznania miejsce pomiędzy bada­ czami terenowymi wszystkich pokoleń. Jego opis nie przedstawia się jako produkt obserwacji z pierwszej ręki, lecz jako wynik pisania w zatłoczonej pracowni. Karta tytułowa Argonautów - jak wszystkie fotografie - dowodzi obecności i zapewnia o istnieniu tego, co uchwycono w scenie przed soczewką obiektywu, ale tak­ że sugeruje i inną obecność, obecność etnografa aktywnie komponującego ów fragment Trobriandzkiej rzeczywisto­ ści. Obrzęd wymiany Kula - przedmiot książki Malinow­ skiego - został opisany z perfekcyjną wizualnością, przed­ stawiony w postrzegalnych ujęciach, podczas gdy owe spojrzenie uczestnika obrzędu kieruje z powrotem naszą uwagę ku punktowi widzenia obserwatora, z którym jako czytelnicy mamy współudział, ku etnografowi i jego ka­ merze. Sygnalizowany jest tu dominujący tryb współcze­ snych badań terenowych i ich autorytetu: „Jesteście tam....ponieważ ja tam byłem" przełożył Zbigniew Benedyktowicz (por. „Konteksty" nr 3-4/1992 s.3) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cf7934ea009822cebf4e2fe8c5288d4d.pdf 8ab6c7114246ce88085195888885fe15 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2823 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2630 Title A name given to the resource On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski=O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.80-105 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING JAMES development, a process that, although threatened by various disruptions, was assumed to be the basic, progressive movement of humanity. By the turn of the century, however, evolutionist confidence began to falter, and a new ethnographic conception of culture became possible. The word began to be used in the plural, suggesting a world of separate, distinctive, and equally meaningful ways of life. The ideal of an autonomous, cultivated subject could appear as a local project, not a telos for all humankind. C L I F F O R D On Ethnographic Self-Fashioning: Conrad and Malinowski* 1 The underlying causes of these ideological developments are beyond my scope here. 1 want only to call attention to the development in the early twentieth century of a new "ethnographic subjectivity." Modern anthropology - a Science of Man linked closely ... the age in which we are camped, like bewildered to cultural description - presupposed the ironic stance travellers in a garish, unrestful hotel. of participant observation. By professionalizing Joseph C o n r a d , Victory fieldwork anthropology transformed a widespread predicament into a scientific method. Ethnographic My whole ethics is based on the fundamental instinct of knowledge could not be the property of any one unified personality. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary discourse or discipline: the condition of offcenteredness in a world of distinct meaning systems, a state of being in culture while looking at culture, permeates twentieth-century art and writing. Nietzsche o say that the individual is culturally constituted had clearly announced the new stance in his famous has become a truism. We are accustomed to fragment "On Truth and Lie in an Extra-Moral Sense," hearing that the person in Bali or among the asking: "What, then is truth? A mobile army of Hopi or in medieval society is different - with different metaphors, metonyms, and anthropomorphisms - in experiences of time, space, kinship, bodily identity short, a sum of human relations, which have been from the individual in bourgeois Europe or in modern enhanced, transposed, and embellished poetically and America. We assume, almost without question that rhetorically, and which after long use seem firm, a self belongs to a specific cultural world much as it canonical, and obligatory to a people" (Kaufman speaks a native language: one self, one culture, one 1954:46). Nietzsche, perhaps more than Tylor, was the language. I do not wish to dispute the considerable main inventor of the relativist idea of culture: this truth contained in even so bald a formula; the idea that chapter could well have been called " O n Truth and Lie individuality is articulated within worlds of signification in a Cultural Sense." that are collective and limited is not in question. I want, however, to historicize the statement that the I have instead taken my title from Stephen self is culturally constituted by examining a moment Greenblatt's Renaissance Self-Fashioning (1980), around 1900 when this idea began to make the sense it a work that traces an emerging, bourgeois, mobile, does today. cosmopolitan sense of the self. The ethnographic 2 T subjectivity I am concerned with may be seen as its late variant. The sixteenth-century figures of More, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt, and Shakespeare exemplify for Greenblatt "an increased self-consciousness about the fashioning of human identity as a manipulable, artful process" (p. 2). I cannot do justice to the book's subtle and persuasive individual analyses, but I want to note Greenblatt's own ethnographic standpoint, the complex attitude he maintains toward fashioned selves, including his own. He recognizes the extent to which recent questions about freedom, identity, and language have shaped the version he constructs of sixteenth-century culture. He imports a modern critical approach to his material. Yet he writes In the mid-nineteenth century to say that the individual was bound up in culture meant something quite different from what it does now. "Culture" referred to a single evolutionary process. The European bourgeois ideal of autonomous individuality was widely believed to be the natural outcome of a long * Reprinted and translated from " O n Ethnographic SelfFashioning: C o n r a d and Malinowski" by James Clifford, in Reconstructing Individualism, ed. Thomas C . Heller, Morton Sosna, and D a v i d Wellberg with permission of the Publisher, Stanfotd University Press. Copyright 1986 by the Board of Trustees of the Leland Stanford Junior University. A l l rights reserved 80 �)ames Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJ! T ruizmem stało się stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo uwarunkowana. Jesteśmy przyzwycza­ jeni do opinii, że mieszkaniec Bali, członek ple­ mienia Hopi lub społeczeństwa średniowiecznego jest odmienny - ma inne doświadczenie czasu i przestrzeni, inne rozumienie pokrewieństwa i cielesnej tożsamości od jednostki żyjącej w mieszczańskiej Europie lub we współczesnej Ameryce. Zakładamy, prawie bez zastrzeżeń, że jednostka należy do określonego kulturowego świata, podobnie jak to, że mówi rodzimym językiem: jedno „ja", jedna kultura, jeden język. Nie chcę rozważać godnej uwagi prawdy, zawartej w nawet tak jałowej formule; idea, że indywidualność wyraża się wewnątrz światów znaczenia, które są kolektywne i ograniczone, nie jest tu naszym problemem. Chcę jednak uhistorycznić stwier­ dzenie, że „ja" jest ukształtowane kulturowo, badając ów moment około roku 1900, kiedy idea ta zaczęła być rozu­ miana tak jak dzisiaj. JAMES C L I F F O R D O etnograficznej autokreacji: Conrad i Malinowski* ... ta epoka, w której koczujemy jak oszołomieni podróżni w krzykliwym, niewygodnym hotelu. Joseph C o n r a d , Zwycięstwo Stwierdzenie, że jednostka jest kulturowo ograniczo­ na, w połowie dziewiętnastego stulecia znaczyło coś zu­ pełnie innego, niż znaczy dziś. „Kultura" odnosiła się do pojedynczego procesu ewolucyjnego. Ideał autonomicz­ nej indywidualności europejskiego mieszczaństwa był jak powszechnie wierzono - naturalnym wynikiem dłu­ giego rozwoju, procesem, który chociaż zagrożony przez rozmaite rozdarcia, był - jak zakładano - podstawowym, postępowym ruchem ludzkości. Jednakże na przełomie wieków ta ewolucjonistyczna wiara zaczęła się chwiać, a nowa etnograficzna koncepcja kultury stała się możli­ wa. Słowa „kultura" zaczęto używać w liczbie mnogiej, su­ gerującej światy oddzielnych, wyróżniających się i równie pełnych znaczenia sposobów życia. Ideał autonomicznej, wykształconej jednostki mógł pojawić się jako lokalny po­ mysł, a nie jako telos dla całego rodzaju ludzkiego. Cala moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Bronisław Malinowski, Trobriand Field Diary torycznie upiększone i które na skutek długiego użytko­ wania wydają się ludowi niezmienne, kanoniczne i obo­ wiązujące". ' Nietzsche, być może bardziej niż Taylor, był głównym odkrywcą relatywistycznej koncepcji kultury: rozdział ten mógł być równie dobrze zatytułowany „ O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym". Zamiast tego zaczerpnąłem swój tytuł z książki Ste­ phena Greenblatta Renaissance Self-Fashioning* pracy, która kreśli wyłaniające się mieszczańskie, zmienne, ko­ smopolityczne znaczenie własnego „ja". Etnograficzna su­ biektywność, którą się zajmuję, może być traktowana ja­ ko jego późny wariant. Szesnastowieczne postacie - Mo­ re, Spenser, Marlowe, Tyndale, Wyatt i Szekspir - stano­ wią dla Greenblatta przykłady „wzrastającej świadomości tego, że kształtowanie ludzkiej tożsamości jest dającym się manipulować, przemyślanym procesem". Nie mogę tu oddać sprawiedliwości subtelności tej książki i przekonu­ jącym poszczególnym analizom, ale chciałbym odnoto­ wać etnograficzny punkt widzenia Greenblatta, całościo­ we podejście, które zachowuje on wobec wykreowanych jednostek, włączając w to również samego siebie. Świado­ my jest on stopnia, w jakim nowe pytania o wolność, toż­ samość i język ukształtowały konstruowaną przez niego wersję szesnastowiecznej kultury. Greenblatt wprowadza 1 Właściwe powody owego ideologicznego rozwoju wy­ kraczają w tym miejscu poza zasięg moich zaintereso­ wań. Chcę tylko zwrócić uwagę na rozwój nowej „etno­ graficznej subiektywności" na początku dwudziestego stu­ lecia. Współczesna antropologia - nauka o człowieku związana blisko z opisem kulturowym - zakłada z góry iro­ niczną postawę obserwacji uczestniczącej. Poprzez profe­ sjonalizację badań terenowych antropologia przekształci­ ła swe szeroko rozpowszechnione kłopotliwe położenie w metodę naukową. Wiedza etnograficzna nie może być własnością jakiegoś pojedynczego dyskursu czy dyscypli­ ny: kondycja bycia poza centrum, w świecie odmiennych systemów znaczeniowych, stan bycia w kulturze podczas patrzenia na kulturę przenika dwudziestowieczne pisar­ stwo i sztukę. Nietzsche wyraźnie zapowiedział tę nową postawę w słynnym tekście zatytułowanym O prawdzie i kłamstwie w pozamoralnym sensie, pytając: „Czym więc jest prawda? Ruchliwą armią metafor, metonimii, antropomorfizmów - krótko mówiąc sumą ludzkich stosunków, które zostały spotęgowane, przekształcone, poetycko i re2 5 * Polska wersja niniejszego artykułu ukazała się pierwotnie w „Kontekstach" 3-4, 1992, a w wersji książkowej w James Clif­ ford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, litenura i sztuka, Wydawnictwo K R , Warszawa 2000. Wydawnictwu K R dziękujemy za zgodę na przedruk polskiej wersji tekstu. 81 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING concern with evolutionary "history" and "progress"). I think we are seeing signs that the privilege given to natural languages and, as it were, natural cultures, is dissolving. These objects and epistemological grounds are now appearing as constructs, achieved fictions, containing and domesticating heteroglossia. In a world with too many voices speaking all at once, a world where syncretism and parodie invention are becoming the rule, not the exception, an urban, multinational world of institutional transience - where American clothes made i n Korea are worn by young people in Russia, where everyone's "roots" are in some degree cut - i n such a world it becomes increasingly difficult to attach human identity and meaning to a coherent "culture" or "language." too as someone caught up with and loyal to a tradition. He expresses i n a moving epilogue his stubborn commitment to the possibility of shaping one's own identity, even if this means only to "selfhood conceived as a fiction" (p. 257). He is led to what Conrad approvingly called a "deliberate belief." Greenblatt is a participant-analyst, constructing and engaging a cultural formation that is both distanced i n the sixteenth century and dialectically continuous with the present. His "late," reflexive version of Renaissance self-fashioning relies on a sharply articulated ethnographic viewpoint. The fashioned, fictional self is always located with reference to its culture and coded modes of expression, its language. Greenblatt's study concludes that Renaissance self-fashioning was anything but the unconstrained emergence of a new individualist autonomy. The subjectivity he finds is "not an epiphany of identity freely chosen but a cultural artifact" (p. 256), for the self maneuvers within constraints and possibilities given by an institutionalized set of collective practices and codes. Greenblatt invokes symbolic-interpretive anthropology, particularly the work of Geertz (also Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinów, and Turner); and he knows, moreover, that cultural symbols and performances take shape i n situations of power and dominance. One hears echoes of Foucault i n Greenblatt's warning: "The power to impose a shape upon oneself is an aspect of the more general power to control identity - that of others at least as much as one's own" (p. 1 ). It follows that ethnographic discourse, including Greenblatt's literary variant, works i n this double manner. Though it portrays other selves as culturally constituted, it also fashions an identity authorized to represent, to interpret, even to believe - but always with some irony - the truths of discrepant worlds. I evoke this syncretic, "postcultural" situation only to gesture toward the standpoint (though it cannot be so easily spatialized), the condition of uncertainty from which I am writing. But my concern is not with the possible dissolution of a subjectivity anchored in culture and language. Rather, I want to explore two powerful articulations of this subjectivity i n the works of Conrad and Malinowski, two displaced persons both of whom struggled in the early twentieth century with cosmopolitanism and composed their own versions of " O n Truth and Lie i n a Cultural Sense." Conrad may have seen more deeply into the matter, for he built into his work a vision of the constructed nature of culture and language, a serious fictionality he deliberately, almost absurdly, embraced. But a comparable grappling with culture and language may be seen i n Malinowski's work, particularly in the difficult experience and literary representation of his famous Trobriand fieldwork. (This fieldwork has served as a kind of founding charter for the twentieth-century discipline of anthropology.) Conrad accomplished the almost impossible feat of becoming a great writer (his model was Flaubert) in English, a third language he began to acquire at twenty years of age. It is not surprising to find throughout his work a sense of the simultaneous artifice and necessity of cultural, linguistic conventions. His life of writing, of constantly becoming an English writer, offers a paradigm for ethnographic subjectivity; it enacts a structure of feeling continuously involved in translation among languages, a consciousness deeply aware of the arbitrariness of conventions, a new secular relativism. Ethnographic subjectivity is composed of participant observation in a world of "cultural artifacts" linked (and this is the originality of Nietzsche's formulation) to a new conception of language - or better, languages seen as discrete systems of signs. Along with Nietzsche, the thinkers who stake out my area of exploration are Boas, Durkheim, and Malinowski (inventors and popularizers of the ethnographic culture idea), and Saussure. They inaugurate an interconnected set of assumptions that are now i n the last quarter of the twentieth century just becoming visible. A n intellectual historian of the year 2010, if such a person is imaginable, may even look back on the first two-thirds of our century and observe that this was a time when western intellectuals were preoccupied with grounds of meaning and identity they called "culture" and "language" (much the way we now look at the nineteenth century and perceive there a problematic Malinowski remarked, "[W. H . R.] Rivers is the Rider Haggard of Anthropology: I shall be the Conrad!" (to B. Z. Seligman, quoted in Firth 1957:6). He probably had i n mind the difference between Rivers' multicultural survey methodology (collecting traits and genealogies) and his own intensive study of a single group. For Malinowski the name Conrad was a symbol 82 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI do swojego materiału współczesne, krytyczne podejście. Ale pisze on jednocześnie jak ktoś uwiedziony tradycją i lojalny wobec niej. W poruszającym epilogu autor upar­ cie dopuszcza możliwość kształtowania czyjejś tożsamości, nawet jeśli oznacza to tylko „osobowość rozumianą jako fikcję". Prowadzi to Greenblatta do tego, co Conrad aprobująco nazwał „przemyślaną wiarą". 6 Greenblatt jest uczestnikiem-analitykiem, konstruują­ cym i zaangażowanym w kulturową formację, która jest odległa od szesnastego stulecia, jak i dialektycznie bliska teraźniejszości. Jego „późna", refleksyjna wersja autokreacji Renesansu opiera się na zdecydowanie artykułowanym etnograficznym punkcie widzenia. Ukształtowane, fikcyj­ ne „ja" jest zawsze umieszczone w kontekście, odniesione do swojej kultury, zakodowanych sposobów ekspresji, do swojego języka. Studium Greenblatta kończy się wnio­ skiem, że autokreowanie się Renesansu bynajmniej nie jest swobodnym powstawaniem nowej jednostkowej au­ tonomii. Subiektywność, którą odkrywa, nie jest „epifa­ nią wybranej dowolnie tożsamości, lecz wytworem kultu­ rowym" , ponieważ jednostka manewruje w obrębie ogra­ niczeń i możliwości danych przez zinstytucjonalizowany zestaw zbiorowych praktyk i kodów. Greenblatt odwołuje się do antropologii symboliczno-interpretującej, szczegól­ nie do prac Geertza (ale również do takich autorów, jak Boon, Douglas, Duvignaud, Rabinov i Turner); a ponad­ to wie on, że kulturowe symbole i przedstawienia nabie­ rają kształtu w sytuacjach związanych z władzą i domina­ cją. W ostrzeżeniu Greenblatta słychać echo Foucaulta: „Władza nadawania komuś kształtu jest przejawem bar­ dziej ogólnej władzy kontrolowania tożsamości - tożsa­ mości innych co najmniej w tym samym stopniu, co swo­ jej własnej". Wynika z tego, że etnograficzny dyskurs, włączając jego literacką odmianę Greenblatta, funkcjo­ nuje w taki podwójny sposób. Chociaż przedstawia on in­ ne „ja" jako ukonstytuowane kulturowo, to również mo­ deluje tożsamość upoważnioną do reprezentowania i tłu­ maczenia prawd sprzecznych światów, a nawet zawierze­ nia im - jakkolwiek wiara ta zawsze zabarwiona jest iro­ nią. 7 8 Etnograficzna subiektywność składa się z obserwacji uczestniczącej w świecie „kulturowych artefaktów", zwią­ zanej (na tym polega oryginalność sformułowania Nietz­ schego) z nową koncepcją języka - albo lepiej języków widzianych jako odrębne systemy znaków. Oprócz Nietz­ schego myślicielami, którzy wytyczają sferę moich badań, są Boas, Durkheim i Malinowski (twórcy i popularyzato­ rzy etnograficznego pojęcia kultury) oraz Saussure. Wprowadzili oni i zespolili zestaw założeń, które dziś, w ostatniej ćwierci dwudziestego wieku, stają się właśnie oczywiste. Historyk formacji intelektualnej roku 2010, je­ żeli można wyobrazić sobie taką postać, mógłby nawet spojrzeć wstecz na początkowe dwie trzecie naszego stu­ lecia i spostrzec, że był to czas, kiedy zachodni intelektu­ 8) aliści byli zaabsorbowani podstawami znaczenia i tożsa­ mości tego, co nazywali „kulturą" i „językiem" (nieledwie w taki sam sposób, w jaki patrzymy teraz na dziewiętnaste stulecie i postrzegamy w nim problematykę dotyczącą ewolucjonistycznej „historii" i „postępu"). Sądzę, że do­ strzegamy oznaki tego, iż przywilej dany językom natural­ nym, i niejako naturalnym kulturom, zanika. Te przedmioty i epistemologiczne podstawy ukazują się teraz jako konstrukcje, dokonane fikcje, które zawierają i oswajają różnorodność języków (heteroglosię). W świe­ cie, w którym zbyt wiele głosów mówi jednocześnie, w którym synkretyzm i parodystyczna inwencja stają się regułą, a nie wyjątkiem, w zurbanizowanym wielonarodo­ wym świecie instytucjonalnej tymczasowości - gdzie ame­ rykańskie ubrania produkowane w Korei noszone są przez młodych ludzi w Rosji, gdzie „korzenie" każdego są w pewnym stopniu podcięte - w takim świecie coraz tru­ dniejszą rzeczą staje się połączenie ludzkiej tożsamości i znaczenia ze spójną „kulturą" czy „językiem". Przywołałem tę synkretyczną „postkulturową" sytua­ cję tylko po to, by wskazać punkt widzenia (chociaż nie może on być tak łatwo osadzony w przestrzeni), stan nie­ pewności, w którym się znajduję, pisząc te słowa. Ale mój niepokój nie jest związany z możliwym rozpadem subiek­ tywności zakotwiczonej w kulturze i języku. Chciałbym raczej zbadać dwie potężne artykulacje tej subiektywności w dziełach Conrada i Malinowskiego, obydwu wyrwa­ nych ze swego środowiska, z których każdy zmagał się na początku dwudziestego wieku z kosmopolityzmem i stwo­ rzył swoją własną wersję O prawdzie i kłamstwie w sensie kulturowym. Conrad mógł głębiej wejrzeć w istotę rzeczy, gdyż zbudował w swoim dziele wizję skonstruowanej isto­ ty kultury i języka, poważną fikcję literacką, którą ujął w sposób przemyślany, niemal absurdalnie. Ale porówny­ walne borykanie się z kulturą i językiem można zobaczyć w pracach Malinowskiego, szczególnie w trudnym do­ świadczeniu i literackim przedstawieniu jego słynnych ba­ dań terenowych na Trobriandach. (Badania te posłużyły za rodzaj aktu założycielskiego dla dwudziestowiecznej dyscypliny - antropologii). Conrad osiągnął rzecz niemal niemożliwą, stał się wielkim pisarzem języka angielskiego (jego wzorem był Flaubert), swojego trzeciego języka, który zaczął przyswajać sobie w wieku lat dwudziestu. Nie dziwi, że w jego książkach odnajdujemy poczucie równo­ czesnej biegłości w sztuce słowa, jak i konieczność kultu­ rowych, językowych konwencji. Dzieje jego pisarstwa, wytrwałego stawania się pisarzem angielskim, oferują pa­ radygmat dla etnograficznej subiektywności, odtwarzają i ustanawiają strukturę poczucia nieustannego uwikłania w tłumaczenie pomiędzy językami, świadomość głęboko zdającą sobie sprawę z arbitralności konwencji, nowy świecki relatywizm. Malinowski powiedział kiedyś „[W.H.R.] Rivers jest Riderem Haggardem Antropologii: ja będę Conradem!". 9 �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING of depth, complexity, and subtlety. (He invokes him in this sense in the field diary.) But Malinowski was not the Conrad of anthropology. His most direct literary model was certainly James Frazer; and in much of his own writing he was reminiscent of Zola - a naturalist presenting facts plus heightened "atmosphere," his scientific-cultural descriptions yielding morally charged humanist allegories. Anthropology is still waiting for its Conrad. seemed to leave little room for the stable, comprehending posture of relativist ethnography. Moreover, in its rawness and vulnerability, its unquestionable sincerity and inconclusiveness, the Diary seemed to deliver an unvarnished reality. But it is only one important version of a complex, intersubjective situation (which also produced Argonauts and other ethnographic and popular accounts). The Diary is an inventive, polyphonic text. It is a crucial document for the history of anthropology, not because it reveals the reality of ethnographic experience but because it forces us to grapple with the complexities of such encounters and to treat all textual accounts based on fieldwork as partial constructions. My comparison of Malinowski and Conrad focuses on their difficult accession to innovative professional expression. Heart of Darkness (1899) is Conrad's most profound meditation on the difficult process of giving himself to England and English. It was written in 189899, just as he decisively adopted the landlocked life of writing; and it looked back to the beginning of the process, his last, most audacious voyage out to his "farthest point of navigation." O n the journey up the Congo a decade earlier, Konrad Korzeniowski had carried with him the initial chapters of his first novel, Almayer's Folly, written in an awkward but powerful English. My reading of Heart of Darkness embraces a complex decade of choice, the 1890s, beginning with the African voyage and ending with its narration. The choice involved career, language, and cultural attachment. Malinowski's parallel experience is marked off by two works, which may be treated as a single expanded text: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967), his intimate Trobriand journal of 1914-18, and the classic ethnography that emerged from the fieldwork, Argonauts of the Western Pacific (1922). 5 4 • • • Malinowski and Conrad knew each other, and there is evidence from Malinowski's comments on the older, already well known writer that he sensed a deep affinity in their predicaments. W i t h reason: both were Poles condemned by historical contingency to a cosmopolitan European identity; both pursued ambitious writing careers in England. Drawing on Zdzisław Najder's excellent studies of Conrad, one can speculate that the two exiles shared a peculiarly Polish cultural distance, having been born into a nation that had since the eighteenth century existed only as a fiction - but an intensely believed, serious fiction - of collective identity. Moreover, Poland's peculiar social structure, with its broadly based small nobility, made aristocratic values unusually evident at all levels of society. Poland's cultivated exiles were not likely to be charmed by Europe's reigning bourgeois values; they would keep a certain remove. This viewpoint outside bourgeois society (but maintained with a degree of artifice rather like Balzac's standpoint in the France of the 1830s) is perhaps a peculiarly advantageous "ethnographic" position. Be that as it may, there is no doubt about Malinowski's strong affinity for Conrad. (Just before the war he presented the older man with a copy of his first book, The Family among the Australian Aborigines, with a Polish inscription; what Conrad made of Arunta notions of paternity remains, perhaps fortunately, unknown.) Although their acquaintance was brief, Malinowski often represented his life in Conradian terms, and in his diary he seemed at times to be rewriting themes from Heart of Darkness. A word of methodological caution is needed at the outset. To treat the Diary and Argonauts together need not imply that the former is a true revelation of Malinowski's fieldwork. (This is how the Diary was widely understood on its publication in 1967.) The Trobriand field experience is not exhausted by Argonauts or the Diary or by their combination. The two texts are partial refractions, specific experiments with writing. Recorded largely in Polish and clearly not intended for publication, the Diary caused a minor scandal in the public image of anthropology - although fieldworkers recognized much that was familiar. One of the discipline's founders was seen to have felt considerable anger toward his native informants. A field experience that had set the standard for scientific cultural description was fraught with ambivalence. The authoritative anthropologist in his intimate journal appeared a self-absorbed hypochondriac, frequently depressed, prey to constant fantasies about European and Trobriand women, trapped in an endless struggle to maintain his morale, to pull himself together. He was mercurial, trying out different voices, personae. The anguish, confusion, elation, and anger of the Diary Nearly every commentator on the Diary has plausibly compared it with Conrad's African tale (see for example Stocking 1974). Both Heart of Darkness and the Diary appear to portray the crisis of an identity a struggle at the limits of Western civilization against the threat of moral dissolution. Indeed this struggle, and 84 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ A U T O K R E A C J I Prawdopodobnie miał on świadomość różnic pomiędzy wielokulturową opisową metodologią Pviversa (gromadzą­ cą cechy i genealogie) i swoimi własnymi intensywnymi studiami pojedynczej grupy. Dla Malinowskiego nazwisko Conrada było symbolem głębi, złożoności i subtelności. (Odwoływał się do niego w tym sensie w swoim dzienni­ ku badań terenowych). Ale Malinowski nie był Conra­ dem antropologii. Jego najbardziej bezpośrednim mode­ lem literackim był z pewnością James Frazer; a w wielu własnych książkach przypominał Zolę - naturalistycznie przedstawiając fakty i dodając do nich podniosłą atmosfe­ rę, jego naukowo-kulturowe opisy niosą moralnie zabar­ wione, humanistyczne alegorie. Antropologia wciąż cze­ ka na swojego Conrada. Moje porównanie Malinowskiego i Conrada skupia się na ich trudnym dojściu do pełnej odkryć profesjonalnej ekspresji. Jądro ciemności (1899) jest najbardziej głęboką medytacją Conrada na temat trudnego procesu wiązania się z Anglią i angielszczyzną. Książka ta została napisa­ na w latach 1898-99, zaraz po tym jak zdecydował się on wieść życie pisarza; i spoglądała wstecz na początki tego procesu, na ostatnią, najbardziej zuchwałą podróż Conra­ da do „najdalszego punktu żeglugi". W podróży w górę rzeki Kongo dziesięć lat wcześniej Konrad Korzeniowski wiózł ze sobą początkowe rozdziały swojej pierwszej po­ wieści Szaleństwo Almayera, napisane w niezdarnej, choć bardzo sugestywnej angielszczyźnie. Moja lektura Jądra ciemności ogarnia złożoną dekadę wyboru lat dziewięć­ dziesiątych dziewiętnastego stulecia, która rozpoczyna się podróżą afrykańską, a kończy jej opisem. Wybór ten po­ wodował uwikłanie się w karierę, język i kulturowe związ­ ki. Paralelne doświadczenie Malinowskiego jest zaznaczo­ ne przez dwa dzieła, które można traktować jako poje­ dynczy, rozszerzający się tekst: A Diary in the Strict Sense of the Term (1967) (Dziennik we właściwym sensie tego słowa), osobisty dziennik z Trobriandów z lat 1914-18, i przez klasyczne dzieło etnograficzne, powstałe na pod­ stawie badań terenowych, Argonautów zachodniego Pacyfi­ ku (1922). 10 Na początek potrzebne jest słowo metodologicznej przestrogi. Łączne potraktowanie Dziennika i Argonautów nie musi zakładać, że ten pierwszy jest prawdziwym obja­ wieniem badań terenowych Malinowskiego. (Tak właśnie szeroko rozumiano Dziennik po jego publikacji w roku 1967). Doświadczenia z badań terenowych na Trobriandach nie zostają wyczerpane ani przez Argonautów, ani przez Dziennik, ani przez ich połączenie. Te dwa teksty są częściowymi refrakcjami, specyficznymi eksperymentami pisarskimi. Dziennik, pisany w przeważającej części po polsku i w oczywisty sposób nie przeznaczony do publika­ cji wywołał niejaki skandal w publicznym obrazie antro­ pologii - chociaż badacze terenowi rozpoznali wiele do­ brze sobie znanych rzeczy. Oto jeden z założycieli dyscy­ pliny został pokazany w sytuacjach, gdy odczuwał praw­ 85 dziwy gniew wobec swoich tubylczych informatorów. Do­ świadczenie badań terenowych, które ustaliło standard dla naukowego opisu kulturowego, miało dość ambiwa­ lentny charakter. Obdarzony autorytetem antropolog w swoim poufnym dzienniku występuje jako zaabsorbo­ wany samym sobą hipochondryk, osoba często przygnę­ biona, ofiara uporczywych fantazji na temat europejskich i trobriandzkich kobiet, schwytana w pułapkę niekończą­ cych się zmagań o równowagę duchową i konsolidację psychiczną. Był postacią merkuryczną, żywą jak rtęć, próbującą przemawiać różnymi głosami. Udręka, niepew­ ność, podniecenie i gniew Dziennika wydają się zostawiać niewiele miejsca dla stabilnej rozumiejącej postawy, czy wręcz pozy relatywistycznej etnografii. Ponadto w swojej surowości i słabych punktach, bezspornej szczerości i bezkonkluzyjności Dziennik wydaje się dostarczać nam nagą rzeczywistość. Ale jest to tylko jedna, choć ważna wersja złożonej, intersubiektywnej sytuacji (która zrodziła rów­ nież Argonautóu' i inne etnograficzne i popularne opisy). Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym tekstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przełomowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficznego do­ świadczenia, ale ponieważ zmusza nas do borykania się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opartych na bada­ niach terenowych, jako stronniczych interpretacji." Malinowski i Conrad znali się osobiście. Z uwag spo­ rządzonych przez Malinowskiego na temat starszego, do­ brze już znanego pisarza wynika jasno, że miał on poczu­ cie głębokiego wzajemnego powinowactwa w ich trud­ nym położeniu. Nie bez powodu - obaj byli Polakami ska­ zanymi przez historyczny przypadek na kosmopolityczną europejską tożsamość; obaj dążyli do ambitnej kariery pi­ sarskiej w Anglii. Odwołując się do znakomitych studiów Zdzisława Najdera o Conradzie, można sądzić, że udzia­ łem tych dwóch uchodźców był osobliwy polski kulturo­ wy dystans, gdyż wywodzą się oni z narodu, który od osiemnastego stulecia istniał jedynie jako fikcja zbiorowej tożsamości - lecz fikcja, w którą żarliwie wierzono. Po­ nadto szczególna struktura społeczna Polski - znajdująca szerokie oparcie w drobnej szlachcie - uczyniła arystokra­ tyczne wartości niezwykle oczywistymi dla wszystkich warstw społecznych. Było to mało prawdopodobne, by wykształconych polskich uchodźców mogły urzec panują­ ce w Europie wartości mieszczańskie: umieli oni zacho­ wać dystans. Ten punkt widzenia spoza społeczeństwa mieszczańskiego (choć utrzymywany do pewnego stopnia sztucznie - podobnie jak punkt widzenia Balzaka we Francji lat trzydziestych dziewiętnastego wieku) jest być może szczególnie korzystną „etnograficzną" pozycją. Jak­ kolwiek by było, nie ma wątpliwości co do silnej sympatii �James Clifford • O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING Heart of Darkness offers, then, a paradigm of ethnographic subjectivity. In what follows I will be exploring specific echoes and analogies linking Conrad's situation of cultural liminality in the Congo with Malinowski's in the Trobriands. The correspondence is not exact, however. Perhaps the most important textual difference is that Conrad takes an ironic position with respect to representational truth, a stance only implicit in Malinowski's writing. The author of Argonauts devotes himself to constructing realistic cultural fictions, whereas Conrad, though similarly committed, represents the activity as a contextually limited practice of storytelling. the need for personal restraint, is a commonplace of colonial literature. Thus the parallel is not particularly revealing, beyond showing life (the Diary) imitating "literature" (Heart of Darkness). I n addition to Kurtz's moral disintegration, however, Conrad introduces a more profound, subversive theme: the famous "lie"- actually a series of lies that in Heart of Darkness both undermine and somehow empower the complex truth of Marlow's narration. The most prominent of these lies is, of course, Marlow's refusal to tell Kurtz's Intended his last words, "The Horror," substituting instead words she can accept. This lie is then juxtaposed with the truth - also highly circumstantial - told to a restricted group of Englishmen on the deck of the cruising yawl Nellie. Malinowski's unsettled Diary does seem to enact the theme of disintegration. But what of the lie? The alltoo-believable account? Malinowski's saving fiction, I will argue, is the classic ethnography Argonauts of the Western Pacific. 6 In comparing the experiences of Malinowski and Conrad, one is struck by their linguistic overdetermination. I n each case three languages are at work, producing constant translation and interference. Conrad's predicament is extremely complex. Just before leaving for Africa he had unaccountably begun writing what would become Almayer's Folly. After composing the opening chapters, he ran into obstacles. Around this time he came to know a cousin by marriage, Marguerite Poradowska, with whom he became in some significant way amorously involved. She was married and a well-known French author; it was largely a literary entanglement. Conrad wrote her rather passionate and self-revelatory letters - in French. Poradowska, who lived in Brussels, was instrumental in arranging her kinsman's Congo employment. T i e n , in the months just before he left for Africa, Conrad returned to Poland for the first time since he had run away to sea fifteen years before. This renewed his Polish, which had remained good, and revived its association with childhood places and ambivalent feelings. From Poland (actually the Russian Ukraine) he rushed almost directly to take up his post in the Congo. There he spoke French, his most fluent acquired tongue, but kept a diary in English and may have worked on the chapters of Almayer. (He claims as much in his "Biographical Note" of 1900.) In Africa Conrad established a friendship with the Irishman Roger Casement and generally maintained a pose of an English nautical gentleman. His intense letters to Poradowska continued, as always, in French. His mother tongue had just been revived. The Congo experience was a time of maximal linguistic complexity. In what language was Conrad consistently thinking? It is not surprising that words and things often seem disjointed in Heart of Darkness as Marlow searches in the dark for meaning and interlocution. Heart of Darkness is notoriously interpretable; but one of its ines capable themes is the problem of truthspeaking, the interplay of truth and lie in Marlow's discourse. The lie to Kurtz's Intended has been exhaustively debated. Very schematically, my own position is that the lie is a saving lie. In sparing the Intended Kurtz's last words, Marlow recognizes and constitutes different domains of truth - male and female as well as the truths of the metropole and the frontier. These truths reflect elementary structures in the constitution of ordered meanings - knowledge divided by gender and by cultural center and periphery. The lie to the Intended is juxtaposed with a different truth (and it too is limited, contextual, and problematic) told on the deck of the Nellie to Englishmen identified only as social types - the Lawyer, the Accountant, the Director of Companies. If Marlow succeeds in communicating, it is within this limited domain. As readers, however, we identify with the unidentified person who watches Marlow's dark truths and white lies enacted on the stage of the yawl's deck. This second narrator's story is not itself undermined or limited. It represents, I propose, the ethnographic standpoint, a subjective position and a historical site of narrative authority that truthfully juxtaposes different truths. While Marlow initially "abhors a lie," he learns to lie - that is, to communicate within the collective, partial fictions of cultural life. He tells limited stories. The second narrator salvages, compares, and (ironically) believes these staged truths. This is the achieved perspective of the serious interpreter of cultures, of local, partial knowledge. The voice of Conrad's "outermost" narrator is a stabilizing voice whose words are not meant to be mistrusted. As for Malinowski, in the field he kept his private diary in Polish and corresponded in that language with his mother, who was behind enemy lines in Austria. He wrote in English on anthropological topics to his 5 86 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI sne kłamstwa Marlowa, odegrane na scenie pokładu jol­ ki. Ta opowieść drugiego narratora nie zostaje podważo­ na ani ograniczona. Reprezentuje ona - moim zdaniem etnograficzny punkt widzenia, subiektywną pozycję i hi­ storyczne miejsce osoby narratora, która zestawia trudne prawdy. Chociaż Marlow początkowo „brzydzi się kłam­ stwem", to jednak uczy się kłamać - są to częściowe fik­ cje życia kulturowego, konieczne by porozumiewać się wewnątrz społeczności. Opowiada on gotowe historie. Drugi narrator ratuje, ocala, porównuje, (z ironią) wierzy w te odegrane prawdy. Jest to osiągnięcie perspektywy po­ ważnego interpretatora kultur, lokalnej, cząstkowej wie­ dzy. Głos „najbardziej zewnętrznego" narratora u Conra­ da jest głosem stabilizującym, którego słowa nie są po to, by im nie dowierzać. Malinowskiego dla Conrada. (Tuż przed wojną podarował temu starszemu panu egzemplarz swojej pierwszej książki The Family among the Australian Aborigines z polską dedy­ kacją; co Conrad pojął z koncepcji ojcostwa plemienia Arunta, pozostaje - być może na szczęście - nieznane). Chociaż ich znajomość była krótka, Malinowski często przedstawiał swoje życie w kategoriach conradowskich i w swoim dzienniku, jak się wydaje, czasami powtarza i przerabia tematy z jądra ciemności. Niemal każdy komentarz Dziennika pozornie słusznie porównywał go z afrykańską opowieścią Conrada. Za­ równo Jądro ciemności, jak i Dziennik wydają się portreto­ wać kryzys tożsamości - walkę na granicach cywilizacji zachodniej przeciwko groźbie moralnego rozkładu. Oczy­ wiście walka ta i potrzeba osobistego umiaru jest banałem literatury kolonialnej. Wobec tego porównanie takie nie jest szczególnie odkrywcze poza tym, że pokazuje życie (Dziennik) naśladujące „literaturę" (Jądro ciemności). Jako dodatek do moralnego rozkładu Kurtza Conrad wprowa­ dza bardziej głęboki, wywrotowy temat: słynne „kłam­ stwo" - faktycznie szereg kłamstw, które w Jądrze ciemno­ ści zarówno podkopują, jak i w pewien sposób czynią moż­ liwą złożoną prawdę narracji Marlowa. Najbardziej spek­ takularnym z tych kłamstw jest oczywiście to, gdy Marlow odmawia powtórzenia narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów - „Zgroza! Zgroza!" - i zastępuje je słowami, które mogła przyjąć. Kłamstwo to jest później zestawiane z prawdą - również wielce uwarunkowaną okolicznościa­ mi - opowiedzianą grupie Anglików na pokładzie krążą­ cej po morzu jolki „Nellie". „Rozstrojony" Dziennik Mali­ nowskiego wydaje się przedstawiać temat rozpadu. Ale co z kłamstwem? Z wszystkimi nader wiarygodnymi opisami? Ocalającą fikcją Malinowskiego - czego dowiodę - jest klasyczna etnografia Argonautów Zachodniego Pacyfiku. 12 15 Jadro ciemności oferuje zatem paradygmat etnograficz­ nej subiektywności. W dalszym ciągu nietrudno będzie zauważyć szczególne echa i analogie, łączące sytuację kul­ turowej graniczności Conrada w Kongu z sytuacją Mali­ nowskiego na Trobriandach. Jednakże zgodność ta nie jest dokładna. Być może najważniejsza różnica tekstowa polega na tym, że Conrad przyjmuje postawę ironiczną, z szacunkiem dla przedstawionej prawdy, postawę zawar­ tą tylko pośrednio w pismach Malinowskiego. Autor Ar­ gonautów poświęca się konstruowaniu realistycznej, kul­ turowej fikcji, podczas gdy Conrad, chociaż podobnie za­ angażowany, przedstawia działanie jako kontekstualnie ograniczoną praktykę opowiadania historii. 14 Jądro ciemności dopuszcza wiele interpretacji, ale jed­ nym z tematów, którego nie sposób uniknąć, jest problem prawdomówności, wzajemna gra prawdy i kłamstwa w opowieści Marlowa. Kłamstwo wobec narzeczonej Kurtza rozważano już wyczerpująco. Mówiąc bardziej schematycznie, kłamstwo to jest moim zdaniem kłam­ stwem ocalającym. Oszczędzając narzeczonej Kurtza jego ostatnich słów, Marlow uznaje i wyznacza różne domeny prawdy - męską i kobiecą, jak również prawdę metropo­ lii i pogranicza. Prawdy te odbijają podstawowe struktury w tworzeniu uporządkowanych znaczeń - wiedzy podzie­ lonej przez płeć oraz przez kulturowe centrum i peryferie. Kłamstwo wobec narzeczonej jest zestawione z inną prawdą (która także jest ograniczona, zależna od konte­ kstu i problematyczna), opowiedzianą na pokładzie „Nel­ lie" Anglikom, określonym jedynie jako typy społeczne Prawnik, Buchalter, Dyrektor. Jeżeli Marlowowi udało się z nimi porozumieć, to tylko w ramach tej ograniczonej domeny. Jako czytelnicy utożsamiamy się jednakże z nie­ zidentyfikowaną osobą, która śledzi ciemne prawdy i ja­ 87 W porównywaniu doświadczeń Malinowskiego i Con­ rada uderzają nas ich wielorakie determinanty językowe. W obu przypadkach są w użyciu trzy języki, powodując ciągłe tłumaczenie i interferencje. Trudna sytuacja Con­ rada jest nadzwyczaj złożona. Tuż przed wyjazdem do Afryki z niezrozumiałych powodów zaczął pisać to, co sta­ ło się później powieścią Szaleństwo Almayera. Po napisa­ niu początkowych rozdziałów natknął się na przeszkody. Mniej więcej w tym czasie poznał swoją powinowatą Mar­ guerite Poradowską, z którą związał się uczuciowo. Była kobietą zamężną, dobrze znaną francuską pisarką; było to uwikłanie w znacznej mierze literackie. Conrad pisał do niej bardzo uczuciowe i otwarte listy po francusku. Pora­ dowską, która mieszkała w Brukseli, pomogła mu w zna­ lezieniu zatrudnienia w Kongu. Następnie, kilka miesięcy przed wyjazdem do Afryki, Conrad przyjechał do Polski po raz pierwszy od czasu, gdy piętnaście lat wcześniej uciekł na morze. Wizyta ta odświeżyła jego polszczyznę, która pozostawała niezła, ożywiła związki z miejscami dzieciństwa i obudziła ambiwalentne uczucia. Z polski pospieszył niemal wprost na posadę w Kongu. Tam mówił po francusku, w obcym języku, w którym osiągnął naj­ większą biegłość, ale dziennik prowadził po angielsku i w tym języku mógł pracować nad rozdziałami Almayera. (Potwierdza to w nocie biograficznej z roku 1900). W Afryce Conrad nawiązał przyjaźń z Irlandczykiem Ro- �James Clifford • ON ETHNCKJRAriUC SELF-FASHIONINO uncontrolled. The jungle is cacophonous, filled with too many voices - therefore mute, incoherent. Malinowski was not, of course, isolated in the Trobriands, either from natives or from local whites. But the Diary is an unstable confusion of other voices and worlds: mother, lovers, fiancee, best friend, Trobrianders, local missionaries, traders, as well as the escapist universes, the novels he can never resist. Most fieldworkers will recognize this multivocal predicament. But Malinowski experiences (or at least his Diary portrays) something like a real spiritual and emotional crisis: each of the voices represents a temptation; he is pulled too many ways. Thus, like Marlow in Heart of Darkness, Malinowski clings to his work routines, his exercises, and his diary - where confusedly, barely, he brings his divergent worlds and desires together. professor, C. G. Seligman, in London. To his fiancee, "E. R. M . " (Elsie R. Masson), in Australia he wrote frequently, also in English. There were, however, at least two other women, old flames, on his mind, at least one of them associated with Poland. His most intimate Polish friend, Stanisław Witkiewicz ("Staś" in the Diary), soon to become a major avant-garde artist and writer, also haunted his consciousness. The two had traveled together to the Pacific and had fallen out just before Malinowski's Trobriand sojourns. He yearned to set things right, but his friend was now in Russia. These powerful English and Polish associations were interrupted by a third linguistically coded world, the Trobriand universe, in which he had to live and work productively. Malinowski's daily transactions with Trobrianders were conducted in Kiriwinian, and in time his field-notes were recorded largely in the vernacular. A passage from the Diary will illustrate his predicament: 7 We can suggest a tentative structure for the three active languages of Conrad's and Malinowski's exotic experiences. Between Polish, the mother tongue, and English, the language of future career and marriage, a third intervenes, associated with eroticism and violence. Conrad's French is linked with Poradowska, a problematic love object (she was both too intimidating and too intimate); French is also linked with Conrad's reckless youth in Marseilles and with the Imperial Congo, which Conrad abhorred for its violence and rapacity. Malinowski's interfering language was Kiriwinian, associated with a certain exuberance and ludic excess (which Malinowski enjoyed and portrayed sympathetically in his accounts of Kula rituals and sexual customs) and also with the erotic temptations of Trobriand women. The Diary struggles repeatedly with this Kiriwinian realm of desire. "7.18.18... On the theory of religion. My ethical position in relation to Mother, Staś, E. R. M . Twinges of conscience result from lack of integrated feelings and truth in relation to individuals. My whole ethics is based on the fundamental instinct of unified personality. From this follows the need to be the same in different situations (truth in relation to oneself) and the need, indispensability, of sincerity: the whole value of friendship is based on the possibility of expressing oneself, of being oneself with complete frankness. Alternative between a lie and spoiling a relationship. (My attitude to Mother, Staś, and all my friends was strained.) Love does not flow from ethics, but ethics from love. There is'no way of deducing Christian ethics from my theory. But that ethics has never expressed the actual truth - love your neighbor - to the degree actually possible. The real problem is: why must you always behave as if God were watching you?" (pp. 296297) So it is possible to distinguish in each case a mother tongue, a language of excess, and a language of restraint (of marriage and authorship). This is surely too neat. The languages would have interpenetrated and interfered in highly contingent ways; but enough has been said, perhaps, to make the main point. Both Conrad in the Congo and Malinowski in the Trobriands were enmeshed in complex, contradictory subjective situations articulated at the levels of language, desire, and cultural affiliation. The passage is confused; but we can extract perhaps the central issue on which it turns: the impossibility of being sincere and thus of having an ethical center. Malinowski feels the requirement of personal coherence. A punitive God is watching his every (inconsistent) move. He is thus not free to adopt different personae in different situations. He suffers from the fact that this rule of sincerity, an ethics of unified personality, means that he will have to be unpleasantly truthful to various friends and lovers. A n d this will mean - has already meant - losing friends: "Alternative between a lie and spoiling a relationship." • •• In both Heart of Darkness and the Diary we see the crisis of a self at some "furthest point of navigation." Both works render an experience of loneliness, but one that is filled with other people and with other accents and that does not permit a feeling of centeredness, coherent dialogue, or authentic communion. In Conrad's Congo his fellow whites are duplicitous and There is no way out. There must be a way out. Too much truth-telling undermines the compromises of collective life. Malinowski's solution consists of constructing two related fictions - of a self and of a culture. Although my task here is neither 88 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI kać się wzajemnie i kolidować na wysoce przypadkowe sposoby, ale powiedziano już chyba wystarczająco dużo, by sformułować konkluzję. Zarówno Conrad w Kongu, jak i Malinowski na Trobriandach byli wplątani w sieć złożonych, subiektywnie przeciwstawnych sytuacji, do­ chodzących do głosu na poziomie języka, pożądania i kul­ turowych afiliacji. gerem Casementem i całkowicie przejął pozę angielskie­ go gentlemana związanego z morzem. Wciąż pisał gorące listy do Poradowskiej, jak zwykle po francusku. Jego język ojczysty uległ właśnie odświeżeniu. Doświadczenie Konga było czasem największej językowej złożoności. W jakim języku Conrad stale myślał? Nie ma niczego dziwnego w tym, że słowa i rzeczy w Jądrze ciemności często sprawia­ ją wrażenie, iż nie łączą się ze sobą - jakby Marlow szukał w ciemności znaczeń i dialogu. Malinowski zaś prowadził w terenie swój dziennik po polsku i w tym języku korespondował z matką, która prze­ bywała za linią frontu w Austrii. Na tematy antropolo­ giczne pisał po angielsku do Londynu, do swojego profe­ sora C G . Seligmana. W tym języku pisywał również czę­ sto do swojej narzeczonej „E.R.M." (Elsie R. Masson) do Australii. Ale pojawiały się w jego myślach również co najmniej dwie inne kobiety, dawne kochanki; przynaj­ mniej jedna z nich miała coś wspólnego z Polską. Jego świadomość nawiedzał także najserdeczniejszy polski przyjaciel Stanisław Ignacy Witkiewicz („Staś" w Dzienni­ ku), który wkrótce stał się głównym polskim awangardo­ wym artystą i pisarzem. Podróżowali oni razem po Pacyfi­ ku i pokłócili się tuż przed przybyciem Malinowskiego na Trobriandy. Malinowski pragnął odzyskać tę przyjaźń, ale jego przyjaciel był już w tym czasie w Rosji. Te silne an­ gielskie i polskie związki zakłócał trzeci językowo zakodo­ wany świat - wszechświat Trobriandów - w którym Mali­ nowski musiał żyć i wydajnie pracować. Codzienne kon­ takty Malinowskiego z Trobriandczykami odbywały się w tamtejszym języku kiriwińskim i w tym czasie większość notatek sporządził on w rym właśnie języku. ' Zarówno w Jądrze ciemności, jak i w Dzienniku widzimy kryzys „ja" w samym „najdalszym punkcie żeglugi". Obie te książki wyrażają doświadczenie samotności, ale samot­ ności wypełnionej innymi ludźmi, innymi akcentami, która nie pozwala na poczucie „bycia w środku", spójny dialog lub autentyczną wspólnotę. W Kongu Conrada je­ go biali towarzysze są dwulicowi i nieopanowani. Dżungla jest kakofoniczna, przepełniona zbyt wieloma głosami przeto głucha, niema i chaotyczna. Malinowski nie byl oczywiście na Trobriandach odizolowany ani od tubyl­ ców, ani od przebywających tam białych. Lecz Dziennik przedstawia niestabilne zmieszanie innych głosów i świa­ tów: matki, kochanek, narzeczonej, najlepszego przyja­ ciela, Trobriandczyków, miejscowych misjonarzy, kupców, jak również głosów z eskapistycznych światów - powieści, którym nigdy nie potrafi się oprzeć. Większość badaczy terenowych rozpozna ten wielogłosowy dylemat. Lecz Malinowski doświadczał (a w każdym razie przedstawia to jego Dziennik) czegoś na kształt rzeczywistego duchowego i i emocjonalnego kryzysu - każdy z głosów reprezentuje pokusę; autor jest szarpany w wielu kierunkach. Tak jak Marlow w Jądrze ciemności, Malinowski lgnie do rutyny swojej pracy, rutyny procedur swoich badań i swojego dziennika - w którym wśród rozterek z trudem łączy w ca­ łość swoje rozbieżne światy i pragnienia. 1 Możemy sugerować wzajemne relacje tych trzech języ­ ków używanych przez Conrada i Malinowskiego w trakcie ich egzotycznych doświadczeń. Pomiędzy język polski (oj­ czysty) i angielski (język późniejszej kariery i małżeństwa) wchodzi język trzeci, związany z erotyzmem i przemocą. Francuszczyzna Conrada łączy się z Poradowska, proble­ matycznym przedmiotem miłości (była ona zarówno zbyt onieśmielająca, jak i zbyt intymna); język francuski wiąże się także z lekkomyślną młodością Conrada w Marsylii i z imperialnym Kongiem, do którego Conrad czul odrazę z powodu brutalizmu i drapieżności. Dla Malinowskiego językiem wprowadzającym zamęt byl kiriwiński, związany ze szczególną bujnością i ludycznym brakiem umiaru (który podobał się Malinowskiemu i został przez niego z sympatią ukazany w opisach rytuałów kula i zwyczajów seksualnych), jak również z erotycznymi pokusami ze strony trobriandzkich kobiet. Dziennik zmaga się nieu­ stannie z tą sferą pożądania wytworzoną przez lokalny ję­ zyk. Następujący ustęp z Dziennika ilustruje ten dylemat: 7.18.18... O teorii religii. Moje etyczne stanowisko w stosunku do Matki, Stasia, E.R.M. Ukłucia świadomo­ ści wynikające z braku zintegrowanych uczuć i prawdy w stosunku do innych osób. Cała moja etyka jest oparta na podstawowym instynkcie spójnej osobowości. Wypły­ wa z tego potrzeba bycia takim samym w różnych sytua­ cjach (prawda w stosunku do siebie samego) i potrzeba, niezbędność szczerości: cała wartość przyjaźni opiera się na możliwości wyrażania siebie, bycia sobą z całkowitą otwartością. Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsu­ ciem wzajemnych relacji. (Moja postawa wobec Matki, Stasia i wszystkich moich przyjaciół była napięta). Nie miłość wypływa z etyki, lecz etyka z miłości. Nie ma spo­ sobu, by wydedukować z mojej teorii etykę chrześcijań­ ską. Ale ta etyka nigdy nie wyraziła rzeczywistej prawdy kochaj bliźniego swego - w stopniu faktycznie możliwym. Rzeczywisty problem to: dlaczego musisz zawsze zachowy­ wać się tak, jak gdyby Bóg cię obserwował? (s. 296-297). A więc możliwe jest wyróżnienie w każdym z przypad­ ków języka ojczystego języka przekroczenia i języka po­ wściągliwości (małżeństwa i zawodu pisarskiego). Jest to z pewnością formuła nazbyt zręczna. Języki mogły przeni­ 89 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING psychological nor biographical, let me simply suggest that the personal style - extravagant, operatic - that both charmed and irritated Malinowski's contemporaries was a response to this dilemma. He indulged in "Slavic" extremism; his revelations about himself and his work were exaggerated and ambiguously parodie. He would strike poses (he claimed to have single-handedly invented "The Functional Method"), challenging the literal-minded to see that these personal truths were in some degree fictions. His character was staged but also truthful, a pose but nonetheless authentic. One of the ways Malinowski pulled himself together was by writing ethnography. Here the fashioned wholes of a self and of a culture seem to be mutually reinforcing allegories of identity. A n essay by Harry Payne, "Malinowski's Style" (1981 ), suggestively traces the complex combination of authority and fictionality that the narrative form of Argonauts enacts: " W i t h i n the immense latitude of [its] structure Malinowski can determine shifts in focus, tone, and objects; the cyclical thread will always provide a place of return. Functional therapy acts only heuristically. Since everything adheres to everything, one can wander without ever getting fully disconnected" (p. 438). The literary problem of authorial point of view, the Jamesian requirement that every novel reflect a "controlling intelligence," was a painful personal problem for the Trobriand diarist. The ample, multiperspectival, meandering structure of Argonauts resolves this crisis of sincerity. I n effect, as the scientific, persuasive author of this fiction, Malinowski can be like Flaubert's God, omnipresent i n the text, arranging enthusiastic descriptions, scientific explanations, enactments of events from different standpoints, personal confessions, and so forth. in Malinowski's intimate Polish text. Speaking of his Trobriand informants who will not cooperate with his research, he damns them in Kurtz's terms: "At moments I was furious at them, particularly because after I gave them their portions of tobacco they all went away. O n the whole my feelings toward the natives are decidedly tending to 'Exterminate the brutes'" (p. 69). Malinowski flirted with various colonial white roles Kurtz-like excess included. Here the ironic invocation provides him with a fictional grasp of the stresses of fieldwork and the violence of his feelings. In the Diary, like Marlow in his ambivalent doubling with Kurtz, Malinowski often faces the inseparability of discourse and power. He must struggle for control in the ethnographic encounter. Another nonironic echo of Heart of Darkness is heard in Malinowski's grief-stricken response to the news of his mother's death, which shatters the Diary's last pages: "The terrible mystery that surrounds the death of someone dear, close to you. The unspoken last word-something that was to cast light is buried, the rest of life lies half hidden in darkness" (p. 293). Malinowski feels he has been denied Marlow's rescued talisman, an ambiguously illuminating, potent last word breathed in the moment of death. 8 Beyond the more-or-less direct citations in the Diary one notes also more general thematic and structural parallels with Heart of Darkness. Both books are records of white men at the frontier, at points of danger and disintegration. In both sexuality is at issue: both portray an other that is conventionally feminized, at once a danger and a temptation. Feminine figures in the two texts fall into either spiritual (soft) or sensual (hard) categories. There is a common thematization of the pull of desire or excess barely checked by some crucial restraint. For Malinowski the restraint is embodied by his fiancee, linked in his mind to an English academic career, to an elevated love, and to marriage. "Thought of E. R. M . . . . " is the Diary's censor for lascivious thoughts about women, native or white: " I must not betray E. R. M . mentally, i.e., recall my previous relations with women, or think about future ones... Preserve the essential inner personality through all difficulties and vicissitudes: I must never sacrifice moral principles or essential work to 'posing' to convivial Stimmung, etc. My main task must be work. Ergo: work!" (p. 268). Cultural descriptions in Malinowski's style of functionalism strove for a kind of unified personality, but a convincing totalization always escaped them. Malinowski never did pull together Trobriand culture; he produced no synthetic portrait, only densely contextualized monographs on important institutions. Moreover, his obsessive inclusion of data, "imponderabilia," and vernacular texts may be seen as a desire to unmake as well as to make a whole; such additive, metonymic empiricism undermines the construction of functional, synecdochic representations. Malinowski's ethnographies - unlike RadcliffeBrown's spare, analytic, functional portraits - were multifarious, loose, but rhetorically successful narrative forms (Payne 1981 :420-421 ). Fictional expressions of a culture and of a subjectivity, they provided a way out of the bind of sincerity and wholeness, the Conradian problematic of the lie at issue in the Diary. Like Conrad's protagonist, the ethnographer struggles constantly to maintain an essential inner selfreliance - his "own true stuff," as Marlow puts it. The pull of dangerous others, the disintegrating frontier, is resisted by methodical, disciplined work. For Marlow obsessive attentions to his steamboat and its navigation provide the "surface wisdom" needed to hold his There are more specific echoes of Heart of Darkness 90 �James CUfford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI znania i tak dalej. Opisy kulturowe w stylu funkcjonalizmu Malinowskie­ go starają się mieć ujednolicony charakter, lecz przekonu­ jące uogólnienie zawsze im umyka. Malinowski nigdy nie zebrał w całość trobriandzkiej kultury, stworzył on nie ty­ le syntetyczny portret, ile jedynie gęsto skontekstualizowane monografie ważnych instytucji. Ponadto jego obse­ syjne włączanie do tekstu „imponderabiliów" i tekstów w języku tubylczym można odczytać jako pragnienie za­ równo niszczenia, jak i scalania; taki addytywny, metonimiczny empiryzm podważa konstrukcję funkcjonalnych, synekdochicznych wyobrażeń. Opisy etnograficzne Mali­ nowskiego - inaczej niż oszczędne, analityczne, funkcjo­ nalne przedstawienia Radcliffe-Browna - stanowią róż­ norodne, swobodne, lecz retorycznie udane formy narra­ cyjne. Fikcyjne ekspresje kultury i tego, co subiektywne, dostarczyły sposobu wyjścia ze skrępowania szczerością i całościowością, z conradowskiej problematyki kłam­ stwa, będącej także zagadnieniem Dziennika. Powyższy fragment wywołuje zakłopotanie, ale być może uda nam się wydobyć z niego główną kwestię: nie­ możność bycia szczerym i niemożność posiadania tym sa­ mym etycznego centrum. Malinowski odczuwa wymóg spójności swojej osobowości. Karzący Bóg obserwuje każ­ dy jego (niekonsekwentny) ruch. Nie jest on zatem wol­ ny, by przyjmować różne postawy w odmiennych sytua­ cjach. Cierpi z powodu faktu, że zasada szczerości, etyka spójnej osobowości oznacza, iż będzie musiał być w nie­ przyjemny sposób prawdomówny wobec różnych przyja­ ciół i ukochanych osób. A to by znaczyło - już znaczy utratę przyjaciół: „Alternatywa pomiędzy kłamstwem i popsuciem wzajemnych relacji". Nie ma wyjścia. Musi być wyjście. Zbyt wielka doza prawdomówności podkopuje kompromisy życia zbiorowe­ go. Rozwiązanie Malinowskiego składa się z budowania dwóch spokrewnionych fikcji - swojego „ja" i kultury. Chociaż moim zadaniem nie jest analiza psychologiczna ani biograficzna, pozwolę sobie po prostu zasugerować, że odpowiedzią na ten dylemat był jego osobisty styl - eks­ trawagancki, operowy - który zarówno oczarowywał, jak irytował współczesnych Malinowskiemu. Dawał on upust swojej „słowiańskiej" skrajności; jego rewelacje na temat samego siebie i swojej pracy były wyolbrzymione i zagad­ kowo parodystyczne. Przybierał nagle jakąś pozę (twier­ dził, że posiada osobiście wynalezioną „metodę funkcjo­ nalną"), prowokując dosłownie myślących do zwrócenia uwagi na fakt, że te osobiste prawdy były w pewnym stop­ niu fikcją. Charakter miał teatralny, lecz również praw­ dziwy, była to poza, lecz mimo to autentyczna. Jednym ze sposobów, w jaki Malinowski starał się zapanować nad so­ bą, było uprawianie etnografii. Tutaj ukształtowane cało­ ści „ja" i kultury wydawały się wzajemnie wzmacniać ale­ gorie tożsamości. Esej Harry'ego Payne'a Malinouiski's Style sugestywnie śledzi złożone połączenie powagi autorytetu i fikcyjności, które ustanawia narracyjna for­ ma Argonautów. 18 Istnieją bardziej specyficzne echa Jądra ciemności w osobistym, polskim tekście Malinowskiego. Mówiąc 0 swoich trobriandzkich informatorach, którzy nie chcą współpracować przy badaniach, przeklina ich słowami Kurtza: „Chwilami byłem na nich wściekły, szczególnie dlatego, że po tym, jak rozdałem im porcje tytoniu, wszy­ scy odchodzili. Wszystkie moje uczucia wobec krajowców stanowczo skłaniają się do poglądu 'wytępić te bestie'" (s. 69). Malinowski flittował z rozmaitymi kolonialnymi ro­ lami białych - włączając w to podobny jak w przypadku Kurtza eksces. W tym miejscu ta ironiczna inwokacja da­ je mu urojone poczucie zapanowania nad stresami badań terenowych i nad gwałtownością swoich uczuć. Podobnie jak Marlow w swojej ambiwalentnej dwulicowości wobec Kurtza, w Dzienniku Malinowski często stawia czoło nie dającym się rozdzielić porządkom dyskursu i władzy. M u ­ si walczyć o panowanie nad sobą w etnograficznych spo­ tkaniach i potyczkach. 16 Wewnątrz ogromnego zakresu [jej] struktury Mali­ nowski może określić zmiany w nastawieniu ostrości, to­ nację i przedmioty, cykliczny wątek zawsze zapewnia miejsce, do którego można powrócić. Funkcjonalistyczna terapia działa jedynie heurystycznie. Odkąd wszystko wiąże się ze wszystkim, można wędrować nie popadając w chaos (s. 438). 17 Literacki problem autorskiego punktu widzenia, wy­ móg Jamesa, by każda powieść była odbiciem „kontrolu­ jącej inteligencji", był bolesnym, osobistym problemem autora dziennika trobriandzkiego. Rozległa, wieloperspektywiczna, meandryczna struktura Argonautów roz­ wiązuje ten kryzys szczerości. W rezultacie jako naukowy, wiarygodny autor tej fikcji Malinowski może być jak Bóg Flauberta wszechobecny w tekście, aranżując entuzja­ styczne opisy i naukowe wyjaśnienia, opisując grę zdarzeń z różnych punktów widzenia, zamieszczając osobiste wy­ 91 Inne, nieironiczne echo Jądra ciemności daje się słyszeć w reakcji głęboko zmartwionego Malinowskiego na wia­ domość o śmierci matki, reakcji, która wyziera z ostatnich stronic Dziennika: „Straszna tajemnica, która otacza śmierć kogoś drogiego, bliskiego. Niewypowiedziane ostatnie słowo - coś, co istniało po to, by rzucać światło, jest pogrzebane, reszta życia spoczywa wpółukryta w ciemności" (s. 293). Malinowski czuje, że pozbawiono go talizmanu Marlowa i dwuznacznie pełnego iluminacji 1 mocy ostatniego słowa wyszeptanego w momencie śmierci. Poza mniej lub bardziej bezpośrednimi cytatami w Dzienniku można zauważyć również bardziej ogólne i strukturalne paralele z Jądrem ciemności. Obie te książki są zapisami białych mężczyzn znajdujących się na granicy, w miejscu zagrożenia i rozpadu. W obydwu pojawia się problem płciowości: obydwie przedstawiają innego jako �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING personality in place. As invoked in the Diary, Malinowski's scientific labors serve a similar purpose. Restrained, ethical personality is relentlessly achieved through work. This structure of feeling can be located with some precision in the historical predicament of late Victorian high colonial society, and it is closely related to the emergence of ethnographic culture. special poignancy to the sentence that ends the published Diary: "Truly I lack real character." • •• Malinowski did, however, rescue a self from the disintegration and depression. That self was to be tied, like Conrad's, to the process of writing. In this context it is worth exploring another region of similarity between the Diary and Heart of Darkness: The role of incongruous written texts. The fragmented subjectivity manifested in both works is that of a writer, and the pull of different desires and languages is manifested in a number of discrepant inscriptions. The most famous example in Heart of Darkness is Kurtz's strident essay on the suppression of savage customs, abruptly canceled by his own scrawled comment, "Exterminate all the brutes." But another equally significant text loose in Conrad's jungle is a strange book Marlow discovers on one of only two perilous departures from the deck of his steamboat (on the other he wrestles Kurtz back from the wilderness). In a shack by the riverbank he falls into an almost mystical reverie: Victorian social critics discerned a pervasive crisis for which Mathew Arnold's title Culture and Anarchy provided the basic diagnosis: against the fragmentation of modern life stood the order and wholeness of culture. Raymond Williams (1966) has offered a subtle account of these humanist responses to the unprecedented technological and ideological transformations at work in the mid-nineteenth century. George Eliot's strange affirmation is characteristic: of the three words "God," "Immortality," and "Duty," she pronounced, "with terrible earnestness, how inconceivable was the first, how unbelievable was the second, and yet how peremptory and absolute the third!" (quoted in Houghton 1957:43). Duty had become a deliberate belief, a willed fidelity to aspects of convention and to work (Carlyle's solution). Ian Watt has persuasively tied Conrad to this response (1979:148-151). Marlow, in the middle of Africa, clings for dear life to his steamboat, to the routine duties of its maintenance and navigation. And the structure persists in Malinowski's Diary, with its constant self-exhortations to avoid loose distractions and get down to work. In the culture and anarchy problematic (which persists in plural, anthropological culture concepts that privilege order and system over disorder and conflict), personal and collective essences must continuously be maintained. The ethnographic standpoint that concerns us here stands half-outside these processes, observing their local, arbitrary, but indispensable workings. "There remained a rude table - a plank on two posts; a heap of rubbish reposed in a dark corner, and by the door I picked up a book. It had lost its covers, and the pages had been thumbed into a state of extremely dirty softness; but the back had been lovingly stitched afresh with white cotton thread, which looked clean yet. It was an extraordinary find. Its title was, A n Jnguiry Into Some Points of Seamanship, by a man Towser, Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy. The matter looked dreary reading enough, with illustrative diagrams and repulsive tables of figures, and the copy was sixty years old. I handled this amazing antiquity with the greatest possible tenderness, lest it should dissolve in my hands. Within, Towson or Towser was inquiring earnestly into the breaking strain of ships' chains and tackle, and other such matters. Not a very enthralling book; but at the first glance you could see there a singleness of intention, an honest concern for the humble pages, thought out so many years ago, luminous with another than a professional light. The simple old sailor, with his talk of chains and purchases, made me forget the jungle and the pilgrims in a delicious sensation of having come upon something unmistakably real. Such a book being there was wonderful enough; but still more astounding were the notes pencilled in the margin, and plainly referring to the text. I couldn't believe my eyes! They were in cipher! Yes, it looked like cipher. Fancy a man lugging with him a book of that description into this nowhere and studying it - in cipher at that! It was an extravagant mystery", (pp. 38-39) Culture, a collective fiction, is the ground for individual identity and freedom. The self, Marlow's "own true stuff," is a product of work, an ideological construction that is nonetheless essential, the foundation of ethics. But once culture becomes visible as an object and ground, a system of meaning among others, the ethnographic self can no longer take root in unmediated identity. Edward Said has said of Conrad that his principal struggle, reflected in his writing, was "the achievement of character" (1966: 13). Indeed he reconstructed himself quite carefully in the persona of an "English" author, the character who speaks in the "Author's Note" he would later add to each of his works. This construction of a self was both artificial and deadly serious. (We can see the process parodied by the accountant in Heart of Darkness, who seems literally to be held together by his ridiculously formal but somehow admirable get-up.) A l l of this gives 9 92 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI tropologicznych pojęciach kultury obstaje przy przewadze porządku i systemu nad nieładem i konfliktem) osobowa i zbiorowa istota rzeczy musi być wciąż podtrzymywana. Etnograficzny punkt widzenia, którym się tu zajmujemy, znajduje się połowicznie poza tymi procesami, zachowu­ jąc ich lokalne, dowolne, lecz nieodzowne wytwory. Kultura, fikcyjne wyobrażenie zbiorowe, jest podstawą indywidualnej tożsamości i wolności. Jaźń, „własne praw­ dziwe ja" Marlowa, jest produktem pracy, ideologiczną konstrukcją, która jest mimo to konieczna, jest podwali­ ną etyki. Ale od kiedy zaczęto postrzegać kulturę jako przedmiot i podstawę, jako jeden z systemów znaczeń, et­ nograficzne „ja" nie może już dłużej zapuszczać korzeni w bezpośredniej tożsamości. Edward Said powiedział 0 Conradzie, że jego głównym wysiłkiem, odzwierciedlo­ nym w pisarstwie, było „nabranie charakteru". Rzeczy­ wiście, zrekonstruował on samego siebie dość starannie w postaci „angielskiego" pisarza, postaci mówiącej w sło­ wie „od autora", które mógł później dodawać do każdego ze swoich utworów. Ta konstrukcja własnego „ja" była za­ równo sztuczna, jak i śmiertelnie poważna. (Można zoba­ czyć ten proces sparodiowany w Jądrze ciemności przez Bu­ chaltera, który wydaje się dosłownie „utrzymywać się w sobie" dzięki swojemu śmiesznie formalnemu, lecz w pewien sposób godnemu podziwu, ubiorowi). A wszyst­ ko to nadaje szczególnej pikanterii zdaniu, które kończy opublikowany Dziennik: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". konwencjonalnie sfeminizowanego, jednocześnie niebez­ piecznego i kuszącego. Postacie kobiece w obu tekstach są ujęte albo w duchowe (miękkie), albo w zmysłowe (twar­ de) kategorie. Istnieje wspólna tematyzacja ciągu pożąda­ nia lub braku umiaru zaledwie kontrolowanego przez pewne decydujące ograniczenia. Dla Malinowskiego ograniczenie to ucieleśnia się w postaci jego natzeczonej, która wiąże się w jego myślach z angielską karierą akade­ micką, wzniosłą miłością i z małżeństwem. „Myśl o E.R.M..." jest w Dzienniku cenzorem dla lubieżnych my­ śli o kobietach, miejscowych bądź białych: Nie wolno mi zdradzać E.R.M. w myśli, to jest przywo­ ływać swoich wcześniejszych stosunków z kobietami albo myśleć o przyszłych... Zachować zasadniczą osobowość poprzez wszystkie trudności i zmienne koleje. Nie wolno mi nigdy poświęcać zasad moralnych ani koniecznej pra­ cy, by pozować na wesoły Stimmung itd. Moim głównym zadaniem musi być praca. Ergo: pracować! (s. 268). 22 Jak protagonista Conrada etnograf usiłuje zachować podstawową duchową niezależność - „własne prawdziwe ja", jak ujmuje to Marlow. Przyciąganie niebezpiecznych obcych, dezintegrująca granica jest odpierana dzięki me­ todycznej, zdyscyplinowanej pracy. Dla Marlowa natręt­ ne zajmowanie się parowcem i żeglugą daje mu „powierz­ chowną mądrość" konieczną do zachowania osobowości. Odwołując się do Dziennika można powiedzieć, że nauko­ wa praca Malinowskiego służyła podobnemu celowi. Po­ wściągliwą, etyczną osobowość można osiągnąć jedynie poprzez pracę. Ta struktura uczucia może być umiejsco­ wiona z pewną precyzją w historycznej kategorii późnowiktoriańskich kolonialnych wyższych sfer i odnosi się ściśle do kształtowania się kultury etnograficznej. • • • Wiktoriańscy krytycy społeczni dostrzegali głęboki kryzys, którego podstawową diagnozę dała książka Mathew Arnolda Culture and Anarchy: naprzeciw fragmentacji współczesnego życia stał porządek i całościowość kultury. Raymond Williams przedstawił subtelny opis humanistycznych reakcji na bezprzykładną technologicz­ ną i ideologiczną transformację, jakiej uległa praca w po­ łowie dziewiętnastego stulecia. Charakterystyczne jest niezwykłe stwierdzenie George Eliot: z trzech słów „Bóg", „Nieśmiertelność" i „Obowiązek", które wypowiada „ze straszną powagą, jakże niepojęte jest pierwsze, jakże nie­ wiarygodne drugie i jeszcze jakże ostateczne i absolutne trzecie!". Obowiązek stał się przemyślanym wierzeniem, upragnioną wiernością przejawom konwencji i pracy (roz­ wiązanie Carlyle'a). Ian Watt przekonująco powiązał Conrada z taką właśnie odpowiedzią. Marlow w środku Afryki, dla ratowania drogiego życia, uczepił się swojego parowca, rutynowych obowiązków związanych z jego ob­ sługą i żeglowaniem. Ta struktura trwa w Dzienniku Mali­ nowskiego, z jego stałym napominaniem siebie, by unikać rozwiązłych dystrakcji i zabierać się do pracy. W proble­ matyce kultury i anarchii (która w pluralistycznych, an­ 14 20 21 93 Jednakże Malinowski uratował własne „ja" przed dez­ integracją i depresją. Owo „ja" miało się wiązać, tak jak u Conrada, z procesem pisania. W tym kontekście warto zbadać inną sferę podobieństwa pomiędzy Dziennikiem 1 Jądrem ciemności: rolę nie przystających do siebie te­ kstów. Pokawałkowana subiektywność wyrażona w oby­ dwu książkach jest subiektywnością pisarza, a siła ciąże­ nia różnych pragnień i języków manifestuje się w szeregu pełnych sprzeczności zapisów. Najsłynniejszym w Jądrze ciemności przykładem jest nastrojony na zbyt wysoką nutę teferat Kurtza na temat tępienia dzikich obyczajów, rap­ townie przekreślony jego własną nagryzmoloną uwagą „wytępić wszystkie bestie". Ale innym, równie znaczącym tekstem, porzuconym w dżungli Conrada, jest dziwna książka, którą odkrywa Marlow podczas jednego z dwóch tylko niebezpiecznych momentów opuszczenia pokładu swego parowca (podczas drugiego mocuje się z Kurtzem, by wrócił on z dziczy). W szopie na brzegu rzeki Marlow popada w nieomal mistyczną zadumę: „Pozostał prymitywny stół - deska na dwóch pnia­ kach; kupa śmieci leżała w ciemnym kącie, a koło drzwi podniosłem z ziemi książkę. Nie miała okładki, kartki jej od częstego użytku stały się niezmiernie brudne i miękkie; �^. Н 1 л и - O N E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING The passage has religious overtones - a miraculous relic, an abrupt movement in imagery from dirt and decay to transcendence and light and thence into mystery, the naive witnessing of a moment of faith. We must be careful not to interpret the Inquiry's appeal to Marlow simply as nostalgia for the sea, though that is part of its charm. The Russian "harlequin" who turns out to be the book's owner seems to read the treatise primarily in this way; for he takes careful notes, presumably on the book's content, as if he were studying seamanship. For Marlow, however, the inspiration of the book proceeds in some way directly out of the writing itself, which, transcending the chains and ships and tackle, is "luminous with another than a professional light." Marlow heeds not the content but the language. He is interested in the old sailor's painstaking craft; his way of making the book and his "talk" seem concrete - even to the abstract numerical tables. absence of context - and once more a reader to the rescue. Rescue is one of Conrad's key images for his work; the act of writing always reaches toward rescue in an imagined act of reading. Significantly the text that means most in Heart of Darkness is the one with the least teference to the situation at hand. Malinowski's fieldwork experience is filled with discrepant inscriptions: his detailed field notes, written in English and Kiriwinian; vernacular texts, often recorded on the back of letters from abroad; his Polish (actually heteroglot) diary; the multilingual correspondence; and finally a corpus worth lingering on for a moment, the novels he cannot resist. These last contain whole narrated worlds that seem at times more real (in any case more desirable) than the day-to-day business of research, with its many incomplete, contradictory notes, impressions, data that must be made to cohere. Malinowski catches himself "escaping from" Trobriand actuality "to the company of Thackeray's London snobs, following them eagerly around the streets of the big city." (The escapist reading of ethnographers in the field may require an essay of its own.) What charms Marlow is not primarily the possibility of sincere authorship. The old salt, "Towser or Towson - some such name - Master in His Majesty's Navy", is personally elusive; it is not his being that counts but his language. The man seems to dissolve into vague typicality; what matters is his plain English. Significantly, though, the text fails to unite its two equally devout readers; for when they finally meet, the Russian is overjoyed to greet a fellow seaman, wheteas Marlow is disappointed not to find an Englishman. Readership is in question. The same physical book provokes different, equally reverent reactions. I cannot explore here the biographical significance of the disjuncture: Conrad had just shed his official Russian citizenship for British nationality, and arguably the harlequin is connected with the young wanderer, Korzeniowski, who was becoming Conrad. It is enough to notice the radical relativity: the distance between two readings. The "cipher" makes the point graphically, and if the marginalia turn out later to be in a European language, that in no way diminishes the graphic image of a separateness. (It is reminiscent of the sense of unease one experiences on finding strange markings in a book and then recognizing having made them oneself Malinowski's novels suggest a revealing though imperfect parallel with Towser's Inquiry - another wonderfully compelling fiction in the midst of confusing experience. Towser's book shows the possibility of personally and authentically speaking the truth; and it points toward writing (a miraculous presence in absence) as salvation. But Towser is also a temptation, like Malinowski's novels, drawing Marlow away from his work, his steamboat, into a kind of vertiginous reverie. Such readings are desired communions, places where a coherent subjectivity can be recovered in fictional identification with a whole voice or world. Towser and the novels do suggest a viable path beyond fragmentation, not for the charmed reader but for the hard-working, constructive writer. For Malinowski rescue lies in creating realist cultural fictions, of which Argonauts is his first fully realized success. In both novels and ethnographies the self as author stages the diverse discourses and scenes of a believable world. ••• - another person - in a previous reading.) What persists is the text itself - barely. Worn by thumbing and cut loose from its covers - which may symbolize the context of its original publication - the written text must resist decay as it travels through space and time. After sixty years - a human lifetime - the moment of disintegration has come. The author's creation faces oblivion, but a reader stitches the pages lovingly back together. Then the book is abandoned to its death somewhere on a strange continent, its nautical content run aground in the The loose texts in Heart of Darkness and the Diary are scraps of worlds; like field notes they are incongruent. They must be made into a probable portrait. To unify a messy scene of writing it is necessary to select, combine, rewrite (and thus efface) these texts. The resulting true fictions for Malinowski are Argonauts and the whole series of Trobriand ethnographies, for Conrad Almayer's Folly and the long process of learning to write English books, culminating in his first 94 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI ale grzbiet zeszyto troskliwie na nowo białą bawełną, która wyglądała jeszcze czysto. Znalezienie tej książki by­ ło czymś nadzwyczajnym. Tytuł jej brzmiał: Badania doty­ czące pewnych zagadnień marynarskich przez jakiegoś Towsera, Towsona czy coś w tym rodzaju, kapitana marynarki jego królewskiej mości. Wyglądało to na dość nudną lek­ turę, ilustrowaną wykresami i odstręczającymi tablicami - a ów egzemplarz pochodził sprzed sześćdziesięciu lat. Oglądałem zdumiewający antyk z jak największą delikat­ nością, aby mi się nie rozleciał w rękach. Towson czy Towser rozpisywał się z powagą o nadmiernym przeciąże­ niu okrętowych łańcuchów i takielunku tudzież innych tym podobnych materiałach. Niezbyt porywająca książka; ale na pierwszy rzut oka dostrzegało się w niej szczery za­ miar, uczciwą troskę o właściwe ujęcie tematu - i to spra­ wiało, że nie tylko światło wiedzy biło ze skromnych kar­ tek, które powstały przed tylu laty. Dzięki prostemu sta­ remu marynarzowi i jego opowiadaniu o łańcuchach i dźwigach zapomniałem o dżungli i pielgrzymkach w roz­ kosznym poczuciu, że zetknąłem się z czymś bezsprzecznie realnym. Już znalezienie tam takiej książki było zadziwia­ jące, ale bardziej jeszcze zdumiały mnie notatki skreślone ołówkiem na marginesach, odnoszące się wyraźnie do te­ kstu. Nie chciałem wierzyć własnym oczom! Były pisane szyfrem! Tak, to wyglądało na szyfr. Wyobraźcie sobie człowieka, który taszczy za sobą w bezludzie książkę tego rodzaju i studiuje ją - i robi notatki - szyfrem w dodatku! Była to cudaczna tajemnica (s. 58-59). 23 Powyższy fragment ma religijne akcenty - cudowne szczątki, raptowny ruch gry wyobraźni - od brudu i upad­ ku po transcendencję i światło, a stąd w tajemnicę, naiw­ ne świadectwo chwili prawdy. Musimy być ostrożni, by nie interpretować zainteresowania Marlowa Badaniami jako zwykłej nostalgii za morzem, chociaż tu leży część ich czaru. Rosyjski „arlekin", który okazuje się właścicielem książki, wydaje się czytać ją przede wszystkim w ten spo­ sób, gdyż prowadzi dokładne notatki, przypuszczalnie do­ tyczące treści książki, tak jak gdyby studiował sztukę że­ glarską. Jednakże dla Marlowa inspiracja wypływająca z tej książki podąża w pewien sposób dokładnie poza to, co w niej zapisane, wykraczając poza łańcuchy, statki i takielunek, „rozświetla ją innym niż zawodowe światłem". Marlow zwraca uwagę nie na treść, lecz na język. Intere­ suje go staranne rzemiosło starego żeglarza; sposób, w ja­ ki sprawia on, że książka i jego „wywód" wydają się kon­ kretne - aż po abstrakcyjne tablice pełne liczb. To, co urzeka Marlowa, nie wiąże się przede wszystkim z możliwością ustalenia autorstwa. Stary wilk morski „Towser czy Towson, czy coś w tym rodzaju, kapitan ma­ rynarki jego królewskiej mości" jest osobiście nieuchwyt­ ny, to nie jego istnienie ma tutaj znaczenie, lecz język. Człowiek ten wydaje się rozpływać w bliżej nieokreślonej typowości; znaczenie ma jego prosta angielszczyzna. Zna­ czące jest zatem, że tekstowi nie udaje się zjednoczyć tych 95 dwóch swoich równie zagorzałych czytelników, a kiedy w końcu się spotkają, Rosjanin nie posiada się z radości, mogąc powitać kolegę marynarza, podczas gdy Marlow jest rozczarowany, że nie znalazł w nim Anglika. Problemem jest tu lektura i wspólnota lektury. Ten egzemplarz książki wywołuje różne, choć równie pełne szacunku reakcje. Nie mogę zbadać w tym miejscu biograficznego znaczenia tej rozbieżności: Conrad pozbył się właśnie oficjalnej rosyjskiej przynależności państwowej, przyjmując obywatelstwo bry­ tyjskie, a arlekin w sposób uzasadniony łączy się z młodym wędrowcem Korzeniowskim, który stał się Conradem. Wy­ starczy to, by zauważyć radykalny relatywizm: dystans po­ między dwoma sposobami czytania. „Szyfr" udowadnia to graficznie, a jeśli uwagi na marginesie okazują się później napisane w języku europejskim, to w żaden sposób nie po­ mniejsza to graficznego obrazu odrębności. (Przypomina to uczucie niepokoju, jakiego doświadcza się, znajdując dziw­ ne znaki w książce, które później rozpoznaje się jako swoje własne, uczynione - w innym stanie osobowości - podczas wcześniejszej lektury). Tym, co istnieje dalej, jest jedynie książka sama w so­ bie. Zaczytany i pozbawiony okładek - czegoś, co może symbolizować kontekst jej oryginalnej publikacji - tekst pisany musi być odporny na zniszczenie, kiedy podróżuje przez przestrzeń i czas. Po sześćdziesięciu latach - czyli cza­ sie równym długości życia ludzkiego - przychodzi chwila dezintegracji. Dziełu autora grozi pójście w niepamięć, lecz czytelnik z troską zszywa stronice w jedną całość. Na­ stępnie książka idzie na zatracenie gdzieś na obcym konty­ nencie, jej żeglarska treść osiada na mieliźnie z braku kon­ tekstu - i raz jeszcze czytelnik przychodzi jej na ratunek. Ratunek jest jednym z kluczowych obrazów w dziele Con­ rada; akt pisania zawsze poszukuje ocalenia w wyobrażo­ nym akcie czytania. Znamienne, że tekst, który w Jądrze ciemności znaczy najwięcej, jest jednocześnie tekstem naj­ mniej odnoszącym się do kontekstu całości. Doświadczenie badań terenowych Malinowskiego jest wypełnione pełnymi sprzeczności zapiskami: szczegółowy­ mi notatkami terenowymi z badań pisanymi po angielsku i w języku kiriwińskim; tekstami w języku tubylczym, za­ pisywanymi często na odwrocie listów z zagranicy; polski­ mi (faktycznie wielojęzycznymi) zapiskami w dzienniku; korespondencją prowadzoną w wielu językach; i wreszcie zbiorem tekstów, nad którym warto zatrzymać się przez chwilę - a mianowicie nad powieściami, którym nie po­ trafił się oprzeć. Te ostatnie zawierają całość opisanych światów, które wydają się czasami bardziej realne (w każ­ dym razie bardziej pożądane) niż codzienna praca badaw­ cza, z towarzyszącymi jej wieloma niepełnymi, sprzeczny­ mi notatkami, wrażeniami, danymi, które trzeba uczynić spójnymi. Malinowski łapie się na „ucieczce o d " trobriandzkiej rzeczywistości „do towarzystwa londyńskich snobów Thackeraya i chęci podążania za nimi ochoczo ulicami wielkiego miasta". (Eskapistyczne lektury etno- �Jama. Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING B' £ L 2 L Ci P с e ^ ь Bronisław Malinowski, fot. Stanisław I. Witkiewicz ca 1911 96 П 7 P ?Ki - u , w, �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI grafów przebywających w terenie wymagają odrębnego eseju). Powieści, które pochłaniają Malinowskiego, sugerują odsłaniające się, chociaż niedoskonałe pokrewieństwo z Badaniami Towsera - z inną, cudownie nieodpartą fik­ cją, która pojawia się w samym centrum pełnego konfuzji doświadczenia. Książka Towsera pokazuje możliwość mówienia prawdy osobiście i autentycznie i wskazuje na pisarstwo (cudowna obecność w nieobecności) jako na ratunek. Ale Towser jest również pokusą, jak powieści w przypadku Malinowskiego: odciąga Marlowa od pracy i wprowadza w rodzaj marzenia przyprawiającego o za­ wrót głowy. Takie lektury są upragnionymi sferami łącz­ ności duchowej, miejscami, gdzie spójna subiektywność może zostać odzyskana w fikcyjnej powieściowej identyfi­ kacji z pełnym głosem albo światem. Towser i owe powie­ ści wskazują wybawienie od fragmentaryczności, przezna­ czone nie tyle dla oczarowanego nimi czytelnika, ile dla ciężko pracującego, twórczego pisarza. Dla Malinowskie­ go ratunek leży w tworzeniu realistycznych kulturowych fikcji, z których Argonauci stali się pierwszym urzeczywist­ nionym sukcesem. Zarówno w powieściach, jak i w pra­ cach etnograficznych „ja" jako autor przedstawia różno­ rakie dyskursy i sceny z wiarygodnego świata. ły ambiwalentne i niezdyscyplinowane. Skonfundowana subiektywność, którą opisują, jest zdecydowanie różna od tej zainscenizowanej i powtórnie opisanej w Argonautach. Kiedy Dziennik został po raz pierwszy opublikowany w ro­ ku 1967, rozbieżność ta szokowała, ponieważ obdarzony autorytetem obserwator uczestniczący, jak i postawa życz­ liwego rozumienia innego, jest tam po prostu nieuchwyt­ na. Na odwrót, to co widoczne, to wyraźna ambiwalencja w stosunku do Trobriandczyków, empatia pomieszana z pożądaniem i awersją, nie występująca nigdzie w Argo­ nautach, gdzie panują zrozumienie, skrupulatność i wiel­ koduszność. Istnieje pokusa, by zaproponować twierdzenie, że et­ nograficzny sposób rozumienia (spójna postawa współodczuwania i hermeneutycznego zaangażowania) ukazuje się bardziej jako kreacja etnograficznego pisarstwa niż konsekwentna jakość etnograficznego doświadczenia. W każdym razie to, co Malinowski osiągnął w pisarstwie, było jednocześnie (1) fikcyjną inwencją na temat Tro­ briandczyków, wynikłą z masy notatek z badań w terenie, dokumentów, wspomnień i tak dalej, oraz (2) konstruo­ waniem nowej publicznej postaci, antropologa jako bada­ cza terenowego, persony, której status mógł być dalej szczegółowo opracowywany przez Margaret Mead i i n ­ nych. Warto zauważyć, że osoba antropologa jako obser­ watora uczestniczącego nie była profesjonalnym wizerun­ kiem, na temat którego Malinowski fantazjował w Dzien­ niku (wizerunkiem, który pociągałby za sobą rycerstwo, „Towarzystwa Królewskie", „Nowe Humanizmy" i tym podobne). Był on raczej artefaktem wersji, którą retro­ spektywnie zbudował w Argonautach. Łącząc antropolo­ gię z badaniami terenowymi, Malinowskiemu udało się stworzyć najlepszą opowieść, optymalnie sprostać wymo­ gom okoliczności. Uwagi te prowadzą nas do problemu obecnego w roz­ ważaniach nad etnograficznymi pracami Malinowskiego, a w rzeczywistości niemalże całej twórczości etnograficz­ nej. Dzięki wzrastającej ilości konfesyjnych i analitycz­ nych opisów, wiemy coraz więcej o doświadczeniach i ograniczeniach związanych z badaniami terenowymi. Ale faktyczny proces pisania prac etnograficznych pozo­ staje niejasny i niezanalizowany. Wiemy co nieco o bada­ niach Malinowskiego na Trobriandach w 1914 i 1918 ro­ ku, ale nie wiemy faktycznie nic o tym, co robił na Wy­ spach Kanaryjskich w latach 1920 i 1921. (Pisał wówczas Argonautów zachodniego Pacyfiku). Dziennik pozostawia nas w zawieszeniu. Istnieje nagła luka w pisaniu, która, jak dowiadujemy się ze skąpych ujawnień, kiedy tekst zmaga się z podejmowaniem wątku na nowo, sygnalizuje przybycie wiadomości o śmierci matki. Pojawia się rozpaczliwy ostatni werset: „Naprawdę brak mi prawdziwego charakteru". Milczenie. Trzy lata później Malinowski pojawia się ponownie jako autor A r gonautów, będących aktem kreującym nowy typ antropo- • •• Porzucone, nie powiązane z całością teksty w Jądrze ciemności i Dzienniku są strzępami światów, tak jak nie po­ wiązane są notatki z badań terenowych. Trzeba z nich zbudować prawdopodobny opis. Aby zunifikować tę nie­ chlujną scenę pisarską, konieczne jest wybranie, połącze­ nie, przerobienie (i w ten sposób usunięcie w cień) owych tekstów. Dla Malinowskiego prawdziwą fikcją, rezultatem takich zabiegów, są Argonauci i cała seria etnograficznych prac z Trobriandów, a dla Conrada Szaleństwo Almayera i długi proces nauki pisania książek po angielsku, której kulminacją było jego pierwsze arcydzieło Jądro ciemności. Oczywiście są to różne doświadczenia pisarskie; prace et­ nograficzne są równocześnie podobne i niepodobne do powieści. Ale w pewien znaczący ogólny sposób te dwa doświadczenia ustanawiają proces fikcyjnej autokreacji w odnośnych systemach kultury i języka, które nazywam etnograficznymi. Jądro ciemności odtwarza i w sposób iro­ niczny zwraca uwagę na ten proces. Argonauci są książką mniej refleksyjną, ale zarówno tworzą kulturową fikcję, jak i ogłaszają pojawienie się obdarzonej autorytetem po­ staci: Bronisława Malinowskiego - antropologa w nowym stylu. Postać ta, wyposażona w coś, co Malinowski nazwał „magią etnografii", nowy rodzaj intuicji i doświadczenia, nie powstała, prawdę mówiąc, w czasie badań w terenie. Nie przedstawia ona doświadczenia badawczego, lecz je racjonalizuje. Dziennik pokazuje to wyraźnie, ponieważ badania terenowe, jak i większość podobnych badań, by­ 97 �James Clifford • ON E T H N O G R A P H I C SELF-FASHIONING masterpiece, Heart of Darkness. Obviously these are different writing experiences: ethnographies are both like and unlike novels. But i n an important general way the two experiences enact the process of fictional selffashioning i n relative systems of culture and language that I call ethnographic. Heart of Darkness enacts and ironically calls attention to the process. Argonauts is less reflexive, but it produce a cultural fiction and announce the emergence of an authoritative persona: Bronisław Malinowski new style anthropologist. This persona, endowed with what Malinowski called "the ethnographer's magic," a new kind of insight and experience, was not, properly speaking, constructed i n the field. The persona does not represent but rationalizes a research experience. The Diary shows this clearly, for the fieldwork, like most similar research, was ambivalent and unruly. The confused subjectivity it records is sharply different from that staged and recounted i n Argonauts. When the Diary was first published in 1967, the discrepancy was shocking, for the authoritative participant-observer, a locus of sympathetic understanding of the other, is simply not visible in the Diary. Conversely, what is visible, a pronounced ambivalence toward the Trobrianders, empathy mixed with desire and aversion, is nowhere i n Argonauts, where comprehension, scrupulousness, and generosity reign. about Malinowski's Trobriand research of 1914 and 1918 but virtually nothing of what he was doing in the Canary Islands during 1920 and 1921. (He was writing Argonauts of the Western Pacific.) The Diary leaves us hanging. There is a sudden gap in the writing that, as we learn from small revelations when the text struggles to resume, signals the arrival of word that his mother has died. Then the desperate envoi : "Truly I lack real character." Silence. Three years later Malinowski reappeare as the author of Argonauts, the character of the new fieldworkeranthropologist. What has intervened? Like Conrad in the period between the rout of his African adventure and the success of Heart of Darkness he has accepted three major commitments: (1) to writing, (2) to marriage, and (3) to a limited audience, language, and culture. The Canary Islands are an intriguing scene for Malinowski's writing cure. He goes there for his health, but the choice is overdetermined. One is tempted to see this place as a liminal site at the outer edge of Europe, propitious for a displaced Pole writing Pacific ethnography. More important, however, is the fact that he had earlier vacationed i n the Canaries with his mother. Now he is there again with his new wife, completing his first major work. He is fully i n the realm of substitution, of a series of compromises and replacements. For Malinowski, as for Conrad, three such substitutions are crucial: (1) family, with mother replaced by wife; (2) language, with the mother tongue abandoned for English; and (3) writing, with inscriptions and texts substituted for immediate oral experience. The arbitrary code of one language, English, is finally given precedence. The mother tongue recedes, and (here the personal and the political coincide) English dominates - represents and interprets Kiriwinian. Cultural attachment is enacted as marriage. The yearning for sincere interlocutory speech gives way to a play on written substitutes. One is tempted to propose that ethnographic comprehension (a coherent position of sympathy and hermeneutic engagement) is better seen as a creation of ethnographic uniting than a consistent quality of ethnographic experience. In any event what Malinowski achieved in writing was simultaneously (1) the fictional invention of the Trobrianders from a mass of field notes, documents, memories, and so forth, and (2) the construction of a new public figure, the anthropologist as fieldworker, a persona that would be further elaborated by Margaret Mead and others. It is worth noting that the persona of the participant-observer anthropologist was not the professional image about which Malinowski fantasized in the Diary (which involved knighthoods, "Royal Societies," "New Humanisms," and the like). Rather, it was an artifact of the version he constructed retrospectively i n Argonauts. In fusing anthropology with field-work Malinowski made the most, the best story, of what circumstance had obliged him to attempt. Some of these transitions and replacements were surely at stake i n the successful writing on the Canary Islands. Malinowski's Diary ends with the death of a mother; Argonauts is a rescue, the inscription of a culture. 10 • •• Such considerations lead us to a problem in discussing Malinowski's - and indeed nearly all ethnographic production. Thanks to a growing number of confessional and analytic accounts, we know more and more about fieldwork experiences and their constraints. But the actual writing of ethnographies remains obscure and unanalyzed. We know something A few final reflections on the current status of the ethnographic author: When Malinowski's Diary was first published, it seemed scandalous. The quintessential anthropologist of Argonauts did not, i n fact, always maintain an understanding, benevolent attitude toward his informants; his state of mind i n the field was anything but coolly objective; the story of ethnographic 98 �James Clifford • O ETNOGRAFICZNE] AUTOKREACJI loga-badacza terenowego. Co zaszło w tym czasie? Podob­ nie jak Conrad w okresie pomiędzy bezładnym odwrotem ze swojej afrykańskiej przygody a sukcesem Jądra ciemno­ ści, Malinowski zaakceptował trzy główne zobowiązania: (1) wobec pisarstwa, (2) wobec małżeństwa i (3) wobec określonej publiczności, a także określonego języka i kul­ tury. Wyspy Kanaryjskie są intrygującą scenerią dla pisar­ skiej kuracji Malinowskiego. Udał się tam dla zdrowia, ale wybór ten był przesądzony z góry. Kusi, by spojrzeć na to miejsce jako graniczny punkt najdalszego krańca Euro­ py, odpowiedni dla wyrwanego ze swego środowiska Pola­ ka, który pisze o etnografii wysp Pacyfiku. Jednakże waż­ niejszy jest fakt, że już wcześniej spędził on na Wyspach Kanaryjskich wakacje z matką. Teraz jest tu znowu, ze swoją żoną, kończąc swoje pierwsze ważne dzieło. Przeby­ wa w sferze całkowicie zastępczej, składającej się z serii kompromisów i substytutów. Dla Malinowskiego, tak jak dla Conrada, trzy z tych substytutów są najistotniejsze: (1) rodzina, w której żona zastępuje matkę; (2) język, gdzie język macierzysty zostaje porzucony na rzecz angiel­ skiego; i (3) pisarstwo, gdzie zapisy i teksty zastępują bez­ pośrednie doświadczenie rozmowy. Ostatecznie pierw­ szeństwo uzyskał arbitralny kod jednego języka: angiel­ skiego. Język macierzysty ustępuje, a (w tym punkcie sprawy osobiste i polityczne zbiegają się) angielski domi­ nuje: w nim znajduje swą reprezentację i tłumaczenie k i riwiński. Kulturowa przynależność jest ustanowiona przez małżeństwo. Tęsknota za szczerą wymianą myśli ustępuje przed grą pisanych namiastek. W niektórych z tych zmian i substytutów z pewnością szło o powodzenie w pisaniu na Wyspach Kanaryjskich. Dziennik Malinowskiego kończy się wraz ze śmiercią jego matki; Argonauci są ratunkiem, zapisem kultury. Przywołajmy los impulsywnych bazgrołów Kurtza w Ją­ drze ciemności, „Wytępić wszystkie te bestie". Matlow odrywa ów przeklęty, prawdziwy suplement, oddając do belgijskiej prasy rozprawę Kurtza na temat dzikich oby­ czajów. Jest to wymowny gest i podsuwa on kłopotliwe pytanie dotyczące Malinowskiego i antropologii: Co jest zawsze odrywane, niejako po to, by budować publiczny, wiarygodny dyskurs? Dziennik został wyłączony z Argo­ nautów, а raczej niejako „powtórnie napisany", w proce­ sie nadawania całości kulturze (trobriandzkiej) i własne­ mu „ja" (uczonemu etnografowi). W ten właśnie sposób antropologia oparta na badaniach terenowych konstytu­ uje swój autorytet, konstruuje i rekonstruuje spójnych kulturowo innych i interpretujące „ja". Jeżeli ta etnogra­ ficzna autokreacja zakłada z góry kłamstwa pominięcia i kłamstwa retoryki, czyni ona również możliwym mówie­ nie mocnych prawd. Ale podobnie do opowieści Marlowa na pokładzie „Nellie", prawdy kulturowych opisów są peł­ ne znaczenia dla określonych społeczności, w których do­ konuje się interpretacja w określonych historycznych wa­ runkach. W ten sposób „odrywanie", przypomina Nietz­ sche, jest zarówno aktem cenzury, jak i aktem znaczącego tworzenia, zniesieniem niespójności i przeciwstawności. Najlepsze etnograficzne fikcje są - jak u Malinowskiego zawile prawdziwe; lecz zawarte w nich fakty, jak wszystkie fakty w naukach o człowieku, są poklasyfikowane, skontekstualizowane, włączone w narrację i wyostrzone. W ostatnich latach pojawiły się nowe formy etnogra­ ficznego realizmu, bardziej dialogiczne i nie definitywne w swoim narracyjnym stylu. „Ja" i ten inny, kultura i jej interpretatorzy występują jako byty mniej godne zaufania. Spośród tych, którzy zrewidowali autorytet i retorykę et­ nografii wychodząc od jej wnętrza, chciałbym wspomnieć tylko trzech (których Clifford Geertz wyróżnił za kryty­ cyzm w serii prowokacyjnych wykładów na temat upra­ • • • wiania etnografii): Paula Rabinova, Kevina Dwyera i Vincenta Crapanzano. (Z powodu grzechu samochwalstwa Jeszcze kilka końcowych uwag o współczesnym statu­ Geertz nazwał ich „dziećmi Malinowskiego"). Mogą oni sie autora prac etnograficznych: kiedy po raz pierwszy reprezentować wielu innych aktualnie zajmujących się opublikowano Dziennik Malinowskiego, wydawał się on złożoną dziedziną tekstowych eksperymentów na pogra­ skandaliczny. Wzorowy antropolog z Argonautów, fak­ niczu akademickiej etnografii. Powiedziałem, że antro­ tycznie nie zawsze zachowywał pełne zrozumienie i życzli­ pologia wciąż czeka na swojego Conrada. Współcześnie we podejście wobec swoich informatorów; stan jego umy­ eksperymentatorzy na wiele sposobów spełniają tę rolę. słu w czasie badań w terenie z pewnością nie był ani Balansują twórczo, tak jak robił to Conrad - i jak, w spo­ chłodny, ani obiektywny; opowieść o etnograficznych ba­ sób bardziej ambiwalentny, balansuje sam Geertz - po­ daniach, włączona w skończoną monografię, była stylizo­ między realizmem i modernizmem. Eksperymentatorzy wana i wybiórcza. Fakty te, raz włączone w publiczne odsłaniają w swoich pracach ostre odczucie wykreowane­ świadectwa antropologii, wstrząsnęły fikcją kulturowego go, przypadkowego stanu wszelkich kulturowych opisów relatywizmu jako stabilnej subiektywności, zakwestiono­ (i wszelkich autorów opisów kulturowych). wały punkt widzenia „ja", które rozumie i przedstawia Owi obdarzeni autorefleksją pisarze zajmują ironiczną kulturowo innego. Po pojawieniu się Dzienników między­ postawę w ramach ogólnego projektu etnograficznej su­ kulturowe zrozumienie okazało się retorycznym konstrukbiektywności i kulturowego opisu. Stoją oni, jak i my tem, którego wyważony racjonalny status podminowują wszyscy, na niepewnym historycznym gruncie, w miejscu, ambiwalencja i przemoc. z którego możemy rozpocząć analizę ideologicznej matry24 25 26 99 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING research included i n the finished monograph was stylized and selective. These facts, once entered into the public record of anthropological science, shook the fiction of cultural relativism as a stable subjectivity, a standpoint for a self that understands and represents a cultural other. In the wake of the Diary cross-cultural comprehension appeared a rhetorical construct, its balanced comprehension traversed by ambivalence and power. We recall the fate of Kurtz's violent scrawl i n Heart of Darkness, "Exterminate all the brutes." Marlow tears off the damning, truthful supplement when he gives Kurtz's disquisition on savage customs to the Belgian press. It is a telling gesture, and it suggests a troubling question about Malinowski and anthropology: What is always torn off, as it were, to construct a public, believable discourse? I n Argonauts the Diary was excluded, written over, i n the process of giving wholeness to a culture (Trobriand) and a self (the scientific ethnographer). Thus the discipline of fieldwork-based anthropology, in constituting its authority, constructs and reconstructs coherent cultural others and interpreting selves. If this ethnographic selffashioning presupposes lies of omission and of rhetoric, it also makes possible the telling of powerful truths. But like Marlow's account aboard Nellie, the truths of cultural descriptions are meaningful to specific interpretive communities i n limiting historical circumstances. Thus the "tearing off," Nietzsche reminds us, is simultaneously an act of censorship and of meaning creation, a suppression of incoherence and contradiction. The best ethnographic fictions are, like Malinowski's, intricately truthful; but their facts, like all facts in the human sciences, are classified, contextualiz­ ed, narrated, and intensified. In recent years new forms of ethnographic realism have emerged, more dialogical and open-ended in narrative style. Self and other, culture and its interpreters, appear less confident entities. Among those who have revised ethnographic authority and rhetoric from within the discipline I shall mention just three (whom Clifford Geertz has marked off for critique in a series of provocative lectures on the writing of ethnography): Paul Rabinów, Kevin Dwyer, and Vincent Crapanzano." (For their sins of self-display Geertz calls them "Malinowski's Children.") These three can stand for many others currently engaged in a complex field of textual experiments at the limits of academic ethnography. 1 have said that anthropology still awaits its Conrad. In various ways the recent experimentalists are filling that role. They teeter productively, as Conrad did - and as, more ambivalently, Geertz himself balances - between realism and modernism. The experimentalists reveal i n their writings an acute sense 12 of the fashioned, contingent status of all cultural descriptions (and of all cultural describers). These self-reflexive writers occupy ironic positions within the general project of ethnographic subjectivity and cultural description. They stand, as we all do, on an uncertain historical ground, a place from which we can begin to analyze the ideological matrix that produced ethnography, the plural definition of culture, and a self positioned to mediate between discrepant worlds of meaning. (To say that this historical ground is, for example, postcolonial or postmodern is not to say much - except to name what one hopes no longer to have to be.) I n fact most of the self-conscious hermeneutic ethnographers writing today get about as far as Conrad did i n Heart of Darkness, at least i n their presentations of narrative authority. They now gesture toward the problematic other narrator on the deck of the Nellie as they say, with Marlow: "Of course in this you fellows see more than I did then. You see me, whom you know." Notes 1 O n the development of the concept of culture see Williams 1966, Stocking 1968, and Chapter 10 Ц. Clifford, Predicament of Culture]. T h e novelty and fragility of the Western notion of the individual was noted in Mauss 1938, perhaps the first ethnographic overview of the subject. 2 A full analysis of changes i n the "culture" response would presuppose those forces taken by Raymond Williams (1966) as determinants: industrialism, social conflict, the rise of mass culture. To these would be added the needs of high colonial societies to understand the increasingly accessible diversities of the planet as a dispersed totality. The mapping of the world's human arrangements as distinct cultures asserts that things hold together separately. ' T h e interpretation I suggest owes a good deal to previous explicators of C o n r a d , most notably Edward Said and Ian Watt. I n its biographical dimensions it draws on the standard works: Baines 1960; Watt 1979; K a r l 1979; and Najder 1983. My focus o n Heart of Darkness as an allegory of writing and of grappling with language and culture in their emergent twentieth-century definitions is, I believe, a new one, but it draws on many points well established in C o n r a d studies. I have not cited specific sources for biographical facts, since those I build with are not, to my knowledge, disputed in the literature. 4 I juxtapose Argonauts and the Diary to highlight a critical discrepancy between the two best-known accounts of Malinowski's research process. A t times I oversimplify the course of Malinowski's research and writing; the Diary actually covers work done i n both the Trobriands and M a i l u . By concentrating o n two texts I ignore other complicating ones, most notably certain unpublished and currently unavailable diaries, along with Malinowski's "Natives of M a i l u " (1915) and "Baloma: T h e Spirits of the D e a d in the Trobriand Islands" (1916). I n these last two works he c a n be seen working out the personal and �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI су, k t ó r a w y t w o r z y ł a e t n o g r a f i ę , m n o g o ś ć d e f i n i c j i k u l t u ­ do Jądra ry i „ j a " u s y t u o w a n e t a k , by m e d i o w a ć p o m i ę d z y sprzecz­ z językiem i kulturą, tak jak wyłaniają się one w dwudziesto­ n y m i ś w i a t a m i z n a c z e n i a . ( S t w i e r d z e n i e , że t e n h i s t o r y c z ­ wiecznych definicjach, jest - jak sadzę - podejściem nowym, w studiach conradowskich kwestii. N i e cytuję poszczegól­ z wyjątkiem faktu nazwania n y c h źródeł faktów biograficznych, oprócz tych, które nie by­ c z e g o ś , c o , m o ż n a m i e ć n a d z i e j ę , n i e m u s i już dłużej ist­ ły - n i e ć ) . F a k t y c z n i e , w i ę k s z o ś ć p i s z ą c y c h dzisiaj s a m o ś w i a d o m y c h e t n o g r a f ó w o n a s t a w i e n i u h e r m e n e u t y c z n y m się­ według mojej wiedzy - rozważane w literaturze przedmiotu. " ga p r z y n a j m n i e j t a k d a l e k o , j a k czynił to C o n r a d w J ą d r z e ciemności, jako alegorii pisarstwa oraz borykanie się ale czerpie ono w wielu punktach z dobrze ustalonych już n y g r u n t jest, n a p r z y k ł a d , p o s t k o l o n i a l n y czy p o s t m o d e r ­ nistyczny, n i e m ó w i w i e l e - ciemności Zestawiam Argonautów i Dziennik, by naświetlić krytyczną sprzeczność pomiędzy dwoma najbardziej znanymi zapisami przynajmniej w przedstawianiu znaczenia nar­ metody badawczej Malinowskiego. C z a s e m przesadnie upra­ drugiego szczam przebieg badań i pisarstwa Malinowskiego; Dziennik n a r r a t o r a n a p o k ł a d z i e „ N e l l i e " , j a k gdyby m ó w i l i r a z e m rzeczywiście opisuje pracę wykonaną na Trobriandach i M a ­ z M a r l o w e m : „Wy, koledzy, m o ż e c i e z tego o c z y w i ś c i e w i ę ­ ilu. Koncentrując się na tych dwóch tekstach, pomijam inne racyjnego. W s k a z u j ą o n i teraz n a z a g a d n i e n i e cej z r o z u m i e ć niż j a p o d ó w c z a s . W y którego znacie". rozumiecie zapisy, które wprowadziłyby komplikacje, w szczególności mnie, pewne nie publikowane i aktualnie niedostępne dzienniki, 2 7 łącznie z Natives Przełożył Trobriand Maciej Krupa of Mailu Islands (1915) i Baloma: (1916) The Spirits of the Malinowskiego, w tych dwóch ostatnich pracach można dostrzec, jak wypracowuje on oso­ bisty i naukowy etnograficzny styl, który osiąga swój pełny Przypisy 1 wyraz w Argonautach. N a temat rozwoju pojęcia kultury patrz R . Williams, 1780-1959, N e w York 1966; and Society, G . Stocking, the Uses of Invention, w: Race, nold, Tylor and Culture Ar­ lanezyjskiej kultury i historii, każde z tych podejść pociągnę­ and łoby za sobą wybć>r innego zbioru dokumentów. Ponadto za­ N e w York 1968, s. 60-96. N a nowość i kruchość trzymując się na roku 1922 pomijam fakt, ze Malinowski cią­ zachodniego pojęcia jednostki zwrócił uwagę M . Mauss, So­ gle przerabiał dialog z Trobriandami. Jego ostatnia wielka Evolution, cjologia i antropologia, Warszawa 1973. monografia Ogrody koralowe przel. M . Król, K . Pomian i J. Szacki, stawę, jaką zajmował w Pełna analiza zmian w „kulturze" powinna z góry zakładać 1 2 wyd. cyt.) za determinanty: 3 1 in „Heart of R. D a r ­ ' Podobny do mojej rodzaj lektury, lecz z innym ogólnym roz­ by dodać do nich potrzebę rozumienia przez wysokie warstwy łożeniem społeczeństw kolonialnych coraz bardziej dostępnej różno­ rad's Darkness, akcentów, prezentuje w: Poets of Reality, J. Hillis Miller Cambridge, Mass. (Con­ 1965, rodności naszej planety jako rozproszonej całości. Przedsta­ rozdz. I ) . Znajdujemy tam mocne argumenty za tym, by spoj­ wianie na mapie ludzkiego porządkowania świata jako odręb­ rzeć na Jądro n y c h kultur potwierdza, że trzymają się one razem - będąc rowego kłamstwa", ale jako na coś, co podkopuje wszelką odrębnymi. prawdę, jako na bardziej tragiczny, ciemny, czy wreszcie nihi- F. Nietzsche, Pisma pozostałe przel. B. Baran, 1862-1875, S. Greenblatt, Renaissance kespeare, Chicago ciemności nie jako na pozytywny wybór „kultu­ listyczny tekst. Niewątpliwie zarówno w formie, jak i w treści opowieść ta zmaga się z nihilizmem. M i m o to dramatyzuje Kraków 1993, s. 189 4 and Antipathy w: Readings in the History of Anthropology, nell (ed.), N e w York 1974, s. 85-98 uprzemysłowienia, konfliktu społecznego, narodzin kultury masowej. Należało­ Argonautach. Patrz пр.: G . Stocking, Empathy Darkness", istnienie sił uznanych przez Raymonda Williamsa (Culture and Society.., i ich magia w ważny sposób eks­ perymentalnie i samokrytycznie kwestionuje retoryczną po­ Było to być może pierwsze etnograficzne ujęcie tego tematu. 2 Sporządzając biograficzny zapis, cało­ ściowy portret pracy terenowej Malinowskiego albo opis me- Culture Self-Fashioning: From More to Sha­ ona udaną konstrukcję fikcji, przypadkową, podważaną, lecz ostatecznie przemożną opowieść, pełną znaczenia ekonomię 1980 prawd i kłamstw. Świadectwo biograficzne wzmacnia moją 5 Tamże, s. 2 6 Tamże, s. 257 sugestię, że Jądro 7 Tamże, s. 256 wyraźnego sukcesu w mówieniu prawdy. Jak już wcześniej za­ 8 Tamże, s. 1 9 D o B. Z. Seligmana, cyt. Z a : R. Firth, M a n and Culture: Evaluation 1 0 ciemności jest historią ograniczonego, lecz znaczyłem, historia ta została napisana zaraz po tym, gdy of the Work of Bronisław Malinowski, An London C o n r a d ostatecznie zdecydował oddać się całkowicie pisaniu w języku angielskim. Jesienią 1898 roku opuścił Essex i ujście 1957, s. 6 Tamizy (miejsce pomiędzy lądem a morzem) dla Kentu, by Interpretacja, którą tutaj proponuję, sporo zawdzięcza wcze­ mieszkać blisko innych pisarzy, takich jak H . G . Wells, Ste­ śniejszym interpretatorom Conrada; phen C r a n e , Ford Maddox Ford, Henry James. Przeprowadz­ najbardziej godnymi uwagi spośród nich są Edward Said i Ian Watt. W warstwie ka ta, która nastąpiła zaraz po ostatnim biograficznej czerpie ona z klasycznych prac takich autorów, poszukiwaniu posady morskiej, rozpoczęła najbardziej pro­ jak: J. Baines, Joseph Conrad: duktywne lata pracy literackiej C o n r a d a . Złamana została A Critical Biography, 1960; I. Watt, Conrad w wieku dziewiętnastym, N e w York przel. M . Bo- ciemności wyłoniło się w nie­ Con­ typowym dla niego pośpiechu. Z punktu widzenia tej decyzji Con- opowieść sięga dekadę wstecz, do początków zwrotu Korze­ t. 1-2, Warszawa 1980. Moje podejście niowskiego w stronę pisarstwa, kiedy to w Kongu jego bagaż duszyńska-Borowikowa, Gdańsk 1984; E Karl, Joseph rad. The Three Lives, N e w York 1979 i Z. Najder, Zycie rada-Korzeniowskiego, poważna pisarska blokada; Jądro udokumentowanym 101 �]ames Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING scientific ethnographic style that achieves full expression in cultural function like the othets on the deck. T h i s Argonauts. A listener's invisibility guarantees a certain ironic authority, biographical account, or a thorough portrayal of Malinowski's fieldwork, or a depiction of Melanesian the possibility of seeing and not being seen, of speaking culture and history each would select a different corpus. without conttadiction about relative ttuths, or deciding Moreover, by stopping at 1922 I neglect their undecidability. Malinowski's ongoing rewriting of the dialogue with the T h e "Polish" diary is extraordinarily heteroglot. Mario Bick 7 Trobriands. I n important ways his last major monograph, Coral Gardens and Their Magic (1967:299), whose task was to compile a glossary and (1935), experimentally and generally to "sort out the linguistic melange," specifies that self-critically questions the rhetorical stance constructed in Malinowski wrote " i n Polish with frequent use of English, Argonauts. words and phrases in G e r m a n , French, Greek, Spanish, and For a reading close to my own but with a different overall Latin, and of course terms from the native languages" emphasis see J. Hillis Miller 1965. Here we find strong (there were four: Motu, Mailu, Kitiwinian, and Pidgin). arguments for seeing Heart of Darkness not as a positive T h e r e is an interesting slip between this passage and its 8 choice for the "lie of culture" but as something that footnote: functionalist "therapy" becomes functionalist undermines all truth, a more tragic, dark, ultimately "theory". nihilistic text. Undoubtedly in both form and content the Page references here and elsewhere are from the 1971 9 tale grapples with nihilism. Nonetheless, it does dramatize Norton edition. the successful construction of a fiction, a contingent, 1 0 It would be interesting to analyze systematically how, out of undermined, but finally potent story, a meaningful the heteroglot encounters of fieldwork, ethnographers economy of truths and lies. Biographical evidence construct texts whose prevailing language comes to reinforces my suggestion that Heart of Darkness is a story of override, represent, or translate other languages. Here Talal qualified but distinct success in truth-telling. I have alteady Asad's conception of a persistent, structured inequality of noted that the tale was written just when C o n r a d finally languages gives political and historical content to the decided to stake everything on his career of writing in apparently neutral process of cultural translation (Asad English. I n the autumn of 1898 he left Essex and the T h a m e s estuary (the place between land and sea) for K e n t 1986). 11 to reside near other writers-H. G . Wells, Stephen C r a n e , Geertz's lectures (1983), "Works and Lives: T h e Anthropologist as Author," were not yet published as of Ford Maddox Ford, Henry James. T h e move, immediately this writing. I n the section of the oral presentation I am followed by his last recorded search for a maritime post, discussing he refers primarily to Rabinów 1977; inaugurated his most productive years of literary work. Crapanzano 1980; and Dwyet 1982. [Actually the lectures A serious writing block was broken; Heart of Darkness by C . Geertz have already appeared as emerged in an uncharacteristic rush. From this standpoint of decision the tale reaches back a decade to the beginning Works and Lives: The Anthropologist as Author, Stanford Univ. Press, I9b8]. 12 T h e discursive field cannot, of course, be limited to the of Korzeniowski's turn to writing, when, in the Congo, his discipline of anthropology or its frontiers; nor is it luggage contained the first chapters of Almayer's Folly. I n adequately captured in terms like reflexive or dialogical. the reading I am sketching out Heart of Darkness is For provisional surveys see Marcus and C u s h m a n 1982; centrally about writing, about telling the truth in its most Clifford 1986a; and Chaptet 1 [in Predicament of Culture]. alienated, nondialogical form. C o n r a d does succeed in becoming an English writer, a limited truth-teller. It is not Bibliography surprising, then, that in the blurred cacophony of the jungle Marlow yearns for English words. Kurtz was partly educated in Britain, and his mother, we recall, was half- Asad, Talal 1986 " T h e C o n c e p t of Cultural Translation in British Social English. From the beginning Marlow searches for Anthropology", In: Wńtins Culture: The Poetics and Kurtz's intimate and elemental voice; and in the end "this Politics of Enthnography, ed. James Clifford &George initiated wraith from the back of Nowhere honoured me Marcus, p. 141-164, Berkeley: University of California with its amazing confidence before it vanished altogether. Press T h i s was because it could speak English to me" (p. 50). I cannot here discuss the many complexities in the staging Baines, Jocelyn 1960 and valuing of different languages in Heart of Darkness. N e w York: McGraw-Hill In Reading for the Plot (1984:259-260) Peter Brooks nicely observes that Heart of Darkness presents its truth as Joseph Conrad: A Critical Biography, H i c k , Mario 1967 " A n Index of Native Terms", I n : Bronisław Diary in the Strict Sense of the Term, a "narrative transaction" rather than a "summing up" (as in Malinowski, A Kurtz's last words). Meaning in the narrative is not 299-315, N e w York: Harcourt, Brace, and World a revealed kernel; it exists outside, dialogically, in specific transmissions; it is "located in the interstices of story and Brooks, Petet 1984 Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, frame, born of the relationship between tellers and New listeners." In sttessing the tale's "interminable analysis" Clifford, James Brooks minimizes the first narrator's stabilizing function as p. 1979 a special listener (reader), not named or given a limited " N a m i n g Names", 153 102 York: K n o p f Canto: Review of the Arts 3 (1): 142- �James Clifford • O ETNOGRAFICZNEJ AUTOKREACJI Szaleństwa Almayera. W próbie Jądro ciemności do­ tecznie lekceważy, reprezentuje lub tłumaczy inne języki. T u ­ odczytania, jaką próbuję tu naszkicować, taj koncepcja uporczywej, strukturalnej tyczy głównie pisarstwa, mówienia prawdy w jej najbardziej języków Talala Asada nadaje polityczną i historyczną treść odstręczającej, niedialogicznej formie. Conradowi udało się neutralnym procesom kulturowego przekładu (T. A s a d , The zawierał pierwsze rozdziały of Cultural Translation in British Social Anthropology, zostać angielskim pisarzem, ograniczonym głosicielem praw­ Concept dy. N i e ma zatem niczego dziwnego w tym, ze pośród kako­ w: Writing Culture, J. Clifford, G . Marcus (eds.), Berkeley fonii dżungli Marlow tęskni za angielskimi słowami. Kurtz 1986, ss. 141-164). częściowo kształcił się w Anglii, a jego matka - przypomnij­ Wykłady Geertza (1983), works and Lives: The Anthropologist my - była n a wpół Angielką. O d samego początku Marlow as Author, nie zostały jeszcze opublikowane szuka osobistego i zasadniczego głosu Kurtza; w końcu „ten w której pisze te słowa. W e fragmencie dotyczącym ustnej wtajemniczony duch, który przyszedł z głębi nicości, zaszczy­ prezentacji zajmuję się tym, co Geertz odniósł przede wszyst­ do chwili, Reflections on Fiel­ Tuhami: cił mnie zdumiewającą ufnością przed swym ostatecznym kim zniknięciem. A to z tego powodu, że mógł mówić ze m n ą po dwork in Marocco, angielsku" (s. 76). N i e mogę tutaj rozważyć złożonych kwe­ Portrait of a Maroccan, Chicago 1980 i К. Dwyer, Maroccan stii prezentowania Dialogues, i oceniania różnych języków w Jądrze ciemności. 1 4 nieprzvstawalnosci W książce tive Berkeley 1977; Baltimore 1982. V. Crapanzano, (Wspomniana wyżej książka G e ­ ertza ukazała się drukiem w roku 1988 w Stanford, Kalifor­ Reading for the Plot: Design and Intention in Narra­ (New York 1984, s. 259 n.) Peter Brooks subtelnie zau­ waża, ze do następujących prac: R Rabinov, Jądro ciemności prezentuje swoje prawdy raczej jako nia, a jej polskie wydanie opublikowano w roku 2000 w W y ­ dawnictwie K R w Warszawie, pod tytułem Dzieło i życie - przyp. t ł u m . ) . „narracyjne sprawozdanie" niż „rekapitulację" (jak w ostat­ Ta dyskursywna dziedzina nie może oczywiście być ogranicza­ n i c h słowach Kurtza). Znaczenie w opowiadaniu nie jest od­ na do antropologii lub jej pograniczy, nie jest ona też ade­ refleksyjna słaniającym się jądrem, lecz istnieje poza tym opowiadaniem, kwatnie uchwycona w takich kategoriach, jak dialogicznie, w poszczególnych przekazach; jest ono „umiej­ dialogiczna. scowione w szczelinach pomiędzy opowieścią a jej ramą, ro­ tematyki patrz: G . Marcus, D . C u s h m a n , Ethnography as lub D l a zapoznania się ze wstępnym przeglądem tej dzi się ze stosunku pomiędzy opowiadającymi a słuchacza­ Texts, „Annual Review of Anthropology" 11, 1982, mi". J. Clifford, Partial Truths, w: Writing Culture..., wyd. cyt., s. 1- Podkreślając „nieskończoną analizę" tej powieści, Bro­ oks minimalizuje stabilizującą funkcję pierwszego narratora 26 jako szczególnego słuchacza (czytelnika), nie nazwanego ani Conrad, Jądro..., wyd. cyt., s. 42 25-69); nie ograniczonego kulturową funkcją jak pozostałe osoby na pokładzie. T a nieuchwytność słuchacza gwarantuje szczegól­ ną ironiczną władzę, możliwość patrzenia i bycia niewidocz­ nym, Bibliography mówienia o względnych prawdach bez napotykania sprzeciwu i bez decydowania o ich nierozstrzygalności. 1 5 Asad, Talal „Polski" dziennik jest niezwykle wielojęzyczny. Mario Bick Index of Native Terms, w: В. Malinowski, A Strict Sense of the Term, N e w York 1967, s. 299), (An 1986 The Concept thropology, Diary in tfie którego za­ of Cultural Translation in British Social An­ Writins Culture: The Poetics and Politics of (w:) Enthnography, wyd. James Clifford i George Marcus, s. miarem było zestawienie słownika i ogólne „posortowanie tej 141-164, Berkeley: University of California Press lingwistycznej mieszaniny", precyzuje, że Malinowski pisał Baines, Jocelyn „po polsku, często używając angielskiego, słów i zdań po nie­ 1960 miecku, francusku, grecku, hiszpańsku i po łacinie oraz oczy­ Malinowski's H i c k , Mario 1967 1 6 H . Payne, 17 Występuje tutaj interesujący przeskok pomiędzy cytowanym Style, ..Proceedings of the A m e r i c a n York: Harcourt, Brace, and World a przypisem do niego: funkcjonalistyczna „tera­ Brooks, Peter 1984 pia" staje się funkcjonalistyczna „teorią". Payne, 1 9 Williams, Culture 2 0 Cyt. Reading for the Plot: Design and Intention in Narrative, N e w York: Knopf Malinowski's Style, m. cyt., s. 420 n. and Society..., wyd. cyt. za: W. Houghton, The Victorian Frame of Mind, 1 8 Index of Native Terms, (w:) Bronisław Malinowski, Diary in the Strict Sense of the Term, s. 299-315, N e w An A Philosophical Society" 125, 1981, s. 416-440 fragmentem N e w York: M c ­ Graw-Hill wiście terminów pochodzących z języków tubylczych" (były to cztery języki: motu, mailu, kiriwiński i pidgin). Joseph Conrad: A Critical Biography, Clifford, James 1979 Naming Names, „Canto: Review of the A r t s " 3 (1): 142- 1980 Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Te­ New H a v e n 1957, s. 43 153 2 1 Watt, Conrad..., wyd. cyt., s. 173-176 2 2 E . Said, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, C a m ­ 1982a Person and Myth: Maurice Leenhardt in the Melanesian xts, „Man" 15: 518-532. bridge, Mass., 1966, s. 16 2 ' J. C o n r a d , Jądro ciemności, World, Berkeley: University of California Press przeł. A . Zagórska, Warszawa 1991 (przyp. t ł u m . ) . 2 4 Byłoby rzeczą interesującą systematycznie 1982b Review ofNisa, by Marjorie Shostak, „London T i m e s L i ­ terary Supplement" Sept. 17: 994-995 przeanalizować, 1986a Partial Truths (w:) Writing Culture, wyd. James Clifford jak z wielojęzycznych spotkań w badaniach terenowych et­ i George Marcus, s. 1-26, Berkeley: University of C a l i ­ nografowie budują teksty, w których dominujący język osta­ fornia Press 103 �James Clifford • ON ETHNOGRAPHIC SELF-FASHIONING 1980 1915 "Fieldwork, Reciprocity, and the Making of Ethnographic Texts", M a n 15: 518-532. 1982a Society of Southern Australia", 39: 49-706 Person and Myth: Mauńce Leenhardt in the Melanesian 1916 Literary Supplement London Times 1935 & George Marcus, p. 1-26, Berkeley: University of California Press 1967 1986c " T h e Tropological Realism of M i c h e l Leiris", 1938 Press Sociologie et anthropologie 1950. Miller, J. Hillis Heart of Darkness, N e w York: Norton C r i t i c a l Editions, 1965 Victory, London: Methuen Najder, Zdzisław 1964 Tuhami: Portrait of a Moroccan, Chicago: University of Moroccan Dialogues, Conrad's Polish Background: Letters to and from Polish Friends, Oxford: Oxford University Press 1983 Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rutgers University Press Payne, Harry Baltimore: Johns Hopkins 1981 "Malinowski's Style", Proceedings of the Philosophical Society, 125: 416-440 1977 Re/lections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University Press Firth, Raymond American Rabinów, Paul Man and Culture: An Evaluation of the Work of Bronisław Malinowski London: Routledge and Kegan University of California Press Paul Said, Edward 1966 Geertz, Clifford Works and Lives: The Anthropologist as Author, Lectures Stockin George Stanford, California: Stanford University Press. 1988 1968 "Arnold, Tylor and the Uses of Invention", I n : Culture and Evolution, Greenblatt, Stephen Renaissance Self-Fashioning: From More to Shakespeare, Chicago: Univetsity of Chicago Press Race, p. 69-90, N e w York: T h e Free Press 1974 "Empathy and Antipathy in 'Heart of Darkness'", I n : Readings in the History of Anthropology, ed. Regna Houghton, Waltei Victorian Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale Darnell, p. 85-98 N e w York: Harper and Row, Univetsity Press Watt I a n Karl, Frederick 1979 Joseph Conrad: The Three Lives, New York: Farrar, Conrad in the Nineteenth Century, Berkeley: University of California Press Straus, and Giroux Williams Raymond Kaufman, Walter (ed.) The Portable Nietzsche, Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Cambridge, Mass.: Harvard University Press delivered at Stanford University, M a r c h 1983, The "Conrad's Darkness", I n : Poets of Reality, chapter. 1, Cambridge, Mass.: Harvard University Press Dwyer, K e v i n 1954 " U n e categorie de 1 esprit humain: L a notion de p. 333-362, Paris: Presses Universitaires de la France, Chicago Press 1979 Ethnographies as Texts, "Annual Review of Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, Berkeley: University of California Crapanzano, Vincent 1957 N e w York: personne, celle de 'moi'", I n : 1971 1980 the Strict Sense of the Term, Clifford James and George Marcus (ed.) C o n r a d , Joseph 1983 A Diary in Mauss, Marcel Clifford, p. 4-20 1957 Bloomington: Anthropology" 11: 25-69 Introduction to "Sulfur" 15 (special issue), ed. James 1982 Gardens and Their Magic, Marcus, George, i D i c k C u s h m a n 1982 University of California Press 1980 Cora! Harcourt, Brace, and World James Clifford & George Marcus, p. 98-121, Berkeley: 1911 Argonauts of the Western Pacific, London: Routledge Univetsityof of Indiana Press. 1986b " O n Ethnographic Allegory", I n : Writing Culture, ed. 1899 Islands, (w:) History Press 1922 Sept. 17: 994-995 1986a "Partial Truths", I n : Writing Culture, ed. James Clifford 1986 Baloma: Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Garden City, N Y : Natural World, Berkeley: University of California Press 1982b "Review of Nisa, by Marjorie Shostak", The Natives of Mailu, "Transactions of the Royal 1966 New York: Vintage Culture and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and Row Malinowski, Bronisław 104 �James Clifford • O ETNOC IRAFICZNEJ AUTOKREACJI 1986b O n Ethnugraphic (w:) Writing Culture, wyd. Ja­ Allegory 1922 Realism of Michel Leiris, Introduction 1935 Writing Culture: The Poetics and Politics of 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term, N e w York: Ethnogra- Harcourt, Brace, and World, (brak polskiego wydania - N e w York: Norton Critical Editions, 1982 Mauss, Marcel 1938 Portrait Chicago: University of of a Moroccan, Dialogues, Baltimore: Johns Hopkins Univer­ M a n and Culture: A n Evaluation of the Work of Broriislaw 1983 L o n d o n : Routledge and Kegan Paul Works and Lives: 1981 The Anthropologist Lectures as Author, California: Stanford University Press. 1988 Dzieło i życie. Antropolog 1977 jako autor, Wydawnictwo K R , Polish Background: Letters to and from Polish Oxford: Oxford University Press Joseph Conrad: A Chronicle, N e w Brunswick, N.J.: Rut­ Malinowski's Style, „Proceedings of the A m e r i c a n Philo­ Reflections on Fieldwork in Morocco, Berkeley: University of California Press Said, Edward Greenblatt, Stephen 1966 Renaissance Self-Fashioning: From More to Joseph Conrad and the Fiction of Autobiography, Stockin George Houghton, Walter 1968 sity Press Arnold, Tylor and the Uses of Invention, (w:) Race, re and Evolution, Frame of Mind, N e w H a v e n : Yale U n i v e r ­ 1974 Karl, Frederick Three Lives, New York: Farrar, Empathy and Antipathy in „Heart 1915 The Natives 1979 N e w York: Vintage (w:) Rea­ wyd. Regna Darnell, in the Nineteenth Century, Berkeley: University Williams Raymond .Transactions of the Royal Society of Southern Australia", 39: 49-706 Spirits of the Dead in the Trobriand Magic, Science and Religion, Conrad of California Press Malinowski, Bronisław of Mailu, of Darkness", Watt Ian Kaufman, Walter (wyd.) The Portable Nietzsche, of Anthropology, s. 85-98 N e w York: Harper and Row, Straus, and Giroux 1954 Cultu­ s. 69-90, N e w York: T h e Free Press dings in the History The Cambrid­ ge, Mass.: Harvard University Press Shakespeare, Chicago: University of Chicago Press Conrad: Conrad's Rabinów, Paul [wyd. pol. Warszawa 2000] Baloma: rozdz. 1, C a m ­ sophical Society", 125: 416-440 delivered at Stanford University, M a r c h 1983, Stanford, 1916 (w:) Poets of Reality, Darkness, gers University Press Payne, Harry Geertz, Clifford Joseph Conrad's Friends, Firth, Raymond 1979 (Wyda­ 1973) Najder, Zdzisław 1964 The Victorian Warszawa i antropologia, bridge, Mass.: Harvard University Press sity Press 1957 personne, s. 333-362, Miller, J. Hillis 1965 Dwyer, K e v i n Malinowski La notion de et anthropologie Paris: Presses Universitaires de la France, 1950. nie polskie: Socjologia Chicago Press Moroccan Une cat'egorie de I esprit humain: celle de 'moi', (w:) Sociologie 1957) Tuhami: Ethnographies as Texts, „ A n n u a l Review of Anthropolo­ gy" 11: 25-69 Warszawa 1991, Wydawnictwo S E N - Victory, London: Methuen. (wyd. pol. Zwycięstwo, War­ szawa koralowe tom 4 - przyp. tłum.) przyp. t ł u m . ) . Marcus, George, i D i c k C u s h m a n Heart of Darkness, ciemności War­ tom 3 Bloomington: Universi- i ich magia, Warszawa 1986, Dzieła, Crapanzano, V i n c e n t 1980 and Their Magic, Clifford James i George Marcus (wyd.) przyp. tłum.) 1983 Coral Gardens tyof Indiana Press. (Wydanie polskie: Ogrody 1971 (w tłumaczeniu użyto przekładu A n i e l i Zagórskiej, 1957 Pacyfiku, Leirisa), wyd. James Clifford, s. 4-20 Jądro 1982 zachodniego - przyp. tłum.) do C o n r a d , Joseph 1980 Routledge. szawa 1967; wydanie II - Warszawa 1981, Dzieła, phy.Berkeley: University of California Press 1911 London: Pacific, versity of California Press „Sulfur" 15 (numer specjalny poświęcony przekładom 1899 of the Western (Wydanie polskie: Argonauci 1986c The Tropological 1986 Argonauts mes Clifford i George Marcus, s. 98-121, Berkeley: U n i ­ 1966 Culture Row Islands, (w:) G a r d e n City, N.Y.: Natural History Press 105 and Society, 1780—1950, N e w York: Harper and � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8117eee58d193c80cc688d768e80f6c6.pdf 8c03170b6941c68653b4ab97ca1fdd5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2514 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1995 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2334 Title A name given to the resource O autorytecie etnograficznym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1995 t.49 z.3-4, s.19-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O autorytecie etnograficznym James Clifford Clifford traktuje... antropologów... jak tubylców czy informatorów... Staliśmy się obiektem obserwacji i zapisu. Paul Rabinów. Representations are social facts Strona tytułowa dzieła Ojca Lafitau Moers des sauvages 00tąuains pochodząca z 1724 roku przedstawia etnografa postaci młodej kobiety, siedzącej przy pulpicie pośród jitefaktów z Nowego Świata, Antycznej Grecji i Egiptu. Autor­ ce towarzyszą dwaj cherubi, pomagający jej przy pracach po­ równawczych, oraz brodata postać Czasu, wskazująca na obraz przedstawiający jedyne źródło prawd wyłaniających się spod pióra pisarki. Młoda kobieta unosi wzrok na wyobrażenie obło­ ku, na którym ukazani są Adam, Ewa i wąż. Ponad nimi, po obu stronach promieniującego trójkąta noszącego hebrajski napis Vahweh, stoją odkupieni mężczyzna i kobieta z Apokalipsy. Stronę tytułową Argonautów Zachodniego Pacyfiku Malino­ wskiego stanowi fotografia z podpisem „Akt ceremonii K u l a " . Wódz Trobriandczyków, stojący u drzwi swego domostwa, otrzymuje naszyjnik z muszli. Za mężczyzną ofiarującym naszyjnik widać rząd sześciu młodzieńców w pokłonie, z któ­ rych jeden gra na muszli. Uwaga wszystkich postaci, widzia­ nych z profilu, skupiona jest na rytuale wymiany, prawdziwym wydarzeniu z melanezyjskiego życia. Kiedy się jednak przy­ jrzeć z bliska, można zauważyć, że jeden z kłaniających się Trobriandczyków patrzy wprost w aparat fotograficzny. Alegoria Lafitau jest mniej bliska: przedstawiona tam autorka raczej kopiuje niż daje początek. W przeciwieństwie do foto­ grafii Malinowskiego, na sztychu nie ma odniesień do doświad­ czenia etnograficznego - pomimo pięciu lat badań spędzonych przez Lafitau wśród plemienia Mohawk, badań, które za­ gwarantowały mu zaszczytne miejsce pośród badaczy wszyst­ kich pokoleń. Jego relacja przedstawiona jest nie jako wynik bezpośrednich obserwacji, lecz pisania w zatłoczonej pracowni. Strona tytułowa Argonautów, jak wszystkie fotografie, potwier­ dza obecność - sceny znajdującej się przed obiektywem; sugeruje leż inną obecność - obecność etnografa, który aktyw­ nie komponuje wycinek trobriandzkiej rzeczywistości. Wymia­ na Kula, temat książki Malinowskiego, została doskonale uwidoczniona, w centrum ramy percepcyjnej, podczas gdy spojrzenie jej uczestnika przenosi naszą uwagę na punkt widzenia obserwatora, w którym, jako czytelnicy, mamy udział 'etnografem i jego aparatem fotograficznym. Zasygnalizowany tu został dominujący model współczesnego autorytetu w badaach terenowych: „Jesteście tam... b o j a tam b y ł e m " . w położenie wiąże się z rozpadem i powtórnym podziałem potęg kolonialnych, który nastąpił po roku 1950 oraz echem tych procesów w radykalnych teoriach kulturowych lat 60. i 70. Po tym jak ruch murzyński zmienił europejskie spojrzenie, po crise de consience w antropologii wiążącym się z jej liberalnym statusem w imperialnym porządku, oraz w sytuacji, w której Zachód nie może uważać się za jedyne źródło wiedzy ant­ ropologicznej o innych, niezbędnym stało się wyobrażenie sobie świata uogólnionej etnografii. Wraz ze wzrostem komuni­ kacji i wpływów międzykulturowych, ludzie zaczęli inter­ pretować innych, i samych siebie, w oszałamiającej różnorod­ ności idiomów - jest to globalne zjawisko, które Michaił Bachtin (1953) nazwał „heteroglosją" . Ta wieloznaczność, wielogłosowość świata sprawia, że coraz trudniej jest rozumieć ludzką różnorodność jako wpisaną w odgraniczone, niezależne kultury. Różnica jest wynikiem twórczego synkretyzmu. W ostatnich latach dzieła takie jak Orientalizm (1978 [wyd. pol. 1991]) Edwarda Saida czy Sur la ,,philosophic" africaine (1977) Paulina Hountondji poddały w wątpliwość procedury, które pozwalają na przedstawianie obcych grup ludzkich bez zaproponowania systematycznych, całkiem nowych metod lub epistemologii. Badania te wskazują, że o ile pisarstwo etnografi­ czne nie może całkowicie uchronić się od redukcjonistycznego posługiwania się dychotomiami i ekstraktami, może przynaj­ mniej samoświadomie walczyć o to, aby nie portretować abstrakcyjnych, ahistorycznych innych. Bardziej niż kiedykol­ wiek stało się konieczne, aby różne ludy tworzyły złożone, konkretne obrazy siebie nawzajem, jak i łączących je powiązań wynikających z wiedzy i władzy; żadna jednak suwerenna metoda naukowa czy stanowisko etyczne nie jest w stanie zagwarantować prawdziwości takich obrazów. Są one ustano­ wione - krytyka kolonialnych sposobów przedstawiania świata tyle przynajmniej wykazała - w konkretnych historycznych powiązaniach dominacji i dialogu. 2 Próby pisania etnografii, których przegląd przedstawiono w tym rozdziale nie należą do jasno określonego kierunku reformistycznego czy też jednego ciągu ewolucyjnego. Są to pomysły ad hoc i nie można ich traktować jako systematycznej analizy postkolonialnego sposobu przedstawiania. Być może najlepiej spojrzeć na nie jako na „zestaw n a r z ę d z i " teorii zaangażowanej zalecanej niedawno przez Gillesa Deleuze'a Poniższy rozdział ma za zadanie prześledzić powstawanie i Michela Foucaulta: „Koncepcja teorii jako zestawu narzędzi załamanie się autorytetu etnograficznego w dwudziestowiecz­ oznacza, że (i) Budowana teoria nie jest systemem, lecz ni antropologii społecznej. Nie jest on pełnym opisem tego instrumentem, logiką szczególnych stosunków władzy i walki zagadnienia ani też nie jest oparty na pełnej realizacji teorii wokół nich; (ii) dociekania m o g ą być prowadzone tylko krok po °'yczącej interpretacji i tekstualizacji etnografii. Kontury kroku w oparciu o refleksję (która z konieczności pod pewnymi akiej teorii są problematyczne, jako że w dzisiejszych czasach względami będzie miała charakter historyczny) nad konkret­ ardziej niż kiedykolwiek poddaje się w wątpliwość funknymi sytuacjami (Foucault 1980: 145; zobacz też 1977: 208). )°nowanie przedstawień międzykulturowych. Obecne trudne M o ż e m y przyczynić się do praktycznej refleksji nad międzykulturowym przedstawieniem robiąc inwentarz lepszych - choć tj^^styJ-Clifforda, jak i o nim, publikowaliśmy już w numerach 1/91, niedoskonałych - z obecnie przyjętych sposobów podejścia. , • ' W , 3-4/94 naszego pisma. Prezentowany artykuł On ElhnoJs™ 'Authority, pochodzi z książki Jamesa Clifforda The Predicament Spośród nich badania terenowe pozostają niezwykle czułą Twentieth Century Ethnography, Literature and Art. Harvard metodą. Obserwacja uczestnicząca zmusza praktykujących ją, H ^ y Press 1988. Pierwodruk - ©..Representations" I (1983): by doświadczyli, tak na poziomie cielesnym jak i intelektual­ Tekst ten ukaże sit w przygotowanej przez Michała Buchowsnym, niestałości tłumaczenia. Wymaga żmudnego uczenia się »yj ologii tekstów Amerykańska Antropologia Postmodernistyczna języka, w pewnym stopniu bezpośredniego zaangażowania |ц J przez Instytut Kultury. Autorowi antologii i Instytutowi i rozmów, a często wprowadza zaburzenia w osobiste i kulturo•У dziękujemy za zgodę na diuk artykułu w naszym piśmie. n| 1 1 c 1 rsi, 8 ant Wane 19 �we oczekiwania. Istnieje, oczywiście, mit badań terenowych. Faktyczne doświadczenie, skazane na nieprzewidziane wypa­ dki, rzadko sięga ideału; lecz jako środek czerpania wiedzy z intensywnego, intersubieklywnego zaangażowania uprawia­ nie etnografii zachowuje swój wzorcowy charakter. Co więcej, nawet jeżeli badania terenowe przez pewien czas identyfikowa­ no z wyłącznie zachodnią dyscypliną i totalizującą nauką - ,,antropologią",te skojarzenia nie muszą być trwałe. Obecne style opisu kultur są historycznie ograniczone i podlegają istotnym przemianom. Rozwoju etnografii jako nauki nie można pojmować cał­ kowicie w oderwaniu od bardziej ogólnych dyskusji politycznoepistomologicznych na temat pisarstwa i przedstawiania inno­ ści. W tym omówieniu skupiłem się jednak na profesjonalnej antropologii, a szczególnie na etnografii po roku 1950\ Obecny kryzys - lub lepiej rozproszenie - autorytetu etnograficznego pozwala na wydzielenie okresu zawierającego się mniej więcej między rokiem 1900 i I960, w którym nowa koncepcja badań terenowych ustaliła się jako norma w antropologii europejskiej i amerykańskiej. Intensywne badania terenowe, prowadzone przez wykształconych na uniwersytetach specjalistów, wyłoniły się jako uprzywilejowane, usankcjonowane źródło informacji o ludach egzotycznych. Nie chodzi tu o dominację pojedynczej metody badawczej. „ I n t e n s y w n a " etnografia była różnie defi­ niowana. (Porównaj Griaule'a 1957 z Malinowskim 1922 |wyd. pol. 1981]: rozdz. 1). Co więcej, hegemonia badań terenowych ustaliła się wcześniej w Stanach Zjednoczonych i Anglii niż we Francji. Wczesne przykłady Franza Boasa i wyprawy do Cieśniny Torresa dopiero później znalazły odpowiednik w zało­ żeniu Institut d'Ethnologie w 1925 roku i bardzo nagłaśnianej Misji Dakar-Djibouti z 1932 roku (Karady 1982; Jamin I982a; Stocking 1983). Niemniej od połowy lat trzydziestych można już mówić o ustalaniu się międzynarodowego konsensusu: wartościowe antropologiczne uogólnienia miały być, kiedy to tylko możliwe, opierane na intensywnych opisach wykonywa­ nych przez wykwalifikowanych badaczy. Od tego czasu nowy styl stał się popularny, zinstytucjonalizowany i ucieleśniony w konkretnych dokonaniach tekstowych. Dopiero ostatnio stało się możliwe rozpoznanie tych konwen­ cji i nabranie wobec nich pewnego dystansu. Jeśli kulturowe interpretacje powstają w etnografii poprzez intensywne do­ świadczenia badawcze, jak można przetworzyć niezdyscyp­ linowane doświadczenie na autorytatywne pisemne sprawo­ zdanie? Jak, w rzeczy samej, możliwe jest, aby to przegadane, nadmiernie określone spotkanie międzykulturowe, przeniknięte stosunkami władzy i konfliktami osobistych interesów zostało opisane jako właściwa wersja mniej czy bardziej wyodręb­ nionego „innego ś w i a t a " stworzona przez pojedynczego auto­ ra'.' Analizując tę złożoną transformację trzeba mieć na uwadze fakt, że etnografia jest, od początku do końca, uwikłana w pisanie. Pisanie to zakłada, co najmniej, przełożenie doświad­ czenia na formę tekstową. Proces ten jest komplikowany przez działanie licznych subiektywnych i politycznych ograniczeń znajdujących się poza kontrolą piszącego. W odpowiedzi na te naciski pisanie etnograficzne przyjmuje szczególną strategię autorytetu. W ujęciu klasycznym do strategii tej niepodważalnie należy roszczenie sobie prawa do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Złożone doświadczenie kulturowe wyrażane jest przez jednostkę: We the Tikopia Raymonda Firtha, Nous avons mange laforet Georges'aCondominasa, Dojrzewanie na Samoa Margaret Mead, The Nuer E. E. Evans-Pritcharda. Poniższe omówienie umiejscawia najpierw historycznie ten autorytet w rozwoju dwudziestowiecznej nauki o obserwacji uczestniczącej. Następnie przechodzi do krytyki leżących u jego podłoża założeń i przeglądu wyłaniających się praktyk teks­ towych. Przeciwstawne strategie autorytetu etnograficznego można zaobserwować w niedawnych eksperymentach etnogra­ fów, którzy samoświadomie odrzucili przedstawienia kulturowe w stylu strony tytułowej Malinowskiego. Pojawiają się różne świeckie wersje zatłoczonej pracowni pisarskiej ojca Lafiteau. 4 20 Według nowych paradygmatów autorytetu piszący nie jest zafascynowany transcendentnymi postaciami - ani hebrajsko chrześcijańskiego Boga, ani też jego dwudziestowiecznyrnj substytutami. Człowiekiem i Kulturą. Z niebiańskiego obrazu nie zostaje nic poza pokrytym laserunkiem odbiciem ropologa w lustrze. Cisza pracowni etnograficznej zost ) zakłócona - natarczywymi, wielojęzycznymi głosami, skrzy pieniem innych piór. a n i a a 5 Pod koniec dziewiętnastego wieku - w przeciwieństwie <] podróżnika, a zwłaszcza misjonarza i administratora, z których niektórzy spędzali znacznie więcej czasu w terenie, mieli lepsze kontakty i lepszą znajomość miejscowego języka - etnograf nie miał a priori zagwarantowanego statusu najlepszego interpretatora tubylczego życia. Rozwój badań terenowych jaki nastąpił w Ameryce od Franka Hamiltona Cushinga (ekscentryka) aż po Margaret Mead (nieomal bohaterkę narodową) j | znaczący. W tym okresie wytworzył się szczególny rodzaj autorytetu - autorytet zarówno uprawomocniony naukowo, jak też oparty na unikalnym osobistym doświadczeniu. W latach dwudziestych Malinowski odegrał centralną rolę w tworzeniu wiarygodności badacza terenowego, i w tym świetle powinniś­ my przypomnieć sobie jego ataki na kompetencje ludzi współ­ zawodniczących w terenie. Na przykład sędzia kolonialny Alex Rentoul, który ośmielił się podważyć odkrycia nauki dotyczące koncepcji ojcostwa na Trobriandach, został na stronach pisma „ M a n " e k s k o m u n i k o w a n y za nieprofesjonalne podejście, właś­ ciwe „sądowi policyjnemu" (zobacz Rentoul 1931 a.b; Malino­ wski 1932). Amatorszczyzna w badaniach terenowych spotkała się z jeszcze silniejszym atakiem ze strony A. R. RadcliffeBrowna, który, jak to wykazał łan Langham, doprowadził do kodyfikacji postawy naukowca-profesjonalisty odkrywającego ścisłe prawa społeczne (Langham 1981: rozdz.7). To, co wyłoniło się po sukcesie profesjonalnych badań terenowych w pierwszej połowie dwudziestego wieku było fuzją ogólnej teorii i badań opartych na doświadczeniu, analizy kulturowej z opisem etnograficznym. 0 e S Badacz terenowy-teoretyk zastąpił dawniejszy podział na „człowieka na miejscu" (używając słów Jamesa Frazera) i socjologa lub antropologa w metropolii. Ten podział pracy byl różny w różnych tradycjach narodowych. Na przykład Morgan w Stanach Zjednoczonych dysponował osobistą wiedza na temat przynajmniej niektórych z kultur, które stanowiły dla niego materiał do syntezy socjologicznej; a Boas już dość wcześnie uczynił z badań terenowych warunek sine qua non poważnego antroplogicznego dyskursu. Jednak, ogólnie, zanim Malinowskiemu, Radcliffe-Brownowi i Mead udało się pomyśl­ nie ustanowić normę naukowca z uniwersyteckim przygotowa­ niem, który testuje i wyprowadza teorie z własnych badań, obowiązywał nieco inny system podziału wiedzy etnop nej. Na przykład The Melanesians (1891) R. H . Codringtona'f szczegółowa kompilacja folkloru i zwyczajów, powstała w niku dość długich badań, które prowadził jako ewangelts i oparta na intensywnej i bliskiej współpracy z tubylczym tłumaczami i informatorami. Książka ta nie jest skonstrui wokół „ d o ś w i a d c z e n i a " z badań terenowych, nie wysuv żadnej jednolitej hipotezy interpretacyjnej, funkcjonalnej. W torycznej czy innej. Zadowala się uogólnieniami na nisP poziomie i zgromadzeniem eklektycznego zbioru inform*; Codrington ma dogłębną świadomość niekompletności s** 111 11 1 1 1 wiedzy, wierząc, że prawdziwe zrozumienie życia tubyI możliwe jest dopiero po około dekadzie spędzonej na Л czaniu i badaniu (str. vi—vii). Świadomość trudności w uc . ceniu świata obcych ludów - potrzeby poświęcenia wielu uczenie się i oduczanie, trudności / pełnym opano* języka - w znacznym stopniu zdominowała pracę p°* ^ Codringtona. Te założenia wkrótce nnaly być podważonep bardziej przekonany o swojej słuszności relatywizm ku в ^ w modelu Malinowskiego. N o w i badacze terenowi о о я �wyraźnie od wcześniejszych „ludzi na miejscu" - misjonarzy, jdniniistratorów, kupców i podróżników - których wiedza na ,ai tubylców, jak argumentowali, nie była poparta najdos­ konalszymi naukowymi hipotezami ani też dostateczną neutralien przed wyłonieniem się profesjonalnej etnograf u, autorzy tacy iak J- P- McLennan, John Lubbock i E. B. Tylor starali się tontrolować jakość sprawozdań, na których opierali swoje —(Topologiczne syntezy. Czynili to zgodnie ze wskazówkami Mes and Queries i , w przypadku Tylora, podtrzymując długotrwałą współpracę z doświadczonymi badaczami w lerenie'takimi jak misjonarz Lorimer Fison. Po roku 1883 Tylor. ,,ko nowo mianowany wykładowca antropologii w Oxfordzie, Mocował nad tym. aby zbieraniem danych etnograficznych zajmowali się wykwalifikowani profesjonaliści. Za wzór po­ szyło zaangażowane już w to przedsięwzięcie Biuro Etnologii Stanów Zjednoczonych. Tylor brał udział w tworzeniu komitetu zajmującego się północno-zachodnimi plemionami Kanady. Pierwszym przedstawicielem komitetu w terenie został mis­ jonarz pracujący przez dziewiętnaście lat wśród Indian Ojibwa, g F. Wilson. Wkrótce zastąpił go Boas, z zawodu fizyk, który właśnie przekształcał się w profesjonalnego etnografa. George Stocking w przekonywający sposób dowiódł, że zastąpienie Wilsona przez Boasa „wyznacza początek ważnego etapu i rozwoju brytyjskiej metody etnograficznej: zbierania infor­ macji przez przyrodników z akademickim wykształceniem, którzy określali siebie jako antropologów, a także brali udział otworzeniu i ocenianiu teorii antropologicznej" (1983: 74). Wraz z. wczesnymi pracami przeglądowymi Boasa i pojawie­ niem się w latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku innych przyrodników poświęcających się badaniom terenowym, takich jak А. C. Haddon i Baldwin Spencer, rozpoczął się ruch W kierunku profesjonalnej etnografii. Wyprawę do Cieśniny Torresa w 1899 roku można uważać za punkt kulminacyjny dorobku tego. używając określenia Slockinga, „przejściowego pokolenia". Nowy styl badań był wyraźnie inny od stylu charakteryzującego misjonarzy, jak i innych amatorów pracują­ cych w terenie, i należał do ogólnego potylorowskiego kierun­ ku, którego celem było to, „aby zbliżyć do siebie empiryczne i teoretyczne składniki dociekań antropologicznych" (1983: 72). Ustalenie intensywnej obserwacji uczestniczącej jako obo­ wiązującej profesjonalnej normy musiało jednak poczekać na generację Malinowskiego. Zazwyczaj przedstawiciele „pokole­ nia przejściowego" etnografów nie spędzali dłużej niż rok * jednym miejscu, szlifując tubylcze narzecze i przechodząc osobiste doświadczenie uczenia się, które można by porównać inicjacją. Nie przemawiali jak ludzie wtajemniczeni w kulturę, b:z zachowywali obserwacyjną postawę przyrodnika doku­ mentalisty. Głównym wyjątkiem aż do trzeciej dekady, był Frank Hamilton d i s h i n g - pozostał on jednak odosobniony. Zgodnie z. sugestią Curtisa Hinsleya długotrwałe badania prowadzone przez Cushinga wśród Indian Zuni, jego silne kopienie się w ich sposób życia s p o w o d o w a ł o trudności ' weryfikacją i wyjaśnialnością... Środowisko antropologii Wekowej, biorąc przykład z innych nauk, wymagało wspólnego К'Ука w dyskusji, kanałów regularnego komunikowania się •choćby minimalnego porozumienia co do metod осепу'Ч 1983: *)• Intuicyjne, nadmiernie osobiste rozumienie Indian Zuni ^ Cushinga nie mogło przydać mu naukowego autorytetu. v z Ujmując to schematycznie, prawic do ostatnich lat dziewięt­ nastego wieku etnograf i antropolog, pierwszy opisując i tłuma^че zwyczaje, drugi budując ogólne teorie na temat ludzkości, hiatal • odrębnie. (Zdolność wyraźnego odczuwania napięć _ "iiędz.y etnografią i antropologią jest ważna do prawidłowego thWk4. ^ ' ecnego. i być może czasowego, połączenia tych IK%C sposobów podejścia.) Malinowski ukazuje nam obraz 80 „antropologa" - kucającego przy obozowym ognisku; Patrz, T^go, słuchającego, pytającego; zapisującego i intergo życie na Wyspach Trobrianda. Literackim manifes­ e an U O D tem lego nowego autorytetu jest pierwszy rozdział Argonautów. z wyeksponowanymi fotografiami namiotu etnografa postawio­ nego pomiędzy domostwami Kiriwinian. Najbardziej przenik­ liwe metodologiczne uzasadnienie dla tego nowego stylu można znaleźć w Andaman Islanders (1922) Radcliffe-Browna. Obie wspomniane właśnie książki zostały opublikowane w odstępie jednego roku. I chociaż ich autorzy wypracowali całkiem inne style badań terenowych i spojrzenie na naukę o kulturze, oba te ich wczesne teksty dostarczają jasnych argumentów przema­ wiających za szczególnym autorytetem etnografa-antropologa. Malinowski, co wyraźnie widać w jego notatkach do krytycz­ nego wprowadzenia do Argonautów, bardzo przejmował się retorycznym problemem przekonania czytelników, że podawa­ ne przez niego fakty zostały pozyskane w sposób obiektywny i nie są wytworami subiektywnymi (Stocking 1983: 105). Co więcej, był w pełni świadomy, że „w etnografii istnieje ogromny dystans między surowym materiałem informacyjnym - jaki zbiera badacz w trakcie swych obserwacji, z wypowiedzi tubylców, czy w kalejdoskopie ich życia plemiennego - a osta­ tecznym, w pełni już naukowym przedstawieniem owych rezultatów" (Malinowski 1922: 3-4 [wyd. pol. 1981: 31]). Różne literackie wybiegi wykorzystane w Argonautach (wcią­ gające konstrukcje narracyjne, użycie strony czynnej w „etno­ graficznym czasie teraźniejszym", zwodnicze dramatyzacje uczestnictwa autora w życiu trobriandzkim), techniki, które Malinowski wykorzystywał, aby „jego własne doświadczenie doświadczenia tubylców mogło się także stać doświadczeniem czytelnika" zostały bardzo dobrze zanalizowane przez Slockin­ ga (Stocking 1983: 106; zobacz też Payne 1981 i rozdział 3). Malinowski wiele rozmyślał o trudnościach z weryfikacją i wyjaśnialnością, które zepchnęły Cushinga na margines profesjonalnego życia. Odbiciem tego niepokoju jest ogromna ilość faktów zawartych w Argonautach, 66 fotografii, „Chrono­ logiczna tabela wydarzeń związanych z Kula. których autor był ś w i a d k i e m " , dzisiaj raczej zaskakująca, ciągłe przechodzenie od bezosobowego opisu typowych zachowań do wypowiedzi w stylu „byłem świadkiem..." i „Nasza załoga, płynąc z pół­ nocy..." Argonauci są złożoną narracją jednocześnie na temat życia na Trobriandach oraz na temat terenowych badań etnograficznych. Dzieło to urosło do rangi archetypu dla pokolenia pisarstwa etnograficznego, któremu udało się nadać obserwacji uczest­ niczącej wartość naukową. Opowieść o prowadzeniu badań wbudowana w Argonautów, w popularne dzieło Mead na temat Samoa oraz w We the Tikopia stała się bezwarunkową narracją leżącą u podstaw wszystkich profesjonalnych sprawozdań z egzotycznego świata. Jeśli kolejne pisane etnografie nie musiały zamieszczać rozbudowanych relacji z badań tereno­ wych to tylko dlatego, że badania te były przyjmowane za oczywistość j u ż po stwierdzeniu w rodzaju pojedynczego zdania umieszczonego przez Godfreya Lienhardta na początku Divinity and Experience (1961: vii): „Książka ta została oparta na dwuletniej pracy wśród Dinka. zawierającej się w latach 1947-1950." W latach dwudziestych nowy badacz terenowy-teoretyk ustalił silnie oddziałujący naukowy i literacki gatunek, pisarst­ wo etnograficzne, syntetyczny opis kulturowy oparty na obser­ wacji uczestniczącej (Thornton 1983). Nowy styl przedstawia­ nia opierał się na instytucjonalnych i metodologicznych inno wacjach pozwalających na pokonanie przeszkód napotykanych na drodze do szybkiego poznania innych kultur, które absor­ bowały najlepszych przedstawicieli pokolenia Codringtona. O m ó w i m y je tu pokrótce. Po pierwsze, osoba badacza terenowego została uprawomoc­ niona tak publicznie, jak i wewnątrz profesji. Znane na forum publicznym postaci, takie jak Malinowski, Mead i Marcel Griaule, stworzyły obraz etnografii jako zarówno wymagającej naukowych kwalifikacji, jak i bohaterstwa. Zawodowy etnograf był wykształcony w zakresie najnowszych technik analitycz­ nych i naukowych sposobów wyjaśniania. Dawało mu to przewagę nad działającymi w terenie amatorami: profesjonalis21 �la mógł utrzymywać, że dotrze do serca kultury szybciej, wychwytując najistontejsze instytucje i struktury. Zalecany relatywizm kulturowy odróżniał badacza terenowego od mis­ jonarzy, administratorów i innych, których stosunek do tubyl­ ców był przypuszczalnie bardziej emocjonalny i którzy zajęci byli problemami związanymi z rządzeniem lub nawracaniem. Poza naukowym wyrafinowaniem i skłonnością do relatywizmu w nowej formie badań wyłoniło się wiele standardów o charak­ terze norm: badacz miał mieszkać w tubylczej wiosce, po­ sługiwać się tubylczym narzeczem, pozostawać tam przez, dostatecznie długi (choć rzadko określony) czas. zgłębiać pewne klasyczne zagadnienia i tak dalej. Po drugie, istniało milczące porozumienie co do lego, że etnograf „w nowym stylu'', którego pobyt w terenie rzadko przekraczał dwa lata. a częściej był znacznie krótszy, mógł skutecznie , , u ż y w a ć " tubylczych języków nic doskonaląc ich. W ważnym artykule z 1939 roku Margaret Mead argumen­ towała, że etnograf postępujący zgodnie z zaleceniem Malinow­ skiego, by unikać pośrednictwa tłumaczy i prowadzić badania w miejscowym narzeczu, nie musiał w praktyce osiągać ..wirtuozerii" w posługiwaniu się językiem, lecz powinien móc ..używać" go, aby zadawać pytania, podtrzymywać kontakty i w ogóle radzić sobie w danej kulturze, a jednocześnie osiągać dobre wyniki w badaniu tych jej obszarów, na których się skupiał. W rezultacie usprawiedliwiało to jej własną metodę, opierającą się na krótkich pobytach i koncentrowaniu się na konkretnych dziedzinach, takich jak dzieciństwo czy „osobo­ w o ś ć " , które służyły za „ t y p y " d o syntezy kultury. Jej stosunek do „ u ż y w a n i a " języka był generalnie charakterystyczny dla tego pokolenia etnografów, które mogło, na przykład, uznać za autorytatywną monografię pod tytułem The Nuer, opartą na zaledwie jedenastu miesiącach bardzo trudnych badań. Artykuł Mcad sprowokował bardzo ostrą odpowiedź Roberta Lowiego (1940), który występował z punktu widzenia starszej, boasowskiej tradycji, o bardziej filologicznej orientacji. Ale były to już niepokoje ariergardy: ogólnie przyjęto, że wartościowe badania mogły być w praktyce przeprowadzone w oparciu o roczną czy dwuletnią styczność z obcym narzeczem (pomimo że, jak to sugerował Lowie. nikt nie uznałby tłumaczenia dzieł Prousta opartego na takiej właśnie znajmości francuskiego). Po trzecie, nową etnografię charakteryzował zwiększony nacisk na wagę obserwacji. Kultura rozumiana była jako zbiór charakterystycznych zachowań, ceremonii i gestów dających się zapisać i wyjaśnić przez wyszkolonego obserwatora. Naj­ dalej poszła w tym kierunku Mead (jej zdolność do analizy wizualnej była doprawdy nadzwyczajna). W ogólnej tendencji ucTAstnik-obserwator wyłonił się jako norma badawcza. Oczy­ wiście w udanych badaniach terenowych korzystano ze wszel­ kich możliwych interakcji, ale zdecydowane pierwszeństwo przyznawano wizualności: interpretacja była ściśle związana z opisem. Powszechnie podejrzliwy stosunek do „uprzywilejo­ wanych informatorów ".jaki pojawił się po Malinowskim, był odbiciem planowego przedkładania (metodycznych) obserwacji etnografa nad (stronnicze) interpretacje miejscowych auto­ rytetów. Po czwarte, przekonujące i pewne teoretyczne uogólnienia miały pomóc akademickim etnografom „dotrzeć do serca" kultury szybciej niż może to osiągnąć ktoś, kto na przykład starannie kolekcjonuje zwyczaje i wierzenia. Nie spędzając lat na dogłębnym i szczegółowym poznawaniu tubylców, ich złożonych języków i przyzwyczajeń, badacz mógł skoncent­ rować się na wybranych informacjach, które miały go do­ prowadzić do poznania wewnętrznej konstrukcji czy struktury kulturowej całości. „Metoda genealogiczna" Riversa, a także podążający jej śladem model "struktury społecznej" RadcliffeBrowna miały umożliwiać taką właśnie drogę na skróty. Wydawało się. że można wyłowić kluczowe terminy po­ krewieństwa nie rozumiejąc w pełni miejscowego narzecza, a zasięg koniecznej, płynącej z kontekstu wiedzy został dogod­ nie ograniczony. Po piąte, ponieważ kultury postrzeganej jako złożona całość 22 nie da się opanować w krótkim czasie prowadzenia badań. no\vv etnograf starał się koncetrować tematycznie na wybranych instytucjach. Celem nie było doprowadzenie do pełnej inwen taryzacji czy opisu obyczajów, lecz raczej dotarcie do całości poprzez jedną czy kilka jej części. Zaznaczyłem już, ^ w pewnym okresie na miejscu uprzywilejowanym znalazła sie struktura społeczna. Indywidualny cykl życia, złożony rytuał taki jak pierścień Kula czy ceremonia Naven także mogły by^ wykorzystane, podobnie jak kategorie zachowań związanych z gospodarką, polityką i tym podobne. Z w przeważającej mierze synekdochicznego, retorycznego punktu widzenia no­ wej etnografii, części uznawano za mikrokosmosy lub analogi całości. Portret spójnego świata z instytucjami w pierwszym planie i podłożem kulturowym w tle sam przez się prowadził do realistycznych konwencji literackich. Po szóste, przedstawiane w ten sposób całości, będąc wynj. kiem krótkotrwałych badań, miały zazwyczaj charakter synchroniczny. Intensywny badacz terenowy mógł wiarygodnie naszkicować zarysy „teraźniejszości etnograficznej" - yl(| roczny, szereg rytualny, wzór typowych zachowań. Wprowadzenie długotrwałych dociekań historycznych niepomiernie skomplikowałoby zadanie stawiane pracy terenowej w nowym stylu. Tak więc. po tym jak Malinowski i Radcliffe-Brown skrytykowali „domniemaną historię" dyfuzjonislów, nietrudni, było wyłączyć z kręgu badań terenowych procesy diachroniczne. prowadząc do skutków, które zostały już dostatecznie zdemaskowane. C Te innowacje posłużyły uwiarygodnieniu skutecznej etnografii opartej na naukowej obserwacji uczestniczącej. Ich lączm wpływ można zobaczyć w pracy Evans-Prilcharda The Nuer, opublikowanej w 1940 roku, którą można by nazwać pokazem siły nowej etnografii. W oparciu o jedenaście miesięcy badai: przeprowadzonych - jak dowiadujemy się z godnego uwagi wstępu - w niezwykle trudnych warunkach, Evans-Pritchardbyl mimo wszystko w stanic stworzyć klasyczne dzieło. Przybył do Kraju Nuerów [Nuerland] na tyłach karnej wyprawy wojskowej i na wyraźne życzenie angielsko-egipskiego rządu w Sudanie Był przedmiotem ciągłych, silnych podejrzeń. Dopiero w osiai nich kilku miesiącach swojego pobytu był w stanie rozmawiać z pewnym skutkiem z informantami, którzy, jak to sam mówi. wprawnie uchylali się przed pytaniami. Roszcząc sobie niewielkie pretensje i nie ukrywając trudności w prowadzeniu badań Evans-Pritchard zdołał przedstawili swoje opracowanie jako dowód na skuteczność teorii. Skupi! MC na politycznej i społecznej „ s t r u k t u r z e " Nuerów, analizę jako oderwany zespół relacji pomiędzy jednostkami terytorial­ nymi, rodami, grupami wiekowymi i innymi bardziej płynnymi kategoriami. Ten analitycznie dobrany zespół przedsu jest na tle „ e k o l o g i c z n e j " osnowy stworzonej ze zwyczajM migracyjnych, stosunku do bydła, kategorii czasu i przestrzec Evans-Pritchard wyraźnie odróżnia swoją metodę od, jak J' nazywa, „ p r z y p a d k o w e j " | „ h a p h a z a r d " |dokumentacji Malm wskiego. The Nuer nie jest szeroko zakrojonym kompei obserwacji i tekstów w oryginalnym narzeczu w styl gonuutów lub Ogrodów koralowych Malinowskiego. Ev* Pritchard kategorycznie dowodzi, zc „fakty można *У* cjonować i uporządkować tylko w świetle teorii • rf wyodrębnienie struktury polityczno-społecznej dostarcza zbędnej ramy. Jeżeli zarzuca mi się podawanie faktów J*^ uzasadnienia dla mojej teorii, zauważa dalej, to znaczy, zostałem zrozumiany (1969: 261). ее [( я W The Nuer Evans-Pritchard stanowczo domaga się " wSi" prawomocności naukowego uogólnienia do ukierunkowuj badań i porządkowania złożonych informacji. Książka-! miejscach ma raczej charakter dyskusji niż opisu, cnoC w tym w pełni konsekwentna: teoretyczna dyskusja *У w otoczeniu umiejętnie zaobserwowanych i opowie przywołań i interpretacji życia Nuerów. Fragmenty �y c z n ą funkcję czegoś więcej niż tylko „ilustracji",ponie­ waż skutecznie wciągają, czytelników w złożoną subiektywność ^serwacji uczestniczącej. Widać to w charakterystycznym tagniencie, w którym następuje przejście przez kolejne ode­ rwane, dyskursywne punkty widzenia: i znaczenia", takich jak Clifford Geertz. Jednak gdy doświad­ czenie i interpretację wysuwano jako podstawę do uznania autorytetu, przyznawano im różne znaczenie. Ostatnio nastąpiło wyraźne przeniesienie nacisku z pierwszego elementu na drugi. W tej i następnej części zajmiemy się zgłębianiem nieco różnych roszczeń związanych z doświadczeniem i interpretacją, Trudno jest znaleźć angielski odpowiednik, który właś­ jak też rozwojem ich wzajemnych powiązań. ciwie oddawałby pozycję społeczną diel w plemieniu. Rosnący prestiż badacza terenowego-teoretyka ograniczył Nazywaliśmy ich arystokratami, nie chcemy jednak przez, (nie eliminując) liczbę procedur i pośredników, które zaj­ to powiedzieć, że Nuerowie uważają ich za wyższych mowały ważniejsze miejsce w poprzednich metodach. Widzie­ rangą, ponieważ, jak to wyraźnie powiedzieliśmy, idea, liśmy, jak wymaganie biegłości w języku zostało sprowadzone aby jeden człowiek rozkazywał innym jest dla nich do poziomu wystarczającego, by zgromadzić wybrany zestaw odrażająca. Ogólnie mówiąc - później uzasadnimy to danych w ograniczonym czasie. Zadania transkrypcji tekstowej twierdzenie - diel ma raczej prestiż niż rangę i raczej i tłumaczenia wraz z kluczową dialogiczną funkcją tłumaczy wpływy niż władzę. Jeżeli jesteś dii plemienia, w którym i „uprzywilejowanych informatorów" zostały zepchnięte do żyjesz, jesteś więcej niż zwykłym jego członkiem. Jesteś drugorzędnej, a czasem nawet pogardzanej roli. Praca terenowa jednym z właścicieli kraju, wiosek, pastwisk, stawów ogniskowała się w doświadczeniu naukowca-obserwatora ucze­ rybnych i studni. Inni ludzie żyją tam dzięki wżenieniu się stniczącego. Ostry obraz czy opowieść zwiastowały pojawienie w twój klan. adoptowaniu do twojego rodu lub innym się człowieka z zewnątrz, laika, wchodzącego w pewną kulturę, więzom społecznym. Jesteś przywódcą plemienia i nazwa przechodzącego coś w rodzaju inicjacji prowadzącej do „rela­ oszczepu twojego klanu wznoszona jest jak okrzyk bojo­ cji "(polegającej przynajmniej na akceptacji i empatii, a zwykle wy, gdy plemię rusza na wojnę. W każdej wiosce, w której oznaczającej coś pokrewnego przyjaźni). Z tego doświadczenia, jest clii, jej mieszkańcy grupują się wokół niego tak jak w nieokreślony sposób wyłaniał się reprezentatywny tekst bydło grupuje się wokół byka. (1969: 215) pisany przez uczeslnika-obserwatora. Jak to zobaczymy, ta wersja twórczości tekstowej w tym samym stopniu zaciemniała, Pierwsze trzy zdania mają formę dyskusji nad przekładem, przy co wyjaśniała. Warto jednak poważnie potraktować jej najważ­ okazji przypisują jednak „ N u e r o m " zestaw ustalonych postaw. niejsze założenie, że doświadczenie badacza może służyć za (Będę miał później więcej do powiedzenia na temat tego stylu jednoczące źródło autorytetu w terenie. przypisywania.) Dalej, w czterech zdaniach rozpoczynających Podstawą autorytetu opartego na doświadczeniu jest wy­ się od „Jeżeli jesteś dii ..." użycie drugiej osoby [liczby czucie obcego kontekstu, pewien rodzaj nagromadzonej mądro­ pojedynczej] łączy czytelnika z. tubylcem poprzez tekstowe ści i wyczucie charakteru ludzi czy miejsca. Tego rodzaju uczestnictwo. Ostatnie zdanie, podane w formie bezpośredniego odwołanie jest często wyraźne w tekstach wczesnych profe­ opisu typowej sytuacji (które czytelnik odbiera teraz z punktu sjonalnych obserwatorów uczestniczących. Doskonałym przy­ widzenia uczeslnika-obserwatora). przywołuje ją wykorzyskładem może tu być przekonanie Margaret Mead o tym, że gijąc przenośnie Nuerów odwołujące się do bydła. W ośmiu możliwe jest uchwycenie fundamentalnych zasad czy etosu /daniach tego fragmentu dyskusja na temat przekładu prze­ kultury poprzez wzmożoną wrażliwość na formę, intonację, gest chodzi poprzez fikcyjne uczestnictwo do metaforycznego zlania i sposoby zachowania się, czy też nacisk kładziony przez '[iisu kulturowego dokonanego z zewnątrz i od wewnątrz. Malinowskiego na jego życie w wiosce tubylczej i zrozumienie Subiektywne połączenie oderwanej analizy i konkretnego do­ płynące z „imponderabiliów" życia codziennego. Wiele pisanej świadczenia zostało osiągnięte. etnografii, na przykład Leśni ludzie Colina Turnbullu (1962: W późniejszym okresie Evans-Pritchard odszedł od teorety­ [wyd. pol. 1967]), stale jeszcze odwołuje się do trybu eks­ cznego stanowiska jakie zajął w The Nuer. odrzucając orędow­ perymentalnego, wysuwając na pierwszy plan, przed sfor­ nictwo za „strukturą społeczną" jako uprzywilejowaną ramą. mułowaniem jakiejkolwiek konkretnej hipotezy badawczej, Ka/,dy z wymienionych wcześniej „ s k r ó t ó w " był i pozostaje owo szczególne „Ja tam b y ł e m " etnografa, odgrywającego rolę dyskusyjny. Jednak dzięki wykorzystaniu ich w różnych kom­ wtajemniczonego i uczestnika. binacjach w latach 1920-1950 ustalił się autorytet akademic­ Oczywiście trudno jest wiele powiedzieć o doświadczeniu. kiego badacza terenowego-teoretyka. Ten szczególny amalPodobnie jak w przypadku „intuicji", jest to coś, co ktoś ma lub 'i powstały ze stopienia intensywnego doświadczenia nie, i powoływanie się na nie ma często posmak mistyfikacji. osobistego i naukowej analizy (rozumianej w tym okresie Niemniej należy oprzeć się pokusie przełożenia całego znaczą­ zarówno jako „obrzęd przejścia".jak i „laboratorium")wyłonił cego doświadczenia na interpretację. Choć są one wzajemnie ' jako metoda - obserwacja uczestnicząca. Choć różnie powiązane, to jednak nie są tożsame. Słuszne jest ich roz­ 'umiana i obecnie kwestionowana w wielu ośrodkach, metoda dzielanie, choćby dlatego, że odwołanie się do doświadczenia '/ostaje główną cechą wyróżniającą profesjonalną anczęsto służy uwiarygodnieniu autorytetu etnograficznego. ^Mogię. Jej złożona subiektywność jest wciąż rutynowo Najpoważniejsza dyskusja nad rolą doświadczenia w nau­ ' arzana tak w pisanej, jak i wykładanej etnografii. kach historycznych i naukach o kulturze zawiera się w ogólnym pojęciu Verstehen.^ We wpływowej opinii Diłtheya (1914) rozumienie innych wypływa początkowo z prostego faktu koegzystencji we wspólnym świecie; lecz ten empiryczny świat, _ bserwacja uczestnicząca" służy za stenografię [shorthandl У ciągłym lawirowaniu pomiędzy wewnętrznym i zewnętrz- intersubiektywne podłoże dla obiektywnych form wiedzy jest dokładnie tym. czego brakuje etnografowi wchodzącemu w ob­ glądem wydarzeń: z jednej strony einpatycznym odcą kulturę lub co jest dla niego problematyczne. Tak więc. niem istoty konkretnych zajść i gestów, z drugiej cofaniu w ciągu pierwszych miesięcy w terenie (a tak naprawdę, "ok. aby umiejscowić tc znaczenia w szerszym kontekśw trakcie całych badań) ma miejsce nauka języka rozumianego ' jen sposób konkretne wydarzenia nabierają głębszego w najszerszym sensie. „Wspólna sfera" Diłtheya musi być niniejszego znaczenia, strukturalnych reguł itd. W rozuwciąż na nowo ustanawiana przez budowanie wspólnego świata dosłownym ..obserwacja uczestnicząca" jest terminem ^ o k s a••"•ym , n y i mylącym, ale można ją potraktować poważnie empirycznego, w odniesieniu do którego będą konstruowane wszystkie „fakty", „ t e k s t y " , „ w y d a r z e n i a " i ich interpretacje. 0 | j^'oniuduje się ją w terminologii hermeneutycznej jako Taki proces indywidualnego „wzywania s i ę " w obcy świat ma Nou^r ' ' ^ ' ' ' ' interpretacji. Tak właśnie przeforzawsze charakter subiektywny, lecz szybko zostaje uzależniony ' ^ metodę najbardziej przekonywający z ostatnich jej od tego, co Dilthey nazywa „trwale ustalonymi ekspresjami", w tradycji, która prowadzi od Wilhelma Diłtheya. czyli stałych form, do których może się odwoływać rozumienie. ^axa Webera do antropologów spod znaku ..symbolu tel01 K Jlw u ILIj u r la t 0 w u t c z c n a 23 �Egzegeza tych ustalonych form stanowi treść całej usystematy­ zowanej wiedzy historyczno-kulturowej. Tak więc doświad­ czenie jest blisko związane z interpretacją. (Dilthey, jako jeden z pierwszych nowoczesnych teoretyków, przyrównał rozumie­ nie form kulturowych do czytania „ t e k s t ó w ' ' . ) Jednak ten rodzaj czytania czy egzegezy jest niemożliwy bez głębokiego osobis­ tego uczestnictwa, czynnego „czucia się u siebie'' we wspólnym świecie. Za Diltheyem „ d o ś w i a d c z e n i e " etnograficzne można rozu­ mieć jako budowanie wspólnego, znaczącego świata czer­ piącego z odczuwania bliskiego intuicji, postrzeganiu i przypu­ szczaniu. Działanie to wykorzystuje wskazówki, ślady, gesty i strzępki sensów zanim dopracuje się mocnej interpretacji. Takie fragmentaryczne doświadczenia można zaklasyfikować jako estetyczne i/lub związane z przeczuciami. W tym miejscu możemy poświęcić tylko kilka słów tym stylom rozumienia w zakresie, w jakim odnoszą się do etnografii. Dogodnego przykładu trybu estetycznego dostarcza napisana w 1931 przez A. L . Kroebera recenzja z książki Margaret Mead Dojrzewanie na Nowej Gwinei. Przede wszystkim jasno widać, że ma ona w niezwykłym stopniu zdolność szybkiego dostrzegania najważniejszych nurtów oddziałujących na jednostkę w danej kulturze i nakreślania ich w zwięzłych szkicach o zadziwiającej ostrości, których rezultatem jest przedstawienie o nie­ zwykłej żywości i pozorze życia. Oczywiście, u podłoża lej zdolności leży dar zintclektualizowancj, lecz silnej sensualności, jak również, wysokiej klasy intuicji rozumianej jako umiejętność dopełniania przekonywającego obrazu na podstawie wskazówek, ponieważ tylko tym mogły być niektóre z jej danych, jeśli weźmiemy pod uwagę, że miała zaledwie sześć miesięcy na naukę języka i wejście do wnętrza kultury jako całości, koncentrując się oprócz tego na zachowaniu dzieci. W każdym razie, gdy chodzi o obraz, jest on całkowicie przekonujący dla recenzenta, który nie skrywa podziwu dla pewności wglądu i biegłości pociągnięć pióra, z których powstaje opis. (s. 248) Inaczej formułuje to Maurice Leenhardt w Do Kamo: Person and Myth in the Melanesia/! World (1937), książce, która ze względu na cokolwiek tajemniczy sposób opisu wymaga od czytelników dokładnie tego rodzaju estetycznego, „postaciowe­ g o " postrzegania [gestaltist perception], który Mead i Leenhardt doprowadzili do doskonałości. Poparcie Leenhardta dla tego sposobu podejścia ma szczególne znaczenie, ponieważ, biorąc pod uwagę jego niezwykle długi pobyt w terenie i dogłębne poznanie języka melanezyjskiego, jego „ m e t o d a " nie może być postrzegana jako racjonalizacja ograniczonej czasowo etnogra­ fii: „ W rzeczywistości, kontaktu z innym nie osiągamy poprzez analizę. Raczej rozumiemy go w jego całości. Z początku możemy naszkicować jego obraz za pomocą zarysu lub sym­ bolicznego szczegółu, który zawiera w sobie całość i przywołu­ je jego naturę w prawdziwej formie. Ta ostatnia umyka nam jeśli podchodzimy do naszego bliźniego posługując się jedynie kategoriami intelektualnymi" (s. 2). Inny sposób poważnego traktowania doświadczenia jako źródła wiedzy etnograficznej znajdujemy u Carlo Ginzburga (1980), który studiował złożoną tradycję wróżenia. Jego bada­ nia sięgają od interpretacji śladów zwierząt przez wczesnych myśliwych, poprzez mezopotamskie formy przepowiedni, od­ szyfrowywanie objawów w medycynie hippokratejskiej. sku­ pienie się na szczegółach w wykrywaniu fałszerstwa sztuki, po Freuda, Sherlocka Holmesa i Prousta. Nieekstatyczne style wróżenia pozwalają uchwycić specyficzne warunkowe powią­ zania znaczeń i opierają się na przypuszczeniach, odczytywaniu pozornie zasadniczo odmiennych wskazówek oraz przypad­ kowych wydarzeń. Ginzburg proponuje model wiedzy przypu­ szczalnej jako zdyscyplinowany, nieuogólniający, odwodzący sposób pojmowania [abductive mode of comprehension], który ma zasadnicze, choć nicuznane, znaczenie dla nauk o kulturze. Można go dołączyć do raczej skromnego zbioru środków służących ścisłemu zrozumieniu w jaki sposób ostrożnie weho. dzi się w nieznaną sytuację etnograficzą. Właśnie dlatego, że trudno je dokładnie zdefiniować, „(j . ś w i a d c z e n i e " skutecznie służyło za gwarancję autorytetu etno. graficznego. W tym określeniu zawarta jest oczywiście znaczą, ca dwuznaczność. Doświadczenie przywołuje uczestnicząca obecność, wrażliwość na kontakt ze światem, który próbuje się zrozumieć, relacje z żyjącymi w nim ludźmi, konkretność odbioru. Sugeruje również skumulowaną, pogłębianą wiedzę („jej dziesięcioletnie doświadczenie Nowej Gwinei").Wspólny wysiłek zmysłów służy usankcjonowaniu rzeczywistego, choć niewysłowionego, uczucia czy drygu etnografa do „jego'' ludzi Warto jednak zauważyć, że ten „ ś w i a t " , kiedy rozumie się go jako eksperymentalny wytwór doświadczenia, jest subiektywny, a nie dialogiczny lub intersubiektywny. Etnograf gromadzi osobistą wiedzę na temat badanego terenu (forma dzierżawcza moi ludzie była do niedawna powszechnie wykorzystywana w kręgach antropologicznych - sformułowanie to w praktyce oznacza jednak tyle co „moje d o ś w i a d c z e n i e " ) . 0 Biorąc pod uwagę mglislość opartych na doświadczeniu kryte­ riów autorytetu - nie poddanej badaniu wiary w „metodę' obserwacji uczestniczącej, w siłę płynącą z relacji, empatii i tym podobne - zrozumiałym się staje, że musiały one w końcu napotkać krytykę ze strony antropologów doświadczonych w metodzie hermeneutycznej. Problem dialektyki doświad­ czenia i interpretacji doczekał się wzmożonej uwagi i opraco­ wania (zobacz, na przykład. Geertz 1973, 1976; Rabinów i Sullivan 1979; Winner 1976; Sperber 1981). Interpretacja, oparta na filologicznym modelu „ c z y t a n i a " tekstów wylonik się jako wyrafinowana alternatywa wobec dziś łatwo do­ strzegalnej naiwności roszczeń do autorytetu opartego na doświadczeniu. Antropologia interpretatywna demistyfikujt wiele z tego, co wcześniej bezkrytycznie akceptowano w kon­ struowaniu opowieści etnograficznych, typów, obserwacji i opi­ sów. Dzięki niej twórcze (i w szerokim znaczeniu poetyckie procesy, w wyniku których obiekty „ k u l t u r o w e " zostv.ja wyna­ lezione i potraktowane jako znaczące stają się coraz wyraźniej widoczne. Na czym polega spojrzenie na kulturę jako zbiór tekstów podlegających interpretacji? Klasyczne wyjaśnienie tego zaga­ dnienia można znaleźć w eseju Paula Ricoeura Model tekM Działanie znaczące rozważane jako tekst (1971 [wyd. poi 1984]). W kilku pobudzających i subtelnych rozważaniaci Clifford Geertz przystosował teorię Ricoeura do antropologu.' nej pracy terenowej (1973: rozdz. 1). „Tekstualizacja"rozumia­ na jest jako wstęp do interpretacji, utworzenie diltheyowskw „ustalonych ekspresji". Jest to proces, w którym niez zachowania, mowa, wierzenia, tradycja ustna i rytuał oznaczone jako korpus, potencjalnie znaczący całol wyodrębniony z bezpośredniej dziejącej się i płynnej s; W momencie tekstualizacji ten znaczący korpus Р У№* mniej czy bardziej stałe odniesienie w ramach kont** końcowy rezultat tego procesu jest nam znany w P°*r znacznej części tego, co określa się jako etnograficzny zagęszczony [thick description]. Na przykład mówimy^ pewne instytucje lub aspekty zachowania są typowe dlaF** kultury lub stanowią element komunikowania się wjejoWC jak to ma miejsce na przykład w przypadku słynnych kogutów opisywanych przez Geerlza (1973: rozdz. !->'• stają się bardzo istotnym toposem w kulturze B a l i j ^ 1 п 1 T w o r z ą się obszary synekdoch, w których części Я niesienie do całości, i z których składa się to, co nazywamy kulturą. Ricoeur w rzeczy samej nie uprzywilejowuje s* część-całość ani specyficznego rodzaju analogii, się na funkcjonalistyczne lub realistyczne wyobi kładą on tylko konieczność wzajemnego odniesienia tekstem i „ ś w i a t e m " . Ś w i a t a nie można zrozumieć �riio: wyciąga się o nim wnioski na podstawie jego części, części muszą być koncepcyjnie i percepcyjnie wydzielone ze irumienia doświadczenia. Tak więc tekstualizacja jest źródłem sensu poprzez kolisty ruch wyodrębniający, a następnie kontekstualizujący fakt czy wydarzenie we wcielającej je rzeczywisto­ ści. Wytwarza się znany rodzaj autorytetu, roszczący sobie wo do przedstawiania odrębnych, znaczących światów. Etnografia jest interpretacją kultur. Drugim zasadniczym krokiem w analizie Ricoeura jest opis procesu, w którym „dyskurs"staje się tekstem. Dyskurs, według klasycznej rozprawy Emile'aBenveniste'a(1971: 217-230) jest sposobem komunikowania się, względem którego obecność „łowiącego podmiotu i bezpośrednia sytuacja, w której na­ stępuje komunikacja, są wewnętrzne. Dyskurs naznaczony jest jmkami [osobowymi] (wypowiedzianymi lub d o m y ś l n y m i ) ) ^ I » i zaimkami wskazującymi ten, tamten, teraz i tak dalej . sygnalizującymi raczej teraźniejszą chwilę dyskursu niż coś poza nim. Dyskurs nie przekracza konkretnej sytuacji, w której podmiot przywłaszcza sobie możliwości języka w celu dialogiczneeo komunikowania się. Ricoeur dowodzi, że dyskursu nie można interpretować w nie zamknięty, potencjalnie publiczny sposób, w jaki „ c z y t a " się tekst. Aby zrozumieć dyskurs musiałbyś tam b y ć " , w obecności wypowiadającego się podmiotu. Aby dyskurs stał się tekstem, musi - w terminologii Ricoeura - się stać „ a u t o n o m i c z n y " . o d d z i e l o n y od konkretnej wypowiedzi i autorytarnej intencji. Interpretacja nie jest dialo­ giem. Nie jest uzależniona od bycia w obecności mówiącego. Znaczenie tego rozróżnienia dla etnografii jest być może aż nazbyt oczywiste. Etnograf zawsze w końcu wyjeżdża, zabiera­ jąc ze sobą teksty do późniejszej interpretacji (a do tych zabieranych „ t e k s t ó w " m o ż e m y zaliczyć wspomnienia-wyda­ rzenia ułożone według pewnego wzoru, uproszczone, odarte z bezpośredniego kontekstu, aby można je było zinterpretować wpóźniejszej fazie rekonstrukcji i obrazowania). Tekst, w prze­ ciwieństwie do dyskursu może podróżować. Nawet jeśli więk­ szość pisania etnografii ma miejsce w terenie, to jednak swą ostateczną formę uzyskuje ona gdzie indziej. Informacje ukonBytuowane w dyskursywnych, dialogicznych okolicznościach są przyswajane tylko w formie stekstualizowanej. Wydarzenia i spotkania z okresu badań stają się notatkami z terenu. Doświadczenia stają się narracjami, znaczącymi wydarzeniami lub przykładami. To przekładanie doświadczenia badacza na formę tekstową oddzieloną od dyskursywnej okoliczości tworzenia ma ważne konsekwencje dla autorytetu etnograficznego. Tak przefor­ sowane dane nic muszą być j u ż traktowane jako komuniko­ wanie się konkretnych osób. Wyjaśnień czy opisu zwyczaju dokonanych przez informatora nie trzeba ujmować w formę uwzględniającą przesłanie „ten powiedział tak a tak".Zapisane postaci tekstu rytuał czy wydarzenie nie są j u ż blisko Wiązane z tworzącymi je konkretnymi aktorami. Teksty te stają ? natomiast świadectwem wcielającego kontekstu, „kulturo­ wą rzeczywistością. Co więcej, wobec faktu, że konkretni 'У zostają oderwani od swoich wytworów, trzeba wymyś, uogólnionego „ a u t o r a " odpowiadającego za świat czy ontekst, w którym teksty te są literacko powtórnie umieszTen uogólniony autor przyjmuje różne imiona: punkt Juzeniatubylców. ..Trobriandczycy",,,Nuerowie",,,Dogono^ .kiedy ic i im podobne sformułowania pojawiają się Pisanych etnografiach. „Balijczycy" przyjmują rolę autora ekstowej formie walki kogutów Geertza. 8 f ma więc szczególną relację ze źródłem kultury czy ^ m i o t e m absolutnym" (Michel-Jones 1978: 14). Kuszące r x ^ - ' P Уrównanie etnografa do interpretatora literatury (i folrarf ' hardziej powszechne) - a konkretniej 4anj • • ' 8 ° krytyka, który za swoje zadanie uważa umieszmezdyscyplinowanych znaczeń tekstu w jednej, spójnej Przedstawiając Nuerów, Trobriandczyków czy Balijjako całościowe podmioty, źródła znaczących intencji, Przekształca związane z sytuacją badawczą dwuznacz­ a s Dra za w sl ec e n n r a ,n S ę r7 Wnan e | e s t ne u l c o r a z ności i różnorodne znaczenia w zintegrowany obraz. Ważne jest jednak, aby zauważyć coś, co zostało przeoczone. Prowadzenie badań jest oddzielone od tekstów, które powstają na ich podstawie, jak również od fikcyjnego świata, który teksty te mają przywoływać. Rzeczywistość sytuacji dyskursywnych i poszczególnych r o z m ó w c ó w zostaje odsączona. Jednak infor­ matorzy - wraz z notatkami z terenu - są głównymi pośred­ nikami, zazwyczaj wyłączanymi z autorytatywnych pisanych etnografii. Wiążące się z dialogiem i konkretną sytuacją aspekty interpretacji etnograficznej zostają usunięte z ostatecznego tekstu przedstawiającego. Oczywiście nie całkowicie usunięte: istnieje zatwierdzony topos przyjęty w celu zobrazowania procesu badawczego. Coraz lepiej znamy oderwane sprawozdania z badań tereno­ wych (subkategorię, którą ciągle jeszcze klasyfikuje się jako subiektywną, „ m i ę k k ą " czy nienaukową), nawet jednak w ra­ mach klasycznych pisanych etnografii, mniej czy więcej stereo­ typowe „opowieści [fables] o bliskich relacjach" donoszą o uzyskaniu w pełni statusu obserwatora uczestniczącego. Opowieści te mogą być podawane z namaszczeniem lub mimochodem, naiwnie lub ironicznie. Zazwyczaj ukazują one początkową ignorancję etnografa, nieporozumienia, brak kon­ taktu - c z ę s t o status odpowiadający w badanej kulturze statuso­ wi dziecka. W Bildungsgeschichte etnografii miejsce tych stanów niewinności czy pomieszania zajmuje wiedza pewna, charakterystyczna dla człowieka dorosłego, który uwolnił się od iluzji i nabrał pewności siebie. M o ż e m y tu ponownie przywołać przykład walk kogutów u Geertza - początkowe wyobcowanie spośród Balijczyków, niejasny „ n i e o s o b o w y " status zmienia się w trakcie pociągającej opowieści o obławie policyjnej ukazują­ cej współudział autora w nielegalnym zwyczaju (1973: 412^117). Anegdota wprowadza założenie łączności, umoż­ liwiającej piszącemu występowanie w dalszej analizie w roli wszechobecnego, dobrze poinformowanego egzegety i rzecz­ nika. Jako interpretator traktuje on ten rytualny sport jako tekst umieszczony w skontekstualizowanym świecie i błyskotliwie „odczytuje"jego znaczenia kulturowe. Gwałtowne rozpłynięcie się Geertza w relacji - niemal niewidoczność związana z obser­ wacją uczestniczącą - ma rangę paradygmatu. Wykorzystuje on tutaj przyjętą konwencję odgrywając zdobywanie autorytetu etnograficznego. W rezultacie rzadko uświadamia się nam fakt. że głównym elementem skonstruowanej w postaci tekstu walki kogutów jest dialog - autor rozmawiający twarzą w twarz z konkretnym Balijczykiem - a nie odczytywanie kultury „przez (jego) r a m i ę " (1973: 452). Antropologia interpretatywna, patrząca na kultury jak na zbiory tekstów, luźno a czasem przeciwstawnie połączonych, oraz podkreślająca kreatywną poetyckość we wszystkich zbioro­ wych przedstawieniach, przyczyniła się istotnie do wyob­ cowania autorytetu etnograficznego. Jednak ze względu na swe zasadnicze wątki realistyczne nie uchroniła się ona od ogólnej ostrej krytyki ze strony przeciwników „ k o l o n i a l n e g o " przed­ stawiania, którzy od 1950 roku odrzucili dyskursy obrazujące rzeczywistość kulturową innych ludów bez jednoczesnego zagrożenia bezpieczeństwa swojej własnej rzeczywistości. Po­ czynając od wczesnych pism krytycznych Michela Leirisa, przez Jacquesa Maqueta, Talala Asada i wielu innych, zaczęto wskazywać na sytuację braku wzajemności [unreciprocal quali­ ty] interpretacji etnograficznej (Leiris 1950; Maquet 1964; Asad 1973). Od tego czasu ani doświadczenie badacza, ani dokony­ wana przezeń interpretacja nie m o g ą być już uznawane za bezstronne. Niezbędnym staje się myślenie o etnografii niejako o doświadczeniu i interpretacji wyodrębnionej „ i n n e j " rzeczy­ wistości, lecz raczej jako o twórczym negocjowaniu pomiędzy co najmniej dwoma - a zwykle jest ich więcej - świadomymi, politycznie znaczącymi podmiotami. Paradygmaty doświad­ czenia i interpretacji ustępują dyskursywnym paradygmatom 25 �dialogu i polifonii. W pozostałej części tego rozdziału przyj­ rzymy się wyłanianiu się takich form autorytetu. Dyskursywny model praktykowania etnografii wysuwa na czoło intersubiektywność mowy w ogóle, wraz z bezpośrednim kontekstem wypowiadania. Praca Benveniste'a dotycząca kon­ stytutywnej roli zaimków osobowych i deixis [wskazywania] uwypukla ten właśnie wymiar. Każde użycie ja zakłada jakieś ty, a każdy moment dyskursu jest natychmiast wiązany z kon­ kretną, wspólną sytuacją: oznacza to, że bez dialogu i kontekstu nie ma dyskursywnego znaczenia. Znaczenie tak położonego nacisku dla etnografii jest oczywiste. Praca terenowa jest w dużym stopniu złożona z wydarzeń językowych; język zaś, według słów Bachtina „leży na granicy pomiędzy mną a innym. W języku słowo w połowie należy do kogoś innego." Rosyjski krytyk nalega na ponowne przemyślenie języka w odniesieniu do konkretnych sytuacji dyskursywnych: „Nie m a " - pisze - „słów i form 'neutralnych' - słów i form nie należących do 'nikogo'; język został w całości przejęty, przesiąknięty inten­ cjami i akcentami."Tak więc słowa w pismach etnograficznych nie mogą być interpretowane monologicznie, jako autorytatyw­ ne stwierdzenia czy interpretacje dotyczące abstrakcyjnej, tekstowej rzeczywistości. Język etnografii jest przeniknięty innymi subiektywnościami i szczególnymi, związanymi z kon­ tekstem, niuansami, bo każdy język, według Bachtina, jest „konkretną wiclojęzykową [heteroglot] koncepcją ś w i a t a " (1953: 293). Formy pisarstwa etnograficznego przyjmujące tryb „dyskur­ sywny" dbają o przedstawianie kontekstu badań i sytuacji rozmowy. Tak na przykład książka Paula Rabinowa Reflections on Fieldwork in Morocco (1977) poświęca uwagę przed­ stawieniu konkretnej sytuacji badawczej (szeregu wyodręb­ nionych czasów i miejsc) i (w nieco literackiej wersji) kolejnych rozmówców. Całą nową subkategorię „sprawozdań z pracy terenowej" (spośród których praca Rabinowa jest najbardziej stanowcza) można umiejscowić w dyskursywnym paradyg­ macie pisarstwa etnograficznego. Les mots, la mort, les sorts (1977) Jeanne Favret-Saady jest uporczywym, samoświadomym eksperymentowaniem z pisaniem etnografii w trybie dyskursywnym. Dowodzi ona, że wydarzenie rozmowy przypi­ suje zawsze etnografowi szczególne miejsce w sieci intersubiektywnych relacji. Nie istnieje neutralne stanowisko na shierarchizowanym pod względem siły polu dyskursywnych stanowisk, w zmieniającej się matrycy relacji różnych ja i różnych ty. Autorzy kilku niedawnych prac zdecydowali się ukazać dyskursywny proces pisania etnografii w formie dialogu pomię­ dzy dwiema osobami. Warto tu wspomnieć o Dialogue des femmes en ethnologic Camille Lacoste-Dujardin (1977). The Headman and I Jean-Paula Dumonta (1978) czy o Nisa: The Life and Words of a IKung Woman Marjoric Shostak (1981). Dwa inne teksty w wyrafinowany sposób postulują tryb dialogowy. Pierwszy, teoretyczne refleksje Kevina Dwyera nad „dialogicznością etnologii",wyrasta z serii wywiadów z najważniejszym informatorem i usprawiedliwia decyzję Dwyera o skonstruowa­ niu etnografii w formie dość dosłownego zapisu rozmów (1977, 1979, 1982). Drugi to bardziej złożona praca Vincenta Crapanzano Tuhami: Portrait of a Moroccan, kolejne sprawozdanie z serii wywiadów odrzucające ostre rozdzielanie interpretujące­ go „ j a " od tekstualizowanego innego (1980; zobacz też 1977). Zarówno Dwyer jak Crapanzano umieszczają etnografię w pro­ cesie dialogu, w którym rozmówcy aktywnie negocjują wspólną wizję rzeczywistości. Crapanzano dowodzi, że to obustronne konstruowanie ma miejsce w każdym spotkaniu etnograficz­ nym, choć jego uczestnicy mają skłonność przyjmować, że po prostu zaakceptowali rzeczywistość drugiej strony. Tak na przykład etnograf opisujący mieszkańców Wysp Trobrianda raczej interpretuje „punkt widzenia Wyspiarzy Trobriandzkich'' niż otwarcie stwarza pewną wersję rzeczywistości we współ­ pracy z informatorami. Crapanzano i Dwyer oferują wyrafino­ wane próby zerwania z tą literacko-hermeneutyczną konwen­ cją. W procesie tym autorytet etnografa jako narratora 7 26 i interpretatora ulega zmianie. Dwyer proponuje hermeneutyk, „podatności na zranienie" [vulnerability], kładąc nacisk na rozdarcia [ruptures] przeżywane w czasie badań terenowych podzielne stanowisko [divided position] i niedoskonałą kontro|» jaką posiada etnograf. Tak Crapanzano jak Dwyer szukają dróo do przedstawienia doświadczeń z badań, które odsłoniłyby stekstuałizowaną strukturę drugiego człowieka, a więc także i interpretującego ja." (Etymologia ma tutaj znaczenie przywo. łujące: słowo tekst, jak dobrze wiadomo, jest pokrewne tkaniu vulnerability [podatność na zranienie] - rozdzieraniu czy ranieniu, a w tym przypadku otwieraniu zamkniętego autorytetu.) Model dialogowy uwypukla dokładnie te dyskursywne - . runkowe i intersubiektywne - elementy, które Ricoeur musiał wyłączyć ze swojego modelu tekstu. Lecz jeżeli autorytet interpretacyjny opiera się na wyłączeniu dialogu, to prawdziwe jest także stwierdzenie przeciwne: autorytet dialogiczny tłumi nieunikniony fakt tekstualizacji. Podczas gdy pisane etnografie skonstruowane na kształt spotkań pomiędzy dwiema jedno­ stkami mogą skutecznie udramatyzować dawanie-i-branie, któ­ re ma miejsce podczas pracy terenowej i wprowadzić kontra­ punkt autorytatywnych głosów, pozostają przedstawieniem dialogu. Struktura tekstu nie musi być dialogowa, bo, jak zauważył Steven Tyler (1981), chociaż Sokrates wydaje się uczestnikiem rozbijającym monologiczność [decentered par­ ticipant] swoich spotkań, Platon zachowuje nad dialogiem pełną kontrolę. To przemieszczenie, lecz nie wyeliminowanie auto­ rytetu monologowego, jest charakterystyczne dla każdego podejścia, które w narracji z badań terenowych przedstawia etnografa jako odrębnego bohatera. Co więcej, często w dialogu literackim występuje tendencja, aby rozmówcę etnografa uka­ zywać jako przedstawiciela jego własnej kultury - typ, wjęzyku tradycyjnego realizmu - przez który ujawniają się ogólne zjawiska społeczne. Takie obrazowanie przywraca związany z synekdochą autorytet interpretacyjny, w oparciu o który etnograf odczytuje tekst w odniesieniu do kontekstu, tworząc w ten sposób znaczący „ i n n y " świat. O ile trudno jest uniknąć w dialogowych portretach odwoływania się do typów, to jednak mogą się one w znacznym stopniu oprzeć tendencji do auto­ rytatywnego przedstawiania innych. Jest to zależne od ich zdolności do literackiego [fictionally] zachowania obcości drugiego głosu i eksponowania konkretnych warunków wymia­ ny. W a 4 Stwierdzenie, że etnografia złożona jest z dyskursów oraz że poszczególne jej składniki pozostają ze sobą w dialogu me oznacza, że powinna przyjąć tekstową formę literalnego dialo­ gu. Jak na to wskazuje Crapanzano w Tuhami. trzeci uczestnik, rzeczywisty czy wyobrażony, musi pełnić rolę pośrednika w każdym spotkaniu pomiędzy dwiema osobami (1980: 147-151). Literacki [fictional] dialog faktycznie jest kondensa­ cją, uproszczonym przedstawieniem złożonego, wielogłosowe; go procesu. Innym sposobem przedstawienia tej dyskursywnej złożoności jest pojmowanie przebiegu całych badań jako trwającej negocjacji. Przypadek Marcela Griaulc'ai Dogonó* jest dobrze znany i wyjątkowo przejrzysty. Sprawozdani* Griaule'az nauk pobranych w dziedzinie wiedzy kosmologu" nej Dogonów, Dieu d'eau (1948a), było jedną z pierwszy* wprawek w dialogowej narracji etnograficznej. Jednak poza szczególnym zdarzeniem rozmowy, miał miejsce bardzi złożony proces, ponieważ jasne jest, że treść i okres, w który ' zespół Griaule'aprowadził długotrwałe, obejmujące dziesięć '' lecia badania, był starannie śledzony i istotnie kształtowaH przez autorytety plemienne D o g o n ó w (zobacz moje ° fL w rozdziale 2)''''. Nie jest to już nowina. Wielu etnograf wspominało o sposobach, lak subtelnych |uk drastyczny w jakie ich badania były ukierunkowywane lub ogranicz przez informatorów. W swoich prowokacyjnych rozważań* na len temat loan Lewis (1973) nazywa nawet antro| formą plagiatorstwa. 1 11 o m w l �proces dawania-i-brania w etnografii został jasno zobrazowacych podmiotów na płaszczyźnie złożonych dyskursów. Po­ v w pracy Renato Rosalda z 1980 roku pt. Ilongt Headhunting; wieść boryka się z heteroglosją i j ą odtwarza. Dla Bachtina, jarto o nim wspomnieć ze względu na to, że ukazuje ona zajętego przedstawianiem niejednolitych całości, nie istnieją afówno interpretowaną inną rzeczywistość, jak i sam przebieg zintegrowane kulturowe światy ani języki. Wszelkie próby Słań- Rosaldo przybywa na wyżyny filipińskie z zamiarem ustalenia takich abstrakcyjnych jedności są konstrukcjami opisania synchronicznego opracowania na temat struktury monologowej władzy. Konkretnie mówiąc, „ k u l t u r a " jest nie­ nolecznej; wciąż jednak, mimo prób sprzeciwu, zmuszany jest kończącym się dialogiem subkultur, wtajemniczonych i laików, ^ w y s ł u c h i w a n i a niekończących się opowiadań Ilongotów różnorodnych frakcji. „ J ę z y k " jest miejscem wzajmnego od­ jotyczących miejscowej historii. W poczuciu obowiązku, m i l działywania i zmagania się regionalnych dialektów, profes­ •zaco. znudzony, w stanie jakby transu zapisuje opowieści, jonalnych żargonów, powszechnych banałów, mowy różnych spełniając notatnik za notatnikiem tekstami, które uważał za grup wiekowych, jednostek i tak dalej. Dla Bachtina powieść i we do odrzucenia. Dopiero po powrocie z terenu, w długopolifoniczna nie jest pokazem siły kulturowej czy historycznej irwałym procesie ponownej interpretacji (o którym mówi totalizacji (jak tego dowodzili krytycy związani z realizmem, w swojej spisanej etnografii) naprawdę zdał sobie sprawę, że te tacy jak Georg Lukacs i Erich Auerbach), lecz raczej kar­ niejasne opowieści faktycznie dostarczyły mu ostatecznie temanawałową areną różnorodności. Bachtin odkrywa utopijną - różniącego się kulturowo poczucia narracji i historii Ilontekstualną przestrzeń, która może pomieścić dyskursywną aotów. Doświadczenie przez. Rosalda czegoś, co można by złożoność, dialogiczne wzajmne oddziaływanie głosów. To, co Jazwać „pisaniem pod dyktando" zmusza do postawienia ceni w powieściach Dostojewskiego czy Dickensa, to właśnie adniczego pytania: Kto właściwie jest autorem notatek nie poddawanie się totalizacji, a za idealnego powieściopisarza z terenu? uważa brzuchomówcę - w dziewiętnastowiecznej mowie „poliZagadnienie jest bardzo delikatne i wymaga starannego fonistę".,,On naśladuje policję różnymi g ł o s a m i " wykrzyknął zbadania. Dość zostało jednak powiedziane, aby postawić tezę, słuchacz zachwycony Sloppym, chłopcem, który czytał na głos lubylcy mogą mieć istotną, a nawet decydującą kontrolę nad gazetę w Naszym wspólnym przyjacielu. Lecz Dickensa, jako wiedzą zdobytą w terenie. Współczesne pisarstwo etnograficzne aktora, oratora i polifonistę trzeba przeciwstawić Flaubertowi, poszukuje nowych sposobów właściwego ukazywania auto­ mistrzowi autorskiej kontroli, który jak bóg porusza się między rytetu informatorów. Nie ma wielu modeli do wyboru, warto myślami i uczuciami swoich bohaterów. Etnografia, tak jak icdnak ponownie wziąć pod uwagę starsze kompilacje tekstowe powieść, zmaga się z tymi alternatywami. Czy pisarz etnografi­ Boasa, Malinowskiego. Lcenhardta i innych. W pracach tych czny obrazuje to, co myślą tubylcy, posługując się flaubertowsstyl etnograficzny nie zjednoczył się wokół nowoczesnej ką „ m o w ą pozornie z a l e ż n ą " , stylem, który tłumi głos bezpo­ interpretacyjnej monografii blisko utożsamianej z osobistym średnich cytatów na rzecz kontrolującego dyskursu, zawsze Joświadczeniem badań terenowych. Możemy przypatrywać się w mniejszym czy większym stopniu pochodzącego od autora? procedurze etnograficznej, która nie stała się jeszcze auto­ (Dan Sperber 1981, biorąc za przykład Evans-Pritcharda. rytatywna w ten szczególny sposób, który obecnie poddaje się przekonywająco wykazał, że mowa zależna jest w istocie wwątpliwość ze względów politycznych i epistemologicznych. preferowanym sposobem interpretacji etnograficznej.) Czy też Te starsze zbiory zawierają wiele materiału, który właściwie może obrazowanie subiektywnych zajwisk wymaga mniej poza samym zapisem w całości należy do informatorów. stylistycznie jednorodnych wersji, pełnych dickensowskich Przychodzi tu na myśl rola George'a Hunta w etnograficznej „różnych g ł o s ó w " ? pracy Boasa czy piętnastu traskryptorów wymienionych w D<>Do pewnego stopnia użycie mowy zależnej jest nieuniknione, ments neocaledoniens (1932) Lcenhardta.'" chyba że powieść lub pisana etnografia są skonstruowane Malinowski jest złożonym przypadkiem przejściowym. Jego wyłącznie z cytatów, do czego rzadko się dąży, choć jest to pisane etnografie odzwierciedlają niepełną fuzję współczesnej teoretycznie m o ż l i w e . Jednak w praktyce pisana etnografia monografii. Choć Malinowski w przeważającej mierze przyi powieść uciekają się do mowy zależnej na różnych poziomach aynił się do ukucia autorytetu profesjonalnego badacza tereno­ abstrakcji. Nie musimy zadawać sobie pytania, skąd Flaubert wego opartego na teorii i opisie, to jednak włączał także wie. co myśli Emma Bovary, ale zdolność badacza terenowego materiał, który nie popierał bezpośrednio jego cokolwiek nazbyt do zamieszkiwania tubylczych umysłów zawsze budzi wątp­ jasno interpretacyjnego nastawienia. Wśród licznych podyk­ liwość. Jest to rzeczywiście stały, nierozwiązany problem towanych mitów i zaklęć, które wypełniają jego książki, w etnografii. Zazwyczaj etnografowie powstrzymują się od "publikował wiele niezrozumiałych dla siebie danych, co przypisywania wierzeń, uczuć i myśli jednostkom. Nie wahają otwarcie przyznawał. W rezultacie powstał tekst otwarty, się jednak przypisywać subiektywne stany kulturom. Analiza podlegający ponownym interpretacjom. Warto porównać takie Sperbera ukazuje jak sformułowania w rodzaju „Nuerowie 'usze zbiory ze współczesnym modelem pisanej etnografii, myślą ..."czy „poczucie czasu Nuerów . . . " s ą zasadniczo różne I którym podaje się dowody na poparcie ukierunkowanej od cytowania czy przekładów tubylczego dyskursu. Takie "Uerpretacji i j u ż niewiele w i ę c e j . " W nowoczesnej, aulowypowiedzi są „pozbawione określonego m ó w c y " i są literacko Vatywnej monografii nie ma praktycznie żadnych istotnych dwuznaczne, łącząc w sobie bez rozróżnienia stwierdzenia Stosów poza głosem autora; ale w Argonautach (1922) i Ogroetnografa oraz informatora czy informatorów (1981: 78). Pisane hch koralowych (1935 [ w y d . polskie 1986]) kartka za kartką etnografie obfitują w nieprzypisane konkretnym osobom zdania 'ytamy magiczne zaklęcia, z których żadne nie ma - według takie jak „Duchy wracają do wioski n o c ą " , opisy wierzeń, **etnografa - istotnego znaczenia. Te podyktowane teksty są w których autor przybiera w rezultacie głos kultury. Całości poza fizycznym zapisem napisane przez konkretnych, Na tym „ k u l t u r o w y m " poziomie etnografowie aspirują do nienazwanych Trobriandczyków. W rzeczy samej, każde flaubertowskiej wszechwiedzy, która swobodnie przenika przez graficzne przedstawienie obejmuje rozmaite opisy, transświat tubylczych podmiotów. Pod powierzchnią ich teksty są i interpretacje podane przez różnych miejscowych jednak bardziej niezdyscyplinowane i wewnętrznie skłócone. orów". W jaki sposób te autorskie obecności winny być Praca Victora Turnera jest w tej kwestii wiele mówiącym °cznione? przykładem, któremu warto się bliżej przyjrzeć, przykładem wzajemnego oddziaływania pomiędzy monofonicznym i poli­ fonicznym przedstawieniem. Prace etnograficzne Turnera w nadzwyczaj złożony sposób obrazują rytualne symbole i wierzenia plemienia Ndembu; można w nich też znaleźć j ^ ^ - - choć ekstremalne - stanowisko wyrażone zostało został niezwykle wyraźne spojrzenia poza te sceny. W esejach -oachtina w analizie powieści polifonicznej. Podstawową Podstawo* N tego zebranych w The Forest of Symbols, jego trzeciej książce 8o gatunku, jak dowodzi, jest przedstawienie mówią­ al ш /ib 12 l)c W|d c / n e r 27 �poświęconej plemieniu Ndembu, Turner przedstawia w roz­ dziale Muchona the Hornet, Interpreter of Religion (1967: 131-150) portret swojego najlepszego informatora. Muchonę. rytualnego uzdrowiciela, i Turnera przyciągnęło ku sobie wspólne zainteresowanie tradycyjnymi symbolami, etymologią i ezoterycznymi znaczeniami. Obaj są „intelektualistami", zagorzałymi interpretatorami niuansów i głębi zwyczajów; obaj są wykorzenionymi ze swych środowisk naukowcami [uprooted scholars] odczuwającymi ten sam „niezaspokojony głód wiedzy obiektywnej".Turner przyrównuje Muchonę do wykładowcy uniwerstyteckiego; w sprawozdaniu z ich współpracy zawarł więcej niż tylko przelotne napomknienia o silnym psycho­ logicznym dublowaniu się [doubling]. W ich dialogu obecna jest jednak jeszcze trzecia osoba, Windson Kashinakaji, starszy nauczyciel z miejscowej szkoły misyjnej, należący do plemienia Ndembu. To on doprowadził do spotkania Muchony z Turnerem i podziela ich pasję interpretacji tradycyjnej religii. Dzięki studiowaniu Biblii „po­ siadł umiejętność wyjaśniania zagmatwanych p y t a ń " . O d nieda­ wna sceptyczny w stosunku do dogmatów chrześcijańskich, przyjaźnie zapatrywał się na pogańską religię. Kashinakaji, jak mówi Turner, „pokonał dzielący nas dystans kulturowy, prze­ kładając techniczny żargon i pikantną wioskową gwarę małego doktora na łatwiejszą dla mnie do uchwycenia p r o z ę " . W k r ó t c e trzej intelektualiści „rozpoczęli poważne codzienne seminaria na lemat religii".Sprawozdania Turnera z tych seminariów są wystylizowane: „osiem miesięcy ożywiających, błyskotliwych rozmów w gronie naszej trójki, głównie na temat rytuałów plemienia N d e m b u " . O d s ł a n i a j ą one niezwykłość etnograficz­ nej „ r o z m o w y " ; znaczące jest jednak, że Turner nie czyni tej potrójnej współpracy sednem swojego eseju. Koncentruje się raczej na Muchonie, sprowadzając w ten sposób rozmowę trzech osób do dialogu i spłaszczając złożoną twórczą relację do „portretu" „informatora". (To uproszczenie było do pewnego stopnia wymogiem formuły książki, w której esej ten ukazał się po raz pierwszy, antologii Josepha Casagrande'a In the Com­ pany of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants z I960.) Opublikowane prace Turnera różnią się znacznie pod wzglę­ dem struktury dyskursywnej. Niektóre składają się w znaczej mierze z cytatów; w co najmniej jednym eseju Muchona zostaje wskazany jako główne źródło całej interpretacji; w innym miejscu przywoływany jest anonimowo, na przykład jako ..mężczyzna, specjalista od r y t u a ł ó w " (1975: 40-42,87, 154-156, 244). Windson Kashinakaji nazywany jest raczej asystentem i tłumaczem niż. źródłem interpretacji. Ogólnie, pisane etnografie Turnera są niezwykle polifoniczne, otwarcie zbudowane z cytatów („Według tego, co mówi biegły..." czy „Jeden z informatorów przypuszcza..."). Nic oddaje on jednak Ndembu różnymi głosami i nie spotykamy wiele „pikantnej wioskowej gwary". Wszystkie głosy z terenu zostały wy­ gładzone do języka przedstawiającego [expository prose] mniej czy bardziej wymiennych „informatorów".Inscenizacja miejs­ cowej mowy w pisanej etnografii, konieczny stopień prze­ tłumaczenia i przyswojenia stanowią skomplikowany problem praktyczny i retoryczny. Prace Turnera, umieszczając tubylcze interpretacje zwyczajów na widocznym miejscu, w konkretny sposób ukazują zagadnienia tekstowego dialogu i polifonii. Włączenie Turncrowskiego portretu Muchony do The Forest of Symbols można uważać za znak czasu. Antologia Casagrandego, w której ukazał się on po raz pierwszy, wywarła skutek w postaci wydzielenia najważniejszego zagadnienia relacji pomiędzy etnografami i ich tubylczymi współpracownikami. Dotąd nie było na ten temat dyskusji w ramach naukowej etnografii, ale antologia Casagrandego wstrząsnęła zawodo­ wym tabu dotyczącym „uprzywilejowanych informatorów", jakie pojawiło się po Malinowskim. Raymond Firth o Pa Fenuatarze, Robert Lowie o Jimie Carpenterze - długa lista wybitnych antropologów opisujących tubylczych „etnogra­ f ó w " ^ którymi dzielili do pewnego stopnia zdystansowane. 13 14 28 analityczne, nawet ironiczne spojrzenie na zwyczaje. Osoby stały się cenionymi informatorami, ponieważ zrozumiały. czę to z prawdziwą przenikliwością, na czym polega etnografie^ podejście do kultury. W cytowanej przez Lowiego wypowiedz tłumacza (i kolegi ,,filologa")z plemienia Crow Jima Carpe tera, wyczuwa się wspólną perspektywę: „Kiedy słyszy j» starych mężczyzn opowiadających swoje wizje, po prost trzeba im w i e r z y ć " (Casagrande 1960: 428). W opowiadaniu Firtha o jego najlepszym przyjacielu i informatorze z Tikopj wyczuwa się znacznie więcej niż tylko porozumiewawcze mrugnięcie i ukłon: t e s n S u a Przy innej okazji rozmowa przeszła na sieci zastawione w jeziorze na łososio-pstrąga. Sieci czerniały, prawdopo­ dobnie za sprawą jakiegoś planktonu, i szybciej ulegały zepsuciu. Wtedy Pa Fenuatara opowiedział zgromadzo­ nym w domu ludziom o tym, jak, kiedy był pewnego razu na jeziorze ze swoimi sieciami, poczuł, żc przez sieć przeszedł duch i uczynił j ą miękką. Kiedy wyciągnął sieć okazało się, że jest śliska. Zadziałał duch. Zapytałem i wtedy, czy przekonanie o tym, że duchy są odpowiedzialne za niszczenie sieci było częścią tradycyjnej wiedzy. CM. powiedział: „Nie, to moja własna m y ś l " . A potem dodał ze śmiechem: „To moja własna część tradycyjnej wiedzy" (Casagrande 1960: 17-18) Wciąż, nie ujawnił się w pełni wpływ antologii Casagrandego na metodologię, a zwłaszcza znaczenie tych relacji dla stworzenia dialogicznych etnograficznych tekstów i interpretacji. Jej zna­ czenie zaciemniane jest przez tendencję do zaszeregowania tej książki jako uniwersalizującego humanistycznego dokumentu, ukazującego „salon luster... pełną różnorodność niekończąca się odbitego obrazu c z ł o w i e k a " (Casagrande 1960: xii). W świe­ tle obecnego kryzysu autorytetu etnograficznego te odkrywcze portrety przelały się do dzieł swoich autorów, zmieniając sposób, w jaki się ich czyta. Jeśli etnografia jest częścią tego, co Roy Wagner (1980) nazywa „wynalezieniem kultury" to jej pole działania jest wielowymiarowe: znajduje się poza kontrola jakiejkolwiek jednostki. Jednym z coraz częściej spotykanych sposobów ukazywania współpracy przy tworzeniu wiedzy etnograficznej jest regularne i obszerne cytowanie informatorów. (Uderzającym przykładem jest We Eat the Mines, the Mines Eat Us [1979] June Nash.) Ale ta metoda dopiero zaczyna burzyć monofoniczny autorytet Cytaty zawsze są inscenizowane przez cytującego i służą zwykle jedynie za przykłady lub potwierdzające świadectw! Wybiegając poza cytaty można by sobie wyobrazić radykalniej szą polifonię, w której „tubylcy i etnograf mówiliby innymi g ł o s a m i " ; lecz i to jedynie przemieściłoby autorytet etnografi czny, wciąż będąc potwierdzeniem faktu, żc ostateczna wirtuozerska orkiestracja wszystkich dyskursów w tekście je* dziełem pojedynczego autora. W tym sensie polifonia Bach* zbyt wąsko utożsamiana z powieścią, jest udomowioną heteroglosją. Dyskursy etnograficzne w żadnym wypadku nie m o w ą wymyślonych bohaterów. Informatorzy są konkretny ' osobami mającymi prawdziwe imiona - imiona, które m° ' cytować, w zmienionej formie jeżeli wymaga tego takt- ' ^ i informatorów są nadmiernie zdeterminowane, a ich s*T politycznie i metaforycznie złożone Jeżeli przyzna Ж w tekście autonomiczną przestrzeń i zapisze wystarczaj** obszernie, wypowiedzi tubylców mają sens różny o d '' nadaje im porządkujący etnograf. Etnografia zalana jest he glosją. ^ Ta możliwość sugeruje naprzemienną strategię tekstu, u ^ mnogiego autorstwa, przyznającego współpracownic tylko status zaledwie niezależnych wyrazicieli opinii. lecz , autorów. Jako forma autorytetu możliwość ta wciąż musj^ traktowana z dwóch powodów jako utopia. Po pierwsze. 1 n s e n s U 1 s �jjjdawnych eksperymentów z pracami mającymi wielu autoф# wydaje się wskazywać, żc zainteresowanie badaniami ze strony etnografa działa jako siła napędowa i że to on w końcu ujmuje kierownicze, redaktorskie stanowisko. Autorytatywnej ggzycp tego. który „udziela g ł o s u " innym nie da się w pełni npekroczyć. Po drugie, sama idea wielu autorów jest wy­ zwaniem dla głęboko zakorzenionego na Zachodzie utożsamia­ na porządku wszelkich tekstów z zamysłem pojedynczego autora. Nawet jeśli utożsamianie lo było mniej wyraźne w cza­ sach, gdy Lafitau napisał Moeurs des sauvages ameriquains, i jeśli współczesna krytyka poddała je w wątpliwość, to jednak u i i / pozostaje ono skutecznym ograniczeniem pisarstwa [Biograficznego. Niemniej widać oznaki zmian w tej dziedzinie, df coraz większym stopniu antropologowie będą musieli uzna­ wać współautorstwo tekstów, a czasem także dzielić strony lytulowe, ze współpracującymi z nimi tubylcami, w stosunku do których określenie informator przestało być, jeśli kiedykolwiek bvlo. adekwatne. Ważnym prototypem jest tu książka Ralpha Bulmera i lana Mąjnepa Birds of My Kalam Country (1977). (Wkład etnografa j mieszkańca Nowej Gwinei, którzy współpracowali ze sobą ponad dziesięć lat, zostały w zestawieniu wyodrębnione innym krojem czcionki.) Bardziej jeszcze znaczące jest po­ wstałe w 1974 roku studium Piman Shamanism and Staying Sickness (Ka.cim Mumkidag). na którego stronic tytułowej występują bez żadnego wyróżnienia (choć, na co należałoby zwrócić uwagę, nie w porządku alfabetycznym): Donald M . Bahr. antropolog; Juan Grcgorio, szaman; David I . Lopez, ilumacz; oraz Albert Alvarez, redaktor. Trzej spośród nich to Indianie Papago, a świadomym celem książki jest „przekazanie jinianowi możliwie największej liczby funkcji przypisywa­ nych zwykle autorowi. Zalicza się do nich wybór stylu przed­ stawienia, obowiązek interpretowania i wyjaśniania oraz prawo oceny, które rzeczy są ważne, a które nie" (s. 7). Bahr, inicjator organizator tego przedsięwzięcia, opowiada się za najdalej idącym podziałem autorytetu. Gregorio. szaman, występuje lako główne źródło „teorii choroby", zapisanej w transkrypcji itlumaczeniu na dwóch niezależnych poziomach przez Lopeza i Alvareza. Teksty Gregoria zapisane w rodzimym narzeczu awierają zwięzłe, często gnomiczne wyjaśnienia, które pod­ legają interpretacji i kontekslualizacji w oddzielnych komenlarzach Bahra. Książka jest niezwykła pod względem tekstowej realizacji interpretacji interpretacji. W Piman Shamanism przechodzenie od wypowiedzi jedno­ stek do uogólnień kulturowych jest wyraźnie widoczne w roz­ dzieleniu głosów Gregoria i Bahra. Autorytet Lopeza, mniej *idoczny, przypomina autorytet Windsona Kashiakaji w pra* h Turnera. Biegła dwujęzyczność Bahra prowadzi go przez subtelności języka Gregoria, w ten sposób pozwalając szamano*i „obszernie mówić o zagadnieniach teoretycznych". Ani ^pez, ani Alvarez nie pojawiają się w tekście jako odrębne Stosy, a ich udział w tej spisanej etnografii pozostaje w dużym *pniu niewidoczny dla wszystkich z wyjątkiem wyedukowa"ych Indian Papago, którzy potrafią ocenić wierność przekładu Jasiów i oddającą niuanse miejscowego narzecza interpretację 'tira. Autorytet Alvareza zawiera się w fakcie, że Piman "inicinism to książka skierowana do odrębnych grup odbior* • Dla większości czytelników koncentrujących się na aczenru i wyjaśnieniach, teksty wydrukowane w języku są mało interesujące. Jednak lingwista Alvarez, poprawił ^rypcje i przekład z myślą o ich wykorzystaniu do nauki ^ * j . wprowadzając opracowane przez siebie w tym celu J**y ortografii. W ten sposób książka przyczynia się do J lezienia przez Indian Papago literackiej formy ich kultury ' inne• "odczytanie — wbudowane w Piman Shamanism, ma '"aczei'e szersze niż tylko lokalne. Dl p j ^ °zpadu monologicznego autorytetu istotne jest. aby •tytH ' , S ' ' i c przestały być adresowane do jednego rodzaju H j - ' - Mnożenie możliwych sposobów odczytywania ciedla fakt, żc świadomości „etnograficznej" nie możm a A : n a r e n n i 0 U ) w r l 1 1 na dłużej traktować jako monopolu określonych zachodnich kultur i klas społecznych. Nawet w pisanych etnografiach, w których nie występują teksty w oryginalnym narzeczu, tubylcy odmiennie odczytają zapisane tekstowo interpretacje i wiedzę. Prace polifoniczne są szczególnie otwarte na nie zamierzone z góry sposoby odczytywania. Czytelnicy z Trobriandów uznają być może interpretacje Malinowskiego za nużące, natomiast przykłady i obszerne transkrypcje za porusza­ jące. Ndembu nie prześlizgną się tak jak czytelnicy europejscy ponad różnymi głosami występującymi w pracach Turnera. Nowa teoria literacka sugeruje, że zdolność tekstu do bycia zrozumiałym w spójny sposób zależy w mniejszym stopniu od zamierzonych intencji autora niż od twórczej postawy czytel­ nika. Aby przytoczyć tu słowa Rolanda Barthesa, jeżeli tekst jest „utkany z cytatów pochodzących z niezliczonych centrów kultury", to „jedność tekstu leży nie w jego pochodzeniu, a w jego przeznaczeniu" (1977: 146, 148). Pisanie prac etnograficznych, działanie niezdyscyplinowane i wielopodmiotowe nabiera spójności w konkretnych sytuacjach czytania. Zawsze jednak istnieje wiele różnych możliwych sposobów odczytania (poza tylko osobistym przyswojeniem), sposobów odczytania znajdujących się poza kontrolą jakiegokolwiek pojedynczego autorytetu. Do klasycznej pisanej etnografii można podejść po prostu w poszukiwaniu znaczeń, które badacz podaje w oparciu o przedstawione fakty kulturowe. Lub również, jak to sugerowałem, można czytać na przekór dominu­ jącemu w tekście głosowi, poszukując innych na wpół ukrytych autorytetów, ponownie interpretując opisy, teksty i cytaty zebrane przez autora. Wraz z poddaniem obecnie w wątpliwość kolonialnych stylów przedstawiania, wraz z szerzeniem się literackiej i etnograficznej świadomości, wyłaniają się nowe możliwości odczytywania (a zatem i pisania) opisów kulturo­ wych. 15 Tekstowe wcielenie autorytetu stanowi powracający problem we współczesnym eksperymentowaniu z pisaniem etnografii."' Starszy, realistyczny styl - wyobrażony na stronic tytułowej Argonautów Zachodniego Pacyfiku i oparty na konstrukcji kulturowego tableau vivant, przeznaczonego do oglądania z jednego tylko punktu widzenia, to znaczy punktu widzenia piszącego i czytelnika - można obecnie uznać tylko za jeden z. możliwych paradygmatów autorytetu. W len, jak i inne style pisania wplecione są polityczne i epistemologiczne założenia, których autor pisanych etnografii nie może już dłużej nie zauważać. O m ó w i o n e tutaj formy autorytetu - doświadczalna, interpretacyjna, dialogiczna, polifoniczna - są dostępne wszy stkim autorom tekstów etnograficznych, tak zachodnich jak i niezachodnich. Żadna nie jest przestarzała, żadna nie jest czysta: w ramach każdego paradygmatu jest miejsce na wynala­ zczość. Zobaczyliśmy, jak poprzez nowe sposoby podejścia ponownie odkrywane są zaniechane praktyki. Autorytet poli­ foniczny z odświeżoną sympatią patrzy na kompendia tekstów w oryginalnych narzeczach - formy wypowiedzi zasadniczo różne od zogniskowanych monografii związanych z obserwacją uczestniczącą. Teraz, kiedy naiwne roszczenie sobie prawa do autorytetu opartego na doświadczeniu zostało poddane w hermeneutyczną wątpliwość, możemy spodziewać się odnowienia zainteresowania subtelnym wzajemnym odzialywaniem osobis­ tych i związanych z dyscypliną składników badań etnograficz­ nych. Procesy związane z doświadczeniem, interpretacją, dialogiczne i polifoniczne zachodzą, nieharmonijnic, w każdej pisanej etnografii, ale ich spójne przedstawienie zakłada istnienie kontrolującego autorytetu. Starałem się dowieść, że ten nakaz spójności nakładany na niezdyscyplinowane procesy tekstualizacji jest obecnie nieuniknienie sprawą strategicznego wyboru. Próbowałem rozróżnić ważniejsze style autorytetu, jakie ujaw­ niły się w ostatnich dziesięcioleciach. Jeżeli pisarstwo etnogra­ ficzne żyje, a wierzę, że tak, walczy ono w obrębie tych możliwości i przeciwko nim. w ler Przełożyli: Joanna Iracka i Sławomir Sikora 29 �P R Z Y P I S Y 1 O m ó w i o n e zostały jedynie przykłady angielskie, a m e r y k a ń s k i e i fran­ cuskie. C h o ć prawdopodobne jest. ż e analizowane tu formy autorytetu m o ż n a szeroko u o g ó l n i a ć , nie podejmowano ż a d n y c h prób przeniesienia ich na inne tradycje narodowe. Zgodnie z a n t y p o z y t y w i s t y c z n ą tradycją Wilhel­ ma D i ł t h e y a , przyjęte z o s t a ł o także z a ł o ż e n i e , ż e etnografia jest inter­ pretowaniem, a nie w y j a ś n i a n i e m . Formy autorytetu oparte na epistemologii nauk przyrodniczych nie zostały o m ó w i o n e . Koncentrując s i ę na obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j , jako na intersubieklywnym procesie z n a j d u j ą c y m s i ę w sercu dwudziestowiecznej etnografii, p o n i ż s z e o m ó w i e n i e pomija kilka dodat­ kowych źródeł autorytetu: na przykład w a g ę nagromadzonej ..archiwalnej" wiedzy o p o s z c z e g ó l n y c h grupach, perspektywy p o r ó w n y w a n i a m i ę d z y k u l ­ turowego i badania statystyczne. „ H e t e r o g l o s j a " zakłada, że „języki nie wykluczają się wzajemnie, lecz raczej przecinają s i ę ze s o b ą na wiele r ó ż n y c h s p o s o b ó w (język ukraiński, j ę z y k poematu epickiego, wczesnego symbolizmu, studenta, konkretnego pokolenia dzieci, p o ś l e d n i c h intelektualistów, n i e t z s c h e a ń s k i i tak dalej). M o ż e się nawet w y d a w a ć , ż c samo s ł o w o j ę z y k ' traci w tym procesie wszelkie znaczenie - p o n i e w a ż najwyraźniej nie istnieje p ł a s z c z y z n a , na której te wszystkie ' j ę z y k i ' m o ż n a by z e s t a w i ć " (291). T o , co z o s t a ł o powiedziane o j ę z y k a c h w r ó w n y m stopniu odnosi się do „ k u l t u r " i „ s u b k u l ­ tur". Zobacz też W o ł o s z y n ó w (Bachtin?) 1953: 291, z w ł a s z c z a rozdziały 1-3; oraz Todorov 1981: 8 8 - 9 3 2 ' Nie p o d j ą ł e m s i ę przeglądu nowych s t y l ó w pisarstwa etnograficznego m a j ą c y c h swe źródło poza Zachodem. Jak wskazywali na to Edward Said, Paulin Hountondji i inni. pozostaje wiele do zrobienia w dziedzinie ideologicznego „ r o z j a ś n i a n i a " , p o l e m i c z n e j pracy krytycznej; temu w ł a ś n i e zagadnieniu niezachodni intelektualiści p o ś w i ę c a j ą z n a c z n ą c z ę ś ć swoich w y s i ł k ó w . Moje r o z w a ż a n i a pozostają w obrębie, c h o ć na eksperymentalnej granicy, realistycznej nauki o kulturze wypracowanej na Zachodzie. C o w i ę c e j , „ p a r a e t n o g r a f i c z n y c h " r o d z a j ó w tradycji ustnej [oral history), p o w i e ś c i faktu, „ n o w e g o dziennikarstwa",literatury p o d r ó ż n i c z e j ani filmu dokumentalnego nie traktuję w nich jako o b s z a r ó w innowacji. 4 W obecnym kryzysie autorytetu etnografia w y ł o n i ł a s i ę jako podmiot historycznych d o c i e k a ń . Nowe krytyczne p o d e j ś c i e m o ż n a z n a l e ź ć w: Hartog l 9 7 1 ; A s a d 1973: Burridge 1973:rozdz. I ; Duchet 1971; Boon 1982; De Certeau 1980; Said 1978; Stocking 1983; oraz Rupp-Eisenreich 1984 ' Na temat stłumienia dialogu na stronie tytułowej Lafitau i ustanowienienia slekstualizowanej, ahistorycznej i wizualnie zorientowanej „anlroplogii" m o ż n a przeczytać w s z c z e g ó ł o w e j analizie Michela de Certeau (1980). ' Pojęcie to jest czasem zbyt cliętnie ł ą c z o n e z intuicją czy empatią, lec/ jako opis wiedzy etnograficznej Verstehen oznacza w ł a ś c i w i e krytykę d o ś w i a d c z e n i a empatycznego Precyzyjne znaczenie tego terminu jest przedmiotem dyskusji pośród badaczy D i ł t h e y a (Makreel 1975: 6-7). Angielskie t ł u m a c z e n i e książki Favret-Saady nosi tytuł Deadly Wards (1981); zobacz z w ł a s z c z a rozdział 2. Jej d o ś w i a d c z e n i e z o s t a ł o ponownie spisane na innym poziomic lilerackości u Favret-Saady i Contrerasa 1981 " B ł ę d e m b y ł o b y p r z e ś l i z g n i ę c i e s i ę nad różnicami w teoretycznych zapatrywaniach Dwyera i Craponzana. Dwyer, za Georgem Lukacsem przekłada dialogiczno.ść na n u i r k s o w s k o - h e g l o w s k ą dialektykę, o b i e c u j ą c ą m o ż l i w o ś ć odbudowy podmiotu, rodzaj d o p e ł n i e n i a w i poprzez drugiego c z ł o w i e k a . Crapanzano odmawia jakiegokolwiek zakotwiczenia w scalającej teorii, a jego jedynym autorytetem jest autorytet p i s z ą c e g o dialog, autorytet o s ł a b i o n y n i e k o n k l u z y j n o ś c i ą o p o w i e ś c i o spotkaniu, rozdarciem [ruplure] i stanem pomieszania. (Warto z w r ó c i ć u w a g ę , że o k r e ś l e n i a dialogiczny, zgodnie z tym, jak tego s ł o w a użył Bachtin, nie m o ż n a s p r o w a d z i ć do dialektyczy.) Jednym z pierwszych o r ę d o w n i k ó w antropologii dialogicznej był Tedlock (1979). 7 ' Na temat realistycznych „ t y p ó w " zobacz L u k a c s 1964. passim. Tendencję do przekształcania jednostki w wyraziciela kultury m o ż n a zaobserwować u Marcela Griaule'a w Dieudeuu (1948a). W y s t ę p u j e ona także ambiwalent. nie w Nisa Shostak (1981). O m ó w i e n i e tej anibiwalencji i wynikającej z niei dyskursywnej z ł o ż o n o ś c i książki m o ż n a z n a l e ź ć u Clifforda 1986b: l()3-|()cj *" R o z d z i a ł ten nosi tytuł Power and Dialogue in Ethnography: Marcel Griaule's Initiation (w:) The Predicament of Culture, ss. 5 5 - 9 1 ) [przyn tłum.]. "' Opracowanie tego sposobu t w ó r c z o ś c i tekstowej znajduje się u Cliff . da 1980a. W tym k o n t e k ś c i e zobacz też Fontana 1975, Wprowadzenie do Tlu Pima Indians Franka Russella na temat ukrytego w s p ó ł a u t o r a książki Indianina Papago, Jose L e w i s a ; Leiris 1948 porusza problem współpracy jako w s p ó ł a u l o r s t w a , podobnie jak L e w i s 1973. Na temat obrony nacisku który Boas kładł na teksty w oryginalnym narzeczu i jego współpracy z Huntem zobacz Goldman 1980 p or " Opracowanie Jamesa Fernandeza Bwiti (1985) jest samoświadomym przekraczaniem ciasnej formy monograficznej, powrotem do skali Malinowskiego i o ż y w i e n i e m „ a r c h i w a l n y c h " funkcji etnografii. T a k i zamiar o g ł o s i ł Evans-Pritchard we w s t ę p i e do Man and Wonuin among the Azande (1974), jednej z p ó ź n i e j s z y c h prac, którą m o ż n a uważać za reakcję przeciw z a m k n i ę t e m u , analitycznemu charakterowi jego wfas. nych w c z e ś n i e j s z y c h pisanych etnografii. Przyznaje, ż e inspiracją był dla niego Malinowski. (Idea ksiqzki z ł o ż o n e j w y ł ą c z n i e z c y t a t ó w to modernis­ tyczne marzenie z w i ą z a n e z Walterem Benjaminem.) W sprawie p o d e j ś c i a „ d y n a m i k i grupowej" [ „ g r o u p dynamics"] w etnografii zobacz: Yannopoulos i Martin 1978. Przykład etnografii opartej wprost na „ s e m i n a r i a c h " z tubylcami - zob. Jones i Konner 1976 Wykorzystanie przez Favert-Saadc dialektu i kursywy w Les mots, k mon, les sorts (1977) jest jednym z wielu r o z w i ą z a ń problemu, który od dawna zajmuje p o w i e ś c i o p i s a r z y realistów. " Niezwykle sugestywny model polifonicznego przedstawienia zapropo­ nowano w czterotomowym projekcie wydania tekstów etnograficznych napisanych, w y w o ł a n y c h i transkrybowanych w latach 1896-1914 przez Jamesa Walkera na temat Rezerwatu Indian Siou Pine Ridge. Do tej pory ukazały s i ę trzy tytuły pod radakcją Raymonda J . DeMaillego i Elaine Jahner: Lakotu Belief and Ritual (1982a), bukata Society (1982b) i Lahti Myth (1983). Rozrastające się tomy p o w t ó r n i e otwierają tekstową homogenn o ś ć klasycznej monografii Walkera z 1917 roku. The Sun Dance, zbioru indywidulanych wypowiedzi wydanych tutaj w t ł u m a c z e n i u Te wypowiedzi ponad trzydziestu „ a u t o r y t e t ó w " o znanych imionach dopełniają i pr/e kraczają s y n t e z ę Waltera. D u ż y dział Lakota Belief and Ritual zoslal napisany przez Thomasa Tyona, z a j m u j ą c e g o się interpretowaniem i objas nianiem Walkera. Czwarty tom b ę d z i e t ł u m a c z e n i e m pism George'aSwordi wojownika i s ę d z i e g o plemienia Oglala. napisanych za n a m o w ą Walkera, aby utrwalić i zinterpretować tradycyjny s p o s ó b ż y c i a . Pierwsze dwa toraj prezentują w tej samej konwencji niepublikowane teksty wykształconych c z ł o n k ó w plemienia Lakota i opisy samego Walkera Pisanie etnografiija»i się j a k o proces zbiorowego tworzenia. Bardzo w a ż n e jest zwrócenie uwagi na to, ż e na d e c y z j ę T o w a r z y s t w a Historycznego Stanu Colorado (Colorado Historical Society) o wydaniu tych t e k s t ó w miały w p ł y w coraz częstsze prośby n a p ł y w a j ą c e ze w s p ó l n o t y Oglala z Pine Ridge o kopie malriałó* Walkera w celu wykorzystania ich w nauczaniu historii Oglala. (Na teno Walkera zobacz też Clifford 1986a: 15-17 ) 12 11 14 "• Bardzo przydatny i p e ł n y przegląd w s p ó ł c z e s n y c h pisanych etnograf" eksperymentalnych m o ż n a z n a l e ź ć u Marcusa i Cushmana 1982; zobacz K. Webster 1982; F a h i m 1982; oraz Clifford i Marcus 1986 B I B L I O G R A F I A Asad T. (wyd.). 1973 Anthropology and the Colonial Encounter, Ithaca Press. Bahr 1). M„ Gregorio J . , Lopez D. I„ Alvarez A., 1974 Piman Shamanism ami Staying Sickness (Ka.-cim Mumkidag). Tucson: Univ. of Arizona Press Bakhtin M 1953 Discourse in the Novel, w: The Dialogic Imagination, wyd. Michael Holquist. s. 259-442. Austin: Univ. of Texas Press, 1981 Bardies R„ 1977 Image Music Text. New York: Hill and Wang Benveniste E„ 1971 Problems in General Linguistics. Coral Gables, Fla.: Univ. of Miami Press Boon J . . 1982 Other Tribes, Other Scribes: Symbolic Anthropology in the Comparative Study of Cultures, Histories, Religions and Text. Cambridge: Cambridge Univ. Press Buhner R. i Majnep I.. 1977 Birds of My Kalam Country. Auckland: Univ. Of Auckland Press Burridge К О I... 1973 Encountering Aborigines. New York: Pergamon Casagrande J. (wyd.). 1960 In the Company of Man: Twenty Portraits of Anthropological Informants New York: Harper and Row 30 Clifford J . . 1986a Partial Truths, w: Writing Culture, wyd. James Clifford i Geor| s. 1-26. Berkeley: Univ. of California Press 1986b On Ethnographic Allegory, w: Writing Culture, s. 98-121 Clifford J. i Marcus G . (wyd.), 1986 Writing Culture. Berkeley: Univ. of California Press Codrington R. H , 1891 The Melanesians. Reprint, New York: Dover, 1972 Crapanzano V „ 1977 The Writing of Ethnography. ..Dialectical Anthropology" 2 1980 Tahumi: Portrait of a Moroccan. Chicago: Univ. of Chicago F " De Certeau M., yi 1980 Writing vs. Time: History and Anthropology in the Works oj П '' ,ш French Studies" 59: 37-64 Dillhey W., 1914 The Construction of the Historical World in the Humur. ИВ» Dillhey: Selected Writings, wyd. H P . Rickman. s. 168-245. I * Cambridge Univ. Press, 1976 Duchet M., 1971 Anlhropologie et histoire au siecle des lumieres. Paris: MasP Duinont, J-P.. 1978 The Headman and I. Austin: Univ. of Texas Press �pwyei' К-. 1977 On the Diatomit of Fieldwork, „Dialogical Anthropology" 2(2): 143-151 1979 The Dialogic of Ethnology, "Dialogical Anthropology" Mi): 205-224 |982 Moroccan Dialogues. Baltimore: Johns Hopkins Univ. Press £vans-P" E.E., |969 The Nuer. Oxford: Oxford Univ. Press 1974 Man anil Woman among the Azunde. London: Faber and Faber Fahim H. (wyd.), |982 Indigenous Anthropology in Non-Western Countries. Durham: Univ. of North Carolina Press fjvret-Saada J . , 1977 ies mots, la morl. lex sorts. Paris: Gallimard. Trans. Catherine (alien as Deadly Words. Cambridge: Cambridge Univ. Press, 1981 favrel-Saada J . i Contreras J . . 1981 Corps pour corps: Enqiwte sur la sorcellerie dans te Bocage. Paris: Gallimard Fernandez J . . I9gs Bwili: An Ethnography of the Religious Imagimifum in Africa. Princeton: Princeton Univ. Press Fontana В.. 1975 Introduction, w: Frank Rusell, The Pima Indians Tueson: Univ. of Arizona Press Foucaull M., 1977 Nietzsche, Genealogy. History, w: Language, Counter-Memory, Practice, s. 139-164. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1980 Power/Knowledge. New York: Pantheon Ceoti C , 1973 The Interpretation of Cultures. New York: Basic Books 1976 From the Native's Point of View: On the Nature of Anthropological Understanding, w: Meaning in Anthropology, wyd. K . Basso i H. Selby, s. 221-238. Albuquerque: Univ. of New Mexico Press Ginzburg С . 1980 Moreeli. Freud and Sherlock Holmes: Clues and Scientific Method, "History Workshop" 9 (Spring): 5-36 Goldman I.. 1980 Boas on the Kwakiutl: The Ethnographic Tradition, w: Theory and Practice: Essays Presented to Gene Wclljish. wyd. S. Diamond, s. .334-336. The Hague: Mouton Griaule M.. 1948a Dieu d'eau: Enlretiens ovee Ogoteinineli. Paris: Editions du Chene. Trans. R. Butler i A. Richards as Conversations with Ogotemmili. London: Oxford Univ. Press for the International African Institute. 1965 1957 Mćthode tie Tethnogtaphte. Paris: Presses Universitaires de Franee Hanog F.. 1971 Le mirair d'Herodole: Essai sur la representation de Vautre. Paris: Gallimard Hinsley C . 1983 Ethnographic Charisma and Scientific Routine: Cushing and Fewkes in American Southwest, IH79-IH93, w: History and Anthropology, Vol. I , Observers Observed, wyd. G . Slocking, s. 5.3-69. Madison: Univ. of Wisconsin Press Houmondji P.. "77 Sur la „philosophie" africaine. Trans. H. Evans as African Philosophy: Myth and Reality. Bloomington: Indiana Univ. Press, 1983 lamin J.. 1982a Ohjets trouves des paradis perdus: A propos tle lo Mission DakarDjibouti, w: Collections passion, wyd. J. Hainard i R. Kaehr, s. 69-100. Neuchatel: Musee d'Ethnographic Jones N.B.i Konner M . , '"6 IKung Knowledge of Animal Behavior, w: Kalahari Hunter-Gatherers. wyd. R. Lee i I De Vore. s, 325-348. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Kaiadj V., , c h a r a '^2 Ц>probleme de la legitimite dans t 'organisation historique de I 'ethnologic' francais, ..Revue francaise de sociologie 32(1): 17-36 wber A.L.. K| Review of,.Growing Up in New Guinea'' hy Margaret Mead. ..American . Anthropologist" 36:248 ^-Dujardm С e ^lli v '' ' l e m l n e s en ethnologic Paris: Maspćro The Building of British Social Anthropology. •^hardr M.. cu New York: Dover v "37 ?" ""'"'- neo-caledoniens. Paris: Instilut d'Ethnologie z," Kamo: La personne et le nnthe dans le monde melanesien. Palis: Gallimard. Trans B. Gulati as Do Kamo: Person and Myth in the H'fortesian World Chicago: Univ. of Chicago Press St 0 "'Kni/v and Experience: The Religion of the Dinka. Oxford: Oxford Univ. L'tthn nnogruphe devant le colonialisme, ,,Le temps modernes" 58. Reprint * « , s. 125-145. Paris: Mercure de France. 1966 nmr Po\ ^ "l"'higist """cal Science V e I 's Muse. London: London School of Economics and Languages as Ethnographic 81-89 Tools. "American Anthropologist" Makreel R„ 1975 Dilthey: Philosopher of the Human Sciences. Princeton: Princeton Univ. Press Malinowski В.. 1922 Argonauts of the Western Pacific. London: Routledge. Tłum. pol. Argonauci Zachodniego Pacyfiku, Warszawa 1981 1932 Pigs, Papuans and Police Court Perspective. „ M a n " 32: 33-38 1935 Coral Cardens anil Their Magic. Bloomington: Univ. of Indiana Press. Tłum. pol. Ogrody koralowe i ich magia. Warszawa 1986 Maquet J . , 1964 Objectivity in Anthropology. ..Current Anthropology" 5: 47-55 Marcus G . i Cushman D., 1982 Ethnographies as Texts. „Annual Review of Anthropology" 11: 25-69 Mead M.. 19.39 Native Languages as Field- Work Tools, „American Anthroplogist 42(20): 189-205 Michel-Jones F . , 1978 Retour au Dogon: Figure du double et ambivalence. Paris: Le Sycomore Nash J . . 1979 We Eat the Mines, the Mines Eat Us: Dependency and Exploitation in Bolivian Tin Mines. New York: Columbia Univ. Press Payne H.. 1981 Malinowski's Style,,.Proceedings of the American Philosophical Society" 125:416-440 . Rabinów P., 1977 Reflections on Fieldwork in Morocco. Berkeley: Univ. of California Press Rabinów P. i Sullivan W. ( w y d ) , 1979 Interpretive Social Science. Berkeley: Univ. of California Press Radcliffe-Brown A . R . , 1922 The Andaman Islanders. Reprint. New York: The Free Press, 1948 Rentoul A., 1931a Physiological Paternity and the Trohriatulers, ,,Man" 31: 153-154 1931b Papuans, Professors and Platitudes, ..Man" 31: 274-276 Ricoeur P.. 1971 The Model of the Text: Meaningful Action Considerd as a Text. ..Social Research" 38: 529-562. Tłum. pol. J . Fałkowska Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2 Rosaldo R.. 1980 llongot Headhunting / 974: A Study in Society and History. Stanford: Stanford Univ. Press Rupp-Eisenreich В ( w y d ) . 1984 Histoires de I'anthropologie. Pans: Klicksieck Editions Said E . , 1978 Orientalism. New York: Pantheon Books. Tłum. pol. W. Kalinowski Orientalizm. Warszawa 1991 Shostak M.. 1981 Nisa: The Life and Words of u IKung Woman. Cambridge, Mass.: Harvard Univ. Press Sperber D.. 1981 L'interpretation en anthropologic, „ L ' H o m m e " 2 1 ( I): 69-92. Trans, in On Anthropological Knowledge, s. 9-34. Cambridge: Cambridge Univ. Press. 1985 Slocking G . ( w y d ) , 1983 History of Anthropology. Vol. 1. Observers Observed: Essays on Ethnog­ raphic Fieldwork, w szczególności 77i«r Ethnographer's Magic: Fieldwork in British Anthropology from Tylor to Malinowski, s. 70-119. Madison: Univ. of Wisconsin Press Tedlock D., 1979 The Analogical Tradition and the Emergence of a Dialogical Anthroplogy. „Journal of Anthropological Research 35(4): 387-400. Reprint w: D Tedlock , The Spoken Word and the Work of Interpretation, s. 321-338. Philadelphia: Univ. of Pennsylvania Press. 198.3 Thornton R., 1983 Narrative Ethnography in Africa, 1X50-1920, „ M a n " 18: 502-520 Todorov T z . . 1981 Mikhail Bakhline: Le principe dialogique. Paris: Editions du Seuil Turnbull C , 1962 77ic Forest People. New York: Simon and Schuster. Tłum. pol. Leśni ludzie, 1967 Turner V . , 1967 The Forest of Symbols: Aspects of Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press 1975 Revelation anil Divination in Ndembu Ritual. Ithaca, N.Y.: Cornell Univ. Press Tyler S „ 1981 Word for Deeds and the Doctrine of the Secret World, w: Papers from the Parussession on Language and Behavior, s. 34-57. Proceedings of the Chicago Linguistic Society. Chicago: Chicago Univ. Press Wagner R„ 1980 The Invention of Culture. Rev. ed. Chicago: Chicago Univ. Press Webster S.. 1982 Dialogue anil Fiction in Ethnography, "Dialectical Anthropology" 7(2): 91-114 Winner T h . . 1976 The Semiotics of Cultural Texts, „ S e m i o t i c a " 18(2): 101-156 Yannopoulos T . i Martin D.. 1978 De la question au dialogue: A propos des enquetes en Afrique „Cahiers d'etudes africaines" 71: 421-442 noire, 37 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee882e483e1b14217c9c25c056edaf73.pdf 19cbc00271a00b1679e0624c75553293 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2580 Title A name given to the resource Opowiedz o swojej podróży: Michel Leiris / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.181-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Clifford, James Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Opowiedz o swojej podróży Michel Leiris* J a m e s Clifford Guinie, de ton cri, de ta main, de ta patience II nous reste toujours des terres arbitraires. АГМЁ CESAIRE L'Afrique fantóme to monstrum: 533 strony gęstych zapi­ sków etnograficznych, dziennika z podróży, badania samego siebie, „onirografii". Weźmy priere d'inserer do tej książki, reklamową ulotkę wsuniętą pomiędzy kartki skończonego dzieła. W trakcie całej swojej kariery zawodowej Michel Lei­ ris uprawiał taki właśnie mikroskopijny gatunek: chłodny esej, który opisuje książkę, będąc z nią związany jednocześnie intymnie i niezobowiązująco, prowadząc czytelnika lub wpro­ wadzając go w błąd, pozwalając autorowi na zatarcie za sobą śladów. Ostatnio priere d'inserer zaczęto drukować na tylnej stronie okładki lub skrzydełku obwoluty opublikowanej książ­ ki - w unieruchomieniu, nad czym Leiris ubolewał. W pierw­ szym wydaniu L'Afrique fantóme (1934) była to luźna kartka papieru: „Chory z powodu życia w Paryżu, postrzegając podróż ja­ ko poetycką przygodę, metodę zdobycia wiedzy konkretnej, próbę, symboliczny sposób na powstrzymanie starzenia się, zaprzeczenie czasowi przez przekraczanie przestrzeni, autor, zainteresowany etnografią ze względu na wartość, którą przy­ pisywał tej nauce w rozjaśnianiu kontaktów międzyludzkich, przyłączył się do wyprawy przemierzającej Afrykę. Cóż tam znajduje? Niewiele przygód, badania, które pierwotnie pobudzają go, wkrótce okazują się zbyt nieludzkie, by mogły dostarczać sa­ tysfakcji, wzrastającą obsesję erotyczną, ciągle powiększającą się pustkę emocjonalną. Pomimo niechęci do ludzi cywilizo­ wanych i życia miast-metropolii, jeszcze przed końcem podróży zatęsknił za powrotem. Próba ucieczki okazała się kompletną porażką, i tak czy owak przestał już wierzyć w wartość ucieczki. Nawet jeśli zważymy na wzrastającą w kapitalizmie tendencję, by wszel­ kie kontakty ludzkie uczynić niemożliwymi, czy nie jest tak, że to właśnie w obrębie swojej własnej cywilizacji człowiek Zachodu może odnaleźć okazję do samorealizacji na poziomie emocjonalnym? W każdym razie ponownie przekona się, że tu, podobnie jak gdzie indziej, człowiek nie może uciec przed własnym osamotnieniem: wynik tego będzie taki, że któregoś dnia, porwany przez nowe fantomy, zacznie na nowo - tym ra­ zem już bez złudzeń. Tak wygląda schemat pracy, którą autor być może napisałby, gdyby nie fakt, że będąc zainteresowany przede wszystkim przedstawieniem możliwie najbardziej * Niniejszy tekst jest 6 rozdziałem książki Jamesa Clifforda, The Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature, and Art, Cambridge, M.A. Harvard Univ. Press. Polskie tłumaczenie książki ukaże się w Wydawnictwie KR. Wydawcy dziękujemy za zgodę na druk. Teksty Clifforda z niniejszej książki drukowaliśmy już w następujących numerach naszego pisma: 3-4/92, 1/93, 3-4/95 oraz omówienie całej książki i postaci Clifforda w nr 1/91. obiektywnego i szczerego dokumentu, wytrwał przy swoim notatniku z podróży, publikując go w tej właśnie formie. Plan ten można dostrzec, przynajmniej w utajonej formie, w obrębie całego dziennika, w którym bez ładu i składu zano­ towane są wydarzenia, obserwacje, odczucia, sny, myśli. Od czytelnika zależy, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osiągnął już dobrze po powrocie, i jedno­ czesne podążanie za autorem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu między Atlantykiem a Morzem Czerwonym." (Lei­ ris 1966a: 54-55) Priere d'inserer nie została umocowana - nie jest ani wstę­ pem, ani konkluzją, została napisana z myślą o czytelnikach, którzy nie mają czasu na czytanie - dla wydawców pism, sprzedawców książek, dystrybutorów, recenzentów. (Klasyfi­ katorzy gatunków: gdzie umieścić tę niezręczną i budzącą za­ kłopotanie Afriquel) Dla kartkujących tę książkę ciekawskich, jest ona tylko niewielką frunącą do kosza na śmieci kartką pa­ pieru. Autor opisuje stronice przeznaczone dla anonimowych czytelników: szansa na to, by ruszyli oni właściwym tropem, powiedzenia, o czym (o kim) jest ta książka, i w końcu, dostar­ czenia tym stronicom tematu. Ostatnia szansa, żeby powie­ dzieć to, co zostało powiedziane, przywołać schemat, opo­ wieść, którą zamierzał napisać. (Jednak autor opisuje historię, której nie zamierzał napisać i którą odrzucił.) Szansa, by za­ cząć pisać od początku... Pięćdziesiąt lat później, mimo pomocy nowego objaśniają­ cego wprowadzenia i jeszcze innego „Preambule", nadal trud­ no zorientować się, co należy zrobić z 638 nie tworzącymi zwartej całości zapiskami w tej książce: „Od czytelnika zale­ ży, odkrycie zarodków budzącej się świadomości, którą osią­ gnął już dobrze po powrocie, i jednoczesne podążanie za au­ torem pośród ludów, miejsc, zmiennych kolei losu..." Nie­ możliwe do wykonania dwojakie czytanie: ponieważ jeśli ma­ my w pamięci kształt narracji ukazujący się (zawsze) dzięki spojrzeniu wstecz, to nie możemy wówczas śledzić rozrasta­ jącego się nadmiernie we wszystkich kierunkach dziennika; a jeśli naprawdę poświęcimy się tym doraźnym wędrówkom, wówczas problematyczne staje się stworzenie jakiejkolwiek opowieści, która by je relacjonowała i tłumaczyła. Autor odrzuca tworzenie narracji ze skrawków doświadczeń, publi­ kując je teł quel, w chronologicznym następstwie - jak gdyby mogło to rozwiązać ostateczny dylemat związany ze stworze­ niem publicznej formy dla osobistych doświadczeń bez zdra­ dzania ich szczególnej, przeżytej autentyczności. Leiris do czytelników: „Ostrzeżenie - ta książka nie nadaje się do czy­ tania." „... tak obiektywny i szczery dokument, jak to tylko możli­ we." L'Afrique fantóme nie gromadzi swoich obiektów w taki sposób, jak gdyby były one artefaktami, których przeznacze­ n i �niem są oczekujące gabloty muzealne. Etnograficzne kolekcjo­ nerstwo, jakie w niej znajdujemy, nie kieruje się wyraźnymi wskazówkami, ani estetycznymi ani naukowymi. Stronice te nie odbijają też żadnego autorytatywnego punktu widzenia, ani też nie przybierają tonu niezaangażowania: muszą sobie wza­ jemnie przeczyć. Będą też dziwnie drobiazgowe: „Mam zabło­ cone buty, długie włosy i brudne paznokcie. Ale lubię ten brud, gdyż wtedy wszystko, co kocham, staje się tak czyste i tak od­ ległe" (s. 287). Nadmiar subiektywności, gwarantuje rodzaj obiektywności - takiej, jaką (paradoksalnie) niesie osobista et­ nografia. Realistyczna wyobraźnia, wytwórczym vraisemblable, została odrzucona na rzecz nieprawdopodobnie szczerego zapisu rzeczywistości: postrzeżenia, nastroje, fakty. W Afryce Leiris zaczyna prowadzić terenowe notatki na te­ mat samego siebie, czy może bardziej precyzyjnie - na temat niepewności egzystencji. Notatki te prowadzone na pieczoło­ wicie zestawionych kartkach, stworzą dane dla L'age d'homme {Wiek maski, przełożony przez Teresę i Jana Błońskich) oraz czterech tomów La regle du jeu: nie tyle autobiografii, co zbio­ ru „zdarzeń i obrazów, których nie chciałem wykorzystywać, pozwalając wyobraźni, aby je obrabiała i rozpracowywała. Słowem, szło o zaprzeczenie powieści. Odrzucić wszelkie zmyślenia i jako materiał przyjmować tylko fakty prawdziwe (...) tylko te fakty i wszystkie te fakty" (1972 [1946]: 12). ,Д1еп que ces faits." „Lecz podróż musi zostać opowie­ dziana." Nie może być stosem obserwacji, notatek, pamiątek - poszczególne elementy przedstawione są w kolejności na­ stępowania. Dziennik ma sens jako „budzącej się świadomo­ ści"; opowieść konsoliduje się wokół tożsamości. (Opowiedz nam o swojej podróży!) Ale co stanie się jeśli odmówimy opowiadania? (Jak każde dziecko Leiris uczył się opowiadać prawidłową historię. Co było dziś w szkole? Nie, nie chodzi o to, żeby powiedzieć, co rzeczywiście się wydarzyło - że byłeś w klasie, że było gorąco i nudno, latały muchy, zao­ strzyłeś ołówek i poszedłeś do tablicy. Nie musisz przywoły­ wać wszystkich rzeczy, które były urocze, ani tych, które cię zirytowały: ptak uderzający skrzydłami o okienną szybę, wstrętna kupa w łazience.) „Pisząc ten dziennik, od samego początku walczyłem z trucizną, jaką jest myśl o publikacji" (1934: 215). Czy wystarczyłoby wrócić z Afryki, tak jak Marlow u Con­ rada, wrócić z jednym tylko mocnym słowem? Jakiego rodza­ ju retuszu trzeba i kłamstw, żeby stworzyć możliwą do przyję­ cia historię? Czy może trzeba wyprowadzić w pole opowiada­ nie i w jakiś sposób powiedzieć wszystko, transkrybując z jed­ nakowym rygorem to, co nudne, i to, co pasjonujące, interesu­ jące, nieoczekiwane i banalne? Inny sposób opowiadania: jak gdyby tysiąc fotografii mogło zaświadczyć o tym, co rzeczy­ wiste na swój własny sposób: tak było. Ca a ite. Et ca, ca, ca. „Być w faktach jak dziecko. Tam chciałbym się dostać" (1934: 234). Pragnienie cofnięcia się do egzystencji poprzedzającej stan, kiedy zaistniała potrzeba kontrolowania się, wyjaśnienia rzeczy i siebie samego. Ale L'Afrique fantóme przedstawia surrealistę-etnografa usidlonego w pisanie - pisanie siebie poprzez innych. Pod ko­ niec intensywnego okresu badań nad opętaniem zar w Etiopii, specjalnie dla Leirisa złożona została ofiara. Dziennik donosi, że próbował on krwi ofiarnego zwierzęcia, lecz nie wykonał gourri, tańca opętanych. Widzimy go kiedy siedzi pośród adeptów obrzędu zar - pomieszczenie wypełnia zapach kadzi­ dła, potu i perfum. Głowę posmarowaną ma masłem i - jak te­ go wymaga rytuał - wnętrzności martwego zwierzęcia owinię­ te są wokół jego czoła. Tym niemniej nie przerywa sporządza­ nia notatek. 182 Leiris nosi wspaniały tytuł „sekretarza-archiwisty" misji Dakar-Djibouti. W związku z tym oczekuje się od niego, że stworzy historię wyprawy, historycznej przeprawy przez Czar­ ny Kontynent; lecz historia ta w rzeczywistości została napisa­ na zanim sporządził pierwszą notatkę czy wypełnił pierwszą kartę identyfikacyjną, dla któregokolwiek spośród 3600 pozy­ skanych przez misję obiektów. Opowieść ukryta jest w samej nazwie: Misja Dakar-Djibouti. Słowo misja funkcjonuje jako uniwersalny termin dla każdego zbawczego kolonialnego za­ dania, czy będzie ono miało charakter militarny, ewangeliczny, medyczny czy etnograficzny (patrz Barthes 1979). Podsuwa to na myśl setki innych podróży, z których wszystkie są heroicz­ nymi, pewnymi siebie gestami, stanowczego i silnego podmio­ tu, który podbija, naucza, nawraca, opisuje, podziwia, repre­ zentuje ... inne ludy i ich światy. „Ne visitez pas l'Exposition Coloniale" (brzmi hasło surrealistów z 1931 roku). Dokładnie wtedy, gdy członkowie zespołu Dakar-Djibouti przygotowywali się do drogi, w bois de Vincennes szykowano wielką pompę egzotycznych światów. Pawilony z wszystkich kolonii, stroje, posągi, maski, wszelkiego rodzaju ciekawostki, „dzikie tańce" miały bawić podróżującego po lądzie dobrze uporządkowanego oczarowania. Oficjalnie wyznaczone ścież­ ki gładko wiodły zwiedzającego od jednej placówki postępu do kolejnej - Indochiny, Francuska Afryka Zachodnia, Mada­ gaskar, Nowa Kaledonia, Gwinea, Martynika, Reunion. Histo­ ria Misji Dakar-Djibouti, której oczekiwano od Leirisa, ekspe­ dycji, która przecina trzynaście krajów afrykańskich, spośród których dziesięć znajduje się pod panowaniem Francji niesie w sobie ryzyko stania się właśnie tego typu sekwencją. Kolejne gładko przebiegające etapy ekspedycji zostały za­ trzymane na granicy ówczesnej nigdy nie skolonizowanej Etiopii - sytuacja ta prowokuje do tego, że spod pióra secretaire-archiviste wychodzą najdłuższe, najbardziej niespokojne i dręczące stronice. Tu właśnie autorytet i władza, authority, misji spotyka się z pierwszymi, poważnymi przeszkodami; zmuszeni są zmienić trasę, starając się wybrnąć z kłopotów związanych z napiętą sytuację polityczną. W Gondar Leiris bo­ ryka się ze zmieniającymi się rolami, szachrajstwem i podstę­ pami, nieoswojonym erotyzmem własnej pracy z adeptami zar, na dobre traci resztki pewności siebie niezbędnej do sformuło­ wania autorytatywnej opowieści o Afryce. Opowieść, która w założeniu miała być prowadzona w imię misji, rozwija się w postaci codziennych efemerycznych zapisków jego dzienni­ ka. By być zastąpiony przez co? Przez pewien czas Leiris opie­ rał się ustalonym podejściom narracyjnymi, stanowiskom ści­ śle przypisanym białym w koloniach, jakiekolwiek byłoby ich osobiste, polityczne czy estetyczne inklinacje. Na początku podróży przy okazji pokazów gry na bębnach i tańców notuje: „Zatrzymałem się na chwilę, zagubiony w tłumie, później, kie­ dy zobaczyłem, że zarezerwowano dla mnie miejsce koło ad­ ministratora, po wielu wahaniach zdecydowałem się tam usiąść" (1934: 32). O ile można rozpoznać kolonialne stanowisko i do pewne­ go stopnia zachować wobec niego dystans, o tyle inne postawy są już mniej widoczne. Dopiero pod koniec podróży Leiris ze­ rwał z alternatywnym, liberalnym nastawieniem proponowa­ nym przez naukową etnografię, dyskursywną postawą „rozu­ mienia" Afryki, jej ludów i kultur, jeśli to tylko możliwe, w ich własnych kategoriach. Etnografia bada swoje przedmioty z empatią, rozumiejąco i systemowo. „Intensywna praca, której się oddałem z pewną wytrwałością, lecz bez krztyny pa­ sji. Wolałbym raczej stać się opętanym, niż badać innych opę­ tanych ludzi, raczej poznać cieleśnie wiedzę 'zanine', niż wie- �dzieć o niej wszystko z punktu widzenia nauki. Wiedza ab­ strakcyjna nigdy nie będzie dla mnie niczym więcej jak kiep­ ską namiastką wiedzy" (1934: 324). Kolejny punkt widzenia, z którego (z pewnością siebie) podróżny proponuje nam opowiedzieć o tym, jak wchodzi w lokalną kulturę i wraca, żeby przywołać inicjację, utratę sie­ bie, przerażenie, oświecenie. Nim jeszcze wyjechał do Afryki Leiris był pod wrażeniem napisanej przez Williama Seabrooka powieści przygodowej na temat haitańskiego voodoo, The Ma­ gie Island (przełożonej na francuski w 1929 roku). Seabrook pojawia się na fotografii przy ołtarza voodoo z namalowanym na czole krwią krzyżem, znakiem przebytej inicjacji. W czasie przeciągającego się bez końca opóźnienia na granicy angloegipskiego Sudanu Leiris powtórnie czyta afrykańską fanta­ styczną opowieść podróżniczą Les secrets de la jungle (1931). Ponownie kusi go ta „raczej olśniewająca fantazja" (1934: 202). Jednak pewna pudeur zawsze wydaje się powstrzymy­ wać Leirisa, który w każdym razie robi wrażenie, że czerpie przynajmniej tyle samo natchnienia z Notes and Queries on Anthropology (lektura W. H. Riversa na temat teorii snów Freuda i Junga, stała się przewodnikiem po tej rozwijającej się etnografii samego siebie) i Klubu Pickwicka, znalezionego przypadkiem w domu gościnnym. Utknąwszy na granicy etiopskiej, czytając co się trafi i gryzmoląc dla zabicia czasu, Leiris zostaje pochłonięty rodzajem narracji, którą zbiera. Które spośród wszelkich możliwych po­ staw związanych z wypowiadaniem się, enunciative position, powinien przyjmować niechętny historyk, a których powinien unikać? Jak nie napisać książki podróżniczej, opowieści przy­ godowej, grand reportage, utopii, sprawozdania z pielgrzym­ ki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu do mądrości, etno­ graficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia, naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwa­ niu (kobiety, dziwaczności, cierpienia, sztuki, odnowy, auten­ tycznego głosu)? Napotykamy listę ,jmagerie africaine" (które zostaną zapomniane) - Prester John, śmierć Livingstona, Fachoda, Rimbaud, Kitchener, Impressions d'Afrique Raymonda Roussela, „les amazones de Behanzin" ... (s. 294). Leiris spędza senne dni szkicując zarysy przedmów (dwie spośród nich znalazły się w środku LAfriquefantóme). Do pro­ blemów z gatunkiem i formą narracji dochodzą kłopoty i niepo­ koje związane z zasadami włączania i wykluczania. Broni ry­ gorystycznej subiektywności, prawa (obowiązku), by zapisać przebieg snu czy napisać o problemach gastrycznych - wraz z obserwacjami dotyczącymi miejsca, wydarzeń związanych z misją i dociekaniami naukowymi. Chciał, żeby jego tekst po­ został otwarty na obiektywny przypadek, zapisując wszystkie myśli, problemy czy fantazje, które mu się narzucały. Leiris kontynuuje poszukiwanie satysfakcjonującego spo­ sobu opowiedzenia - zebrania i przedstawienia - egzystencji. Ostatnie strony L'Afrique fantóme zawierają szkic powieści, skoncentrowanej wokół oczywistego alter ego, postaci nazwa­ nej od Axela Heysta, bohatera ze Zwycięstwa Conrada. Heyst odgrywa różnorodne seksualne obsesje i lęki Leirisa - niepo­ koje związane z nadciągającym powrotem do Europy, spotka­ niem z żoną, wiecznym problemem sprostania mrocznej, re­ strykcyjnej normie wieku męskiego. Skłębienie wątku jest in­ trygujące, chociaż nie wiedzie do żadnego rozstrzygnięcia (ss. 499-504). Ważniejszy jest dający się z tego dzieła wywniosko­ wać model narracji, który stanowi prefigurację dla późniejszej twórczości literackiej Leirisa. Projektowana powieściowa forma zawdzięcza mniej Con­ radowskiemu Zwycięstwu niż Jądru ciemności, które to opo­ wiadanie Leiris bardzo podziwiał (s. 196). Podobnie jak Con­ rad przedstawił śmierć tajemniczej kolonialnej postaci (Heyst/Kurtz) w taki sposób, w jaki widzi ją druga osoba („le docteur"/Marlow), składając opowieść z fragmentów - listów, dokumentów, pogłosek, wymykającego się i nieuchwytnego osobistego kontaktu. Kiedy wiarygodna relacja o śmierci bo­ hatera zostaje już ustalona, druga postać stwarza fikcyjną wer­ sję, by wykorzystać ją w szczególnym kontekście, w którym stanie się ona wiarogodna. Odgrywany proces zbierania i opo­ wiadania osobistej historii, sam staje się ogniskową narracji. Szkic powieści Leirisa obejmuje żmudną dokumentację histo­ rii życia, kłamstwo każdej z pojedynczych jego wersji oraz wzajemną grę bohatera, pisarza i publiczności na scenie po­ wieści. Teatralne pojęcie podmiotu pojawia się później w nauko­ wych rozważaniach Leirisa dotyczących badań nad obrzędem zdr, jego dwuznacznej, niepokojącej grze ról: La possession et ses aspects thiatraux chez les Ethiopiens de Gondar (1958). W rzeczy samej jego literackie prace zawsze objawiają „aspects theatraux", posyłając częste spojrzenia poza scenę pi­ sania. Praktyka Leirisa przypomina tę, którą posiada wyćwi­ czony, disciplined, aktor, łącząc jednocześnie udawanie i szczerość w poszukiwaniu obecności, która nie udaje się nig­ dy do końca. Ta dyscyplina widoczna jest w dziele, które przychodzi po L'Afrique fantóme. Wiek męski (1946) przybiera formę narra­ cji, która z powodzeniem czerpie z intymnego dziennika i fik­ cji powieściowej, nie ulegając żadnej z tych form do końca. W pierwotnej priere d'inserer (włączonej później do wprowa­ dzającego eseju Literatura a tauromachia) autor nadal poszu­ kuje sposobu, żeby „mówić o sobie z możliwie największą trzeźwością i szczerością." Wszelako robi to, paradoksalnie, unikając form prezentujących się jako ekspresje podmiotu, który ujawnia siebie. Leiris odwraca naszą uwagę od auten­ tycznego głosu, kierując ją na ,,1'objet fabrique", oferowaną nam krzykliwą samokreację, kamienną twarz zwróconą do pu­ bliczności. Wiek męski, powieść o edukacji, nie kończy się wy­ łonieniem tożsamości, lecz osoby. Urywa się krótko, nie za­ kończona, słowami, które są cytatem ze snu: „Wyjaśniłem swojej przyjaciółce, że muszę koniecznie zbudować wokół sie­ bie mur - przy pomocy ubrania." „Szczerość", której szuka Leiris ma tak niewiele wspólne­ go z romantycznym pojęciem wyznania (niezapośredniczona prawdziwa mowa), jak „obiektywność", którą uprawia, z nau­ kowym oderwaniem. W każdym z tych przypadków autor wy­ daje się przyjmować zasadę obowiązującego sposobu bycia, lecz później wywierając na nią nacisk i badając do granic moż­ liwości ujawnia, że takie postępowanie jest jeszcze jednym podstępem subiektywizmu, który wiecznie opowiada i powtór­ nie opowiada siebie. („Podstęp" nie jest dobrym słowem, po­ nieważ zawsze następuje kolejny zwrot, dzięki któremu Leiris przekonuje nas w pewien sposób o prostocie tego przedsię­ wzięcia.) „Nieudawane wykorzystanie retoryki", wyrażenie Leirisa zastosowane wobec Raymonda Queneau (w przedmo­ wie do Contes et propos, 1981), opisuje w równym stopniu je­ go własne konstrukcje narracyjne na temat siebie samego, jak i tego, co się wokół niego dzieje - przebrania, które tworzą człowieka. L'Afrique fantóme z uporczywą naiwnością utrzy­ muje dystans do akceptowanych form narracji, napomykając jednocześnie (w priere d'inserer) o ich niezbędności. Wiek mę­ ski przechodzi ponad antynarracją dziennika, zwykłą chrono­ logiczną kolekcją cytatów i zdjęć. Konstmuje opowieść, po­ wiada nam Leiris, wzorując się na fotomontażu (1946: 13). Ułożona w ten sposób antologia własnego ,ja", kultywuje fo­ tograficzny punkt widzenia - dokumentalny, quasi-naukowy, 183 �lecz także surrealny ton. Nie ma próby - jak w przypadku antyretorycznego romantyzmu - mówienia bez sztuczności i for­ telu, prosto z serca. „Obiektywna", „szczera" postawa Leirisa uporczywie objawia się jako skutek działania stylu, w dużym stopniu poprzez systematyczną, niezdarną i skomplikowaną inscenizację tekstu, której rekwizytami są różnorodne skom­ plikowane wyjaśnienia, dodatkowe noty, ukryte przedmowy i priere d'inserer. To, co jednak najtrudniejsze do wyjaśnienia w L'Afrique fantóme, nie wiąże się wcale z niezdarnością, dadaistycznym podejściem do danych, odrzuceniami, a nawet z jego nudą (forma disponibilite). Nie chodzi też o stałe rozczarowanie, które dziennik odgrywa. (Jeśli zdana się coś jasnego i zrozu­ miałego, to szybko okazuje się być to niegodziwym spekta­ klem, kupiecką transakcją, dalszą sposobnością dla ambiwalencji, depresji i temu podobnych.) Po Conradzie przyzwycza­ iliśmy się już do tristes tropiques, z ich bajkami o rozczarowa­ niu. To, co pozostaje niewyjaśnialne, to dziwna dziecięca nie­ winność wyłaniająca się w jakiś sposób za każdym razem po doświadczeniu. To zupełnie niewiarygodne, że Leiris nie za­ przestaje pisania, a my nie przestajemy czytać, zanurzając się i wynurzając z tych kart. Jednak każdego dnia pojawiają się skrupulatne zapiski dziennika - długie, krótkie, zawiłe i wy­ pracowane lub zwięzłe - a każdy z nich obiecuje, że coś się ja­ koś zdarzy i wkrótce zobaczymy, do czego prowadzi ten nieu­ błagany ciąg. Nie doczekamy się tego. Żadnego momentu prawdy: L'Afrique fantóme - to pióro, które zaczyna pisać każ­ dego dnia na nowo. Przypominamy sobie później intensywność, spotkania, przypadki zwątpienia w siebie, diatryby przeciwko koloniali­ zmowi i etnografii, jak gdyby znaczyły one wątek, postęp opowieści. Zapominamy wszystkie drobne wstępy, zapiski: „Coup de theatre sur coup de theatre" ... „Źle spałem" ... „In­ tensywna praca, której oddałem się z pewną wytrwałością" ... „Jesteśmy znudzeni, wszyscy" ... „Zamaskowane matki, którym składa się ofiary z ludzi; oto opowieść Tabyon" ... „Odjazd z Bordeaux o 5:50 po południu" ... „Kolejna noc w Malkam Ayahou" ... „Zbliżamy się do Malakal. Zielone tra­ wy. Żółte trawy." Pisarskie życie Leirisa łączy ostre odczucie daremności ist­ nienia z nieustępliwym pragnieniem uratowania pełnych zna­ czenia detali - cytat, postrzeżenie, wspomnienie. Wraca do swoich notatek terenowych. Praca z 1981 roku, Le ruban au сои d'Olympia, ponownie przybiera formę złożoną z fragmen­ tów - zebranych tekstowych świadectw pewnego istnienia. Priere d'inserer do niej rejestruje podwójny cel: „na chwilę pozwolić tego rodzaju bohaterowi (czasem szczeremu, czasem zawoalowanemu) na publiczne wyznanie, na upajające odczu­ cie prowadzenia drugiego życia; zmuszenie adresata, by do­ strzegł to, co mówiąc o aktorze i jego grze [son jeu] nazwałby 'obecnością'." Priere d'inserer - uwolniona gdzieś pomiędzy stronami na­ pisanej książki a upragnionym czytelnikiem. Zaczynamy od nowa. Kolejny Leiris... * L'Afrique fantóme rozpoczyna proces pisania, który będzie bez końca stwarzał i przetwarzał tożsamość. Jej poetyka wiąże się z niezakończeniem i procesem, pozostawiając miejsce dla tego, co obce i nie związane. Przerywając gładką opowieść et­ nograficzną o dostępności Afryki, podkopuje przypuszczenie, że ,ja" i inny mogą być uchwyceni w stabilnej, koherentnej narracji. Dziwną „książkę" Leirisa o otwartym zakończeniu można umieścić w obrębie nowej, heterogenicznej sytuacji hi­ storycznej. W przełomowej dekadzie po drugiej wojnie świato­ wej Leiris zostanie przyjacielem Aime Cesaire'a, w czasie gdy surrealizm jako kulturowo-polityczna krytyka powróci na ro­ dzinną ziemię, do Paryża, choć tym razem w jego mowie sły­ chać będzie akcenty negritude. (Leiris jest być może pierw­ szym zawodowym etnografem, który w 1950 roku nazwał i za­ nalizował kolonializm, jako nieuchronne ideologiczne podło­ że.) Powszechne stało się rozróżnienie dwóch rodzajów negri­ tude. Jako spojrzenia wstecz na tradycję i elokwentne groma­ dzenie wspólnej „afrykańskiej" esencji w wydaniu Senghora. I bardziej synkretyczne, modernistyczne i parodystyczne negri­ tude Cesaire'a - karaibskie w swojej akceptacji dla fragmentów i docenieniu mechanizmu kolażu w życiu kulturowym. Obecnie w naszych urbanistycznych archipelagach wszy­ scy jesteśmy Karaibami. „Gwineo - (Cesaire pisze - stara Afryko) - z twojego krzyku z twojej dłoni z twojej cierpliwo­ ści / ciągle mamy pewne arbitralne ziemie" (1983: 207). Być może nikt już nie może powrócić do rodzimej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie wynaleźć. Powieściopisarz i krytyk gujański, Wilson Harris, zaleca „zasadę ze­ stawienia" jako sposób na wytłumaczenie „stwarzania tradycji (...) heterogenicznej podstawy autentycznej społeczności". Za­ interesowany jest on czymś, co nazywa „piłką krzywką natury i dialogiem rzeczywistości" (1973: 7, 9, 81). Możemy rozpo­ znać w tej wizji postrzępioną inscenizację dla współczesnej et­ nografii i etnopoetyki. Zaczynając od burzącej równowagę iro­ nii Cesaire'a (1983: 51): I znasz już całą resztę Że 2 plus 2 daje 5 że las miauczy że drzewo wydobywa z ognia maroons że niebo gładzi sobie brodę etc. etc. (...) Kim i czym jesteśmy? Pytanie zasługujące na najwyższy szacunek! Przełożył Sławomir Sikora BIBLIOGRAFIA: Barthes Roland. 1979 thologies, ss. 103-109. New York: Hill and Wang. Cesaire Aime 1983 1958 La possession et ses aspects theatraux chez les Ethiopiens de 1966 Brisćes. Paris: Mercure de France. African Grammar, (w:) tenże, The Eiffel Tower and Other My­ Gondar. Reprint. Paris: Le Sycomore, 1980. 1972 Aime Cesaire: The Collected Poetry, Berkeley: University of Ca­ lifornia Press. Wiek męski. Przełożyli Teresa i Jan Błońscy, Warszawa, PIW. Wyd. francuskie L'age d'homme 1946. Leiris Michel Harris Wilson 1981 1973 Quaneau Raymond The Whole Armour and the Secret Ladder. London: Faber and Faber. 1981 Leiris Michel 1934 L'Afrique fantóme. Gallimard, 1950. 184 Le ruban au сои d'Olympia. Paris: Gallimard Contes et propos. Paris: Gallimard. Seabrook William Kolejne wydanie z nowym wstępem. Paris: 1931 Les secrets de la jungle. Paris: J. Haumont � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/38935600e128cabdaba4dd34d62de604.jpg abc1c162fac5f3e99fb11ecd29965173 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource fotografia cyfrowa; badania terenowe ; Description An account of the resource Kolekcja zdjęć Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego utworzona z okazji obchodów 6. Ogólnopolskiego Dnia Etnografii, Etnologii i Antropologii Kulturowej ( 9 lutego). W 2025 roku przypada 130. rocznica powstania PTL, zatem świętowanie odbyło się w sposób szczególny, przypominając wszystkim to, co stanowi fundament dyscypliny oraz naszej pracy i pasji. To badania terenowe – nieustanne wędrowanie, odkrywanie, poznawanie nowych ludzi, rozmawianie z nimi oraz dokumentowanie. Zachwyca nas świat i ludzie, którzy go tworzą! Na akcję Etno-Foto-Teren odpowiedziało 34 badaczy z całej Polski. Publikujemy kolaże stworzone na podstawie przesłanych fotografii wraz z autorskimi opisami okoliczności, w jakich zdjęcia powstały. Creator An entity primarily responsible for making the resource Członkinie i członkowie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource Fotografia Cyfrowa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource ETNO-FOTO-TEREN 2025 / Kolekcja fotografii z badań terenowych PTL Subject The topic of the resource Badania terenowe ; studenckie obozy etnograficzne ; budownictwo wiejskie ; Wielkopolska Description An account of the resource „Wielkopolska Wieś” Zdjęcie przedstawia jeden z budynków mieszkalnych we wsi Piekary, gmina Dobra, dawne województwo konińskie. Na zdjęciu widać właścicielkę domu siedzącą na progu drewnianego budynku, który wzniesiono w okresie międzywojennym. Budynek usytuowany szczytem do drogi, wybudowany na podwalinie kamiennej, ze ścianami w konstrukcji zrębowo-słupowej, dach dwuspadowy kryty słomą. Wnętrze składało się z dwóch izb, kuchni i sieni. Konińskie muzeum w latach 1976-1980 prowadziło obozy etnograficzne na terenie dawnego województwa konińskiego, gromadząc głównie materiały dotyczące budownictwa wiejskiego z terenów Wielkopolski Wschodniej. Celem tych działań było udokumentowanie tradycyjnych form zabudowy wiejskiej, które z biegiem czasu zaczęły zanikać w wyniku procesów urbanizacyjnych i zmian społeczno-kulturowych. Etnografowie, wspólnie z uczestnikami obozów, przeprowadzali szczegółowe badania architektoniczne, fotografując oraz rysując istniejące obiekty, a także zbierali informacje na temat techniki budowania, materiałów oraz układów przestrzennych charakterystycznych dla tej części Polski. Dzięki tym badaniom możliwe było stworzenie cennych dokumentacji. Fotografia wykonana podczas obozu etnograficznego w miejscowości Piekary gm. Dobra 17.07.1977 autor: Barbara Cybulska Creator An entity primarily responsible for making the resource Cybulska, Barbara Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2025 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource jpg Type The nature or genre of the resource Fotografia cyfrowa https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3766034fa085df334447e80149d489a2.pdf 4bff46074ffb0a2b19c82e28760fce3f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5609 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5215 Title A name given to the resource "Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne,2009 nr 1 (14), s.73-91 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cyganik, Filip Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text FiMp Cyganik doktorant w Katedrze Bliskiego i Dalekiego W s c h o d u Instytutu Studiów Regionalnych I UJ. A b s o l w e n t studiów na kierunkach: kulturoznawstwo w zakresie studiów I blisko- i dalekowschodnich oraz archeologia śródziemnomorska i Bliskiego | uwzględnieniem Islamskiej Republiki Iranu. - W s c h o d u . Obszar zainteresowań: problematyka krajów islamskich ze szczególnym „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie techniki mediacyjne P rzystępując do opisywania polityki za­ granicznej któregokolwiek z państw arabskich, należy najpierw zwrócić uwa­ gę na ogólną charakterystykę arabskiej polityki zagranicznej. J u ż sam przymiotnik „arabska" wskazuje na występowanie pewnych różnic między nią a tym, co zwykliśmy nazywać za­ chodnią polityką zagraniczną. Trzeba jednak zaznaczyć, że różnice te nie mogą przekraczać pewnej granicy, poza którą nie byłaby możliwa 1 jakakolwiekkomunikacja czy interakcja. Każdy rodzaj polityki zagranicznej musi się mieścić w ramach ogólnie przyjętego międzynarodo­ wego systemu, inaczej nie będzie mogła ona spełniać swoich podstawowych celów. Oczy­ wiście taki globalny system nadal nie wyklu­ cza istnienia regionalnych jej odmian. Politykę zagraniczną tworzą bowiem ludzie i dlatego poważny wpływ na jej kształt mają uwarunko­ wania kulturowe i społeczne . 1 M.C. Hudson, Democracy and Foreign Policy in the Arab World, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), Democracy, War and Peace in The Middle East, Indiana University Press, Bloomington 1995, s. 195-196. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 74 1. Historia - z b i o r o w a pamięć n a r o d u Wiele przyczyn obecnej arabskiej polityki za­ granicznej leży w historycznej spuściźnie regio­ nu. Dla mieszkańców Bliskiego Wschodu wiek X X był okresem frustracji, wielu niespełnionych oczekiwań i klęsk. Czasy kolonializmu odcisnęły wyraźne piętno na Arabach i postrzeganiu przez nich europejskich państw . Wspierając wojska Ententy przeciw Turkom, liczyli na uzyskanie niepodległego państwa. Po fiasku tych planów poczuli się oszukani przez Europejczyków . Skutki podziału Bliskiego Wschodu po upad­ ku kolonializmu są widoczne do dzisiaj. Nie do końca przemyślane granice wielokrotnie były przyczyną różnych konfliktów. Problem uwi­ docznił się szczególnie podczas inwazji Iraku na Kuwejt w 1990 roku, kiedy to Saddam Husajn zakwestionował w ogóle prawo Kuwejtu do sa­ modzielnego istnienia . Historia ma poważny wpływ na podstawy pro­ cesu formowania się polityki zagranicznej. Należy sobie uświadomić, że nie wszystko w polityce jest lub może być racjonalne. Polityka nakierowana jest na przyszłość bliższą lub dalszą - opiera się bezpośrednio na pamięci, na którą składają się historia, tradycja, doświadczenie życiowe, a co ważniejsze sposób, w jaki zostały zapamiętane dane zdarzenia. Czynniki te kształtują ludzkie nadzieje i oczekiwania, a także wpływają na re­ alizacje planów. Odnosi się to zarówno do poje­ dynczych osób, jak i całych społeczeństw. Dobrym przykładem może być wspomniana wcześniej 2 3 4 2 R.M. Coury, Who Jnvented" Egyptian Arab Nationalism? Part I, „International Journal of Middle East Studies", vol. 14, Issue 3 (Aug. 1982), s. 249-281. 3 R.S. Humphreys, Between Memory and Desire. The Middle East in Troubled Age, University of California Press, Berkeley 1999, s. 23-25. 4 wciąż żywa pamięć o czasach kolonializmu, któ­ ra nadal odgrywa dużą rolę w kształtowaniu się światopoglądu - nie tylko arabskich polityków, ale również zwykłych ludzi . Analizując politykę arabskich przywódców, należy zadać pytanie, czego nauczyła ich histo­ ria. Nie chodzi o to, co obiektywnie się wyda­ rzyło, ale o to, co oni sami pamiętają lub myślą, że pamiętają. Pamięć historyczna Arabów bar­ dzo się różni od pamięci Europejczyków czy Amerykanów. Fakt ten w zasadzie nie powinien wymagać uzasadnienia, lecz często się o nim za­ pomina. Historyczna pamięć jest zróżnicowana nawet w obrębie cywilizacji zachodniej. Inaczej pamięta historię I I wojny światowej Francuz czy Niemiec, a inaczej Polak . 5 6 Zbiorowa pamięć narodu jest jednym z czyn­ ników kształtujących postrzeganie rzeczywisto­ ści, a co za tym idzie, ma wpływ na działania podejmowane przez społeczeństwo lub jego reprezentantów . Polityka zagraniczna USA czy krajów europejskich w niewielkim stopniu uza­ leżniona jest od balastu przeszłości - zwłaszcza tragicznej. Amerykańscy i europejscy przywódcy potrafili całkiem dobrze poradzić sobie z tym ciężarem. Nawet jeśli sięgają po odwołujące się do przeszłości hasła, nie spotykają się one z większym odzewem. Problem ten w większym stopniu dotyczy krajów Europy Środkowej, acz­ kolwiek argument historyczny odgrywa coraz mniejszą rolę w polityce regionu . 7 8 Na Bliskim Wschodzie pojawiają się odnie­ sienia nawet do tak odległych czasów jak okres 5 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83-84. 6 L . Moczulski, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Bellona, Warszawa 1999, s. 221-237. 7 J.D. Green, Are Arab Politics Still Arab?, „World Politics", vol. 38, Issue 4 (Jul., 1986), s. 611-625. 8 L . Moczulski, op. cit., s. 238-253. M . Barnett, Institutions, Roles and Disorder: The Case of the Arab State System, „International Studies Quarterly" vol. 37 (1993), s. 271-296. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e krucjat. Mimo że przeciętny Arab niewiele wie na ten temat, mit wojen krzyżowych nadal ma pewien wpływ na postrzeganie rzeczywistości. Nie jest to jedyny obraz historii zachowany w pa­ mięci zbiorowej Arabów. Część z nich dotyczy Gamala Abd El-Nassera i jego polityki, zdra­ dy Anwara es-Sadata oraz poczucia oszukania przez kraje mandatowe . Obraz zachowany w świadomości jednej osoby czy całego społeczeństwa nie musi być obiektywnie prawdziwy. Nabiera cech prawdziwości już przez sam fakt swojego istnienia. Z czasem staje się na­ rodową prawdą, której nie ma potrzeby weryfiko­ wać. Dla badacza analizującego arabską politykę zagraniczną nie ma większego znaczenia, jakie były przyczyny zaistnienia danego obrazu i czy mają oparcie w faktach. Ważne, aby pamiętano sam fakt istnienia tego problemu oraz zdawano sobie sprawę z jego znaczenia . 9 10 2. Brzemię k o n f l i k t u z Izraelem Wydaje się, że nad każdą kwestią polityczną na obszarze Bliskiego Wschodu unosi się widmo konfliktu palestyńsko-izraelskiego. Większość decyzji podejmowanych przez państwa arabskie na arenie międzynarodowej, nawet dotyczących spraw, które są odległe od kwestii palestyńskiej, nosi jego piętno. Sami Arabowie przestali za­ uważać, iż wszystko sprowadzają do tej kwestii. Problem palestyński stał się dyżurnym tema­ tem podczas wszystkich spotkań przywódców arabskich. Każde wydarzenie, które ma miejsce w regionie, jest rozpatrywane pod kątem jego relacii do sytuacji palestyńskiej Często argumentuie sie iż dzieje sie tak dlatego ze Drobiem Palestyńczyków jest w rzeczywistości jednym 9 10 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . F. Aj ami, Szejkowie, myśliciele, terroryści, Fakty, Warszawa 2000, s. 187-191. 11 H . Khashan, Are the Arabs Ready for Peace with Israel?, „Middle East Quarterly", March 1994, vol. I , Number 1. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 75 z aspektów relacji arabsko-izraelskich i napięć, które występują pomiędzy tymi nacjami. Jednak zbyt często sami Arabowie rozdzielali kwestie relacji arabsko-izraelskich od palestyńsko-izraelskich i argument ten w dużej mierze się zdewaluował . Doprowadziło to do pojawienia się zarzutów, częściowo prawdziwych, iż przywód­ cy arabscy traktują tę sprawę jako rodzaj tematu zastępczego. Nastawienie Arabów wymusza na innych pań­ stwach określoną politykę, w której wszystkie de­ cyzje odnoszące się do Bliskiego Wschodu siłą rzeczy splatają się z kwestią Palestyny. Doszło do takiej sytuacji, że każdy uczestnik bliskowschod­ niej polityki świadomie lub nie zwraca się ku tej sprawie. Wielu polityków i badaczy podkreśla, że problem palestyński wyrwał się spod kontroli i z biegiem czasu coraz trudniej go rozwiązać. Kolejne próby wyjścia z impasu kończą się niepo­ wodzeniem z winy jednej lub drugiej strony. Ma to jak najbardziej niekorzystny wpływ nie tylko na losy Palestyńczyków Sami Arabowie zbyt często uzależniają Jakiekolwiek zmiany od jego pozytyw­ nego rozwiązania poważnie utrudniaiac nawet najmniejsze reformy w regionie 11 12 3. Rola silnych j e d n o s t e k W każdym systemie władzy, czy to demokra­ tycznym, autorytarnym czy totalitarnym, ogrom­ ną rolę w kształtowaniu się polityki zagranicznej odgrywają silne jednostki. Na Bliskim Wscho­ dzie widać to szczególnie wyraźnie. Nie chodzi tu tylko o osoby dzierżące władzę państwową, ale także o liderów grup religijnych, organizacji zbrojnych lub, co jest specyficzną cechą regionu, przywódców plemiennych . 13 12 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 13 T. Łoś-Nowak, Stosunki międzynarodowe. Teorie - systemy - uczestnicy, Wydawnictwo UWr, Wrocław 2006, s. 203. �Filip Cyganik 76 Na tym gruncie powstał mit, który często pojawia się przy opisywaniu arabskich przy­ wódców przez europejskich lub amerykańskich obserwatorów. Postrzega się ich jako szaleńców u w ł a d z y (Middle East Madman), eksponu­ mniej racjonalna od polityki ich zachodnich od­ powiedników . 15 4. Panarabizm i tożsamość n a r o d o w a jąc ich nieracjonalną politykę. Te wyobrażenia przyjmują różną formę: dyktator w wojskowym mundurze (pułkownik Muammar Kadafi); bro­ daty bojownik kojarzony z obalonymi w Afga­ nistanie Talibami czy fundamentalistyczny du­ chowny pokroju Umara Abd ar-Rahmana bądź szejka Ahmada Jasina, duchowego przywódcy Hamasu. Postacie te bardzo silnie oddziałują na zachodnie wyobrażenia islamskiego świata i jego liderów . Powstawanie tożsamości narodowej wśród Arabów związane jest z narodzinami państw, które de facto nigdy wcześniej nie istniały. Pro­ cesy te zapoczątkowały poważne przewartościo­ wanie arabskości i poczucia kultury arabskiej. Z początku społeczeństwo arabskie nie zdawało sobie sprawy ze zmian, jakie w nim zachodziły. Młode państwa starały się przede wszystkim utrzymać niepodległość nie tylko budować swo¬ ją tożsamość Faktem jest, że na Bliskim Wschodzie często słyszy się ekstrawagancką retorykę i argumenty całkowicie dla nas niezrozumiałe. Z drugiej stro­ ny podobne zarzuty można wysunąć wobec wie­ lu polityków z krajów powszechnie uważanych za demokratyczne. Jeśli spojrzymy dokładniej na polityczną arenę Bliskiego Wschodu, okaże się, że za tą wręcz teatralną fasadą funkcjonują pragmatyczni politycy, którzy doskonale wiedzą, jakie cele chcą osiągnąć. Na dodatek potrafią je osiągać metodami nieodbiegającymi w zasadni­ czy sposób od metod powszechnie stosowanych na Zachodzie Politycy ci zdaia sobie sprawę z w y m o t ó w iakie narzuca system międzynaro­ dowa polityki zagraniczna Potrafią sie do nieeo dostosować Zdaia sobie sprawę ze aby o s i a d a ć niektóre cele, muszą starannie zakamuflować swoie motvwv Większość ich apresvwnei reto Do tego czasu istniała idea jednego wielkiego narodu arabskiego, który swoimi korzeniami sięgał epoki Proroka i kalifów, a nawet dalej. Przywoływano wizję państwa, które rozpoście­ rało się od Indii do Hiszpanii. Była to wizja urzekająca, lecz jej realizacja we współczesnej dobie nie mogła się powieść. Bardzo wcześnie wielu arabskich polityków i myślicieli zdało sobie z tego sprawę. Podział regionu na zawsze przekreślił to, co i tak było niemożliwe. Po­ szczególne państwa rozpoczęły swoją politykę i istnienie osobno . 14 ryki nie iest skierowana bezpośrednio n zeciw Zachodowi mimo ze raki nada,a ,a kszlałr lecz ma za zadanie zwiększenie nonarcia dla danei nolirvki wśród n ł J L t e l i arahddrh Pnlirvka Na3a ^ A t J ^ A A , ^ ^ n ' Z I a ejnTecósz^ a 16 17 Wraz z podziałem zaczęła się nieuchronna zmiana w świadomości Arabów. Obok siebie zaistniały dwie tożsamości: panarabska i na­ rodowa. Ich wzajemne relacje zmieniały się w czasie. Najpierw przewagę miała tożsamość panarabska. Świadomość przynależności do na­ rodu irackiego, syryjskiego czy egipskiego była niewielka i nie brano jej pod uwagę. Kształ­ towanie się władzy i systemów wewnętrznych poszczególnych państw zainicjowało powolny proces zmian. Mieszkańcy zaczęli się utożsa­ miać z otaczającą ich rzeczywistością. Zaczęły 14 R.S. Humphreys, op. cit., s. 83. 16 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 15 Ibid., s. 111-113. 17 R.S. Humphreys, op. cit., s. X I - X I X . BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e się pojawiać więzi, które stały się zaczątkiem świadomości narodowej . Po ugruntowaniu się struktury wewnętrznej danego kraju proces ten znacząco przyspieszył. Obie tożsamości stały się równorzędne i współ­ istniały na jednym poziomie. Ludzie, którzy wcześniej uznawali się za Arabów, a dopiero potem obywateli któregoś z krajów arabskich, zaczęli jednym tchem mówić o swojej podwój­ nej narodowości. Obecnie tożsamość narodowa wypiera abstrakcyjną tożsamość panarabską. Za­ miana ta nie oznacza jednak całkowitego zaniku poczucia wspólnoty wszystkich Arabów . 18 19 Część badaczy twierdzi, że na Bliskim Wscho­ dzie od pewnego czasu dochodzi do podobnych zmian, jakie występowały w Europie w X I X i na początku X X wieku, a miały swoje ukoronowa­ nie w postanowieniach konferencji wersalskiej . Z drugiej strony, pomimo lansowania idei eu­ ropejskości w Europie nastąpiło także nasilenie się poglądów nacjonalistycznych. Dowodem na to są przede wszystkim powstanie niepodległych narodowych państw z byłych republik radziec­ kich, rozpad Jugosławii, a wcześniej Czechosło­ wacji. Te zmiany nie dotyczą tylko Europy. Po­ mimo tego, że zachodzą procesy globalizacyjne, problem nie znika - można wręcz powiedzieć, że się nasila. Powstało wiele nowych państw, np. Timor Wschodni, a co najmniej kilkanaście in­ nych narodów walczy o niepodległość . 20 21 Jeśli spojrzeć z tego punktu widzenia, okaże się, że to, co dzieje się na Bliskim Wschodzie, a co swoimi korzeniami sięga okresu powstawa­ nia pierwszych niepodległych państw, nie jest 18 C D . Smith, Palestine and the Arab - Israeli Conflict, niczym niezwykłym. Procesy bliskowschodnie mają oczywiście swoją regionalną specyfikę, ale nie odbiegają w zasadniczy sposób od trendów globalnych . Analizując kształtowanie się narodowej toż­ samości Arabów, można wyróżnić kilka zasad­ niczych elementów, które wpłynęły na jej postać. Pierwszym z nich były przede wszystkim oko­ liczności powstawania poszczególnych państw. Są one bardzo podobne: wszystkie lub prawie wszystkie kraje stały się niepodległe po dra­ matycznych, często krwawych wydarzeniach. Trudna sytuacja mobilizowała przyszły naród do współdziałania. Z początku tylko wąskie gro¬ no rozumiało potrzebę wytworzenia wspólnoty narodowej w poszczególnych krajach. Jednak samo poczucie zagrożenia nie wystarczało, by scementować poszczególne plemiona lub rody w jeden organizm. Sztucznie wytyczone grani­ ce rozdzielały ludność która w rzeczywistości stanowiła jedną społeczność . 22 23 Pierwszym krokiem było stworzenie szkiele­ tu państwa - administracj i i struktury wewnętrz­ nej. Stopniowo wytwarzały się więzy wspólno­ ty. Poczucie narodowej tożsamości potrzebuje symboli i fundamentów, na których się tworzy. W Egipcie odwołano się do tysiącletniej spuści­ zny starożytnego Egiptu faraonów z jego historią i piramidami. W Jordanii symbolem przeszłości stała się Petra, starożytne skalne miasto Nabatejczyków, oraz beduińska spuścizna. W Ira­ ku zwrócono się do starożytnej Mezopotamii. Symbolika poszczególnych krajów połączyła się z arabską mitologią i historią, tworząc specy- 21 D . Pipes, Bush on Israel: Heartburn for All, „New York Bedford/St. Martin's, Boston 2001, s. 27-33, zob. również Post", March 4, 2003. R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-68. 22 19 M . Barnett, op. cit., s. 271-296. 2 0 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. BARBARZYŃCA B. Rubin, The Politics of the New Middle East, „Middle East Review of International Affairs", vol. 1, Number 3, September 1997. 23 1 ( 1 4 ) nn 77 R.S. Humphreys, op. cit., s. 49-55. �Filip Cyganik 78 ficzny melanż, charakterystyczny dla każdego z nowo powstających narodów . Kolejnym punktem, wokół którego krystali­ zuje się jedność narodowa, jest władza. Cechą charakterystyczną dla całego Bliskiego Wschodu jest kult jednostki. Nie wynika to bezpośrednio z arogancji przywódców, a przynajmniej nie jest ona podstawową przyczyną kultu. Chodzi tu raczej o zjednoczenie społeczeństwa wokół kolejnego symbolu. Lider zaczyna być utożsa­ miany z całym państwem do tego stopnia, iż można wręcz mówić, że „przywódca to pań­ stwo". Wizerunek prezydenta przestaje przed­ stawiać tylko człowieka. Nabiera on charakte­ ru symbolu porównywalnego do flagi czy też herbu. Długie rządy pojedynczego przywódcy wzmacniaia stabilność kraiu. Problem poiawia siew momencie zmiany władzy. Kiedy odchodzi człowiek bedacy symbolem państwa wstrząsa to podstawami całeJo systemu Dla zapobieżenia takim oerturbaciom które mopa zawozić nawet istnieniu kraiu powstaia wręcz całe dynastie Widzimy to w Syrii « l z e przywódca został Ba ' szir al-Assad, syn zmarłego prezydenta Hafeza al Assada 'W EriDcieiuż teraz gdy ieszcze rza 24 dzi Hn,ni Mnbfr.k w i d . ć d z i a n i nrezvdent Kwestia tożsamości arabskiej ma jeszcze je­ den aspekt, który odnajduje swój wyraz w panarabizmie jako tendencji politycznej. Chociaż ruch ten miał swoje apogeum w latach pięćdzie­ siątych i sześćdziesiątych ubiegłego wieku, nadal jest obecny i znacząco wpływa na kształtowanie się regionalnej polityki zagranicznej . W amerykańskiej polityce ideologia jest pra­ wie synonimem politycznego ekstremizmu. Po­ dobne reakcje wywołał panarabizm w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych. W oczach A m e r y k a n ó w jawił się jako kolejna utopijna idea, która może prowadzić do niebezpiecz­ nych eksperymentów państwowych. Poważną rolę w takim postrzeganiu miała inna ideolo­ gia, która w tym czasie ogarniała wiele krajów - komunizm. Europa miała wówczas nieco inne podejście do tego problemu, a powody były wielorakie. Europejczycy, ze względu na swoją historię i tradycje, zawsze byli bardziej otwarci na. nowe idee. Także europejska polityka za— wiera dużo więcej ideologicznych elementów niż amerykańska. Wreszcie powód najbardziej bezpośredni- Europa właśnie wtedy wychodziła z epoki kolonialnei i miała zupełnie inne oodei ście do obszaru Bliskiego Wschodu . 27 28 a nosm ivmoarak, wiaac oziaiama prezydenta zmierzające do uczynienia swoim następcą syna na, władzę po m m oPjąlPy ktorys z jego synów laKaKontynuacjajestoczywisciejaKnajPardziej usankcjonowana w krajach arabskich gdzie panuje monarchia. Za powstawaniem dynastii (także tych tikcyjnych) przemawia także spu­ ścizna kulturowa państw arabskich, zarówno ta bardziej współczesna, jak dalsza, starożytna. 1 roblem kultu jednostki jest niezrozumiały dla przedstawicieli Zachodu, chociaż Europa dopie¬ ro niedawno się od niego uwolniła . Ideologie rodzą się wskutek dążeń do zmian istniejącego systemu politycznego i socjalnego. W takiej sytuacji między obrońcami starego porządku a propagatorami zmian dochodzi do debaty. Podczas takich debat rodzą się zasadnicze postulaty ideologii. W formalnym języku można powiedzieć, że ideologia jest obszerną, systema­ tyczną krytyką danego systemu społeczno-poli­ tycznego i zarówno opisuje system, jak i wzywa ludzi do jego obrony, zmiany albo obalenia. Ide­ ologia jest zarówno analizą, jak i wezwaniem do działania . 29 24 Ibid., s. 55-57. 2 7 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. 25 D . Sobelman, Gamal Mubarak President of Egypt?, 28 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-61. 2 9 A.B. Shukri, Islam and Democracy, [w:] D . Graham, „Middle East Quarterly", Spring 2001, vol. V I I I , Number 2. 26 M . Barnett, op. at., s. 271-296. M . Tessler (red.), op. cit., s. 116-130. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e Kolejną cechą ideologii jest jej utopijność. Każ­ da zawiera program, który ma na celu stworzenie nowego doskonałego systemu społeczno-politycz­ nego. Utopijny cel zazwyczaj jest przedstawia­ ny jako powrót do mitycznego Złotego Wieku. Obok niego prawie zawsze pojawia się jakiś me­ tafizyczny schemat. Może on być albo całkowicie materialistyczny (jak w marksizmie-leninizmie), albo opierać się na religijnych założeniach (ma to miejsce w ideologiach islamskich). Wreszcie można stwierdzić, że przekaz ideologiczny jest równocześnie racjonalny i wysoce emocjonalny. Taka jego forma ma za zadanie skłonić ludzi do działania. Ideologia musi się wyrażać za Domoca idei i symboli które wymuszaia natychmiastowa i instynktowna reakcie Można ia wesprzeć zło zonymi argumentam iracionalnymi ale na arenie nohtyczne, większy wnływ osiara sie za nomoca ostentacji sioranów Z tvch samych nowodów ideolodzy wolą trzymać się rzeczy prostych". Arabski nacjonalizm nie odbiega zbytnio swoim charakterem od innych ideologii, jednak 79 tym, co go wyróżnia, są fundamenty Można po­ wiedzieć, że idea ta istniała w świadomości Ara­ bów od momentu utraty niepodległości. Oczy­ wiście, nie wszyscy Arabowie byli tego świadomi i nie wszyscy rozumieli problem. Świadomość narodowa na świecie pojawiła się stosunkowo niedawno - w Europie na przełomie X V I I I i X I X wieku, a na Bliskim Wschodzie jeszcze później. Jednakże istniało pojęcie jedności czy też wspólnoty, poważnie wspierane przez is­ lam. Panarabizm w swojej zasadniczej formie ukształtował się pod znacznym wpływem nacionalizmu młodotureckiego Późnieisze wydarżenia w Palestynie i pojawienie się w regionie kolejnego bardzo silnego nacionalizmu — syioniz m u - były katalizatorem dalszych zmian*. Pomiędzy nacjonalizmem arabskim i turec­ kim występują zasadnicze różnice. Turecki dzia­ łał w jasno określonych granicach państwowych, arabski zaś zwracał się do wszystkich terenów, które historycznie znalazły się pod arabskim pa­ nowaniem. Ma dużo głębsze podłoże i rozleglejsze cele. Na początku miał zaleczyć rany zadane mitycznemu imperium arabskiemu przez historię. Dążył do zmian na obszarze całego regionu . Idea panarabizmu konkuruje z interesem narodowym. Interes państwa nie zawsze jest zbieżny z ogólnoarabskim. Rodzący się konflikt ma zasadniczy wpływ na powstawanie szkieletu polityki zagranicznej poszczególnych państw regionu. Dobrym tego przykładem jest sytuacja Egiptu i polityka egipska wobec konfliktu izra­ elsko-palestyńskiego, a w szczególności relacje z samym Izraelem. Nawet wobec tak ważnego dla wszystkich Arabów problemu jak konflikt izraelsko-palestyński zgoda istnieje tylko ofi­ cjalnie Nieoficjalnie dochodzi na tym polu do częstych spięć i konfliktów. Każde z państw ma 32 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 3 0 R.S. Humphreys, op. cit., s. 60-62. 31 J.P. Lorenz, Egypt and the Arabs: Foreign Policy and the Search for National Identity, Westview Press, Boulder 1990, s. 24-25. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA 3 2 R.M. Coury, op. cit., s. 249-281. �80 Filip Cyganik trochę inną wizję rozwiązania problemu, jedno­ cześnie próbując zrealizować przy okazji własne cele polityczne . Interesującą kwestią jest stosunek panarabizmu do islamu. Nie wszyscy Arabowie są mu­ zułmanami - spory ich odsetek wyznaje różne odmiany chrześcijaństwa. Aby nacjonalizm mógł osiągnąć zamierzony cel - zjednoczenie Arabów - musiał odsunąć się nieco od islamu, choć nie oznaczało to zanegowania islamu jako podstawo­ wego fundamentu arabskości. Obecnie znaczenie panarabizmu maleje, częściowo w wyniku zwięk­ szenia się roli religijnego fundamentalizmu . Pró­ by przekształcenia panarabizmu w panislamizm od początku skazane były na porażkę. Islam przy całej swojej zdolności do spajania społeczeństw nie jest w stanie doprowadzić do powstania wspólnoty tych wszystkich całkowicie odrębnych narodów. Pomimo historycznej roli Arabów w islamie nie stanowią oni większości muzułmanów, 2L wręc z przeciwnie - to stosunkowo niewielki procent całei muzułmańskiei społeczności. Tak bvło na­ wet w czasach największego rozkwitu imperium muzułmańskiego . 33 34 35 Arabski nacjonalizm znacząco wpłynął na kształt polityki zagranicznej regionu. Najwięk­ szy jego wybuch nastąpił w 1952 roku i trend ten nasilił się jeszcze za rządów Nassera, który był jednym z jego największych orędowników. Skutkiem tego było powstanie w 1958 roku Zjednoczonej Republiki Arabskiej, w której skład wchodziły Egipt i Syria. Paradoksalnie ruch, który miał zjednoczyć wszystkich Arabów, doprowadził do jeszcze większych rozłamów w regionie. Po dwóch stronach barykady stanęły naprzeciw siebie monarchie i państwa nowego porządku. Duży wpływ miała na tę sytuację postawa samego Nassera, który dążył do obję­ cia przywództwa nad całym arabskim światem. Konflikt przyjął kształt walki starego z nowym i przekreślił wszystkie idee, które reprezentował panarabizm . Do roku 1967 dążenia panarabskie zostały znacząco zahamowane. Najpierw w 1961 roku pokojowo, aczkolwiek w atmosferze zgorzknie­ nia, rozpadła się Zjednoczona Republika Arab­ ska. Pogorszyła się współpraca Egiptu i Iraku po rewolucji z 1958 roku. Zaistniały też poważne napięcia w regionie pomiędzy tradycyjnymi rzą­ dami Jordanii i Arabii Saudyjskiej a rewolucyj­ nymi władzami Egiptu, Iraku i Syrii, które na dodatek same ścierały się między sobą. Nastał okres, który można nazwać arabską zimną woj­ ną. Miejscem walk stał się przede wszystkim Jemen, gdzie rozpoczęła się wojna domowa, w którą po przeciwnych stronach zaangażowały się między innymi Arabia Saudyjska i Egipt . Panarabizm nie zniknął z arabskiej sceny wraz ze śmiercią Nassera. Pojawiał się jeszcze wielo­ krotnie w programach wielu organizacji arabskich. Można się zastanowić, czy atak iracki na Kuwejt, czyli historycznie bezprecedensowa napaść jedne­ go państwa arabskiego na drugie, bądź późniejsza interwencja amerykańska w 1991 roku, poparta zresztą przez większość państw arabskich, nie zniszczyły go definitywnie. Na pewno j u ż wcze­ śniej przywódcy arabscy zdali sobie sprawę, że jest to utopijna idea. Choć zawiódł jako efektyw­ na ideologia zdolna do mobilizacji całego świata arabskiego, to jednak nadal odgrywa sporą rolę w regionie. Jednym z jego przejawów jest istnie­ nie Ligi Arabskiej. Organ ten, przy całej swojej słabości, realizuje przynajmniej część postula­ tów arabskiego nacjonalizmu. Ponadto należy 36 37 33 J.P. Lorenz, op. cit., s. 20-23. 3 7 34 M . Kerr, The Arab Cold War: Gamal Abd al-Nasir and Ibid., s. 65. His Rivals. 1958-1970, Oxford University Press, Oxford 35 R.S. Humphreys, op. cit., s. 63-67. 1971, s. 21-34. 3 6 J. Jankowski, Nasser's Egypt, Arab Nationalism, and the United Arab Republic, Lynne Rienner Publishers, Boulder 2002, s. 27-36. MRBARZVNCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e podkreślić, że pomimo swojej utopijności nadal jest podstawowym ciałem reformatorskim, które przyciąga wielu idealistów . Zasadniczy problem, który staje przed każ­ dym arabskim politykiem, to takie kreowanie polityki zagranicznej swojego kraju, by nie do­ chodziło do zbyt drastycznego konfliktu między dwoma interesami: panarabskim i narodowym. Należy pamiętać, jak dramatyczne było dla pre­ zydenta Egiptu Anwara Sadata podpisanie poko­ ju z Izraelem. Odebrano to jako wielką zdradę arabskiego interesu. Przedłożenie partykular­ nego interesu Egiptu nad ogólnoarabskim jest dowodem nie tylko wielkiej odwagi politycznej Sadata, ale i tendencji, które zaczęły się poja­ wiać w regionie j u ż wcześniej. W rzeczywistości można mówić o politycznej hipokryzji poszczęgólnych przywódców arabskich krytykujących i piętnujących swoich sąsiadów za przewinienia, których sami się dopuszczają . 38 39 5. Sacrum i polityka i profanum, religia Kolejną kwestią w a ż n ą dla zrozumienia arabskiej polityki jest obecność w niej elemen­ tów religijnych. Pogląd, że w islamie nie ma rozróżnienia między polityką i religią, jest głę­ boko zakorzeniony w zachodnich umysłach. To przekonanie jeszcze bardziej upowszechniają islamscy aktywiści, głoszący je przy każdej oka­ zji. Tymczasem w rzeczywistości żaden badacz obserwujący Bliski Wschód nie jest w stanie dokładnie określić, w jak dużym stopniu religia wpływa na arabską politykę zagraniczną . Od późnych lat siedemdziesiątych wszystkie liczące się ruchy polityczne nawiązują w swoich 40 3 8 R.S. Humphreys, op. cit., s. 65-72. 81 programach do islamu. Nawet nacjonaliści, któ­ rych ideologia dotychczas odchodziła od muzuł­ mańskich korzeni, zwrócili się w kierunku religii. Przywódcy, którzy dawniej prowadzili zsekularyzowaną politykę, z różnych przyczyn zaczęli akcentować swoją wiarę. Dobrym przykładem może tutaj być Saddam Husajn i jego nagły zwrot ku symbolice religijnej. W tym samym czasie ze sceny politycznej zaczął znikać marksizm. Obecnie prawie wszystkie arabskie ugrupowania polityczne w swoich programach podkreślają rolę islamu. Podczas każdej politycznej debaty pojawia się temat islamu i jego roli w kształtowaniu się nowoczesnego państwa arabskiego . W świetle wydarzeń, które miały miejsce na Bliskim Wschodzie w ciągu ponad dwudziestu kilku lat, trudno sobie wyobrazić arabską po­ litykę oddzieloną od religii. Z drugiej strony, pojawia się pytanie, czy można traktować taką politykę jako racjonalną. W rzeczywistości prob­ lem jest tylko pozorny i wynika raczej z naszej definicji polityki zagranicznej. W zachodniej kulturze przyjęło się rozdzielać państwo od religii. Wpływ religii na politykę u w a ż a się za niekorzystny i poważnie ograniczający jej cele i funkcjonowanie . Jednakże islam należy raczej traktować jako coś więcej niż zwykłą doktrynę wiary. Stanowi on uniwersalny system, który zawiera nie tylko wiarę czy obrzędy. Islam daje również wielką ilość dróg do zrozumienia otaczającego świata i istnienia w nim. M u z u ł m a n i e nie podążają jedną ścieżką, lecz często wybierają takie, które wzajemnie się wykluczają. Można to zaobser­ wować na podstawie różnorodności ugrupowań religijnych i politycznych. Kompleksowość isla­ mu i jego monolityczny charakter sprawiają, że 41 42 42 E. Sivan, Why Radical Muslims Aren't Taking Over 3 9 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Governments, „Middle East Quarterly", December 1997, 4 0 A.B. Shukri, op. cit., s. 131-133. vol. IV, Number 4. 41 M . Tessler, M . Grobschmidt, Democracy in the Arab World and the Arab-Israeli Conflict, [w:] D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 152-158. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA �Filip Cyganik 82 stanowi on podstawę i fundament całej kultury arabskiej oraz oddziałuje nawet na Arabów chrześcijan. Jak j u ż była mowa wcześniej, kul­ tura jest jednym z czynników wpływających na kształt polityki zagranicznej. Islam, będąc jej podstawowym składnikiem, siłą rzeczy tworzy swój niezatarty ślad na polityce arabskiej . W żadnym kraju muzułmańskim nie jest obec­ nie możliwe prowadzenie polityki, która w swoich założeniach całkowicie odsuwa się od islamu. Na­ wet wkrajach, które przodują w sekularyzowaniu polityki, takich jak Turcja czy Egipt, religia odgry­ wa zasadniczą rolę opiniotwórczą. Bardzo trudno jest przeprowadzić linię oddzielającą w zagranicz­ nej polityce arabskiej sacrum i profanum. Można się więc zastanawiać, czy to jest w ogóle koniecz­ ne. Porównywanie muzułmańskiej i europejskiej czy też amerykańskiej polityki zagranicznej tylko przez pryzmat roli i znaczenia religii poprowa— dzi do nieprawdziwych wniosków. Niezależnie od naszei krytycznei postawy wobec tei kwestii należy pamiętać ze obiektem oceny jest polityka zagraniczna Założenie, ze przez sam fakt udzia¬ łu islamu staje się gorsza, jest niedopuszczalne Oznaczałobv to krytykę samej kultury arabskiei która bezsprzecznie ma udział w tworzeniu pohtvki Takie zarzutv Drowadza zaś na trzaski grunt wartościowania kultur . 43 44 6. M i t d e m o k r a c j i Zagadnienie demokratyzacji regionu czę­ sto jest przedstawiane jako szansa na pokojowe rozwiązanie wielu zapalnych kwestii na Bliskim Wschodzie. Widzi się w niej drogę do racjonaliza­ cji i uelastycznienia arabskiej polityki zagranicz­ nej. Próby zaszczepienia demokracji w regionie wywołują wiele sceptycyzmu . Pomimo globalne­ 45 go trendu do powszechnej demokratyzacji społe­ czeństwa arabskie wydają się bardzo odporne na zmiany. W 1989 roku na 12 państw na świecie, które nawet symbolicznie nie nawiązywały do demokracji w swojej oficjalnej polityce i dokumen­ tach, osiem leżało na Bliskim Wschodzie (były to: Bahrajn, Kuwejt, Liban, Katar, Arabia Saudyjska, Oman, Zjednoczone Emiraty Arabskie i Jemeń­ ska Republika Arabska) . Warto nadmienić, iż w przypadku Libanu system podziału stanowisk w oparciu o klucz religijny, mimo że taki dobór wydaje się odległy od zachodniego wyobrażenia demokracji, był jedyną drogą do zapewnienia przedstawicielom wszystkich wyznań wpływu na politykę państwa. 46 Jednak pomimo oporu wobec demokratyza­ cji nie można zaprzeczyć, że zmiany następują. Nie są to oczywiście reformy mające charakter ciągły, lecz raczej następujące skokowo. Nie wszystkie zakorzeniają się także w arabskich systemach państwowych. Część tych przemian wywołana jest przede wszystkim słabością obec­ nych reżimów, które mając bardzo małe popar¬ cie w społeczeństwach, starają się w ten sposób utrzymać przy władzy. Dużą rolę odgrywają również aspekty ekonomiczne, które zmuszają kraje arabskie do uelastyczniania swojej poli­ tyki gospodarczej. Wreszcie ostatnią przyczyną inicjowania procesów demokratyzacyinych być może najbardziej decyduiaca sa naciski ze stro ny państw zachodnich. Obalenie' władzy Talibów w Afganistanie i reżimu Saddama Husajna w Iraku zmusza pozostałe rządy do poważne¬ go zrewidowania swojej pozycji i przynajmniej częściowego nodnorzadkowan a sie światowym trendom w obawie o swój przyszły los . 47 W sytuacji znaczącego odrodzenia się funda­ mentalizmu pojawia się pytanie o stabilność po- 43 R.S. Humphreys, op. cit., s. 131-133. 4 6 44 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 16-17. 45 A.R. Norton, Breaking Through the Wall of Fear In the 4 7 Arab World, „Current History" (January 1992), s. 37-41. J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . D . Pipes, Throwing out the Rulebook, „New York Post", June 17, 2003. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e tencjalnej demokracji w państwach islamskich. Za negatywny przykład podaje się najczęściej Algierię, która nie sprostała temu problemowi. Być może obawy te nie są jednak bardzo uza­ sadnione. W wielu państwach demokratycznych istnieją znaczące siły antydemokratyczne, które jednak nie są w stanie zniszczyć panującego systemu. Może to potwierdzać opinię, że demo­ kracja potrafi się sama obronić . Jeśli za proce¬ sem demokratyzacji pójdą reformy gospodarcze, to frustracja i niezadowolenie - podstawowe przyczyny tak dużej siły organizacji fundamentalistycznych - beda mnieisze Również do¬ puszczenie radykalnych ugrupowań do władzy może przynieść im spadek popularności kiedy me beda mody sie wywiązać z realizacii swoich populistycznych haseł . 48 49 Demokratyzacja ustrojów p a ń s t w o w y c h może się nieoczekiwanie przyczynić także do częściowego rozwiązania niepokojącej kwestii radykalizowania się ugrupowań fundamentalistycznych. W krajach arabskich dominują tylko dwa rodzaje systemów politycznych: rządy au­ torytarne oparte na silnym przywódcy i wspiera­ jącej go grupie wojskowych dowódców (mające czasem pozory demokracji) oraz monarchie absolutne. W obu przypadkach można zauważyć zinsty­ tucjonalizowanie celów politycznych i brak wol­ ności. Dla wsparcia władzy stworzono bardzo efektywny system przymusu i ograniczeń kon­ trolowany przez tajne służby. Ta sytuacja powo­ duje silne dążenia do zmian, wzmagając konflikt pomiędzy młodszym, lepiej wyedukowanym pokoleniem Arabów, a zwolennikami obecnych rządów. Opozycja ta jednak w większości nie proponuje zmian idących ku demokracji, lecz bardziej skłania się ku islamowi jako drodze ku przyszłości. Dzieje się tak w wyniku upadku innych ideologii, zwłaszcza socjalizmu. Funda­ mentalizm wypełnia pustkę ideologiczną . Fundamentaliści, którzy wzywają do prze­ budowy państwa w oparciu o „czysty" islam, Koran i Sunnę, mają tendencję do ignorowania potrzeby prawdziwych socjoekonomicznych re­ form. Ich wizja państwa zasadniczo nie odbiega od wyglądu obecnych autorytarnych reżimów. Jeśli jednak w wyniku chociażby częściowej demokratyzacji otworzy się możliwość przed­ stawienia większej liczby koncepcji przyszłego kształtu państwa i jego polityki, prawdopodob­ nie nie sprostają sytuacji. Program oparty tylko na negacji i islamie z czasem przestanie być wystarczałaco atrakcyjny dla reszty społeczeń¬ stwa Być może w ruchu fundamentalistycznym zaistnieje wówczas konieczność przeprowadzęnia zmian co doprowadzi do powstania nowei konceccii państwa i wyboru islamskiei" drog ku demokracji . 50 51 Absolutnie jednak nie należy przeceniać roli demokratyzacji na Bliskim Wschodzie. Choć ten proces może poważnie zreformować świat arabski i jego politykę zagraniczną, obecnie jest w stagnacji i nie stanowi jedynego rozwiązania wszystkich problemów. Częściowe czy nawet całkowite zdemokratyzowanie Arabów nie przy­ niesie automatycznie pokoju w regionie. Może tylko ułatwić drogę ku pokojowemu rozwiąza­ niu konfliktu arabsko-izraelskiego , lecz nie zmieni poglądów przeciętnych obywateli, które są bardzo antyizraelskie i anty amerykańskie. Co gorsza sama demokratyzacja bez zmian w regio52 48 E. Sivan, op. cit. 51 4 9 R.L. Rothstein, Democracy in the Third World, [w:] D . op. cit. Graham, M . Tessler (red.), op. cit., 78-81. 5 0 J. Al-Suwaidi, Arab and Western Conceptions of Democracy, D . Graham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 92-93; zob. również E. Sivan, op. cit. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 83 52 J. Al-Suwaidi, op. cit., s. 93-95; zob. również E. Sivan, M.C. Desch, Democracy and Victory: Why Regime Type Hardly Matters, „International Security", 27.2 (2002), s. 5-47. �Filip Cyganik 84 nie może doprowadzić do zaognienia sytuacji, zwłaszcza gdyby do władzy doszły siły o całko­ wicie antyizraelskim nastawieniu. Przy analizie tej kwestii nie można bowiem zapomnieć o jesz­ cze jednej przyczynie tak dużego znaczenia fundamentalistów. Oprócz sprzeciwu wobec aktualnych władz bazują oni także na konflikcie z Izraelem, dzięki czemu uzyskują sporą gru­ pę zwolenników. Dlatego aby demokratyzacja mogła przynieść trwałe zmiany, konieczne jest przynajmniej częściowe rozwiązanie najbardziej zapalnych problemów politycznych regionu . 53 7. Przykładem może być tutaj zachowanie Sadda­ ma Husajna, który swoich współpracowników dobierał głównie z obszaru rodzinnego miasta Tikrit . Pomimo powstania arabskich struktur państwowych podstawą identyfikacji jednostki jest przede wszystkim rodzina, a nie państwo, grupa etniczna czy stowarzyszenie zawodowe . Przekłada się to także na sytuację polityczną. W Arabii Saudyjskiej władzę sprawuje rodzina Saudów. Dominująca rola jednej rodziny wy­ stępuje także w szejkanatach Zatoki Perskiej, Omanie i pozostałych monarchiach arabskich. Nawet w Syrii i Libanie władza znajduje się 55 56 Rodzina i p a t r i a r c h a t Socjologicznie ludy Bliskiego Wschodu słyną z lojalności wobec rodziny, rytuałów gościnności i mediacji. Ród i plemię nadal mają ogromne znaczenie we współczesnym arabskim społe­ czeństwie, zwłaszcza w krajach, gdzie nie wy­ stępuje silna scentralizowana władza. Arabska rodzina ma charakter patriarchalny. Nadaje on rodzinie genealogiczną spoistość i wpływa na socjalny charakter życia . Na szczycie rodzinnej piramidy znajdu­ je się przywódca, lider (zaim). Jego zadaniem jest ochrona rodziny, kontrolowanie jej funk­ cji, a także angażowanie się w rozwiązywanie sporów wewnątrz grupy i konfliktów z innymi rodzinami. W ten sposób głowa rodziny staje się również sędzią i mediatorem. Kontroluje solidarność między członkami rodziny. Wystę­ puje również jako ambasador rodziny wobec osób postronnych. Na obszarze, gdzie występu­ je większa liczba rodzin, zaimowie tworzą radę (zuama). Podczas próby analizy socjologicznego i politycznego zachowania Arabów należy zdać sobie sprawę że na Bliskim Wschodzie nadal ogromną rolę odgrywają więzy pokrewieństwa. 54 FOT. MARIKA MODZELEWSKA 53 J. Al-Suwaidi, op. UL. s. 83-87. 5 6 54 R.S. Humphreys, op. cit., s. 227-233. Context: Some Conceptual Questions, „Peace and Change", 55 Ibid. s. 113-120. vol. 21, Number 1 (January 1996), s. 22-40. M . Abu-Nimer, Conflict Resolution in an Islamic BARBARZVftCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e i Chamoun, sunnickiej es-Sohl i Salam czy druzyjskiej Jumblatt . To właśnie poczucie przynależności do wspól­ nej „rodziny" arabskiej jest jednym z fundamen­ tów zaangażowania się w stosunki palestyńskoizraelskie także tych państw arabskich, które de facto nie są stroną w konflikcie. Podobna sytuacja miała miejsce podczas wojny iracko-irańskiej, kiedy pomimo animozji większość państw arab­ skich poparła Irak (poza tzw Frontem Odmowy tworzonym przez Syrię, Libię, Algierię, Jemen Południowy oraz OWP). 57 Jako strategia na przetrwanie patriarchalny system na Bliskim Wschodzie przez wiele wie­ ków w różnych systemach społecznych, eko­ nomicznych i politycznych udowadniał swoją elastyczność i skuteczność. Więzi pokrewień­ stwa i związane z nimi praktyki są częścią dzie­ dzictwa cywilizacyjnego regionu. Pojawiają się w każdym aspekcie życia - społecznego, poli­ tycznego, religijnego czy artystycznego . Patriarchalizm w swoistej wypaczonej formie zdeterminował politykę wielu arabskich polity­ ków. Do roli „ojca" i lidera rodziny arabskich narodów pretendowali Gamal Abd el-Nasser, Muammar Kadafi czy Saddam Husajn. Dąże­ nia do dominacji w regionie sankcjonowały ich wszystkie decyzje polityczne. Postawy takie nie są na Bliskim Wschodzie odosobnione. Z podob­ nymi roszczeniami występuje rodzina Saudów. Władcy Arabii Saudyjskiej argumentują, iż to, że opiekują się najświętszymi miejscami islamu, predestynuje ich do roli liderów. 58 8. Relacja p a t r o n - k l i e n t W społeczeństwie bliskowschodnim wystę­ puje jeszcze jedna relacja, która determinuje jego strukturę oraz wpływa na charakter konfliktów w regionie. Jest to więź patron - klient. System kliencki zmusza poszczególne jednostki do po­ zostawania na swoich miejscach i korzystania z opieki silniejszego opiekuna. Relacje klienckie i brak obywatelstwa w zachodnim sensie tego słowa mają głębokie znaczenie dla pojedna­ nia i procesów redukcji konfliktów na Bliskim Wschodzie . Relacje patron - klient odgrywają także dużą rolę na wyższym poziomie arabskiego życia po­ litycznego. Jako przykład takich więzi można podać kontakty łączące kraje arabskie z OWP. Palestyńczycy zawsze szukali wsparcia wśród państw arabskich. Wielokrotnie współpraca ta nie przynosiła żadnych efektów i kończyła się wzajemnymi animozjami i oskarżeniami, co miało miejsce w Jordanii czy Libanie. OWP, jako największa i najbardziej wpływowa orga­ nizacja palestyńska, zwracała się o pomoc do kilku państw arabskich: Syrii, Jordanii, Iraku i wreszcie Egiptu To właśnie Egipt bedac arab¬ skim liderem i krajem liczącym się na arenie międzynarodowej od kilkunastu lat pomimo wielu napięć pozostaie naileoszvm i naibardziei loialnvm patronem OWP. Władze egipskie sa obecne podczas prawie każdych negocjacji na wszystkich etapach procesu ookoiowe J Arafat wielokrotnie odwiedzał Mubaraka i konsultował z nim swoją politykę 59 60 W oparciu o podobne relacje Teheran sko­ rzystał z możliwości uzyskania statusu patrona Hamasu, palestyńskiego Islamskiego Dżihadu oraz przede wszystkim libańskiego Hezbollahu. Władze irańskie starają się rozszerzyć te relacje na całą społeczność szyicką, a nawet muzułmań­ ską. Wiedza o nich jest ważna o tyle, że w razie zaistnienia konfliktu, w którym bierze udział 59 E.G. Irani, op. cit. Conflicts, „Middle East Review of International Affairs", 60 B. Rubin, Israel, the Palestinian Authority, and the Arab vol. 3, Number 2, June 1999. States, „Middle East Review of International Affairs", 5 7 58 E.G. Irani, Islamie Mediation Techniques for Middle East 85 M . Abu-Nimer, op. cit., 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA vol. 1, Number 4, December 1997. �86 Filip Cyganik klient, to właśnie patron jest jednym z głównych mediatorów i doradców Częściowo tłumaczy to więc tak duże zaangażowanie egipskie w kon­ flikt palestyńsko-izraelski . 61 9. Arabskie i muzułmańskie t e c h n i k i mediacji Konflikty oraz sposoby ich rozwiązywania są integralną częścią stosunków międzynaro­ dowych i polityki zagranicznej poszczególnych państw Specyfika arabskiej polityki zagranicznej wynika z tego, iż islamska sztuka mediacji odbie­ ga swoim charakterem od metod stosowanych na Zachodzie. Próby narzucenia zachodniego stylu mediacji bez uwzględnienia specyfiki regionu i tradycji kulturowych sprawiają, że negocjacje stają się nie tyle utrudnione, co wręcz niemoż­ liwe. Wraz ze zwiększającą się wiedzą na temat świata arabskiego i po szeregu nieudanych prób rozwiązania kolejnych konfliktów badacze i teo­ retycy zaczęli zwracać większą uwagę na różnice kulturowe nie tylko w zwyczajach ale również w sposobie myślenia i rozumienia świata . 62 Wielu polityków i obserwatorów dostrzega rozwiązanie konfliktu w oparciu o plany przy­ gotowane przez Stany Zjednoczone. Trzeba jednak zdawać sobie sprawę, że projekty te są tworzone przede wszystkim po to, aby ułatwić i przyspieszyć proces pokojowy i normalizację stosunków między Izraelem i jego arabskimi sąsiadami. Traktaty pokojowe bazujące wyłącz­ nie na ekonomicznych i politycznych przesłan­ kach oraz przymusie bądź czysto strategicznych rozważaniach nie mogą trwać zbyt długo, jeśli nie towarzyszą im głębokie i racjonalne bada­ nia emocjonalnych podstaw strachu, nienawiści i nieufności będących wynikiem tradycji, religii i historii. Przy próbach zapewnienia pokoju na Bliskim Wschodzie należy wszystkie te elementy brać pod uwagę. W Libanie, Jordanii, Egipcie i innych krajach Bliskiego Wschodu nauczanie i praktyka rozwiązywania konfliktów są nadal nowym zjawiskiem . Chociaż konflikt jest pojęciem uniwersalnym występującym w każdej społeczności ludzkiej i w każdym kręgu kulturowym, różnice poja­ wiają się na poziomie przyczyn konfliktów i spo­ sobów ich rozwiązywania. We współczesnym amerykańskim kontekście konflikt to sprzecz­ ności pojawiające się wtedy, gdy jednostki lub określone grupy, działając na tym samym pozio­ mie, mają różne cele i interesy. Konflikt często jest postrzegany jako symptom potrzeby zmian. Jego efektem być: separacja, wrogość, spór cywilny, terroryzm lub wojna. Mozę tez jednak pobudzić dialog reformy społeczne wzmocnić relacje i prowadzić do pokoju . 63 64 Podstawowe założenie stworzone przez za­ chodnich teoretyków rozwiązywania konfliktów jest takie, że każdy konflikt może i powinien zostać w pełni rozwiązany. Filozofia, według której każdy konflikt można kontrolować i roz­ strzygnąć, nie sprawdza się, kiedy mamy do czynienia z innymi kręgami kulturowymi. Wie­ le konfliktów może być niezwykle trudnych do rozwiązania, jeśli nie wniknie się w ich naturę. Mogą przechodzić przez różne fazy wzrostu i konfrontacji fazy spokoju, a nawet powro­ tu do stanu pierwotnego . 65 Kolejne założenie amerykańskiej teorii roz­ wiązywania konfliktów mówi, że spory wybu­ chają zwykle z powodu różnic w interpretacji danych, sprzecznych wartości, interesów i poglą- 61 E.G. Irani, op. cit. 63 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 62 E.G. Irani, Apologies and Reconciliation: Middle Eastern 64 J.L. Ray, The Future of International War, [w:] D . Rituals, [w:] E. Barkan, A. Karn, Taking Wrongs Seriously: Garnham, M . Tessler (red.), op. cit., s. 1-10. Apologies and Reconciliation, Stanford University Press, 65 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. Stanford 2006, s. 135-144. BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e dów. Według antropolog Laury Nader konflikt jest skutkiem konkurencji pomiędzy co naj­ mniej dwiema stronami. Stroną może być osoba prawna, rodzina, ród albo cała społeczność, ale również organizacja polityczna, plemię, idea czy religia. Konflikt jest spowodowany przez nie­ zgodne żądania albo cele, a długość trwania od­ różnia go od sporu albo krótkotrwałej konfronta­ cji wynikającej z chwilowej sprzeczności . W zachodniej perspektywie konflikt może mieć pozytywny wymiar i działać jak Cathar­ sis (oczyszczenie), dzięki któremu następuje przedefiniowanie relacji między osobami, gru­ pami czy narodami. W ostatnim dziesięcioleciu coraz częściej pojawiają się głosy nawołujące do częstszego stosowania kompromisu i przebacze­ nia jako drogi do uzyskania trwałego pojedna­ nia między stronami. Jedna z głównych zasad amerykańskiej teorii zarządzania konfliktem mówi, aby obie strony starały się poznać podsta¬ wy żądań i interesów przeciwnika zwróciły większą uwagę na emocjonalne i historyczne podstawy istniejących napięć szczególnie na poczucie krzywdy: z jakich powodów występuje i iakie sa iego przesłanki oraz siła W przypadku narodów i grup etnicznych uznanie mezagojo nych ran zadanych i otrzymanych w przeszłości ułatwia rozwiązanie konfliktu 7 nsvcholopicz 66 nei nersnektywy Zachodu konflikt wybucha noniewaz nie zostały zasnoko,one nodstawowe notrzehv takie iak notrzeha schronienia iedze nia nocznciawłasneiaodności miłości wiedzv i J m o o k r e ś l e n i . N i L e W n i e tvrh n o t r z l T , tycn potrzep w połączeniu dotkliwym poczuciem krzywdy nieuchronnie prowadzi do napięć, a nawet woj­ n y i lerwszym krokiem w procesie uzdrawiania jest wzajemne poznanie przez wszystkie strony P 87 swoich emocji, punktów widzenia i potrzeb. W ten sposób najważniejszą umiejętnością, którą przeciwnicy muszą rozwinąć, jest aktywne słu­ chanie . Umiejętności komunikacji są podstawowe dla rozwiązania konfliktu. W wielu kulturach sztu­ ka słuchania jest przesłonięta ciągłym przedsta­ wianiem argumentów i wzajemnym przekony­ waniem się. Przeciwnik nie ignoruje mówiącego - raczej przygotowuje się, by mu odpowiedzieć. Mediatorzy są szkoleni, by u w a ż n i e słuchać wszystkich stron zaangażowanych w spór. Ak­ tywne słuchanie to metoda, dzięki której można w pełni zrozumieć znaczenie przekazu. Me­ diacja jest natomiast jedną z najważniejszych umiejętności używanych przez zachodnich spe¬ cjalistów w rozwiązywaniu konfliktu. Mediator ma dwa podstawowe zadania Po pierwsze musi przekonać strony że negocjacje mogą przynieść sprawiedliwe rozwiązanie Po drugie musi być zupełnie neutralny oraz posiadać wiedzę przy gotowanie i charyzmę której me zakwestionuje żadna ze stron 67 66 Obok mediacji kolejnym narzędziem w za­ chodnich procesach rozwiązania konfliktów są negocjacje. Powinny się one bardziej skupiać na długoterminowych celach i interesach n i ż do­ raźnych celach. W rzeczywistości mają niewiele wspólnego z handlem, kiedy niezależnie od charakteru negocjacji jedna ze stron zmuszona jest do ograniczenia swoich żądań albo zaakcep­ towania kompromisu. W taki sposób nie można osiągnąć zadowalającego i długotrwałego poro¬ zumienia w negocjacjach politycznych . 69 Tymczasem na Bliskim Wschodzie kwestia konfliktów, mediacji i w ogóle relacji między­ ludzkich ma trochę inny charakter. Geografia J.L. Ray, op. cit., s. 1-10. 69 6 7 E.G. Irani, op. cit. W Ury, Gettingto Yes. Negotiating Agreement Without 68 A . H . Maslow, Motivation and Personality, Harper Givingln, 6 6 Collins Publishers, New York-London 1987; zob. również E.G. Irani, op. cit. 1 (14) P009 BARBARZYŃCA J.L. Ray, op. cit., s. 11-13; zob. również R. Fisher, Penguin, New York 1991. �88 Filip Cyganik ma duży wpływ na relacje międzyludzkie. Od­ działuje na sposób, w jaki odczuwa się honor, hańbę i chroni swoje ubogie zasoby. Arabski Bliski Wschód to kilka różnych obszarów kli­ matycznych i geograficznych. Półwysep Arab­ ski charakteryzuje się pustynnym krajobrazem, suchym klimatem i brakiem zasobów wodnych. W Syrii, Libanie, Palestynie i Jordanii oraz czę­ ści Egiptu jest lepszy klimat, obfitsze są źródła wody i więcej terenów uprawnych, choć i tutaj występują niekorzystne pustynne obszary. Te ekologiczne czynniki są podstawą, na której wytworzyły się trzy zasadnicze rodzaje SpO — łeczności: koczownicza, rolnicza i miejska. Nie istniały obok siebie oderwaniu lecz zacho­ dziły między nimi różne interakce nierzadko konfliktowe . 70 Mimo że koczowniczy tryb życia - z powodu powstania państw i ustalenia się granic, a także kształtowania się tożsamości narodowej - jest obecnie bardzo rzadki, to pozostawił głębokie ślady w psychice, kulturze i tradycji arabskiej. Obecnie społeczeństwa arabskie są pod wie­ loma w z g l ę d a m i bardzo do siebie podobne. Jedną z podstawowych więzi zapewnia islam. Nie mógłby się jednak stać podstawą kultury arabskiej, gdyby nie odpowiadał na potrzeby dawnych społeczności plemiennych i koczow­ niczego trybu życia jego wszystkimi im­ plikacjami socj okuł turo wymi . 71 Religia to kolejny element kształtujący rela­ cje międzyludzkie. Bliski Wschód jako miejsce narodzin trzech największych monoteistycznych religii zawsze był regionem, gdzie religia była bardzo ważna i wchodziła w symbiozę z pozosta­ łymi sferami życia. Takie socjokulturowe środo­ wisko zawsze wywołuje silne więzi między sferą prywatną i publiczną, co odbija się na kształcie relacji zachodzących między jednostkami i gru­ pami. Wjudaizmie ziemia (eretz), ludzie (ha'am) i święta księga (tom) nie mogą zostać rozdzielone. To samo odnosi się do islamu, który stanowi kod działania zarówno społecznego, jak i duchowego. Koran wskazuje wiernemu żyjącemu w ramach islamskiego społeczeństwa (umma) kształt jego relacji z Bogiem i ludźmi innej wiary oraz przed­ stawia metody rozwiązywania konfliktów. Warto zaznaczyć, że chrześcijaństwo w arabskim świecie jest pod tym względem bardzo podobne do juda­ izmu i islamu . 72 Społeczeństwa na Bliskim Wschodzie są zde­ finiowane przez rozmaitość etnicznych i religij­ nych tożsamości. Ormianie, Kurdowie, Żydzi, Koptowie, Czerkiesi i wiele innych grup żyje obok Arabów. Islam uczy, jak powinny wyglą­ dać relacje z tymi mniejszościami, w jaki spo­ sób rozwiązywać napięcia wynikające z życia na wspólnym obszarze. Panowanie osmańskie przyczyniło się do zmiany orientacji autoidentyfikacji z etnicznej na religijną. Mniejszości nie były wynikiem pochodzenia etnicznego, ale religii. Faktem jest że w większości przypadków obie tożsamości się pokrywały. Miało to także swoie niekorzystne implikacie Wraz ze zwiekszającą się obecnością Europejczyków na terenie Turcji Osmańskiej chrześcijanie i Żydzi zaczęli często bvć identyfikowani z dążeniami kolomal nymi podawano w wątpliwość ichloialność Nie p r z e s z k o d z i ł o to iednak arabskim chrześciianom zostać pierwszymi orędownikami arabskiego nacionalizmu 7 czasem wraz z unadkiem Im nerium Osmańskiego i zmianam, w regionie reliaiine asneklv konfliktów nrzeslałv mieć lak d n ż e l n a J-ni/lUożna In ™ L ż v ć L nr vkła auze znaczenie. M o ż n a z a u w a ż y ć na p r z y K i a azie K o n r i K t u a r a P S K o - i z r a e i s K i e g o czy p a i e s t y n s K o - i z r a e l s K i e g o u n o c i a z w y s t ę p u j ą tu elementy re igijne, K o n t l i K t y te me p o w s t a ł y na tle rozmc 7 r e l i g i j n y c h , ale 70 E.G. Irani, op. cit. 71 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 72 J.D. Green, op. cit., s. 611-625. 7 3 narodowych". M . Barnett, op. cit., 271-296; zob. również J.D. Green, op. cit., s. 611-625. B A RB A R Z V HC A 1 (14) P009 �89 „Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e 1 0 . Rytuał sulhpotencjalne narzędzie rozwiązywania konfliktów Kolejnym elementem procesu pojednania są rytuały, które odbywają się podczas negocja­ cji, mediacji i godzenia się stron. Rytuały grają ważną rolę w ludzkim zachowaniu, szczególnie w kontroli konfliktów i łagodzenia antagoni­ zmów. N i m jednak zostaną one przedstawione, należy najpierw wyjaśnić znaczenie terminu ry­ tuał. Przyjmuje się, że jest to działanie lub seria działań, które trudno racjonalnie wytłumaczyć. Jeśli jednak każde ludzkie działanie służy do­ konaniu czegoś lub zakomunikowaniu jakiejś informacji, rytuał będzie związany zarówno z komunikacją, jaki z działaniem. Wszystkie poczynania istnieją natomiast w otaczającym je środowisku kulturowym i tylko poprzez nie są zrozumiałe i spełniają swoje zadanie . Rytuał, dając członkom społeczeństwa in­ strukcje działania w określonych sytuacjach, reguluje wzajemne relacje. Jego zadaniem jest także integracja grupy poprzez tworzenie różno­ rakich więzi. W regionie takim j ak Bliski Wschód, gdzie więzi łączące społeczeństwa w większe zbiorowości albo nie istnieją, albo są bardzo świeże, rytuały mają szczególne znaczenie. To jedna z głównych przyczyn nierozumienia się społeczności zachodnich i arabskich. W Euro­ pie i USA rytuały przestały odgrywać znaczącą rolę i zostały ograniczone przede wszystkim do religijnej sfery życia. Inaczej rzecz ma się na Bli­ skim Wschodzie, także z tego powodu, że inne są relacje między sacrum a profanum '. Zaniedbanie kwestii rytuałów to jeden z pod­ stawowych zarzutów wobec zachodnich technik 74 7 74 A. Al-Ramahi, Sulh. A Crucial Part of Islamie Arbitration, „LSE Legal Studies Working Paper", 12/2008. mediacyjnych, które są za bardzo mechaniczne i zawierają zbyt wiele elementów terapii psycho­ logicznej. W świecie, gdzie więzi pokrewień­ stwa, rola religii i relacje patron - klient są tak silne, nie można bezkrytycznie stosować zasad odnoszących się do realiów zachodnich. Zanim przejdzie się do rozwiązywania konfliktów na większą skalę, takich jak konflikt arabsko-izraelski, należy się przyjrzeć, jak rozwiązywane są konflikty zachodzące pomiędzy jednostkami, w rodzinach albo między rodzinami lub plemio­ nami. Warto zwrócić uw agę n 2L tradycję, która często sama dostarcza rozwiązań . 76 W arabskim czy też muzułmańskim społe­ czeństwie występują określone rytuały, które za­ wierają instrukcje, jakie działania należy podjąć, by kontrolować i rozwiązać konflikt. Należy do nich rytuał sulh (umowa, ugoda). Jego począt­ ki wiążą się ze społecznością plemienną i rol­ niczą. Sulh akcentuje bliskie więzi pomiędzy psychologicznymi i politycznymi wymiarami życia zbiorowego. Jest oparty na założeniu, że napięcia między jednostkami i grupami będą się wzmagały jeśli nie zostaną uznane wybaczone i odkupione . 77 W Libanie sulh nie jest uznawany przez oficjalne prawo, ale toleruje się go na terenach wiejskich, gdzie władza państwowa jest słaba. W Jordanii uznawany jest za narzędzie prawne i traktowany jako spuścizna po tradycji beduińskiej. W Izraelu sulh stosują Palestyńczycy zamieszkujący osady w Galilei. W niektórych krajach, takich jak Liban czy Jordania, rytuał ten należy do sfery tak zwanej prywatnej spra­ wiedliwości, która nie podlega kontroli państwa i oficjalnego sądownictwa. Często jednak nawet Winter 2008, s. 127-144. M . Khadduri, Sulh, [w:] C E . Bosworth, E. van Donzel, WP. Heinrichs, 75 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. G. Lecomte (red.), The Encyclopedia of Islam, vol. I X , 7 6 E.G. Irani, op. cit. Brill, Leiden 1997, s. 845-846. 7 7 M . Gellman, M . Vuinovich, Prom Sulha to Salaam, „Conflict Resolution Quarterly", vol. 26, Number 2, 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA �90 Filip Cyganik oficjalne organy prawne optują za jego zastoso­ waniem . Sulh to element prawodawstwa muzułmań­ skiego. Według szarłatu jego celem jest zakoń­ czenie konfliktu i wrogości między członkami stron, aby mogli dalej żyć w dobrych stosunkach. Wmahometańskim sądownictwie sulh jest formą kontraktu (akd) prawnie obowiązującego na po­ ziomie indywidualnym i pomiędzy plemionami. Obie strony zgadzają się na zaniechanie walk i za­ warcie pokoju (muwadaa) na określony czas. Pu­ bliczny jm/A jest podobny do traktatu pokojowego między dwoma krajami. Zwykle ma miejsce, kie­ dy dochodzi do konfliktów między dwoma albo większą liczbą plemion, które mogą się zakończyć wyniszczeniem wszystkich stron . 78 79 Ze względu na surowość warunków życia na pustyni, dla plemion sulh jest lepszą alternaty­ wą n i ż niekończące się cykle zemsty. W czasie rytuału każde z nich szacuje straty materialne i ludzkie. Plemię z najmniejszymi stratami wy­ nagradza plemię, które ucierpiało najbardziej, i tak dalej, jeśli stron było więcej. W ten sposób następuje definitywne rozwiązanie konfliktu. Najważniejszym warunkiem układu jest zobo­ wiązanie stron, by zapomnieć wszystko, co zda­ rzyło się bezpośrednio przed konfliktem i w cza­ sie jego trwania. Inicjowane są nowe przyjazne relacje. Kontrakt pozostaje ważny niezależnie od tego, czy określono winę którejś ze stron . 80 Pod względem rezultatów wyróżnia się sulh całkowity i częściowy (albo warunkowy). Pierwszy kończy wszelkie spory między stronami, które od tego czasu decydują się nie zachowywać jakiej­ kolwiek urazy względem siebie. Drugi kończy konflikt według warunków uzgodnionych pod­ czas negocjacji. Przykładem może być rytuał sulh podczas procesu o morderstwo. Rodzina morder­ cy, aby udaremnić próbę krwawej zemsty, wzywa delegację mediatorów, w której skład wchodzi starszyzna wioskowa, i dostojników nazywanych muslih albo dżaha. Mediatorzy inicjują proces ustalenia faktów. Zadanie muslihów nie polega na sądzeniu, karaniu lub potępieniu winnych, ale raczej na zachowaniu dobrego imienia obu stron i doprowadzeniu do zgody bez dalszego rozlewu krwi. Cena krwi spłacana jest pieniędzmi (dija) albo poprzez wymianę określonych towarów . 81 Rytualny proces sulh zwykle kończy publicz­ na uroczystość musalaha (pojednanie). Rodziny ofiary i sprawcy ustawiają się po obu stronach drogi i wymieniają pozdrowienia, przyjmują przeprosiny. Uroczystość zawiera cztery główne elementy: pojednanie się, uścisk dłoni przywód­ ców obu stron pod nadzorem muslihów; następ­ nie rodzina mordercy odwiedza dom ofiary, by wypić filiżankę gorzkiej kawy; rytuał kończy się posiłkiem wydawanym przez rodzinę winowaj­ cy. Rytuały zmieniają się w różnych krajach, ale podstawowa filozofia jest oparta na sulh (ukła­ dzie) musalaha musafaha (uścisku dłoni) i mumalaha (podzieleniu się chlebem) . 82 Ze względu na skomplikowanie konfliktów na poziomie międzynarodowym *w/A jest bardzo trudny do zastosowania przez samych Arabów. Mimo to wielu polityków i prawników opowiada się za jego implementacją w celu rozwiązywa­ nia przynajmniej niektórych aspektów sporów politycznych. W 1994 roku podczas konferencji Uznanie, przebaczenie i pojednanie: alternatyw­ ne podejście do pokojowych rezolucji w Libanie część arabskich delegatów opowiadała się za wprowadzaniem zasad sulh w ramach libań­ skiego procesu pokojowego. Miałby zostać 78 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 8 0 A. Al-Ramahi, op. cit.; zob. również E.G. Irani, op. cit. 79 E.G. Irani, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons 81 E.G. Irani, op. cit., s. 137-141; zob. również A. A l - from the Prophet Muhammad's Diplomacy, „Middle East Quarterly", September 1999, vol. V I , Number 3. Ramahi, op. cit. 82 M . Gellman, M . Vuinovich, op. cit., s. 135-144; zob. również E.G. Irani, op. cit., oraz D . Pipes, Lessons... BARBARZYŃCA 1 (14) P009 �„Arabska" polityka zagraniczna i arabskie t e c h n i k i m e d i a c y j n e korzystany przy tworzeniu specjalnych komisji pojednawczych . Arabsko-muzułmańskie rytuały pojednania nie przypominają swoją formą zachodniego pro­ cesu uznania, przeprosin, wynagrodzenia, przeba­ czenia i pojednania, ale mają taki sam cel i prze­ znaczenie. Podstawowa różnica polega na tym, że w rytuale sulh i musalaha bierze udział cała społeczność i w ten sposób mediacje, a następnie porozumienie nie ma charakteru zamkniętego. Rytuały te dają badaczom określone informacje. Na Bliskim Wschodzie nie istnieje kategoria jed­ nostki i indywidualności w charakterze rozumia11 y 111 przez świat zachodni. Nawet kiedy w grę wchodzi tylko konflikt jednostek, w rzeczywistości obejmuje on całą społeczność . 83 84 W konflikcie palestyńsko-izraelskim widać to w zaangażowaniu wszystkich lub przynajmniej większości państw arabskich w proces rozmów pokojowych. Często zachodni mediatorzy i po­ litycy starają się odsunąć pozostałe kraje arabskie od negocjacji. W obecnej sytuacji, kiedy jeszcze wielu Arabów postrzega siebie jako członków 91 większej arabskiej wspólnoty, może to mieć ne­ gatywne skutki . Historia egipsko-izraelskich i palestyńskoizraelskich porozumień nasuwa poważne obawy co do skuteczności mediacji w dotychczasowej formie. Pokój zawarty w wyniku wojskowej per­ swazji i ekonomicznych nacisków nie charakte­ ryzuje się stabilnością i trwałością. Porozumie­ nia w ten sposób zawarte częściej są odbierane jako przejaw agresji i próba narzucenia swojej polityki i kultury regionowi przez mocarstwa. Dopóki Arabowie będą uważać, że proces poko­ jowy jest narzucany na Bliskim Wschodzie z ze¬ wnątrz bez zwracania się do wielowiekowych tradycji, dopóty trwalsze pojednanie z Izraelem będzie niemożliwe. By uzyskać większą aproba­ tę społeczeństw arabskich należy zaangażować w oroces ookoiowy tvch orzywódców religiinych i L i t y c z n y c h którzy według tradycii braliby udział w mediaciach oomiedzy samymi Araba¬ mi Oczywiście wszystkie te działania nowinny 85 być nndeLnwane puu nnd warunkiem uyc puucjinuwanc wai uiiKicin, ze nie utrud nia całego Drocesu rozwiązywania konfliktu 86 Middle East, cradle of three great monotheistic religions - Judaism, Christianity and Islam -has for many centuries been an arena of tensions and conflicts. After the birth of Arab countries young nations were forced to face new threats like Western colonialism, founding of Israel, "cold war" and now Islamic fundamentalism or "war on terrorism". Arabs created their own foreign policy. Building it, they drew from their own rich cultural and religious legacy. Not always it has positive impact on the policy. It is crucial for Western politicians who are involved in the Middle East peace process to get to know as many as possible sources and foundations of Arabic political behaviour. During negotiations with Arabs and even with Muslims all ways to reach an agreement should be taken into consideration, especially connected with Arabic and Islamic techniques of mediations. One of them, communitybased mediation practice called sulha, could be invoked at the international level. In this article I would like to survey the most important bases of Arab foreign policy: role of panarabism, nationalism, patriarchate, patron-client relation, influence of religion. Moreover I would like to describe specific character of Arabic peacemaking process and, particularly, above mentioned practice of sulha. 83 E.G. Irani, op. cit., s. 143; zob. również M . Gellman, M. Vuinovich, op. cit., s. 139-144. 84 M . Abu-Nimer, op. cit., s. 22-40. 1 ( 1 4 ) nn BARBARZYŃCA 85 E.G. Irani, op. cit.; zob. również B. Rubin, op. cit. 86 B. Rubin, op. cit.; zob. również D . Pipes, Lessons... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/721fd104ad0d34ef0ce36c6c6ff454c9.pdf d680be7e5e18fe2b3697050df2ef9b55 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2651 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2464 Title A name given to the resource Błazen z perspektywy kilku światów. Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.6-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cynkutis, Jola; Demski, Dagnosław; Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Błazen Z perspektywy kilku światów Z Khalidem Tyabji nie tylko o teatrze* rozmawiają J o l a C y n k u t i s , Dagnosław D e m s k i i Sławomir S i k o r a „Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wykład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion." Sławomir Sikora: Khalidzie, może zacznijmy od początku. Wydaje mi się, że jesteś dla nas osobą intrygującą. Do Polski przyjechałeś ponad dziesięć lat temu, żeby robić doktorat z an­ tropologii, a w końcu wybrałeś teatr. Czy mógłbyś zatem powie­ dzieć nieco o swoich wyborach, a takie o pierwszych spotka­ niach z teatrem, jak to się stało, że zainteresowałeś się tym, co można by nazwać teatrem antropologicznym, teatrem otwartym na antropologię? Khalid Tyabji: Najpierw wstanę, bo lubię chodzić, wtedy głowa lepiej chodzi. Nawet kiedy robiłem przed wielu laty ba­ dania naukowe, nie myślałem o karierze w nauce, tylko raczej w teatrze, o czymś bardziej aktywnym, czymś co angażuje całe ciało, a także odgrywa bardziej aktywną rolę w społeczeństwie. Interesowałem się nauką, szczególnie teorią mojego profesora, J.P.S. Uberoia, który uważał, że na Zachodzie i w tak zwanej współczesności wszystko jest odwrócone do góry nogami. On chciał znaleźć taką teorię naukową i sposób bycia we współcze­ snym świecie, które uwzględniałyby indyjski punkt widzenia. Interpretował też materiały Malinowskiego i pisał o stosunkach między Malinowskim a Witkacym. Podobnie jak Mahatma Gandhi, który chciał znaleźć indyjską drogę do współczesności. Ale kiedy Gandhi zmarł, Nehru i Jinnah, w Indiach i Pakistanie, zgubili tę drogę, zaczęli naśladować zachodni sposób bycia, traktowania natury i ludzi. Przyjęliśmy system wiedzy uciele­ śniony w nowoczesnych zachodnich uniwersytetach. Mój pro­ fesor uważał, że Gandhi walczył o niepodległy sposób myślenia i to mnie bardzo fascynowało, ale to nie znaczy, że chciałem być naukowcem. Chciałem mieć paszport do społeczności nau­ kowej, a doktorat jest takim paszportem. Przez wiele lat, kiedy żyłem teatrem, próbowałem równocześnie robić badania, zbie­ rać materiał i myśleć o robieniu doktoratu. Nie mogłem jednak jednocześnie jechać na dwóch koniach, czerpać pełnej satysfak­ cji z którejkolwiek z dziedzin. Nie żałuję jednak pracy, którą poświęciłem antropologii. Bardzo się cieszę z tych wszystkich lektur, których przeczytanie przy moim obecnym trybie życia * Wywiad przeprowadzony został w końcu grudnia 1997 roku po polsku z wtrącanymi miejscami angielskimi słowami i zdaniami, które przede wszystkim ze względu na ograniczenia miejsca zostały spolszczo­ ne. Khalid Tyabji przyjechał do Polski po raz pierwszy w styczniu 1985 roku i z przerwami przebywał tu do sierpnia 1988. Potem gościł jeszcze kilkakrotnie w Polsce z krótszymi wizytami. Obecnie jest szefem grupy teatralnej w Indiach. Gra! też w filmach, m.in. w pokazywanej na na­ szych ekranach Kamasutrze oraz główną postać jogina w powstałym nie­ dawno francuskim filmie Hanuman. Opracowali: Anna Demska, Dagnosław Demski, i Sławomir Sikora. 6 byłoby już niemożliwe. Dało mi to perspektywę kilku różnych światów. Ale do Polski przyjechałem także dlatego, że myślałem, iż bę­ dę mógł pracować z Grotowskim. Przez wiele lat czytałem o nim i marzyłem o tym spotkaniu. Kiedy przyjeżdżałem, nie wiedzia­ łem, że jego już tu nie ma. Ciekawe jednak, że wybrałem temat na doktorat, który był związany z Polską. Dagnosław Demski: A jaki to był temat? K.T.: Stosunek między magią, religią a nauką, tzn. punkt, w którym dokonała się zmiana relacji między tymi obszarami. Przykładem miała być teoria kopernikańska. D.D.: To znaczy przejście od magii do nauki. K.T.: Nie, to jest sposób myślenia Frazera: on mówił, że jest magia, religia, a potem nauka. Ale potem, od czasów Malinow­ skiego, te trzy rzeczy mogły współistnieć i współwystępować. Mój profesor uważał, że rzeczywiście istnieją one w każdej kultu­ rze, a tylko inne są relacje między nimi. Współczesna nauka od­ wróciła niektóre rzeczy zupełnie do góry nogami w czasie tzw. re­ wolucji naukowej pomiędzy Kopernikiem i Newtonem, to zna­ czyło, że połowę tworzy nauka o przyrodzie, natural sciences, a druga część to arts and humanities, czyli nauka o ludziach. Me­ dycyna, a oddzielnie psychologia, socjologia i antropologia. A re­ ligia, rzeczy, które są święte, znalazły się poza systemem wiedzy, stały się sprawą prywatną. To jest wielka różnica w porównaniu z tym, co można znaleźć poza Europą i co działo się wcześniej w Europie. Od X V I I w. zmienił się sposób widzenia i powstało coś, co miało być wykładnią prawdy dla wszystkich. W Indiach krążą takie dowcipy. Większość naukowców w Indiach to brami­ ni, oni są z najwyższej kasty i z powodu przynależności do niej mają być wegetarianami i obowiązuje ich zasada ahimsa, czyli niestosowanie przemocy, niezabijanie zwierząt; mogą być brami­ nami w domu, ale potem idą do laboratorium i robią wiwisekcję zwierząt. Uważam, że antropologia i teatr mają wspólny punkt zainte­ resowania: człowieka. W tym znaczeniu są zatem uniwersalne. W obu przypadkach temat zainteresowania jest jednocześnie podmiotem. Ale nie lubię nazwy „teatr antropologiczny", brzmi ona zbyt akademicko. Kojarzy mi się też z eksperymentami re­ konstruowania obrzędów, które prowadzi się w uniwersytetach amerykańskich, a te działania nie za bardzo mi smakują. To oczy­ wiście może kojarzyć się też z Grotowskim i Gardzienicami - i to jest pozytywne skojarzenie, ale w porównaniu z nimi czuję się skromniejszy i jestem zakłopotany włączaniem mnie do tej samej kategorii. Tym niemniej interesuję się akademickimi, a szczegól­ nie antropologicznymi studiami na temat teatru. Pamiętam pewien incydent, który się zdarzył już po zarzuceniu doktoratu: stworzy- �łem przedstawienie, w którym grałem m.in. nieumiarkowanego reportera i wszyscy moi przyjaciele antropolodzy sądzili, że jest to aluzja pod ich adresem. W rzeczy samej mój doktorat obejmo­ wał antropologię antropologii, niezależne spojrzenie na znaczenie i interpretację zachodniej antropologii. Punktem wyjs'cia miał być klasyczny sposób myślenia, miałem badać pewien aspekt wiedzy ludów plemiennych, a potem zatoczyć pełne koło i zacząć badać źródła takiego spojrzenia na świat - czyli samą antropologię. S.S.: A jakim teatrem interesowałeś się na początku? K.T.: To stało się trochę przypadkiem. W szkole widziałem kilka dramatów i to mnie bardzo fascynowało, ale kiedy byłem sam przed ludźmi, to miałem tremę, byłem nieśmiały. Nigdy nie myślałem, że kiedyś zostanę aktorem. Kiedy zacząłem naukę w college'u, przy kolacji mój ojciec powiedział, że powinienem się zajmować teatrem. Odpowiedziałem, że nie, że to nie dla mnie. Nie wiem, dlaczego ojciec tak powiedział. Może dlatego, żebym miał większe poczucie pewności siebie, a może dlatego, że on sam bardzo lubił teatr. Studiował z Johnem Giełgudem. Zorgani­ zował przedstawienie Hamleta z Giełgudem w Delhi w 1946 ro­ ku. Dwa tygodnie później przeczytałem z przyjacielem ogłoszenie w gazecie o warsztatach teatralnych. To było w Delhi i prowadził je Anglik, który wybrał życie w Indiach, mieszkał tam dwadzie­ ścia siedem lat, a teraz ma już indyjski paszport. Jest świetnym re­ żyserem. D.D.: A jak on się nazywa? Т.К.: Barry John. Pierwszym przedstawieniem miał być Edyp w wersji Teda Hughesa, którego premierę zrobił Peter Brook z Giełgudem zresztą, ale o tym dowiedziałem się później. Jola Cynkutis: Czyli w tym zespole byłeś krótko? K.T.: Nie, byłem tam sześć lat. Kiedy zaczynałem, miałem sie­ demnaście lat. Ostatnie trzy lata byłem administratorem zespołu, a już po roku pracy zostałem asystentem administratora. Więk­ szość czasu spędzałem w teatrze, ale na trzy miesiące w roku za­ mykałem się po to, żeby zdać egzaminy. Angażowała mnie gra i przygotowanie spektakli, a to znaczy, że musiałem nauczyć się mnóstwa rzeczy. Po całym mieście szukałem różnych rzeczy do przedstawień, robiłem sam dekoracje, zajmowałem się rekwizyta­ mi, maskami, oświetleniem, nagrywaniem, drukowaniem, prasą i reklamą, kontaktami z władzami i rachunkowością, ludźmi z wszystkich sfer... S.S.: Właściwie otrzymałeś zatem profesjonalne przygotowa­ nie? K.T.: Tak, to być może jeden z najlepiej znanych i profesjonal­ nie przygotowanych ludzi teatru w Indiach. Pierwsze zadanie, które pamiętam w czasie warsztatu, polegało na tym, żeby znaleźć w sobie zwierzę, ale nie takie, które istnieje w świecie, tylko to, które się ma w sobie. S.S.: I jakie to było zwierzę? K.T.: O tym nie myślałem, chodziło raczej o doświadczenie uczuciowe niż obrazowe. Trzeba było je odnaleźć w ruchu, głosie i w stanie bycia. Byłem jak opętany. Doświadczyłem innego sta­ nu bycia, którego wcześniej nie znałem. Wtedy jeszcze nic nie wiedziałem o Grotowskim i dopiero później dowiedziałem się, że ta praca była nim inspirowana. To był trzymiesięczny warsztat. Mieliśmy do dyspozycji foyer i boisko przy prywatnej szkole. Ro­ biliśmy wiele ćwiczeń fizycznych, ćwiczenia gimnastyczne z ele­ mentami akrobatyki, ćwiczenia, które rozwijały pracę zespołową. To, co wydawało mi się w tym wspaniałe i co nadal uważam za nadzwyczajne, to fakt, że w tych ćwiczeniach element fizyczny oczywiście istniał, ale był tylko pretekstem do czegoś, co prowa­ dziło poza, co angażowało nie tylko mięśnie, ale całe 'ja'. Gimna­ stykowałem się wówczas, ale na dłuższą metę to było nużące, a tu odnalazłem receptę na robienie gimnastyki w o wiele bardziej fa­ scynujący, absorbujący i znaczący sposób. Do tego czasu nigdy nie wyobrażałem sobie, że może istnieć taki związek między gim­ nastyką a teatrem. W ciągu sześciu lat robiliśmy bardzo różne rze­ czy: Szekspira, rock-operę Jesus Christ Superstar, Becketta, Ka­ fkę, Gozzi'ego, Ramajanę, Petera Shaffera, Roszaka, Petera We­ issa, klasykę, musicale, sztuki nowoczesne, przedstawienia zacho­ dnie i indyjskie - to było bardzo dobre i całościowe doświadcze­ nie, i nauka w teatrze. Barry kochał się w Indiach i bardzo dużo wiedział na temat ich historii i kultury. Wiele jego adaptacji przeszło przez indyjski filtr. To wszystko działo się w połowie lat siedemdziesiątych, a my na­ leżeliśmy do nowoczesnego zachodniego stylu - uniwersytet, dżinsy dzwony, długie włosy. Barry stał się moim entree do tego wszystkiego, a był też doskonałym nauczycielem. Pozostał moim bliskim przyjacielem. Ale mnie pociągało najbardziej to pierwsze doświadczenie. Zacząłem czytać o Grotowskim. I miałem ochotę prowadzić podobne poszukiwania, ale reszta zespołu nie była tym zainteresowana, i w końcu odszedłem. D.D.: Czyli już wtedy słyszałeś o Grotowskim? K.T.: Tak. W czasie pierwszego warsztatu bardzo głęboko za­ przyjaźniłem się z Barrym Johem i on pożyczył mi Towards a Po­ or Theatre. W kraju, gdzie jest taka wielka bieda, to ma jeszcze inne znaczenie: można zrobić teatr bez pieniędzy, niepotrzebne są rekwizyty, kostiumy, światła itd. Oczywiście najważniejsze było traktowanie aktora jak podstawowy instrument w teatrze, bardziej bogatego poprzez ubóstwo zewnętrznych środków materialnych. To odpowiadało ściśle ascetycznej filozofii indyjskiej, którą się także fascynowałem. Warto może dodać, że ten teatr jest jednak bardzo kosztowny - wymaga ciężkiej pracy aktora. Grotowski to ktoś, kto mówi z nowoczesnego, obecnego punktu widzenia na te­ mat działań ducha. Muszę powiedzieć, że przeczytałem wszystko, co napisał Grotowski i co udało mi się zdobyć, ale chronologia te­ go uległa całkowitemu pomieszaniu tak, że poznałem teatr Gro7 �towskiego, parateatr i teatr źródeł jako synchroniczny i korespon­ dujący obszar działań i badań. Odnajduję u siebie głębokie współ­ brzmienie z jego poszukiwaniami i potrzebami. Zawsze mnie in­ spirował i podziwiałem jego dążenie do wykończenia rzeczy, jego całkowitą praktyczność, bezlitosną i poetycką. S.S.: Można zatem powiedzieć', że na początku spotkałeś się Z teatrem europejskim? K.T.: Tak. Ale ponieważ Barry bardzo interesował się trady­ cyjnym teatrem, tradycją indyjską, kilka miesięcy później zrobili­ śmy warsztat z klasyką indyjską - nie Mahabharatę, ale Ramajanę. Wtedy uczylis'my się różnych elementów z khatakali. Przez Grotowskiego też zwróciłem uwagę na własną tradycję, bo on czerpał dużo rzeczy z tradycji wschodniej. Ćwiczenia na każdą część ciała. Ciekawe z indyjskiego punktu widzenia było to, że Grotowski dostarczył nam kluczy, by otworzyć drzwi do naszej własnej kultury, do spojrzenia na siebie w odmienny sposób. Są­ dzę, że nieważne skąd się bierze przykłady. To, co ważne, to próba połączenia tego, co bardzo stare, z tym, co współczesne. S.S.: A jak wyglądały Twoje pierwsze indywidualne próby Z teatrem? K.T.: Tuż po spektaklu Edyp zacząłem sam prowadzić war­ sztaty: zarabiać kieszonkowe „ucząc" w różnych szkołach, a tak­ że prowadząc takie warsztaty, w jakich chciałem sam uczestni­ czyć. Kiedy opuściłem tę grupę teatralną, przez długi czas byłem zainteresowany metodą warsztatów jako doświadczeniem ludz­ kim bez odnoszenia tej pracy do przedstawienia. Byłem również skłonny, by pracować z grupą, aż rzecz będzie „gotowa", bez wcześniejszego ustalania daty. To pewnie spowodowało, że nie prowadziłem dotąd żadnego przedstawienia grupowego. Od kiedy w Nowym Jorku, trochę przez przypadek, zacząłem robić przed­ stawienie jednego aktora w kontekście miejskim, zdałem sobie sprawę z możliwości robienia teatru przeze mnie samego. Teraz, kiedy wróciłem do Indii, będę się znowu starał stworzyć grupę.* Jestem również zainteresowany czymś, co łączy się z pracą war­ sztatową w przestrzeni teatralnej - kiedy nie ma widowni, zdarza­ ją się czasem niezwykłe i niezwykle piękne doświadczenia ludz­ kie. Chciałbym wiedzieć, czy możliwy jest sposób dzielenia tych doświadczeń z większą liczbą ludzi. Czy jest możliwe powtarza­ nie, wieczór za wieczorem, takich pięknych i rzeczywistych chwil istnienia człowieka? Dopiero po dziesięciu latach prowadzenia warsztatów zacząłem czuć, że wiem coś na ten temat, że mogę to robić. J.C.: Te własne warsztaty prowadziłeś w oparciu o doświad­ czenie z Barrym. Czy je rozwijałeś? K.T.: Tak. Najbardziej interesowała mnie praca z ciałem. Dla mnie najbardziej magiczny teatr polega na tym, że aktor bez re­ kwizytów, bez żadnej dodatkowej pomocy, na oczach widzów przekształca się w kogoś innego - staje się inną osobą lub bytem. Chociaż uwielbiam kudiyattam z całą charakteryzacją, strojem i kilkoma rekwizytami, których się używa, to jednak teatr wydaje mi się jeszcze bardziej fascynujący, kiedy się patrzy na aktorów, gdy nie są ucharakteryzowani. Kiedy zbliżał się czas rozstania z grupą Barry'ego, zacząłem mieć bardzo odmienny typ aktywności teatralnej - to, co później zostało nazwane Ogólnym błazeństwem - we wsiach w środko­ wych Indiach. Próbowałem raz zrobić spektakl z własną małą gru­ pą, ale przekształciło się to w katastrofę. Od tego czasu porzuci­ łem tę grupę i zacząłem bardziej uczestniczyć w codziennym ży­ ciu plemion, mniej grać, kiedy byłem „tam", w moim drugim do­ mu, na moim drugim biegunie. Kiedy się jest w mieście, czasem trudno wyobrazić sobie życie, które dzieje się właśnie teraz, to że płomienie właśnie płoną. Niestety są to coraz bardziej smutne pło­ mienie. S.S.: Czym się inspirowałeś? * Dziewięcioosobowa grupa pracuje od pierwszego marca 1998 r. K.T.: Wrócę do innego punktu w czasie warsztatów. Był to dla mnie ważny punkt w odchodzeniu od tego, co znałem. Z Barrym i jeszcze jednym nauczycielem ze szkoły dramatycznej w Delhi, Robinem Dąsem (świetny artysta, malarz, scenograf, reżyser, rze­ mieślnik), zrobiliśmy wyprawę do Orisy. Spędziliśmy tam dwie noce wśród plemion. To było coś fantastycznego, ale było mi przykro, bo oni tańczyli w deszczu, a my mieliśmy parasole, żeby ochronić aparat do nagrywania i kamerę. To tak brzydko wyglą­ dało w jednej przestrzeni. Ale dowiedziałem się wówczas, jak wy­ gląda życie i sposób bycia u ludzi z plemion. Bardzo się cieszy­ łem, że mogłem zobaczyć, jak ludzie potrafią się bawić, tańczyć, śmiać się, współodczuwać i współpracować. Że mogą mieć tak niezwykłe ciała - miękkie i delikatne w swej zadziwiającej sile. W następnym roku pojechałem sam do innej części Orisy. Na ma­ pie wybrałem dużą przestrzeń bez żadnej drogi. Kiedy szedłem ścieżką w czasie dnia, to miałem dziwne uczucie, że jestem zupeł­ nie sam, że nic nie znaczy to, kim jestem w Delhi, studentem na uniwersytecie, że ktoś zna moją rodzinę... Byłem przygotowa­ ny na noc w lesie, ale chciałem też spotkać się z ludźmi z wioski. Oni, słusznie zresztą, trochę się bali ludzi z zewnątrz. Miałem ta­ ki plan, żeby grać, boja w ogóle nie znałem ich języka, byłem ob­ cy. Nie chciałem dać rzeczy materialnych, prezentów; raz, że nie można dać wszystkim, i po drugie, że to jest coś materialnego, a mnie się wydawało, że oni tego nie potrzebują, nie znałem ich życia. Chciałem dać coś od siebie - i to miał być spektakl. Ale nie wiedziałem jaki spektakl. To wszystko samo się okazało. Szedłem i zobaczyłem, że z drugiej strony idzie człowiek z plemienia, i ma trochę dziwny sposób chodzenia. Ale poczułem od razu, że ja mo­ gę się bawić z tego sposobu chodzenia, że jego poczucie humoru na to pozwala. I zaczął się fantastyczny kontakt, zabawa. To są lu­ dzie, którzy nie mają takich barier, jak ktoś się bawi. I stąd się wzięło uczucie, że mogę to też zrobić w wioskach. S.S:. Czyli to się stało zupełnie spontanicznie? K.T.: Tak. To nie była gra, a raczej bawienie się z ludźmi w da­ nej sytuacji - rzeczywistość spontaniczna, improwizacja działają­ ca. S.S..A możesz to spotkanie bliżej opisać? Co on zrobił, kiedy zacząłeś go naśladować? K.T.: Śmiał się. Egzagerował moje zachowania. To było śmia­ nie się z sytuacji, ale też z siebie, bo to był jego problem. Potem każdy poszedł w swoją stronę. Wieczorem, kiedy byłem blisko wioski, miałem bęben i może przez pół godziny stałem i grałem tylko na bębnie. I powoli zaczęły pojawiać się głowy, jedna tam, druga tam. Najpierw dzieci wyszły zobaczyć, co się dzieje. Zaczą­ łem je naśladować, a one śmiały się z tego. Wybierały z grupy ko­ goś, żeby wchodził ze mną w interakcję. Później on zawstydzony, wycofywał się i wypychał kogoś innego... J.C.: To było naśladowanie czy dialogowanie, Khalidzie? K.T.: Obie rzeczy naraz... To dobre określenie, dialogowanie przez naśladowanie. Być lustrem, czasem pękniętym lub krzy­ wym, lustrem twórczym. Naśladując też dźwięki. Na początku wychodziły dzieci, potem chłopcy w moim wieku i to dla nich by­ ło wyzwanie, chcieli udowodnić, że na pewno możemy zrobić coś, czego ty nie możesz. Próbowali zmęczyć mnie do końca, bie­ ganiem, skakaniem. A potem pojawili się starzy ludzie. Skręcali się na ziemi ze śmiechu, taki niesamowity, otwarty uśmiech. Po­ tem wszedłem do wioski, biegałem wszystkimi ścieżkami, wcho­ dziłem do każdego domu i oni też w tym brali udział: kiedy ja my­ ślałem, że byłem już we wszystkich domach, to oni przychodzili i mówili, że tam a tam jeszcze nie byłem. - Chodź tam. To trwa­ ło dwie, trzy godziny, wszyscy już wiedzieli, że chodzi taki gość i mieli przygotowane coś do jedzenia, picia i różne bębenki. Stop­ niowo zaczęli wyciągać swoje instrumenty i grać, czasami to trwało do rana. Rano oni szli do pracy, a ja się czułem po takiej nocy jak u siebie, z ufnością, bez obawy. Ale nadal nie mogłem z nimi rozmawiać, zamienić ani jednego słowa. �S.S.: I co się działo później? Czy dalej wędrowałeś? K.T.: Tak. Potem znalazłem taką wioskę, która mi się bardziej podobała i ja im się spodobałem. Zacząłem tam przyjeżdżać co roku, wtedy, kiedy miałem wolne na uniwersytecie. Brałem udział w ich normalnym życiu: pracowałem na polu, czasem chodziłem na polowanie z łukiem na zwierzęta czy łowienie ryb, krabów... ale sam nie polowałem... zbierałem w lesie grzyby, nasiona i inne owoce, budowałem domy, bambusowe płoty. Tam jeśli nawet sta­ nie się coś tak strasznego - oni rąbią drzewo na bosaka i czasem się zdarzy, że siekiera wyląduje na nodze - to najpierw on będzie się s'miał z tego, że jest taki głupi. Wszyscy będą się najpierw śmiać, ale potem oczywiście przyjdą rannemu z pomocą. D.D.: Wyjeżdżałeś tam jako człowiek teatru czy antropolog? K.T..W tym czasie przygotowywałem rozprawę doktorską na temat ludów plemiennych. Ale kiedy już tam byłem, to zrozumia­ łem, że chciałem tam po prostu być, a nie być antropologiem. My­ ślałem raczej o badaniu antropologów z punktu widzenia ludzi z plemion. Esencją antropologii jest zrozumienie kultur ludzkich z różnych części świata. Zrozumieć człowieka nieznanego. Aleja chciałem z nimi pić, jeść, tańczyć i pracować - badać ich przez sa­ mo życie z nimi, a nie przez notowanie wszystkiego. Tam nie ma papieru, nie ma pióra. Jest żywa bezpośrednia komunikacja z ludźmi i duchami. Tam nie ma ludzi, którzy piszą, i tych, którzy są niepiśmienni - ci ludzie żyją w „tradycji ustnej", co jest zupeł­ nie innym sposobem bycia w świecie. Przypominają mi się słowa pewnego starego Indianina z Ameryki, który powiedział: jeśli wy­ rzucisz wszystkie swoje książki na słońce i deszcz, one się roz­ padną i znikną, podczas gdy my, Indianie, czytamy wielką księgę Natury. D.D.: Podczas badań terenowych wśród mieszkańców wsi w Indiach dochodzi do „spotkań", czujesz, że dzieje się coś faj­ nego. Doświadczyłeś badań terenowych, performance, życia wśród plemion. Jaka jest specyfika tych różnych spotkań i inte­ rakcji? K.T.: Specyficzną cechą, która odciska się na tego typu inte­ rakcjach wśród ludzi z plemion jest ich całkowita otwartość na grę i taniec, natomiast w ogóle nie ma tam gry łączącej się ze statu­ sem społecznym (status game), a kobiety cieszą się wolnością. S.S.: Czy sądzisz, że takie „działania" można też robić gdzie indziej, w innym miejscu? K.T.: Tak. Powtórzyłem je nawet w Polsce. Najwięcej w cza­ sie festiwalu teatrów ulicznych w Jeleniej Górze, przez dziesięć dni codziennie w innym miasteczku. W 1985 roku okazało się, że przypadkowo miałem grać w No­ wym Jorku przed publicznością w wieku od pięciu do siedem­ dziesięciu lat. Chodziło o to, żeby oni wzięli udział w tym przed­ stawieniu. Byłem zmartwiony i zdenerwowany, i wtedy zdałem sobie sprawę, że sytuacja ta bardzo przypomina tę wśród plemion: ludzie są w bardzo różnym wieku, a ja chcę, żeby wzięli udział w przedstawieniu. Jedyną różnicą było to, że była to publiczność zdecydowanie należąca do tradycji pisma. Nie używałem mowy, ale wykorzystałem między innymi tablice z namalowanymi napi­ sami. Stworzyłem to przedstawienie, starając się coraz bardziej wciągać w nie ludzi, coraz większą ich liczbę. Potem to rozwinę­ ło się w przedstawienie nazwane Foolshow [Błazenada], J.C.: Czy to, co przeniosłeś na grunt polski można nazwać początkiem Błazenady? K.T.: Tak, to było Ogólne błazeństwo i Foolshow, zabawa z ludźmi, próba przekształcenia przestrzeni codziennej w teatral­ ną. S.S.: A czy chodziło Ci przede wszystkim o nawiązanie kon­ taktu? K.T. Tak, chodziło o mój kontakt z ludźmi i kontakt pomiędzy ludźmi. O stworzenie sytuacji wesołości i zabawy, pozbycie się barier, o dobry humor, kontakt między ludźmi o szczęśliwej i we­ sołej naturze: po angielsku in good humour znaczy także zdrowy. Zakładało to także zabawę między dziećmi i dorosłymi. Oczywi­ ście w mieście ludzie są bardziej zamknięci, jest też duża różnica pomiędzy ludźmi z różnych miast. W Indiach, ci którzy pracują fi­ zycznie, niedawno przybyli z wiosek, są biedni, ale potrafią się le­ piej bawić niż ludzie na wyższym poziomie. Jest też różnica mię­ dzy Europą a Indiami. Jeśli w Europie przebieram się za błazna, to ludzie traktują mnie jak aktora, artystę i błazna, a w Indiach, ci którzy grają na ulicy, są na najniższym poziomie kastowym i spo­ łecznym. S.S.: A czy próbowałeś robić identyczne rzeczy w Indiach i tu, w Europie, i czym różni się odbiór? K.T.: Niektóre rzeczy mnie zaskakiwały, zdarzały się bardzo podobne reakcje w Delhi i w miastach w Polsce. Wchodziłem na przykład do nieznanego domu, a wszyscy wychodzili, bo się bali, II. 2. Pieśń Błazna, park w Kalkucie, 1992. Fot. Manuel Bauer 9 �П. 3-10. Pieśń Błazna, kolejne postaci-wcielenia (wg numerów), omówione w rozmowie, por. s. 19. Fot. Mr. Tyagarajan oczywiście nie do końca poważnie. Byłem sam w ich domu, cho­ dziłem, włączałem i wyłączałem światła, bawiłem się nimi, żeby ludzie na ulicy mogli zobaczyć spektakl ze światłami. Wchodzi­ łem przebrany za błazna. Sprawdzałem też torby, teczki, kiesze­ nie. Kradłem zapiekanki, lody, papierosy... Nawet dzieci odbiera­ łem rodzicom i oni mi ufali. Czułem, że to są sytuacje, kiedy ser­ ce robi się gorące. Ale raz w Szwecji miałem taką sytuację, to by­ ła ważna okazja, osiemsetna rocznica miasteczka i zamku. Dosta­ łem wtedy największe pieniądze przez te cztery lata, około tysią­ ca funtów za godzinny spektakl. To miało być takie wydarzenie w zamku. Najpierw Ogólne błazeństwo, a potem Foolshow. Ludzie mieli się włączać. Ale na początku zrobiłem błąd z punktu widzenia tamtej kultury. Wszyscy byli bardzo po­ ważni, ładnie ubrani, dzieci z lokami, białe ubranka. Burmistrz wszedł na scenę, uścisnął mi dłoń i o nic mnie nie zapytał. Zaczął mówić długo, o mnie, ponieważ moje imię pojawiało się ciągle to jedyne, co rozumiałem. A to znaczy, że mówił wszystko z gło­ wy, bo przecież nic o mnie nie wiedział. Nie chciałem, by mnie przedstawiano jako „performera", myślałem o innym początku: pojawić się przez pęknięcie w murze czy ponad nim - ale on to zepsuł. I kiedy zacząłem się nudzić, to stanąłem za nim, on miał duży brzuch, i zacząłem go po nim gładzić. Ale nikt się nie śmiał, a on też się nie śmiał. Próbowałem go nawet łaskotać, ale to nic nie pomogło. Wszyscy byli bardzo poważni. Nic nie mogłem z ni­ mi zrobić, bo oni nie chcieli. S.S.: A jak myślisz - od czego to zalety? Dlaczego raz to się udaje, a raz nie? K.T.: Po tym przedstawieniu myślałem wiele o tym, jakie błę­ dy popełniłem. Nie wiedziałem wiele o okolicznościach i o tym, jaką spotkam publiczność. Gdyby burmistrz zaczął się śmiać, ca­ łe spotkanie rozegrałoby się inaczej. Ale on zachował się tak, jak gdyby to „kulturowe małpowanie" przekraczało jego godność. W ten sposób dałem jedynie upust własnemu błazeństwu. Nie by­ łem dobrze przygotowany na to spotkanie. Nie wiedziałem, że tam będzie tak dużo oficjalnych gości. Ale taka porażka, że nie udało mi się przejść przez wszystkie etapy Foolshow, przydarzyła mi się tylko raz. Potem w Szwecji, w innych miejscach spotkałem się z bardzo ciepłymi ludźmi. W Oxfordzie, Londynie i w małym miasteczku na Islandii miałem raczej problem z przesadnym entu­ 10 zjazmem uczestników, dzieci zniszczyły i porwały moje rzeczy, rozniosły wszystko w proch - absolutnie oszalały. Innym razem było sporo śmiechu, czasem nawet bardzo dużo. Pamiętam też taki zabawny przykład Ogólnego błazeństwa, który zdarzył się w czasie mojego pierwszego przedstawienia w Polsce, na Rynku Starego Miasta w Warszawie. Akademia Ru­ chu uzyskała od milicji pozwolenie na to przedstawienie. Właśnie kiedy kończyłem tworzenie (z sześciu czy siedmiu osób) wielkiej socjalistycznej rzeźby zwycięskiego proletariatu, który trzymał głowę błazna, i zawiesiliśmy szyld „Sztuka socjalistyczna" przyjechał samochód pełen milicjantów na inspekcję. Wśród ma­ łej widowni, wielu moich przyjaciół, zapadła cisza, a ja, choć z obawą, od razu ruszyłem w kierunku samochodu i wskoczyłem na dach. Zajrzałem do samochodu przez boczną szybę na porzą­ dnie wyglądających milicjantów w nieskazitelnych mundurach. Uśmiechnięty pomachałem im ręką, a oni niepewnie odmachali w taki sam dziecinny sposób... Miałem wiele zabawy z łamaniem reguł i wygłupianiem się z milicją. Jako błazen i gość Międzyna­ rodowego Festiwalu Teatrów Ulicznych cieszyłem się niewypo­ wiedzianą wolnością. Kiedyś zwędziłem milicjantowi czapkę i założyłem na swoją. Biedak, biegł za mną mówiąc: „proszę pa­ na, bardzo proszę, mi nie wolno!" J.C.: W Polsce poza Jelenią Górą miałeś doświadczenia je­ szcze w takich miejscach, które są bardziej oddalone od miast, jak na przykład Czarna Dąbrówka. K.T.: Najfajniejsze spotkanie miałem chyba wśród Cyganów, koło Zakopanego, w Czarnej Górze. Tam czułem się jak u siebie. Może wpłynęło na to pewne pokrewieństwo, znalazłem się wśród ludzi, których niektóre cechy, skóra, włosy, oczy przypominały moje (często ludzie w Polsce myślą, że jestem Cyganem). Ale to chyba coś innego tworzyło uczucie bycia w domu. To sposób trak­ towania drugiego człowieka. Uczucia między ludźmi. Poczucie ludzkiej rodziny. Byłem także bardzo zdziwiony, jak wiele słów zgadza się z hindustani, sanskrytem. Wszyscy powiadali, że Ro­ mowie przybyli z Indii. Chaty i domy, które zbudowano wokół wozów, wyglądają nędznie z zewnątrz, ale mają cudownie ciepłe wnętrze z lśniącymi kryształami, starymi wyrobami z drzewa, wspaniałym jedzeniem, muzyką... Byłem tam gościem zespołu Węgajty, który spotkałem już wcześniej. Grali też miejscowi mu- �zycy. Ale dla mnie momentem pozostawiającym niezatarte wspo­ mnienie w czasie „błazenady" byta chwila, kiedy przebrałem się i stałem kobietą. Stary pijany mężczyzna w filcowym kapeluszu, który chodził za mną wkoło, nie mógł się oprzeć i chwycił mnie za jaja! Udało mi się wyrwać i znaleźć schronienie w grupie ko­ biet. To, co mnie poruszyło, to niezwykle poczucie solidarnos'ci, które miałem z kobietami. „Byłem" kobietą i tak włas'nie one mnie traktowały. Mielis'my dużo zabawy nabijając się z mężczyzn zgromadzonych po drugiej stronie ulicy. S.S.: A czy możesz opowiedzieć o swoich doświadczeniach w ośrodku dla dzieci autystycznych w Warszawie?* K.T.: Wiedziałem, że głównym problemem będzie nawiązanie kontaktu, zdobycie zaufania i zredukowanie obawy. Nie wiedzia­ łem wczes'niej jakie to będzie trudne... to wymagało poszukiwania w samej sytuacji, i oczywiście bywało z tym różnie. Pierwszego dnia trudno było nawet dotknąć palcami pewnych dzieci, kiedy in­ ne wspinały mi się już na grzbiet. Obecnos'c rodziców na pewno czyniła tę przestrzeń bezpieczniejszą... Trudno powiedzieć, jak to zrobiłem. Chciałem bardzo uścisnąć im dłonie, sprawić, by się us'miechneiy, poczuły bezpiecznie, bawić się z nimi. Mys'le, że to, co było ważne, to fakt, że odsłoniłem własną kruchość i podatnos'c na zranienie, pokazałem łzy, ból, rozczarowanie... Ale przy moim ostatnim z nimi spotkaniu miałem poczucie niesłychanego osią­ gnięcia, udało mi się je wszystkie zgromadzić w przestrzeni na s'rodku, pozostawiając dorosłych na brzegu - raz robilis'my wszy­ scy razem hałas, a innym razem zachowalis'my milczenie. Innym razem, kiedy byłem na oddziale psychiatrycznym w szpitalu w Londynie - pewna czarna dziewczyna, kiedy tylko mnie zobaczyła, zaczęła się s'miac w sposób zupełnie nie kontro­ lowany - i s'miala się przez całe przedstawienie, cos' we mnie tak ją dotknęło. Sądziłem, że ona po prostu taka jest, ale potem do­ wiedziałem się, że przez ostatnie dwa lata ona tylko płakała. Nikt nie widział, żeby się s'miala w tym czasie. Tego typu incy­ denty, których było sporo, dają mi też motywację i energię do pracy. * Spotkania w ośrodku przy ulicy Górskiej inspirowane byty przez Ewę Modzelewską. S.S.: Czy tworząc spektakle, korzystasz Z tekstów, czy odwołu­ jesz się tylko do pewnych idei? Czy struktura, którą tworzysz jest tylko twoim własnym wytworem ? K.T.: Teksty, które czytam, są dla mnie inspiracją, ale niewie­ le tekstów wykorzystuję w przedstawieniach. Z jednej strony szu­ kam sposobu przedstawiania, który nie wiąże się z tekstem, a z drugiej nie spotkałem tekstu, który w całos'ci bym akceptował i chciał przedstawić. W moim najs'wiezszym przedstawieniu, nad którym przyjechałem pracować do Polski z Jolą [Cynkutis] jest trochę inaczej: na początku nie miałem słów, które mogłyby opi­ sać to, co chciałem zrobić. Czułem, że mam to przedstawienie w sobie. A Jola jest kirns', kto rozumie, że tak włas'nie może być! Zacząłem działać, pracować, pobudzany pewnymi fizycznymi ele­ mentami wprowadzanymi przez Jolę, i odkrywałem, że pewne wzory zaczęły się wyłaniać. Z tego skonstruowaliśmy łańcuch działań. Kiedy byłem ostatnio w Indiach, miałem bardzo niewie­ le czasu, by szukać w bibliotece tekstów, które odpowiadałyby obrazom związanym z poszczególnymi epizodami. Zanotowałem przypadkowe zestawienia i przyleciałem z tym do Polski. Tu skomponowałem tekst całego przedstawienia. Czasem zdanie' stworzone jest z dwóch słów jednego autora, trzech drugiego i je­ szcze jednego od trzeciego, stąd trudno włas'ciwie powiedzieć, kto to napisał. Czasem gęsty tekst sprowadzony jest do słów-kluczy, które służą mojej wizji. Praca z Jolą polegała również na połącze­ niu tekstu i działania. Znalezieniu takiego sposobu na tekst, by wypływał on z działania. J.C.: To trochę tak jakbyś swoim działaniem, swoim poszuki­ waniem czy swoją pracą pisał dramat, zamiast wypełniać coś, co już zostało napisane, wtłaczać krew w strukturę, która została na­ pisana przez kogoś innego... To wymaga czynnego rozeznania, co dany tekst zawiera ważnego dla Ciebie, jak Ciebie porusza. S.S.: A czy mógłbyś powiedzieć coś o swoich ćwiczeniach, tych, które Cię przygotowują do gry w teatrze. Jak to wygląda? K.T.: Ćwiczenia idą w dwóch kierunkach. Z jednej strony do­ tyczą trenowania ciała, żeby można było robić różne rzeczy z cia­ łem i głosem, a z drugiej, żeby uwolnić organizm od „kaftana bez­ pieczeństwa" zwykłego, cywilizowanego ciała, żeby był on bliż­ szy własnej pierwotności, żeby cały organizm, ciało, umysł i głos płynęły razem jako jedna istota. Nawet jeśli aktor czegoś' się uczy, �8 technika musi zostać „zgubiona" w ciele. Tracimy wiele czasu, żeby nauczyć się chodzić, ale potem zapominamy o tym. Kiedy się ziarnie nogę i chodzi o kulach, to najpierw jest trudno, a potem staje się to prawie normalnością. Technika zadomawia się w cie­ le. Podobnie jest z tańcem i śpiewaniem... J.C.: Powiedziałeś uwolnić organizm, a nie wyzwolić... K.T.: Wyzwolić też, ale uwolnić od mechanicznego sposobu bycia, zachowań, nawet tych teatralnych, które są powtarzane w przestrzeni teatralnej: glos, gesty s'wietnie opanowane, mogą być puste, bez ducha. Trzeba połączyć się z prądem bycia. To wią­ że się ze skupieniem, medytacją, wizualizacją, transem. Nie moż­ na powtarzać. Jak mówi Grotowski, każdego dnia trzeba tworzyć na nowo. J. C.: Pewnie jest tak, że te ćwiczenia pomagają wydobywać to, co jest w nas zawarte, a jest nieznane i tym nieznanym prze­ twarzać albo powoływać nowe znaki... K.T.: A też z grupą ludzi jest inaczej. Chodzi o to, żeby oni mieli ze sobą niecodzienny kontakt, porozumienie bez słów, rozu­ mienie ciała, żeby mogli pracować jak jedno ciało, aby złamaniu uległy bariery pomiędzy ludźmi. S.S.: A czy można powiedzieć, że ten Twój teatr jest w pew­ nym sensie teatrem paraterapeutycznym. Chcesz pomagać lu­ dziom w byciu ze sobą, byciu z Tobą, zadowalać ich, budzić w nich śmiech itd. Masz też trochę doświadczeń z osobami cho­ rymi. Czy terapia to coś, co jest ci bliskie? K.T.: Na pewno. Terapia także dla mnie. Ale nie myślę o niej wiele. Uznaję, że ta praca daje wyniki terapeutyczne. Wszystko to, co pomaga aktywnej głębokiej relaksacji, otwarciu się przed innymi, dostarcza kanałów dla uwolnienia emocji na pewno ma skutek terapeutyczny. Jest bardzo cienka granica między teatrem i grupami terapeutycznymi, to ma wiele wspólnego, ale to nie jest moim celem. Traktuję to jako miejsce, gdzie można znaleźć sie­ bie, i może pod tym względem jest to to samo. To przestrzeń, gdzie można transformować energię, kiedy jesteś bardzo smutny czy wściekły, na przykład krzycząc, w sposób twórczy. To jest oczyszczenie. Katharsis... Ale nawet gdy mam do czynienia z pa­ cjentami oddziałów psychiatrycznych, moje usiłowania wiążą się przede wszystkim z uzyskaniem dobrego kontaktu i musimy się dobrze bawić. Jestem przekonany, że kiedy się dobrze bawimy, to jest to doświadczenie terapeutyczne, ale mnie najbardziej zależy na tym, żeby ludzie spotkali się w inny sposób niż na co dzień, że­ by to było piękne. S.S.: A w czym Ci pomaga teatr? K.T.: Mój teatr jest częścią moich poszukiwań w życiu, to jed­ na z moich ekspresji, kanał do działania, przestrzeń do badania życia... Nie myślę o teatrze jako o zawodzie. Teatr to miejsce, gdzie można spotkać nawet sacrum. Marzę o teatrze, który byłby takim momentem unoszącym i energetyzującym dla wszystkich: 12 i aktora i publiczności. Może odziedziczyłem potrzebę pracy w przestrzeni publicznej, spotykania się z publicznością. Myśla­ łem kiedyś, by podobnie jak mój ojciec i brat, podjąć służbę pu­ bliczną, ale zmieniłem zdanie, kiedy dowiedziałem się o tym wszystkim, co w rzeczywistości z nią się wiąże. Teatr także jest przestrzenią publiczną. Jeśli jest dobry, można go także nazwać służbą publiczną, służbą duchową. To, co mnie interesuje, to ja­ kość ludzkiego doświadczenia w publicznej przestrzeni teatru. Być może teatr jest też moją jedyną terapią i w ukryciu leczę się, ponieważ według licznych standardów normalnego życia je­ stem zupełnie szalony! Aktor doświadcza wielu stanów, które kli­ nicznie można by zaklasyfikować jako formy choroby (podobnie jak w przypadku szamanów). Z tym, że aktor opanowuje wchodze­ nie i wychodzenie z tych stanów. On może, a nawet rzeczywiście musi, rozwinąć zewnętrzne oko. Świadomość siebie i przestrzeni, rodzaj samo-strażnika. Czasem inni mogą być tym zewnętrznym okiem, strażnikami, którzy strzegą tego, co się dzieje. Zauważ na przykład, że nie zdarzają się fizyczne uszkodzenia. 5.5.: A skąd w ogóle pomysł na błazeństwo? Pomysł, że bę­ dziesz występował jako błazen. K.T.: Zainteresowałem się postacią błazna, kiedy grałem go w Królu Learze. Wcześniej miałem dużo kłopotów z byciem w dwóch światach: plemiennym i w Delhi. One są zupełnie inne z każdego punktu widzenia. Nie mogłem ich połączyć. W jednym miejscu żyłem na bosaka, z wąskim kawałkiem materiału prze­ wiązanym wokół bioder, w drugim - w dżinsach, na motorze, a czasem ubrany jeszcze bardziej oficjalnie. Ale przecież nie cho­ dzi tylko o ubranie. I kiedy zacząłem interesować się postacią bła­ zna ze względu na rolę, którą grałem, to miałem poczucie, że pa­ suję do tej postaci, że to jestem ja. To jest coś, co mówi o mnie, most między życiem a teatrem, sceną i życiem. Postać, która dzia­ ła w życiu i w teatrze. To jest coś takiego jak joker w kartach, mo­ że być każdą kartą, ale i sobą, gra każdą rolę, ale nie traci własnej tożsamości, własnego 'ja'. Tak więc poprzez postać błazna odna­ lazłem most pomiędzy Delhi i plemionami. J.C.: Czy w hinduskiej tradycji istnieje postać błazna? K.T.: Istnieje. J.C.: Czym się różni od europejskiego? K.T.: W każdym rejonie istnieją różne rodzaje błaznów. Róż­ nią się ubiorem, ale charakter samej postaci jest bardzo podobny. Są błazny królewskie, takie, co chodzą po ulicy i postać błazna w teatrze klasycznego sanskrytu. Jednym z typów błaznów są dziś baulowie. Podobnie jak błazny europejskie noszą kolorowe łaty, ale ich strój jest zupełnie odmienny - to długie, powiewne suknie, ubrania, szarfy. Turban zamiast czapki. Broda lub gładko wygolo­ na twarz. Kobiety noszą specyficznie zawinięte sari i podobnie jak mężczyźni mają długie włosy związane na czubku głowy w wę­ zeł. Mają też bardzo specyficzne instrumenty muzyczne. �Baulowie to sekta wędrownych sadhu, wywodzących się z ru­ chu bhakti, którzy w pewien sposób przypominają jurodiwych w Rosji, opętanych. Krytykują i oskarżają społeczeństwo za nic nie znaczące rytuały i dyskryminację, nakłaniają ludzi do samore­ alizacji. Wierzą, że bóg wciela się w każdego człowieka, a nie w zewnętrznego boga. Choć można ich traktować jak wykonaw­ ców, to zajmują oni przestrzeń pomiędzy sferą sacrum i profanum, nie rozłączają tych dwóch sfer. Jeden z błaznów (Vidhuszaka) w klasycznym teatrze sanskryckim kudiyattam jest prawie nagi, ma ciało i twarz wysmarowane białą pastą, na której w określonych miejscach namalowane są du­ że czerwone plamy, tak duże jak nosy europejskich klownów. Na głowie ma drewniane ozdoby i falujący, przypominający sukienkę ubiór wokół bioder. Zarówno bengalscy baulowie, jak i aktorzy z teatru kudiyattam z Kerali noszą w czasie przedstawień dzwon­ ki dookoła kostek. Podobnie i ja używam dzwonków, ale wybra­ łem czapkę europejskiego błazna - jest ona znana w regionalnych kulturach Indii ze względu na jokera, który znany jest między in­ nymi dzięki kartom. Lubię też jej symbolikę. W nowym przedsta­ wieniu w ogóle nie używam czapki - błazen to ja bez czapki. W Indiach istniało wielu sławnych błaznów - takich jak Stańczyk w Polsce. Birbal był dworskim błaznem, ministrem na dworze ce­ sarza Akbara. Gopal Bhand sławę zawdzięcza temu, że policzył gwiazdy nad Bengalem, a Tenalirama, na południu, swoim literac­ kim i słownym błazeństwom. Ale są też głupcy, którzy stali się błaznami... J.C.: A która postać błazna jest Ci najbliższa? K.T.: Może postać wędrowca. To jest chyba najstarszy błazen. J.C.: Czyli jesteś na granicy, chodzisz po tej linii, pomiędzy światem plemion a cywilizacją. K.T.: Jest taka linia. Błazen może oczywis'cie być postacią na scenie, ale starsza postać błazna to postać istniejąca w życiu. I jest też linia między życiem codziennym a działaniem na scenie, dla mnie ta relacja przebiega też w samym błaźnie. Ja nie chcę być ar­ tystą, który zamknie się w s'wiecie artystycznym i oddzieli od te­ go, co się dzieje w s'wiecie. Czuję się błaznem, bo nie mieszczę się w dzisiejszym s'wiecie. Ten s'wiat odwrócony jest dla mnie do góry nogami i działa na mnie ostro. Artysta i błazen muszą patrzeć na s'wiat trochę z zewnątrz, z dystansu, kontemplując. Musi on po­ kazywać soczewki albo lustra. Soczewka może zbliżyć lub odda­ lić obraz, skupiać lub rozpraszać widzenie. To mogą być zwykle, pęknięte, wykrzywione lub magiczne lustra. Przez lustro czy so­ czewkę można dostrzec historię i przyszlos'c. Jestem błaznem z kogucim grzebieniem, który stale świadom jest przyszłości, a nie zachowywania przeszłości. Kłaniam się jej tylko. S.S.: A w jaki sposób istnieje w Tobie tradycja Indii? K.T.: We wszystkim, co robię, bardzo mnie inspiruje taki sta­ ry hinduski tekst o teatrze Natyaszastry. Były cztery Wedy i cza­ sem się to określa jako piątą Wedę. W aktorstwie są cztery pod­ działy: pierwszy to aktorstwo cielesne, ćwiczenia ciała, używanie każdej części ciała jako instrumentu aktorstwa, drugi to głos, a trzeci - rekwizyty i kostium; w tradycyjnym teatrze nie ma wie­ le scenografii, ale jest bardzo rozwinięty strój i makijaż. Czwarty element, to trudno wytłumaczyć, to wewnętrzny stan bycia, we­ wnętrzna prawda. Ćwiczenia w tradycyjnym teatrze dotyczą naj­ pierw ciała, to są skodyfikowane gesty, wiadomo, jakie gesty trze­ ba zrobić w dramacie, w jaki sposób śpiewać. Uczeń musi się naj­ pierw tego wszystkiego nauczyć. Musi zmienić ciało z powsze­ dniego na extra-daily [niecodzienne], w terminologii Barby trzeba w tym celu robić różne ćwiczenia, masaże. Najpierw jest zewnętrzne ciało, a potem zaczyna się wchodzić do środka. Istnie­ ją ćwiczenia dla rąk, oczu, twarzy, całego ciała. Trzeba nauczyć się poszczególnych rzeczy, ich kolejności, cieleśnie opanować tańczenie rytmu stopami, opowiadanie historii gestami rąk (mudra), nagłe trzepotanie rzęsami, przesuwanie oczu na boki, wibra­ cje policzków w czasie śpiewania raga... Po latach praktyki to za­ czyna istnieć w ciele i wtedy zaczyna się prawdziwa zabawa. Jak powiadają Japończycy o aktorze teatru No: kwiat zaczyna się otwierać. W indyjskim teatrze sattvika abhinaya * zaczyna wtedy rosnąć. Sattvika abhinaya dotyka wewnętrznego stanu bycia akto­ ra, wizualizacji, oddechu, kojarzenia. W Indiach trudno używać określenie „teatr tradycyjny" - bo jest bardzo wiele tradycji. Natyaszastra - to jeden z najlepiej wypracowanych tekstów, na temat tego, co tworzy przedstawienie. Dla mnie jest on taje­ mnicą, która wymaga wyświetlenia, i wielką pokusą. Zdecydowa­ łem w młodości nie być tradycyjnym wykonawcą, często wyma­ ga to przynajmniej ośmioletnich studiów. Chciałem pracować z takim samym rygorem, ale moim celem było znalezienie i pra­ ca nad odmiennym językiem współczesnego teatru indyjskiego. Nie poszukuję jednak zadowolenia w nowości. Nie szukałem Gro­ towskiego dlatego, że uważa się go za awangardę, lecz dlatego, że poszukiwał on i poszukuje czegoś bardzo starego w dzisiejszych czasach. W kwietniu oznajmił on, że planuje obecnie umrzeć. Po­ strzegam jego śmierć także jako coś w starym stylu, żyć, kończyć i zamykać sprawy, widzieć koniec i być nań przygotowanym, z wdziękiem i godnością. Gdybym miał wybrać dwie książki do pracy w teatrze, tobym wybrał coś z Grotowskiego i Natyaszastrę. Gdybym musiał wy­ brać tylko jedną, to nie wiem którą. Może to zależałoby od nastro­ ju. To jest świetna para. Czytanie tradycyjnych tekstów powodu­ je, że głowa inaczej myśli. Inspiruje mnie nie tylko antropologia. Inspirują mnie też ludzie, którzy żyli jakby w teatrze świata... Gandhi, Gautama Budda, Jezus Chrystus... * Atmosfera, duch przedstawienia. Od sativa - czystość, duchowość; abhinaya - przedstawienie teatralne, gra. В �W college'u miałem przyjaciela, dzięki któremu poznałem pewnego muzyka, baula. Kilka lat później dowiedziałem się, że Grotowski też interesował się baulami. Okazało się, że ten które­ go on sprowadził do Polski, mnie też zafrapował od pierwszego wejrzenia. Kilka lat temu byłem jego uczniem - przez siedem miesięcy pobierałem intensywną naukę. Musiałem niestety później odejs'c... Brałem też udział w wielu krótkich warsztatach prowadzonych przez różne osoby z różnych stron Świata i Indii. Oddziaływał na mnie mocno Badał Sircar z Kalkuty. Poznałem też Deepaka Mazumdara również z Kalkuty, który był wrogiem tego pierwszego. Zostałem przyjacielem ich obu, choć oddzielnie. Badał Sircar był człowiekiem, na którego silnie oddziałała koncepcja „teatru ubo­ giego" Grotowskiego, chodziło zwłaszcza o stronę materialną. To pasowało do jego współczucia biednym i skłonności komunistycz­ nych, do pracy teatralnej z biednymi ludźmi i na tematy biednych ludzi. Mocny teatr. Deepak Mazumdar brał udział z szalonym Baulem Gour Khepa w działaniu „teatru źródeł" Grotowskiego. Z pojęciem sattvikabhinaya [satuikagene] w indyjskim teatrze wiąże się inny termin navarasa, czyli dziewięć żywic, smaków, stanów emocjonalnych, nastrojów, jak na przykład rados'c, miłos'ć, wściekłos'ć, wstręt. Tych dziewięć stanów koresponduje ze stana­ mi psychicznymi. Trzeba znaleźć kolor, a potem cos' takiego jak odcień tego koloru - istnieje główny smak (stan, uczucie), który jest później zmieniane przez przyprawy i zioła itd., tak więc uczu­ cie miłos'ci może być zabarwione przez wstręt, strach, zazdros'c, pożądanie lub inne tego typu połączenia. W „tradycyjnych" przedstawieniach fascynuje mnie to samo co w „nowoczesnych" - pewnego typu żywos'ć, rodzaj emanacji. To straszne kiedy oglą­ da się doskonale technicznie przygotowane przedstawienie, które nie ma rasa, jest bez soku, bez ducha. Wolę cos', co jest technicz­ nie mniej sprawne, ale zrobione z pasją. S.S.: Ale jeśli chodzi o tradycyjne gesty z teatru hinduskiego, to trudno znaleźć kogoś, kto by je rozumiał. K.T.: Właśnie o to mi chodzi. Ja nie korzystam z dawnych ko­ dów i znaczeń, ale staram się tworzyć cos', co będzie zrozumiałe w dzisiejszych czasach, cos' co rodzi się dzis'. Dawne gesty i zna­ ki można także wykorzystywać do powiedzenia czegoś' współcze­ snego. Ale nie można używać obecnie właściwego języka gestów (mudra) z wyjątkiem bardzo specyficznej publiczności, ponieważ dziś ludzie nie rozumieją już tego sposobu komunikacji. Publicz­ ność klasycznego dramatu sanskryckiego zawsze była ograniczo­ na. Nie był on tak popularny jak teatr z czasów Szekspira, to ra­ czej coś takiego jak rytuał w świątyni. Czasem próbuję doprowa­ dzić aktora do takiego stanu, kiedy gest rodzi się w nim, a czasem, żeby znalazł on znaczenie dla danego gestu. Potem trzeba zbadać, czy znaczenie dla aktora i widza jest takie samo. 14 S.S.: Czy Twoje działania są takim stałym badaniem interak­ cji z widzami? K.T.: Nie. To jest raczej ćwiczenie przed zewnętrznym okiem, jeszcze przed spotkaniem z widzami. Bo ona albo on jest pierw­ szym widzem, krytycznym widzem. I potem się jeszcze bada, czy widzowie odbierają to tak samo, czy zupełnie inaczej, czy w ogóle nie rozumieją. Zewnętrzne oko to taki człowiek, który patrzy z ze­ wnątrz na pracę aktora. Jola była dla mnie zewnętrznym okiem w dwóch spektaklach. To może być reżyser, ale ja szukałem i zna­ lazłem kogoś innego, kogoś, kto współpracuje, pomaga w rozwi­ nięciu, wyjaśnieniu, wyklarowaniu tego, co tworzę. Kogoś, z kim rodzi się spektakl, ale ten spektakl rodzi się w aktorze. To oko z zewnątrz jest akuszerką, położną. Pracowałem z dwiema osobami w roli „zewnętrznego oka". Na początku i teraz z Jolą, a także z Shaupon Boshu w Pondicherry. Z Shauponem świetnie się pracuje na już przygotowanym ma­ teriale, kiedy nadaje mu się ostateczną formę. Ale nie rozumie on ewolucyjnego procesu kreacji przedstawienia. Pod tym względem Jola jest niezwykła - rozumie, że przedstawienie może się rodzić. Shaupon widzi wszystko już jako przedstawienie, a nie proces do niego wiodący. Jest niecierpliwy, a przecież czasem z trzech go­ dzin pracy powstają trzy sekundy czegoś wartościowego. Ale obo­ je mają niezwykłe cechy i umiejętność pomocy w realizacji tego, co chce się zrobić, bez narzucania siebie ani swoich fantazji temu procesowi. Niestety, teatr znużył Shaupona i zajął się teraz filozo­ fią. J.C.: A pamiętasz tę rozmowę z Januszem, że aktorstwo jest doskonałym kłamstwem. Jego rozumienie aktorstwa jest mi zu­ pełnie obce. Teatr dotyka i tworzy pewne formy, które muszą ko­ munikować, ale też muszą zawierać coś, co jest twoje osobiste, co jest właśnie tym ziarnem prawdy. To trochę podobne do balanso­ wania, posługiwania się formą znanego, by zawrzeć w tym to, co nieznane. S.S.: Ale to chyba zależy od tego, jak się rozumie prawdę i kłamstwo. Kłamstwo kojarzymy z czymś brzydkim i nieszcze­ rym. Ale udawanie jest czymś innym - jeśli Khalid idzie i widzi na ścieżce osobę, która jest chroma, i zaczyna ją naśladować, to w zasadzie udaje kogoś lub coś. J.C.: Może to być najprostszą formą pewnej otwartości na dialog. K.T.: To jest bardziej coś takiego, jak odbijanie kogoś w lu­ strze. Zrozumiałem to, kiedy pracowałem ze studentami. Wiedzia­ łem, że oni zawsze naśladują człowieka od zewnątrz. Naśladują pozycje fizyczne, ale nie dotykają tego, co najważniejsze, ducha tego człowieka. I to może obrazić kogoś. A jeżeli pójdziesz z du­ chem, wejdziesz w niego, to czujesz ten jego wewnętrzny stan, i nie naśmiewasz się już z niego, to jest współ-odczucie z drugim �człowiekiem, moment współbycia. Śmiejesz się nie z ludzi, lecz z nimi. S.S.:Ale odgrywanie czegoś jest tworzeniem przestrzeni Jak gdyby", zawieszeniem rzeczywistej przestrzeni. Wchodzisz na ry­ nek, ludzie przechadzają się spokojnie, z dziećmi, z wózkami, a ty nagle pojawiasz się w swoim przebraniu, z jakimś rekwizytem i zaczynasz próbować ich po pierwsze złączyć. Tworzy się wokół Ciebie krąg, czworokąt, zupełnie inna struktura, Ty kontra oni, kontra to oczywiście zbyt mocne słowo. Potem dopiero to „prze­ ciwieństwo" próbujesz roztopić. K.T.: Nie. Ludzie są tacy jak w rzeczywistości, tylko ja zmie­ niłem swój sposób bycia. Zaczynam ściskać im dłonie, żeby zła­ mać barierę codzienności i nawiązać kontakt w innej rzeczywisto­ ści, innej atmosferze niż normalna. Pojawia się nienormalna po­ stać. Ja przez swój makijaż, strój, sposób bycia pozwalam innym s'miac się ze mnie, bo ja jestem bardzo dziwny, może nawet cho­ ry w porównaniu z nimi. Ja naprawdę chcę, żeby ci ludzie mieli dobry humor, s'miali się, bawili, tańczyli i poznawali siebie na­ wzajem. Naprawdę chcę to zrobić. To nie jest udawanie, nie ma ,jak gdyby" - to bawienie się na ulicy jest zawsze tu i teraz. To jest cos' innego niż się gra w teatrze w przygotowanym spektaklu. Ale nawet w teatrze próbuję uciekać od „jak gdyby" przez przy­ gotowanie i znalezienie struktury tu i teraz. Tu i teraz dzisiaj nie jest tym samym, czym było tu i teraz wczoraj. S.S.: A do czego potrzebny jest Ci w tym kostium błazna? K.T.: Na ulicy kostium błazna i makijaż pozwalają mi przekra­ czać bariery normalnego życia. Pomalowana twarz, jeden kolor z jednej strony, inny z drugiej, to jest nienormalne, to jest przekro­ czenie granicy. Ludzie od razu widzą, że to ktos' inny. Ale strój i makijaż to tylko rodzaj trampoliny do działania. Jeśli zachowu­ jesz się „normalnie" będąc w kostiumie i makijażu, to jesteś' po prostu eksponatem, ale jeśli wykorzystujesz je, by wskoczyć do innej rzeczywistos'ci, to są one trampoliną. Przez inną rzeczywi­ stość nie mam na myśli rzeczywistos'ci wyobrażonej, udawanej rzeczywistos'ci, mam na myśli prawdziwą rzeczywistość, której cechy zostały zmienione. W normalnej rzeczywistos'ci dwoje ob­ cych ludzi może ze sobą nie rozmawiać, a nawet na siebie nie pa­ trzeć. Kiedy pojawia się błazen mogą wspólnie zacząć się z niego s'miac i omawiać jego błazenadę. Błazen nie udaje, że jest w śre­ dniowiecznym czy bajkowym świecie, jest tu i teraz, w prawdzi­ wych kolorach i z prawdziwymi dzwoneczkami, wchodzi w inte­ rakcje z takimi ludźmi, jacy się właśnie tu znajdują. S.S.: A czy w swoich rekwizytach próbowałeś kiedyś używać lustra? Pokazywać lustro ludziom. K.T.: Mam taki rekwizyt, który sam zrobiłem, ale jeszcze go nie używałem. To kij z moją głową, ale zamiast twarzy ma lustro. Każdy widzi swoją twarz, ale w błazeńskiej czapce. S.S.: A może powiedziałbyś coś jeszcze o tradycji plemiennej. Dlaczego i jak są dla Ciebie inspirujące plemiona? K.T.: To było inspiracją dla Błazeństwa ogólnego i Błazeń­ stwa. Próbowałem znaleźć sposób na spotkanie i bawienie się z ludźmi w innym mieście, innym s'wiecie. Dlaczego plemiona? Dlatego, że bardzo podoba mi się ich sposób bycia na świecie. Oczywiście można je idealizować, ale tam jest dużo do idealizo­ wania. To jest jedyne społeczeństwo na świecie, gdzie czuję, że ludzie są ze sobą tak jak być powinni. Potrafią się śmiać i odczu­ wać cielesną radość. Oni nie mają nic takiego jak teatr, ale z ze­ wnątrz można powiedzieć, że robią różne takie rzeczy, które teraz są pokazywane na scenie jako przedstawienia: śpiewy, tańce, dzia­ łania. To coś, co się fascynująco ogląda. Ale dla nich to jest rytu­ ał i obrzęd. Jestem jeszcze od tego daleko, ale mam taki ideał, że­ by współczesny teatr szedł w tym kierunku, by stał się obrzędem dla ludzi. 5.5.: A jaka jest różnica pomiędzy rytuałem a teatrem? K.T.: Zgadzam się z Grotowskim, że słowa mają różne kono­ tacje i że czasem lepiej nie używać pewnych słów. To coś związa­ nego z przestrzenią świętą, ale to nie musi wiązać się z religią. To coś duchowego, coś co jest najważniejsze dla człowieka. Może przestrzeń duchowa. 5.5.: To zdaje się Schechner powiedział, że teatr wyodrębnił się z rytuału wtedy, kiedy wyodrębniła się widownia, która już nie uczestniczyła stricte w przedstawieniu: to ciekawe, że teatr próbuje teraz wrócić do tej pierwotnej formy. Czy jest to możli­ we? Czy jest możliwe coś takiego jak wspólnota wiary? K.T.: Nie chodzi o wiarę. Chodzi raczej o rodzaj wspólnego błysku energii. Pozytywną energię w kierunku drugiego człowie­ ka, moment rozjaśnienia wszystkiego - dlaczego ja jestem, wspól­ ne katharsis, wspólny oddech przez chwilę. D.D.: A kiedy się spektakl kończy, to co zostaje? K.T.: To jest magia teatru, że coś istnieje, a potem nie ma już nic, jest tylko pamięć ludzi. Może już następnego ranka bardzo mało zostaje z tego, co widziałeś, z tej przestrzeni, w której byłeś, albo coś zostaje, czasem bardzo długo. Ja osobiście miałem bar­ dzo mało takich doświadczeń w teatrze, ale wiem, że jest to moż­ liwe. S.S.: A jakie spektakle najbardziej Cię poruszyły? K.T.: Dwa: Awwakum z Gardzienicami i taki spektakl tradycyj­ ny w Kerali w Indiach. To był jednoosobowy spektakl o śmierci. Przez 25 minut umierał człowiek. Grał go jeden z najlepszych ak­ torów, jakich widziałem - Guru Ammanur Chakyar z tradycji kudiyattam w Kerali. Miał wtedy około osiemdziesięciu lat. On sam badał i uczył się od nauczyciela, który badał oddech umierającego człowieka. Tak głęboko wszedł w ten proces, że to, co przedstawił, było tym samym procesem. Tuż przed śmiercią zapada kurtyna. 15 �W kudiyattam postać nie umiera na scenie. Sama śmierć nie jest pokazana, ponieważ tego nie można pokazać, śmierć zdarza się tylko w rzeczywistos'ci. Ale technika pracy aktora - niecodzien­ ność w używaniu ciała czy twarzy - budowana jest na gruncie rze­ czywistości. To było cos' niesamowitego. Magię tej sceny zwięk­ szało jeszcze os'wietlenie ogniem z lampki olejowej. S.S.: A Gardzienice? Czy to było w samych Gardzienicach? K.T..W Gardzienicach. Stan bycia między ludźmi i w samym człowieku. To mnie poruszało i miałem z tego dużo rados'ci. W i ­ działem tam pełnię człowieka, ludzi, którzy dają siebie. Takie pa­ lenie się ciepłym ogniem, dzielenie ognia z innymi jest mi po­ trzebne. Zobaczyć to i przeżyć - tego szukam. Bardzo ważna jest współpraca aktorów i atmosfera spektaklu. D.D.: A czy oni palą się tylko podczas spektaklu? K.T.: Po spektaklu są już w bardziej normalnym stanie bycia, choć ten ogień na scenie daje im energię do codziennej pracy. Po­ zostaje ciepło w organizmie, ciepło w człowieku. Oni pracują pa­ ląc się, w normalnym życiu jest podobnie. J.C.: Tez oni proponują ludziom pewną formę bycia, zapra­ szają ludzi na warsztaty, dają im dach nad głową przez jakiś czas, żywią. Proponują pewną formę bycia, która dostraja ucze­ stniczących do tego, by mogli przeżyć albo zawrzeć siebie w ja­ kimś wspólnym działaniu. To się nie dzieje tak po prostu. Trzeba powołać pewną formę i pozwolić jej zadziałać. K.T.: To się łączy z tym kluczem, o którym mówiłem... Ja ma­ ło czasu spędziłem z nimi, a dziwne było to, że strasznie mi się to podobało, ludzie, przestrzeń, spektakl, ale i cały czas myślałem, że muszę znaleźć cos' takiego w Indiach. To była praca silnie związana z kulturą Europy centralnej. Czułem się bardzo blisko z nimi, ale jednoczes'nie czułem, że jestem w tym obcy. Muszę znaleźć w swojej kulturze taki sposób bycia, zarówno w życiu, jak i teatrze. S.S.: A czy sądzisz, Że można przechodzić z jednej kultury do drugiej; będąc Europejczykiem wejść w kulturę Indii i odwrot­ nie, będąc stamtąd na przykład Indusem, tak jak Ty, wejść w kulturę europejską; otrzymałeś edukację przynajmniej po czę­ ści europejską, mieszkałeś w różnych krajach, a chociaż studio­ wałeś w Delhi, to przecież twój nauczyciel studiował w Londynie: czy można zatem wejść w inną kulturę? K.T.: Myślę, że to zależy; ja od początku życia wychowałem się przynajmniej w dwóch kulturach, bo pochodzę z tradycji mu­ zułmańskiej w Indiach, z drugiej strony moja rodzina chciała zro­ bić taki most między kulturą europejską i własną, indyjską. U mnie w domu na przykład na obiad jadało się dania indyjskie, a kolacja była europejska. Spędziłem połowę życia w Indiach, a połowę poza nimi, bo mój ojciec był dyplomatą i wędrował po różnych krajach. To oddziałuje na stosunek do samych Indii. Większos'ć Indusów jest związana z jednym stanem, jednym języ­ kiem, jednego typu jedzeniem, a gdzie indziej są nie u siebie. A ja miałem zawsze poczucie, że należę do całych Indii. To może za­ leżeć od pochodzenia. Mój pradziadek brał udział w walce o nie­ podległość i patriotyzm w rodzinie był silny. Jestem człowiekiem zadomowionym w wielu kulturach, przypuszczalnie dlatego żyję w pewien sposób poza nimi wszystkimi. Tu znowu pojawia się motyw błazna. Wielu ludzi z obu kultur indyjskiej i europejskiej czuje się dobrze w swojej kulturze, ale przyjęli też inną. Ja chcę być w obu, choć moje poczucie tożsamości z pewnością wyrasta z Indii i nie chcę tego zmieniać. To ma związek z określoną wraż­ liwością, czuciem życia. Duża częs'ć mojej wrażliwości wywodzi się z silnych standardów rodziny i jej wpływu. W mojej rodzinie muzułmańskiej islam był zmieszany z liberalizmem, duchem re­ formatorskim, niekonwencjonalnos'cia, dziwactwami... Była w niej nowoczesność pomieszana z miłością do tradycji i poczu­ ciem bycia Indusem. Mój ojciec zaprojektował flagę narodową współczesnych Indii! Był on elegancki zarówno w domu w trady­ cyjnym sherwani, jak i w garniturze, uwielbiał zarówno poezję Ghaliba, jak i Yeatsa. Dla mnie istnieje większy kontrast między s'wiatem metropolii a s'wiatem plemiennym niż pomiędzy Europą a Indiami. W młodości wyobrażałem sobie, że możliwe jest „sta­ nie się" członkiem plemienia. Powoli odkrywałem, że jest to nie­ możliwe i zdałem sobie sprawę, że wartością mojego stanowiska, jeśli w ogóle takie istnieje, to bycie „mostem". II. 13. Martwe dusze wg. Gogola, Jola Cynkutis i Khalid Tyabji, DSW Wrocław 1988. Fot. Marek Grotowski 16 �5. S.: A powiedz, jaką widzisz atrakcyjność w kulturze Zacho­ du, nie Polski czy Anglii, ale po prostu Zachodu. Czy uważasz, że jest coś atrakcyjnego w tej kulturze? K.T.: Atrakcyjność tej kultury polega może na tym, że jest ona lustrem, pozwalającym patrzeć inaczej na swoją kulturę. Chociaż oczywiście Europa ma fascynującą historię i podoba mi się wiele rzeczy w Europie - architektura, przyroda, muzyka, pożywienie, literatura, ale na nieszczęście większość tych rzeczy nie należy już do dnia dzisiejszego. Oczywiście przyjemnie jest odkryć, że w niektórych miejscach, takie proste sprawy jak kupowanie bile­ tu kolejowego są proste, i nie stanowią wielkiego wyzwania. Bar­ dzo lubię profesjonalizm, energię i zaangażowanie w pracę Euro­ pejczyków. Lubię poczucie zbiorowej świadomości w wielu przy­ padkach... Ale muszę tu dodać, że Polska dla mnie nie jest „Za­ chodem". Polska jest dużo bliższa mojej własnej kulturze niż „Za­ chód". Przypominam sobie, co mówił mój profesor, kiedy po raz pierwszy wyruszyłem do Europy do pracy terenowej. Powiedział, że kiedy spotkam naukowca, powinienem powiedzieć mu, że nie przyjechałem tu po jego pomoc, ale aby dać pewną radę. Wszyst­ ko jest u nich wspaniałe, ale brakuje jednej „malej rzeczy", której pilnie potrzebują w swojej diecie, bez której z pewnością umrą to „odrobina samorefleksji". S.S.: A powiedz, czym jest dla Ciebie przyroda? Kiedy miałeś pierwszy pomysł na swój teatr, to wybrałeś takie, miejsce gdzie nie ma dróg, gdzie jest las, pojechałeś w „dzikość". K.T.: Jest wielka różnica pomiędzy starym lasem i tym posa­ dzonym przez człowieka. Pozostało już niewiele starych lasów i dżungli. Kiedy wchodzę w kontakt z lasem, czuję, że przecho­ dzą przeze mnie różne prądy. Najważniejszą cechą starego lasu jest jego wielka różnorodność. Natura oznacza współistnienie różnorodności, współzależność, wyjątkowe piękno i czystość kiedy jest nie splamiona przez ludzi - jest dla mnie Ogrodem Boga. D.D.: A czy ludzie w wioskach są ciągle tacy sami? Czy cią­ gle tak samo potrafią tańczyć i bawić się jak dziesięć lat temu? K.T.: Zasmuca mnie, kiedy widzę, jak to się zmienia... Oni mówią, że w mieście jest brudno, wszędzie są gówna, są tam nie­ dobrze traktowani; w lesie muszą się bać tylko dzikich zwierząt, a tam trzeba się bać drugiego człowieka. Nie lubią radia, bo mówią, że tam nie ma naszych piosenek, a my raczej wolimy śpie­ wać i nie chcemy zmieniać swojego sposobu życia, ale, że za trzy­ dzieści lat będziemy kulisami... Zmiany zachodzą zastraszająco szybko. Są dwie grupy: jedni przeszli na stronę miasta, oglądają popularne filmy, zmienili fryzury, zapuścili wąsy. Jak ktoś zacznie mieszkać wśród ludzi z miasta, to coś się zmienia w twarzy, w oczach, coś takiego jak brud wychodzi z twarzy, to widać... Oni inaczej patrzą na drugiego człowieka. To dziwne... Osobiście w i ­ działem tyle zmienionych twarzy przez te lata. Tubylcy z plemion mają nieoceniający i niewyrachowany sposób patrzenia na ciebie. Kiedy młodzieniec zostaje, jak to mówię, „zepsuty" życiem w mieście, jego oczy stają się chytre, podejrzliwe, coś zmienia się wokół ust, pojawia się kalkulacja, a stosunki ludzkie stają się transakcjami. D.D.: A czy nie wydaje Ci się, że miałeś szczęście poznać tych ludzi w momencie, kiedy jeszcze nikt tam nie dotarł. A teraz, kie­ dy wzrasta zainteresowanie nimi, pojawią się turyści, to mogą im zagrozić... K.T.: Oni mają nawet taki obrzęd: kiedy rosną owoce mango, to nie można ich zrywać do czasu, kiedy nie są dojrzałe. To sza­ man ustala datę i jest święto trwające trzy dni, mango-mania - po­ tem zaczynają dopiero zbierać owoce. Nawet małe dziecko nic nie zerwie, bo wie, że nie wolno. Ale teraz przychodzą handlarze i ku­ pują worki mango za może parę groszy. I nawet jeśli w jednych wioskach oni jeszcze tego przestrzegają i nie zrywają owoców, to przychodzą ludzie z innych wiosek i robią to dla pieniędzy... II. 14. Khalid Tyabji w filmie Hanuman 5.5.: A na czym polega istota teatru?... Bo etymologicznie te­ atr wiąże się z oglądaniem, patrzeniem na coś, słowa teoria i te­ atr mają wspólną etymologię, ale teoria stała się czymś trochę antyludzkim, oderwanym, ideą, czymś obiektywnym i zewnętrz­ nym, związanym przede wszystkim z nauką, a teatr, o tym prze­ cież mówimy, jest takim proludzkim działaniem. O co może za­ tem chodzić w teatrze? K.T.: O wszystko. J.C.: Zrobiłeś teraz monodram. Szkielet jest gotowy. Chcesz go pokazać ludziom. Jaką intencją chcesz tych ludzi dotknąć? Chodzi mi o moment przeżycia. Bo Sławek pyta o esencję teatru. K.T.: Może wrócę do czegoś co zacząłem, a nie dokończyłem: chciałem, żeby ludzie wyszli z teatru z pewną energią, naładowa­ ni jak bateria. To coś, co się wiąże z życiem duchowym. Żeby ra­ zem ze mną dotykali pewnego świata, innego niż codzienny. Mówisz, że teatr związany jest z oglądaniem i z tego powodu nie lubię słowa 'spektakl' i 'show', bo to jest coś bardziej na ze­ wnątrz, coś co jest tylko przed oczami... Jak się kręci film o dzia­ łaniu teatralnym, to czasem to, co jest żywe wygląda bardziej pu­ sto, bo nie ma tej wibracji, brak człowieka - widz i aktor muszą być w tej samej przestrzeni. Aktorstwo w sanskrycie to abhinaya - to send forth, żeby przesłać siłę... S.5.: A czy widziałeś jakiś spektakl Kantora? K.T.: Tak. Niech sczezną artyści. Bardzo mi się to podobało, raz w Nowym Jorku i raz we Wrocławiu. Ciekawe, bo we Wrocła­ wiu on był chory, i przez pierwsze dwadzieścia minut nie było go na scenie, stało tylko krzesło z napisem: Kantor. Coś było nie tak, nie ten rytm, coś nie grało... On patrzył z boku i bardzo się dener­ wował, wszedł na scenę, zaczął dyrygować i zaczęło być tak, jak miało być. 5.5.: Rzeczywiście w teatrze jest coś ciekawego, czego nie da się opisać, w czym rzecz, rzecz nie jest w czystych gestach, gesty są przesycone czymś więcej... K.T.: To samo jest z tekstem. Jest bardzo wiele rodzajów w i ­ dzów, ale ja robię teatr, który mnie interesuje. I tam nie historia jest najważniejsza, ale coś, czego nie da się nazwać: próbowałem to nazwać stanem bycia. Jak powiada jeden z moich nauczycieli, Badał Sircar - „ludzie zapomnieli, jak odczuwać". D.D.: To dotyczy aktora czy publiczności? K.T.: Stan bycia musi się zmienić w obu, ale oczywiście to ak­ tor spełnia rolę czynnika prowokującego, to on jest motorem zmian. W tym nowym spektaklu chcę zwrócić uwagę na to, co zo­ stało zapomniane w życiu współczesnym, że jako ludzie tylko przez chwilę jesteśmy wędrowcami na ziemi. To dotyczy czegoś 17 �innego niż konsumowanie produktów. To coś", co bardziej wiąże się na przykład z oddechem. Czy to nie jest niesamowite, strasznie piękne, że pojawiamy się w s'wiecie i po jakimś' czasie znikniemy? Dostalis'my czas na ziemi. Oddychamy i żyjemy. We współcze­ snym s'wiecie nie myślimy już w ten sposób. Ten ostatni spektakl po bengalsku nazywa się Moner manush, co można przetłuma­ czyć jako Człowiek serca, ale słowo mon znaczy jednoczes'nie ser­ ce i głowę. Oczywiście mamy słowa na każdą z tych rzeczy osob­ no, ale tu chodzi o obie rzeczy naraz i o to też chodzi w spekta­ klu. To połączenie pełni ważną rolę w filozofii hinduskiej. D.D.: Ale czy to jest to samo: bo Ty jesteś raz aktorem, a raz oglądasz na przykład Kantora, czy to jest to samo? K.T.: Muszę powiedzieć, że niestety większość moich dos'wiadczen w charakterze widza była wyjątkowo nudna. Najczę­ ściej po dziesięciu minutach jestem tak znudzony, że odczuwam klaustrofobię i chcę wyjść. Znacznie bardziej interesuje mnie sie­ dzenie w parku lub na ulicy i obserwowanie ludzi w prawdziwym życiu niż oglądanie aktorów na scenie, ponieważ oni są tak nie­ prawdziwi, a przez to nudni. Sceniczny s'miech i płacz jest okrop­ ny i nie do wytrzymania. Kiedy s'miech i płacz są prawdziwe, to są zawsze naładowane. To są szczęśliwe i bardzo żywe chwile. Na szczęście w moim życiu widziałem kilka przedstawień, które przekonały mnie, że na scenie możliwe jest cos' przeciwnego do nudy. To daje mi siłę do pracy. J.C.: Padło ładne pytanie: czy jak oglądasz spektakl, to jesteś aktorem? K.T.: Nie. Rzadko. Czasem się dziwię, że są ludzie, którzy analizują, jak on to zrobił? Jak jest dobry spektakl, to ja przestaję o tym myśleć: może jestem dobrym widzem, bo wchodzę całko­ wicie w to, co widzę, to jest jak sen, nie analizuję już tego. Kiedy czuję, że aktorzy „grają", nie mogę się w ogóle wciągnąć w to, co mówią. Oni nie mówią, oni tylko udają, że mówią. D.D.: Ale czy nie ma pewnej różnicy między aktorem a wi­ dzem, nawet uczestniczącym. Kiedy jesteś aktorem, to jest to ro­ dzaj samoekspresji, obnażenia siebie. Podejrzewam, że Ty z sie­ bie coś dajesz, Że dotykasz czegoś osobistego. J.C.: To ciekawe co mówisz, bo ja się zawsze buntuję przed używaniem słowa obnażanie się czy ekshibicjonizm w teatrze. Niewątpliwie jest taka część, aktorów być może większa, którzy lubią taką formę bycia na scenie, jest to im potrzebne. Jest też część aktorów, którzy potrafią czerpać z siebie, z tego czym są, co jest najważniejsze dla nich, przetwarzać to na taką formę, żeby tego nie zdradzić, tylko natchnąć życiem i powołać znak. Do zna­ ków czy symboli mogą się odnosić różne kultury. To dla mnie jest esencja teatru, powoływanie takich znaków, szukanie ich w so­ bie i poza. Jest to praca nie skończona, ale można dotykać pew­ nych fragmentów, poszerzać o spotkania międzygrupowe czy międzyteatralne z różnych krajów, dążyć do stanu otwarcia. Tak jak Khalid mówi idzie ścieżką i nagle musi pojąć tę osobę, która przed nim staje, pojąć nie naśladować, a korzysta tylko z jakie­ goś fragmentu ciała tej osoby, natomiast pojmuje ducha tej oso­ by. Jak mi się wydaje taka jest funkcja teatru. Bo jednakże teatr tworzą ludzie. K.T.: Ale to 'ja'jest tylko narzędziem... ducha świata, bo teraz myślę o tym ćwiczeniu, które z Jolą robiliśmy, że trzeba było zna­ leźć ducha s'wiata... czułem, że jakaś' energia płynie przeze mnie, ale to nie znaczy, że ja działam jako j a ' , ja jestem tylko narzę­ dziem tej energii. D.D.: 1 na tej podstawie rozumiesz, Że to było to. Bo skąd wiesz, że to było dobre... K.T.: Nie wiem, że było dobre, ale wiem, że było prawdziwe... D.D.: Albo w Twoim subiektywnym odczuciu, że to co robisz, jest prawdziwe. Jak to rozpoznajesz? K.T.: Dużo można mówić, na temat tego 'prawdziwe', ale przypomina mi się pewien Chińczyk, który był mistrzem w ope­ rze pekińskiej, to był jeden z trzech aktorów, który grał postać 18 Króla Małp. To jest bardzo akrobatyczna rola. Uczył się od szóstego roku życia, rodzice byli za biedni, żeby mu dać jeść. Od­ dali go do nauczyciela, żeby ten go uczył i żywił. Nauczyciel był jak drugi ojciec. Mając ponad sześćdziesiąt lat wyjechał po raz pierwszy poza Chiny, do Anglii, gdzie miał publiczne spotkania na temat opery pekińskiej. Padło pytanie, które profesor z uniwer­ sytetu przez kilka minut tłumaczył na chiński, a brzmiało ono: jak można poznać to, czy aktor jest dobry czy zły. Ten aktor słucha­ jąc pytania dziwił się coraz bardziej, a na końcu powiedział tylko: to trzeba zobaczyć. S.S.: To są rzeczy oczywiste, w etymologicznym znaczeniu. D.D.: Ale jest ten warsztat, pracujesz nad spektaklem i do­ chodzisz do pewnych rozwiązań i wtedy praca jest inna, i sam oceniasz, czy może z tym lustrem... tu jest poszukiwanie. J.C.: W trakcie takiej ewolucji, czyli dochodzenia do tej ze­ wnętrznej formy, albo się oddalasz od prawdy, która stworzyła pierwszy moment, stała się zaczynem, albo jesteś w niej. Ty mu­ sisz czuć, czy odchodzisz od niej czy nie. Jak straciłeś, to znaczy, Że trzeba wracać do początku i inną drogą rozwijać to, co było inicjatorem momentu. Jak zachować prawdę... K.T.: To jest najtrudniejsza rzecz w teatrze... Bo czasem jedną strukturę powtarzasz codziennie, czasem nie chcesz, ale musisz, bo spektakl jest reklamowany, bo ludzie kupili bilety. Ale to nie dzieje się w każdym teatrze, stąd skojarzenie z kłamstwem, tak jak w życiu codziennym. Acting jako robienie też czegoś' niepraw­ dziwego. S.S.: To zależy pewnie, jakie znaczenie przypiszemy słowu 'gra'. W tym codziennym znaczeniu znaczy to nieszczerość... K.T.: Dlatego wytłumaczyłem to po angielsku... S.S.: Po angielsku jest podobnie, to act znaczy 'grać' i 'dzia­ łać'. Ale fenomenolog religii van der Leeuw pisze o teatrze jako 'świętej grze', 'poważnej grze'. Gadamer odwołuje się do pojęcia gry i mówi, że ludzkość nie byłaby ludzkością bez gry, to znaczy, że nie można sobie wyobrazić bez niej kultury. Być może jest to patrzenie na tę samą rzecz z dwóch punktów widzenia: raz widzi­ my, że gra jest czymś nieszczerym, a innym razem to właśnie gra okazuje się tworzyć człowieka, dotyka jego istoty. Przecież kim innym jesteś na uniwersytecie - można powiedzieć, że tam grasz, kiedy chodzisz na zajęcia i zdajesz egzaminy, a kim innym - kie­ dy idziesz do dżungli czy w góry, spotykasz ludzi i zaczynasz się z nimi „bawić", co też określamy słowem gra. K.T.: Są też gry dziecięce, które są żywe i prawdziwe. Tak sa­ mo w sporcie: mecz w piłkę ma pewne zasady i reguły, taka sama struktura wydarzeń, te same zasady, ci sami gracze, może być po­ wtarzana dzień po dniu, ale za każdym razem jest tak jak jest włas'nie teraz, tam nie ma kłamstwa. Nie udajesz, że grasz, po prostu grasz, dając z siebie wszystko. Zdaje się, że w życiu nawet trzeba grać w tym drugim sensie, bo nie można wszystkiego powiedzieć ani pokazać, bo nie można tutaj tańczyć na stołach, ale teatr na to pozwala. J. C.: Powiedziałeś wcześniej w rozmowie, że studia i dyplom to paszport do poruszania się w świecie nauki, czy może błazen być paszportem do poruszania się w świecie... D.D.: Czy to są te same światy? K.T.: To paszport do każdego s'wiata... Jeden z powodów, dla których żałuję, że nie skończyłem doktoratu, wiąże się z tym, że nie dostałem tytułu doktora błazna. S. S.: To ciekawe. A powiedz, czy próbowałeś kiedyś grać i bła­ znować w świecie nauki? K.T.: Jeszcze nie, ale mam taką nadzieję. S. S.: A masz jakiś pomysł? K.T.: Miałem kiedyś' zabawny pomysł. Kiedy studiowałem na wydziale socjologii i antropologii, to chciałem wygłosić wykład w stroju plemiennym. Przyjść z siekierą do sali i poprowadzić wy­ kład na temat: antropologowie w oczach ludzi z plemion. S.S.: Myślisz, że uda Ci się to zrealizować? �K.T.: Mam nadzieję, że tak. Kiedy miałem wybrać studentów do szkoły dramatycznej, poszedłem w czapce błazna, bo sądzi­ łem, że to będzie fair play, chciałem, żeby studenci byli wyluzowani, ale traktowałem ich jednocześnie bardzo poważnie. Czapka miała podkreślać fakt bycia w roli egzaminatora. D.D.: A jak ludzie zazwyczaj reagują na błazna? Jaki są re­ akcje na ulicy? K.T.: Ludzie się często s'mieja, bo jest ktos', kto wygląda na bardziej chorego umysłowo niż oni, to taka postać, z której moż­ na się s'miac. To zależy. Kiedyś' w czasie juwenaliów wszedłem na dyskotekę w stroju błazna, było może sto osób w kolejce, a ja wszedłem bez biletu i ten, kto stał na bramce, był bardzo zadowo­ lony, że taki gos'ć przyszedł. Od każdego dostałem alkohol, może nawet za dużo... Ale rok temu zostałem prawie pobity. Pojechałem do plemion w Goa i miałem tournee teatralne. Był ze mną organizator. W le­ sie ubrałem się w kostium, zrobiłem makijaż i wszedłem do wio­ ski. Były tam tylko kobiety i dzieci zgromadzone przy pompie wodnej. Zacząłem się bawić z dziećmi i kobietami, i wszyscy się s'miali. Ale może po pięciu minutach przyszła stara kobieta, która popatrzyła na mnie, zaczęła od razu krzyczeć: diabeł, diabeł. Ona była trochę chora. Mężczyźni byli kilometr dalej w knajpie i pili, i kiedy usłyszeli krzyk, to przybiegli do wioski, łamiąc po drodze gałęzie z drzew. Byli bardzo pijani i machali nimi bardzo blisko mojej głowy. Nie znałem ich języka i potraktowali mnie jak praw­ dziwego diabła: zrobiło się już ciemno, a ja byłem pomalowany. Próbowałem im śpiewając tłumaczyć, że nie mam nic przeciwko nim, ale nie za wiele z tego wynikało. Na szczes'cie był organiza­ tor, który znał język, zachował spokój i powtarzał ciągle: on jest aktorem z teatru, ze szkoły dramatycznej, i to jest tylko spektakl, to nie jest diabeł. Tak powtarzał ze dwadzies'cia-trzydzies'ci razy i powoli to trafiło do tych pijanych głów. Potem nawet tańczylis'my i s'piewalis'my razem. Ale mówili, że gdyby nie było tego człowieka, toby mnie na pewno wykończyli. D.D.: Jak się wtedy czułeś? K.T.: W końcu był to bardzo fajny wieczór, ale zrozumiałem, że nie wszędzie będę tak samo traktowany. Nie mogłem znaleźć sposobu, żeby dotknąć ich bez języka. Gdybym był sam, może bym znalazł jakiś' sposób, ale nie wiem... D.D.: Jak myślisz, kim byłeś dla ludzi z plemienia w Orisie? K.T.: Kiedy zacząłem rozumieć trochę ich język odkryłem, że mówią o mnie nieco jak o jokerze - „ktos' kto gra"... D.D.: A czym dla Ciebie jest praca w filmie? К.Т.: W pewnym sensie jest zupełnie inna. Bo w teatrze praca polega na znalezieniu sposobu, żeby dotykać pewnego rodzaju bycia prawdziwym codziennie, w tej samej strukturze, a w filmie trzeba to zrobić tylko raz, albo kilka razy w jednej godzinie, trze­ ba być przygotowanym na pierwszą improwizację. Mam z tym kłopoty, w teatrze jak cos' nie idzie jednego dnia, to trzeba szukać sposobów na poprawienie tego w dniu następnym, w filmie to jest niemożliwe. „Pierwsza improwizacja" zostaje zarejestrowana i prawdopodobnie będzie trwała dłużej od twego życia, chociaż możesz być z tego powodu niezadowolony. W filmie cokolwiek robisz, prowadzi do produktu końcowego, który tworzony jest z małych fragmentów i okruchów. W teatrze moment przedsta­ wienia jest sednem, produktem, jeśli tak wolisz. S.S.: A czy mógłbyś opowiedzieć jakiś spektakl, na przykład Pieśń błazna, przez jakie wcielenia tam przechodzisz? K.T.: Na początku wychodzę z widowni, przebrany za widza, bo przychodzę z zewnątrz, jestem jednym z nich. Przez jakiś czas gram rolę aktora. Mam sen, we śnie gubię czapkę i muszę przejść przez różne postacie z życia zewnętrznego, ale takie, które nazy­ wam ciemnymi, niedobrymi, bo zgubiłem mądrość, jestem terrory­ stą, potem mężczyzną, który traktuje kobiety przedmiotowo, po­ tem kobietą, która sprzedaje swoje ciało, człowiekiem, który sądzi, że świętość można kupić, wystarczy zapłacić, ale nie trzeba nic zmieniać w sobie (taki stosunek do świątyni ma wielu Indusów), człowiekiem z plemion, który staje się kulisem, żołnierzem, pu­ stym muzykiem, aktorem z popularnego filmu, człowiekiem, który płaci za miłość swojej małej siostrzenicy, jeszcze dziecku... S.S.: I na końcu odnajdujesz czapką i mądrość. K.T.: Potem znajduję czapkę-mądrość, i wtedy znajduję miej­ sce, skąd można patrzeć na to wszystko z oddali. S.S.: Czy mądrość wiąże się z dystansem? K.T.: Przywraca równowagę, bycie człowiekiem. Taka jest koncepcja, nie wiem, jak to widz odbiera. Miałem różnych w i ­ dzów, bardzo często odbierają to ciepło, czasem narzekają na to, że im mówię o rzeczach, które znają. Ale była taka kobieta, którą mąż bił przez wiele lat i po tym spektaklu znalazła siłę, żeby od niego odejść. Były też dwie kobiety, które powiedziały, że chcia­ ły popełnić samobójstwo i ten spektakl je uratował. Przez te stra­ szne rzeczy znalazły siłę, żeby być sobą. D.D.: Opowiadałeś, że w ostatnim filmie francuskim grałeś jogina. Jak się czułeś? J.CSobą? K.T.: Tak. To człowiek, który odszedł od społeczeństwa i mie­ szkał tylko z małpami. Wolał żyć z przyrodą. On był bardzo bli­ ski czegoś we mnie. Kiedy szedłem na próbę, szedłem z bambu­ sowej chaty pełnej baulów do nowoczesnego hotelu w Bengalu. Nadal nosiłem pół-dhoti na biodrach, łatwo było przykucnąć i wejść od razu w rolę. Przez pewien okres żyłem jak sadhu, jako uczeń baula. Otrzymałem inicjację. D.D.: Miałeś kontakt z joginami, pozateatralny... K.T.: Tak. Byłem uczniem jednego jogina z sekty baula, w Bengalu. Oni są związani z wiedzą tantrycką, ale są jednocze­ śnie bardzo podobni do średniowiecznych błaznów, mają swoje normalne życie, normalne dla nich, i swój kostium, ubranie na spektakl, śpiewają, tańczą, grają na instrumentach... D.D.: Mają swoją publiczność? Czy to jest rodzaj spektaklu? K.T.: Tak, coś takiego. Raczej pieśni, tańce, rodzaj komunika­ cji z publicznością. Mój nauczyciel był bardzo silną postacią, ale było w nim coś złego, nie mogłem się z tym zgodzić. Na przykład na przemoc. S.S.: Czy on stosował przemoc wobec Ciebie? К.Т..Ш. D.D.: Czy to była część jego filozofii? K.T.: Nie, myślę, że to była część jego ego. To był bardzo do­ bry przykład takiego jogina, który doszedł do dosyć wysokiego stopnia, i używał mocy, którą otrzymał przez to doświadczenie, do powiększania swego ego. 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/55507eaa7c74c669e8d46d07c53ffa61.pdf 261a5a4fad139f85afbe1b693efa92ac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:418 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1959 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:379 Title A name given to the resource Materiały inwentaryzacyjne do budownictwa i architektury ludowej zgromadzone przy Katedrze Architektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1959 t.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1958 t.2, s.404-405 Creator An entity primarily responsible for making the resource Cywińska, Izabela Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text i 'l' IZABELA CYWIŃSKA MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA I ARCHITEKTURY LUDOWEJ zgromadzone p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej W Materiałach zgromadzonych p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Plano­ w a n i a W s i P o l i t e c h n i k i Warszawskiej z miejscowości rozrzuconych głów­ nie w północnej i środkowej Polsce specjalny nacisk położono na rysunek i p o m i a r y wyjaśniające formę, konstrukcję, rodzaj b u d u l c a oraz u s y t u o ­ wanie b u d y n k u Największą wartość, ze względu na wieloaspektowe podejście do za­ gadnienia, przedstawiają przedwojenne materiały K a t e d r y A r c h i t e k t u r y Polskiej P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których wykreślony w skali w y ­ m i a r o w y rysunek opatrzony jest kwestionariuszem omawiającym zagad­ nienia daleko wykraczające poza dziedzinę t e c h n i k i b u d o w l a n e j , k o n ­ s t r u k c j i i t d . Poza wiadomościami dotyczącymi układu w s i , u s y t u o w a n i a b u d y n k u i zagrody, pochodzenia materiału budowlanego i wiadomościami o czasie powstania o b i e k t u zawierają one również informacje dotyczące składu klasowego w s i . Badania inwentaryzacyjne z tego okresu, p r o w a ­ dzone według jednolitego w z o r u , dawały d l a każdej miejscowości p o m i a r 3 budynków m i e s z k a l n y c h : najstarszego, najpowszechniejszego i naj­ nowszego, oraz k i l k u zasługujących na specjalną uwagę budynków go­ spodarskich. W w y p a d k u występowania na d a n y m terenie zdobnictwa zanotowane są także elementy i f o r m y zdobnicze, a w w i e l u w y p a d k a c h przeprowadzona jest również statystyka typów dachów. Ponadto szeroko omówiona jest l u d o w a a r c h i t e k t u r a sakralna. Powojenne badania tejże k a t e d r y , choć mające t y l k o charakter notat, posiadają również dużą wartość naukową, a to ze względu na i c h szeroki zakres t e r y t o r i a l n y oraz ogólną orientację w zagadnieniach, z którymi można spotkać się w terenie. Materiały te, powstałe w w y n i k u prac o cha­ rakterze sondażowym, wymagają dalszego w e r y f i k o w a n i a i rozszerzenia. Część z t y c h materiałów, określonych nazwą „schematy", przewyższa �MATERIAŁY INWENTARYZACYJNE DO BUDOWNICTWA LUDOWEGO 40,5 pod względem wartości pozostałe „notaty" ze względu na dużą ilość obiektów z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej miejscowości, co pozwala na ustalenie podstawowego, charakterystycznego dla danego t e r e n u t y p u b u d o w n i c t w a . Dodatkową zaletą t y c h materiałów jest i c h pochodzenie w dużej części z t e r e n u Z i e m Zachodnich, a więc z obszarów, w których zagadnienie b u d o w n i c t w a ludowego w nauce polskiej n i e mogło być dotychczas uwzględnione. O b i e k t y w t y c h materiałach są w większości datowane, a ponadto p r z y n a z w i s k u właściciela zaznaczona jest ilość ziemi, którą on dysponuje. I choć w t y m . w y p a d k u jakość i r o z m i a r b u d y n k u n i e jest w zasadzie m i e r n i k i e m wzrastających l u b malejących potrzeb ludności, gdyż obecni mieszkańcy w p r o w a d z i l i się do budynków już istniejących, t y m n i e m n i e j dane te mogą być przydatne d l a badań p r o w a d z o n y c h n a d zagadnieniem przystosowywania się różnych w a r s t w ludności wiejskiej do n o w y c h warunków życia. Ze względu na-zakres zbliżone do wyżej omówionych p r z e d w o j e n n y c h materiałów K.A.P. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej są obecnie gromadzone materiały p r z y Katedrze A r c h i t e k t u r y i Planowania W s i . Są to prace studenckie, pochodzące z l a t powojennych, głównie z t e r e n u Pomorza, prowadzone według schematu: dom najstarszy, najpowszechniejszy, n a j ­ nowszy. Duże znaczenie posiadają także materiały zebrane w ostatnich latach przez K.A. i P.W. P o l i t e c h n i k i Warszawskiej, w których główny nacisk położony jest na b u d o w n i c t w o mieszkaniowe, t y p o w e z p u n k t u widzenia wymogów higieny. Duża ilość z i n w e n t a r y z o w a n y c h w jednej w s i obiektów (przeważnie 10) i każdorazowe i c h datowanie pozwala wyciągnąć pewne w n i o s k i odnośnie do historycznego r o z w o j u f o r m b u d o w n i c t w a ' i zachodzących zmian. K o m e n t a r z e m do rysunków i pomiarów jest ankieta-kwestionariusz, o d ­ powiadająca n a p y t a n i a związane z sytuacją zagrody i budynków,, w i e l ­ kością i wyposażeniem pomieszczeń, jakością materiału budowlanego i , stosunkami r o d z i n n y m i . Materiały te posiadają dla badań etnograficznych duże znaczenie. W p r a w d z i e nie zawsze w zdjęciu o b i e k t u uwzględniono daty jego p o ­ wstania, n i e m n i e j j e d n a k p r z y zastosowaniu j e d n o l i t y c h a n k i e t o t r z y ­ mano materiał wyrównany co do poziomu opracowania i zakresu p o r u ­ szanych zagadnień, dający podstawę źródłową do poważnych studiów porównawczych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c09bf4aceb2d67d87de378bfef37b6cf.pdf 6887000ab8b62c875e4bb76dbf81ba03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2463 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2287 Title A name given to the resource O fotografii i etnografii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.1-2, s.111-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O fotografii i etnografii Hubert Czachowski N i e tak dawno u k a z a ł się d o s k o n a ł y numer „Polskiej Sztuki Ludowej. K o n t e k s t y " (3/4, 1992) p o ś w i ę c o n y foto­ grafii i filmowi. Poniższy tekst jest j a k b y postscriptum d o tamtego numeru. C h c i a ł b y m zwrócić w n i m u w a g ę na p o d o b i e ń s t w o natury etnografii-antropologii i fotografii, na te same problemy n u r t u j ą c e ich historię. O t ó ż pierwsze związki są b e z p o ś r e d n i e i d o t y c z ą tego, że etnografowie od samego p o c z ą t k u zaanektowali aparat fotograficzny j a k o n a r z ę d z i e n i e z b ę d n e i d o s k o n a ł e do swojej pracy. Stało się tak, gdyż u podstaw o b y d w u tych dziedzin legła silna i p r z e m o ż n a chęć utrwalenia r ó ż n o r o d n o ś c i świata, zrozumienia go i przybliżenia i n n y m ludziom. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że fotograf i etnograf i tylko oni pełnią bardzo podobne role społeczne w t y m samym miejscu. Przyjmują - bardzo w y g o d n ą s k ą d i n ą d , ale i niebezpieczną - pozycję p o m i ę d z y fotografowanym czy opisywanym k a w a ł k i e m ś w i a t a a s p o ł e c z e ń s t w e m , i to bez w z g l ę d u na przyjętą opcję m e t o d o l o g i c z n ą czy e p i s t e m o l o g i c z n ą . W ł a ś n i e - s p o g l ą d a ­ j ą c wstecz na h i s t o r i ę fotografii i etnografii - te same problemy epistemologicznej natury n u r t u j ą etnografa opisu­ j ą c e g o K u l t u r y i fotografa r o b i ą c e g o zdjęcia Ś w i a t u . Podob­ ne kwestie d o t y c z ą w zasadniczym stopniu całej humanis­ t y k i , a w świetle postmodernistycznego p r z e ł o m u - całej kondycji w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . Jednak m i ę d z y foto­ grafią i e t n o g r a f i ą zachodzi tutaj w y j ą t k o w a komplementarność. W historię etnologii immanentnie wpisane są nieustające p r ó b y w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y . Jej pierwsi koryfeusze „ p o z n a n i e " t r a k t o w a l i j a k najbardziej d o s ł o w n i e i zasadniczo. T o znaczy opisywali po prostu t o , co widzieli i czego się dowiedzieli, u w a ż a j ą c taki opis rzeczywistości za prawdziwy i w pełni obiektywny. Z g o ł a odmiennym schema­ tem były p r ó b y tzw. podmiotowej rekonstrukcji k u l t u r y . Zawieszając swoje w ł a s n e s ą d y i w n i k a j ą c w s t r u k t u r y myślenia obcej k u l t u r y p r ó b o w a n o o p i s y w a ć j ą w jej włas­ nych kategoriach. M i a ł o to zabezpieczyć badania przed j a k i m i k o l w i e k naleciałościami k u l t u r y etnologa. D o p i e r o niedawno uznano, że ten tak poszukiwany pełen obiek­ t y w i z m w badaniach etnograficznych jest i tak niemożliwy. Clifford Geertz z a u w a ż y ł , że wszystkie dotychczasowe k o n ­ cepcje metodologiczne w etnologii s p r o w a d z a ł y się do tego, aby „obejść nie dający się obejść fakt, że wszystkie opisy etnograficzne są opisami opisującego, a nie opisywanego." I d ą c y t y m tropem Wojciech J. Burszta n a z w a ł w i a r ę w tamte „ p o z y t y w i s t y c z n e " tendencje „ e t n o g r a f i c z n y m i zabobona­ m i . " Etnologia to dla Geertza nic więcej, j a k opis jednej formy życia w kategoriach innej. T o właśnie w budowaniu „ p o m o s t u p o m i ę d z y t y m i , dla k t ó r y c h się pisze i t y m i , o k t ó r y c h się pisze" („bycie t a m i bycie t u " ) widzi on p o d s t a w o w ą siłę współczesnej a n t r o p o l o g i i . 1 2 3 Historia fotografii p r z e b i e g a ł a d o ś ć podobnie. Zdjęcia przez szereg lat były uznawane za d o k ł a d n e odbicie ś w i a t a . M a l a r s t w o zawsze u w a ż a n o za jego interpretację. Wynala­ zek fotografii zmienił wszystko radykalnie. W y d a w a ł o się, że oto mamy s p o s ó b na c a ł k o w i t e , w pełni jednoznaczne, a przez to i obiektywne, odwzorowanie rzeczywistości. „ Z b i e r a ć fotografie - to z b i e r a ć ś w i a t " , pisała Susan Sontag 0 tych pierwszych tendencjach, k t ó r e zrodziła f o t o g r a f i a . Pierwsi fotografowie zachwyceni m o ż l i w o ś c i ą rejestracji, j a k ą d a w a ł aparat, traktowali go j a k o k o p i a r k ę , k t ó r a sama spostrzega świat, a człowiek potrzebny jest tylko do urucho­ mienia migawki. Nie m o ż e więc dziwić entuzjazm, z j a k i m p o w i t a l i ten wynalazek etnografowie. Z a c h w y t o w i , k t ó r y w y w o ł y w a ł y zdjęcia z p o w o d u swojej p r a w d o m ó w n o ś c i 1 z d o l n o ś c i wiernego rejestrowania ś w i a t a , t o w a r z y s z y ł a r ó w n i e ż niechęć spowodowana ich „ n i k c z e m n ą d o k ł a d n o ś ­ c i ą " . W y d a w a ć by się m o g ł o , że właśnie fotografia z d o ł a ł a p o k o n a ć wszelki relatywizm na rzecz zwycięskiego obiek­ tywizmu. Ten naturalny - j a k potocznie s ą d z o n o - obiektywizm fotografii z o s t a ł jednak zakwestionowany. F o t o g r a f po­ strzegany p o c z ą t k o w o j a k o zupełnie neutralny obserwator, z o s t a ł z a s t ą p i o n y przez fotografa relatywistę. Coraz po­ wszechniejsze s t a ł o się przekonanie, j a k pisze Sontag, że nigdy nie m o ż n a z r o b i ć d w ó c h identycznych zdjęć tego sa­ mego przedmiotu. Z a u w a ż o n o , że o p r ó c z b e z p o ś r e d n i e j i n ­ formacji o świecie zdjęcia p o k a z u j ą jeszcze i to с o oraz j a k sam fotograf w i d z i , spostrzega i - co jeszcze ważniejsze - j a k ocenia świat, k t ó r y fotografuje. „ S t a ł o się jasne, że nie istnieje prosta jednoznaczna (czytaj: w pełni obiektywna - przyp. H C ) c z y n n o ś ć zwana widzeniem [...], lecz spo­ strzeganie fotograficzne (czyt.: antropologiczne), k t ó r e jest n o w ą o d m i a n ą ludzkiej percepcji." T a k więc i fotografie stały się interpretacjami. W y b ó r takiego, a nie innego ujęcia, takiego lub innego fragmentu, stosowanie p o w i ę k s z e ń i retu­ szy, s p o s ó b oświetlenia, w y b ó r filmu c z a r n o - b i a ł e g o lub kolorowego, a nawet w y b ó r filmu o k r e ś l o n e j firmy (nie w s p o m i n a j ą c j u ż o m o ż l i w o ś c i a c h jakie daje w s p ó ł c z e s n a technika k o m p u t e r o w a ) staje się zawsze narzucaniem swoich k r y t e r i ó w widzenia i n n y m . D o tego dochodzi jeszcze s p o s ó b odbioru zdjęcia, k t ó r y też zmienia się w zależności od kontekstu w y s t ę p o w a n i a . C z y m i n n y m j a k o ś c i o w o staje się zdjęcie reprodukowane na pierwszej stronie najpopularniej­ szego dziennika z obszernym komentarzem s ł o w n y m , i to samo zdjęcie na fotograficznej wystawie w galerii, p o ś r ó d d z i e s i ą t k ó w innych, nawet nie z w i ą z a n y c h tematycznie. Wittgenstein, m ó w i ą c o j ę z y k u , p o d k r e ś l a ł , że znaczeniem słowa jest jego zastosowanie. Sontag odnosi to z całą s t a n o w c z o ś c i ą do f o t o g r a f i i . 4 5 6 7 Trzeba jeszcze zwrócić u w a g ę na jeden aspekt. O t ó ż , etnologowie dowiedli w swoich pracach, że badania obcej k u l t u r y ujawniają i u ł a t w i a j ą zrozumienie własnej. O g l ą d a j ą c i analizując zdjęcia o k r e ś l o n e g o fotografa, r ó w n i e ż d u ż o m o ż n a p o w i e d z i e ć o n i m samym, a t a k ż e o kulturze, w k t ó r e j partycypuje. Obserwacje są czynione zrazu d w u t o r o w o - w stosunku do obcych i swoich. Podobnie j a k fotografujący misterium w G ó r c e Klasztornej, k t ó r z y r o b i ą zdjęcie raz U k r z y ż o w a n e m u Chrystusowi, raz obserwującej to publicz­ ności ( i l . ) . Ta swoista d w u t o r o w o ś ć obserwacji jest m o ż l i w a tylko dla f o t o g r a f ó w / e t n o g r a f ó w umiejscowionych p o ś r ó d - 111 1 �ku wydarzenia, wszyscy inni znajdują się z lewej, b ą d ź z prawej strony. T o właśnie do takiej sytuacji odnosi się pomost Geertza p o m i ę d z y ,,byciem tam a byciem t u " . Obecnie w fotografii pojawili się t w ó r c y - j a k postmoderniści w nauce, w t y m t a k ż e etnologii - otwarcie p o d e j m u j ą c y grę z rzeczywistością. Zdjęcia takich a u t o r ó w j a k Jerzy M o d r a k , Thierry Geoffroy czy Bruce Gilden określa się mianem r e p o r t a ż u subiektywnego. Nie p r ó b u j ą j u ż oni stać z boku w y d a r z e ń i ich po prostu rejestrować. Sami stwarzają sytuację, w k t ó r y c h - ich zdaniem - zacznie się dziać coś godnego pokazania. N p . z r o z m y s ł e m błyskają fleszem prosto w oczy zaskoczonych ludzi. W ten s p o s ó b p o d k r e ś l a j ą swoją o b e c n o ś ć , j a k i w p ł y w na f o t o g r a f o w a n ą scenę. W zgodzie z postmodernistycznymi z a ł o ż e n i a m i sami stają się bohaterami swoich zdjęć, swoich meta-narracji. W s p ó ł ­ czesną fotografię nie interesują j u ż bowiem proste fakty, lecz s p o s ó b ich podania i w y r a ż o n e w nich własne p o g l ą d y . Jednak o p r ó c z n i e m o ż l i w e g o do wyeliminowania uwik­ ł a n i a się fotografa w siatkę p o j ę c i o w ą własnej k u l t u r y , pojawia się też m o ż l i w o ś ć manipulacji faktami. M o ż e to sprzyjać np. nadmiernemu estetyzowaniu lub - gdy coś t r z e c i o r z ę d n e g o staje się pierwszoplanowe - zakłóceniu właściwej hierarchii fotografowanych zjawisk. Interesujący z b i ó r t e k s t ó w na temat wiarygodnej rejestracji b ą d ź kreacji rzeczywistości przez fotografów zawierają numery 5 i 7 z 1991 r o k u czasopisma , , 6 x 9 Fotografia". Jest tam t a k ż e zamieszczonych wiele zdjęć m a n i p u l u j ą c y c h rzeczywis­ tością. W a r t o w c z y t a ć się w teksty o specyficznej estetyce r e p o r t a ż y p r z e k a z u j ą c y c h obrazy z wojny w Zatoce Perskiej w 1991 r o k u . W mediach była to wojna o „ s p o k o j n y m obliczu", gdzie wspaniali a m e r y k a ń s c y c h ł o p c y na swoich w s p a n i a ł y c h maszynach pilnowali ś w i a t o w e g o p o k o j u . A wszystko to działo się na tle p i ę k n y c h k r a j o b r a z ó w , z a c h o d ó w słońca i nawet wybuchy bomb były r ó w n i e efektowne j a k sztuczne ognie. Przed p o d o b n y m i problemami stają t a k ż e etnologowie przeceniający z kolei swoje preferen­ 8 cje kulturowe. W takich pracach być m o ż e j e d y n y m bohate­ rem stanie się sam etnograf analizujący samego siebie, pozostanie samo „bycie t u t a j " bez „ b y c i a t a m " . Jak j u ż w s p o m n i a ł e m Geertz z a s a d n i c z ą rolę nowej etno­ grafii widzi właśnie w „ u m o ż l i w i a n i u k o m u n i k a c j i m i m o p o d z i a ł ó w społecznych - różnic etnicznych, religijnych, klasowych, płci, j ę z y k a i r a s y . " Bardzo w s p ó ł b r z m i ą z t ą k o n c e p c j ą słowa Ch. Caujolla, k t ó r y pisze, że fotografowie obecnie wcale nie chcą j u ż b y ć „ a n i obiektywni, ani wyczer­ pujący; c h c ą d a ć natomiast ś w i a d e c t w o s p o t k a ń , rzeczy przyjemnych i łez podpatrzonych na twarzach ludzi i w kraj­ obrazach ś w i a t a . " F o t o g r a f i ę zaczyna się o k r e ś l a ć j a k o „ m e d i u m subiektywnego r e p o r t a ż u " . M o ż e t y m wzorem etnografię m o ż n a n a z w a ć medium subiektywnego opisu. Wszystko to, co z o s t a ł o tutaj zasygnalizowane, pokazuje j a k bardzo ostateczny rezultat działalności e t n o g r a f ó w i foto­ grafów, uzależniony od ich o g ó l n e g o nastawienia, powstaje gdzieś p o ś r o d k u p o m i ę d z y n i m i samymi a p o d m i o t a m i ich zainteresowań. 9 1 0 S ą d z ę , że wzajemne przypatrywanie się e t n o g r a f ó w i foto­ g r a f ó w historiom swoich dyscyplin, m o ż e o k a z a ć się rzeczy­ wiście inspirujące dla o b y d w ó c h stron, zwłaszcza we właś­ c i w y m rozpoznawaniu w s p ó ł c z e s n y c h d y l e m a t ó w , przed k t ó r y m i stoją. Postmodernistyczne tendencje zbliżają te dwie podobne dziedziny do sztuki, często z bardzo interesującymi efektami. N a pewno p o m o g ą one w zrozumieniu i zerwaniu ze stereotypem w pełni obiektywnego opisu k u l t u r y lub zdjęcia - dokumentu. Czy wobec tego w s p ó ł c z e s n a wiedza o ograniczeniach poznania ludzkiego subiektywizmem upo­ w a ż n i a do dalszego dokumentowania i opisywania Świata? M y ś l ę , że to wyzwanie jest ciągle w a ż n e , a m o ż e obecnie - po p r z e w a r t o ś c i o w a n i u starych przyzwyczajeń modernistycznie zorientowanej nauki - ważniejsze niż kiedykolwiek wcześ­ niej, z a r ó w n o w fotografii j a k i etnografii. W n i e m o ż l i w y m do zdefiniowania zachowaniu właściwych proporcji m i ę d z y „ t a m a t u t a j " leży tajemnica ich powodzenia. P R Z Y P I S Y 1 C . Geertz. Być lam, pisać tu, „ A m e r y k a " 1990, nr 3^1, s. 63 W. Burszta, Etnologia dzisiaj albo siła peryferii, „ K o n t e k s t y . Polska Sztuka Ludowa" 1992, nr 2 Geertz, op.cit. S. Sontag, O fotografii. Warszawa 1986 T a m ż e , s. 84 Tamże, ss. 85-86 1 T a m ż e , s. 102 2 8 Por. B o ż e n a Stokłosa, W stronę dokumentu subiektywnego, „ 6 x 9 Fotografia" nr 7/91, s. 46-65; patrz też 2/92 i 1/93 3 9 4 5 6 Geertz, op.cit., s. 63 1 0 C h . Caujolle, Fotografia i jej zastosowania, „6 x 9 Fotografia" nr 7, s. 6 Fotografowie podczas Misterium Męki Pańskiej w G ó r c e Klasztornej, Fot. Kinga Nemcre-Czachowska 112 i 1992. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc60a0e404e1d436579adc6f747dbf5c.pdf b8bffb6ca7cb23624a79e49fecfc7537 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2050 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Subject The topic of the resource mit wspólczesny plotka - aspekt antropologiczny pomylka - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1903 Title A name given to the resource Pomyłka, plotka,mit / LUD 1992 t.75 Description An account of the resource LUD 1992 t.75, s.191-205 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 75, 1992 HUBERT CZACHOWSKI M uzeum Etnograficzne Toruń PRZYCZYNEK POMYŁKA, PLOTKA, MIT DO BADAŃ NAD MITAMI WSPÓŁCZESNYMI Mit należy do najbardziej popularnych terminów końca XX wieku. Ekspansja tego pojęcia dotyczy zarówno sfer życia potocznego, jak i terenu nauki. Mitem przestała zajmować się już tylko etnologia czy religioznawstwo. Do swoich badań włączyła go też socjologia, psychologia, filozofia, nauka o polityce, literaturoznawstwo. Liczba teorii i publikacji na temat mitu, powstałych na polu wszystkich wymienionych dyscyplin, jest ogromna. Często koncepcje te zawierają wiele sprzecznych i wzajemnie wykluczających się wniosków. Ale dużo z nich zawiera wiele wspólnych elementów. Dlatego też we współczesnej humanistyce zaczyna zwyciężać pogląd mówiący raczej o komplementarności różnych kierunków metodologicznych niż ich przeciwstawności. Kiedy mit rozpatrywany był tylko w kontekście społeczeństw tradycyjnych, to można było mówić o pewnym konsensusie co do "odniesienia przedmiotowego" tego pojęcia. Tymczasem w odniesieniu do społeczeństw nowoczesnych zakres słowa "mit" zostaje znacznie poszerzony. Dlatego ważne jest zastanowienie się, czy w jakiś sposób odnosi się ono ciągle do mitów tradycyjnych. Najważniejsza jest kwestia, czy w nowoczesnym świecie powstają nowe mity i jaki charakter przybierają? Czy te tak różne rodzaje mitów należą do tego samego zjawiska, czy też nastąpiła tylko zmiana znaczenia słów i mit nowoczesny nie wykazuje związków z tradycyjnym? Żeby móc odpowiedzieć na te pytania niezbędną rzeczą będzie zaprezentowanie najważniejszych cech społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, co pozwoli osadzić samą analizę mitów w wymiarze społecznym, a jest to bardzo istotne. Rozróżnienia społeczeństw tradycyjnych i nowoczesnych, a co za tym idzie, mitów tradycyjnych i nowoczesnych, dokonuję wyłącznie dla celów analitycznych, zdając sobie sprawę, że zapewne nie wyczerpuje ono typologicznych możliwości. Jako punkt wyjścia przyjmiemy teorię kultury J. Kmity (1985). W myśl ustaleń tego autora całość praktyki społecznej (czyli kulturę) w cywilizacji zachodnioeuropejskiej można podzielić na dwie główne sfery: �192 1. praktykę techniczno-użytkową (produkcji, wymiany, konsumpcji) 2. praktyki symboliczne, które dzielą się na: a) symboliczne w węższym sensie - tak zwane komunikacyjne (obyczaj, sztuka, język, nauka), b) światopoglądowe (magia, religia, przekazy świecko-światopoglądowe). Wszystkie te sfery (dziedziny) praktyki społecznej pełnią określone funkcje, są względnie autonomiczne, aczkolwiek w zasadniczy sposób na siebie oddziaływują. Odnosząc te ustalenia do społeczeństw pierwotnych (tradycyjnych) Anna Pałubicka (1984) mówi o ich synkretyzmie. W przeciwieństwie do kultury nowożytnoeuropejskiej, mamy tam do czynienia tylko z jedną dziedziną kultury. Najczęściej jest tak, że sens kulturowych działań składających się na jeden określony typ praktyki, wykracza poza jeden typ praktyki w kulturze nowoczesnej. Chodzi mianowicie o to, że te działania, które z punktu europejskiej logiki są "czystymi" działaniami techniczno-użytkowymi, dla członków kultury tradycyjnej są zarazem działaniami magicznymi, a więc należącymi do sfery światopoglądowej. Podobnie można by wydzielić "czyste" sądy magiczne (znów według Europejczyków), które są jednocześnie działaniami techniczno-użytkowymi dla człowieka tradycyjnego. Wszystkie sfery kultury, które można wyodrębnić dla nowoczesnej kultury Zachodu, w przypadku społeczeństw tradycyjnych tworzą jednolitą, nierozdzielną całość. Z tego względu wszystkie te różnorakie funkcje, które w nowoczesnej kulturze pełnią poszczególne jej dziedziny, w kulturze tradycyjnej są realizowane przez nią całościowo. Jakie więc miejsce w tej jednolitej tradycyjnej kulturze zajmuje mit? W tym układzie jest on jakby impliciate zawarty w całości kultury. Zarazem i jest i go nie ma, jest wszystkim i niczym. Mit i rzeczywistość są integralnie splecione, prawie nierozróżnialne. P. Ricoeur (1986) zaznacza, że już człowiek pierwotny zaczyna tracić integralność z otaczającym go światem. Swoją głęboką zgodność z całością bytu (ów totalny synkretyzm) może on odtworzyć tylko poprzez fabularyzacje mit lub rytuał. Mit jedynie intencjonalnie przywraca ową zgodność, powtarza ją i naśladuje. W tym sensie - dla francuskiego hermeneuty - mit staje się symbolicznym odtwarzaniem pierwotnej pełni bytu poprzez swoją narracyjną formę· Jak zatem należałoby mit określić? Według teorii P. Ricoeura, którą przyjmuję za podstawę dalszych rozważali, mitem określa się rodzaj symbolu rozwiniętego w formie opowieści, artykułującego się w czasie i przestrzeni, które nie są tożsame z czasem i przestrzenią w sensie historyczno-geograficznym (Ricoeur 1986, s. 21 i n.). Ricoeur mówiąc o micie jako symbolu odwołuje się do wcześniejszych ustaleń między innymi Freuda, Cassirera czy Levi-Straussa, mówiących o tym, że poznanie (myślenie) symboliczne jest �193 podstawową i powszechną formą poznawania (odbioru) rzeczywistości przez człowieka. Strukturaliści udowodnili, że niezależnie od miejsca i czasu, czy też kulturowych różnic, obowiązującym sposobem spostrzegania świata jest myślenie metonimiczne i metaforyczne (czyli symboliczne). W swej teorii autor Symboliki z/a podnosi wartość mitu wobec innych rodzajów symboli, uważając formę czyli opowieść za jego najbardziej konstytutywny element. Pisze on więc, że "zrozumienie mitu jako mitu to po prostu zrozumienie tego, co mit wraz ze swoim czasem, swoją przestrzenią, swymi zdarzeniami, postaciami wnosi do odkrywczej funkcji symboli pierwotnych" (Ricoeur, 1986, s. 154). W mitach poprzez opowieść następuje "wtłoczenie" ludzkości w historię przykładową, a zarazem nadanie jej określonego kierunku i toku, co zapewnia powszechność doświadczenia w nim wyrażonego. Mit - opowieść "wyznacza stosunek istoty człowieka do jego egzystencji historycznej" (Ricoeur, 1986, s. 155). Podobnie mówił R. Barthes, dla którego podstawową zasadą mitu jest to, że przekształca on kulturę w naturę. Stąd właśnie wynika owa przepełniona sacrum jedność i pełnia świata, która jest cechą społeczeństw tradycyjnych. Właśnie mity i rytuały (które w ten sam sposób opisują rzeczywistość, ale innym językiem nie werbalnie tylko gestycznie) stanowią podstawową zasadę, dzięki której kultury tradycyjne wykazują dużą odporność na zmiany. Swoją symboliczną funkcję mit spełnia za pośrednictwem opowiadania, gdyż to co ma do opowiedzenia jest dramatem. A ten podstawowy dramat otwiera i odkrywa ukryty sens ludzkich doświadczeń. Odbywa się to na zasadzie łagodzenia przeciwieństw wyrażonych w binarnych opozycjach jak dowiódł tego Levi-Strauss. Poprzez swoją budowę i funkcję - czyli symboliczną funkcję opowieści - mit może pełnić w tradycyjnych społeczeństwach nadrzędną rolę. Owa jednolitość tradycyjnej kultury, w której nie można wyodrębnić żadnych sfer w znaczeniu nowożytnoeuropejskim powoduje, że mitom można przypisywać wielorakie funkcje odpowiadające funkcjom poszczególnych sfer kultury nowoczesnej. Można zatem stwierdzić, że mity są zjawiskiem wyznaczającym i konstytuującym cały świat społeczeństw tradycyjnych, czyli takich, w których nie można wydzielić żadnej z dziedzin kultury w sensie nowoczesnym (techniczno-użytkowej, komunikacyjnej i światopoglądowej). W tych społeczeństwach istnieje tylko jeden typ praktyki społecznej i jest on właśnie określany przez "prawdy" zawarte w mitach. Wielorakie znaczenia mitu są możliwe dzięki jego symbolicznej naturze, ujawniającej się zawsze w postaci opowiadania - dramatu. Dlatego też można przypisywać mitom - opisując je dla potrzeb nauki - różne znaczenia i funkcje z tych trzech sfer kultury w ujęciu nowoczesnym. Jest prawdą, że zawierają one elementy nauki, prawa, religii, literatury, sztuki, moralności, historii, wiedzy techniczno-użytkowej, pełniąc zarazem funkcje komunikacyjne i identyfikacyjne, czyli integrująco-różnicujące społecznie. 1.1 - Lud t. LXXV �194 W tej sytuacji wydaje się rzeczą oczywistą, że w kulturze nowoczesnej, w której doszło do rozdzielenia jednolitej kultury tradycyjnej na trzy sfery, musiały ulec też zmianie miejsce i funkcja mitów. Przemiany te związane były z główną cechą kultury cywilizacji zachodniej - mianowicie jej ciągłą zdolnością kwestionowania swoich własnych osiągnięć, co znalazło wyraz w nieustannym upowszechnianiu zmian w nauce, instytucjach społecznych, technologii, sztuce. Wynikały one z rozwoju charakterystycznych cech tej kultury: europejskiej logiki, racjonalności, analizy i tym podobnych. Ważną cechą jest także coraz powszechniejszy zanik większości wartości związanych z tradycyjnym sacrum. Naukowy obraz świata, w stosunku do myślenia mitycznego odznaczający się ogromną zmiennością i rozczłonowaniem na poszczególne dziedziny, coraz bardziej ingeruje w życie społeczne i kształtuje postrzeganie świata. W dzisiejszej cywilizacji następuje coraz większa specjalizacja jednostek naukowy język ekonomisty niezrozumiały jest dla fizyka i odwrotnie, nie mówiąc już o ludziach niewykształconych. Na dodatek tak zwana masa informacyjna zwiększa się tak dalece, że często nie może już być przyswajalna. Bardzo szybko dochodzi do dezaktualizacji określonej informacji, co wymusza pojawienie się następnych, zastępujących pierwszą. Następuje także rozpad wielkich ideologii na rzecz ideologii zupełnie indywidualnych. W tym ogromnym szumie informacyjnym, najczęściej operującym różnorodnymi "językami" odpowiednich dziedzin kultury, trudno jest doszukać się istnienia mitu, rozumianego tak jak w społeczeństwach tradycyjnych. Skąd w takim razie - w nowoczesnym świecie - tak wielka intensywność i powszechność występowania słowa "mit"? Wynika ona z trzech powodów. Po pierwsze, przechodzenie od społeczeństw tradycyjnych do nowoczesnych ciągle trwa. Często dawne symbole i mity są jeszcze przez współczesnych ludzi rozpoznawane. Nawet jeżeli nie mają już powszechnego znaczenia, to trwają w świadomości i mogą być wykorzystywane do różnych celów. Sam mit zaczyna także przenikać w toku kulturowych zmian do innych części kultury, zmieniać ich kształt, to ukrywając się, to znów objawiając swoje istnienie pod przeróżnymi przebraniami 1. Do dzisiejszych czasów relikty dawnych mitów istnieją także w folklorze - również coraz bardziej ulegającemu przeobrażeniom. Po drugie, jeżeli trwanie, a właściwie zakorzenienie w kulturze starych mitów wydaje się być zrozumiałe, to co powoduje, że zaczęto używać tego słowa w nowych znaczeniach, na przykład w politologii czy literaturze? Jest to inna płaszczyzna występowania słowa "mit". Wynika z faktu, że przy rozumie1 Taką analizę przemian starego mitu pokazał chociażby D. de Rougemont w pracy MilaN a świat kultury zachodniej. Analizując mit o Tristanie i Izoldzie odkrył jego ślady w wielu dziedzinach europejskiej kultury. �195 niu mitów tradycyjnych jako wszechogarniającego rzeczywistość universum, wszystkie sfery i dziedziny kultury nowoczesnej miały w mitach swój początek. Gdy wskutek przeobrażell kultury tradycyjnej w nowoczesną kulturę typu zachodniego doszło do rozdzielenia sfer kultury, także te wszechogarniające mitologie musiały się rozpaść. Ze względu na wielość znaczeń i funkcji mitów tradycyjnych jest oczywiste, że prawie w każdej dziedzinie nowoczesnej kultury można wskazać na elementy pochodzenia mitycznego. Wielu badaczy wskazywało na powiązania pomiędzy mitem a nauką (Kołakowski, Kmita), ideologią (Sorel, Eliade), literaturą (Baudkin, Frye, Levi-Strauss), muzyką (Langer, Levi-Strauss), sztuką (Eliade, Kępińska), teatrem (Sławińska, Barba, Grotowski). Sądzę, że nie ma takiej sfery życia w naszej cywilizacji, w której nie można by było wskazać na występowanie elementów charakterystycznych dla mitów tradycyjnych. Rozpoznawanie elementów mitycznych w poszczególnych dziedzinach kultury pozwala uchwycić samą ich istotę, wykazać ich historyczną ciągłość, wreszcie odkryć ich pochodzenie czy budowę. Czy wynika z tego, że etnografia powinna zrezygnować z zajmowania się mitem? Oczywiście, że nie, gdyż jest i tutaj pole zainteresowań dla etnografów, jak sądzę bardzo ważne i interesujące. Zdolność do symbołizowania, układania binarnych opozycji rozwijanych w opowiadaniu, nie mogła się zdezaktualizować. Przeciwnie, w nowoczesnym świecie, w którym powoli usuwa się wszystkie ślady sacrum, w świecie ciągle się zmieniającym, stale zaskakującym nowymi rozwiązaniami, a przez to niestałym, człowiek będąc coraz bardziej wyobcowany, właśnie w mitach i symbolach próbuje "ujarzmić" ten niezrozumiały świat. Ciągle toczy się walka pomiędzy myśleniem dyskursywnym, racjonalnym, krytycznym (charakterystycznym dla cywilizacji nowoczesnej), a myśleniem mitycznym. Pierwszy próbę teoretycznego ujęcia mitów nowoczesnych podjął R. Barthes. Jego propozycja stała się jedną z ważniejszych i bardziej dyskutowanych w humanistyce, jednakże zdecydowanie różni się ona od przyjętej w tym artykule za punkt wyjścia teorii Ricoeura. Dla Barthesa, który traktuje mit jako język, jako system semiologiczny, mitem może stać się wszystko co należy do mowy. "Mit jest słowem" - które nabiera znaczenia, gdyż jest systemem komunikacji. Może to być zarówno jakiekolwiek pojęcie, przedmiot, fotografia, artykuł w gazecie, widowisko i tym podobne. Barthes nie przykłada żadnej wagi do narracyjnej formy mitu, dlatego też zakres semantyczny mitu, w jego koncepcji, ulega ogromnemu rozszerzeniu. Analizy Barthesa (na przykład twarz Grety Garbo, strip-tease, nowy model Citroena - lub utrzymywane w podobnym tonie "mity ekonomiczne" A. Sauvy'ego czy też mit Paryża - R. Caillois'a) nazwałbym raczej analizami symboli (przed czym Barthes się broni), stereotypów bądź przedmiotów mitycznych. Czy można rozszerzyć tak bezkrytycznie pojęcie mitu na symbole i stereotypy? Przecież gdyby same symbole i stereotypy (w formie zdań) mogły opisać �196 rzeczywistość, to w społeczeństwach tradycyjnych nie musiałyby rozwijać się w opowiadanie. W opowiadaniu, z całym jego bagażem najdrobniejszych szczegółów i faktów, można wyrazić takie treści, których nie sposób wyrazić poprzez symbole czy stereotypy. Teoria Barthesa mocno oddziaływała na zakorzenienie się tego poszerzonego pojęcia mitu. Dlatego warto jednak zaznaczyć, że w gruncie rzeczy dotyczy ona symboli i stereotypów (niewątpliwie należących do myślenia mitycznego, ale stanowiących tylko bazę do powstania "prawdziwych" mitów). Naczelną zasadą mitów, według Barthesa, jest przekształcanie kultury w naturę. Ta zasada jest podstawową zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych. Jest to próba zatrzymania świata jako bliskiego sobie, obłaskawienia go, próba zrozumienia. Może się to dokonać tylko na płaszczyźnie mitu. To mit przekształca dziedziny kultury: społeczną, kulturalną, ideologiczną i historyczną w naturę. Doprowadza to - jak dowodzi Sauvy do pojawienia się różnic pomiędzy rzeczywistością i jej reprezentacją jaką posiadają ludzie, należącą do wyobrażeń potocznych (Sauvy, 1971, s. 228). Zatem znaczenie mitu dokonuje się w "nieustannych odwróceniach sensu, elementu znaczącego i jego formy, świadomości znaczącej i świadomości obrazowej" (Bart he s, 1970, s. 41). Autor Mitu dzisiaj uważał, że mit zniekształca rzeczywistość. Można by stwierdzić nawet, że mit tę rzeczywistość stwarza. Jak pisze Barthes w swoim ważnym eseju "Fundamenty całkiem przypadkowego oświadczenia stają się efektem odwrócenia mitycznego, pojawiają się jako obiektywny Porządek, Norma, Opinia Publiczna, jednym słowem "doxa" (laicki obraz świata, Barthes 1971, s. 613). Często to właśnie najzwyklejsza pomyłka narzuca swoje prawa obrazowi rzeczywistości, występującemu wśród ludzi. Dlatego też Sauvy dorzuca... "ignorancja będąc częścią natury ludzkiej jest uświęcona" (Sauvy, 1971, s. 229). Tak czasami dokonuje się przemiana kultury w naturę poprzez przypadek, błąd, przejęzyczenie, plotkę. W ten sposób ludzie narzucają swoje przeżycia, wyobrażenia i myśli rzeczywistości. W tym miejscu wypada zaznaczyć, że utrzymane w tym samym duchu rozważania na temat genezy mitów pierwszy zaproponował L. Aragon. Na podobieństwa pomiędzy surrealizmem a etnografią kilkakrotnie już wskazywano, ale nie zwrócono uwagi na tę zbieżność. Swoją teorię zaprezentował on w książce Wieśniak paryski z 1926 roku, będącej jednym z najbardziej klasycznych tekstów surrealizmu. W swoim założeniu była to próba ułożenia i odtworzenia atmosfery i wątków dawnych mitów, w nowej szacie surrealizmu. W rozdziale "Wstęp do nowoczesnej mitologii" Aragon proponuje, żeby nie powstrzymywać się od błędów w postrzeganiu świata, gdyż tylko w ten sposób można tego świata naprawdę doświadczyć. Właśnie wtedy powstają nowe mity, rodzące się z każdym krokiem i "przybierają tu swoją postać nieznani i zmienni bogowie". Już w latach dwudziestych autor Widniaka zdaje sobie sprawę z wyjątkowej sytuacji nowoczesnej kultury, zauważając, że "codziennie ulega �197 przemianie nowoczesne poczucie egzystencji. Cała mitologia zawiązuje się i rozwiązuje. Wiedza żywa, która budzi się do istnienia i ginie samobójczo" (Aragon 1971, s. 149). Nie będzie, myślę przesady w stwierdzeniu, że Barthes, a po nim inni w zasadzie powtarzają tylko główne wątki myśli francuskiego surrealisty. Jeszcze raz sztuka okazała się szybsza od nauki. Ale czy można - sumując to co zostało powiedziane - znaleźć we współczesnym świecie mity - opowiadania? Jest to niewątpliwie utrudnione, gdyż zmiany kulturowe i cywilizacyjne nie sprzyjają ich powstawaniu. Mity tradycyjne były pełne symboli i stereotypów. Obecnie symbole "nie mają czasu" rozwinąć się w formie opowiadania, gdyż bardzo szybko następuje ich dezaktualizacja. Stąd też ogromna różnorodność symboli i stereotypów, które zastępują mit - opowieść. Zauważa to Barthes pisząc, że mit współczesny nie jest ciągły, jest on głoszony nie w wielkich opowieściach tylko w przemówieniach, najwyżej układających się w zwroty i wyrażenia (stereotypy). Dlatego, że mit-opowieść zanika, na rzecz mitów stereotypów, jest on bardziej "podstępny" przez co trudniejszy do analizy (Barthes 1971, s. 613). To, że mit-opowieść zanika, związane jest z charakterystycznymi cechami zachodniej kultury. Natomiast myślenie potoczne nie zmieniło się. Nadal ludzie próbują opowiadać mity. Mit nowoczesny powstaje tylko na czas jakiś, niszczony przez naukę. Dlatego etnograf musi wyśledzić tworzącą się historię opowieść, uchwycić ją "in jlagranti", inaczej może ona zginąć bezpowrotnie. Może się tak zdarzyć, że gdy fragment jakiejś historii jest jeszcze rozpoznawany, żyje wśród ludzi, to inny fragment należący do tej samej historii już zanikł. Zadaniem etnografa byłoby rozpoznawanie tworzących się mitów, układanie ich fragmentów w określoną opowieść. Oczywiście odpowiednie części jakiejś historii mogą się różnić między sobą, często sobie nawet przeczyć, w zależności od czasu i miejsca występowania. Ale przecież i mity tradycyjne były pełne takich sprzeczności, różne wersje tego samego mitu opowiadały rzeczy diametralnie różne. Dopiero z tych różnorodnych wersji budował Levi-Strauss swoje analizy. Nie inaczej rzecz ma się z mitami nowoczesnymi. Największą ilość nowych mitów stanowią historie osnute wokół życia sławnych ludzi. To życie drugiego człowieka jest zawsze najbardziej interesujące dla innych. Poszczególne fragmenty takich mitów - opowieści, najczęściej występują w postaci plotki czy też pogłoski, przy tym nie ma jakościowej różnicy pomiędzy plotkami (czyli fragmentami mitów) na temat powszechnie znanych osób, artystów czy polityków, a plotkami o sąsiadach. Istnieje tylko różnica w zasięgu ich występowania i rozpowszechnienia. Natomiast w obydwóch rodzajach plotek można odkryć systemy wartości, opinie, poglądy tych ludzi, którzy je opowiadają. Mit - podobnie jak stereotyp, mówi o życiu tych, którzy się nim posługują, a nie tylko o tych, o których opowiada. Oczywiście nie każda plotka jest mitem. Jest ona bowiem tylko (jak symbol �198 czy stereotyp) zaczątkiem mitu. Gdyby nie swoiste cechy nowoczesnej kultury, następowałoby utrwalenie plotki (czy jak chce socjologia wiedzy - zestalenie), a nie jej zdyskredytowanie. W ten sposób powstałaby - dobudowując poszczególne fragmenty - opowieść. Jako pierwszy przykład spróbuję zaprezentować mit powstający wokół osoby Lecha Wałęsy. Jego życiorys wydaje się wyjątkowo podatny na mityzowanie. Wałęsa wywodzi się ze środowiska robotniczego, przez wiele lat pozostawał w centrum wydarzeń i zainteresowań całego polskiego społeczeństwa, a nawet świata; wyrażając przy tym za innych to, o czym sami bali się nawet myśleć, a co dopiero mówić. Wałęsa jest człowiekiem obdarzonym rzadko spotykaną, a wyczuwaną powszechnie charyzmą. W typologii polityków R. Caillois idealnie pasuje do analizowanej postaci Proroka, jako przeciwstawnego Prawnikowi (Caillois s. 1973, 226-285). Przypomnijmy, że w myśl ustaleń Caillois społeczeństwo wręcz poszukuje Proroków, którzy z samej swej natury przynależą do porządku mitycznego, czym różnią się zdecydowanie od Prawników związanych z porządkiem racjonalno-dyskursywnym. Przez ostatnie dziesięciolecie Wałęsa stał się niekwestionowanym symbolem walki o wyzwolenie Polski spod komunistycznego reżimu i symbolem mającej nadejść demokracji i dobrobytu. Mit Wałęsy można by zatytułować "Lecha Wałęsy życiorys na życzenie społeczeństwa". Na początku odwołam się do słów etnografa J. Olędzkiego zawartych w książce Murzynowo ... (1991). Otóż praca ta dotyczy i opiera się na materiale z ziemi dobrzyńskiej, regionu z którego Wałęsa pochodzi. Olędzki pisze, że z tego względu nie mogą dziwić specjalnie wybitne cechy charakteru Wałęsy, gdyż ludzie urodzeni na tej ziemi powszechnie wykazują podobne zalety (s. 431-432). Jest to rozumienie znane nam z kultur tradycyjnych. Bohater mityczny rodzi się w miejscu lub okolicznościach obdarzonych szczególnymi właściwościami. Jakby na potwierdzenie tych słów ukazał się w telewizji wywiad udzielony "Wiadomościom" przez burmistrza Lipna. Stwierdził on, że ludzie urodzeni w tych okolicach obdarzeni są specjalnymi cechami. Jako przykład wymienił Polę Negri (właściwie Apolonię Chałupiec), Wincentego Rapackiego i oczywiście Lecha Wałęsę. (W Lipnie urodził się także Leszek Balcerowicz!). Według mitu młodość Wałęsy miała przebieg dość burzliwy. Podobno dorastający Lech kilka lat spędził w poprawczaku, co zresztą - jak mówiono - nie przeszkodziło mu później zostać prezydentem. Inny epizod zakończył się jeszcze tragiczniej. Mianowicie w "czasie swojej pierwszej pracy w SKR Wałęsa ukradł jakieś części. Miał sprawę w sądzie i siedział w więzieniu". Później, żeby zmienić otoczenie przeprowadził się do Gdańska. Właściwie już jako dojrzały człowiek, odzyskał siłę korzystania z wrodzonych cech charakteru. Na początku lat siedemdziesiątych Wałęsa ożenił się w Gdańsku z wdową po swoim bracie, który został zamordowany przez milicję podczas wydarzeń na wybrzeżu w Grudniu 1970 roku. Dzieci pochodzące z tego pierwszego małżeństwa �199 Wałęsa zaadoptował. Mniej więcej w tym samym czasie postanowił usynowić także dziecko pewnego milicjanta, który zginął podczas tych samych co brat Wałęsy wypadków w Gdańsku. Jest to niewątpliwie jeden z najbardziej znamiennych momentów mitu, pokazujący wyjątkowość cech charakteru bohatera. Krótko przed wyborami prezydenckimi w 1989 roku pojawiła się opowieść mówiąca o tym, jak to w latach siedemdziesiątych Wałęsa "biegał po stoczni z jedną żarówką i nic nie robił, bo był taki leń i tylko mącił". Jakże to inna - z czasowego dystansu ocena początków społecznej działalności dzisiejszego prezydenta. W latach osiemdziesiątych, komuniści dążyli do zdyskredytowania wizerunku przywódcy "Solidarności" w oczach opinii społecznej. Być może to właśnie propaganda komunistyczna zainspirowała wyobrażenie, że Wałęsa zaczął nadrabiać braki w wykształceniu. Rozpoczął on naukę kilku języków obcych naraz oraz studiował zaocznie historię na KULu. Po wielu latach, gdy oficjalna propaganda ciągle próbowała pomniejszyć rangę Wałęsy, czy też w ogóle odsunąć go z życia publicznego, nastąpił tak oczekiwany upadek totalitarnego systemu. Było to wielkie zwycięstwo "Solidarności" - a głównym jego autorem był oczywiście jej przewodniczący. To właśnie Wałęsa - bohater mityczny - zniszczył komunizm. Po latach wrogich, często niewybrednych ataków, nastąpiły lata chwały. Wtedy też, paradoksalnie w potocznym wyobrażeniu tego wspaniałego portretu, po raz pierwszy pojawiły się opowieści pokazujące inną twarz Wałęsy. Ciekawie prezentuje się historia - już z ostatnich lat - gdy do Wałęsy przyjechali profesorowie z Uniwersytetu w Toruniu. Oświadczyli oni, że Senat ich uczelni przyjął uchwałę o nadaniu przewodniczącemu "Solidarności" doktoratu honoris causa. Na pytanie w zasadzie zwyczajowe - czy przyjmie tę godność, Wałęsa zapytał "a co za to chcecie?" Zresztą powiedzonka Wałęsy - rzeczywiste i wymyślone - zawsze skrupulatnie opowiadano. Język, którym posługuje się obecny prezydent wykazuje wiele cech mowy mitycznej. Jako przykład niech posłużą dwa cytaty z kampanii wyborczej: "Jestem silny waszą siłą, jestem mądry waszą mądrością", czy też najbardziej znany "nie chcę, ale muszę". Są to te same zwroty, ta sama "cudowna" retoryka jaką posługiwał się Prorok opisany przez R. Caillois. Na krótko przed ostatnią pielgrzymką Papieża do Polski tajemnicą publiczną stało się, że żona Wałęsy spodziewa się następnego dziecka. Miało się ono urodzić tuż przed przyjazdem Jana Pawła II do kraju. Dlatego też chrztu miał udzielić sam Papież w belwederskiej kaplicy. Do tej historii należy też dementi Wałęsy. Na pytanie dziennikarzy o owo spodziewane dziecko Wałęsa odpowiedział "ten warsztat już zawiesiłem na kołku", czym wywołał bardzo różnorodne reakcje - od pobłażliwości i krytyki do zachwytu części społeczeństwa. Dalszy ciąg mitu czeka na dopisanie. Idąc dalej tym tropem, można by dokonać mitycznej analizy ostatnich �200 wyborów prezydenckich w Polsce. Wielce znaczący jest fakt, że kandydat, który uzyskał drugie miejsce, także - i to w bardzo krótkim czasie - zdołał wytworzyć wokół siebie liczne opowieści mityczne. Zdaje się to dowodzić, jak wielką wartość społeczną mają temu podobne historie. Chodzi tutaj oczywiście o Stanisława (Stana) Tymińskiego, polskiego emigranta, któremu udało się zrobić "na Zachodzie" prawdziwą karierę. Nie jest przy tym ważne, że dużą część tych historii mitycznych opowiadali społeczeństwu dziennikarze (głównie telewizyjni i "Gazety Wyborczej"). Opowieści te miały być dyskredytujące, a przyczyniły się do zwiększenia popularności Tymińskiego. Mówiły one między innymi o tym, że Tymiński lecąc samolotem z Peru lub Kanady (w tych dwóch krajach mieszkał) do Polski, zawsze zatrzymywał się w Trypolisie - centrum światowego terroryzmu, co jednoznacznie miało pokazywać charakter autora Świętych psów. Właśnie ta książka stała się prawie "świętą księgą" licznych zwolenników Stana. We Wrocławiu otwarto nawet księgarnię imienia Stana Tymińskiego, w której można było kupić tylko tę jedną pozycJę· Podobną funkcję pełniła noszona przez Tymińskiego "czarna teczka", w której to miały znajdować się jakieś sensacyjne materiały. Teczka ta, będąc często jedyną odpowiedzią na niewygodne pytania, została obdarzona jakąś niewytłumaczalną czarodziejską mocą, wykazując wszelkie cechy przedmiotu mitycznego. Jednym z najciekawszych wątków jest wielokrotnie opowiadana także przez samego Tymińskiego, historia dotycząca jego mistycznych przeżyć podczas wprowadzania go w obrzędy peruwiańskich Indian w amazońskiej dżungli. Znów natykamy się na cudowne, święte miejsce! Apogeum tych opowieści były wyznania "prawej ręki" Tymińskiego - publicysty i pisarza Romana Samsela. Starał się on podtrzymać mistyczny obraz swojego przywódcy, mówiąc jak to pewnego razu dał się przez Tymińskiego ukrzyżować, w celu dostąpienia odkupienia. Istotnym jest, w szczególności dla etnografa, iż wynik wyborów wskazuje na znaczną moc oddziaływania tych mitów na wyobrażnię i postawę społeczną. Przyjrzyjmy się teraz kolejnemu mitowi prezydenta. Tym razem dotyczy on przywódcy Związku Radzieckiego - Michaiła Gorbaczowa. Jako pierwszy przywódca Kraju Rad, zaczął on reformować totalitarny system komunizmu, wprowadzając pieriestrojkę i głasnost. Ważne jest też, że pierwszy zaczął uprawiać zupełnie inny styl sprawowania władzy. Prawdopodobnie to właśnie wpłynęło na rozwój tych opowieści. Są one tym ciekawsze, że zaczynają przekraczać państwowe granice. Pierwsza część pochodzi z Polski. Głosi ona powołując się na bliżej nieokreślone przepowiednie - że ostatnim władcą (carem) Rosji będzie "człowiek ze znamieniem" - aluzja do znamienia na czole Gorbaczowa. W czasach jego panowania ma dojść do ukazania się nad Kremlem Matki Boskiej, co będzie oznaczało ostateczne wyzwolenie się przywódcy Rosji i rosyjskiego społeczeństwa od przymusowego ateizmu. �201 W swoim moskiewskim mieszkaniu matka Gorbaczowa żyje otoczona świętymi obrazami, gdyż jest kobietą bardzo religijną, codziennie modlącą się za swojego syna. O religijności Gorbaczowa mówi się także w samym Związku Radzieckim. Niech przykładem będzie tutaj opowieść Rozalii Schmidt z Kazachstanu dobrze odzwierciedlająca zmiany zachodzące w ZSRR i wyrażająca nadzieję na powodzenie pieriestrojki: "Oj Bożyczku, co nam robili ... A teraz tak dobrze, Bożyczku, jak dobrze teraz. Modlisz się, bojać się nie trza ... po telewizji pokazywali i mówili do Gorbaczowa, żeby on zrobił tak, jak wprzódy było ... Teraz nie ma nigdzie po oblastjach, jak z Polski przedali kartofli to oni te kartofli nie dali ludziom brać ... I mówili do Gorbaczowa uczyń tak jak było wprzód, a on mówi, ja nie będę tak robić, niechaj ja na krzyż pójdę za Panem Jezusem, no ja tak, nie będę robić nic. Tak Gorbaczow powiedział, już mnie mówiły kobiety, że tak w telewizji pokazywali"2. Interesujące byłoby przebadanie potocznego myślenia o Gorbaczowie w Zachodniej Europie, gdzie przecież cieszy się on ogromną popularnością. Zauważyć można, że nowe mity często odwołują się do sacrum. Być może jak sugerują niektórzy badacze - wynika to z psychologicznej potrzeby obcowania z sacrum, które we współczesnym świecie zostało dalece zredukowane. Znamienne jest również to, że najłatwiej odszukać mity narosłe wokół postaci polityków. Nasuwa się tu pewna analogia do mitycznych bohaterów społeczeństw tradycyjnych. To właśnie politycy, podobnie jak postacie mityczne, oddziałują przemożnie na losy ludzi i społeczności. Nie dziwi więc, że to życie osób wpływowych najbardziej porusza wyobraźnię ludzką. Następny mit współczesny związany jest z życiem Papieża - Jana Pawła II. Przynosi on nam między innymi takie informacje z jego biografii jak tę, że przed wstąpieniem do seminarium był zaręczony i miał się wkrótce ożenić, jednak zerwał zaręczyny i wstąpił do seminarium. Inna opowieść ma odzwierciedlać zaskoczenie Wojtyły, gdy został wybrany Papieżem. Głosi ona, że przed wyjazdem do konklawe do Rzymu, zostawił w Krakowie pędzel do golenia, gdyż myślał, że jego pobyt w Rzymie będzie bardzo krótki. Przeczy temu opowieść o tym, że gdy Wojtyła, jeszcze jako młody kapłan, odwiedził ojca Pio (znanego franciszkańskiego stygmatyka) ten ostatni przepowiedział jego wybór na Stolicę Apostolską. W czasie ostatniej papieskiej pielgrzymki do Polski, usłyszałem opowieść związaną z końcem świata. Głosi ona, że Papież Polak zginie w Polsce. Następnym i zarazem przedostatnim Papieżem ma być człowiek o ciemnej karnacji (może Murzyn ?). Ostatni Papież przybierze imię Piotra II i za jego pontyfikatu nastąpi koniec świata. Na dowód tej przepowiedni-mitu przy tacza2 Opowieść otrzyma/cm od prof. Z. Jasiewicza, któremu w tym miejscu bardzo dziękuję. Pochodzi ona z badań nad Polakami w Kazachstanie przeprowadzonych w listopadzie 1990 roku, we wsi Krasna Polana, Kokczetawskaja Ob/asI. �202 ny jest fakt, że w Watykanie, gdzie na jednej ze ścian wiszą portrety wszystkich papieży, po portrecie Jana Pawła II są jeszcze tylko dwa puste miejsca. Nieco innym typem opowieści są mity osnute wokół osób anonimowych, przez co jeszcze bardziej tajemnicze. Zalicza się do nich opowieści o UFO i Czarnej Wołdze. Na temat UFO jako mitu nowoczesnego pisał już Jung (1982). Przekazy o UFO stosunkowo łatwo jest zakwalifikować jako mity, gdyż najczęściej mamy do czynienia z gotowymi już, całkowitymi opowieściami. Były to zarówno opowieści o zasięgu lokalnym, jak i szerszym. Przypomnę tutaj chociażby opowieść rolnika z podlubelskiej wsi, który pod koniec lat siedemdziesiątych spotkał się bezpośrednio z przybyszami z kosmosu. Historia ta niewątpliwie zelektryzowała polską opinię publiczną. Nie ma tutaj oczywiście znaczenia, czy miała ona oparcie w faktach, czy też była całkowicie wymysłem dziennikarzy. Ważne jest to, że ludzie z całego kraju przyjęli ją jako swoją, zmieniając i dodając swoje własne treści. Wpływ czasu spowodował, iż po dziesięciu latach pozostały jedynie szczątki legendy. Po prostu myślenie racjonalne zdezawuowało wątki mityczne nie pozwalając im się utrwalić. Opowieści o "Czarnej Wołdze" w latach siedemdziesiątych dość powszechnie występowały w bardzo wielu regionach Polski. Szczególnie mocno oddziaływały na wyobraźnię dzieci. Oto treść jednej z wersji tego mitu, opowiedzianego przez W-letnią wtedy dziewczynkę 3: "Tutaj niedaleko mojego podwórka był telefoniczny automat i często my (to jest dzieci) chodziliśmy słuchać bajek przez telefon. Pewnego dnia we trójkę koleżanka i kolega - słuchaliśmy bajki, a ja miałam słuchawkę. I nagle automat był tuż przy ulicy - z piskiem zatrzymał się samochód, który zjechał z przeciwnego pasa. Wbrew przepisom podjechał pod ten telefon. Tak wyglądało jakby się spieszył. Wysiadł z niego bardzo gruby facet, podbiegł do tego telefonu i złapał mnie za rękę i coś zaczął wykrzykiwać. W tym momencie kolega i koleżanka uciekli i ja zostałam sama. Uciekając krzyczeli - "Czarna Wołga, Czarna Wołga". Ten facet się ze mną szamotał i groził, że mnie zabierze, ale po pewnym czasie jednak mnie puścił a ja szybko biegiem wróciłam do domu. Po drodze spotkałam kolegę, który prowadził na odsiecz dziadka, tłumacząc mu, że mnie zabrała "Czarna Wołga". Potem moja koleżanka, która uciekła do domu, a mieszkała obok telefonu, mówiła, że z okien doskonale widziała, że w samochodzie tym siedziała siostra zakonna i stały słoiki z krwią. Ona wysnuła przypuszczenie, że ten facet chciał mnie porwać, żeby zakonnica mogła wypić moją krew". Jak z tego widać mit może przybierać różne kształty, zataczać różne kręgi, zanikać, żeby potem w innej szacie się odrodzić, ale zawsze istnieje. 3 Opowieść uzyskałem od 29-letniej obecnie mieszkanki Torunia, wspominającej wydarzenie z dzieciństwa. �203 Mityczne opisywanie świata jest jedną z podstawowych form postrzegania rzeczywistości. Dzieje się tak zarówno w społeczeństwach tradycyjnych, jak i nowoczesnych, choć - rzecz oczywista - na innych zasadach. W tych pierwszych myślenie mityczne jest powszechnie obowiązujące i w zasadzie jedyne. W kulturach tych mitologie tworzą zwarte systemy norm, wartości, sądów i wzorów zachowań akceptowanych przez uczestników danego społeczeństwa. W mitach odbija się obowiązujący powszechnie światopogląd, wierzenia, organizacja społeczna, system pokrewieństwa. Mity tradycyjne mają dla takich społeczeństw znaczenie podstawowe, objawiają się w nich najistotniejsze dla danej grupy cechy kulturowe. Najważniejszą z nich, która pozwala mitom pełnić tę główną rolę jest fakt, że przyjmują one zawsze formę opowiadania. Ten sposób przekazu stanowi wyjątkowo dogodne narzędzie komunikowania wielorakich treści. Doniosłość lub swoista wszechobecność mitu w kulturach tradycyjnych wypływa z totalności tych kultur. Sytuacja kulturowa nowoczesnych społeczeństw europejskich jest z gruntu odmienna. Od kiedy kultura podzieliła się na względnie autonomiczne dziedziny, mity tradycyjne nie mogły pełnić już swoistej roli. Jednakże wiele cech i funkcji mitów tradycyjnych przejęły odpowiednie sfery kultury nowoczesnej. W społeczeństwach typu nowoczesnego, klasyczne myślenie mityczne, które jest wypierane coraz bardziej przez myślenie dyskursywno-racjonalne, objawia się "podstępnie", jednak dostrzec je można w całej nowoczesnej kulturze. Etnografię interesuje cała dziedzina myślenia potocznego, to znaczy takiego, w którym najłatwiej i najczęściej do głosu dochodzi myślenie mityczne. Myślenie to implikuje kreacje symboli i stereotypów, które w szerokim rozumieniu Barthesa zwane są również mitami. Takie analizy stają się powoli jednym z wiodących tematów nowoczesnej antropologii. Podejście tego rodzaju prowadzi do zanegowania, bądź przynajmniej pomniejszenia znaczenia mitu jako opowieści. Przytaczane przykłady świadczą natomiast o tym, że i tego typu mity są wciąż żywe. Powtarzam raz jeszcze - za P. Ricoeurem - że tylko poprzez opowieść można oddać pewne treści związane z dramatem ludzkiego życia. Uważam, że etnografowie badający jakąkolwiek grupę kulturową powinni uwzględniać treści owych "zbiorowych wyobrażeń". Są one bardzo ważne dla zrozumienia wielu kulturowych zjawisk4. 4 Opowiadania i plotki stanowiące podstawę materiałową mmeJszego artykułu zostały pozyskane w latach 1987-1990, głównie w Poznaniu i woj. poznańskim. Wykorzystano w tym celu rozmowy z przypadkowymi osobami, a także informacje zasłyszane na ulicach, w środkach komunikacji, sklepach itp. �204 BIBLIOGRAFIA Aragon L. 1971 Hlieśniak paryski, Warsza wa. Barthes R. 1970 Mit i znak, Warszawa. 1971 Changer l'objet lui - meme, "Esprit " nr 404, 1971. Caillois R. 1973 Żywiol i lad, Warszawa. Jung C. G. 1982 Nowoczesny mit. O rzeczach widzianych na niebie, Kraków. Kmita J. 1985 Kultura i poznanie, Warszawa. Olędzki J. 1991 Murzynowo. Znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślwlskiej XVIII-XX wieku, Warszawa. Pałubicka A. 1984 Przedteoretyczne postaci historyzmu, Poznań-Warszawa. Ricoeur P. 1986 Symbolika zla, Warszawa. Rougemont D. 1968 Milo.~ć a świat kultury zachodniej, Warszawa. Sauvy A. 1971 Mythologie de notre temps, Paris. Hubert Czachowski A CONTRIBUTION ERROR, GOSSIP, MYTH TO THE STUDIES ON CONTEMPORARY MYTHS (Summary) The main objective of this article is to provide an answer to the question whether in the contemporary Western culture there are any myths. The very word "myth" has become one of the most popular, but at the same time the least clear terms in the contemporary human sciences. To introduce order into the terminological chaos, an attempt was made to compare the contemporary myth with its equivalents known from traditional societies. This classification was based on the hermeneutical theory of Paul Ricoeur as the most comprehensive one, since it combines elements of other methodological disciplines (e.g. phenomenology and structuralism.) Ricoeur argued that myths might fulfill their basic functions only if they took the form of a story. Following this path, traces of such stories were tried to be found in the contemporary world. Roland Barthes and surrealists ahead of him noticed that the most important element in myth formation was error. In this way people impinge new meaning on reality. The same refers to gossip: when an ethnographer collects all gossips concerning one subject, a story is formed - a myth. As an example of the above may serve the collective image of the lives of well known public figures, e.g. Lech Wałęsa or John Paul II. However, due to specific features of the Western culture, such myths do not acquire permanence. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7316ffcf2ee10d8659744cdb452f3f8d.pdf f6411272ec8b57d529277b03c8201df2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5222 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource etnologia- teorie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4847 Title A name given to the resource Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.289-294 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 II. POGLĄDY I OPINIE TEORETYCY I PRAKTYCY, CZYLI ILE MAMY ETNOLOGII? Już kilkakrotnie podnoszono kwestię zróżnicowania wewnętrznego wśród uprawiających etnologię. Jedną z najciekawszych takich propozycji było wy­ stąpienie Michała Buchowskiego1.1 oczywiście, gdyby tylko chodziło o zróż­ nicowanie metodologiczne etnologów, to można by się wyłącznie cieszyć, bo nic gorszego w naszej dyscyplinie jak tylko jedna możliwa opcja jej uprawia­ nia, jedna „prawdziwa” metodologia. Przecież chodzi o to, żeby się pięknie różnić. Taka konstatacja jest wdzięczna i wspaniała, ale tylko do czasu, gdy to metodologiczne zróżnicowanie wynika z samoświadomości własnego spo­ sobu na etnologiczne doświadczenie. Gorzej jest — a nawet całkiem źle — gdy podział zarysowuje się wzdłuż rodzących się lub istniejących od daw­ na etnologicznych stereotypów. Tak właśnie postrzegam podział pomiędzy tytułowymi teoretykami i prak­ tykami. Jak myślę, stereotyp ten zrodził się wiele lat temu, gdy dochodziła do głosu Nowa Fala lat 70./80. polskiej etnologii, z całym bagażem „nowej” metodologii — od Ełiadego i Levi-Straussa do inspiracji poznańskiego ośrodka kulturoznawczego. Jednak byłoby to zbyt proste, gdyby wynikiem tego była tylko zmiana pokoleniowa, co jest całkiem naturalne2. Być może pierwotnie stereotyp ten zaczął funkcjonować jako podział na tych, którzy zajmują się me­ todologią/teorią, i na tych, którzy prowadzą badania terenowe nad ludową kul­ turą (w tym także pracowników akademickich). Jednak z czasem część teore­ tyków zaczęła próbować analiz nie tylko teoretycznych, zwracając się głównie ku popularnej kulturze współczesnej. Z kolei część terenowych badaczy kultu­ ry ludowej zrozumiała, jak ważne jest metodologiczne i teoretyczne zaplecze. Taki podział zaczął więc ostrzej zarysowywać się pomiędzy pracownikami akademickimi a etnografami pracującymi w muzeach3. 1 M. Buehowski, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, w: Etnologia p o l­ ska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, red. A. Posem-Zieliński, Poznań, 1995. 2 O tej oraz późniejszych zmianach pokoleniowych pisał ostatnio także W. Kuligowski w tek­ ście Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, „Lud” t. 88, 2004, s. 143-167. 3 Zauważa to i szeroko opisuje K. Barańska w książce Muzeum Etnograficzne. Misje, struktu­ ry, strategie, Kraków 2004. �290 Hubert Czachowski Pamiętam konferencję we Włocławku w 1990 roku, na którą wybrałem się jeszcze jako student. Przez niektórych moich ówczesnych wykładowców była reklamowana jako spotkanie teoretyków (właśnie pracowników akademic­ kich) i praktyków (jak się wyrażano, „światłych” muzealników). Praktyk ko­ jarzył mi się z tym, kto sam rzeźbi, kto sam wykonuje pisanki, może zatań­ czyć lub zaśpiewać. Jednak na konferencji wszyscy — na całe szczęście! — wygłaszali referaty, które według mojej oceny zawsze były teoretyczne, a nie praktyczne, nawet gdy opisywały jakiś konkretny kulturowy fakt lub były re­ fleksją etnologa o pracy w muzeum. To użycie środowiskowych „etnonimów” zadomowiło się niestety w wielu, także współczesnych, pracach polskich et­ nologów, ciągle sugerując, że w muzeach etnologię uprawia się w sposób prak­ tyczny. Jest to, jak sądzę, między innymi wynik ciągłego uwikłania etnolo­ gów pracujących w muzeach w jurorowanie przeróżnym konkursom na sztukę ludową (od rzeźby do wieńców dożynkowych). Bardzo często w różnych wewnątrzśrodowiskowych dyskusjach słyszę zda­ nie „muzeum to nie instytut”, wymawiane niczym magiczna formuła, a mają­ ce, moim zdaniem, wszelkie cechy stereotypu. Cóż to bowiem znaczy? Wia­ domo przecież, że A to nie B, i w klasycznej logice zdanie „muzeum to nie instytut” jest jak najzupełniej prawdziwe. Muzeum nie jest instytutem, bo jest właśnie muzeum. Formuła ta zgadza się także w drugą stronę: „instytut to nie muzeum”. Ale przecież nie chodzi o powtarzanie oczywistości. Sądzę, że implicite jest tutaj formułowana zupełnie inna treść. I nie dotyczy ona po pro­ stu tego, że pracownicy akademiccy prowadzą zajęcia ze studentami i są zo­ bligowani do zdobywania tytułów naukowych (ale pracownikom muzeów nie jest to zabronione — wręcz przeciwnie), a muzealnicy kolekcjonują przed­ mioty. Treść tego stereotypu sugeruje coś zupełnie innego. Mianowicie, że pra­ cownik muzeum nie prowadzi naukowych badań i nie publikuje ich wyni­ ków, jest zwolniony z metodologicznego rygoryzmu, ciągłego śledzenia lite­ ratury i nietracenia kontaktu z nowoczesnymi trendami nauki. Może to także oznaczać, że teoretyk-akademik jest od opisywania kultury i jej badania, a muzealnik od chronienia i reanimowania, tzn. ratowania resztek czy frag­ mentów stereotypowo pojętej kultury ludowej odchodzących w rzeczywistość historyczną. Tak czy inaczej — okropność! Jeżeli moje spostrzeżenia są słuszne (a jestem tego pewien!), to jest to prze­ rażające. Okazuje się bowiem, że etnolog pracujący w muzeum miałby w rze­ czywistości spełniać rolę animatora kultury, instruującego różnych ludzi, któ­ rych identyfikuje z ludem, jak mają wykonywać określone przedmioty, tworzyć muzykę itd., zupełnie nie licząc się z ich przekonaniami światopoglądowymi czy estetycznymi (a właśnie rozpoznawanie poglądów „ludu” jest domeną etnologii). Kto angażuje się w takie działania, przestaje być etnologiem! Nie zgadza się to w moim przekonaniu także z definicją muzeum jako takiego! �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 291 W środowisku akademickim spotykałem się także ze stereotypami osobo­ wymi. Jeszcze na studiach o pewnym pracowniku akademickim, niezbyt wy­ soko ocenianym, usłyszałem „o, ten to pracował w muzeum, więc wszystko jasne”. Muzeum jest (było) postrzegane jako jakaś gorsza, nienaukowa wer­ sja etnografii4. Oczywiście, w każdym stereotypie tkwi ziarno prawdy, więc i tutaj trzeba zaznaczyć, że na budowę tego przekonania mieli wpływ sami etnografowie pracujący w muzeach, sami na własne życzenie przez lata prze­ kwalifikowując się na animatorów kultury. A pracownicy muzeów, chroniąc kulturową przeszłość (lub współczesność), mają to robić w muzealny (czytaj: naukowy) sposób: kolekcjonować i chronić zabytki (artefakty), dokumento­ wać, opisywać i badać, a nie zajmować się instruowaniem ludzi, jak mają się zachowywać, co robić i jak myśleć5. Budowanie każdej etnograficznej kole­ kcji muzealnej musi być podparte znajomością metodologii i teorii kultury, inaczej jest tylko prostackim zbieractwem. Czym innym — i to zaznaczenie jest bardzo ważne — jest rekonstruowa­ nie jakiegoś fragmentu kultury dla celów edukacyjnych (czy też naukowych). Dobrym przykładem może być np. zespół ludowy (muzyczny lub taneczny) próbujący rekonstruować praktykę wykonawczą, powiedzmy z przełomu XIX i XX wieku. Taką formułę przybrał działający w latach 60. XX wieku tanecz­ ny zespół ludowy pod kierunkiem Roderyka Langego w Muzeum Etno­ graficznym w Toruniu6. Oczywiście nie ma to nic wspólnego z tzw. „żywą” kulturą ludową ani estradowym fołkłoryzmem, a bardziej jest podobne do współczesnych rekonstrukcji muzyki dawnej i powinno opierać się na po­ dobnych zasadach. I nie ma tutaj nic do rzeczy, czy wykonawcy w takim ze­ spole pochodzą z miasta, czy ze wsi. Mało tego, to mogą być zupełni profe­ sjonaliści, byle tylko umieli odnaleźć się w estetyce i manierze wykonawczej „dawnej” muzyki ludowej. I wtedy oczywiście etnolog z muzykologiem mogą taki zespół przygotowywać, ale nie ma w nim możliwości odstępstwa od usta­ lonych reguł (można powiedzieć, żejest to taka etnologia eksperymentalna, tak jak istnieje archeologia eksperymentalna). Tak jak z muzyką dawną, próbuje­ my — na ile starcza wiedzy — zbliżyć się do naszego obrazu muzyki z przeszłości, używając także rekonstrukcji dawnych ludowych instrumentów. Oczywiście, współcześnie szeroko znane jest odkrywanie ludowej muzyki 4 Co ciekawe, to podobne zjawisko istnieje w etnologii niemieckiej, co opisuje U. Johansen w tekście Etnologiczne badania nad artefaktami w końcu XXwieku, „Lud” t. 80, 1996, s. 67-75. 5W dużej mierze taka działalność wynika z braku refleksji nad kategorią czasu i próbą-— za wszelką cenę — zachowania przy życiu naszego wyobrażenia o ciągłości ludowej kultury. Ten temat rozwijam w przygotowywanym tekście Etnograficzne qui pro quo, czyli kłopoty z czasem. 6 Szkoda, że ten świetny eksperyment nie doczekał się muzealnych kontynuacji. O zespole R. Langego szerzej w przygotowywanym tekście A. Kostrzewy-Mąjoch. Blisko tego nurtu — ale nie zawsze konsekwentnie — sytuują się próby podejmowane przez Fundację „Muzyka Kresów” lub Domy Tańca. �292 Hubert Czachowski i estradowe jej przetwarzanie — ale wtedy mamy do czynienia, z jednej stro­ ny, ze zjawiskiem określanym jako Nowa Tradycja czy muzyka folkowa, z drugiej — z folki oryzmem7. Trzeba jasno sformułować, zdefiniować i rozróżnić pola badawcze. Jedną z podnoszonych cech etnologii, jako jej cechy dystynktywnej, było obcowa­ nie z terenem. Jeszcze nie tak znów całkiem wiele lat temu powszechne było przekonanie (a i dzisiaj niestety nie jest ono odosobnione), że wystarczy po­ jechać w tzw. teren (w Polsce znaczyło to po prostu na wieś — najlepiej mało zurbanizowaną), a tam zaraz będzie można obcować z kulturą będącą w zain­ teresowaniu etnografa. Otóż jeżeli nawet założymy optymistycznie, że jesz­ cze lata 50. XX wieku dawały możliwość bezpośredniego „dotknięcia” kul­ tury tradycyjnie ludowej8, to dzisiaj, współcześnie, wydaje się to bardzo ryzykowne. Można oczywiście i obecnie jechać na wieś i robić badania, ale jest to zupełnie inna kultura niż 50 czy 100 lat temu, nawet gdy jakiś jeden element wykazuje zbieżność z elementem kultury sprzed 100 czy 200 lat. Je­ żeli ktoś chce dzisiaj weryfikować w terenie zapisy Kolberga wykazuje się daleko idącą metodologiczną naiwnością. Niestety, znam takie przykłady! Powiedzmy jasno, że badanie XIX-wiecznej kultury (czy w ogóle tzw. tra­ dycyjnej kultury ludowej) może mieć wymiar tylko historyczny i nie znaczy to, że postuluję, żeby zajęli się tym historycy. Ale etnolog, gdy zajmuje się takimi zjawiskami, uprawia etnologię historyczną (podobnie tak jak istnieje np. socjologia historyczna). Podobnie jak historycy, zajmujący się ludową kulturą, uprawiają historię etnologiczną, np. dotyczącą średniowiecza. Wy­ starczy podać w Polsce nazwisko Stanisława Byliny, by wszystko było jasne. Specjalnie dokonałem takiej dezynwoltury nazwy, bo nieważne są dyscypli­ narne podziały, ale wynik — w tym wypadku świetny. Akademickie ośrodki etnologiczne ostatnio nie zawsze chyba oddają właściwe miejsce tego typu badaniom, bardziej nastawiając się na gorącą współczesność. Jako antro­ pologię historyczną widzę zarówno badania nad ludem w średniowieczu, jak i nad „tradycyjną kulturą ludową” w jej wersji kolbergowskiej. Gdy uznamy to za badania historyczne, to skończymy z konstatacjami, że nie można badać tradycyjnej ludowej kultury dzisiaj, bo już jej nie ma. Ależ jest, ale tylko jako przeszłość! I uważam, że w tych poszukiwaniach jest ciągle wiele bardzo cie­ kawych i świeżych tematów do podjęcia. Tak jak badacze średniowiecza, baroku czy epoki brązu znajdują własne, nowe tematy do naukowych (też i stricte muzealnych) dociekań, tak etnolog może i powinien ze współczesnej perspektywy np. opowiadać o ludowej kulturze XIX wieku. Trzeba tylko robić to ciekawie. Może to robić i ktoś pracujący na uniwersytecie, jak 7Na ten temat zob. ciekawy artykuł T. Rokosza, Oblicza folkloryzmu we współczesnej kultu­ rze —prolegomena, „Literatura Ludowa” 2004, nr 1, s. 21^41. 8Cokolwiek by to miało znaczyć. �Teoretycy i praktycy, czyli ile mamy etnologii? 293 i ktoś pracujący w muzeum. Oczywiście — i tu może przydać się rozróżnie­ nie instytucji — pracownik muzeum większą uwagę może skupić na opisie przedmiotów. Jednak prowadzenie takich badań nad tradycyjną kulturą musi bardziej odbywać się w archiwach, bibliotekach, magazynach muzealnych niż w terenie. Dzisiaj i w instytucjach akademickich widać nowe zainteresowa­ nie przedmiotami, zaczyna mówić się o antropologii przedmiotu. Co istotne, żeby podjąć etnologiczne badania historyczne, nie wystarczy już metodyka badań oparta na wywiadzie i obserwacji uczestniczącej, a wymagana jest wie­ dza o metodologii historii, której to zręby przydałyby się studentom etnolo­ gii9, jeżeli mają kiedyś podjąć świadome badania nad tzw. tradycyjną kulturą ludową. Mam jednakże nadzieję, że z kolei etnograficzne muzea nie ograniczą się do penetracji przeszłości, ale będą otwierać się również na badania i pokazy­ wanie współczesności. I nie chodzi mi o te jej elementy, które — według naszych przekonań — wykazują związek z tzw. tradycyjną ludową kulturą (czy chociażby ze wsią). Chodzi o komentowanie dzisiejszego świata w jego najbardziej współczesnej wersji i takie przykłady są już znane. Mam tu na myśli np. własną wystawę „Pamiątka z wojska. Opowieść o życiu prawdzi­ wego mężczyzny” w Muzeum w Toruniu z 1997 roku i powstałą przy tej oka­ zji kolekcję obrazującą żołnierską subkulturę. Innym, doskonałym przykła­ dem, który wywołał duży rezonans, była wystawa w 2005 roku zatytułowana „Special Effect — Mój telefon komórkowy” w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu. Zanim jednak to zjawisko się upowszechni, warto zastanowić się nad prze­ szłością i pułapkami przyszłości, które ona zastawia. Większe jeszcze zaan­ gażowanie się w dokumentowanie współczesnej kultury (kultur?) wymaga tym większego teoretycznego namysłu, gdyż dokumentacja przypadkowa, a co gorsza przypadkowe kolekcjonowanie, mogą doprowadzić do powstania muzealnego śmietnika. Współczesność zmaga się z nadprodukcją rzeczy i tylko głęboka refleksja (mająca za sobą obowiązkowe współczesne lektury antro­ pologii) nad tym, co dokumentować, może prowadzić do sensownych rezul­ tatów. Niebezpieczeństwem jest też brak wymiany informacji pomiędzy in­ stytucjami, bo nie ma sensu, żeby wszyscy zbierali to samo. Według mnie etnologiem jest się wtedy, gdy prowadzi się badania (hi­ storyczne, współczesności, kultur ludowych, pierwotnych — nieistotne), a nie, gdy ktoś, nawet o etnologicznym wykształceniu, pracuje jako animator kul­ tury, pracownik domu kultury czy Cepelii, dziennikarz czy pracownik agen­ cji reklamowej. W tych wszystkich — bardzo ważnych — miejscach pracy 9 Mam tu na m yśli chociażby słynne i doskonałe podręczniki Jerzego T opolskiego Metodolo­ gia historii oraz Jak się pisze i rozumie historię. Tajemnice narracji historycznej. �294 Hubert Czachowski wykorzystuje się etnologiczną wiedzę, bardzo często przydatną, ale nie upra­ wia się etnologii. Dlatego etnolog pracujący w akademii, na uniwersytetach czy w muze­ ach powinien zawsze robić to samo. Edukacja (a nie żadna praktyka), gdy mówimy o przeszłości, nawet jeżeli odbywa się poprzez warsztaty, nie po­ winna mieć na celu wymuszenia, aby ludzie zachowywali się lub tworzyli w „tradycyjny” sposób, a powinna być, tylko i aż tylko, przekazywaniem wie­ dzy o przeszłości lub refleksją nad współczesnością. Różnica pomiędzy etno­ logiem akademikiem a etnologiem muzealnikiem powinna być tylko taka, że ten pierwszy edukuje studentów, a drugi szerszą społeczność (w tym może i studentów), jednak praktyka badawcza musi pozostać taka sama. Hubert Czachowski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63f1f9aab7d953d78e7f6a666d6eb581.pdf 57e12c081afff1c3fd07f12019b046a7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2617 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2432 Title A name given to the resource Fotografíe cudowne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.3-4, s.50-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografíe cudowne Hubert Czachowski WSTĘP Cuda się zdarzają. W katolicyzmie dzieje się to głównie za sprawą Matki Boskiej. Kilkadziesiąt lat po Fatimie, ponad sto po Lourdes, po wielu innych objawieniach i cudownych wydarzeniach, które raz po raz wstrząsają społecznością katolicką na świecie, dla milionów ludzi stały się czymś naturalnym, nie budzącym zdziwienia i wręcz niezbędnym składnikiem własnej religijności. We współczesnym świecie znane są dość dobrze objawienia wizerunków na korze drzew, wśród liści, oczywiście na niebie, a w ostatnich latach coraz częściej na szybach. Jest jednak jeszcze inna możliwość zaistnienia cudu. Otóż okazuje się, że jeden wynalazek ludzkości jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sac­ rum. Tym wynalazkiem jest fotografia. Jaki związek występuje pomiędzy fotografią a cudem? Wydaje się, że nikt z największych teoretyków i filozofów fotografii nie przewidział, że właśnie zdjęcia mogą pokazać wymiary innej rzeczywistości świata, „z tamtej strony". To już nie są osławione fotografie kirlianowskie, gdzie - jak sugerują ich zwolennicy - można zobaczyć to, co okultyści nazywali zawsze „ciałem eterycznym" (Stefański, Komar 1982). Na tych fotografiach widać było bowiem „aurę" dookoła organizmów żywych w postaci świetlistej obwódki z drobnych promieni. Jednakże do powstania tych fotografii potrzebne było zbudowanie specyficznego aparatu i sprowo­ kowanie określonych warunków (fotografowany obiekt musi być poddany działaniu wielkiej częstotliwości). A przy cudzie jest zupełnie inaczej - wystarcza po prostu sama właściwość fotografii plus świętość osób fotografujących. Pamiętamy dobrze opisy etnografów dotyczące społeczno­ ści plemiennych, traktujących aparat fotograficzny jako przedmiot, który może skraść duszę. A więc wynalazek ten dotykał także innego wymiaru, transcendencji. Ten sposób patrzenia na fotografię przez te społeczności jest co prawda konsekwencją utożsamiania „materialnie i psychologicznie" wszelkich portretów ze swoim pierwowzorem, jak pisał Lucien Lévy-Bruhl (1992:68). Francuski uczony zaznaczał bowiem, iż członkowie tych społeczności jakikolwiek obraz postaci człowieka postrzegali zgoła w wymiarze mistycznym, tak samo jak siebie samych. Nic więc dziwnego, że aparat fotograficzny, który obrazy te robił całkowicie wiernie, został mocno powiązany ze sferą sacrum. „Pewnego razu w wiosce leżącej nad dolnym biegiem rzeki Jukon podróżnik nastawił aparat fotograficzny, by zrobić zdjęcie ludzi kręcących się przy swych domach. Gdy nastawiał obiektyw, podszedł do niego wódz wioski żądając, by pozwolono mu zajrzeć pod czarną chustę. Po otrzymaniu zezwolenia wpatrywał się uważnie przez minutę w poruszające się na matówce postacie, po czym nagle odskoczył i krzyknął na cały głos do ludzi: On ma wszystkie wasze cienie w swej skrzynce'."- tak brzmi kla­ syczny już dzisiaj tekst etnologiczny (Frazer 1965:182-183). Współcześni Hindusi towarzyszący ceremonii palenia zwłok 50 nad świętą rzeką Ganges w Benares nie pozwalają foto­ grafować obrzędu ciekawskim turystom, gdyż może to spo­ wodować zagubienie duszy.' W kulturze ludowej początkowo fotografia funkcjonowała na dość podobnych zasadach. Jed­ nak Roch Sulima (1992) w swojej pracy o fotografii pisze, że jej funkcja magiczna - traktowanie zdjęcia jako „cienia" czy „duszy" - w obecnej kulturze ludowej występuje w formie całkowicie szczątkowej. Nie sposób się z tym nie zgodzić. Współczesna ogromna powszechność wykonywania zdjęć musiała oczywiście wpłynąć na „oswojenie" i „zeświec­ czenie" natury fotografii przez kulturę typu ludowego, przy­ najmniej w jej tradycyjnym odczuwaniu. Może mieć to jednak również konsekwencje przeciwne. Podobnie zresztą jak to się ma w przypadku współczesnego zlaicyzowanego świata, gdzie następuje - trochę w inny sposób - „ponowne jego zaczarowanie". Tak więc mamy również w fotografii powrót sacrum w innej postaci, jej ponowne zaczarowanie. Znowuż fotografia - w świadomości kultury typu ludowego - zyskuje na powrót zdolność przenikania światów. CUD Chęć doświadczenia cudu jest ogromna. To ona w dużej mierze formuje postawy religijne wielu ludzi. Więcej - sądzę, że bez cudu wiele osób mogłoby stracić wiarę w Boga. Bo przecież, czyż może być większy dowód na Jego istnienie niż II. 1. Fotografia słońca, R z y m �II. 2. Okonin к. Grudządza t l . 3. Hostia na dachu stodoły, Radomin jakiś rodzaj bezpośredniego znaku? Bo chodzi właśnie o znaki o charakterze nienaturalnym, a takie mogą pochodzić wyłącz­ nie z „tego innego świata", którym w chrześcijaństwie „rządzi" Bóg (por. Otto 1993:90-91). W polskiej literaturze doczekaliśmy się bardzo dobrego terminu na określenie miejsca i potrzeby cudu w doświad­ czeniu religijnym - „wrażliwość mirakularna". Wynika ona ze „stałego oczekiwania niezwykłości, niegodzenia się na trwanie bez doświadczenia tajemnicy tego, co niepojęte, nadrealne" (Hemka, Olędzki 1990:12). Doświadczyć cudu można w różny sposób - może to być bezpośrednia relacja (świadectwo) kogoś, kto sam cud prze­ żył, może to być własne uzdrowienie, może to być zobaczenie twarzy Boga na korze drzewa lub na szybie, można ujrzeć krew płynącą z oczu gipsowej figury. Wszystko to są znaki Boga dla ludzi. Wszystko to są jednak pewne znaki pośrednie. Moc Boga/sacrum pozwala na ingerencję w rzeczywistość ziemską. Są to te wszystkie przeróżne odmiany hierofanii, o których pisał Eliade (1993). Ale czy można Boga po prostu zobaczyć? Nie chodzi już tutaj o znak jakiś skierowany do ludzi, ale o odkrycie prawdziwej boskiej postaci. Sensualizm i antropomorłizm ludowej religijno­ ści i mentalności ciągle daje o sobie znać, pozwalając nadawać fizyczne cechy ludzkie nie tylko - co jest jak najbardziej uprawomocnione - Matce Boskiej i Jezusowi, ale też Bogu Ojcu. Jest to zgodne zresztą z liczną chrześcijańską ikonografią, zarówno znajdującą się w kościołach, jak i na rozpowszech­ nianych - dawniej i obecnie - domowych przedmiotach kultu religijnego. Ikonografia ta zawsze wywierała wpływ na zbiorowe wyobrażenia religijne. Nie zawsze jednak były one tożsame, a więc różnorodne wizerunki poszczególnych postaci funkc­ jonowały obok siebie bez przeszkód. Żaden z nich w zasadzie nie stawał się obowiązującym kanonem, a więc „prawdziwe" wizerunki Boga Ojca, Jezusa, Ducha Świętego oraz Matki Boskiej - która oczywiście nie jest Bogiem, ale w religijności ludowej często zajmuje bliskie Jemu miejsce - pozostawały nieznane. W zasadzie do tej pory tylko jeden wizerunek posądzany był o rzeczywiste ukazanie oblicza Jezusa. Chodzi tutaj oczywiście o wizerunek z całunu turyńskiego. ści ich zaistnienia - a mianowicie cud, którego nie można zobaczyć gołym okiem. Nie chodzi więc tutaj o fotografie np. twarzy Matki Boskiej, którą widać na korze drzewa lub szybie. Chodzi o rejestrację na kliszy zjawisk odczytywanych jako prawdziwa obecność w ziemskim wymiarze „innego świata", transcendencji, sacrum. Dzięki fotografii zwiększa się także krąg społeczny odbiorców, którzy mogą doświad­ czyć widzenia cudu. Na wielu bowiem fotografiach „cudow­ ny" znak widzi każdy, zupełnie niezależnie od osobistego nastawienia religijnego. Widzą go także ateiści. Do dyskusji pozostaje więc tylko wiara w jego prawdziwość. Nie miejsce oczywiście tutaj na tego typu rozważania. Mówimy o WIE­ RZE, czyli o czymś całkowicie subiektywnym i niesprawdzal­ nym żadnymi naukowymi metodami. Jednak dla wielu ludzi, którzy widzą cud na fotografii, właśnie len fakt jest dowodem koronnym na prawdziwość cudu, na prawdziwość wiary i Boga. Przecież fotografia nie kłamie, bo nie może kłamać, jest przecież - zdaniem większości ludzi - wynalazkiem, który rejestruje rzeczywistość taką, jaka jest, w stu procen­ tach. Taki pogląd w kulturze typu ludowego jest ciągle czymś powszechnym, mimo zakwestionowania go współcześnie przez teoretyków i filozofów fotografii oraz samych foto­ grafów. Mimo zaniku wielu innych - teoretycznie ważniej­ szych - czynników „prawdy obiektywnej", fotografia ciągle stoi po części niewzruszona na straży obiektywnego poznania. Staje się jednym z niewielu bastionów modernizmu wobec wszechpotężnego i szalejącego postmodernizmu. FOTOGRAFIE CUDOWNE Cuda widzą wizjonerzy, nieraz osoby bliskie im duchowo, zdarzają się też cuda oglądane przez tysiące ludzi. Na fotografiach pojawia się jednak jeszcze inny aspekt możliwo- Fotografie cudowne bywają różne, tak jak różne bywają same cuda, tak jak różnorodne może być doświadczenie sacrum czy Boga. Są więc i takie, które zdają się być mniej oczywiste, gdzie obraz nie jest jednoznaczny. U pielgrzymów znajdujących się na miejscach objawień jednak również i one nic wywołują żadnych wątpliwości. Są widocznymi dowoda­ mi istnienia Boga (sacrum). I jako takie nie są poddawane w zasadzie żadnym racjonalizacjom. Popatrzmy więc na kilka przykładów fotografii cudow­ nych, które krążą wśród współczesnych Polaków Najczęś­ ciej spotkać je można w miejscach szczególnych, tzn. tam, gdzie wcześniej zdarzały się cuda Matki Bożej. Tak było np. w Okoninie koło Grudziądza. W niedzielę 13 czerwca 1995 roku w rocznicę objawienia Matki Boskiej, Mężczyzna (lat ok. 50.), na parkingu prezentował pielgrzymom oprawioną foto­ grafię, którą wykonała kilka miesięcy wcześniej jego żona. Zrobiła ona zdjęcie drzew w Okoninie, przy których pięć lat 57 ł �II. 4. Promień światła wychodzi z ciata Vcroniki Lucken; il. 5. Cu­ downa fotografia z Bayside. „Sługa Henry odziany s i ó d e m k a m i " wcześniej Matka B o s k a objawiła sic po raz p i e r w s z y Krzysz­ tofowi C z a m o c i c , miejscowemu rolnikowi. Podczas p u b l i c z ­ nej prezentacji fotografii Ż o n a skromnie stała z boku, to jej m ą ż wziął na siebie c i ę ż a r opowieści. N a t y m zdjęciu - j a k przekonywająco wyjaśniał M ę ż c z y z n a setkom pielgrzymów - w p r a w y m g ó r n y m r o g u widać 3/4 twarzy Boga Ojca, na lewo od niej t w a r z y Jezusa oraz p o n i ż e j - skrzyżowane b i a ł e p r o m i e n i e - to D u c h Ś w i ę t y . W i z e r u n k i tc są j e d n a k mało wyraźne, w zasadzie tworzą je nieostre białe pasy. N a j cickawiej przedstawia się sprawa ujęcia t w a r z y Boga Ojca, gdyż 1/4 część znalazła się poza kadrem. Sugeruje to, że rzeczywiście B ó g b y ł obecny na m i e j s c u objawień i po prostu - przypadkowo został sfotografowany. W y g l ą d a w i ę c na to, ż e fotografia z o s t a ł a wykonana poza i n t e n c j ą samego Boga. M i n i m a l n i e i n n e ustawienie aparatu pozwoliłoby zapewne na zdjęcie całej Jego twarzy. F a k t ten m o ż n a również, jak sądzę, zinterpretować w kategoriach f a ł s z u i prawdy. Mianowicie, jest w t y m także - wyrażona /трЛс/гс - sugestia, że fałszerze u m i e ś c i l i b y oczywiście całą t w a r z Boga Ojca. Stałem obok M ę ż c z y z n y dwa razy po kilkadziesiąt m i n u t , słuchając jego w y j a ś n i e ń oraz k o m e n t a r z y l u d z i . T r u d n o m i oczywiście u s t a l i ć dokładną liczbę słuchaczy i widzów. W ten dzień pogoda była wspaniała, świeciło słońce i było bardzo ciepło. Nic więc dziwnego, że do O k o n i n a zjechało około stu a u t o k a r ó w , n i c mówiąc j u ż o podobnej l i c z b i e samochodów osobowych. Wszyscy pielgrzymi, idąc na miejsce objawień. 52 przechodzili kolo samochodu Mężczyzny. Zdecydowana wię­ kszość zatrzymywała się. Łatwo więc przyjąć, iż fotografię mogło zobaczyć nawet 4 tysiące osób. Przy mnie przewinęło się tam ich przynajmniej kilkaset. Nikt nie wątpił w praw­ dziwość przedstawianej fotografii. Mało tego - głośnym zachwytom nie było końca. Każdy, kto już zobaczył, zaraz dalej opowiadał i pokazywał następnym, ciągle dochodzącym nowym pielgrzymom. Podzielić się cudem - to ważne. Staje się wtedy pielgrzym nosicielem samego sacrum, współuczestniczy w dziejącej się cudowności. Nie ma co podejrzewać, że w opisanym wyżej przypadku chodziło o pozyskanie pieniędzy. Małżeństwo w ogóle ich nie zbierało, nie prowadziło też zapisów na fotograficzne odbitki. Po prostu chciało podzielić się czymś wyjątkowym, co je spotkało, a co nie może przecież spotkać każdego. Tak, nic każdy może zrobić zdjęcie Trójcy Świętej. Nic jest to tylko wykonanie zdjęcia w odpowiedniej chwili, na odpowiednim miejscu. Do tego trzeba być odpowiednio ducho­ wo przygotowanym. Podkreślał to Mężczyzna mówiąc, że jego Żona potrafi się bardzo gorliwie i długo modlić, a jemu samemu zapewne nigdy nie udałoby się takiego zdjęcia wykonać. Jest więc modlitwa drogą pewną i jedyną dla kontaktu z sacrum, nawet kontaktu tak „tajemniczego" jak poprzez fotografie. Nic nie wiem o autorze innego zdjęcia ukazującego stodołę za domem, w którym mieszkała slygmalyczka Jadwiga Bartcl. także doświadczająca objawień Maiki Boskiej i Jezusa. W Radominie (woj. toruńskie), gdzie mieszkała, działo się wiele różnych „cudownych" zjawisk. Tutaj przyjrzymy się tylko jednemu zdjęciu, które krąży wśród pielgrzymów. Na stodole widać białe, małe kółko. Według pielgrzymów jest to hostia. Trudno wytłumaczyć, dlaczego akurat dach stodoły został uznany (przez sacrum) za lokum odpowiednie dla pojawienia się tam Najświętszego Sakramentu. Były przecież dużo lepsze i bardziej, wydawałoby się, odpowiednie miejsca, chociaż stodoła występuje tutaj jako tło dla krzyża po­ stawionego na podwórku, gdzie objawiała się Matka Boska. Z osobą Jadwigi Bartcl związana jest pewna nieformalna grupa religijna, wśród której wielką popularnością cieszą się - bardzo dla nas ciekawe - zdjęcia z Bayside z USA, które pielgrzymi pokazują na równi z tymi polskimi. W Bayside od 1975 Matka Boska objawia się Vcronice Lueken. Trudno powiedzieć, dlaczego akurat te objawienia zyskały w Polsce popularność. Prawdopodobnie rozpowszechniali je odwiedza­ jący polskie miejsca objawień zagraniczni wizjonerzy. Jedno jest natomiast pewne - Bayside jest czołowym miejscem na świecie pod względem ilości powstających tam cudownych fotografii. Są one bardzo rozmaite i - co tu dużo mówić - niecodzienne. W zasadzie można powiedzieć, że są bardzo udziwnione, szokujące, a jednocześnie naiwne. Naiwne dlate­ go, że dla każdego, kto zna się chociaż trochę na fotografii, technologia ich powstania od razu staje się jasna. Uzyskać podobne efekty może każdy, kto chociaż w średnim stopniu pojął zasady fotografii. Oczywiście, dla przekonanych o pra­ wdziwości tych zdjęć pielgrzymów nic ma to żadnego znaczenia, bo przecież Bóg w swej wszechmocy może także w taki sposób ingerować w proces fotograficzny. Kilka fotografii zostało wykonanych w kaplicy w czasie modlitw, głównie podczas odmawiania różańca. Jest w tym wyraźna sugestia, że właśnie ten rodzaj modlitwy jest szczególnie predestynowany do kontaktu z sacrum. Wtedy to właśnie sacrum „schodzi" na ziemię i pojawia się tuż obok odmawia- �jących modlitwę. Inne zdjęcie jest jeszcze bardziej tajem­ nicze. Oto sługa Henry, najbliższy współpracownik Veroniki, jest - jak informują podpisy na tej fotografii - „odziany siódemkami". Na tym pogrążonym całkowicie w mroku zdję­ ciu, ledwo widoczna postać mężczyzny (sługa Henry) zakryta jest przez świetlne promienie, warstwowo układające się rzeczywiście w kształt kilkunastu nałożonych na siebie siódemek. Pozostawiono to bez komentarza, ale przecież każ­ dy wie, że siedem jest liczbą szczególną, magiczną. A jednak słowo „magia" w relacjach pielgrzymów nigdy nie pada. Na fotografii Veroniki widać wychodzący z jej ciała „cudownie gruby promień światła... To niebieskie światło jest białe", jak zapisano na odwrocie zdjęcia. To, zdawałoby się, całkowicie nielogiczne zdanie nie wzbudza żadnego zdumie­ nia i nie skłania nikogo do refleksji. Wielokrotnie powtarzane działa na zasadzie magicznej formuły. Nie ma ono - co prawda - zmieniać niczego w fizycznej realności świata, ale utwierdza nadprzyrodzone efekty na fotografii. Dobitnie wskazuje również na łączność Veroniki z sacrum (wg pielg rzymów promień świadczy o obecności Ducha Świętego). Bo sacrum - jak odczuwają to pielgrzymi - wymyka się wszelkim racjonalizacjom. Na nic zda się tutaj „mędrca szkiełko i oko". Jednym z najbardziej dziwnych, a w relacjach pielgrzymów - najstraszniejszych zdjęć, jest sfotografowana, tak po prostu PRZESTROGA DLA ŚWIATA. Oczywiście, trzeba na nią patrzeć jako na jedną z możliwych manifestacji sacrum. Zdjęcie wygląda dosyć demonicznie. Można więc dać upust wyobraźni i próbować doszukiwać się śladów personifikacji - jest zarys głowy, trochę podobny do stereotypowych wyobrażeń czarownicy, są wyciągnięte w przód ręce. „Prze­ stroga" jest bialo-żółto-czerwona. To nic, że trudno sobie nawet wyobrazić, w jaki sposób można sfotografować coś tak niematerialnego i abstrakcyjnego, jak „przestrogadla świata". Ale to przecież jest znak sacrum, bardzo wymowny, bo zawierający w sobie dużą dramaturgię oraz diagnozę stanu świata pod koniec XX wieku. Sacrum uwidacznia się także na fotografiach polskich wizjonerów. Na zdjęciu najsłynniejszego z nich - Kazimierza Domańskiego z Oławy - widać wielką białą smugę, która zasłania twarz wizjonera. To - jak opowiadają pielgrzymi - Duch Święty. Widać tutaj, że fotografie Ducha Świętego mogą być bardzo różne - od delikatnego zarysu gołębia do nieregularnego grubego promienia/ W pielgrzymach takie metamorfozy nie wywołują w zasadzie żadnych obaw. Tutaj bowiem wszystko wydaje się być możliwe i - tak naprawdę - nic nie wywołuje zdziwienia. Fotografie cudowne wykazują jeszcze jedną niesamowitą właściwość. Otóż oprócz tego, co widać na nich wprost, tzn. oprócz widocznych wprost przejawów sacrum, można-zna­ jąc odpowiednie reguły - zobaczyć coś więcej. Najczęściej trzeba po prostu odwrócić w odpowiedni sposób fotografię. I lak na opisanym powyżej zdjęciu pokazywanym przez Małżeństwo w Okoninie, po odwróceniu go do góry nogami widać - jak twierdzili liczni pielgrzymi - modlącego się papieża. Ciekawe, że o zjawisku tym opowiadał nie Męż­ czyzna, ale zupełnie niezależna grupa pielgrzymów posiada­ jących małą odbitkę zdjęcia. Mężczyzna pytany o ten - w końcu nie bez znaczenia - szczegół stwierdził wręcz, że on sam tego nie widzi, więc o tym nie mówi. Był w tym, jak sądzę, zdecydowanie uczciwy i wiarygodny. Oczywiście nic wszystkie cudowne fotografie po odwróceniu dają podobne Cudowne fotografie z Bayside: it. 6. „Przestroga dla świata", ¡I. 7. .,Dwie trójki po odwróceniu dają dwie litery W (wojna wojna = war war) efekty. Jednak - przy tym zwielokrotnionym oddziaływaniu sacrum na proces fotograficzny - wywołują one jakby proporcjonalnie większy jeszcze entuzjazm. Na jednym zdjęciu z Bayside widoczne są grube pomarań­ czowe promienie układające się w dwie trójki (3) - co według relacji oznacza „ostrzeżenie". Dodatkowo zwracano uwagę, żc 33 to liczba lat Jezusa, kiedy poniósł śmierć na krzyżu. Mamy więc także tutaj odniesienie do powszechnie znanej symboliki cyfry 3 (można tutaj ułożyć całą listę porównań do symboliki znanej ze starożytności i chrześcijaństwa, zob. Forstner 1990:43-44). Na tym jednak ta fotografia nic wyczerpuje swoich sakralnych znaczeń - gdyż dwie 3 po odwróceniu fotografii dają dwie litery W, co jak mówią pielgrzymi znaczy „Wojna, Wojna". (Dobrze, że po angielsku słowo wojna zaczyna się także na literę w). Także więc to pełne symbolicznych odniesień zdjęcie jest swoistą apokalip­ tyczną przestrogą dla świata. Apogeum cudownych zdjęć - spośród tych, które miałem w ręku - jest fotografia słońca wykonana przez nieznanego autora w Rzymie. Otóż po wywołaniu filmu okazało się, że zamiast zdjęcia słońca (czego wykonanie samo w sobie nie jest proste) widać, ni mniej, ni więcej, tylko papieża Jana Pawła I I płaczącego i przytulonego przez Matkę Boską. Te gesty pielgrzymi bezbłędnie kojarzyli z tymi, które zapamię­ tali z sytuacji składania gratulacji przez kardynała Stefana Wyszyńskiego nowo wybranemu na urząd papieża Karolowi 53 �I Wojtyle. Słońce szczególnie często występuje jako miejsce znaku sacrum. Tak było w Fatimie, tak jest w Medjugorie, tak jest i w Okoninie, gdzie setki ludzi „widzą" drgające słońce, a pojedyncze osoby dostrzegają na tarczy słonecznej hostię. Słońce jest bardzo mocno związane z sacrum. Nic dziwnego więc, że w świętym mieście Rzymie, tuż przy miejscu zamieszkania następcy św. Piotra na Ziemi, fotografia słońca może dać takie efekty. Można - jak sądzę - powiedzieć, że na fotografiach powstają wręcz epifanie czy teofanie świetlne. Nie może to przecież dziwić, gdyż światłość była współistotna Jezusowi już przy jego narodzinach (Eliade 1994:50). Takie epifanie świetlne są znane w bardzo różnych religiach świata; można mówić nawet o różnych mitologiach światłości (Eliade 1994). Nie można wreszcie zapomnieć, że właśnie Światło zajmuje bardzo ważne miejsce w pojawiających się relacjach ludzi przeżywających śmierć kliniczną. Eliade zaczyna tekst o „przeżyciu światłości mistycznej" od analizy snu, w którym nieświadome przeżycia religijne chro­ nią się i czekają na dojście do świadomości współczesnego człowieka. Nasuwa się tutaj - przy zachowaniu kluczowych odmienności - pewna paralela pomiędzy snem, jak w anali­ zach Eliadego, a możliwościami, które posiada fotografia w odczuciach pielgrzymów z miejsc cudownych objawień. Gdzieś bowiem pojawia się podobieństwo ich natury, podo­ bieństwo stanu podświadomości i istnienia drugiego dna, czekających na ujawnienie przy sprzyjających okolicznoś­ ciach. Także do przeżycia teofanii świetlnej na fotografii pasują słowa Eliadego (1994:15), że „wszystkie przeżycia światłości nadprzyrodzonej można sprowadzić do wspólnego mianownika: ten, kto doznaje takiego przeżycia, podlega przemianie ontologicznej, zyskuje nowy sposób istnienia, który zapewnia mu dostęp do świata duchowego". Bo właśnie wielu pielgrzymów w miejscach objawień najmocniej przeży­ wa cuda na fotografiach. Nie są one ulotne, są dane na stałe i można je nosić w torebce czy w kieszeni, przenosząc cud dalej i pokazywać go tym, którzy są tego spragnieni. Zsumujmy - w miejscach objawień sacrum na fotografiach przybiera bardzo różne kształty - są to nieregularne linie, niczym błyskawice przeszywające kadr, nieraz dość mocno rozmazane, grubsze, a więc jakby wolniejsze, spokojniejsze, bardziej statyczne. Układają się one w dość czytelne symbole (cyfra 7) lub przybierają kształt rysunku. Jest i hostia, a kul­ minacją są twarze Boga Ojca i Jezusa. Znamienne jest, że tylko na jednym zdjęciu widać Matkę Boską, i to na zdjęciu nie wykonanym w miejscu objawień (!) (w zdecydowanej większo­ ści związanych z objawieniami Matki Boskiej), a w Rzymie, centrum chrześcijaństwa, nie związanym z Matką Boską w sposób tak bezpośredni. Czyżby istniała tutaj jakaś zasada przemienności - jeżeli objawia się w jakimś miejscu Matka Boska, to fotografie tam zrobione ujawniają na swoim drugim obliczu wizerunki Boga, Jezusa, sacrum, nigdy natomiast Matki Boskiej. Widać z tego, że samo objawienie Maryi jest jakby forpocztą do objawień bardziej jeszcze ukrytych. Są one przygo­ towaniem na spotkanie z Bogiem, sacrum w innym jeszcze wymiarze. Zastanawiający, ale wiele mówiący, jest także fakt, iż na fotografiach cudownych oprócz postaci Boga, Jezusa, Matki Boskiej, oprócz rozmaitych świetlnych hierofanii, pojawia się jedna i tylko jedna osoba żyjąca - a mianowicie papież Jan Paweł П. Pokazuje to zupełnie wyjątkową pozycję, jaką zajmuje On we współczesnej religijności oraz we współczesnej kulturze maso­ wej (por. Czachowski 1992, Łozińska 1992, Zowczak 1991:58-135). Być może uwidaczniają się tutaj odczucia i suges­ tie podobne do tych, które pozwalają mówić o obecnym papieżu, że madarbilokacji, czyli możliwość występowania jednocześnie w kilku całkowicie różnych miejscach na świecie. Taką to bowiem informację powtarzają członkowie nieformalnej grupy religijnej związanej z osobą Jadwigi Bartcl, wśród której krążą cudowne fotografie z Bayside. FOTOGRAFIE I SACRUM Na fotografii można więc zarejestrować praktycznie wszys­ tko. To już nie jest TYLKO dokumentowanie rzeczywistego i realnego obrazu świata. To jest jeszcze FOTOGRAFOWA­ NIE SACRUM, TRANSCENDENCJI, BOGA. I to często fotografowanie sacrum, jakby przypadkowo, które niewidocz­ ne gołym okiem jest obecne podczas różnych wydarzeń (modlitwa, objawienie) czy też w różnych „świętych" miejs­ cach (Rzym). Czy Louis Daguerre mógł przypuszczać, dokąd zaprowadzi ludzi jego wynalazek? A może miały rację te ludy, które od samego początku jednoznacznie zaklasyfikowały aparat fotograficzny jako przedmiot magiczny, który kradnie duszę, który może przenikać świat sacrum, fascynujący, ale i przerażający? Czy fotografia - tak jak postrzega ją współ­ cześnie mentalność typu ludowego - przypadkiem nie wyka­ zuje tych samych właściwości co sacrum? PRZYPISY ' Informację tę uzyskałem od dr Marii Nawojczyk. tarzach tacza je z działaniem sacrum, UFO lub ogólnie ze zjawiskami - Podobne w duchu i bardzo różnorodne fotografie drukuje czasami paranormalnymi. czasopismo „Nieznany Świat" (1/1995,3/1996). Zarówno osoby przysyła­ ' O genezie chrześcijańskiej symboliki Ducha Świętego jako gołębicy jące negatywy i odbitki, jak i dziennikarze w odredakcyjnych komen­ i slupie obłoku zob. np. Forstner 1990:106, 230-232 B I B L I O G R A F I A Czachowski Hubert 1992 Pomyfta, /? W&a, mir - рггусгулдк &i лут,, „Lud", s. 191-204' л Ы mifümi wspofczw- Eliade Mircea 1993 Tmtwif o Wfoni rffigii, Wydawnictwo OPUS, Łódź 1994 i (Wnvg)M, Wydawnictwo KR, Warszawa Forstner Dorothea OS В 1990 aviar .(ymW/h rArzf.fci)wútig/, Warszawa Instytut Wydawniczy PAX, Frazer James George 1965 ZWa Ся&ц. PIW, Warszawa Lévy-Bruhl Lucien 1992 СгуллоМ wmysfowr w д/мксгелсПудсл pif люГлусл, PWN, War­ szawa 54 Łozińska Kinga 1992 Уол / W W // - болдкг т д а л и у wyoWz/w. .Literatura Ludowa", nr. I Olędzki Jacek, Andrzej Hemka 1990 WVuZ/woAf mirabi/аглд, „Polska Sztuka Ludowa", nr. 1, s. 8-14 Otto Rudolf 1993 .&i'!{fo.fc, Wroclaw, Thesaurus Press „Roses, The Message of Our Lady and Our Lord to Veronica Lueken", czasopismo wydawane w Bayside. New York, 2.10.1990 oraz inne bez daty Stefański Lech Emfazy, Michał Komar 1982 W magu do /муслогголЩ Wiedza Powszechna, Warszawa Sulima Roch 1992 Л/6ыт „cimi". Mowo í/ofogni/ia w Wfwrze Wowej. s. 116-126, w: tegoż Mowo / «Год. Śzbc* <v Wfwrze, Kraków Zowczak Magdalena 1991 g o W f f w.« - mi/ / afgrforypy, Wiedza o Kulturze, Wroclaw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/59021f057f23e34dae1f056742314f85.pdf 5b641fc0c0c11e38e430085d94a8029f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6237 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5816 Title A name given to the resource Między światami - Michał Kokot / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.128-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HUBERT CZACHOWSKI B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej” , by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu Między światami - Michał Kokot okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi 123 �Hubert Czachowski • MIĘDZY ŚWIATAMI - MICHAŁ KOKOT rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. 124 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61f267cc3b5af759a1698021c9f894fe.pdf 92d9e52b626c94985f72ed9278d89ccb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5242 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource czas - wartościowanie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4866 Title A name given to the resource Etnograficzne 'qui' pro quo' , czyli kłopoty z czasem / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.213-219 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 HUBERT CZACHOWSKI Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Priifferowej w Toruniu ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM W roku 1897 Paul Gauguin namalował słynny obraz „Skąd przybywamy, kim jesteśmy, dokąd zmierzamy", a blisko sto lat później filozof Charles Taylor (2001, s. 94), próbując zanalizować zjawisko budowania tożsamości współczesnego człowieka, napisał: „aby mieć jakieś wyobrażenie tego, kim jesteśmy, musimy mieć wyobrażenie tego, jak stawaliśmy się i dokąd zmierzamy". Sądzę, że można te słowa potraktować dużo szerzej. Mogą być one np. punktem wyjścia dla próby refleksji nad tożsamością środowiska. Mam tu na myśli tożsamość etnologów usytuowaną w polskiej rzeczywistości. Nie mam jednak zamiaru poddawać ana¬ lizie całościowej tożsamości etnologów. Temat ten wydaje się bardzo szeroki i prawie niemożliwy do objęcia, aczkolwiek - ważny. Chciałbym natomiast zająć się wyłącznie analizą jednego elementu, odgry¬ wającego istotną rolę w budowaniu wspomnianej tożsamości, a mianowicie poczuciem czasu. To właśnie na ten temat wypowiadali się Gauguin i Taylor. Sądzę, że ta kwestia doskonale wpisuje się w zestaw zagadnień podstawowych dla budowania tożsamości, a określonych przez Anthony'ego Giddensa jako py­ tania egzystencjalne. Z kwestią odpowiedniego poczucia czasu łączy się podsta­ wowa cecha tożsamości, a mianowicie jej zdolność do podtrzymywania ciągłości określonej narracji (Giddens 2002, s. 77). Zauważmy więc, że gdy narracja zo¬ staje przerwana, także w zakresie temporalnym, tożsamość ulega zaburzeniu. Budowanie tożsamości środowiskowej łączy się z tworzeniem ciągłości włas¬ nej narracji, będącej historią własnego środowiska . Mnie jednak przede wszyst¬ kim interesuje konstruowanie narracji poprzez różne rodzaje wypowiedzi etnolo¬ gów, które pozwalają nasze środowisko postrzegać na zewnątrz. Mam tu na myśli wszelkie formy wypowiedzi etnologicznych, zarówno stricte naukowe (artykuły i książki), jaki i popularne „teksty" pisane lub przybierające formy wystaw czy działań edukacyjnych prowadzonych przez muzea etnograficzne. Jest to o tyle istotne, że właśnie obraz etnologii, jaki dociera do szerokiego społeczeństwa bezpośrednio wpływa na to, jak odbierani są etnologowie. A to właśnie muzealne narracje etnograficzne są najczęściej główną formą kontaktu etnologii ze społeczeństwem, które nie czyta przecież naukowych rozpraw. To właśnie etnolodzy pracujący w muzeach często mają pierwszy i bezpośredni 1 1 Takimi pisanymi próbami są wystąpienia, które mówią o historii polskiej etnologii. Najnow­ szymi przykładami są teksty Michała Buchowskiego (1995) i Waldemara Kuligowskiego (2004). �214 HUBERT CZACHOWSKI wpływ na kształtowanie opinii społecznej o naszej dziedzinie, ponieważ część ich działań jest nastawiona na szeroki odbiór. Ważne są tutaj także ich częste kontakty z mass mediami. Obecnie coraz więcej młodych etnologów znajduje zatrudnienie w muzeach i coraz częściej przyjdzie im zmagać się z przedstawio¬ nym poniżej problemem. Warto więc naświetlić kwestie, które pokutują od cza¬ sów ancien regime, ale występują też obecnie, trochę siłą rozpędu, a trochę z braku refleksji i jasnego postawienia sprawy ze strony samych etnologów. Z kolei nikt inny, jak tylko pracownicy instytutów i katedr etnologiczno-antropologicznych mogą poprzez swoją praktykę edukacji akademickiej nauczyć mło¬ dych adeptów etnologii postrzegania jej we właściwym świetle. W zewnętrznym obrazie naszej dyscypliny ciągle krąży widmo etnologa/etno¬ grafa jako „bodyguarda" - „ochroniarza" ludowej kultury. Postrzegana przez ludzi spoza dyscypliny tożsamość etnologów to ciągle tożsamość „ludofilów". Trudno więc się dziwić, że etnologowie nieobecni są w dyskursie społecznym, na co zwracała uwagę długa dyskusja w „op. cicie" . Zjawiska, które generują znaczną część problemów w etnograficznej/etnologicznej edukacji powstają - jak sądzę - z nieodpowiedniego budowania narracji etnologicznych. Chodzi m.in. o brak refleksji nad kategorią czasu i efekty tego w muzealnej praktyce. Ma to także swoje negatywne skutki w pracy badawczej, czysto naukowej. Aspekt ten jest bardzo ważny w pracy etnologów-muzealników, ale nieobcy również pracownikom akademickim. Oczywiście, nie wszystkie dzia¬ łania edukacyjne prowadzone przez etnologów „skażone" są tym problemem. Jest wiele przykładów działań dowodzących dużego namysłu nad przygotowany¬ mi propozycjami edukacyjnymi i popularyzującymi wiedzę o różnych kulturach. Zacznę od przypomnienia konstatacji Czesława Robotyckiego, ogromnie waż¬ nej i bardzo dobrze oddającej sens (lub raczej bezsens) zjawiska, polegającego na tym, że etnografowie często produkują swój własny przedmiot badań (Robotycki 1993, s. 24-25). Myśl ta - wyrażona głównie w kontekście tzw. mecenatu nad sztuką ludową i folklorem - dobrze obrazuje także szerszy aspekt pracy etnologa . Uwaga Robotyckiego, poczyniona na początku lat dziewięćdziesiątych X X wieku, dotyczyła w dużej mierze kontekstu PRL-u, gdzie tego typu działania, zwłaszcza w muzeach, zdominowały sporą część etnograficznych poczynań. Przetrwały one jednak zmiany transformacji ustrojowej. To błędne koło etnograficzne („produko¬ wanie" zanikającej ludowej kultury i potem jej opisywanie, badanie i gromadze¬ nie) jest ciągle silnie „rozpanoszone" w naszej rzeczywistości, a wynika ono właś¬ nie - moim zdaniem - z niedostrzegania zmiany czasu i dowolnego, a może przede wszystkim bezrefleksyjnego, przenoszenia elementów jednej kultury do innej. 2 3 Wiele tych zjawisk omawiano już wielokrotnie, rzadko jednak stawiając przy¬ słowiową kropkę nad i. Jednym z podstawowych problemów jest stosowanie tzw. 2 Wspomniana dyskusja, nieraz kontrowersyjna, ujawniła szerokie spectrum zapatrywań na tę kwestię wśród etnologów. Sam zresztą mam tutaj szereg wątpliwości. Problemy, które omawiam występują nie tylko podczas badania kultury polskiej, ale także - zawsze we właściwym kontekście - pojawiają się podczas badań innych kultur, także poza¬ europejskich. 3 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 215 4 praesens etnographicum (patrz np.: Burszta 1992, s. 188-211; Kroh 2000 , s. 123-126, 186; Kowalski 2003). Ta nieprawdziwa wizja czasu ciągle pokutuje w przeróżnych pracach o ludowej kulturze, zwłaszcza popularnych. Zdaję sobie sprawę, że nieraz trudno uciec od tej perspektywy, tak bardzo jest ona wpisana w sam nasz język. Nie zwalnia nas to jednak z konieczności umiejscawiania w czasie konkretnych ludzkich zachowań. Problem ten obserwujemy m.in. podczas działań popularyzacyjnych w skan¬ senach. Ciągle, niestety, zasadne jest pytanie, dlaczego pokazuje się w realiach skansenu zjawiska z zupełnie innej przestrzeni kulturowej? Najprostszym przy­ kładem jest „wmontowywanie" w zagrody, dajmy na to z X I X wieku, współczes­ nych rzeźbiarzy, robiących aniołki, postacie świętych, koniki, ptaszki, czy też ustawianie przy dawnej kuźni współczesnych kowali z ich wyrobami (krzyże, świeczniki, ramy do obrazów, itp.) Pomijam to, że zazwyczaj taki twórca jest we współczesnym ubraniu, z zegarkiem i telefonem komórkowym u boku, ale najważ­ niejszy jest fakt, że to, co on wyrabia (nomen-omen!) jest całkowicie odmienne od kanonów estetycznych ludzi zamieszkujących w przeszłości daną zagrodę. Nie wspominam już nawet o odmienności całego systemu wiedzy i mentalności. Wystarczy bez emocji zestawić dawne rzeźby ludowe (czy np. wyroby kowal­ skie) ze współczesnymi, żeby jasno zobaczyć różnice między nimi. Lokując te współczesne dzieła na tle XIX-wiecznej zagrody sugeruje się przecież, chociażby implicite, że jest pomiędzy nimi nie tyle nawet dość łatwe kulturowe połączenie, ale wręcz ustanawia się w ten sposób tożsamość pomiędzy wieloma odmiennymi światami. Nawet jeżeli widz jest w stanie na gorąco sobie tę różnicę uzmysłowić (chociażby poprzez widok dżinsów i adidasów rzeźbiarza), to i tak zostaje mu potem w świadomości lub w podświadomości obraz jedności. W tym wypadku bezbronne są zwłaszcza dzieci, do których często taka oferta edukacyjna jest skierowana. No właśnie, czy to jest edukacja? Oczywiście nie znaczy to, że nie dostrzegam w takich działaniach prób podniesienia atrakcyjności ekspozycji dla widza, jednak powinno to odbywać się w zgodzie z historyczną wiedzą. Znam także przykłady skrajne, gdy pod wpływem komercyjnego zapotrzebo¬ wania na tzw. imprezy (sama nazwa powinna u etnologa wywołać dreszcze!) łączy się artefakty z jeszcze bardziej odległych światów. Wśród XIX-wiecznych chat, pełnych np. drukowanych obrazów z epoki, przechadzają się średniowieczni mieszczanie. Na tym samym tle ustawia się stragany ze współczesną ekologicz¬ ną, zdrową żywnością, sugerując, jakoby chłopi przed wiekami byli ekologami i na dodatek bardzo dbali o swoją dietę, zdrowo się odżywiając. Gdy taką „wie¬ dzą" i skojarzeniami popisuje się „lud", jest to nawet ciekawe i może stanowić problem badawczy. Ale gdy za tym stoi etnologiczne (ludoznawcze, że tak po¬ wiem) wykształcenie, robi się raczej smutno i zasadne stają się pytania: Dokąd to wszystko zmierza? Czy naprawdę jest wszystko jedno? 4 W książce Kroha znajdziemy mnóstwo świetnych przykładów mylenia czasów w etnografii i wynikających z tego konsekwencji. Książka ta słusznie zyskała popularność, ale za mało wyciąga się z niej wniosków. �216 HUBERT CZACHOWSKI W tej „zabawnej" pomysłowości nie ustępują etnologom archeologowie. Modne stały się - skądinąd godne pochwały - archeologiczne festyny . Ale gdy widzę w chacie pochodzącej sprzed 2000 lat (oczywiście jest to jej dwudziestowieczna rekonstrukcja) beskidzkiego górala w regionalnym stroju, wyrabiającego fujarki, to wydaje mi się, że jednak wszystko powinno mieć swoje granice. Pozornie wszyscy są zadowoleni. Jest rozrywka i pieniądze. Można i tak. Ale czy na pewno wśród egipskich piramid mamy pokazywać jak kowboje łapali na lasso bizony? Czy konieczne jest budowanie igloo, żeby pokazać Trobriandczyka z muszlami? Może w ten sposób podniesiemy atrakcyjność naszej pracy, może więcej pienię¬ dzy zdobędziemy, ale czy ktoś się zastanawia, jakie pustki w umysłach można w ten sposób poczynić? Chyba, że ktoś przekona mnie, iż nawet w edukacji obowiązuje choroba postmodernizmu w postaci skrajnej, ze skłonnością do mie¬ szania czasów, zestawiania nieprzystających elementów i dowolnej cytatomanii . 5 6 Jest jeszcze inny ważny i „odwieczny" problem etnograficzny, mianowicie rozmaite konkursy na sztukę ludową. Są one właśnie wynikiem myślenia o etno¬ grafii (zwłaszcza muzealnej) jako „opiekunce" i „reanimatorce" zagrożonych wyginięciem elementów ludowej kultury. Przeglądałem rozmaite regulaminy konkursów etnograficznych od rzeźby, malarstwa do haftu, pisanek i wieńców dożynkowych. Przebija z nich nielogiczna i nierozstrzygalna dychotomia. Otóż, wytwory konkursowe mają być tradycyjne i oryginalne jednocześnie, a takie po¬ dejście znowu kompletnie ignoruje kategorię czasu. Pomijam już, że trudno okre¬ ślić jednoznacznie, co jest jeszcze tradycją, a co już nią nie jest, ale - moim zdaniem - nie istnieją logiczne kryteria etnograficzne, pozwalające rozstrzygnąć ową dychotomię. Głównym problemem w konstruowaniu takiej narracji etno¬ graficznej jest właśnie „wyrywanie" z kontekstu kulturowego pewnych elementów przeszłości i dowolne przenoszenie ich w teraźniejszość. Często sprowadzało się to (i sprowadza nadal) chociażby do próby zachowania „tradycyjnej" formy i wpro¬ wadzenia nowej tematyki. Ale dlaczego forma miałaby być niezmienna, a na treść można wpływać? Dlaczego dopuszcza się możliwość przekształcania jednego kulturowego artefaktu, a innego nie? Zapomina się - widać - o banalnej etnologicznej prawdzie, że każdy element kultury musi być funkcjonalny dla niej samej, a nie dla kultury zewnętrznej (w tym wypadku etnologa-instruktora). Współczes¬ ne wytwory sztuki ludowej muszą być funkcjonalne i „kompatybilne" z pozosta¬ łymi elementami kultury ich twórcy. Sam udział etnografa/etnologa w takim kon¬ kursie jest gorszącą próbą przekonania społeczeństwa o swojej „nadwiedzy" dotyczącej tego, jak inni ludzie powinni myśleć, zachowywać się i co robić. Mało tego, sam niejednokrotnie byłem świadkiem jak w sytuacji konkursowej rozmaici etnografowie posługiwali się stereotypowym („ludowym") rozumieniem terminu tradycja jako „rzeczy" istniejącej od zawsze i niezmiennej. Mamy więc 5 Ciekawą - także pod omawianym względem - charakterystykę archeologicznych festynów przedstawił Łukasz Dominiak (2004). Oczywiście, czym innym jest postmodernizm jako współczesna praktyka kulturowa albo działalność artystyczna, gdzie tego typu cechy mogą dawać całkiem nieraz interesujące rezultaty. Tak np. dzieje się w filmie czy literaturze. 6 �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 217 i bezpośrednie odwołanie do mitycznych początków in illo tempore! Często to właśnie etnolog w takiej sytuacji wykazuje cechy myślenia typu ludowego. Oczywiście, gdyby ogłaszano konkursy na rekonstrukcje obiektów znanych z przeszłości, można by powołać jury, które w sposób kompetentny oceniłoby powstałe przedmioty. Jednak gdy chcemy, żeby to jednocześnie było „żywe kul¬ turowe zjawisko", to jakie należy wprowadzić kryteria? Gdzie zaczyna się i koń­ czy możliwość zmiany tradycji? Czy mamy kierować się estetycznym kanonem kultury ludowej, czy dziewiętnastowiecznego realizmu, współczesnej estetyki popkultury, czy też - dajmy na to - konceptualizmu? Przecież wśród nas samych różne panują poglądy, opinie i poczucie piękna. W budowaniu narracji etnograficznych nie powinno chodzić o to, żeby przeno¬ sić pewne, arbitralnie wybrane działania z przeszłości w teraźniejszość, ani o to, żeby kreować przyszłość. To w muzeach - na wystawach i w publikacjach - moż¬ na poznać tradycyjną ludową kulturę, a nie na współczesnej wsi. Gdyby była ona ciągle aktualna w terenie, nie trzeba by jej zamykać w muzealnych pomieszcze¬ niach. Po to istnieją etnologiczne muzea, żeby tam móc „spotkać się" i poznać inną kulturę, także dawną kulturę polskiej wsi. Po to istnieje edukacja w muzeach, żeby przekazywać wiedzę o innych (w tym i dawnych) kulturach. Nikomu nic z tego nie przyjdzie, że na siłę będziemy próbowali wmontować elementy prze¬ szłości w teraźniejszość. Oczywiście, można dzisiaj wykorzystywać dawne sym¬ bole, znaki, zwyczaje w różnych działaniach związanych np. z regionalizmem, ale niech to regionaliści, działacze i animatorzy kultury o tym decydują, na swój sposób wykorzystując te elementy, które uważają za obecnie dla nich ważne i funkcjonalne. A etnolog z przyjemnością się temu przyjrzy, wykona dokumen­ tację i podda analizie. Nie do końca ma rację Piotr Kowalski (2003), kiedy pisze, że dzisiejszy rozwój „przemysłu ludowego" jest ważny jako produkcja artefak­ tów do muzeów. W etnograficznych kolekcjach muzealnych powinny znajdować się artefakty będące odzwierciedleniem jakiejś określonej kultury, a nie tylko „ludowopodobne" przedmioty przypominające obiekty z przeszłości. To, że jakiś element znany z tradycyjnej kultury ludowej występuje i dzisiaj jest na pewno zjawiskiem ciekawym dla współczesnego etnologa, bardziej ze względu na sposób współistnienia z elementami kultury współczesnej, niż tylko na swoją reliktowość. To, że jakiś element kultury przetrwał i dopasował się do współczesności nie znaczy automatycznie, że jest on lepszy, ważniejszy, niż jakiś artefakt dużo młodszy. Oczywiście, tworzenie ciągów genetycznych, czy porów¬ nywanie zjawisk i kultur w nauce, bądź w edukacji jest możliwe także i dzisiaj, ale trzeba to jasno określić, sprecyzować i nazwać, by nie wprowadzać dezinformacji. Niedocenianie kategorii czasu pojawia się w etnografii także w innych spra¬ wach. Problemem jest - moim zdaniem - pokazywanie np. mapy Polski w grani¬ cach po 1945 roku, gdy mówi się o tradycyjnej ludowej kulturze, która najczęś­ ciej osadzana jest historycznie na przełomie X I X i X X wieku lub do czasów I I wojny światowej. Pomija się zatem całe regiony na wschód od tej granicy, co prawda wieloetniczne, ale przecież - po pierwsze, także z dużym procentem ludności polskiej, po drugie - bardzo mocno wpływające na historię polskiej �218 HUBERT CZACHOWSKI etnografii i w ogóle myślenia o etniczności (także polskiej) i o kulturze ludo¬ wej. Gdy mówi się o tradycyjnej, ludowej polskiej kulturze (lub w Polsce!) np. X I X wieku, nie ma sensu na mapie pokazywać okolic Szczecina lub Wrocławia, a nie pokazywać Wilna i Lwowa. Dla pełnej panoramy tradycyjnej kultury ludo¬ wej (zarówno w Polsce, jak i polskiej) konieczne jest uzupełnienie wielu luk. Dzieje się tak np. w różnego typu publikacjach, w tym - w encyklopediach, gdy pokazuje się zróżnicowanie etnograficzne Polski na mapach po 1945 roku, nakładając na nie podziały wcześniejsze, które w tym czasie przestawały być obowiązujące. Są to jeszcze pozostałości po polityce komunistycznego monopolu na prawdę historyczną (i każdą inną), ale czas najwyższy przywrócić właściwą perspektywę kulturze ludowej także w jej historycznym aspekcie. Ze wspomnianą tu praktyką spotykamy się np. w książce, będącej w zamierze¬ niu podręcznikiem do edukacji regionalnej (Błachowski 2003). Przedstawiono tam Polskę w granicach powojennych (po 1945 roku) i na to naniesiono nazwy woje¬ wództw Rzeczypospolitej szlacheckiej, np. z województwem bełskim; zaznaczono nawet miasto będące stolicą województwa, umieszczono je jednak tuż za obecną granicą. Podpis pod całą mapą brzmi: Województwa Polski od XVI do 1772 roku, bez śladu informacji, że Polska wyglądała wtedy inaczej. Jest tak, mimo że w książ¬ ce opisywane i pokazywane są w dużej liczbie artefakty z X I X wieku, a nawet wcześniejsze. Na dodatek próba ułożenia na jednej mapie kilku podziałów admini¬ stracyjnych i etnograficznych z różnych czasów sama w sobie jest karkołomna. Wydawane atlasy kultury ludowej w Polsce także pomijają czasy historyczne i na mapie powojennej pokazują występowanie danego zjawiska np. przed I I woj¬ ną światową. Na szczęście jest tam prawie zawsze podana informacja o czasie zbierania danych, ale w zasadzie taka mapa powinna być pełna, powinna też ukazywać granice zgodne z historyczną rzeczywistością (w określonym czasie). Takie prezentowanie materiału może jednak dezorientować czytelnika, a poza tym pozbawia go właściwego historycznego kontekstu. Bardzo dobrze rozwiązano tę kwestię w niektórych podręcznikach do historii, przedstawiając, przy omawianiu konkretnego okresu, ówczesne granice histo¬ ryczne i nakładając na nie kontur dzisiejszej Polski. Interesujący mnie problem dostrzegam słuchając Polskiego Radia, z wielce skądinąd zasłużoną Redakcją Kultury Ludowej. I tam bowiem pojawiają się po¬ dobne kłopoty. Zdarza się, że współcześnie redaktor udaje się na wieś, szuka najstarszej osoby i pyta, oczytany w „tradycyjnej kulturze ludowej, w jej dzie¬ więtnastowiecznej wersji", o dawne obyczaje, np. weselne. Wszystko to brzmi po kolbergowsku i nadawana jest temu taka aura. Ale przysłuchajmy się, o jakiej rzeczywistości mówią współcześni informatorzy. Wspominają oni np. lata pięć¬ dziesiąte X X wieku, albo relacjonują to, co wyczytali w książkach, często nawet etnologicznych. Sam spotkałem się z sytuacją, gdy pytałem około 40-letniego 7 7 W żadnym wypadku nie deprecjonuję tu osiągnięć Oskara Kolberga, które uważam za wiel¬ kie. Mam tylko na myśli odwołania do jego dzieła traktowanego jako wzór dla badań terenowych prowadzonych na początku X X I wieku. �ETNOGRAFICZNE QUIPRO QUO, CZYLI KŁOPOTY Z CZASEM 219 mężczyznę, chodzącego na Kujawach z kozą w czasie zapustów, czy słyszał kiedyś o zwyczaju zabawy zwanej podkoziołkiem. Usłyszałem: [...] w naszej wsi tego nie było, chociaż Kolberg pisze o tym, ale u nas już nie było. Drugie albo kolejne życie tekstów etnologicznych, to w ogóle osobny problem do badania. Nie twierdzę bynajmniej, że badanie zwyczajów z lat pięćdziesiątych czy sześćdziesiątych (jak i zupełnie współczesnych) nie może być ciekawe, ale trzeba wyraźnie zaznaczyć tę granicę czasową, a nie sugerować, być może nieświadomie, że dotykamy świata odwiecznego i niezmiennego. Tego typu sugestie to wyraz tęsknoty samych etnologów za mityczną kulturą ludową. Podtrzymujemy kliszę i cieszymy się, że jest, zamiast j ą badać. Odkryłem niedawno, że praktyki pyta¬ nia, w trakcie badań terenowych, osób najstarszych ciągle są podejmowane, np. podczas pisania prac magisterskich, a wnioski formułowane na podstawie takich wywiadów także osadzane są w czasie mitycznym. Jednym z wielu przykładów może być praca o roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej (najstarsza informatorka urodzona była w roku 1920, a kilka w 1939) (por. Pluto-Prądzyńska 2004). Informacje zebrane w ten sposób pochodzą z lat pięćdziesiątych i sześć­ dziesiątych X X w., ale wnioski zawarte w tekście osadzone są tak naprawdę bezczasowo, skryte za niejasnym terminem „tradycyjna rodzina". Niejasne są także postulaty zawarte we wspomnianej książce do edukacji regionalnej, gdzie w koń¬ cowym rozdziale zachęca się, by współcześnie młodzież podejmowała etnogra¬ ficzne badania terenowe i pytała informatorów o ludowe stroje, rozmieszczenie w izbie ław i skrzyń, konstrukcje dachów, pielęgnację zębów i uszu, sprzęty do prania itd. Jakich odpowiedzi możemy się na współczesnej wsi spodziewać? Nie trzeba mieć chyba wielkiej wyobraźni, żeby odpowiedzieć na to pytanie. Ignorowanie czasu to nic innego, jak tylko bezrefleksyjnie powtarzane przeko¬ nanie o niezmienności ludowej kultury, co prowadzi do wielokrotnie już opisywa¬ nego zjawiska jej mityzacji i stereotypizacji. Spróbujmy więc przywrócić sens naszym działaniom, w tym i edukacji. Jeżeli mówimy o X I X wieku, pokazujmy rzeczy, przedmioty, ikonografię i mapy z epoki. Jeżeli mówimy o okresie po 1945 roku, pokazujmy świat odpowiadający tej rzeczywistości. Mieszanie róż¬ nych rzeczywistości historycznych jest nadużyciem, produkującym niebezpieczne stereotypy o ludowej kulturze, o etnologii i reprezentantach tej dyscypliny. LITERATURA B ł a c h o w s k i A l e k s a n d e r 2003, Etnografia. Ścieżka edukacji regionalnej, PTL - Oddział Toruń, Z G STL, Lublin, Toruń. B u c h o w s k i M i c h a ł 1995, Fratrie i klany nowo-plemienia antropologów w Polsce, [ w : ] Etnologia polska pomiędzy ludoznawstwem a antropologią, Aleksander Posern-Zieliński (red.), Prace Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, nr 6, Poznań, s. 37-59. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1992, Kultura - ludowość - postfolkoryzm, [w:] tegoż, Wymiary antropologicznego badania kultury, U A M , Poznań, s. 188-211. D o m i n i a k Ł u k a s z M . 2004, Zabawa w przeszłość. Festyn archeologiczny jako forma karnawału, [w:] Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej, Jan Grad, Henryk Mamzer (red.), Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań, s. 81-86. �220 HUBERT CZACHOWSKI Funkcje społeczne... 1979, Funkcje społeczne etnologii, Zbigniew Jasiewicz (red.), PAN, Poznań. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. K o w a l s k i P i o t r 2003, O wielbicielach folkloru - z dystansem i niepokojem, www.koncept. biz.pl/konferencja/archiwuma3.htm; także, [w:] Tradycja z przeszłością. Zadania współ­ czesnej etnologii. Teoria i praktyka w zachowaniu ludowego dziedzictwa kulturowego dla zjednoczonej Europy, Towarzystwo Naukowe Sandomierskie, Sandomierz, s. 27-44. K r o h A n t o n i 1999, Sklep potrzeb kulturalnych, Prószyński i S-ka, Warszawa. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2004, Antropologia kultury w Polsce: następne pokolenie?, Lud, t. 88, s. 143-167. P l u t o - P r ą d z y ń s k a G a b r i e l a 2004, Uwagi na temat roli kobiety w tradycyjnej rodzinie rybackiej Półwyspu Helskiego, Nasze Pomorze, nr 6, s. 155-163. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1993, Etnografia wobec samej siebie, Prace Etnograficzne, z. 32, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, s. 23-34. T a y l o r C h a r l e s 1999, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, Wydaw¬ nictwo Naukowe PWN, Warszawa. HUBERT CZACHOWSKI ETHNOGRAPHIC QUI PRO QUO OR THE PROBLEMS W I T H TIME Summary This article discusses the problem of ethnographical narratives' constructions in accordance to historical time they refer to. The issue of non-historical treatment of the research objects arise both in works of academic staff and workers of ethnographic museums. Ethnological community in Poland still has, described already by authors such as Wojciech Burszta, Antoni Kroh or Piotr Kowalski, the problem with time in the constructions of ethnological descriptions - a phenomenon of praesens etnographicum. The difficulties in dealing with time appear also in educational works conducted mostly in ethnographic museums, where it is being treated rather freely. It causes flexible diffusion of particular elements of one culture into another over time. It often occurs during socalled folk festivities, where old traditional artifacts are presented right next to contemporary artists, their activities and products. The author believes it's allowed to educate through such forms of entertainment, but it's also unacceptable to misinform people or create false realities and contexts. The category of time is being treated confusingly also in works which present traditional folk culture (from the X I X / X X century, or before the I I World War) on the maps o f contemporary Poland. Such practice leads to not-considering the territories that used to constitute significant parts of former Poland. Author emphasizes that they were indeed multi-ethnic, but included the considerable percentage of Poles. A t the same time they had an extremely strong influence on the development of Polish ethnography and on the reflection on ethnic issues and folk culture. Author concludes that mixing historical realities leads to the misuse and abuse of time as well as to the appearance of dangerous stereotypes of folk culture, ethnology and ethnologists themselves. Translated by Jarosław Adres Autora: Dr Hubert Czachowski Muzeum Etnograficzne im. Marii Znamierowskiej-Prufferowej Wały Gen. Sikorskiego 19, 87-100 Toruń e-mail: hubertcz@poczta.onet.pl Derlicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d9da06936305e479b6c9fc3d5a6a7e68.pdf ad7ad79794edcefec51e272b94ff035f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2071 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1923 Title A name given to the resource Czy Camilo Jose Cela jest etnografem ? / LUD 1993 t.76 Description An account of the resource LUD 1993 t.76, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 76, 1993 CZY CAMILO JOSE CELA JEST ETNOGRAFEM? Jako pisarza Celę znamy z tego, że jest dość niepokorny, nie daje się łatwo zaszufladkować i chętnie sięga po drażliwe tematy. Już w tej postawie bliski jest wiecznie dziwiącym się i poszukującym etnografom. Proponuję spojrzeć na twórczość Celi właśnie pod kątem etnograficznym. Obecnie - w dobie "gatunków zmąconych" 1 - także u pisarzy można doszukiwać się interesujących pomysłów. Camilo Jose Cela jest autorem dość dobrze w Polsce znanym. Już dawno opublikowano jego dwie powieści: Rodzinę Pascuala Duarte i Ul (ta ostatnia znana też z filmu Mario Camusa pod tym samym tytułem). Większy rozgłos przyniosła mu literacka nagroda Nobla w 1989 roku i książka Mazurek dla dwóch nieboszczyków, w Polsce wydana w 1990 roku. Właśnie ta książka stała się bezpośrednią inspiracją moich rozważań. M azurek dosięga etnografii przynajmniej w dwóch miejscach. Po pierwsze książka ta, która ma szansę stać się jedną z najważniejszych europejskich powieści 2 połowy XX wieku, wydaje się być klasyczną pozycją z nurtu tzw. literatury chłopskiej. Jest to "wybitna powieść galicyjska napisana po kastylijsku"2. Oto staje przed nmni główny bohater książki - Galicja lat 30. Czyta się tę powieść jak najlepszą kronikę czy rodzaj reportażu o. życiu tamtejszych ludzi. Mamy tutaj opis tego wszystkiego, co najbardziej istotne, typowe i charakteryzujące galicyjską kulturę. Oto wspaniałe typy ludzi, jak na fotografiach Augusta Sandera 3, i dokładne, bogate w najdrobniejsze szczegóły opisy miejsc. Jeszcze ważniejsze jest doskonałe uchwycenie galicyjskiej mentalności, światopoglądu i typów charakteru. Mazurek określany bywa jako hołd złożony rodzinnej Galicji 4. C. GccrlZ, o galUnkach zmąconych, "Teksty drugie" nr 2, 1990, s. 113-130. B. Lasada, Cela - piewca Galicji po kastylijsku, "Literatura na Świecie" 1990, nr 11, s. 60-64. 3 A.ugust Sander (1876-1964), wybitny fotograf niemiecki. W 1910 roku rozpoczął realizację wielkiego cyklu dokumentacyjnego "Ludzie XX wieku", portretując przedstawicieli wszystkich klas społeczeństwa Republiki Wcimarskiej. W 1936 roku faszyści wycofali z księgarń album ze zdjęciami Sandera i zniszczyli kilka tysięcy jego negatywów. 4 A. Komorowski, Z mi/ością o Camilo Jose Celi, "Zdanie" 1989, nr 11-12, s. 67. I 2 �218 Po drugie - stosując efekt mieszania rozmaitych technik pisarskich: symultanizmu, retrospekcji, monologu wewnętrznego i tradycyjnej narracji autorskiej s Cela przypadkowo zabiera głos w zaniedbywanym raczej dziale etnografii, mianowicie w metodyce jej badań. Dokładniej mówiąc, pokazuje na czym polega doskonały wywiad etnograficzny. Znaczenie wywiadu w etnografii trudno przecenić. Jest to ciągle jedna z podstawowych technik badawczych. Niby rzecz prosta, oczywista - jednakże wywołująca przeróżne kontrowersje. I to zarówno teoretyczne (także etyczne!) - jak i czysto praktyczne, techniczne w zasadzie. W podręczniku antropologii czytamy m.in., że wywiad kierowany "musi być prowadzony z uwzględnieniem pewnych podstawowych wymogów: stosowności miejsca, gdzie rozmówca będzie się czuł swobodnie, towarzystwa, w jakim jego wypowiedź ma szansę być szczera lub w ogóle może zostać uzyskana 6. Są to etnograficzne oczywistości, ale może warto się przyjrzeć jak je stosuje Cela, gdyż wszystko wskazuje na to, że kierował się nimi w swoich rozmowach. ,,- W Seixos ukazał się duch świętego Rolanda i chociaż chciałam uciekać, nie mogłam, zresztą tak bardzo to znowu nie chciałam, bo byłam spokojna i zadowolona ze spotkania. Święty Roland mówił jakoś tak dziwnie, na moje oko nie miał wszystkiego po kolei. - A jak do ciebie mówił święty Roland, po kastylijsku czy po galicyjsku? - Mnie się wydaje, że mówił po łacinie, ale nie myślcie, całkiem łatwo można go było zrozumieć"? Cela prowadzi rozmowę w taki sposób, żeby nie wzbudzać w rozmówcach żadnych podejrzeń, żeby wypowiedzi były jak najbardziej swobodne i aby należały do informatora, a nie etnografa. W zadawanych pytaniach nie narzuca swoich poglądów. Używa prostego i zrozumiałego języka. Być może warto zwrócić uwagę, że oprócz samego sposobu zadawania pytań równie ważna jest dla niego umiejętność uważnego i cierpliwego słuchania B. "Ciotkę Lourdes wrzucono do wspólnej fosy, ponieważ wuj Cleto opłacił pogrzeb, ale nie miejsce na cmentarzu, pod tym względem Francuzi są bardzo skrupulatni, a konsul powiedział, że jego to ani ziębi, ani grzeje; umieranie za granicą jest zawsze trochę upokarzające, bo nie zna się miejscowych zwyczajów. - Francuzi są katolikami? - Tak, myślę, że tak, w każdym razie katolikami na swój sposób, bo protestantami są Anglicy i Niemcy"9. 5 D. Walasek-Elbanowska, Mazurek Camilo Jose Celi, "Literatura na Świecie" 1990, nr II, s. 37. 6 7 8 9 E. C. Z. C. Nowicka, Świat kultury - świat człowieka, Warszawa 1991, s. 166. J. Cela, Mazurek dla dwóch nieboszczyków, Warszawa 1990, s. 95. Gostkowski, Z zagadnień socjologii wywiadu, "Studia Socjologiczne" 1961, nr 2. J. Cela, op. cit., s. 59. �219 W taki to właśnie sposób Cela buduje swoją opowieść o Galicji. Co chwilę narracja "przeszywana" jest krótkimi pytaniami jakby kontrolującymi i ukierunkowującymi bieg fabuły. Gdzieś nagle w zapędzie galicyjskich dyskusji i opisów pojawia się i stoi na straży narrator (którego można nazwać też antropologiem) umiejętnie wyłapujący i pogłębiający najbardziej istotne sprawy. Zarazem także - co ważne - dający odpoczynek zmęczonym informatorom. Cela - antropolog zdający sobie doskonale sprawę z własnych preferencji i z własnych doświadczeń staje się w pełni tego słowa znaczeniu narratorem a nie tylko autorem. Jest więc nie tylko przekaźnikiem, ale bohaterem i twórcą. Dlatego musi znaleźć swoje miejsce pomiędzy światem opowiadanym a założonym adresatem. Zakłada to przyjęcie określonego punktu widzenia, perspektywy epistemologicznej i dystansu wobec przedstawianego świata. Ważny jest też dobór odpowiednich do posiadanej wiedzy środków narracji, a także sposób posługiwania się nimi 10. Można powiedzieć, że autor Mazurka wypełnia tekstualistyczne postulaty Jamesa Clifforda. Jednym z wymagań współczesnej etnografii jest bowiem nie tylko dyskurs antropologa z członkami badanych kultur, ale również - jak robi to Cela - samego ze sobą. Niech o doskonałej etnograficznej intuicji Celi świadczą jeszcze dwa inne przykłady. Pierwszy również dotyczy sposobu prowadzenia nowoczesnych badań. Otóż jako początkujący pisarz Cela wybrał się z plecakiem na wędrówkę po całej Hiszpanii, spisując swoje rozmowy z napotykanymi ludźmi - proboszczami, pijakami, żebrakami, zwykłymi wieśniakami, aptekarzami itp. Nie byłoby w tym nic nadzwyczajnego, gdyby nie to, że - już jako uznany pisarz - powrócił na tę samą trasę, ale w zgoła innym charakterze. Jeżdżąc Rolls-Roycem z czarnym szoferem, stwarzał odmienne warunki do tych samych obserwacji 11. (Czy nie podobnie musi się jawić amazońskim Indianom lądujący awionetką w środku ich wsi antropolog?). Stawiał w ten sposób zasadnicze pytania ujawniające kontekstowość jakichkolwiek obserwacji i badań kultury. Drugim przykładem intuicji Celi jest jego pierwsza powieść Rodzina Pascuala Duarte z 1942 roku. W kontekście etnograficznym można uznać ją za nowatorską i zgoła proroczą. Autor napisał ją w formie rękopisu tytułowego Pascuala Duarte, jakoby znalezionego w 1939 roku w pewnej aptece w Almendralejo. Jest to wstrząsający zapis czynów i losów kilkakrotnego mordercy próbującego przed śmiercią wyjaśnić swoje życie. Całość opatrzona jest tylko krótką notą wyjaśniającą osoby oddającej tekst do druku. Ów pamiętnik jest szczególnym studium zbrodni, a także całej kultury, w której mogła ona zaistnieć. 10 Słownik 11 Komorowski, terminów literackich, op. cit., s. 66. pod red. J. Słowińskiego, Wrocław 1976, s. 258. �220 Ale oto w 1973 roku ukazuje się doskonała praca zespołowa pod redakcją Michaela Foucaulta Ja Piotr Riviere, skorom już zaszlachtował mojq matkę. moją siostrę i brata mojego ... - autentyczny tym razem pamiętnik kilkukrotnego mordercy z XIX wieku 12. Porównując obydwa teksty - fantazje Celi i autentyk Foucalta - można dojść do wniosku, że ich podobieństwo graniczy z niemożliwością przypadku. Na kilkadziesiąt lat przed pozyskaniem dla nauki zeznań sądowych przez takich autorów jak Emanuel Leroy Laduire, Carlo Ginzburg czy Bogdan Baranowski, Cela skomponował tekst na podstawie wymyślonego przez siebie pamiętnika więźnia. Jak się okazało - jego etnograficzna intuicja potwierdzona została w stu procentach przez pracę Michaela Foucaulta. Huhert Czachowski 12 Ja. Piotr Riviere. skoram już zaszlachtował "Literatura na Świecie" 1988, nr 6, s. 4- ł 32. moją matkę, moją siostrę i hraw mojego .... � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2eecc9711c53a74aea18cd2bb6f1dd86.pdf 859ea51641029296690733e1c8d7ad8f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6236 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5815 Title A name given to the resource Formy duszy/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005, t.59 z.4, s.115-127 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czachowski, Hubert Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text latach 60. zaistniałeś w bardzo ważnym ciągu działań artystycznych, jakie miały miejsce w Toruniu, a ich zwieńczeniem było związanie się ze słynną już wtedy grupą foto­ graficzną Zero-61. Wyglądało na to, że droga na szczyt artystyczny jest otwarta. Ale Ty coraz bar­ dziej się ograniczałeś, pod koniec lat 70. znalazłeś wieś Osiek nad Wisłą i zacząłeś pracować, także ar­ tystycznie, na rzecz tego małego, lokalnego środo­ wiska. Co o tym zdecydowało? W Podczas plenerów w latach 70. zrobiłem nawet ta­ ką pracę Ucieczka z Torunia. Czy to była ucieczka od sztuki, którą bym robił w Toruniu? Pewnie tak. Byłem przerażony. Czułem pustkę, nie miałem już bodźców do tworzenia, to było mielenie piachu. Do tego doszło gorzkie doświadczenie stanu wojennego. Dlatego mu­ siałem wrócić do spraw dzieciństwa, moich światów, które są osadzone w człowieku, w rodzinie, w pejzażu. To są dla mnie wartości największe, najważniejsze. Stąd lepiej widzę zgiełk miasta, anonimowość miesz­ kańców, zawrotne tempo ulic, nad którym czuwa mo­ numentalny i liryczny zarazem toruński gotyk. Tym bardziej że tyle lat w prasie pracowałem, i to może jesz­ cze bardziej mnie wypaczyło. Stałeś się artystą zawieszonym pomiędzy awan­ gardą a kulturą ludową. Z czego to wynika? Moje obecne działania artystyczne wypływają z pracy ludzi mieszkających w Osieku. Przeżyłem szok, gdy tutaj przyjechałem i spotkałem autentycznych, odizolowanych twórców - rzeźbiarza Józefa Kamińskiego, plecionkarza Juliana Orenta i jego żonę, hafciarki Barbarę Marycz i Józefę Orent. Była poetka A n­ na Słupczewska, z typowymi, ludowymi wierszami, i to mnie fascynowało. No i kuźnia, cały ród Florkiewiczów, stelmach, który naprawiał bryczki, wozy, koła. Byli przewoźnicy wiślani - Lewandowski, Wilmanowicz, Jenczewski, leśni drwale... Jeszcze 30 lat temu to wszystko funkcjonowało tutaj na co dzień. To było Twoje pierwsze spotkanie z taką kulturą? Znałem to już z mojej młodości, miasteczka-wsi Łobżenicy. Od dziecka wędrowałem po takich warsz­ tatach, a ci ludzie byli dla mnie tajemnicą. To były la­ ta 50. Będąc na studiach, wracałem do tych ludzi i do tych zdarzeń, żeby o nich robić filmy. O takich właśnie ludziach? Dokładnie takich! O szewcu czy grajku, który na weselach grał. Za ten film dostałem 3. nagrodę na ogól­ nopolskim festiwalu filmów amatorskich w Bielskub iałej w 1967 roku. Wracałem do łobżenickiej kok­ sowni, gdzie ludzie ten koks ręcznie wyrabiali - pla­ stycznie to było bardzo ciekawe, te dymy, ta wieża... Chodziłem tam do piekarzy. Piece na węgiel były, ale jaki bochen wychodził! To była forma! Chodziłem do 115 Formy duszy Z Michałem Kokotem rozmawia Hubert Czachowski kowala, Oseska, cudowny człowiek! Z jednej strony podkowy przybijał, a z drugiej skrzypce do ręki brał. Łą­ czenie surowości jego ogromnych dłoni o potrójnej, a nawet poczwórnej, przepalonej skórze z delikatnością skrzypiec - o tym właśnie robiłem film, ale nie doku­ mentalny, bo pewne rzeczy aranżowałem... Kilka lat te­ mu pojechałem tam raz jeszcze, bo chciałem napisać o tej kuźni tekst. Ale zostało po niej tylko palenisko, pie­ ca nie ma, same mury. W pamięci mam moją drogę do szkoły: uliczka, mróz, mnóstwo koni, szron, opary mgieł, uderzenia kowalskiego młota - to był koniec lat 50. Przy tej kuźni ludzie opowiadali o swoich kłopo­ tach, często przy kwaterce, ćwiartce gorzałki. Wszyst­ ko odbywało się na luzie, nikt nikogo nie gonił, konie były spokojne, podawały kopyta, czekały, nie było tej dzisiejszej nerwowości. Gospodarze załatwiali swoje sprawy, jeździli po węgiel, po nawozy, handlowali - tam była cała dramaturgia dnia od rana do wieczora. Ulegałeś urokowi codzienności? To była fascynacja miejscem i atmosferą! Szkoda, że na lekcjach historii było inaczej, nie tak jak dzisiaj. Wtedy nie mówiło się o tożsamości małej ojczyzny, zresztą o wielu innych rzeczach też nam nie mówiono. Patriotyzm miał wówczas inne znaczenie. Panował za­ chwyt systemem, ustrojem, tymi przemianami po woj­ nie, zajmowano się raczej teraźniejszością, nikt nie za­ glądał tak głęboko i daleko w wieś, w dom, w rodzinę, to było owiane jakąś wielką tajemnicą. Czy w samym mieście widziałeś coś pociągającego? Stacja kolejki wąskotorowej, koksownia i wieża wodociągowa, duża, solidna, jak wieżowiec - te trzy elementy w sensie bryły, tajemniczości i swojego wnę­ trza fascynowały mnie niesamowicie. Bałem się, że ta wieża może się przewrócić, więc wyobraźnia pracowa­ ła, spać nie mogłem... Budynki to jedyne rzeczy, w których dostrzega­ łeś tajemnicę? Jeszcze przedmioty, i to takie powszechne, były dla mnie kopalnią niesamowitych przeżyć. N a przykład ogromny dół, gdzie zwożono śmieci - grzebałem w nich �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 116 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot Fot. Michał Kokot 117 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI i znajdywałem te różne kształty - patelnie, żelazka, ka­ fle, piecyki, lampy naftowe, czajniki, dzbanki, maszyny do szycia, jakieś części. Gromadziłem je w moim poko­ iku i malowałem, fotografowałem. Te przedmioty mia­ ły duszę, bo według mnie każdy przedmiot ma duszę. Dziadek mi tłumaczył, że za szybko rozstajemy się z przedmiotami, którym poświęciliśmy wiele lat życia. Swoim cierpieniem, swoją codziennością, swoim obco­ waniem z przedmiotem, używaniem go w różnych sytu­ acjach w ciągu dnia, podczas płaczu, radości, uświęca­ my go i dajemy mu duszę - nie tę boską duszę, ale jej odcisk na przedmiocie. I mama zawsze mi mówiła, że gdyby człowiek bardziej obcował z rzeczami, gdyby wchodził w ich głębię, symbolikę, która tam jest, to może wtedy łatwiej przypomnieć sobie matkę, czy po­ wracającego do domu ojca... Tam jest bowiem ekspre­ sja czasu płynącego w ciągu dnia, jego rytmu. brat Michał byli artystami, robili kołowrotki. Jeden z nich mam w piwnicy jako relikwię. Jeździłem z mo­ im cudownym dziadkiem na wozie do Kunowa, do warsztatu, i tam obracałem nóżką, wprawiając w ruch obrotowy własnej roboty drewnianą tokarkę! Oni mieli zamówienia z całej północy, aż z Kaszub. Te kołowrotki były trochę nietypowe, ale fanta­ styczne. Miały swoją rzeźbę, swoją bryłę, duszę. Pa­ trzyłem, jak powstawały, i teraz wiem, że to była sztuka... Dostrzegasz sztukę w wielu rzeczach, działa­ niach, zarówno w przedmiotach, jak i w procesie ich powstawania.... Byłeś samotnikiem czy żyłeś wśród rówieśników? Byłem lubiany przez swój optymizm i zachwyt dniem. Chodziłem do kolegów pograć w klipę, ale też dlatego, żeby zobaczyć, jak wygląda ich dom, kuchnia, jak się zachowuje matka czy babcia. I fotografowałem, notowałem kształt twarzy, rysy, w ogóle człowieka. By­ łem ogarnięty formą. Oczywiście to nie znaczy, że my­ ślałem wtedy tak akademicko, ale działałem podświa­ domie, intuicyjnie. Zbierałem materiał do później­ szych rozważań artystycznych. T a fascynacja uwidacznia się nawet w nazwie założonej przez Ciebie grupy artystycznej w latach 60. na studiach, grupie Formy właśnie? Ależ tak, forma, kształt, bryła przedmiotu - to by­ ła moja propozycja. Do dzisiaj ta forma zamyka mi du­ sze, ma znaczenie symboliczne. Często odwołujesz się do kategorii rodziny. A jak funkcjonowała Twoja rodzina w Łobżenicy? Ojciec był zwykłym inkasentem, prostym człowie­ kiem, a mama pochodziła ze wsi opodal Łobżenicy, z Kunowa. Rodzice byli bardzo pracowici, przywiązywali ogromną wagę do naszego wykształcenia. Było nas pię­ cioro i wszyscy skończyli studia. Rodzina była bardzo patriotyczna, walczyła z Niemcami o każdą piędź ziemi. A dziadek Józef Wachowski i jego brat Michał, po któ­ rym nadano mi imię, wywalczyli w 1920 roku Wysokie, takie miasteczko koło Łobżenicy. Pojechali furmanka­ mi, z kosami, z kilkoma karabinami. Mama mówiła mi o powstaniu styczniowym, były tradycje Warszawianki i innych pieśni patriotycznych niepodległej Polski, które śpiewała mi babcia, trzymając mnie za rękę. Czyli najpierw było spotkanie z historią, nie ze sztuką? Tak, nawet pielęgnacja ogrodu przez Wachow­ skich była w moim pojęciu sztuką, którą odnosiłem do słynnych ogrodów paryskich, ale tu były polskie cu­ downe kwiaty, piwonie na przykład. Aleje porobione pod kątem prostym, piękny wybieg z domu do ogrodu, gdzie się odbywały wszystkie ważne uroczystości, na przykład chrzciny, wesela. To wszystko miało swój sens. Dlatego moje wszystkie trzy córki - Sylwia, Pa­ trycja i Monika - również miały wesela na dworze, z bryczkami... Pamiętam, jak do kościoła się jeździło wolantem, do Bułgowa, niedaleko, 4 km od Kunowa, droga pod górę, brukowana kamieniem, w dole rozle­ głe jezioro. I Górka Klasztorna - najstarsze sanktu­ arium maryjne w Polsce - też robiła kolosalne wraże­ nie. Ten słynny Gaj! N a tym wszystkim wyobraźnia inaczej pracuje. Nasiąkłem takimi miejscami i zapa­ miętanymi obrazami. Miałeś możliwość poznania sztuki, działań arty­ stycznych? Przecież na tej mojej wsi czy w miasteczku nie by­ ło żadnego wykształconego artysty, nie było kółek, galerii plastycznych dziecka itp. Nie było takiego człowieka, do którego mógłbym pójść i zobaczyć, jak obraz maluje. Był Wojczykowski, pokojowy malarz wtedy, pod koniec lat 50. wchodziły do mody tzw. pikassy. To były najbardziej artystyczne elementy, czy­ sta forma geometryczna. Chodziłem na harcerskie zbiórki, robiliśmy różne przedmioty z drewna, ale ja nigdy nie lubiłem techniki, chciałem tworzyć zupeł­ nie coś innego. Malowałem obrazy intuicyjnie, nie mając o tym zielonego pojęcia. Kupowałem nie olej lniany, ale zwykły, jadalny, słonecznikowy, i potem obraz pół roku mi sechł. Układałem te obrazy w mo­ im pokoiku i bałem się, że ktoś będzie mi mazał, bo to wszystko było mokre. Artystycznej ekstazy doznawa­ łem tylko oglądając obrazy w łobżenickiej farze Trój­ cy Świętej... A początki fotografii? Co do twórczości, to gdy wyjechałem z Łobżeni­ cy, uzmysłowiłem sobie, że mój dziadek Józef i jego 118 Już w Łobżenicy fotografowałem od 7. klasy. O j­ ciec kolegi miał przed wojną drogerię, a tam były ma­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI teriały światłoczułe, powiększalnik i jeszcze przedwo­ jenne agfowskie papiery. Pierwsze odbitki tam robili­ śmy. W Łobżenicy był też Knajdek fotograf, ale na początku niczego nie mogłem się od niego dowie­ dzieć, dopiero później, kiedy interesowała mnie fotoceramika, „wydębiłem” od niego dwumiechowy, wy­ ciągany aparat fotograficzny na duże klisze. W Łob­ żenicy wszyscy traktowali fotografię jako rzecz pa­ miątkową, a mnie to już nie wystarczało i będąc w 8, 9 czy 10 klasie aranżowałem i reżyserowałem sceny, np. skakanie moich kolegów z mostu kolejki wąsko­ torowej. A kiedy zacząłeś oglądać filmy? Koło stacji kolejki było kino Tęcza. To było jedy­ ne okno na świat, gdzie mogłem podpatrywać kompo­ nowanie kadru. Nie patrzyłem na treść, nie śledziłem fabuły, nie interesowało mnie, czy film skończył się dobrze czy źle, ale ważne było oświetlenie, ujęcia. Bi­ blioteka w Łobżenicy była, więc znajdowałem w niej jakieś amatorskie opracowania typu A BC filmu. Inte­ resował mnie kadr, światło, ruch kamery, jej prowa­ dzenie na torach, poruszanie się aktora, np. gdzie wchodził, gdzie wychodził. Potem rozwinąłem to wszystko w Pętli. Chodziłem do kina 3-4 razy w tygo­ dniu, każdy film starałem się obejrzeć 2-3 razy, np. Po­ piół i diament czy Piątka z ulicy Barskiej. Oglądałem na­ wet filmy dozwolone od 18 lat, za co w domu dostawa­ łem potem „wpieprz”. Filmy w tamtych latach najczęściej mówiły o wojnie. Czas był powojenny, czy to miało znacze­ nie? Łobżenica była naznaczona krwią i męczeństwem, we wrześniu 1939 roku Niemcy zamordowali kilka­ dziesiąt osób. Po wojnie nawet się dziwiłem, jak silna była zaciekłość i zemsta w stosunku do Niemców jeńców i tych, którzy zostali. Zmuszano ich na przy­ kład, żeby gołymi rękami wykopywali zwłoki zamordo­ wanych Polaków. Znałem tych ludzi (teraz już nie ży­ ją) i niewątpliwie to także wpłynęło na moją psychikę. Dlatego też umieszczałem w moich filmikach tego ty­ pu sceny, np. trup w skrzyni. To weszło mi w portrety ludzi, w zmarszczki, w „zerowe” rzeczy, takie silne ele­ menty ekspresyjno-dramaturgiczne. Zrobiłem film 0 Pawełku, grajku, ale w taki sposób, że najpierw go zakwalifikowano do filmów odrzuconych. Pokazywa­ łem tylko instrument, a twarz Pawełka ciąłem na po­ szczególne kadry, tak jakbym do niego strzelał - to by­ ło coś niesamowitego. Dźwięk grał zasadniczą rolę 1 kadrowanie. Słynni krytycy np. Ostrowski od filmu amatorskiego, krzyczał, wrzeszczał: „jak można było nagrodzić taki film? To jest wiwisekcja życia!” . A Konwicki do mnie podszedł, bo mi wręczał tę na­ grodę, i powiedział: „Panie Michale, ja Pana widzę na reżyserii w Łodzi” . Miałem potem rzeczywiście jechać, 119 tak jak Różycki, Robakowski i Mikołajczyk, ale nie ża­ łuję tego, że tak się nie stało, bo trafiłem do Osieka i... do rodziny. Dlaczego zdecydowałeś się studiować historię, a nie kierunek artystyczny? Bo się bałem. Wewnątrz czułem, że powinienem iść na sztuki piękne, ale myślałem, że nie zdam. Wie­ działem, że nie mam techniki, nikt nie uczył mnie ry­ sunku. Dzisiaj mój syn, Jaś, ma talent - ćwiczy rysunek i jest w tym dobry. Ja nie miałem żadnej podpory. Dla­ tego poszedłem na historię, chciałem się wyrwać z do­ mu. Historia była dla mnie łatwa i lubiłem ją. Bo prze­ cież tak naprawdę to ludzie, fakty grają rolę zasadni­ czą. Tak samo w Toruniu... te zaułki, cała architektu­ ra... Będąc na historii, chodziłem jednak na wykłady ze sztuk pięknych - z Antkiem Mikołajczykiem na malarstwo, tu konserwatorstwo kończył Józef Roba­ kowski, Andrzej Różycki, Jurek Wardak. Nieoficjalnie jeździłem z nimi na plenery. Jeszcze miałem okazję roz­ mawiać z Tymonem Niesiołowskim. Patrząc z perspektywy czasu, znalazłeś się wtedy w tyglu sztuki, właściwie awangardy! W grupie Ze­ ro-61 przecież to nie było zwykłe fotografowanie. Interesuje mnie to przejście od Łobżenicy do awan­ gardowej grupy operującej zupełnie innym języ­ kiem. N a początku studiów poczułem się, jakbym dostał łopatą w głowę - jak spojrzałem na Toruń - to widzia­ łem ratusz, ulicę Podmurną, a to gotyk, który na łeb mi leciał! Dla mnie była to następna fascynacja, każ­ dym brukiem, każdą cegłą. Ale od razu szukałem kon­ taktu z fotografującymi, dowiedziałem się o Jerzym Wardaku - trochę sobie z nim pogadałem, zobaczyłem jego warsztat pracy, jego montaże, widziałem, jak on to ręcznie składał, kawałek po kawałeczku. A potem trafiłem do Czesława Kuchty, który już nie żyje. To był dla mnie czas bardzo trudny, miałem dziekanki, chło­ paki mnie nieraz żywili, ratowali, żebym mógł zjeść śniadanie. A ja cóż im mogłem dać? Tylko siebie, mo­ ją osobowość, moją inspirującą, wariacką duszę. Orga­ nizowałem plenery klubu filmowego Pętla. Dla mnie nie było ważne czy jesteś z Pętli, czy z Zero, czy z For­ my, czy od Antka Mikołajczyka, który miał swoją gru­ pę Rytm. Ważne było, żeby skupić ludzi, którzy chcie­ li coś robić. Szukaliśmy pretekstów do pewnych dzia­ łań twórczych, fotografowaliśmy pewne elementy, de­ tale pejzażu, architektury, martwych natur, by wnieść je później w nasze prace. Wystawy szły non stop. A ja nocami techniki się uczyłem od Czecha, to muszę po­ wiedzieć. Chociaż marzyłem, żeby ktoś te odbitki robił za mnie, ja chciałem tylko komponować, przygotowy­ wać tzw. plakaty poetyckie. A koledzy mnie gonili, go­ nili... Robakowski też mówił: „Michał, kurczę, mu­ sisz...” �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI T o był czas spotkania kolejnych ważnych oso­ bowości? Tak, oni byli do mnie podobni. Wewnątrz skłóce­ ni ze sobą, gotowali się w środku podczas dyskusji 0 sztuce, które niejednokrotnie trwały do białego rana 1 każdy miał swoją wizję... Grupa Zero-61 nie miała swojego programu, niektórzy mieli dojścia do zachod­ nich fotografii, ale głównym tworzywem była rzeczywi­ stość za oknem, przedmioty, ludzie - to przepuszczali­ śmy przez swoją wewnętrzną maszynę. Powiem szcze­ rze, miałem pewien uraz do sztuki zagranicznej, to znaczy oglądałem almanachy, ale nie chciałem się wzorować, szkoda było na to czasu, przeżywałem wszystko na swój sposób, brałem to, co we mnie siedzi, co może moją osobowość pchnąć do góry. Moją uwa­ gę zwrócił tylko Sudek, Czech, fotografujący to, co wi­ dział za oknem, jakie on kompozycje tworzył w tych swoich ogrodach! Nastrój! To lubiłem, rozumiałem je­ go osobowość. Z polskich artystów ceniłem wówczas Lewczyńskiego, Sunderlanda, Bułhaka, Dłubaka za formę, Hartwiga... W grupie były obecne nurty fotografii kreacyj­ nej, symbolicznej, konceptualnej, ale i reportaż... Sam aranżowałem pewne sytuacje, które fotogra­ fowałem, czasami podejmując przy tym duże ryzyko. Raz chcąc zaskoczyć i wywołać nowy nastrój, położy­ łem się pod tabun krów idących z pastwiska. Byłem szalony, nie miałem przecież pewności, że ktoś tych krów nie pogna! To były też ciągłe wzajemne inspira­ cje, bo obok był i Robakowski, i Bruszewski, i Wardak, i Mikołajczyk. Nurty w fotografii mnie nie interesowa­ ły. To krytycy wymyślali ich mizerne znaczenia. Sztu­ ka jest jedna, niepodzielna. Ale ten język sztuki nowoczesnej był inny niż ję­ zyk kołowrotków, czy były też punkty styczne? Styczność była duchowa, wewnętrzna. Ta żyła szła przez mój organizm i tam i tu. Może powiem inaczej, że język jest ten sam, dusza jest ta sama, ale dziedzina sztuki jest inna. Bo przecież wiele z tych elementów fotografii przeszło w moją poezję. Nie wyobrażam so­ bie, żebym miał być tylko fotografikiem, malarzem czy poetą - to się zazębia. Zawsze mi czegoś brakowało. I muzyka ludowa tak samo - to wszystko siedzi w jed­ nym, ja nie mogę tego rozdzielić, patrzę na świat po­ przez te cztery dziedziny sztuki. Przy tworzeniu potra­ fię przywołać w tym samym momencie i fotografię, i barwę, i muzykę, i tekst wiersza w wyobraźni. To wszystko jest u mnie połączone. Dopiero wtedy jest pełnia... Tak, bo ja to widzę fotograficznie, malarsko, widzę słowo, a zarazem jego śpiewność, muzykę. Ale to nie jest tak, że ja sobie dzisiaj to, jutro tamto. W momen­ cie tworzenia te cztery człony młócą mnie. Mam dar 120 do szczegółów, do zapamiętywania nastroju, przypomi­ nania sobie moich wycieczek, nawet ścieżek, widzę kształt źdźbła, widzę, jak się żyto kołysze, i wtedy leci mi jakieś słowo, a jak ono się kołysze, to przynosi mi taki rytm, a nie inny, czy to będzie w formie oberka, poleczki, czy walczyka. A fotograficznie widzę np. chłopa, który jest bohaterem tego kadru, i widzę też barwę jego otoczenia. Czy jest to poszukiwanie ciągle nowych środ­ ków wyrazu? N a pozór tak. Bo koledzy zawsze odróżniali moje prace. Dłonie, ręce, twarze, kadrowanie mocne i zde­ cydowane. I w malarstwie też tak jest? Tak, nawet w ostatnich wierszach. Czyli w tych wszystkich, tak różnych dziedzi­ nach sztuki poruszasz się wokół tych samych tema­ tów? Może jako reżyser robiłbym coś innego, ale z pew­ nością byłby to symbolizm, surrealizm w połączeniu z prostotą sztuki ludowej. W filmie robiłbym takie rze­ czy jak Fellini - przepraszam, że używam takiego po­ równania - ale to mnie właśnie fascynowało, te meta­ fory, przenośnie, paralele, czerpanie z dzieciństwa. To nie musi być Fellini, to może być każdy z nas. Ilu ja ta­ kich ludzi spotkałem! Po nocach mi się śnili i rybacy w łodziach, i rolnicy! Przenosiłem to na grunt gazety, w której pracowałem, a potem już tu w Osieku szuka­ łem podobieństw. Bóg mnie tu zesłał. Czesław Kuchta pokazał mi tę miejscowość, przyjechał tutaj ze mną na grzyby. Potem już sam wróciłem i zacząłem rozmawiać, szperać w moich kierunkach, a co to za człowiek, a tu się dowiaduję o rzeźbiarzu, a tu o plecionkarzach, bo przecież nad Wisłą, to wiadomo - co drugi się tym pa­ rał. I ta fascynacja innością tych ludzi, w sensie psy­ chicznym, w sensie temperamentu, osobowości, ale też rezultatami ich działań, ich wyrobów, w plastycz­ nym wymiarze, wręcz zniewalała. Doświadczenia fotoreportera były ważne? W „Nowościach” był dobry klimat, była tolerancja, wrażliwość - wszystko to zależy od szefa. A ja to, co osiągałem w sztuce, chciałem przenieść do gazety, chciałem ludzi zatrzymać na 1,5-2 minuty, dlatego w moich zdjęciach była refleksja i zaduma. Zdjęcia miały oddziaływać w zupełnie inny sposób, artystycz­ nie. Żeby oprócz tego zwykłego faktu atakującego wi­ dza, dać jeszcze inne rzeczy, które są wokół, a nie no­ życami tylko ciąć, ciąć, ciąć, bo to ma być tylko i kon­ kretnie to i to. Chciałem to podać w sposób bardziej poetycki, refleksyjny, radosny, w zależności od sytu­ acji. Bo dla mnie w zdjęciu równą wartość do główne­ go tematu mają elementy poboczne - fragmenty rze­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI czy, brył, pejzażu czy nawet plamy otoczone konturem. Dostawaliśmy wiele telefonów, ludzie dzwonili, że piękne zdjęcia - oni chwytali ten specyficzny język fo­ tografii, no to chciało się pracować! Jednak popełni­ łem błąd i odszedłem do „Pomorskiej”, a tam była mo­ da na zdjęcia publicystyczno-polityczne, gdzie nie mia­ łem możliwości rozwijania się, bo moja psyche była za­ jęta fotografowaniem jednego czy drugiego politruka, sekretarza, koniecznie z uśmiechem, człowieka dobrej roboty, uścisku dłoni - to tragedia była... Zwolniłem się stamtąd na własną prośbę. Wszyscy się pukali w czoło, mówili: „Kokot to chyba zwariował, o co mu chodzi? Tak dobrze tu ma, pensja ładna...”. T a Twoja ucieczka na wieś nie była całkowita, bo jednak w latach 80. brałeś udział w szeregu dzia­ łań w ramach tzw. kultury niezależnej, w wysta­ wach urządzanych w kościołach, salkach kateche­ tycznych, ale i w oficjalnych działaniach związku fotografików. Czyli nie zerwałeś do końca? Nie, bo jak spojrzałem na Toruń z perspektywy pejzażu wiejskiego, inaczej to miasto widziałem. Ten dystans mi pomógł, bo w plenerowych działaniach fo­ tograficznych w Toruniu zdobywałem nagrody, mia­ łem lepsze, świeże spojrzenie i nie byłem emocjonalnie związany ze środowiskiem. Odizolowałem się, bo nie chciałem przeżywać jego problemów, nie miałem tego obciążenia. W końcu postawiłeś na tych swoich współ­ mieszkańców wsi... Ale to też jest krąg odbiorców. To odwieczny dyle­ mat, czy gdy przemawiam do tysięcy, moja sztuka jest bardziej wartościowa niż w sytuacji, gdy mam pięciu czy dziesięciu odbiorców? Wolę użyć takiego języka, żeby być zrozumianym, cieszę się, że idę do ludzi, a nie, że sam z własnym wnętrzem, problemami się borykam. Od kiedy przebywam w Osieku, u tych prostych, zwy­ kłych ludzi, ciągle im się przyglądam. To jest dla mnie bardzo ważne. Cieszę się, gdy przychodzą do mojej ga­ lerii, obserwuję ich reakcje, słucham opowieści rolni­ ka o jego problemach, malując i fotografując go rów­ nocześnie. Dla mnie świat takiego człowieka jest bar­ dzo bogaty, bogatszy od niejednego intelektualisty, publicysty, pseudodziennikarza czy jakiegoś pismaka. A taki prosty człowiek mówi swoim językiem, opowia­ da o zwykłych sprawach, o rodzinie, o swoich bliskich, o swojej pracy, jej rytmie i rodzącym się z tego poczu­ ciu bezpieczeństwa i zadowolenia. Uprawa pola, kwia­ tów, chodzenie wśród bydła, koni też daje wewnętrzną stabilizację, poczucie sensu życia. Może ktoś powie, że te moje działania skupione zawsze wokół człowieka, wokół rodziny, są naiwne, że nie intelektualizuję. Pro­ szę bardzo, mogę się zacząć zgrywać, bo to jest tylko kwestia warsztatu, paru lektur, pewnych terminów, ale co z tego - nie w tym rzecz! 121 I reżyserujesz tutaj? Tak, nie żałuję tej filmowej reżyserii, bo jestem reżyserem tutaj. I robię duży film, ogromny, fabular­ ny, dokumentalny, komediowy, każdy gatunek. Czu­ ję pewien poziom, do którego chcę dotrzeć, ale jed­ nocześnie nie chciałbym go przekroczyć. Mogę pod­ nieść poprzeczkę, w jakiś sposób to przetworzyć, ale nie na tyle, żeby nie być zrozumiałym. Bo jeżeli lu­ dzie opowiadają mi jakieś historie, to chciałbym od­ dać ich klimat, atmosferę. Traktuję to też jak noto­ wanie i fotografowanie pewnych sytuacji obyczajo­ wych, które potem wykorzystuję w różnych tek­ stach. Oprócz tego, że sam jesteś twórcą, stałeś się tu­ taj w Osieku takim reżyserem życia... Ależ tak, również przez lata pracy w szkole. Mam tam galerię Motyl, gdzie z dziećmi robię pewne rze­ czy w oparciu o kulturę ludową, o jej motywy, ale wprowadzam nowe formy, np. witraże... To są też pewne działania związane np. z wątkiem pobytu Chopina na ziemi dobrzyńskiej, w Obrowie. Szuka­ my karczmy, która tam była, oczyma wyobraźni wi­ dzę małego Chopina tam stojącego, słuchającego miejscowej kapeli i omawiam to z dziećmi, zestawia­ jąc ten obraz ze współczesnym skrzypkiem z naszej wsi, który słyszał to, co grał jego ojciec, jego dziadek Kamiński. Widzę tę wspólną drogę muzyki i o tym mówię dzieciom... Czy proponujesz też sztukę nowoczesną? W szkole robię galerię profesjonalną, chcę tu za­ prosić ciekawych artystów, tych „wariatów”. Nie w sa­ lonach pięknych, gdzie przyjdą różni ludzie, szampana wypiją, ale ani z tobą nie podyskutują, ani nie powie­ dzą czy im się podoba, tylko plotkują o bzdurach, sensacyjkach. Przyjdzie jakiś dziennikarzyna, który byle co informacyjnie napisze, bez przemyślenia, bez auten­ tyczności, ja tego nie chcę. Wprowadzę do galerii M o­ tyl artystę, zderzę go z normalnymi odbiorcami. Dla moich mieszkańców to będzie wielkie przeżycie. Oni ubiorą się odświętnie, uszanują, spojrzą. Nie muszą komentować obrazów jak krytyk sztuki. Wystarczy, że się wzruszą lub wymienią się uwagami. A może też tam będą zdjęcia z ich albumów rodzinnych i na chwilę ucieszą się ową galeryjną atmosferą? Czy czujesz się przez nich zaakceptowany, czy patrzą na Ciebie ciągle jak na obcego? Ale ja też wchodzę do zagród, idę do człowieka, który np. mi nie chce sprzedać koszyka, a wiem, że tę plecionkę dobrze robi i muszę tak sprowokować sytu­ ację, tak się zachować w jego kuchni, żeby mnie zapro­ wadził na strych i ten koszyk mi do Izby Regionalnej dał. Ale nie mogę działać cwaniacko, albo dać mu pie­ niądze po prostu - muszę wywołać taką rozmowę, że­ �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI by on się odkrył i zaufał. Muszę stworzyć taki nastrój, że kobieta, która stoi przy garach, suszy grzyby, robi masło, zaakceptuje młodego artystę, którego tam wprowadzam, żeby sobie szkicował. I ten człowiek po­ częstuje cię chlebem, wyciągnie kielicha - dla wielu to jest ciągle szok, że szklanka w pośpiechu niedomyta, ale trzeba to zrozumieć i tę bakterię tego domu wypić. Musisz się zachować jak ten człowiek, jeśli chcesz cze­ goś od niego. A wtedy poczujesz zapach, smród, kształt, pot, zobaczysz tego człowieka i potem ekspre­ sja wychodzi sama. Mówię tak: jeździsz samochodem, na chwilę prze­ siądź się na rower, używasz piły mechanicznej, spró­ buj wziąć na chwilę siekierkę, scyzoryk do ręki, napal w piecu i zobacz ogień, bo świat tak pędzi, jest tak szalony, że kiedyś trzeba się będzie cofnąć cywiliza­ cyjnie, żeby móc istnieć. Bo my będziemy zwykłymi manekinami, automatami, troszeczkę podobnymi do człowieka. Czujesz w tych ludziach potrzebę takich dzia­ łań? Tak, teraz ciszę się, że mój syn zaczyna rozumieć, że sztuka jest potrzebna człowiekowi jak powietrze. Inaczej człowiek się uwstecznia. A przecież tutaj wszyscy mają sztukę, bo oni na co dzień robili łyżki, kopanki, garnki, wszystko. Dlatego ten powrót do pewnych manualnych czynności jest dla zdrowia, dla lepszego psychicznego samopoczucia. Taki Felek, chory, ma 80 lat, mówię: „Panie Felku, pan zrobi ta­ ki koszyk, jak pan robił”. „Ech, Panie, ja już zapo­ mniałem”. A gdy jednak zrobił, ja ten koszyk sfoto­ grafowałem i umieściłem w Izbie Regionalnej. Jak on się poczuł dowartościowany, jaki dumny, na podwó­ rzu, w rodzinie, na ulicy! To są rzeczy niewspółmier­ ne, żadne tabletki tak nie pomogą! Być potrzebnym to może są slogany, co ja opowiadam, ale o te slogany dzisiaj coraz trudniej. Anonimowość coraz bardziej włada człowiekiem, jak na ulicy w Toruniu, czy w jeszcze większej metropolii. Jest w Tobie ogromna pasja pedagoga... Zależy mi na tym, żeby ta szkoła tak funkcjonowa­ ła. Ale była dyrektorka mi mówi: „a co ty Michał my­ ślisz, że wieczny będziesz? Pora na nowych”. No i jak ktoś przyjdzie bez wizji, jakiś akademicki teoretyk, to się prawdziwa sztuka skończy, nie będzie żyła, będzie półsztuką. Zatem niech to kipi rzeczywistością, w któ­ rej istniejemy. Oczywiście, trzeba realizować program z zakresu plastyki, ale w oparciu o miejscowe, regio­ nalne tradycje, od kowala po hafciarkę. Trzeba czer­ pać na co dzień z ich talentów, odkrywać ich najprost­ sze rozwiązania kompozycyjne. Gdy sięgasz do kultury ludowej w pracy z dzieć­ mi, to chcesz, żeby one wykonywały to tak, jak wy­ czytać można w pracach etnograficznych, książ­ kach? Nie, nie. Ci ludzie muszą znać mechanizm tej ro­ boty. Namawiam ich, bo to się może przydać - to mo­ ja rada. Tak jak w stanie wojennym - robili koszyki, miotły, sprzedawali na jarmarkach i dzięki temu mogli trochę dorobić w tamtych ciężkich czasach. Ale jak mam takiego osieckiego motylka zrobionego przez babkę Orent w 1885 roku, to go wplotłem w dzisiejszą rzeczywistość, czyli w logo, które wisi w szkole, w Osieckim Ośrodku Kultury i galerii Motyl. Nie wiem, może jakiś etnograf powie, że to nie tak, ale to nieważne - dzisiaj ten motylek integruje i wskrzesza tradycje. Jest herb Osieka wyrzeźbiony przez nieżyją­ cego Kamińskiego, który zrobił łódź z żaglem, a ja wraz z dziećmi zamiast żagla wstawiłem tego motyla w for­ mie metafory i nadałem temu herbowi głębszy sens. Może on jest mniej tradycyjny, mniej etnograficzny, mniej historyczny, ale za to podniosłem w wyobraźni dzieci zupełnie inną kwestię. Te rzeczy muszą być przetransponowane na dzisiaj, na 2005 rok, tak musi być. Ale ciągle spotykamy się z pewnego rodzaju od­ górnym odruchem instrumentalnego traktowania ludowych artystów, zespołów - byle wystąpić przed jakąś tam urzędniczą władzą, gdzie nikt nie dostrze­ ga człowieka, tylko liczy się, że jakiś urzędnik będzie bił brawo, a często z tego wynikają jakieś straszne artystycznie rzeczy. Mocno wiążesz przeszłość z teraźniejszością... Zawsze mówię w ten sposób: pora się zatrzymać, czyli wrócić do duszy przedmiotów, wspomnień ro­ dziców, dziadków, nie wolno ci usunąć ich z hory­ zontu. Zawsze robiąc cokolwiek, tworząc, musisz mieć ich na myśli, bo to jest dla ciebie wielki skarb. 122 Zgadzam się. Tylko kto to ma robić? Różne zespo­ ły widziałem na takich imprezach, poziom nieraz żenu­ jący! W pewnej wiosce, tutaj niedaleko, powstał ze­ spół śpiewaczy i śpiewa „Majteczki w kropeczki”. Wzruszają się przy tym. I teraz potrzeba kogoś, żeby dotarł do nich i im spokojnie, sukcesywnie pokazywał ich własne, starsze wartości, niezniszczone przez kul­ turę masową. To powinni być tacy poważni, auten­ tyczni animatorzy, z pasją, a nie z musu. Twój „program” jest bardzo szeroki - uczysz, tworzysz, reżyserujesz, zbierasz i pomimo rozpano­ szenia się kultury popularnej spod znaku disco-polo, wykazujesz optymizm. Ciągle jest coś do zrobienia, widzisz w tym sens? Teraz wiele rzeczy ginie bezpowrotnie, wiele cie­ kawych „dusz” umiera, jak ja to mówię. Mam żal do siebie, że pewnych rozmów nie nagrałem, mam tylko trochę muzyki, tekstów. Dlatego właśnie założyłem �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI ten mały skansen tutaj w naszym domu. I wiem: to jest od Florkiewicza, to od Rumińskiego, Ćwika, a to od pani Piłatowskiej. Te wozy - najdoskonalsze po­ mniki - mają dla mnie podwójne znaczenie, nie tyl­ ko etnograficzne, ale też artystyczne. Traktuję je jak dzieła sztuki, nieraz coś tam dodam, coś ujmę, czy bardziej uwypuklę znaczenie, funkcję. Tu, u mnie, było wiele wystaw, imprez. Jak na wozie umieściłem namalowany duży portret gospodarza zamiast „żywe­ go” woźnicy, to ludzie dziwili się, ale widziałem, że to przeżywają. Trzeba jednak uważać, nie może być tak, żeby komuś krzywdę zrobić... To musi być przewarto­ ściowane. Pragnienie bycia lepszym musi być zrozu­ miane przez każdego widza i wtedy to ma sens. Ale potrzebna jest do tego pewna prowokacja i ja ją mo­ gę zrobić. * * * wal pięścią w okno zbij szyby mego domu obudź mnie owce czekają na siano ptakom posmarować skrzydła przed odlotem już jesień czas na chochoły zapłakały brzozy już nie obudzą go mimo że posłano po dzięcioły i tak co rok boso uciekałem przed kosą ukrytą w trawie do stogu siana na zielonej łące tu pęczniałem źdźbłami od wiosny do jesieni z obłokami grałem w karty schizofrenik wyrwij ze mnie ten stóg siana z zielonej łąki dzieciństwa chcę się odmienić bo inaczej z okna skoczę i wreszcie dosięgnę ziemi z pokorą o to proszę * * * nie dam się jeszcze śmierci aniołowie nie pozwolą ptaki nie napełnią łzami garnka u psiej budy piasek słońce w dłoniach łopata i tak co dzień moja Mario! Michał Kokot przy lokomotywie chlebowej 123 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Rodzina, fot. Michał Kokot Ojciec, fot. Michał Kokot Dyptyk polny, fot. Michał Kokot 124 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI * • ■» «■ ^ Rybak, fot. Michał Kokot 125 V �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Strach, fot. Michał Kokot Portret kawalera, uczestnika wojny polsko-bolszewickiej 1920, fot. Michał Kokot 126 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI Fot. Michał Kokot 127 �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI HUBERT CZACHOWSKI Między światami - Michał Kokot B ardzo rzadko zdarzają się artyści, którzy prze­ chodzą taką drogę jak Michał Kokot. Już ilość profesji, które uprawiał, wzbudza zaciekawienie. Był Kokot (urodzony w 1944) fotografem-artystą w awangardowej grupie, filmowcem, ale i prasowym reporterem-dokumentalistą, malarzem i poetą, na­ uczycielem plastyki w szkole, działaczem ruchu regio­ nalnego, historykiem a ostatnio muzykiem - klarneci­ stą i saksofonistą w ludowej kapeli. Wszystko działo się w jego życiu jakby na opak. Zaczęła się ta droga w latach 60. na studiach historycznych na UMK w Toruniu. Wtedy Toruń stał się jednym z najważ­ niejszych miast, gdzie powoli dokonywały się zmiany w polskiej sztuce. Nie bez wpływu na to był charakter miasta, jego atmosfera, a przede wszystkim fakt obec­ ności na uniwersytecie wydziału sztuk pięknych z całą plejadą doskonałych artystów jeszcze z czasów przed­ wojennych z Wilna i z Lwowa. Kokot na początku lat 60. mimo że nie studiuje sztuk pięknych, znajduje się w centrum powstających w środowisku studenckich artystycznych grup, ze słynną grupą Zero-61 na czele. Zakłada swoją grupę Formy i działa w studenckim Klubie Filmowym „Pętla”. W 2. połowie lat 60. dołą­ cza do „zerowców”, której filarami były postaci na trwałe zapisane w historii polskiej fotografii: Czesław Kuchta, Jerzy Wardak, Józef Robakowski, Andrzej Różycki, Antoni Mikołajczyk, Wojciech Bruszewski. Grupa Zero - co wyraźniej jeszcze widać z perspekty­ wy czasu - była fenomenem artystycznym lat 60., wy­ przedzając swoją epokę, odnawiając język nie tylko fo­ tografii, ale ówczesnej sztuki w szerszym znaczeniu. Do dzisiaj wiele z propozycji członków grupy (bo trzeba zaznaczyć, że każdy z artystów operował własnym języ­ kiem) odznacza się świeżością pomysłu i nowatorskim spojrzeniem. Do tego trzeba dodać także równoległe eksperymenty filmowe w Pętli, gdzie zaczynali tacy późniejsi wybitni twórcy filmu artystycznego, jak Le­ wandowski, Sławikowski, Kuziemski oraz Robakow­ ski, Mikołajczyk i Różycki (ci ostatni w latach 70. związani ze słynnym Warsztatem Formy Filmowej). Wszystko to musiało określać spojrzenie Kokota na sztukę. Jako członek Pętli zdobywa nagrodę na Ogól­ 128 nopolskim Festiwalu Filmów Amatorskich, bo w tym czasie wszelkie tego rodzaju działania „studenckie”, także te fotograficzne, były odgórnie kwalifikowane w taki sposób. W 1969 roku zostaje Kokot fotoreporterem toruń­ skich „Nowości”, zajmując miejsce zwolnione przez Andrzeja Różyckiego. Po kilku latach przechodzi do „Gazety Pomorskiej”, by dość szybko - pomimo sukce­ sów - zrezygnować z kariery dziennikarskiej. Ciągle rozwija swoje działania artystyczne i w 1975 roku zo­ staje przyjęty do Związku Polskich Artystów Fotogra­ fików. Oprócz fotografii zaczyna malować, a bardzo często łączy obie techniki, dorzucając do swoich kom­ pozycji jeszcze fragmenty przedmiotów. W katalogu okręgowej wystawy fotografików w 1989 roku jeden z najwybitniejszych polskich krytyków fotografii Jerzy Busza pisał: „Michał Kokot to artysta o niebywałej osobowości, wrażliwości, kulturze. Jest fotografem i malarzem, obydwoma tymi technikami posługuje się imaginacyjnie, tworząc metaforyczne obrazy o suge­ stywnej, lecz czytelnej symbolice, odnoszącej się do człowieczego losu. Jest artystą na wskroś polskim, w każdym bądź razie, swoje collage buduje z elementa­ mi symbolizującymi rodzime mitologie, wiejskie czy narodowe, odwołując się do uniwersum czasu, do hi­ storii, zawsze odczuwanej jednostkowo, jako potężna siła determinująca ludzkie poczynania. Michał Kokot - wizjoner, po prostu jest poetą bólu życia". Pod koniec lat 70. Kokot zaczyna coraz więcej cza­ su spędzać w nadwiślańskiej wiosce Osiek, a z czasem osiedla się tam praktycznie na stałe. Właśnie życie w Osieku nad Wisłą staje się dla Kokota dalszym miej­ scem artystycznej działalności, od 1979 prowadzi Osiecką Izbę Regionalną, Stowarzyszenie Kultury Lu­ dowej i Wiejską Galerię Sztuki „Okiennica”. W la­ tach 80. artysta brał także udział w wystawach sztuki niezależnej w kościołach i prywatnych galeriach, m.in. w Galerii Spotkań u ojców jezuitów w wystawie zaty­ tułowanej Obecność, uczestniczył także w wystawie poświęconej ks. Jerzemu Popiełuszce. Jest bardzo aktywnym animatorem lokalnej kultu­ ry, inicjatorem wielu działań artystycznych, nie tylko własnych, ale wciąga do nich wielu samorodnych twórców ludowych, tworzących w Osieku i okolicy. Z jego inicjatywy wydawane są tomiki poetyckie, w tym jego własny, opublikowany w 1987 roku tomik Osiecka studnia. W jego tekstach jeszcze bardziej wi­ dać zafascynowanie naturą, krajobrazem, życiem pro­ stych ludzi. Wyraźne wydają się nawiązania do prosto­ ty i poetyki tekstów poetów ludowych. Nie dziwi to, bo także w plastyce, a nawet i fotografii pojawiają się odwołania do symboliki ludowej, czy też do tematów kojarzących się z ludową kulturą. Widać te fascynacje także w jego domu w Osieku, będącym jedyną w swo­ im rodzaju galerią, gdzie w piwnicy znajduje się osob­ na sala wystawowa, przed domem ekspozycja narzędzi �FORMY DUSZY. Z MICHAŁEM KOKOTEM ROZMAWIA HUBERT CZACHOWSKI rolniczych, ale nawet proste sprzęty domowe zyskują nowe znaczenia poprzez ich nowe nazwanie. Można zaobserwować u Kokota z czasem nasilające się ten­ dencje do upraszczania języka sztuki, zanik metafor aż do granicy oczywistości. Od 1987 roku pracuje jako nauczyciel plastyki w Szkole Podstawowej w Osieku i ta praca staje się je­ go nowym, wielkim wyzwaniem. Ciągle jest aktywny jako działacz lokalnego środowiska, będąc członkiem Zarządu Stowarzyszenia Gmin Ziemi Dobrzyńskiej. W latach 90. zaczyna występować w ludowej kapeli, Studium, fot. Michał Kokot 129 namawia starych muzyków do wspólnego grania, sam gra na klarnecie (oraz na saksofonie) i śpiewa, często własne teksty, do starej ludowej muzyki. Zarówno działalność Michała Kokota, jak i jego twórczość jest wieloaspektowa. Jego droga artystyczna prowadzi jak gdyby na odwrót - od awangardy do sztuki ludowej, naiwnej, prostej. Jest to jeden z nielicznych artystów łączących tak konsekwentnie i zdecydowanie te dwa światy. Nie jest to tylko zwykła inspiracja ludowymi wątkami, ale podobny sposób odczuwania i przeżywa­ nia świata. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3fcce6aa85ce977afa411800a471668.pdf 03a901b0a39e34c18bd56ca2be292e46 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2807 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2615 Title A name given to the resource Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.4, s.80-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lekcje ciemności. Dwa spojrzenia na Apokalipsę Dariusz Czaja 1. A imię jej: 666 W marcu tego roku, jedna z naszych gazet codziennych zamieściła poruszającą wiadomość z zagranicy. Oto na uli­ cach Bukaresztu, informuje krótka notatka, pojawiła się nowa linia autobusowa. Jej numer - 666 - wzbudził, zupełnie nieo­ czekiwanie, gwałtowne i zdecydowanie negatywne reakcje mieszkańców. W atmosferze bojaźni i drżenia, zgodnym pro­ testem, wymusili oni na władzach miasta usunięcie z autobu­ sów inkryminowanego numeru. Z dość przemyślnych i skomplikowanych wyliczeń pew­ nego numerologicznie uzdolnionego mieszkańca Ugandy, możemy dowiedzieć się - korzystając z pomocy odpowie­ dniej strony internetowej - że imię i nazwisko Billa Gatesa, założyciela Microsoftu i równocześnie postaci notowanej od pewnego czasu notorycznie na pierwszym miejscu listy naj­ bogatszych, jest w istocie literowym kryptonimem liczby 666. Tym sposobem, obsadzony został wakujący od jakiegoś czasu etat dyżurnego potwora dziejów, którego niechlubnymi inkarnacjami bywały już w minionej historii osobistości tak znaczne, jak cesarz Neron, papież Leon X , a w czasach nam bliższych Adolf Hitler czy Saddam Hussein. 1 2 Położona w bliskim sąsiedztwie Instytutu Etnologii UJ kawiarnia, nazywająca się nomen omen Nietoperz (złowrogie konotacje symboliczne tego ssaka nie wymagają chyba spe­ cjalnych komentarzy) wzbogaciła ostatnio, dobrze już znaną stałym klientom, ofertę alkoholowych delicji o nową pozycję. Od kilku miesięcy podawany jest tam, obok standardowych drinków, nowy specjał pod zwracającą uwagę nazwą: „Tchnienie szatana". Cena tego napoju, który, po prawdzie, więcej wrażeń obiecuje, niż realnie daje, wynosi dokładnie: 6 złotych 66 groszy. Jeśli zgodzimy się, że zdroworozsądkowe wyjaśnienia opisanych zdarzeń za pomocą paru pozostających zawsze pod ręką wytrychów - tutaj, odpowiednio: myślenie magiczne, zwyczajna głupota, postawa ironiczna - są trywialne i nicze­ go naprawdę nie tłumaczą, że, przeciwnie, same domagają się interpretacji, to być może dostrzeżemy w tych drobiazgach, oprócz materiału na smaczną anegdotę, także i skrótowy za­ pis całkiem realnych dylematów współczesności. Przywołane tu emblematycznie fakty dotyczące popular­ nych wykładni imienia apokaliptycznej Bestii - a przykłady tego rodzaju można by niemal dowolnie mnożyć - zdają się sugerować, że kultura współczesna, nie ta, oczywiście, spod znaku biblijnej egzegezy czy intelektualnego namysłu, ale ta jej część, której przejawy odnajdujemy w życiu codziennym, nie jest jednoznaczna w swoich próbach uporania się z pyta­ niami eschatologicznymi. Dwa głosy brzmią tu szczególnie donośnie; są przy tym wyraźnie wobec siebie kontradykcyjne. Pierwszy, z czytelnymi oznakami strachu i histerii, po­ brzmiewa dobitnie i stanowczo. Nie może być już żadnych wątpliwości: to właśnie teraz nadchodzi nieodwołalny Ko­ niec. Wszystkie dotychczasowe przepowiednie, wszystkie poprzednie wskazania czasów ostatecznych były błędne. Po­ kazujące się w obecnej chwili znaki są aż nadto czytelne. Wielokształtna Bestia swobodnie przechadza się po gościńcu. Musimy być czujni. Katastrofa tym razem nas nie ominie. Zaiste, „czas jest blisko" (Ap, 1,3 tłum. C. Miłosz). Drugi grozę tego czarnego scenariusza rozbraja śmiechem i ironią. Przekonuje, że do natury przepowiadanych co jakiś czas apokaliptycznych proroctw w wydaniu popularnym na­ leży to, że się nie spełniają, że, innymi słowy, tak pojmowa­ ny „koniec świata" ma naturę wciąż uciekającego horyzontu, nigdy nie jest tu, w miejscu, gdzie teraz jesteśmy, ale zawsze tam, gdzie nas jeszcze nie ma i gdzie, jak niektórzy z uporem utrzymują, uda się wreszcie komuś dotrzeć. Ten głos jakby chciał powiedzieć umysłom nazbyt gorącym i niecierpliwym: spokojnie bracia, trochę luzu, napijcie się, to wam przejdzie. Osobliwe przy tym, że wyznawcy tego poglądu wcale często łączą kpiący dystans wobec inspirowanej religijnie wizji koń­ ca z wiarą w apokalipsę w jej rozlicznych świeckich we­ rsjach. Zamiast więc straszyć wielogłową Bestią wychodzącą z morza, obrazem odesłanym już do krainy bajek, ględzą oni z równym przejęciem o rozszerzającej się dziurze ozonowej, 0 wciąż ocieplającym się klimacie, o wyczerpywaniu się za­ sobów naturalnych itp.; nagromadzenie tych okropieństw spowodować ma w efekcie planetarną zagładę. Co charakterystyczne, postawy te nie są tak odległe od siebie, jak można by z pozoru sądzić. Zauważmy bowiem, że obydwie, choć w różny sposób, w zasadzie uchylają wizję „końca świata" zawartą w Apokalipsie św. Jana. Pierwsza, bo prostodusznie interpretując jej tekst, a także przesuwając ad infinitum jego nadejście, skutecznie kompromituje i ośmiesza samą ideę, druga, bo uznaje ją za myślowy anachronizm 1 z tego względu po prostu nie wykazuje najmniejszego zain­ teresowania całą kwestią; unieważnia problem tak, jak unie­ ważnia się zagubiony dokument. Przywołane na początku kulturowe reakcje na jeden z bar­ dziej poruszających i mających za sobą już sporą bibliotekę apokaliptycznych obrazów, nie obejmują, rzecz jasna, pełne­ go spektrum możliwych współcześnie postaw eschatologicz­ nych. Są natomiast instruktywne o tyle, że, jak sądzę, wska­ zują na jego „górny" i „dolny" kraniec. Po jednej stronie, ma­ my więc religijność naiwną zastygłą w dosłownym, literal­ nym traktowaniu tekstu Pisma, tropiącą gorliwie znaki rychło mającego nadejść końca; po stronie przeciwnej, ducha scep­ tycznego z właściwym mu świeckim rezonerstwem i prze­ śmiewczym dystansem wobec przekazu biblijnego. 3 4 A co znajduje się w rozległym obszarze „pomiędzy"? Oczywiście, gdy chodzi o materię tak delikatną i trudno mie- �rzalną, jak wyobrażenia eschatologiczne, trudno o twarde konstatacje, wszelkie ustalenia muszą mieć charakter mniej lub bardziej precyzyjnych przybliżeń. Zaryzykowałbym jed­ nak hipotezę (nieduże to ryzyko), że pośród postaci zapełnia­ jących ową przestrzeń „środka" relatywnie dużą grupę stano­ wią dzisiaj ci, którzy przyznają się co prawda do dziedzictwa chrześcijańskiego, ale dla których ta identyfikacja nie obywa się jednak bez istotnych trudności. Tak więc, chociaż, z jed­ nej strony nie biorą oni na serio gorączki milenijnej, są też wyraźnie nieufni wobec jarmarcznych przepowiedni i inter­ netowych spekulacji, to, z drugiej strony, chcieliby uwierzyć słowom Apokalipsy św. Jana i traktować je poważnie, ale tak naprawdę nie bardzo wiedzą, co począć z dość dla nich egzo­ tyczną, trudno przekładalną na pojęcia, wieloznaczną mową proroctwa z Patmos. Wolni są od skrajności: ani nie trawią ich przesadnie pokusy chiliastyczne ani też nie dotknęła ich szczególnie mocno, nicująca do szczętu tradycyjne wyobra­ żenia, choroba podejrzliwości. Dla nich wyrażenia takie jak „koniec czasu", „koniec świata" - choć problematyczne - nie są z pewnością pustymi hasłami. 2. Dwie lekcje z Idioty Odsuwając zatem na bok lęki związane z rokiem 2000, którego „eschatologiczność" zdaje się mieć przede wszyst­ kim wymiar medialny, nie frustrując się też zanadto tym, czy obecny kurs euro we Francji (1 euro = 6,66 FF) nie zwiastu­ je szybkiego nadejścia Armageddonu, spróbujmy poważniej zastanowić nad kilkoma kwestiami dotyczącymi całkiem re­ alnego, przynajmniej dla części z nas, problemu: jak rozu­ mieć dzisiaj tajemniczą wizję Widzącego z Patmos. Czy ję­ zyk symbolu, obrazu, metafory, z których utkana jest materia proroctwa, przemawia jeszcze do nas? A jeśli tak, to co wchodząc w ten „las ciemny" - chcemy i co umiemy z niego wyczytać? Czy nie jest czasem tak, że wzrost wiedzy o tek­ ście Apokalipsy, o jego genezie, przynależności gatunkowej, strukturze itd., osłabia równocześnie promieniowanie jego misteryjnej treści; że, paradoksalnie, im więcej o nim wiemy, tym mniej z niego rozumiemy? Jakiej rzeczywistości dotyka zagadkowa mowa Janowego proroctwa i jaki status skłonni bylibyśmy jej przyznać? Jak rozumieć dzisiaj wizję „końca świata", którą przynosi Apokalipsa? 6 już tylko pobłażliwy śmiech. Dostojewski był świadkiem i przenikliwym komentatorem tego procesu odparowywania treści z żywych niegdyś symboli religijnych, procesu, który w naszym stuleciu przypomina już zjazd po równi pochyłej. Jego konsekwencje dla życia duchowego opisywano i opłaki­ wano później wielokrotnie. W roku 1874 opublikowana zostaje po raz pierwszy w po­ staci książkowej powieść Idiota. Zarejestrował w niej Dosto­ jewski pogląd, wolno sądzić, że nie całkiem wtedy odosob­ niony, zgodnie z którym wydarzenia dziejące się w ówcze­ snej rosyjskiej i szerzej: europejskiej rzeczywistości, noszą wyraźne znamię czasów ostatecznych. Misję świadczenia 0 spełniającej się właśnie apokalipsie otrzymuje w powieści urzędnik sądowy Łukian Timofieicz Lebiediew. Ten rzadko trzeźwiejący osobnik uchodzi, w oczach własnych rzecz ja­ sna, za wtajemniczonego w arkana egzegezy biblijnej: .je­ stem mocny w komentowaniu Apokalipsy i robię to już pięt­ naście lat... jestem równy największym potentatom". Wedle jego wykładni słów Pisma: ,jesteśmy przy trzecim koniu, wronym, i przy jeźdźcu trzymającym w ręce miarę, ponieważ w dzisiejszych czasach wszystko jest oparte na miarach - na umowach, i wszyscy ludzie dochodzą tylko swoich praw: 'miarka pszenicy za grosz, a trzy miarki jęczmienia za grosz'... i jeszcze ducha wolnego, i serce czyste, i ciało zdro­ we, i wszystkie dary Boże chcą przy tym zachować. Ale sa­ mym tylko prawem nie zachowają i potem nastąpi koń płowy 7 5 Zanim sięgniemy do dwóch, w moim przekonaniu, nie­ zwykle pouczających i „dających do myślenia" komentarzy, dwóch współczesnych odczytań Apokalipsy, by z ich pomo­ cą szukać możliwych odpowiedzi, warto przypomnieć na po­ czątek kilka fragmentów z tekstu jeszcze jednego proroka. To w dziele Dostojewskiego - i , całkiem niezależnie, u Nietzschego - precyzyjnie został opisany konflikt pomię­ dzy tradycyjną religijnością a mentalnością pooświeceniową z jej kultem wątpiącego rozumu, ekspansją nauki i wiarą w nieograniczony postęp. Efektem tego spotkania, którego skutki dziedziczymy dzisiaj, było poważne nadkruszenie fun­ damentów wiary religijnej, a w planie najbardziej nas intere­ sującym - erozja wyobraźni eschatologicznej. Chrześcijań­ skie zaświaty zaczęły stopniowo, acz konsekwentnie, popa­ dać w ruinę. Niebo i piekło poczęli opuszczać jego stali mie­ szkańcy, a tradycyjna identyfikacja przestrzenna tych miejsc stawała się coraz bardziej problematyczna. Ikonograficzne wizje Sądu Ostatecznego miast napominać i przerażać, budzą 8 1 ten, któremu na imię Śmierć, a za nim już piekło..." Powiada się też o Lebiediewie, że sławny werset mówiący o gwieździe, która spadła na ziemię i zatruła źródła wód (Ap 8,10), oznacza w jego interpretacji sieć kolei żelaznej, która właśnie zaczęła pokrywać ówczesną Europę. Co ciekawe, ów pijaczyna, portretowany w powieści z sarkazmem, ale i z wy­ raźną sympatią, zmuszony przez dyskutantów, by wytłumaczył się, czy rzeczywiście uważa, że kolej jest przekleństwem ludz­ kości, odpowiada całkiem trzeźwo: „Nie koleje żelazne, nie, proszę panów! (...) Właściwie same koleje żelazne nie zamącą źródeł życia, ale wszystko to w sumie jest przeklęte, cały ten kierunek naszych ostatnich wieków, ogólny ich charakter, nau­ kowy i praktyczny, jest może istotnie przeklęty, proszę łaska­ wych panów". Z jednej strony, Dostojewski dystansuje się od „egzegezy" Apokalipsy opartej na dość luźnych skojarzeniach, a właściwie wmówieniach w Tekst najzupełniej dowolnych tre­ ści, z drugiej zaś, w tej ostatniej wypowiedzi nietrudno rozpo­ znać poglądy samego pisarza, upatrującego w emancypacji ro­ zumu naukowego i technicznego źródeł kryzysu duchowego współczesności. W każdym razie, z wykładów potentata egze­ gezy Lebiediewa, wynika niezbicie, że czas jest bliski, jeszcze tylko koń płowy i Śmierć oznajmi ponuro: proszczajtie riebiata, zabawa skończona. 9 Ale jest w Idiocie również i inne rozumienie, w zasadzie przeczucie głębszego sensu apokaliptycznej wizji, łatwo je przeoczyć, bo zanotowane jest niejako „przy okazji", na mar­ ginesie całkiem innej kwestii. Nie jest tak spektakularne jak to wcześniejsze, nie odwołuje się w ogóle do tradycyjnego in­ strumentarium symbolicznego Apokalipsy św. Jana, a prze­ cież jest to odważna próba przeniknięcia jednego z jej najbar­ dziej zagadkowych sformułowań. Książę Lew Nikołajewicz Myszkin, rozmyślając nad szczególnym przeżyciem czasu poprzedzającym zazwyczaj jego napady epilepsji, dochodzi nieoczekiwanie do konkluzji, która rzuca trochę światła na 81 �ten fragment z księgi (Ар 10, 8), w którym mowa o nastaniu końca czasów: „Zamyśli! się między innymi nad tym, że w jego epilep­ tycznych stanach była pewna krótka faza prawie tuż przed atakiem (jeśli tylko atak przychodził na jawie), kiedy nagle wśród smutku, ciemności duchowych i przygnębienia chwi­ lami jakby rozpłomieniał się jego mózg i z niezwykłą mocą natężały się jednocześnie jego siły witalne. Odczuwanie ży­ cia, uświadomienie sobie swojej jaźni wzrastały niemal dzie­ sięciokrotnie w owych momentach, krótkich jak b ł y s k a ­ w i c a (podkr. DC). Umysł, serce, rozjarzały się niezwykłym światłem, wszystkie wzruszenia, wszystkie wątpliwości, wszystkie niepokoje od razu jakby się uciszały, przechodziły w jakiś idealny błogostan, pełen jasnej, harmonijnej radości i nadziei, łączyły się z Najwyższym Rozumem i Ostateczną Przyczyną. Ale te momenty, te przebłyski były dopiero zapo­ wiedzią owej decydującej sekundy (nigdy nie trwało to dłu­ żej niż sekundę), w której zaczynał się atak. Ta sekunda była oczywiście trudna do zniesienia. Rozmyślając nad ową chwi­ lą później, już będąc zdrowym, mówił sobie często, że prze­ cież te wszystkie błyskawice myśli i przebłyski wyższego od­ czuwania i wyższej świadomości, a więc i 'doskonalszego bytu', nie są niczym innym, tylko chorobą, naruszeniem nor­ malnego stanu, a jeśli tak, nie jest to wcale doskonalszy byt, przeciwnie, trzeba to uważać za byt podrzędny, niższy. (...) Cóż z tego, że to jest nienormalne napięcie, jeżeli rezultat, chwila odczuwania, którą się potem przypomina i rozpatruje, będąc już zdrowym, okazuje się najwyższą harmonią, pięk­ nem, daje niesłychane i niespodziewane dotychczas uczucie pełni, miary, pojednania (...). W owym momencie (...) stają się dla mnie jakoś zrozumiałe słowa, że czasu w i ę ­ cej nie b ę d z i e " . Inaczej niż u Lebiediewa, brak tu od­ niesień do poszczególnych obrazów Apokalipsy i próby ich przełożenia na „ludzki" język, przetestowania niejako ich prawdziwości przez odniesienie do wydarzeń historycznych. Nie ma jednak wątpliwości, że Myszkin wchodzi w samo sedno wizji Janowej. Stara się zrozumieć niemożliwe. I daje własną interpretację owych tajemniczych słów o „zwinięciu czasu" u kresu dziejów. W miejsce wszystko tłumaczącej, ra­ cjonalizującej wykładni - niejasna sugestia, przeczucie, intu­ icja, owoc chwilowego jasnowidzenia. Co istotne: to nie wi­ dzialna, dotykalna przestrzeń jest tu kluczem do tekstu, ale czysta abstrakcja: czas. 1 0 Mając w pamięci te dwa, zaczerpnięte z powieści, roz­ bieżne sposoby rozumienia tekstu Apokalipsy, dwie idące w różnych kierunkach próby wniknięcia w jego ciemną mo­ wę, przyjrzyjmy się teraz bliżej anonsowanym już wcześniej współczesnym świadectwom. Pierwszym jest fdm dokumen­ talny Wernera Herzoga Lekcje ciemności, drugim filozoficz­ ny esej Krzysztofa Michalskiego Krótka historia Apokalipsy i jej zeświecczenia. Tu istotne zastrzeżenie: nie są to, oczywi­ ście, dokładne repliki wspomnianych odczytań, raczej ich twórcze, nieintencjonalne rzecz jasna, rozwinięcia; przy pew­ nych jednak retuszach, zmianach akcentów, wyraźnie można w nich odnaleźć ducha tych komentarzy. 3. Okropności wojny W lutym 1991 roku zakończyła się wojna w Zatoce. W pa­ rę dni później przestała być już, co przyjęliśmy z obojętnym 82 zrozumieniem, atrakcją medialną. Jak w wierszu Szymbor­ skiej Koniec i początek: „wszystkie kamery wyjechały już / na inną wojnę". Ale dla tych, którzy pozostali na miejscu, ko­ niec wojny oprócz ulgi przynosi również całkiem prozaiczne problemy. Choćby takie: „Po każdej wojnie / ktoś musi po­ sprzątać (...) Ktoś musi zepchnąć gruzy/ na pobocza dróg (...) Ktoś musi grzęznąć / w szlamie i popiele"," jak mowa jest 0 tym we wcześniejszym fragmencie tekstu. Werner Herzog rozpoczyna swój film dokumentalny Lek­ cje ciemności w takim właśnie momencie. Przyjeżdża z ka­ merami wówczas, gdy pierwsze ekipy strażackie rozpoczyna­ ją kilkutygodniowe, jak się miało później okazać, próby ga­ szenia płonących szybów naftowych. Już początkowe motto z Pascala - „Upadek światów gwiezdnych dokona się tak jak ich stworzenie - w doskonałej piękności" - wyraźnie jednak sugeruje, że nie będzie to reportaż o ofiarnej pracy strażaków w walce z żywiołem, ale raczej próba metaforycznego uogól­ nienia. Filmowa parabola. W podzielonej na 13 odsłon opowieści filmuje Herzog krajobraz po bitwie. Kamera wydobywa ślady po niegdysiej­ szym życiu. Oto miejsce, w którym rósł las, teraz zamienio­ ne w jezioro ropy. Nagie szkielety zwierząt, spalone samo­ chody, ruiny domów, podziurawione pociskami bunkry, nie­ czynne urządzenia przemysłowe, zdezelowane obiekty, nie­ dawno jeszcze latające, jakaś smutna resztka po tym, co kie­ dyś było radarem. Ciężarówki-widma snujące się po drogach. Oglądamy narzędzia z izby tortur. Słuchamy opowieści ko­ biety, której dziecko oniemiało z przerażenia. Inna chce coś powiedzieć, ale straciła mowę, widząc na własne oczy śmierć najbliższych. Obrazy z „krainy milczenia i ciemności" - by przywołać tytuł jednego z pierwszych dokumentów Herzoga. Co warto zauważyć: dojmujący i niepowątpiewalny realizm tych po-wojennych obrazów stoi w jaskrawej sprzeczności z przekłamanym, całkowicie aseptycznym i odrealnionym obrazem rzeczywistości tej „dziwnej wojny" znanym nam z telewizyjnych przekazów. Ze szczególną predylekcją, w której pomieszana jest gro­ za z fascynacją, filmuje Herzog żywioły. Grafitowe połacie spopielałej ziemi, gęste od czarnego dymu powietrze, stru­ mienie ognia wydobywające się z dogaszanych szybów, wul­ kaniczna lawa, którą tu naśladują rozlewiska pulsującej ropy. Wszystko to filmowane z lotu ptaka, można by rzec: z nie­ ziemskiej perspektywy, oglądane jakby nieludzkim okiem. Czasem obraz puszczony jest na zwolnionych klatkach, co potęguje jeszcze wrażenie. Jego siłę wzmacnia również suge­ stywne tło muzyczne (Schubert, Wagner, Mahler, Part). Nie­ które z tych wizyjnych kadrów komentowane są fragmentami Apokalipsy św. Jana. Części piątej, zatytułowanej Rezerwat szatana, towarzy­ szą końcowe fragmenty rozdziału 16: „I nastąpiły błyskawice i głosy, i gromy, i wielkie trzęsie­ nie ziemi, jakiego nie było, odkąd ludzie są na ziemi, trzęsie­ nie ziemi tak wielkie. Miasto wielkie rozpadło się na trzy czę­ ści i miasta narodów runęły. (...) A wszelka wyspa zniknęła 1 nie można było znaleźć gór". (Ap 16, 17-19) W części siódmej, komentarzem do obrazu ognia wydo­ bywającego się z płonącego szybu są słowa: „Piąty anioł zatrąbił. I widziałem gwiazdę, która z nieba spadła na ziemię, i dano jej klucz od studni przepaści. I otwo­ rzyła studnię przepaści, i wydobył się dym z głębi jak dym �z wielkiego pieca, i pociemniało słońce i powietrze od dymu ze studni. (...) I w owe dni szukać będą ludzie śmierci, ale jej nie znajdą, i będą chcieli umrzeć, ale śmierć będzie od nich uciekała". (Ap 9, 1-2, 6) Nie ma więc wątpliwości, jakie znaczenie filmowanej wi­ zji stara się nadać Herzog. Nawet bez tych cytatów, wprowa­ dzonych tu nazbyt może ostentacyjnie, trudno byłoby o po­ myłkę. Scenografia zupełnie jak z biblijnej wizji Końca: czar­ ne od dymu słońce, pokrywające ziemię popioły, ogniste je­ ziora. I towarzyszące tym znakom: tortury, cierpienie, wszechobecny brak nadziei... W pierwszym odruchu można by przypisać autorowi na­ iwność. Co to bowiem za apokalipsa, skoro - jak widzieliśmy - po wojnie ktoś posprzątał, szyby wygaszono i życie, choć z trudem, toczy się jednak dalej, powoli powraca do normy. W dodatku mógł zostać jeszcze nakręcony o tym film. Trud­ no jednak sądzić, by Herzog naprawdę wierzył, że na pusty­ niach Kuwejtu rozegrała się ostateczna walka pomiędzy siła­ mi Światła i Ciemności a ich upostaciowaniem byli generał Schwarzkopf i Saddam Hussajn; że właśnie czas się skończył i że gdzieś nieopodal na pustynnej oazie zakwitła Niebieska Jeruzalem. W tej filmowej hermeneutyce znaków czasu cho­ dzi chyba o co innego. Tekst Apokalipsy służy tu jako narzędzie interpretacji wy­ darzeń historycznych. Herzog nie jest oczywiście pierwszym, który posługuje się tą matrycą wyobrażeniową. Robiono to już przed nim wielokrotnie i , co ciekawe, w podobnych sytu­ acjach. Dwa przykłady z niedalekiej przeszłości: oto poeci opisujący grozę polskiej rzeczywistości I I wojny w porówna­ niach i obrazach zaczerpniętych wprost z Apokalipsy, zu­ pełnie serio dostrzegający w wydarzeniach, które działy się na ich oczach, widome znamiona czasów ostatecznych; oto Francis Ford Coppola przedstawiający w swoim filmie wojnę wietnamską w duchu spełniającej się apokalipsy, którego już sam tytuł Czas Apokalipsy (w oryginale jeszcze mocniej: Apocalypse Now), wyraźnie steruje wrażliwością odbiorców i podpowiada, czy wręcz: narzuca, klucz interpretacyjny do rozumienia pokazanego obrazu wojny. 12 13 Jest tak, jak gdyby niemożliwe przyciągało niemożliwe: jak gdyby po to, by opisać naturę świata niemożliwego, choć przecież całkiem realnego, świata, który „wypadł z formy", trzeba było koniecznie sięgnąć do „niemożliwego" języka prorockiej wizji, bo tylko taki język jest w stanie temu zada­ niu sprostać. I ta powtarzająca się ze stałą regularnością okoliczność powinna przynajmniej zastanawiać. Powstaje więc pytanie: czy nakładanie obrazów apokaliptycznych na rzeczywistość empiryczną jest zaledwie artystycznym chwytem, a więc de­ cyzją mieszczącą co najwyżej w granicach estetyki, czy mo­ że inercją wyobraźni, która nie umie uciec od zapadających głęboko w pamięć (tak kulturową, jak i jednostkową) wyo­ brażeń albo zwyczajną modą (tak właśnie postrzegał Miłosz sporą część poezji okupacyjnej, pisząc przekornie w roku 1944 swoją Piosenkę o końcu świata ), czy też za skłonno­ ścią do myślenia o wojnie w terminach apokaliptycznych, dyspozycją, jak się wydaje, powszechną i trwałą, nie kryje się jakaś prawda o historii i naszej w niej egzystencji. Czy zatem, przywołany in extenso w Lekcjach ciemności tekst Apokali­ psy jest zaledwie retorycznym ornamentem, przypadkowym komentarzem, bez którego film i tak by się tłumaczył, czy też 14 pełni on rolę poznawczą: wydobywa i nazywa pewne war­ stwy portretowanej rzeczywistości inaczej niewidoczne? Odpowiedzi Herzoga nie znamy, domniemania na temat jego intencji muszą, z natury rzeczy, pozostać wątpliwe. Wy­ korzystując jednak hermeneutyczną regułę przekraczania in­ tencji przez sens „tekstu", można pokusić się o pewną hipo­ tezę. Jedna z możliwych wykładni byłaby więc następująca. Apokalipsa św. Jana to nie jest scenariusz przyszłych wyda­ rzeń historycznych, tego, co wydarzy się w trudnej do prze­ widzenia i wyobrażenia przyszłości. Apokalipsa jest opowie­ ścią o świecie, w którym teraz mieszkamy, w którym mie­ szkaliśmy i mieszkać będziemy. Widziana w tej perspektywie wojna, każda wojna, okazuje się czymś daleko głębszym, niż sugeruje to sławna formuła Clausewitza; wojna rozumiana jest tu nie tylko i nie przede wszystkim jako wydarzenie na­ tury militarnej i politycznej, ale jako sytuacja, w której z wy­ jątkową intensywnością dochodzi do fundamentalnego po­ gwałcenia porządku powinności, elementarnego zanegowa­ nia sensu, wyzwolenia sił zła. Wojna jest szkłem powiększa­ jącym, które wydobywa na jaw potencje, które tkwią immanentnie w „normalnej", zwyczajnej, codziennej rzeczywisto­ ści. Jest taką sytuacją, w której proroctwo Janowe aktualizu­ je się w empirycznej historii. Spod obrazów wielogłowych bestii i spadających z nieba krwawych deszczów przebija myśl o trwałej obecności zła w świecie, o tym, że mimo wszystkich naszych wysiłków „świat w złem leży" ( U 5,19) i że jest to stan nieuleczalny. Porządek społeczny, jak i nasza egzystencja to kruche konstrukcje ustawicznie zagrożone rozpadem. Apokalipsa wciąż i na nowo spełnia się w historii. Ten scenariusz na trwałe wpisany jest w struktury naszej rze­ czywistości. Toteż dokument Herzoga nie jest w żadnym razie utwo­ rem terapeutycznym, jakąś przestrogą (tacy naiwni to już nie jesteśmy), ale raczej trzeźwym świadectwem ontologicznej ułomności tego świata. Opowiada o rzeczywistości eschato­ logicznej o tyle, o ile w przymiotniku eschatos będziemy ak­ centować znaczenia takie jak „krańcowy", „graniczny" i od­ nosić je do ekstremalnych wymiarów ludzkiego doświadcze­ nia. W naturze tego typu doświadczeń leży to, że ludzkie spo­ tyka się tu z nieludzkim, czas historyczny jakby sam siebie przekracza, wskazując na inną, już nie mieszczącą się w po­ rządku czasowym rzeczywistość. Klucz apokaliptyczny miał ten stan rzeczy wydobyć na światło dzienne, „odsłonić", „ujawnić", „objawić". Czy nie do takich właśnie znaczeń odwołuje grecki czasownik apokalyptein ? 4. Chronos i kairos Esej Krzysztofa Michalskiego ukazał się najpierw w formie osobnego artykułu; nieco później został dołączony jako aneks do powtórnej edycji jego książki Heidegger i filozofia współ­ czesna, co, jak zobaczymy, nie jest okolicznością bez znacze­ nia. Punkt wyjścia tych rozważań może wydać się dość osobli­ wy w zestawieniu z tematem głównym, jakim jest próba od­ czytania przesłania Apokalipsy św. Jana. Jest to pytanie o spo­ sób istnienia nauki w świecie nowożytnym. Autora interesuje nie to, czy rezultaty badań naukowych przynoszą pozytywne czy negatywne skutki dla współczesnego życia, ale o to, czy w samym fakcie uprawiania nauki, w przeniknięciu życia co­ dziennego przez myślenie naukowe nie da się dostrzec jakiejś ważnej odpowiedzi na pytania o sprawy ostateczne. Pretekstem 15 83 �do tych uwag stała się przenikliwa sentencja Nietzschego, we­ dle którego nauka jest przebraniem moralności. Wyróżnia Michalski dwie radykalnie rozbieżne możliwo­ ści interpretacji Apokalipsy. Wedle pierwszej, bodaj najbar­ dziej powszechnej, dotyczy ona wydarzeń z bliżej nieodgadnionej przyszłości. Jest opowieścią o potężnej katastrofie, końcu znanego nam świata, po którym nastąpi Sąd Ostatecz­ ny. W tym scenariuszu jest jednak moment pewności: mimo że samo zakończenie jest niepewne, mimo że nie wiem, jak i kiedy nastąpi, wiem przynajmniej to, że nastąpi w jakimś niezidentyfikowanym bliżej „kiedyś" i że ta sytuacja dotyczy w tym samym stopniu mnie, jak i wszystkich innych. Mam więc czas, by się do tego traumatycznego zdarzenia przygo­ tować i nie obawiać się przesadnie, o ile przygotowania wy­ padły dobrze. Druga możliwość wydaje się daleko bardziej dramatyczna. Wyrażenie z Ар 1,3 „czas jest bliski", nie ozna­ czałoby już jakiegoś niezwykłego zdarzenia z nieokreślonej przyszłości, jakiegoś wyróżnionego momentu czasu, ale od­ nosiłoby się do każdego momentu czasu z osobna, co ozna­ cza, „że każda chwila kryje w sobie możliwość końca, grani­ cy, kresu, zamknięcia świata, jaki jest - i nowego początku, wyjścia poza granice tego, co zastane, możliwość świata ra­ dykalnie nowego". Jeśli zaś tak, to Apokalipsa nie jest odło­ żona na później, ale zdarza się już, teraz, w każdym momen­ cie mojego życia. W tej interpretacji nie odnosi się ona do przyszłego wydarzenia, które z konieczności, dotyczyć bę­ dzie wszystkich, ale dotyczy mnie, personalnie i bezpośre­ dnio, tu i teraz. W takim rozumieniu czas Apokalipsy nie da się przesunąć ani odwlec. To czas, w którym właśnie żyję. Pierwsza wykładnia otwiera przed nami nadzieję względnego spokoju i bezpieczeństwa, druga - wytrąca nas z codzienne­ go letargu i nakazuje, by czuwać, by - jak w Starożytnym tor­ sie Apollina Rilkego - „swoje życie zmienić", bo w każdym jego momencie decyduje się nasze zbawienie lub potępienie. 16 I w tym miejscu pojawia się nauka. Odwołując się do Pa­ scala, Nietzschego i Heideggera - trzech najważniejszych fi­ lozoficznych punktów odniesienia w tym tekście - kreśli au­ tor mało budującą perspektywę, w której nauka jawi się jako współczesna forma rozrywki, owa pascalowska divertisse­ ment, podobna polowaniu czy grze w piłkę. Jest tak dlatego, że każda z tych działalności, acz w różny sposób (nauka by­ łaby tu rozrywką wielce wyrafinowaną) wciąga nas w życio­ we, doczesne problemy, skutecznie tym samym odciągając od fundamentalnych pytań egzystencjalnych; nie chodzi na­ turalnie o to, co nauka ma do powiedzenia o świecie, ale o to, co robią naukowcy, o cały zinstytucjonalizowany aparat no­ wożytnej nauki i codzienną mrówczą pracę jej etatowych funkcjonariuszy. Tak rozumiana nauka, projektując świat uporządkowany, zrozumiały, w pełni wytłumaczalny, zapew­ nia - próżno dodawać, że złudne - poczucie stabilności i bez­ pieczeństwa. Nade wszystko zaś oferuje spokój w kwestii przyszłości. Nauka więc, tak jak widzą ją Nietzsche i Heideg­ ger, to największa iluzja nowożytności, krótko: narzędzie samooszustwa. „Gdy (...) pracując dla pewnej i nieskończonej przyszłości w trybach nowożytnej maszyny naukowej śnicie sen o świecie jako ogrodzie, tracicie z oczu inną postać świa­ ta: świat niepokojący - bo świat, którego przyszłość jest sta­ le, z konieczności, pod znakiem zapytania, świat groźny - bo świat, z którego konfliktów nie da się usunąć. Świat, gdzie nie ma czasu na sen - bo w każdej chwili, ciągle, na nowo, 84 17 rozstrzyga się sens każdego z nas". Świat jest ciągle zagro­ żony wymykaniem się sensu, który pozostaje wciąż in statu nascendi, wciąż tworzy się i rozpada na naszych oczach, czy­ niąc naszą egzystencję nieuleczalnie problematyczną. Nauka rozumiana jako pewien sposób organizacji życia, tęskniąc za ładem i bezpieczeństwem, nieustannie zamazuje to elemen­ tarne doświadczenie. Buduje wokół grozy i niepewności ży­ cia strefę zapomnienia, dostarcza narzędzia konsolacji. „Na­ uka - a ściślej biorąc instytucja nauki - przejmuje więc funk­ cję, którą pełniło kiedyś, dziś już nieprzekonujące apokalip­ tyczne opowiadanie o kosmicznej katastrofie, jaką sprowadzą kiedyś jeźdźcy, trąby i plagi; funkcję odsunięcia przeznacze­ nia, pocieszenia i oparcia. Robi to nawet skuteczniej niż jej mitologiczna poprzedniczka: obiecując dominację nad świa­ tem, instytucja nauki obiecuje też opanowanie przyszłości, podporządkowanie jej, zapewnienie jej nam. A tym samym odłożenie końca świata, jaki znamy (i początku nowego), ad calendas Graecas i korzystanie, póki co, ze świata bez apo­ kaliptycznych obaw". 18 Jest we wspomnianej książce Michalskiego krótki rozdział dotyczący źródeł inspiracji heideggerowskiej ontologii. Destruując zachodnią tradycję filozoficzną, zwracał się Heideg­ ger początkowo ku myślicielom, którzy sami sytuowali się na jej obrzeżach. Oni to właśnie - św. Paweł, Luter, Kierkegaard, Dilthey - uporczywie i na różne sposoby tę tradycję nadkruszali. Poszukując odpowiedzi na pytanie, czym jest dziejowość, czym jest pierwotne doświadczenie dziania się bycia i w jakim języku dałoby się je opisać, przywołuje Heidegger w jednym z wykładów słowa św. Pawła o tym, iż „dzień Pań­ ski jako złodziej w nocy, tak przyjdzie" (1 Ts 5,2). Ze słów tych wynika jasno, że nie da się obliczyć daty Drugiego Przyj­ ścia, jako że nie jest to wydarzenie z porządku chronologii, ale dzieje się w błysku (gr. kairos - błyskawica), okamgnieniu, chwili, należy do porządku „kairologicznego", stąd też żad­ nych ludzkich miar nie da się w w tym przypadku zastoso­ wać. Nadzieja na powrót Chrystusa nadaje szczególną wagę każdej przeżywanej chwili; jest ona otwarciem na to, co nadejdzie niespodziewanie. Krótka historia Apokalipsy zdaje się powrotem do tych intuicji i ich rozwinięciem po latach. 19 Bo czym jest Apokalipsa rozumiana, jak się tu powiada, niemitologicznie? Nie jest zapewne ostatnim „wydarzeniem historycznym", tak jak Stworzenie nie jest pierwszym w po­ rządku czasu. Tego rodzaju myślenie zakłada bowiem szcze­ gólne rozumienie czasu. To, co zmienne, przemijające, znikliwe jest tu pojmowane z punktu widzenia wieczności, bez takiego odniesienia, czas sam w sobie jest zupełnie niezrozu­ miały. Historia, czas historyczny, dają się pojąć jedynie przez relatywizację do nieczasowej podstawy; wówczas dopiero hi­ storia nabiera sensu. Takie myślenie obecne jest w pokaźnej części wielkiej tradycji filozoficznej (Platon, Plotyn). Tu ina­ czej: warunkiem możliwości rozumienia czasu okazuje się nie jakaś aczasowa, jak powiadamy: wieczna, struktura, ale jego najdrobniejszy, niepoliczalny moment. W tej perspekty­ wie czas nie jest „zewnętrznym" wobec życia układem odnie­ sienia, ale sposobem, w jaki „świat przeżywany" wychodzi na jaw. Tym samym wieczność zostaje uczasowiona, czas przeniknięty wiecznością. „Początek i Koniec, Alfa i Omega, Potępienie i Zbawienie byłyby wówczas składnikami każdej chwili z osobna - a nie zewnętrznymi klamrami czasu jako procesu, co kiedyś się zaczyna i kiedyś się kończy". Apoka20 �lipsa zatem to możliwość, która aktualizuje się w każdym momencie mojego życia. Jest więc dokładnie, tak jak chce Miłosz w Piosence o końcu świata: żadnych błyskawic, gro­ mów, trąb oraz jak dopowiada Michalski: żadnych popisów hippicznych. Apokalipsa bowiem dzieje się już, spełnia się permanentnie w nieefektownej prozie codzienności. Tak: „In­ nego końca świata nie będzie". W związku ze zreferowanym tu pokrótce trybem lektury apokaliptycznego tekstu nasuwa się jednak pewna wątpli­ wość. Oprócz wspomnianych myślicieli jest, jak sądzę, je­ szcze jeden ważny, choć nie wymieniony z nazwiska, intelek­ tualny patron Krótkiej historii Apokalipsy: Rudolf Bultmann. Jego idea demitologizacji pobrzmiewa wyraźnie w całym eseju. Dla Michalskiego czytać dzisiaj Apokalipsę, to w znacznym stopniu uprawiać lekcję martwego języka. Wy­ raźny jest w tekście dystans wobec mitologicznej, czytaj: anachronicznej warstwy Apokalipsy. Trudno, twierdzi autor, trzeba pogodzić się z tym, że opowieści o bestiach, koniach i jeźdźcach są symbolami pozbawionymi niegdysiejszej mo­ cy, nie przemawiają już do nas. W związku z czym współcze­ sna lektura tekstu Apokalipsy, jeśli chce uchodzić za sensow­ ną, winna pozbyć się tego kłopotliwego dziedzictwa, w prze­ ciwnym razie brnąć będziemy w jawne niedorzeczności. Trzeba zatem przełożyć powstałe w innych okolicznościach historycznych i kulturowych wyobrażenia na bliższe nam mentalnie pojęcia. Nie wydaje mi się to jednak ani tak proste, ani całkiem możliwe. 21 22 Przy całej finezji wywodu Michalskiego jest coś obezwła­ dniającego w tak szybkiej i łatwej rezygnacji filozofa z całe­ go, tak przecież bogatego, dziedzictwa egzegetycznego odno­ szącego się do Apokalipsy, z licznych (czasem - to prawda dość bałamutnych, czasem - najzupełniej dowolnych ) prób uporania się z jej profetycznym szyfrem. Ale czy sama skala i intensywność zjawiska: wciąż ponawianego w dziejach ge­ stu odczytywania Janowego przekazu, od alegorezy pierw­ szych tekstów patrystycznych po współczesną hermeneutykę teologiczną oraz interpretacje gematryczne nie jest dowo­ dem na jego trwałą obecność w naszym myśleniu?; czy przy­ toczone na początku przykłady - niechby nawet uznać je za naiwne i karykaturalne - nie świadczą jednak o żywotności symbolicznej mocy tekstu Apokalipsy? Czy rzeczywiście, po to aby dotrzeć do semantyki głębokiej i jej metafizycznego rdzenia, trzeba koniecznie pozbyć się warstwy symbolicznej, traktowanej tu jako zbędny balast? Rozumowanie Michalskie­ go jest konsekwentne wobec przyjętego założenia, tyle tylko, że samo to założenie nie jest poddane jakiejkolwiek procedu­ rze weryfikacyjnej; ma moc heurystycznego dekretu. Lektura demitologizująca ma swoje racje (i przynosi, jak widzieliśmy, wymierne efekty), ale nie jest tak, by obywało się to całkowi­ cie bez pewnych strat własnych. 23 24 25 26 5. Co należy zrobić przed końcem? Przy wszystkich, widocznych „gołym okiem" różnicach, obydwie zaprezentowane tu świeckie (w znaczeniu: nie będą­ ce dziełem teologów) interpretacje Apokalipsy spotykają się w jednym: obydwie mianowicie, choć przy użyciu innych środków, optują za jakąś wersją religijnie rozumianej escha­ tologii realizującej się w czasie. W wyprowadzonym z filmu Herzoga pojmowaniu wyda­ rzeń historycznych, niewątpliwie zakłada się odnoszenie hi­ storii świeckiej do historii świętej, jako że dopiero w perspek­ tywie tej ostatniej empiryczna rzeczywistość staje się zrozu­ miała; wyraźnie przy tym widać, że eschaton nie oznacza (a w każdym razie nie musi oznaczać) w tym wypadku jakie­ goś wielkiego katastroficznego wydarzenia, które ostatecznie kończyłoby trwanie świata. Jest raczej tak, jak gdyby realizo­ wał się on wszędzie tam, gdzie dochodzi do radykalnego za­ łamania się porządku powinności, wszędzie tam, gdzie ma miejsce eskalacja zła i cierpienia. O wojnie jako zwiastunie końca pisał Mikołaj Bierdiajew w głębokim i , co może zaska­ kiwać, niezwykle zdystansowanym jak na czas powstania (początek I I wojny) tekście: „Historia zawsze była par excel­ lence wojną, zapełniona jest wojnami. Istniały jedynie dość krótkie okresy pokoju, względnej równowagi, którą łatwo by­ ło naruszyć. Historia toczyła się jak na wulkanie i okresowo rozlewała się lawa. Historia powinna się skończyć, ponieważ historia jest wojną. W historii występuje moment eschatolo­ giczny, jakby wewnętrzna apokalipsa historii. Ten eschatolo­ giczny moment jest szczególnie mocno odczuwany podczas katastrof, wojen, rewolucji i kryzysów cywilizacyjnych. Woj­ na jest więc zjawiskiem historycznym par excellence, ale okropności wojny dają ludziom ostre eschatologiczne poczu­ cie zbliżającego się końca. (...) Wojna jest historią par excel­ lence, ale zarazem wojna jest zawsze dotknięciem końca hi­ storii". Nie jest więc tak, by wojna, niechby najbardziej krwawa, wieszczyła nieodwołalny koniec świata (Bierdiajew przywołuje słowa Mt 24,6), ale w jakimś sensie usprawiedli­ wione jest myśleć o niej w kategoriach apokaliptycznych. Wojna jest sygnałem, że historię można rozumieć jako per­ manentny kryzys, jako serię wciąż powtarzających się przesi­ leń, jako koniec nieustannie rodzący z siebie początek. Ak­ cent padałby tu nade wszystko jednak na demoniczny wymiar rzeczywistości empirycznej, tak spektakularnie obecny w Apokalipsie. 27 O ile w tej wykładni przeważałby ton pesymistyczny, tra­ dycyjnie zresztą i najczęściej bodaj łączony z Apokalipsą (jak gdyby zarysowana w niej rzeczywistość świata przemienio­ nego nie mogła przebić się przez sugestywne wizje rozmai­ tych okropności), ton, który może nawet ociera się o fatalizm, 0 tyle w drugiej interpretacji, nie mniej przecież dramatycz­ nej, nacisk położony jest co najwyżej na możliwość, potencjalność spełnienia się czarnego scenariusza. Akcentowany jest natomiast bardzo wyraźnie wymiar jednostkowej wolno­ ści. W tym przypadku Apokalipsa nie jest rzeczywistością, która przychodzi do nas z zewnątrz, czymś, co nas zaskakuje 1 na co nie mamy wpływu. Przeciwnie: to każdy z nas, na własną rękę, tworzy rzeczywistość eschatologiczną. Jakże bliskie jest to innej intuicji Bierdiajewa: „Koniec świata i hi­ storii jest procesem Bogoczłowieczym i zakłada aktywność oraz twórczość człowieka. Koniec nie jest oczekiwany, lecz przygotowywany. Nie należy rozumieć końca świata jedynie jako immanentnej kary i zniszczenia. Koniec jest także zada­ niem dla człowieka, jest zadaniem przemienienia świata". I dalej: „Każdy autentycznie twórczy akt jest nastaniem koń­ ca świata, jest przejściem do królestwa wolności, wyjściem z ograniczoności świata". 28 W obydwu interpretacjach, choć w każdej inaczej, docho­ dzi do głosu taka perspektywa rozumienia czasu, która po­ zwala wyjść poza wykładnię czysto linearną i dostrzegać w nim gęsty splot sprzeczności. Widać wyraźnie, że spojrze85 �nie apokaliptyczne przemienia czas w paradoks. W metahistorycznym wymiarze Apokalipsy czasy są zawsze pierwsze i zawsze ostatnie. Zawsze zawierają w sobie, jako immanentną możliwość, ciemność końca i blask początku. W tych rozważaniach o Końcu, czas na końcowy midrasz. Dwa przedstawione tu świadectwa wydają mi się niezwy­ kle wzbogacające również i dlatego, że proponowana w nich lektura tekstu Apokalipsy jest niezależna od zaczynającego się roku 2000 i doraźnych dywagacji z tym faktem związa­ nych. Z tego, że mnich Dionizy Mały pomylił się kiedyś w swoich obliczeniach - co tak bardzo poruszyło Stephena Jay Goulda, że aż napisał o tym demistyfikacyjną książkę wynikają tylko kwestie związane z umownością chronologii historycznej; z tego, że pierwszy dzień przyszłego roku przy­ niesie nam zapewne spodziewaną niemoc, nie wynika zgoła nic poza wątpliwą satysfakcją z tej samosprawdzającej się przepowiedni. W żaden jednak sposób okoliczności te nie l i ­ kwidują aktualności sporu o to, co tekst proroctwa z Patmos 29 znaczy i jak znaczy; nie usuwają z pola widzenia pytań 0 apokaliptyczną wizję końca wszystkich rzeczy. Nie chodzi, rzecz jasna, o to, że ktoś kiedyś wyczerpująco na nie odpowie 1 że wreszcie będziemy mieli z tym spokój. Upierałbym się jednak, że podtrzymywanie pytań tego rodzaju jest dla ży­ wotności kultury istotne. Zarówno bowiem pierwsi anachoreci chrześcijańscy jak i wielu późniejszych ascetów i kontemplatyków, twierdziło zgodnie, że nic tak dobrze nie nastraja do życia jak uważny namysł nad sensem spraw ostatecznych. Chyba że uznamy, iż cała ta kwestia religijnie myślanego „końca świata" jest już mocno przedawniona. Wówczas jed­ nak trzeba się liczyć z tym, że jedyny trwały kontakt z escha­ tologią zapewnić nam już będzie mogła tylko codzienna lek­ tura opakowań produktów spożywczych, na których anoni­ mowy nadawca przypomina nam uprzejmie, acz stanowczo, że: „należy spożyć przed końcem". Ale myśl to poznawczo jałowa. O tym, że należy spożyć przed końcem, wiedzieliśmy już przecież skądinąd. PRZYPISY ' Podaję za: „Życie", *** marzec 1999 M. Lurker, Przesianie symboli, przeł. R. Wojnakowski, Kraków 1994, s. 182 Eco wręcz twierdzi, że współczesna mysi o końcu czasów jest bar­ dziej obsesją świata laickiego niż chrześcijańskiego, U. Eco, С. M. Mar­ tini, W co wierzy ten, kto nie wierzy?, tłum. I. Kania, Kraków 1998, s. 16 Liczne przykłady egzegetyczne podaje A. Wierciński, 666: liczba imienia Bestii, „Nomos" nr 10:1995, s. 5-29 Na ten bulwersujący (oczywiście jego zdaniem) fakt zwraca uwa­ gę G. Bodson w popularnej książce Les Secrets de l'Apocalypse, cyt. za: Ch. Makarian, La verite sur Г Apocalypse, „L'Express", 5-11 sierpnia 1999, s. 38 Znamienna jest w tym względzie uwaga Gustawa Herlinga-Grudzińskiego o genezie jego opowiadania Polar w Kaplicy Sykstyńskiej A.D.1998: „Pytasz, jaki był impuls do napisania tego opowiadania? Otóż wchodząc kiedyś do Kaplicy Sykstyńskiej zuważyłem coś, co mnie bar­ dzo poruszyło, a mianowicie niechętny stosunek młodych ludzi do reli­ gijnych znaczeń 'Sądu Ostatecznego' Michała Anioła. Byłem świadkiem śmiechów, ironicznych uwag, żartów, nieprzyjemnych komentarzy doty­ czących nagości i tak dalej. Jednym słowem drwin z tego, co namalował Michał Anioł, z tego, co nie tylko jest wielkim arcydziełem sztuki, ale co jest przede wszystkim jakąś summa wiary - bo 'Sąd Ostateczny' jest przecież artystycznym ukoronowaniem chrześcijaństwa", G. HerlingGrudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Dragonei, Warszawa 1997, s. 227 F. Dostojewski, Idiota, przeł. J. Jędrzejewicz, Warszawa 1971, s. 225 Ibidem Ibidem, s. 414 Ibidem, s. 252; Enzo Paci w swojej interpretacji Idioty niezwykle trafnie zwraca uwagę na podobieństwo przeżycia intensywności chwili Myszkina do tego, co o dialektyce chwili i wieczności pisał Kierkegaard, E. Paci, Związki i znaczenia. Eseje wybrane, wybrał, przełożył i wstępem opatrzył S. Kasprzysiak, Warszawa 1980, s. 253 " W. Szymborska, Koniec i początek, Poznań 1993, s. 10 Motywy apokaliptyczne w twórczości poetów okupacyjnych ana­ lizuje wnikliwie Paweł Rodak w artykule Apokalipsa. Wyobraźnia poko­ lenia wojennego, „Twórczość", nr 1:1998, s. 43-65 W takim duchu interpretuje film Coppoli np. Krzysztof Stanisław­ ski, inkrustując swój tekst licznymi odwołaniami do Apokalipsy, Pod­ róż w mroki duszy, w: Sztuka na wysokości oczu. Film i antropologia, red. Z. Benedyktowicz, D. Palczewska, T. Rutkowska, Warszawa b.d., s. 265-275 Por. uwagi Aleksandra Fiuta o eschatologii w poezji Miłosza w: Poznawanie Miłosza. Studia i szkice o twórczości poety, Kraków 1985, s. 174-188 Pierwodruk eseju Michalskiego w: „Gazeta Wyborcza", 8-9 sierp­ nia 1998, s. 18-20; przedruk w: K. Michalski, Heidegger i filozofia współ­ czesna, Warszawa 1998, s. 267-283 Michalski, op. cii., s. 270 op. ci'/., s. 278, op. cit., s. 282 " op. cit., s. 53-55; por. charakterystykę pojęcia kairos w: X. LeonDufour, Słownik Nowego Testamentu, przeł. K. Romaniuk, Poznań 1986, 2 3 4 5 6 7 8 9 10 12 13 14 15 16 17 18 86 s. 207; analizę kategorii chwili przeprowadza Kierkegaard w rozprawie Pojęcie lęku, przełożyła i posłowiem opatrzyła A. Djakowska, Warszawa 1996, s. 102-108; adaptację kierkegaardowskiej koncepcji chwili do cha­ rakterystyki kairos znaleźć można u teologa protestanckiego Paula Tillicha: „Kairos zawiera ingerencję wieczności w chronologię czasu, zawie­ ra w sobie element konieczności wyboru i losu, dający znać o sobie w hi­ storycznej chwili, ale zawiera też świadomość tego, że żaden stan wiecz­ ności nie może istnieć w czasie, że to, co wieczne, z istoty swej wpraw­ dzie daje znać (ist das Hereinbrechende) o sobie w czasie, ale nigdy nie może być w nim zafiksowane", P. Tillich, Gesammmelte Werke, Stuttgart 1963, L V I , cyt. za: K. Toeplitz, Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 124 K. Michalski, Rok 2000, „Tygodnik Powszechny" nr 33:1998; tekst ten, idealnie współbrzmiący z wywodami z Krótkiej historii Apoka­ lipsy, był pomyślany jako wprowadzenie do „Rozmów w Castel Gandolfo", VIII międzynarodowego kolokwium organizowanego przez wiedeń­ ski Instytut Nauk o Człowieku w dniach 17-18 sierpnia 1998 Jak bliska jest Michalskiemu wyłożona w wierszu Miłosza wizja „pełni czasu", może świadczyć umieszczenie tego utworu w zakończeniu książki o filozofii Husserla, K. Michalski, Logika i czas. Próba analizy Husserlowskiej teorii sensu, Warszawa 1988, s. 216 Na podstawowe trudności związane z bultmannowską ideą demitologizacji Nowego Testamentu zwracał uwagę Leszek Kołakowski w eseju Iluzje demitologizacji, w: idem. Cywilizacja na lawie oskarżo­ nych, Warszawa 1990, s. 215-236 Mikołaj Bierdiajew stwierdza dobitnie: „Istnieje specjalistyczna literatura dotycząca egzegezy Apokalipsy, ale stojąca na dość niskim po­ ziomie. Zwykle literatura ta w dowolny sposób tłumaczy symbolikę Apo­ kalipsy i ma obskurancki charakter"; M. Bierdiajew, Głoszę wolność, wybór, wstęp i przekład H. Paprocki, Warszawa 1999, s. 260 Zob. np. niezwykle odkrywczą, sofiologiczną interpretacją księgi Apokalipsy pióra wybitnego teologa prawosławnego Sergiusza Bułhako­ wa, o której wspomina Jerzy Nowosielski; J. Nowosielski, Od współcze­ sności do ikony, „Opcje" nr 4(23): 1998, s. 81 Przykładem wspomniany artykuł Wiercińskiego, przy całej świa­ domości interpretacyjnego ryzyka jakie przy tego rodzaju odczytaniach powstaje; w ogóle na dużą uwagę zasługują poszukiwania niejawnych, ezoterycznych sensów tekstów nowotestamentowych przy zastosowaniu procedury tzw. retrowersji (przekładu tekstu greckiego na hipotetyczny pierwowzór hebrajski), por. znakomity tekst Ireneusza Kani, Nowy Testa­ ment a Kabała. Kilka uwag w kwestii pierwotnego języka Ewangelii, „Znak" nr 430 (3): 1991, s. 62-70 Wierciński wspomina np. o wielce intrygującym fakcie nadania komputerowi Euronet Wspólnoty Europejskiej (Bruksela) figlarnej na­ zwy „Bestia": „Czy nazwa 'Bestia' (...) dla brukselskiego komputera jest tylko 'kaczką dziennikarską', czy też faktem, tego nie wiem. Jeśli to fakt, to można rzecz uznać za practical joke kogoś z obsługi, czy nadzoru. Jakby nie było, widać, jak silny jest nacisk symboli APK na mentalność nawet ludzi współczesnych", Wierciński, op. cit., s. 26-27 Bierdiajew, op. cit., s. 258 Ibidem, s. 264 i 266 S. J. Gould, Pytania o millenium. Ściśle umowne zasady odlicza­ nia. Przewodnik racjonalisty, przeł. D. Kozińska, Warszawa 1998 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 28 2 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba258eaac552e98c000fc88270ac3a2.pdf affe8afd8edd464e6f0c148c3eee8944 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6522 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of memory pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6094 Title A name given to the resource The Shadows of Europe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.211-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. The initiation story says: On a beach in Sidon a bull was aping a lover’s coo. It was Zeus. He shuddered, the way he did when a gadfly got him. But this time it was a sweet shuddering. Eros was lifting a girl onto his back: Europa. Then the white beast dived into the sea, his majestic body rising just far enough above the water to keep the girl from getting wet. There were plenty of witnesses. 1 Just as every mythical tale so this one too has a number of variants; this is the reason why Roberto Callasso tells it in several ways, but the most essential appears in the above-cited fragment. This expressive image leaves an imprint upon memory. From the catalogue of symbolic figures comprising a graphic abbreviation of Europe, the greatest career, as is known, was made in Western imagination by the vision of a comely girl seduced and raped by a virile bull. The narrative base for this image was provided by Greek mythology. Western iconography is full of as­ sorted versions of the “rape of Europe” and likenesses of a young woman forcefully abducted by a zoomorphic deity. True, this image is revived in contemporary fine arts or political publicistics, but its power seems to have deteriorated somewhat. Texts relating to Eu­ ropean identity, its boundaries and inner divisions sometimes mention: “raped Europe”, but this figure is clearly treated metaphorically, a discernible signal of mental distance towards a once living image. 2 In turn, in the visual arts the topic of raped Europe ap­ pears relatively more often, albeit one may readily no­ tice that in this particular case we are dealing with individual statements, many of which are proposed in ironic travesties that disclose a certain distance, while the range of their impact is narrow. Apparently, in col­ lective imagination this symbolic image “giving food for thought” has lost the ability to describe and ex­ press contents that involve us. Nature, as is widely known, does not tolerate a vacuum. The same holds true for culture. If the like­ ness of Europe as an alluring woman and a victim of perfidious rape is slowly fading and receding into an old curiosities shop, then in accordance with the above-mentioned rule some other image should take its place. Does there exist today a vital and impres­ sive symbolic likeness in which contemporary Euro­ pean sensitivity could recognise itself? Are we capable of discovering a metaphorical expression that would cumulate European experience in such an ingenious way? Do such metaphors still appear in the contempo­ rary discourse? After carrying out a source survey (ad­ mittedly fragmentary) I would like to propose two can­ didates that in my opinion would have a great chance to assume the position vacant for some time. They are the words-images: “home” and “spirit”. Both possess enormous cultural rank and a rich metaphorical-sym­ bolical potential. 3 It still has to be tested whether the 211 DARIUSZ CZAJA The Shadows of Europe. History and Metaphor slogans: “House of Europe home” and “Europe-soul” are promising from the cognitive point of view. Consequently, take a closer look how the mirrors of those two capacious metaphors reflect a portrait of contemporary Europe, and if so, then what sort of knowledge about its inhabitants they disclose. Yes - I use the word: knowledge. In the domain of science no one any longer questions the cognitive value of the metaphor. Actually, the metaphor is almost univer­ sally recognised as a useful albeit non-discursive in­ strument of cognition. 4 Ortega y Gasset, one of the first spokesmen of the epistemological values of the metaphor wrote that it simply serves the process of bringing closer that, which shines mysteriously on the horizon of our intellectual capacities. 5 This sugges­ tion was confirmed several decades later by Ricoeur: A metaphor is not an ornament of discourse. It has more than emotive value because it offers new information. A metaphor, in short, tells us something new about reality. 6 In other words, it sometimes makes it possible to bet­ ter grasp that, which in the space of thought is barely sensed or only assumed. It embraces as if in a single flash that, which the conceptual discourse is not al­ ways capable of noticing, aptly naming, and describ­ ing. If this is the case then it is worthwhile to immedi­ ately accentuate a fact of special importance for our analysis. Examples cited further in the text, in which the afore-mentioned metaphors fulfil a revealing func­ tion, are, apart from their serious intellectual contents, fascinating also because they do not passively continue existing semantics with which language associates by force of habit, but achieve their creative and enhanc­ ing reinterpretation. It so happens that the metaphori­ cal mirror in which we would like to observe the es­ sential features of Europe possesses a special property, namely, its registers chiefly dark colours, as we shall soon see. It is worth keeping in mind that this cer­ tainly peculiar mirror (it has to be proved whether it is actually “crooked” !) certainly does not lie and at most shows with great intensity the most vivid elements of �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR the reflected image. In other words, it undoubtedly refers to that, which r e a l l y exists and is the living matter of actual history. 2. It is probably not an overly innovative thesis to maintain that in the political publicistics of recent years or, more widely: in discursive space encompass­ ing texts referring in particular to the present-day shape of Europe and its problems, the most frequent has been the figure of the Home. In the wake of the fall of the Berlin Wall, upon the tide of the unification of Europe but also in the course of the still continuing expansion of the European Union by including new member states, political publicistics repeats ad nause­ am phrases about the “common house of Europe”, the construction of a "new house of Europe”, a return to the “house of Europe”, and so on, and so forth... The metaphor of the European home is con­ spicuously present in the excellent book by Thérèse Delpech: Savage Century: Back to Barbarism, which should not come as a surprise but, and this is much more symptomatic, it appears in invariably dark hues. Delpech is a French politologist, director of strate­ gic problems at Commissariat à l’énergie atomique, researcher at Centre d’études et de recherches inter­ nationales, and member of the Institute for Strategic Studies and RA N D Europe Advisory Board. The list of her posts indicates clearly that her analyses and expert opinions are conspicuously pragmatic and di­ rectly connected with current political praxis. Even more interesting within this context is the fact that Delpech has also proved herself to be a sophisticated scholar interested in culture and specially sensitive to the value and power of the symbol. I accentuate those two sides of the rhetorical strategy applied by Delpech because her book is a rare and actually bril­ liant example of the productive unity of contradic­ tions. Excellent familiarity with facts from the realm of political history is supplemented time and again by symbolic tropes. The author readily resorted to them, and this sort of hermeneutic praxis is always justified cognitively: Delpech is concerned with a reconstruction of the anatomy of European identity, with particular apprehension for the catastrophes suffered by the twentieth century. On the one hand, there are perceptive political realism, historical eru­ dition, and harsh facts, and on the other hand - a sphere of the imagination and literary fiction. Here politics and art overlap, creating a curious mixture of events from most recent European history. The “real” is viewed from the perspective of the “unreal” and the two cast a light on each other. This blend of two orders produces the outlines of a convincing in­ tellectual construction. The outstanding study also credibly connects two qualities rarely encountered 212 under a single book cover: analytical aloofness and emotional rage. Another feature worthy of accentuation is the cognitive attitude demonstrated by Delpech, free of facile simplifications and ideological superstitions. Sober perception, so strong in this case, is not tanta­ mount to a catastrophic vision of history. The French author did not for a single moment assume the pose of a demented contemporary Cassandra. She merely attempted - and did so with rare honesty - to take an­ other look at the European Continent and its blood­ stained twentieth-century plight. More, she did so not only due to historical motives, but chiefly in order to carefully follow the symptoms of impending future. In other words, we are not dealing with fortune-telling but with a thorough and careful analysis of the symp­ toms of that, which c o u l d take place in the future and more or less lucidly emerges on the horizon of the contemporary historical moment. Her comments are supposed to incline the readers to once again embark upon a thorough reflection about twentieth-century history, with particular concern for signs delineating the outlines of the possible future. The metaphor of the Home appears in the reflec­ tions pursued by Delpech already in one of the initial chapters. We immediately become cast into a discourse that is far from emotionally lukewarm. It has to be said distinctly - the expression: “the house of Europe” does not resound with pride or excessive warmth: The history of the last century showed the ease with which historical transformations of unprecedented violence could follow without warning on the heels of the best of times. As in Greek tragedy, crime engendered crime in the house of Europe, which twice set the rest of the world ablaze. From the experience, lessons were drawn for the reconciliation of the European nations. But what is now at stake is Europe’s capacity to assume international re­ sponsibilities in a deeply troubled word. And from that point of view, the i n t e r n a l lessons just mentioned are insufficient. The unprecedented historical eruption from which the entire twentieth century arose does not speak only of the madness of Europe and of national passions. It is evidence of a wider adventure concerning humanity as a whole: the sudden appearance of storms whose warning signs on the horizon we Europeans have too long pretended to ignore, storms no one can control once they have been unleashed. When such sudden acceleration of history oc­ curs, it signals the defeat of political action, which can do nothing but run after political events until it is swallowed up by them. If Europe has any message to transmit to the word, it is truly this one. 7 In other words, together with Delpech’s politological reflection we rapidly depart from positive conno­ tations usually associated with the metaphor of the home. 8 The “House of Europe” described by the au­ thor is certainly not a safe space. It is neither haven �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR nor a refuge or asylum for its residents. True, it is still a family home, but its foundations rest on unexpired crime. It is, first and foremost, a space full of risk, un­ certainty, fear, and anxiety. This is a home encum­ bered with its dirty family history, which it is incapa­ ble of getting rid of and with which, in the opinion of some, it is impossible to battle. Finally, it is a place in which phantoms appear and which brings to mind the image of the haunted house with its exemplary reali­ sations by Walpole (The Castle of Otranto), Poe (The Fall of the House of Usher), or Dickens (The Haunted House), so frequent in the English Gothic novel. This is a house full of the ghosts of the past returning at night. A house, which on the outside is imposing and noble but actually is in a state of advanced ruin. A house that conceals unresolved dark secrets. In one of the subsequent paragraphs Delpech went on to expand this image of the European home. Once again she was assisted by literature, whose fic­ tional products sometimes possess the amazing power of condensing historical experiences into a symbolic abbreviation. Together with successive close-ups the image of the “house of Europe” assumes a concrete form. Now, it becomes the familiar, gloomy castle from Shakespeare’s Hamlet, the Danish Elsinore, the castle haunted by the Ghost of Ham let’s Father. R e­ call, however, that this is also space that turns into the scene of consecutive tragedies, set into motion as if by accident. More: the titular character becomes an extremely credible porte parole of the European spirit: apathetic, listless, and immersed in acedia. European mentality seeks its reflection in the soul of Hamlet: capacious, ambiguous, and a puzzle even for him: If one has to define the twentieth century with a single word, Herzelend, the German for 'sick at heart", would be the most accurate. It designates a form of melancholy and a debilitation of the emotional side of human nature. Twentieth-century man finds a natural companion in the most universal of tragic heroes, Prince Hamlet, whose pa­ ralysis of will he shares. The century’s tragedies all arrived without having been willed just as Hamlet never willed the death of anyone, except for Claudius. The detour down which the human species began to travel early in the last century resembles a storm, whose causes and ultimate con­ sequences it remains ignorant of. Those consequences are still washing upon our shores, like the belated waves of a great catastrophe of which we have not heard the last. Elsinore thus possesses exceptional symbolical power for the Europe of the twentieth century. By chance, the two world wars were the occasion for many studies of Shakespeare’s play: like the Elizabethan hero, cultivated Europeans found themselves engulfed in barbarism with no time to understand what was happening to them. In a sense the mystery of Hamlet’s character held up a mirror to them: the more he was examined the more there was to elucidate. Death was the theme of the play, as it was of the century. 9 Delpech regarded this inability to conduct (the admittedly) difficult self-reflection to be the mortal sin of the European spirit. The titular l’ensauvagement, barbarity or, more literally, savagery of twentiethcentury history is only rarely the object of thorough reflections. After all, the heart of the matter does not involve a simple registration of the phenomenon (this has been already performed by school textbooks!), but a meticulous and multi-strata analysis of the po­ litical, mental and, possibly above all, spiritual condi­ tions that turned the “house of Europe” into a space of ghouls, death, and cruelty. The crux of the matter is a lively, emotional response but also a wise examination of the historical trauma on an individual and group scale. Apparently, the absence of such reflection is the reason why bloody history keeps on repeating itself. Add some sort of an organic (Hamletic?) unwilling­ ness on the part of Europe towards embarking upon deeds, a clear-cut opposition towards barbarity. Exam­ ples from our recent past only confirm the aptness of this finding: While Europeans sleep, others become aware of the power of ideas. But the ideas that are spreading most wide­ ly are very much contrary to European values. Contempt for human life, the refusal to distinguish civilians from combatants, assassination presented as a duty - these are direct challenges to the values that our societies are sup­ posed to defend. What price are we ready to pay to do that? Considering the E U ’s reaction to the appalling massacre in Beslan, South Ossetia, in September 2004, we may conclude that the price must not be very high. Apart from The Netherlands, not a single Western government dared question Putin about his incompetent and ambiguous han­ dling of the tragedy. It seems, however, that more than one question would be relevant, since information about the attack was available beforehand and not provided to South Ossetia, since the explosives and the weapons came from the Russian Interior Ministry, and since at least one of the hostage takers belonged to the Moscow police internal af­ fairs service. 10. The “House of Europe” in the descriptions formu­ lated by Delpech is also a museum full of junk from the past, of little value and submerged in the stultifying smell of mothballs. This is the source of the helpless­ ness of its residents and their frequent conviction evidently, quite correct - about the relegation of the “old Continent”, which not so long ago ruled over the whole world, to the margin of history. The “House of Europe” is not only haunted - it is simply lifeless, a space of vanishing vitality, and it seems that its inhab­ itants manage to move only thanks to the force of in­ ertia and are devoid of a firm substrate. They resemble bloodless shadows from the Elysian Fields, wandering listlessly and without a purpose: 213 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR Europe is at once turned too much toward the past (...). Like other Western societies, it lives in the moment and prevents it from adapting its present to its past and from imagining a future for itself. The reason it does it have a politics based on its thought is because that thought has ceased living. European democracy has become ab­ stract like its values, unable to exercise the kind of influ­ ence in the world that the world needs. In a period of great international stability, this might have no consequences. In an era of profound transformations and exasperated passions this exhaustion is charged with danger. It is time for Europeans to interrupt the subterranean ruminations about history and start thinking about the future. Other­ wise, others will do it for us. 11 The paradox formulated at the beginning of this statement must be understood correctly. W hat does it mean that Europe looks towards the past and, at the same time, is cut off from it? This turn towards the past, a source of negative consequences for European awareness, should be understood as a ritual celebra­ tion by Europe of its former glory. The process of being cut off from the past is a traumatic burden, the result of the absence of reflections on the more profound in other words, not only, and not predominantly po­ litical - reasons for its historical decline. Both gestures are the cause, increasingly often stressed by analysts, of the weakness of Europe as a space of ideas, the fra­ gility and meagreness of the civilisation project called “Europe”, which, one has the impression, has exhaust­ ed its creative power and can be interred. European ideas no longer constitute a model for the rest of the world or even a source of inspiration. The most strik­ ing consequence of this state of things is the absence of a clearly outlined vision of the future. Europe is a home drifting helplessly on the sea of history, a leaking raft full of castaways with an obscure identity. What sort of a future awaits this “house of Eu­ rope”, haunted and with quaking foundations? In the epilogue of her book, nota bene titled: The Human Soul Torn to Pieces (naturally, from our point of view it is impossible to ignore the fact that in the heart of this gloomy “home” metaphoric there appears and is ex­ cellently exploited its “ghostly” supplementation!) 12 Delpech stressed that our present-day situation resem­ bles the one in 1905. The whole second part of the publication (whose protagonists include, i.a. Nicholas II and Wilhelm II, but also Blok, Bely, Einstein, D e­ rain, Freud, et al.) is a brilliant analysis of forecasts of future misfortune, whose symbolic onset was the year 1905. The French original version of Savage Cen­ tury... appeared precisely a hundred years later, as if to strongly accentuate spiritual affiliation with that period. We know that history never repeats itself ex­ actly, but it is possible to capture analogies between distant moments. The author insists that an earnest identification of certain signs of time is not only an essential cognitive task but can protect us from the realisation - quite feasible - of a black scenario, from historical recidivism. What is it that we are concealing in the basement of our European home that we do not want to - or do not know how to - adapt? What is most peculiar about our age is the conviction that evil is installed at the core of history and our frenetic rejection of that conviction. Twenty-first-century man bears a strange resemblance to primitive man seeking to drive evil outside the known world and transform it into a taboo. For us as for him, evil brings misfortune, and we want it out of our sight. But the world no longer has any borders beyond which we might cast it. The experience of evil has such force in contemporary consciousness, and the disorder of minds and things is so evident, that what seems most pressing is restoring vigor to whatever might allay the ubiquitous anxiety. 13 Our situation resembles the mood prevalent in 1905 - similar to the inhabitants of that world we have eyes full of fear and anxiously await something that we foresee with a sixth sense but which we are incapable of defining and describing. This anticipation is con­ nected in a mysterious way with traumatic memory relegated to the unconscious (the basement) regions of the European soul: The history of the last century, that hortus inclusus, of which we remain unconscious prison­ ers, is so full of misfortunes on which to meditate that we sometimes feel the weight of the dead mowed down by wars and revolutions, wandering like ghosts through our cities demanding justice. 14 As long as we do not adopt that ominous heritage (at this point, I supplement the au­ thor’s reflection) the European home will be haunted by phantoms of the past. There is no doubt that we have to start thinking by considering that dark back­ drop still present in the cellars of our European sub­ conscious, because only such a strategy will enable us to discover once again the promise of the future, dim on the distant horizon. Crimes of the twentieth cen­ tury are to a great measure committed by the subcon­ scious, and this is why they remain so mysterious and menacing. Delpech cited with unconcealed emotion the words of François de Menthon, the French chief prosecutor at Nuremberg, who was certain that he was adjudicating “a crime against the spirit”, i.e. un­ dermining the foundations of every civilisation. This is the sort of crime that leads towards a decline of the human race into barbarity: More than fifty years later, those remarks are moving not only because they evoke the atrocities committed but because of the strangeness of the words used by the French prosecutor, particularly the deeply unfashionable expression "crime against the spirit”. We no longer understand what it designates: the loss of that which constitutes humanity itself. 15 The characteristic of the European home deline­ ated in the discussed book certainly does not emanate excessive optimism. The “house of Europe”, it turns 214 �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR out, is not merely a pleasant and friendly place, and its residents do not feel comfortable in it. Its twenti­ eth-century portrayal brings to mind a collapsing ruin with a dirty past leaning time and again out of its base­ ments. Apparently, Delpech toppled thoroughly our naive optimism born on the tide of a Union-oriented and very much ad hoc Euro-enthusiasm. She does not startle us but merely warns. By placing an analytical probe into the not so distant past of the Continent she pointed out the hidden sources of a possible repetition of the past. I looked upon the scene before me - upon the mere house, and the simple landscape features of the domain upon the bleak walls - upon the vacant eye-like windows - upon a few rank sedges - and upon a few white trunks of decayed trees - with an utter depression of soul which I can compare to no earthly sensation more properly than to the after-dream of the reveler upon opium - the bitter lapse into everyday life - the hideous dropping off of the veil. There was an iciness, a sinking, a sickening of the heart an unredeemed dreariness of thought which no goading of the imagination could torture into aught of the sublime. 16 Is it so difficult to recognise in this great evocative fragment of The Fall of the House of Usher a repulsive (but credible) portrait of our “house of Europe”? Are we to such a degree under the spell of the unification project that we are incapable of feeling any sort of af­ filiation with it? Remember upon this occasion that a metaphor sometimes assumes a concrete form and does so with brutal literalness. Is the recently announced and widely commented case of the Austrian Josef Fritzl, who in the very centre of merry Europe (Aus­ tria felix!) for years imprisoned and raped his daugh­ ter in the basement of her family home, not - apart from moral revulsion accompanying this discovery - a painful confirmation of the aptness of remarks about a European home with an underpinning of horror? A house that is haunted, continuously and always 17. 3. It was probably Edmund Husserl who was the first twentieth-century philosopher - and certainly the first to propose such a strong formulation - to conceive Eu­ rope not as a geographical, national or political space but as a spiritual being. In his Viennese lecture titled evocatively: The Crisis of European Sciences and Tran­ scendental Phenomenology Husserl proposed to compre­ hend Europe not in topographic categories but men­ tal ones or, in more risky albeit exact terms, spiritual ones: Clearly the title Europe designates the unity of a spiritual life and a creative activity - with all its aims, inter­ ests, cares and troubles, with its plans, its establishments, its institutions. Therein individual human beings work in a variety of societies, on different levels, in families, races, nations, all intimately joined together in spirit and, as I 215 said, in the unity of one spiritual image. This should stamp on persons, groups, and all their cultural accomplishments an all-unifying character. 18 Husserl wrote outright about the “spirit of Europe” and its serious crisis, which in his opinion was closely connected with a re-orientation of Western thought into a naturalistic and objectivising current. I refer to the example of Husserl not for analytical purposes since tracing the “theology of the history of the W est”, outlined so acutely therein, and “shaping the idea of European humanity” are not our supreme objective. I recall Husserl’s observations, which, on the margin, resound with the rhetoric of yore (“spirit”, “soul”, “spiritual Europe”) for two fundamental reasons. First: his comments comprise a solid intellectual base for all those thinkers who will perceive the canvas of Eu­ rope in “spiritual” categories and are sufficiently bold to write about the “European spirit”. Secondly: curi­ ously, the reflections of two Czech authors - philoso­ pher and theologian - about the “spirit of Europe”, at which I would like to take a closer look, owe much to the reconnaissance performed by the author of Logical Investigations. The first, the outstanding Czech thinker Jan Patocka - a student and to a certain extent an heir of Husserlian phenomenology - deliberating on the condition of Europe embarked upon certain mo­ tifs indicated by the master, although the course of his thoughts runs in a slightly different direction. The second, the Czech theologian Tomás Halik - in turn, a student and to a certain degree an heir of patocka - already considered directly the phenomenon of the “spirit of Europe”, checked by Husserl. In this intel­ lectual rally race it was necessary to determine the point of departure for historiosophic thought. In our case, therefore, such a point of departure is Husserl and his musings, and the goal - those of Halik. Here, contemplations by patocka play the role of a keystone between the two, and thus we shall start with them. Just like Husserl, the philosopher from prague strongly accentuated the metaphor of the soul as a useful tool for understanding the essence of European culture. In order to describe the basic core of Europe­ anness the Czech philosopher evoked the Greek idea of “concern for the soul” (epimeleia tes psyches), per­ ceiving it as a foundation of the European existential, cultural, and political idiom. Man is just and righteous owing to concern for the soul, which is the legacy of classical Greek philosophy. This means that truth is not given once and for all, nor due to its comprehension and acceptance, but that it is a lifelong self-controlling and self-unifying intellec­ tual-life praxis. In Greek philosophy concern for the soul assumes two extreme forms: we care for the soul so that it could transverse the world via the eternity of the universe and in this fashion attain at least for a short time a form of existence fitting for the gods (De­ �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR mocritus, then Aristotle); or, on the contrary, we think and learn to render our soul a hard crystal of being, a steel crystal tempered in the perspective of eternity. It is one of the possibilities of being which contains the source of motion, decisions about its existence and non-existence, i.e. dissolution in the indefiniteness of the instinct and unenlightened tradition (Plato). 19 This conceit of the spirit as the foundation of Eu­ rope possessed for Patocka foremost importance, and he returned to it upon multiple occasions, both when he stressed the breakthrough nature of the introduc­ tion of this category (psyche) into the philosophical dic­ tionary of the ancient Greeks, and when he emphasized the existential and cultural relevance of the conceit of "concern for the soul”, 20 or when he distinctly marked a demarcation line between "spiritual man” and “the intellectual”. 21 Jacques Derrida, in a penetrating com­ mentary on Plato, this time assuming the role of an analyst of famous fragments of Plato’s Phaedo - nota bene, in the French philosopher’s text a prominent role was performed by the entries: “spirit” and “Europe” accentuated predominantly the mysterious and evasive nature of psyche, features so strongly indicated by the Czech philosopher. 22 The inclusion by Patocka of the “spirit” into the European genotype was certainly not accidental, but a well conceived gesture. In his theological and philosophical reflections H a­ lik often referred to comments made by Patocka, but in this context something else is relevant: one could have the irresistible impression that the whole time his thoughts contain the philosophical legacy of the Prague phenomenologist. The constant point of refer­ ence, which for Halik is Patocka’s oeuvre, is disclosed in a lecture given in Berlin in May 2003. Its modest title: What Binds Europe? seems to announce a rather routine set of banalities about “European values”, but the Czech theologian turned out to be the winner of this intellectual confrontation. As is almost always the case he tried unconventional solutions, and his lan­ guage is free of theological-catechetic newspeak. It is noteworthy that both in the study by Delpech and in her writings political reality enters into close relations with the rebirth of art. In his, let us recall, nominally theological deductions Halik referred to real facts of twentieth-century history but often, in order to render them more expressive, he cited aptly chosen literary examples that are always more than mere rhetorical ornaments. Halik started his reflections by question­ ing a certain disseminated and obvious view: In connection with the progressing integration of Europe we frequently hear Christians demand: “give Europe its soul”. I cannot help myself, but the longer I listen to this initially justified slogan that more it ap­ pears to be a superficial and outright arrogant cliché. Is Europe really soulless? And if this were the case, does anyone have at his disposal such power as to be 216 capable of proposing and offering a soul for Europe? Is the person offering a soul not actually proposing ex­ clusively ideology? No man and no institution - even the Church - is able to give a soul: we know from Goethe’s Faust that it is even quite difficult to take a soul, since at the very last moment such an endeavour can be crushed by the One who is the only capable of granting and redeeming a soul. 23 One way or another, there are no doubts that the concept and metaphor of the spirit comprise the point of departure of Halik’s considerations about the phenomenon of Europe. In doing so, he creatively ap­ proached the concept of dualistic anthropology, well embedded in European thought. If, according to it, man is composed of “soul” and “body” then such in­ gredients will be easily found in European identity: In the process of the transformation and expansion of the European Union prime interest is focused certainly on the “body of Europe” - its political, economic and ad­ ministrative structures; it could appear, therefore, that the spirit of Europe has remained slightly in the shade. Is, however, the courage that leads towards presentday radical operations and changes affecting the body of Europe not based on some sort of non-verbalised conviction about the existence of a unifying princi­ pium, which lends “Europe” its meaning, that some sort of a force of inner attraction is at work here and merges Europe at the time of all those changes? Per­ haps this is why we could use the “spirit of Europe” metaphor for describing this force? 24 The point is not, therefore, to once again whine about the soullessness of Europe or produce yet an­ other publicistic pamphlet maintained in rather wellworn elegiac poetics. By following the example of Patocka cited verbatim in the successive paragraph Halik wished consider the rich contents of ”the spirit of Europe” metaphor. In doing so, he drew attention to the need for a constant awareness of the fact that we are dealing with a metaphorical expression, i.e. a multi-motif product with extensive meaning. He was particularly concerned with avoiding an overly rapid identification of metaphorical contents and replacing “the spirit of Europe” metaphor with concepts most frequently evoked within this context: culture, reli­ gion, spirituality, and philosophy. Let us first allow the whole diverse scale of associations produced by this image be heard. 25 By emulating classical differentiations of meta­ physical anthropology Halik mentioned three ’’powers of the spirit”: memory, intellect, and will. In turn, by referring them to European history he showed in detail what each of those components means in reference to the collective organism, whose cryptonym was created by the metaphor in question. Analysing the phenomenon of memory, Halik and this is significant - was more willing to write about �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR forgetting. He showed that thanks to the eschatologi­ cal heritage still alive in Christian science Europe fre­ quently turned towards the future, a dimly outlined perspective of salvation. The revolutionary and uto­ pian spirit intensively permeating European thought denoted a sometimes violent turn towards the future and contributed to rewarding the process of forgetting about one’s past. To put it in stronger terms: towards sacrificing the past for the sake of the future. Seculari­ sation and nationalisation only assisted this attitude. Halik proposed an interesting combination of the con­ ceit of memory with that of the conscience. He argued that not only did they refer to identical domains but, on the contrary, they belong to each other inseparably and enter into the reaction of a hermeneutic circle. To possess knowledge about oneself, to possess one’s iden­ tity is tantamount to knowing one’s history and being able to tell it to others, both on a personal level and a group one. Nonetheless, memory without conscience is mute. Only the light of the conscience is capable of penetrating the nooks and crannies of our memory. In turn, to prevent conscience from being susceptible to ideological poisons it must graduate from an exact­ ing school of historical memory. Seduced by promising visions of European integration we cannot forget the past of Europe and in particular its dark sides. This means a readiness to show compassion and “solidarity with the victims”, as was put so poignantly by the Ger­ man theologian Johann Baptist Metz. 26 The slogan that Europe places most often on its coat of arms is the intellect. In a brief recapitulation of the adventures of the intellect in European history Halik stressed the diversity of its comprehension. Nous and logos, intellectus and ratio, Vernunft and Verstand are not necessarily semantically equivalent concepts. Events with greatest effects in the history of the Eu­ ropean intellect include an alliance of Greek intellect and Christian faith. One of the consequences, with a negative impact upon European thought, was the application of the Greek instrumentarium for the pur­ pose of describing divine reality. Due to a thoughtless error the living God of the Old Testament became identified with the Aristotelian supreme being, the Unmoved Mover. This onto-theological hybrid was to haunt for centuries to come. Modern emancipation of the intellect and liberation from this theological su­ pervision had two consequences. On the one hand, the intellect retrieved the rights due to it, and on the other hand there took place its distinction, resulting in the emergence of a current of dogmatic rationalism. The intellect freed from religious concessions started to brilliantly play the role of a harsh critic of assorted religious and ideological delusions. A t the same time, there appeared within European space a new protago­ nist: the intellect blind in one (metaphysical) eye. This intellect does not understand itself and is incapa­ 217 ble of excusing itself. Halik perceived one of the ways of leaving this cul de sac in expanding the conception of the rational, restricted to unambiguous Logos, and in opening the intellect towards the mythical founda­ tions from which, after all, it originates. Nothing probably characterises the European Con­ tinent and its spiritual identity as satisfactorily as the concept of the will. In his long history the European is constantly permeated by the will of power. “Euro­ pean will” time and again enters a state that Halik de­ scribed as “European messianism”: the truly essential features of European history include the urgent wish to convince the rest of the world, a tireless willing­ ness to offer (...) always that, which in a given period Europe did not regard as its greatest gift, entrusted for the sake of a universal dissemination of goodness: Hellenic and Roman civilisation, Christianity, the emancipation of women, human rights, the protec­ tion of the natural environment... .27 From time im­ memorial the European readily assumed the role of a missionary converting others to his “infallible convic­ tions”, whose excess he always possessed, or the role of a travelling salesman trading in ideas that were sup­ posed to be - and this is a premise with all the qualities of an axiom - forever superior. Europe performed a catechesis, imposed, urged, and handed out, perceiv­ ing in this process the fulfilment of its supposed spir­ itual mission. In front of our eyes the European will of might (and will of power) fell apart, leaving behind a shadow of its former splendour. Does Europe still have something to offer? The last question, referring to the “post-messianic” status of Europe, does not sound very convincing when asked by Halik (assuming that I cap­ tured his tone correctly): Who shall present, and what part of the European heritage to the new inhabitants of our Continent today and tomorrow? 28 A t the same time, there is clearly no mention of “aliens” but of “our continent” ; thus Halik accentuated the thought about the offer that Europeans can make. Old dreams about European might seem to have vanished irretrievably. Having followed the basically “positive” (although, as we have seen, slightly contested) and culture-cre­ ating dimension of the European “spirit” Halik also mentioned and underlined its “dark” foundation. As an expert on psychoanalysis he was well aware of the fact - which he particularly stressed - that the will is always directed by motives. The latter could be situ­ ated on the surface, open and discernible, but they are also just as often concealed and embedded in the sys­ tem of the unconscious. A t the same time, and this is essential, hidden motives are beyond the range of our reflections, although this is not to say that they are absent. Halik thus postulated that while speak­ ing about ”the origin of Europe” one should speak not only about open phenomena, Europe’s visible “bright consciousness”, but also to fathom intensively and �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR earnestly the European “subconsciousness”. Since much of that, which affects Europe is concealed be­ neath the stratum of consciousness should we not ex­ amine also the “dreams cherished by Europe” and its “flawed undertakings”? Should we not study its myths and "archetypes? 29. Halik suggested that gauging the archaeology of mythical narrations about Oedipus, Odysseus, Merlin, Ahasver, Faustus, Hamlet or Don Quixote could fulfil a revealing role and disclose the hidden - and not necessarily positively evaluated - as­ pects of impulses steering European projects, plans, and dreams. We recall that in the reflections pursued by Delpech the metaphor of the “house of Europe” ultimately re­ sulted in that of the “fragmented spirit”. In the case of Halik the opposite is true: the metaphor of the “stratified soul” together with its dark, low, and drivefocused foundation overlaps in a very natural fashion the familiar image of the “haunted house”: a house whose subterranean parts conceal wicked secrets. Apart from the notorious European longing for “light” mention is also due to the poets, philosophers and mystics of the night. Europe stores many most val­ uable treasures in its dungeons. Once we examine the place held by European rationalism it seems appropri­ ate to descend to the cellars of mysticism, esotericism and gnosis; since we tour the cathedral of faith we should not overlook the crypts of heresy, superstition and secret cults. A fragment of the spirit of Europe consists of vi­ sions and fantasies concerning “the others”, who ini­ tiated their missionary, discovery-buccaneer or war expeditions beyond the boundaries of our Continent. To become acquainted with Europe means to see its relation towards other cultures and civilisations since it frequently transfers to them its hopes and fears as well as its shadows. A bold project for European unity and a joint Eu­ ropean home spanning from the Atlantic to the Ural Mts. is not built on unknown and unploughed soil. It is, however, erected on a foundation composed of a multi-storeyed arrangement of forgotten treasures and charred ruins, the burial ground of deities, heroes and felons, rusty ideas and unexploded bombs. We do not have to grant our Europe a spirit but from time to time we have to follow it towards “the mothers”, the under­ ground, in the manner of Orpheus following Eurydice or the slayed Christ following Adam and the Old Tes­ tament fathers, depicted on old icons. 30 Halik persistently reminded us, his contemporary readers, of this simple truth, empirically tested by psy­ choanalysis: sometimes the repressed returns to the surface and does so with even greater force. He tells us about the traumatic lesson of twentieth-century to­ talitarianisms, a lesson, which we either did not com­ prehend or which we refused to deliberate on: The 218 conflagration of evil and violence, which swept across Europe during two world wars and under the rule of two inhuman “substitute religions”, i.e. Nazism and communism, destroyed, in the opinion of many peo­ ple, both trust in the might of goodness as the foun­ dation of the world (the metaphysical conception of God) and the Enlightenment-era trust in the intellect and the goodness of human nature capable of creating an ideal society with the assistance of the instruments of its rationality - the power of science and technol­ ogy. A confrontation with the evil of two world wars, the secular regimes of the twentieth century, and such phenomena as Auschwitz and the Gulag demonstrat­ ed that an uncritical lay-humanistic belief in the om­ nipotence of human rationality was at the very least as illusory as uncritical dependence on divine authority from “the netherworld”. “The divinity of man” proved to be incapable of occupying the throne emptied after “the death of God”. 31 alik demonstrated that the spirit possesses a number of bright powers, which play their games in the day. A t the same time, he stressed the importance of the exploration of the subconscious, the nocturnal and dark sphere that conceals everything that for assorted reasons we do not disclose or want to reveal to the outside world. Here we store our feelings, desires, and dreams that produce embarrassment and shame. It is here that elements of psychic life described as repul­ sive, rejected, and unwanted are to be found. Finally, it is here that contents repressed from the space of con­ scious life exist. Halik did not express this firmly, but I believe that completing his thought will not constitute abuse on my part. As was mentioned, it is in the na­ ture of the repressed that it likes to resurface. If this is the case, then the analogy between the individual soul and that of the group is basically apt, and reflection on the “sprit of Europe” metaphor leads to a conclusion close to the diagnosis formulated by Delpech - that for the sake of our spiritual wellbeing we should become acquainted with the nature of this dark space. Europe must descend to “the Mothers”, those enigmatic per­ sonae from the second part of Faust, and their dark kingdom in order to establish direct contact with the horror of this world of chaos. One has to pass through such initiation, known in Jungian terminology as “the integration of the shadow“. It is precisely the accept­ ance of the actual existence of the “’shadowy spheres” and their subsequent inclusion into conscious life that is (could be) a condition for spiritual rebirth. Any oth­ er path is at best the maintenance of illusion, and in the worst case - of self-deceit. Interestingly, those two distinctions, at first glance radically different both as regards the profession of their diagnosticians and the points of departure accepted by them, share fundamental conclusions. Delpech ac­ centuated not the peace, warmth, and security of the �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR “house of Europe” but, on the contrary, its terrifying, concealed spaces. She revealed the horror of dark cel­ lars haunted by phantoms of the past and brought to the surface dangerous and spiritually toxic places. Just as Edgar Allan Poe showed the symptoms of the disin­ tegration of the house of Usher so she traced cracks on the walls of the once solid European construction. In a similar vein, Halik first stressed the possibilities and opening outlined in a ”positively” comprehended met­ aphor of the soul. Interestingly, he ultimately concen­ trated on its dark ”interior”. In doing so, Halik stressed and brought forth elements of the dark subconscious of the Europeans, the enormous and still pulsating re­ gions of horror and wilderness. These are the cursed terrains, which we, as a rule, do not wish to know and maintain a safe distance, because subconsciously we experience their toxic power. Both texts, with their careful forecasts and far from optimistic, leave us in a state of uncertainty. There is, however, a single leg­ ible suggestion: reality will not change by itself, and, as always, everything is up to us. A transformation of the world has (must have!) a transformation of our interior as its foundation and an inalienable condition for potential. 32 A book must be an ice-axe to break the seas frozen inside our soul. This motto taken from Kafka and opening the book by Delpech could be engraved on the façade of the renascent “house of Europe”. 4. A t the end of his comments about the “European spirit” Edmund Husserl, sharing his fears with the readers, recalled yet another symbol from the dis­ tant mythological European past: the symbol of the phoenix undergoing rebirth, a strong and spectacular source of food for further thought. Described by the great phenomenologist it becomes the figure of future reborn Europe. Europe’s greatest danger is weariness. If we struggle against this greatest of all dangers as ‘good Europeans’ with the sort of courage that does not fear even an infinite struggle, then out of the destructive blaze of lack of faith, the smoldering fire of despair over the West’s mission for humanity, the ashes of great weariness, will rise up the phoenix of a new life-inwardness and spiritualization as the pledge of a great and distant future for man: for the spirit alone is immortal. 33 Husserl wrote those words in 1935. As we all know too well, they were never heeded. Because they were not loud enough? Because no one wanted to hear them? Because they were said much too late? The catastrophe came almost on the next day. The phoenix turned to ashes in the death camps. It seems, however, that more than seventy years from the time when they were writ­ ten the above remarks - with the possible exception of their pathos and messianic hype - have not lost any of their therapeutic force. One could add: unfortunately. 219 Today, we know for certain that the European Phoenix is not strong enough to rise on its own. We have to as­ sist it. To put it differently: we must help ourselves and extract ourselves from the quagmire around us. “His­ tory” is a hypostasis and no one will perform our task for us. The problem lies in the fact that no one knows, or is capable of knowing, whether matters have not gone too far. The fact that the spirit is essentially immortal does not necessarily comfort us in this situation. The sober voices of the two cited intellectuals, de­ prived of illusions but also far from barren pessimism, propose a difficult lesson, an ominous memento, and cautious hope. Those two tones resound very clearly, a circumstance that renders their identification ex­ tremely credible. Endnotes 1 R. Calasso, Zaślubiny Kadmosa z Harmonią, transl. S. Kasprzysiak, Kraków 1995, p. 14. 2 M. Kundera, Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, “Zeszyty Literackie” no. 5:1984. An acute polemic with the theses proposed by Kundera was con­ ducted by Joseph Brodsky: Why Milan Kundera Is Wrong About Dostoyevsky, in: idem, Pendulum’s Song, Paris 1989, pp. 99-106; an excellent reconstruction of the ideological and mythological foundation of Kundera's reflections combined with a critical analysis of the omis­ sion of the Balkans in his concept of Central Europe is to be found in a chapter in the book by Maria Todorova: Bałkany wyobrażone, transl. P Szymor, M. Budzińska, Wołowiec 2008, pp. 301-344. 3 An extensive set of symbolic associations connected with the “home” (a reconstruction based on Polish literary and belief material) is contained in the publication by D. and Benedyktowicz, Dom w tradycji ludowej, Wrocław 1992; on linguistic stereotypes and symbolic aura surro­ unding the “spirit” (an analysis based on the contempo­ rary vernacular) see more in: D. Czaja, Anatomia duszy. Gry językowe i figury wyobraźni, Kraków 2006. 4 Texts about the cognitive role of the metaphor total hundreds and reference to even the basic corps would take up several pages. Metaphor and Thought, ed. Andrew Ortony, Cambridge 1993, still remains an instructive anthology of texts on this topic. Owing to the holistic epistemological project directed against the philosophy of concepts let us note by way of example the study by Hans Blumenberg: Paradigmen zu einer Metaphorologie, Bonn 1960. 5 J. Ortega y Gasset, Dwie wielkie metafory, in: idem, Dehumanizacja sztuki i inne eseje, transl. P Niklewicz, introduction S. Cichowicz, Warszawa 1980, p. 223. 6 P Ricoeur, Język, tekst, interpretacja. Wybór pism, transl. P Graff, K. Rosner, Warszawa 1989, p. 133. 7 Th. Delpech, Powrót barbarzyństwa w XXI wieku, transl. W. Dłuski, Warszawa 2008, p. 41; my emphasis - D. C. Nb. The translation into the Polish is slightly more “nar­ rative-oriented”, while the original has the brief and ambiguous: Uensauvagement. 8 J. Bartmiński, Dom i świat - opozycja i komplementarność, in: idem, Językowe podstawy obrazu świata, Lublin 2006, p. 168. 9 Delpech, op. cit., p.145. �D an u sz C zaja • THE SHADOWS OF EUROPE. HISTORY AND METAPHOR 10 Ibid., pp. 104-105. 11 Ibid., p. 105. 12 Analogisation between the image of the house and that of man is a frequent motif in symbolic imagination. Cf. Cirlot's remarks about symbolic oneirism: [...] in dreams we employ the image of the house as a representation of the different layers of the psyche. The outside of the house signi­ fies the outward appearance of Man; his personality or his mask. The various floors are related to the vertical and spa­ tial symbols. The roof and upper floor correspond to the head and the mind, as well as to the conscious exercise of self­ control. Similarly the basement corresponds to the uncon­ scious and the instincts (just as sewers do in symbols perta­ ining to the city), J. E. Cirlot, Słownik symboli, transl. I. Kania, Kraków 2000, p .112, s. v. House. 13 Delpech, op. cit., p. 296. 14 Ibid., p. 297. 15 Ibid., p. 304. 16 E. A. Poe, Zagłada Domu Usherów, transl. B. Leśmian, in: idem, Opowiadania niesamowite, transl. B. Leśmian, S. Wyrzykowski, Warszawa 1976, pp. 319-320. 17 From this viewpoint it is worth reflecting on the state­ ment made by Elfriede Jelinek, who without any illu­ sions explained the origin of the history of the "monster from Amstetten": The terrible crime committed against Natascha Kampusch or the Fritzl family in Amstetten do not surprise me (and I would no want to know how many similar cases, about which no one will ever find out, still exist). (...) History allowed Austria to feel like a victim without any greater acts of penance, and to always hide behind a beauti­ ful façade its active participation (for instance, in Nazi atrocities). Nonetheless, the repressed returns with doubled force. In Austria, both in concealment (as in the basement in Amstetten) and in public (the economic scandals of the recent period) things take place that could not be imagined elsewhere, at least in comparable countries. Perhaps the reason lies in the fact that, e.g. in Germany the press is much more varied and more critical. I am particularly interested in the paradigmatic nature of such horrible stories as those from Amstetten, and am not surprised by the crimes committed in Austria, Elfriede Jelinek talks to Magdalena Miecznicka, “Dziennik", 16 August 2008. 18 E. Husserl, Kryzys europejskiego człowieczeństwa a filozo­ fia, transl. and introd. J. Sidorek, Warszawa 1993, p. 16. 19 J.Patocka, Europa i dziedzictwo europejskie do końca XIX wieku, transl. J. Zychowicz, in: idem, Eseje heretyckie z filozofii dziejów, transl. A. Czcibor-Piotrowski, E. Szczepańska, J. Zychowicz, Warszawa 1988, p. 111. 20 The question, which we shall pose, will be as follows: is concern for the soul, located at the very source of European legacy, capable of creatively attracting our attention today, when amongst general weakness and coming to terms with decline, we need support to such a great extent, J. Patocka, Sytuacja człowieka - sytuacja Europy, transl. J. Kłoczowski, p. 191. 21 J. Patocka, Człowiek duchowy a intelektualista, “Logos i Ethos", no. 1:1993, pp. 125-134. I cite one of the closing paragraphs from this excellent text whose topicality appears to be constantly growing: spiritual man, capable of sacrifice and seeing its sense and significance (...) cannot be afraid. Naturally, spiritual man is not a politi­ cian in the commonplace comprehension of that term: he is not a side in the dispute conducted by this world but he is political in a different manner (...) because he compels society and all those around him to face that 220 unobvious nature of reality, ibid., p. 134. 22 J. Derrida, Secrets of European Responsibility, in: idem, The Gift of Death, Chicago-London 1995, p.15. 23 T Halik, Co zespala Europę? Wykład berliński, in: ide­ m, Wzywany czy niewzywany Bóg się tutaj zjawi. Europejskie wykłady z filozofii i socjologii dziejów chrześcijaństwa, transl. A. Babuchowski, Kraków 2006, pp. 129-130. 24 Ibid., p. 130, emphasis: D. C. 25 Ibid., p. 131. 26 J. B. Metz, Teologia wobec cierpienia, transl. J. Zychowicz, Kraków 2008, cf. in particular reflections on “theology after Auschwitz", pp. 31-59. 27 Halik, op. cit., pp. 140-141. 28 Ibid., p. 143. 29 Ibid., p. 144. 30 Ibid., p. 145, my emphasis - D. C. 31 Ibid., p. 237. 32 32. One more thing. Both analytical studies can be inc­ luded into the wide and truly “unclear" category of texts from a domain of, so to speak, historical anthropology (in the case of Delpech with an accent on the political sphere, and in Halik's writings - on the cultural-religious one). Apart from the contents they possess, in my opi­ nion, yet another methodological value: they demon­ strate how within the space of a single text it is possible to readily encounter symbolic anthropology (examining contents in abstracto) together with engagée anthropolo­ gy (stressing the necessity of referring research conclu­ sions to the real world). This benefits both approaches. At any rate, studies by Delpech and Halik prove that between these two attitudes towards research into cul­ tural reality there does not have to exist an insurmoun­ table obstacle. 33 Husserl, Kryzys...., p. 51. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d39e4260c2010bc0514309dad8eb199e.pdf cb2994eb9536e14656cc1095b1856427 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2843 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2650 Title A name given to the resource Malinowski on colour. Between Aesthetics and Anthropology=Malinowski o kolorach. Między estetyką a antropologią / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2000 t.54 z.1-4, s.384-397 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text . . c i i л ю i Mt I I C S A N D A N T H R O P O L O G Y DARIUSZ CZAJA Malinowski on colour Between Aesthetics and Anthropology "Blue mixed with warm, rosy hues, small, violet-coloured clouds" B. Malinowski, Dzienniki (Diaries) 1914-18 I. A nyone who has ever stumbled across someone's intimate notes, writings meant for private eyes only, knows this strange feeling when our curiosity staunchly struggles against our reluctance, fascination fighting revulsion. Caught in the trap of ambivalence we are torn by the conflicting emotions taking place within us simultaneously: the driving temptation to embrace something that is evidently not ours - and guarded by the cultural injunction, "do not touch" - and the unpleasant embarrasment resulting from out awareness of the fact. In a sense, howevet, this curiosity, although sinful, has a simple explanation. Despite everything we really do want to know "how it really is" with others and what truths about themselves they hide. Silently and as a matter of course we also assume that our existence takes place on two planes public and private, open and hidden, "on stage" and "backstage". A l l these contradictions materialise into one basic antithesis of appearances and truth. We assume - or, much rather, believe - that the "real truth" about others is perforce hidden, concealed and that our everyday image is per se a lie, a mere masquerade behind which lurks the real " I " . Hence our conviction that ripping these masks off, unmasking, is the only sensible instrument of cognition and a guarantee of our reaching the naked core of existence beyond which there is - and can only be - nothing. A strip-tease to end all epistemology. It is therefore no wonder that Bronisław Malinowski's, A Journal in the Strict Sense of the Term (1967), an English translation of a personal diary written mostly in Polish and clearly for its author's private use, stirred up such a commotion in the 384 anthropological milieu when it appeared. Anthropologists felt as if they were looking behind a curtain, at long last touching the truth about a man and his profession, usually hidden under a medley of academic accessories. The trouble was that this truth was for the most part unexpectedly "ugly", morally ambiguous and cognitively depressing - if not downright disheartening. So that's it! - they thought. Here's a solemn anthropological authority, one of the discipline's fathers, admitting that he sometimes can't stand wild natives and has no wish to talk with them. A seemingly well-organised, disciplined researcher turns out to be an eternally insecure hypochondriac, a man with a Protean identity. O n the surface a serious-minded intellectual concentrated exclusively on his tesearch and holding his emotions and desires successfully at bay, and here nothing but women in his brain. Willy-nilly, anthropologists reading the journal found themselves in the position of voyeurs, sharing with its author a cognitive experience of doubtful value: the joy of snooping on someone's intimate life. A t the same time they frequently voiced their embarrassment at their discoveries. Be that as it may, the truth of life seemed to remain in permanent conflict with the truth of the work. Putting it delicately, the Journal voiced doubts as to the truthfulness and credibility of field research and the conclusions it led to, uncovering the researcher's tormented conscience. Today, of course, our response to these writings is different, the initial emotions having long-since subsided. But this is not the only point. We also know much more about the methodological difficulties inherent in the perusal of diary texts, which we do not consider naive any more. They are not any more seen as mere mirrors reflecting fully-ctedible cultural realities and their authors' personalities. We notice numerous conscious and unconscious deformations, errors and attempts at self-creation. Today we know for sure that no one writes alone, even if reality appears to contradict the fact. The once so shocking disclosures are today seen in a slightly different perspective. Scandal is becoming an everyday, normal thing. A n d although - hypocrisy aside, ladies and gentlemen - we are still deeply affected by one of the Journal's figures, the lecher Bronio, who strongly resembles a figure in one of Milosz's poems: ["He was pleased to turn up (...) the wenchs' skirts / Running through the glade, his shaft hard" ], no one really regards this in terms of unhealthy sensations. We were forced to accept the fact that the culture researcher image rooted in our academic imaginings (or, rather, our not quite conscious desires), is inherently false. Scientists are not made of bronze, are not merely portions of analytical rein Vernunft haphazardly hooked 1 �Darius? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H Błękit zmieszany z ciepłym różowym tonem, małe fioletowe chmurki" B. Malinowski, Dzienniki D A R I U S Z 1914-1918 Malinowski o kolorach Między estetyką a antropologią l. K ażdy, kto natknął się kiedyś niespodziewanie na czyjeś prywatne zapiski, intymne notatki przezna­ czone wyraźnie „do użytku wewnętrznego", pa­ mięta to dziwne uczucie. Zaciekawienie walczy wówczas intensywnie z niechęcią, fascynacja z odrazą. Schwytani w potrzask ambiwalencji, miotamy się więc między, odzy­ wającymi się w nas równocześnie, sprzecznymi odrucha­ mi, między dojmującą pokusą wejścia w bliski kontakt z tym, co najwyraźniej nie moje, a zatem tym, co jest ob­ warowane kulturowym zakazem: „nie dotykać", a wynika­ jącym z wiedzy o tym, przykrym zażenowaniem. W jakimś sensie jednak ta ciekawość, mimo że grzeszna, ma swoje proste usprawiedliwienie. Mimo wszystko, chcemy przecież wiedzieć „ jak to jest naptawdę" z innymi, jaką to prawdę o sobie skrywają. Milcząco zakładamy przy tym, jako trzeźwą oczywistość, istnienie dwóch sfet egzysten­ cji: publicznej i prywatnej, jawnej i ukrytej, „sceny" i „ku­ lisów". Wszystkie te przeciwstawienia okazują się ukon­ kretnieniem jednej podstawowej antytezy, odpowiednio: pozoru i prawdy. Sądzimy, czy może raczej: wierzymy, że ta „najprawdziwsza prawda" o innych, jest z natury rzeczy ukryta, schowana, że nasz wizerunek codzienny jest z de­ finicji skłamany, że jest ledwie grą masek, za którymi do­ piero czai się prawdziwe „ja". Toteż, zdaje się nam, że zry­ wanie owych masek, w sensie dosłownym: demaskacja, to jedynie rozsądny insttument poznawczy, a przy tym solid­ na gwarancja dotarcia do nagiej egzystencji, za którą już nic nie ma, bo nic być nie może. Strip-tease jako kres epi­ stemologii. tualista, skupiony wyłącznie na pracy badawczej, kontro­ lujący skutecznie swoje emocje i pragnienia a tu, nic tyl­ ko baby mu w głowie.... Jako czytelnicy Diary, antropolo­ dzy znaleźli się, chcąc nie chcąc, w sytuacji voyeura i wraz z nim dzielili wątpliwy sukces poznawczy: tadość z podej­ rzenia bliźniego w sytuacji intymnej; równocześnie jed­ nak dawali też niejednokrotnie wyraz zażenowania z po­ wodu tego odkrycia. W każdym razie, prawda życia zda­ wała się pozostawać w trwałej kolizji z ptawdą dzieła. Dziennik poddawał w wątpliwość, mówiąc delikatnie, wiarygodność badań terenowych i wyprowadzonych na ich podstawie konkluzji, odsłaniał ptzejmująco nieczyste sumienie badacza. Trudno się tedy dziwić, że opublikowany w roku 1967 A Diary in the Strict Sense of the Term C Z A J A Bronisława Mali­ nowskiego - angielskie tłumaczenie pisanego w dużej czę­ ści po polsku i wyraźnie „dla siebie" dziennika intymnego - wzbudził wówczas tak wielkie poruszenie w środowisku antropologów. Poczuli oni, że zajrzeli za zasłonę, dotknęli wreszcie jakiejś, skrywanej za uniwersytecko-scjentystycznym sztafażem, prawdy o człowieku i profesji przezeń uprawianej. Kłopot w tym, że ta prawda okazała się w znacznej części dość nieoczekiwana: „brzydka", dwu­ znaczna moralnie, poznawczo deprymująca, o ile nie przy­ gnębiająca. A więc to tak? Zdawało się: solenny etnogtaficzny autorytet, jeden z ojców-założycieli dyscypliny a tu, przyznaje się, że czasami dzikich ma dość, że z „nativami" gadać mu się nie chce. Zdawało się: wewnętrznie zorgani­ zowany, zdyscyplinowany myślowo uczony a tu, okazuje się, hipochondryk, wiecznie niepewny siebie, człowiek o proteuszowej tożsamości. Zdawało się: poważny intelek- 385 Dzisiaj, oczywiście, reagujemy na te zapisy inaczej. Pierwsze emocje dawno opadły. Ale nie tylko o to idzie. Wiemy też znacznie więcej o kłopotach metodologicz­ nych związanych z lekturą tekstów diarystycznych. Tych ostatnich nie traktujemy już naiwnie. Nie jest to już dla nas tylko i wyłącznie lustro, w którym odbija się w pełni wiarygodnie kulturowa rzeczywistość jak i postać diarysty. Dosttzegamy w nich liczne, świadome, jak i nieświadome, deformacje, przekłamania i zabiegi autokreacyjne. Mimo że rzeczywistość zdaje się temu przeczyć, wiemy na pew­ no: nikt nie pisze w samotności. Fakty, tak niegdyś bulwersujące, postrzegamy dziś również w nieco innej perspektywie. Skandal uzwyczajnia się i normalnieje. Chociaż wciąż - porzućmy hipokryzję panie i panowie - mocno działa na nas, wyłaniający się z Dziennika obraz lubieżnego Bronia, postaci łudząco przypominającej pewnego bohatera z wiersza Miłosza („Spódnice dziewkom (...) zawijać raczył/ W gaju (...) biegał z twardą pytą"'), to nikt już bodaj nie traktuje tej okoliczności w kategotiach niezdrowej sensacji. Zmuszeni byliśmy przyjąć do wiadomości, jak z gruntu fałszywy jest obraz naukowca-badacza kultury z akademickich wyobra­ żeń (czy raczej: z nie do końca uświadamianych pra­ gnień). Uczony nie jest zrobiony ze spiżu; to nie jest po prostu analityczny rein Vemunft zaczepiony przypadkiem na bezwolnym ciele, to nie osobnik wyptany z emocji, nieobciążony biograficzną przeszłością. W Dzienniku, Ma- �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y onto inert bodies, are not personages totally deprived of emotion and possessing no past. In his Journal Malinowski descended from his pedestal, i n one sweep taking with him a host of other scientists. Thus, i n place of the universally-respected Professor, Scientist and Researcher, petrified i n encyclopaedic entries enumerating, with book-keeper precision, solely his monumental achievements - in a word, a somewhat unreal monolith - we receive a human being of flesh, blood - and semen: insecure, spiritually weak, full of inner chaos and contradictions. A man whose thoughts are inseperably interlocked with physiology and who evidently evokes more sympathy than his academic copy (naturally, I can only speak for myself here). Also important is the fact that we no longer tend to compare the Journal's drastic entries with summaries of Malinowski's ethnographic fieldwork. Publishing the Journal together with The Argonauts of the Western Pacific, James Clifford suggested that both texts should be treated as parallel and complimentary to each other, as two writing experiments, as in both the "truth" is subject to some refraction. Clifford notes sharp-wittedly that, "The Journal is an inventive, polyphonic text. For the history of anthropology it is a breakthrough not because it discloses the realities of ethnographic experience but because it forces us to come to terms with the complexity of such encounters and battles and to treat all textual reports based on field research as biased interpretations". Clifford Geertz adds: "The Journal is unsettling, but not because of what it says about Malinowski. Many of his revelations appear to be neo-romantic banalities and - like a number of other famous 'confessions' - do not reveal as much as one could hope for. The Journal is unsettling because of what its author says about "being there".' The Real Truth about Malinowski is not simply contained in whole in the Journal: if we insist to be able to rub against it, it is rather to be found distributed among the various texts, as if somewhere in between them at the point where private meets public. 2 Thus, it is perhaps not worthwhile to seek the truth about Malinowski in his private notes (besides the Journal, which covers the period between 1914 and 1918,1 have in mind here also his earlier notes and letters). Rather, we should search them for truths about ethnography. Both Geertz and Clifford used the Journal's text as a basis for several important comments on this matter. Geertz portrayed Malinowski as the pioneer of a specific discursive and journal-like style in ethnographic writing, the author functioning as living proof and confirmation of his ideas. Clifford, who draws an interesting comparison between the Journal and The Heart of Darkness, not only follows closely the troubles the protagonists of both works encounter when their linguistic and cultural identities clash against alien surroundings, but - most of all - underscores the creative, par excellence literary dimensions of the ethnographical descriptions, demonstrating the transformation of "raw" factual material into ethnographic "fiction". "A wonderful afternoon filled with a diversity of light. Before me a huge, green wall soaked with the golden sun sliding along and amongst the greenery and shining bright on the chalk circles". What particularly strikes one during the first reading of Malinowski's notes is the fact that, for the most part, it is a journal of optical experience. His sensuality and lively, spontaneous feeling for colour and colour combinations is frequently confirmed here. This, of course, did not escape his reviewers' notice. O n the one hand they stressed Malinowski's evident enthtalment with nature, simultaneously feeling compelled to note that it was by no means connected with his scientific pursuits. "Unfortunately" - Jerschina complained - "we discover that these interests were of a purely aesthetic character. His observations were similar to those of a painter fascinated by colout and form". O n the other, those, who - like Terence Wright - undoubtedly valued the power of Malinowski's visual awareness, attributed it mainly to his achievements in ethnographic photography. Could it be, therefore, that the many descriptions of fascinating colours and forms were nothing else but "pure aesthetics" - "pure" in this case meaning at the most confirmation of the researcher's artistic sensitiveness, regarded as only loosely connected with his work and merely useful in photography? Let us, however, pose one contrarious and naive question: don't the descriptions of the sea's forms and colours i n Malinowski's writings betray something essential about our field? In other words - do a painter's eyes really differ so much from the eyes of an anthropologist? Let us find out. 4 5 6 The Journal contains a number of separate but thematically related descriptions. Here are some of the sky and the clouds: " O n a white, murky sky looking as if filled out with a muddy, dirty liquid - the violet pink of the sunset; filling out everything, covering the sea with a moving overlay of rose-coloured metal. For a moment I close the world into some kind of a walled-in, strange spell of illusory beauty". " I n the West scarlet blotches on a dark, cloudy sky that is strangely gloomy, like the flushed cheeks of a sickness-ridden, death-marked face (like the agonal flushes on a sickness-ridden, dying face). 386 7 8 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H linowski schodzi z cokołu, a wraz z nim, za jednym pocią­ gnięciem, cała plejada badaczy. W miejsce budzącego zwyczajowy podziw i szacunek: profesora, badacza, uczo­ nego, w miejsce osoby zastygłej w encyklopedyczne hasło, które z precyzją buchalteta rejestruje jedynie litanię jego pomnikowych osiągnięć, słowem, w miejsce trochę jed­ nak nierealnego monolitu, pojawia się żywy człowiek z krwi, kości i nasienia: niepewny siebie, psychicznie sła­ by, rozchwiany wewnętrznie, pełen sprzeczności. Postać, której myślenie splata się niepodzielnie z fizjologią. I która, trudno ukryć - naturalnie, mogę mówić tylko za siebie - wzbudza więcej sympatii niż jego akademicki so­ bowtór. Ważne jest i to jeszcze: nie przeciwstawiamy już dra­ stycznie dziennikowych zapisów ustaleniom zawartym w rozprawach podsumowujących etnograficzne prace w terenie. James Clifford, umieszczając Dziennik i Argo­ nautów Zachodniego Pacyfiku, proponuje, aby potraktować te teksty równolegle, komplementarnie, jako dwa ekspe­ rymenty pisatskie. I w jednym i w drugim „prawda" pod­ lega przecież pewnej refrakcji. Clifford zauważa przyto­ mnie: „Dziennik jest pomysłowym, polifonicznym te­ kstem. Dla historii antropologii jest on tekstem przeło­ mowym nie dlatego, że objawia rzeczywistość etnograficz­ nego doświadczenia, ale ponieważ zmusza nas do boryka­ nia się ze złożonością takich spotkań, potyczek oraz do traktowania wszystkich tekstowych sprawozdań, opar­ tych na badaniach terenowych, jako stronniczych intetpretacji". A Clifford Geertz dodaje: „Dziennik niepokoi, ale nie z powodu tego, co mówi o Malinowskim. Wiele z tych spraw stało się neoromantycznym komunałem i , jak część innych sławnych 'wyznań', nie wyjawia aż tak wiele, jakby się mogło wydawać. Dziennik niepokoi z po­ wodu tego, co mówi o 'Byciu Tam"'. „Cała Prawda" o Malinowskim nie tkwi po prostu w Dzienniku; jeśli już upieramy się, że można się o nią otrzeć, to rozpisana jest raczej na wiele tekstów, mieści się gdzieś „pomiędzy", na ptzecięciu prywatnego i publicznego. 2 , Może więc nie warto szukać w zapisach intymnych (mam tu na myśli, oprócz wspomnianego Dziennika obej­ mującego lata 1914-1918, również wcześniejsze notatki, także i prywatne listy) ptawdy o Malinowskim. Poszukaj­ my w nich raczej prawdy o etnografii. I Geertz i Clifford, posługując się tekstem Dziennika, rzucili już kilka waż­ nych uwag w tej kwestii. Geertz pokazał Malinowskiego jako prawodawcę szczególnego typu dyskursu, pisarstwa etnograficznego, w którym wyeksponowana zostaje uwia­ rygodniająca rola „zaświadczającego ja"; jako twórcę dziennikopodobnego stylu narracji. Clifford, zestawiając intrygująco Dziennik z jądrem ciemności, śledzi uważnie nie tylko kłopoty z językową i kulturową tożsamością bo­ haterów obydwu utworów w zderzeniu z obcością, ale ak­ centuje nade wszystko kreacyjny, par excellence pisarski wymiar opisu etnograficznego; demonstruje proces prze­ chodzenia „surowego" materiału faktograficznego w et­ nograficzne „fikcje". 2. „Cudne popołudnie, przepełnione różnorodnymi światłami. Przede mną olbrzymia ściana zielona przesyco­ na złotem słońcem ślizgającem się i wciskającem wśród zieleni, płonącem jasno na kredowych kołach". Tym, co szczególnie uderza już w pierwszej lekturze zapisków Malinowskiego, jest fakt, że w dużej części jest to dziennik o k a . Jego sensualna wrażliwość, żywe i spo­ ntaniczne odczucie kolorów, zestawień barwnych, daje wielokrotnie znać o sobie. Oczywiście, nie uszło to uwa­ dze komentatorów. Z jednej strony podkreślają oni wyra­ źną fascynację Malinowskiego naturą, czując się przy tym w obowiązku koniecznie zaznaczyć, że nie były to zainte­ resowania naukowe: „Niestety - ubolewa Jetschina - od­ krywamy, że zaintetesowanie to miało chatakter czysto estetyczny - jego spostrzeżenia odpowiadały malarzowi zafascynowanemu kolorem i formą". Z drugiej, ci, którzy - jak Terence Wright - niewątpliwie doceniają siłę świa­ domości wizualnej Malinowskiego, odnoszą ten fakt przede wszystkim do jego osiągnięć na polu fotografii et­ nograficznej. A więc: liczne zapisy olśnień światem barw i form to po prostu tylko i wyłącznie „czysta estetyka"? Czysta, to znaczy, zaświadczająca co najwyżej o wrażliwo­ ści artystycznej naukowca, pozostająca jednak w luźnym związku z jego pracą analityczną; co najwyżej użyteczna w pracy fotogtaficznej. Zapytajmy jednak przekornie i na­ iwnie: czy obecne u Malinowskiego opisy kształtu i kolo­ ru morza czy chmur nie zdradzają, pośrednio, czegoś istotnego o naszej dyscyplinie? Albo inaczej: czy oko ma­ larza w istocie tak dalece różni się od oka antropologa? Zobaczmy. 4 5 6 Z Dziennikowych zapisów można wykroić kilka osob­ nych, tematycznie jednorodnych opowieści. O niebie i chmurach: „Na mlecznem, mętnem niebie - jakby wypełnione zmąconą, brudną cieczą - fiolet różowy zachodu; przepeł­ nia wszystko, pokrywa morze ruchomą powłoką różowego metalu - zamykam na chwilę świat w jakimś zamurowa­ nym, dziwnym zaklęciu urojonego piękna". 7 „Na Zachodzie szkarłatne plamy na ciemnem, zachmurzonem niebie - dziwnie ponure - jak wypieki na schorowanej, śmiercią napiętnowanej twarzy (jak przed­ śmiertne wypieki na schorowanej, dogorywającej twarzy)". „Pod wieczór, niebo pokrywa się lekką mgłą znowuż, urozmaiconą deseniami lekkich pióropuszy chmur, które purpurowy blask zorzy zachodzącego słońca zapala i rysu­ je w cudowne desenie". „Ciemne chmury. Tylko nad Kojatabu fantastyczne kumulusy w grupie wieńcem, a wewnątrz oświetlone jak­ by jarzącym się płomieniem, like witches around a kettle 387 8 9 �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O N COLOUR: BETWEEN AESTHETICS A N D ANTHROPOLOGY "Towards evening the sky again covers over with a light mist relieved by patterns formed by the light feather-plumes of clouds, which the purple glare of the setting sun lights up and pencils with wonderful designs". "Dark clouds. Only over Kojatabu fantastic cumuli grouped into a wreath lit up from inside with as if a glowing flame, like witches around a kettle in which there glows some demonical fire". About the sea: "The sea, however, and the hills surrounding the bay are wonderful. (...) In the morning all is covered by a delicate mist. The hills, barely visible through it, are like delicate, rose-coloured shadows projected onto a blue screen. The slightly rippled sea shimmers with a thousand hues, firmly set upon its ever-moving surface; in the shallowet parts among turquoise green one can see the warm-violet shapes of lichen-covered stones; smooth spots unruffled by the wind reflect the sky and earth in a scale from sapphire-green to the milky-pink of the mist-shrouded hills. In places where the wind has roughened its surface and stifled the sounds coming from the depths, mountains and sky, the sea shines with its own deep, green - and in places intense blue colour"." opal shining up from a gleaming, steel surface. From the hill, which stands before us, it moves down into the valley, devours the high, strong grass and proceeds on towards us in a crazy hurricane of glare, heat and noise". "We travel down a narrow valley. O n the left fields of high, brown grass going into purples and violets bend under the wind, rippling and shining in the sun like velvet stroked by an invisible hand". "Once more I circle; the beautiful, colour-crazy sunset. ROGEA dark with green and blue, framed with gold". Sometimes one short passage contains descriptions of mountains, sky and sea next to each other, offering readers a unique "three in one": "The mountains are sapphire-green; the clouds cumuli - snow-white among the dark, leaden shadows [?]. The sea glitters emerald-green among these gloomy colouts". "Wind - we are sailing with speed (...). In the meantime I delight in the sensation of being seaborne. The restless, grey-blue sea - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea". There is no need to quote further - the passages above are ample proof that during his tropical journey Malinowski was in a state of almost permanent visual arousal, his eyes continuously attacked by intensive, sensuous stimuli. His eyes cannot - and evidently don't want to - free themselves from them. For Malinowski they were a strong experience which he tried to transfer to paper. What are these writings? Are they merely exotic, postcard-like pictures from a tropical paradise? Much seems to point that way. A l l we have are palms, the rippling sea, and sunsets... a collection of images usually found in travel brochures. A n d the style mannered, floridly ornate, its comparisons and metaphors limited in stock. A l l those emeralds, turquoises, sapphires and azures... Malinowski, however, is a child of his times and his literary perception, fed on modernist works, does not diverge much from the established norm. It is evident, however, that he tried to adapt his writing style to the realities around him. True enough, the sea's "turquoise green" is not an exaggeratingly affected expression, but water resembling an "overlay of rose-coloured metal" does the job. Occasionally - though rarely - there appear sentences that fit their object with perfection. One hears it clearly: "The clear, delicate line of the horizon breaks up and diffuses as if someone had drawn over it with a blunt pencil". A t such times true literature suddenly shines through. 9 10 16 17 18 19 "Yesterday evening: the sky and sea are clear-blue with a peaceful, full azure; the hills glimmer deep violet and with an intense cobalt, like copper ore, above them three or four towers of banked clouds burning with a range of strong oranges, ochres and pinks". 12 "Then I sit on the veranda (...) and look out at the wondrous, ink-dark sea, singed on one side by a bronze fire (...)"." About the landscape and plant life: "Over the milky green of the water - the turquoiselike, transparent, purple silhouettes of the mountains, like shadows thrown upon a screen of mist. Behind me, above the trees of the jungle covering the flat shoreline, looms a lofty pytamid overgrown with forest. In front of me a shining strip of yellow sand, above it the silhouettes of palms, growing as if out of the sea". "But the mountains still burn in the scenic, warm colours of forms shaped into fantastic beauty, bathed in the azure of the sky and sea. Only in the afternoon does the fog disappear completely, the shadows on the mountains turning deep-sapphire; the mountains acquire a strangely ghastly look, as if swamped by a gloomy darkness that stands in sharp contrast to the eternal brightness of the sea and s k y " . 14 b "They light the fire in several places. A beautiful sight. The ted, sometimes purple flame slithers down the side of the hill in a thin ribbon; glowing through the dark, blue or sapphire-coloured smoke like firy black 388 20 21 It is easy to ridicule Malinowski's style from the �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H 1 "'N. in which there glows some demonical fire [jak wiedźmy wokół kotła, w którym jarzy się demoniczny ogień". O morzu: „Morze natomiast i pagórki otaczające zatokę cudow­ ne. (...) Z rana wszystko powleczone delikatną mgłą. Pa­ górki ledwo że przeglądają, jak delikatne cienie różowe, rzucone na błękitny ekran. Morze, zlekka zmarszczone, mieni się tysiącem odcieni, skrzepłych na wciąż ruchomej powierzchni jego; na płytszych miejscach wśród turkuso­ wych zieleni widać ciepło fioletowe ciała kamieni pokry­ tych porostami; na miejscach gładkich, niezmarszczonych wiatrem, odbija się niebo i ziemia, gama od szafiru do mlecznoróżowych cieni zamglonych pagórków. Tam, gdzie wiatr pokrył ją chropowatą powierzchnią i zatarł od­ dźwięki głębin, gór i nieba, morze lśni swą własną głębo­ ką zieloną, miejscami intensywnie niebieską barwą". 10 11 „Wiatr, żeglujemy szybko (...). Równocześnie rozko­ szuję się wrażeniami płynięcia. Niespokojne szare i nie­ bieskie morze - there is a touch of lavish nonchalance about the dark blues and grays of a choppy sea [ jest odrobina hojnej nonszalancji w granatach i szarościach burzliwego morza]". „Potem siedzę na werandzie (...) i patrzę na bajeczne, ciemnoatramentowe morze, przypalone brązowym 12 ogniem z jednej strony (...)"." O krajobrazie i świecie roślinnym: „Nad mleczną zielenią wody - niby-tutkus przezroczy­ ste fioletowe sylwety gór, jakby cienie rzucone ekran mgły. Za mną, nad drzewami dżungli pokrywającej plaski brzeg wychyla się wyniosła piramida pokryta lasem. Przede mną lśniący pas piasku żółtego, nad nim sylwety palm jakby wyrosłych z morza". „Góry jednak wciąż płoną w plenerowem, ciepłem ko­ lorze ciał w kształtach fantastycznie pięknych, kąpią­ cych się w lazurze nieba i morza. Dopiero po południu mgła niknie zupełnie, cienie na górach stają się głębo­ ko szafirowe; góry nabierają dziwnie upiornego wyra­ zu, jak by skąpane w jakiejś ponurej nocy, kontrastu­ jącej silnie z wieczną pogodą morza i nieba". „Zapalają ogień w paru miejscach. Cudne widowisko. Płomień czerwony, miejscami purpurowy pełza wąską wstęgą po zboczach pagórka; poprzez ciemny, błękitny lub szafirowy dym mieni się jak ognie czarnego opalu, prze­ świecające przez połysk stalowy powietzchni. Ze wzgórza, stojącego przed nami, schodzi w dolinę, chwyta wysoką, silną trawę i szalonym huraganem blasku, żaru i huku su­ nie wprost na nas". „Zjeżdżamy w dół wąską dolinką. Na lewo pola wyso- 389 14 15 16 �Darius? Czaja • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y perspective of a few-score years, much harder to explain exactly what is so intriguing about these sensuous narrations that the contemporary reader feels compelled to pore over them despite all the reservations he might harbour. True, they can be seen - as sometimes suggested - as an escape from daily life, the contemplation of nature acting as a soothing medicine for Malinowski's recurring waves of apathy, depression and gloominess. This was surely so and many of the passages are clearly of a consolatory character - but this only seems to be a part of the truth. If we remove the numerous linguistic and imaginative cliches - and plain banalities - from Malinowski's writings, we will see behind the clumsy facade an uninhibited desire to capture the passing moment - precisely that one moment, taking place at that very time in a unique, specific arrangement of colour, outline, shape and values. To uncover and salvage that one and only piece of the world that maybe only I can see - this was the imperative governing Malinowski's often epiphanic diary notes. If at times we speak about his feel for painting, his aesthetic approach to reality, we must give these statements more weight. Putting i t bluntly, this is not only and not primarily a case of recording the world's colours. What, then? The painter Józef Czapski offers some valuable information. In his Journal we come across the following passage: 22 "A moment ago inside a coffee-house: a woman's leg and a piece of patterned skirt. The leg entwined around the legs of a modern chair. The woman doesn't interest me at all but I want to - I must - write about her twisted leg and the chair. Waiting for the bus again: an old, blackened house, grey-streaked where cracks had been filled, on it a large poster in two shades of green and a warm brown. The two visions - the leg and the house - have nothing to do with ordinary observation. Why then do such visions demand to be written down, what makes them so completely different? Literary or intellectual themes that arise around them are seldom related to their focal point (although it sometimes happens). What are they then? Pure abstraction? No. My discovery of the world is based on revealing shapes and arrangements that surround us but which we usually don't see. Who ever looks at ugly legs tangled up in the quaint metal piping of a modern chair and which of the persons waiting at that tram stop ever bothered to look at the house, neither ugly nor pretty, merely dirty, as if covered by dust. For my part I am enchanted by its deeply delicate greyness". special kind of world outlook that lay at the foundation of the anthropologist's and painter's diary notes and underscore their need, their compulsion to note down those moments in which the world's opaque matter shines up with particular intensity. It is perhaps also noteworthy that Malinowski's interest in the forms and colours of his surroudings, the special attention he paid to the "compositional" qualities of landscape, did not evolve after his arrival in the Trobriands. Two examples: in a lengthy letter-essay to Aniela Zagórska from February, 1913, Malinowski describes his initial impressions of the harbour in Ostend: "On the shorefront a fish matket, lots of old women in black dresses; trade halls, behind them the houses of the old town: narrow, low tenements painted in all possible and impossible hues, very colourful and beautiful in the characteristic quaintness and lack of symmetry typical for small port towns. The impression is strongly enhanced by the rows of sailships with multi-coloured sails berthed peacefully in the foreground and the fact that the houses on the banks of the harbour docks reflect in the water, disproportionately large against the sometimes tiny docks and disproportionately small against the huge sea, which one sees or senses. There is in this impression a finite, closed-in contradiction between emotion and imagination - one of those contradictions that give certain objects their specific inner charm". Approaching Dover Malinowski turns his attention to the surrounding landscape's aesthetic values: "Its view holds a certain charm, especially as a first glimpse of England, a first impression of the English landscape with all its charm, which lies primarily in the fact that the air in England is incomparably more humid than, for instance, ours (...). This anables an aerial perspective and a number of artistic effects practically unknown to us". ' 24 2 Thus it is not true that Malinowski began to "see clearly" only after arriving in the tropics. Much rather, his earlier manifested predisposition to frame reality, see it as a photographer and painter does, were intensified. I leave students of influences with the probably unsolvable question of whether Malinowski's gift was "genetically" conditioned or brought out only under the influence of his close relations with the Witkiewicz family, particularly the years of his friendship with Witkacy himself. Fine - but what has all this in common with anthropology? :n 3. Malinowski is certainly far from the painter's precision and subtlety evident in Czapski's perception. My aim, however, is not to draw forced comparisons merely to prove the relationship between the principles and intentions of their perception, bring forth the In his revealing studies on the poetry of ethnographic texts Clifford Geertz notes that Tristes Tropiques occupies a special place among Levi-Strauss's 390 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH kiej, brązowej trawy, przechodzącej w pąs i fiolet, uginają się pod wiatrem, falując się i mieniąc w słońcu jakby aksa­ mit głaskany niewidzialną ręką". 17 "Idę raz jeszcze naokoło; cudny przekolorowy Zachód. ROGEA ciemna zielenią i granatem, obramowana w złoto". Czasem, w jednym krótkim zapisie, tuż obok siebie, mamy góry, niebo i morze; trzy w jednym: „Góry ciemnoszafirowe; chmury, kumulusy śnieżno -białe wśród ciemnych ołowianych cieni [?]. Morze szkli się szmaragdowo pośród ponurych tych barw". „Wczoraj wieczór: niebo i morze wyraźnie niebieskie, spokojnym, pełnym błękitem; pagórki mieniące się głębo­ kimi fioletami i intenzywnym kobaltem rudy miedzianej, a nad nimi dwie czy trzy baszty spiętrzone chmur płoną­ cych skalą intenzywnych pomarańcz, okier i róż". Wystarczy. Nie ma potrzeby mnożenia dalszych cytatów. I te przy­ toczone przed chwilą, zaświadczają dobitnie, że podczas swojej podróży w tropiki trwał Malinowski w stanie, nie­ mal permanentnej, wizualnej ekscytacji. Jego wzrok wciąż atakowany jest przez intensywne zmysłowe bodźce. Oko nie umie, ale też wyraźnie nie chce, uwolnić się od tych obrazów. Malinowski głęboko je przeżywa i stara się utrwalić w swoich zapisach. Czym są te zapisy? Czy to tyl­ ko egzotyczne widoczki, oleodrukowe obrazki z tropikal­ nych rajów? Wiele by na to wskazywało. Wciąż tylko pal­ my, falujące morze, zachody słońca.... Zestaw konwencjo­ nalnych elementów wypełniających katalogi biur tury­ stycznych. W dodatku: język - manieryczny, kwieciście rozlewny, z ograniczononym repertuarem porównań i me­ tafor. Te wszystkie szmaragdy, turkusy, szafiry i lazury... Malinowski jest jednak dzieckiem swojego czasu i jego wyobraźnia literacka wykarmiona na lekturze moderni­ stycznych utworów niewiele odbiega od przyswojonego wzorca. Widać jednak jak stara się stylistycznie sprostać widzialnej rzeczywistości. „Turkusowe zielenie" morza, to ptawda, nie należą zapewne do obrazów przesadnie wy­ szukanych, ale już przy wodzie przypominającej „powłokę różowego metalu" można chyba przestać narzekać. Zda­ rzają się, choć rzadko, zdania, które - słychać to wyraźnie - niezawodnie trafiają w cel: „Wyraźna, subtelna linia ho­ ryzontu łamie się i grzebie, jakby ktoś określił ją tępym ołówkiem". W takich miejscach błyska niespodziewanie literatuta. Łatwo, z perspektywy kilkudziesięciu lat, ironizować na temat stylu Malinowskiego, trudniej odpowiedzieć na pytanie, co w tych zmysłowych opisach, mimo wszystkich wątpliwości, jakie współczesny czytelnik może wobec nich żywić, tak intryguje, co każe się nad nimi zatrzymać. Owszem, można w nich widzieć, jak się to czasem sugeru­ je, ucieczkę od kłopotów życia, zobaczyć w kontemplacji natury kojące lekarstwo na powracające u Malinowskie­ go falami stany apatii, depresji i przygnębienia. Z pew­ 18 19 20 21 22 nością. Wiele z tych zapisów ma wyraźnie konsolacyjny charakter. Ale wydaje się, że to tylko część prawdy. Jeśli wziąć w nawias pojawiające się w notatkach Ma­ linowskiego liczne językowe sztance, wyobraźniowe klisze i zwyczajne banały , to za tą ścianą niezręczności, można dostrzec nieskrywane niczym pragnienie utrwalenia mija­ jącej chwili. T e g o właśnie, zachodzącego w t у m tylko momencie, niepowtatzalnego, szczególnego układu barw, linii, konturów i walorów. Odsłonić i ocalić ten jeden, je­ dyny kawałek świata, który być może tylko ja dostrzegam - takiemu imperatywowi poddane są epifaniczne w wielu miejscach dziennikowe zapisy Malinowskiego. Jeśli mówi się czasem o jego zmyśle malarskim, o estetycznym po­ strzeganiu rzeczywistości, to trzeba nadać tym sformuło­ waniom większy ciężar. Mówiąc krótko: tu nie tylko i nie przede wszystkim o prostą rejestrację kolorowego świata chodzi. O co zatem? Ważnej wskazówki udziela w tej kwestii malaiz Józef Czapski. W jego Dzienniku spotyka­ my taki zapis: „jeszcze przed chwilą w kawiarni: noga ko­ biety i kawałek spódnicy w deseń. Noga splątana z nóżka­ mi modern krzesła. Ta kobieta wcale mnie nie interesu­ je, ale tę pokręconą nogę razem z krzesłem, chcę, m u s z ę notować. Czekając znów na autobus: dom stary, czarny, z szarymi smugami zamalowanych pęknięć, z du­ żym afiszem o dwóch zieleniach i ciepłym brązie. Te dwa spojrzenia na nogę, na dom, któte są zupełnie oddzielone od zwyczajnego patrzenia, dlaczego właśnie takie ż ą d a j ą zanotowania i w czym są zupełnie inne? Temat /literacki, umysłowy/ koło takiego widzenia może nara­ stać, rzadko jest punktem wizji /choć bywa także/. Więc co? Czysta abstrakcja? Nie. Moje o d k r y w a n i e ś w i a t a (wszystkie podkr. DC), to odkrywanie form czy układów, które nas otaczają i których przeważnie nie za­ uważamy. Kto patrzy na brzydkie nogi, wplątane w brzydkie blaszane rury modern krzesła i kto patrzy na tym przy­ stanku tramwajowym na dom ani brzydki, ani ładny, tyle że brudny, jakby kurzem pokryty, gdzie mnie czaruje ta wielka delikatność szarości". 23 Z pewnością daleko Malinowskiemu do precyzji i sub­ telności malarskiego spojrzenia Czapskiego. Nie idzie mi jednak o twotzenie na siłę fikcyjnych podobieństw, a je­ dynie o wskazanie pokrewieństwa z a s a d y oraz i n t e n c j i widzenia, o uwydatnienie szczególnego typu światoodczucia, na którym wsparte są dziennikowe zapisy antropologa i malarza. O podkreślenie konieczności, przymusu odnotowywania tych momentów, w których nieprzejrzysta materia świata wybłyska ze szczególną i n ­ tensywnością. Zauważyć może warto jeszcze i to, że zain­ teresowanie Malinowskiego formą i barwą postrzeganej rzeczywistości, szczególna uwaga poświęcana przezeń „kompozycyjnym" walorom krajobrazu, nie zrodziły się wraz z przyjazdem na Trobriandy. Dwa przykłady. W dłuż­ szym liście-eseju, z lutego 1913 roku, pisanym dla Anieli Zagórskiej, odnotowuje Malinowski pierwsze wrażenia 391 �Dariusz Czaja • MALINOWSKI ON COLOUR: BETWEEN AESTHETICS AND ANTHROPOLOGY grew smaller. works, which are diverse both i n size and content. According to Geertz this is his most complex accomplishment. First of all, it is deeply auto-thematic, forcing the reader to pay attention not only to the "what" but also to the "how". Secondly, the book is like a "cosmic egg", containing embryonic versions of all of Levi-Strauss's remaining works - later and earlier. Careful study of the inner construction of Tristes Tropiques uncovers the presence of several, genetically different texts. Thus we have here a travel book, an ethnographical text, a philosophical treaty, a reformist treaty and, finally, a piece of symbolic literature. Cleverly analysing the literary and philosophical contexts Levi-Strauss's book tangles with Geertz, who nevertheless omits an extremely important fragment in my opinion one of the key parts of not just this book but all of Levi-Strauss's writings. I am thinking here of the several-page-long, famous 7th chapter of part two, entitled "Sunset". 26 The fog formed countless patterns in the sky - they seemed to extend in all directions: horizontally, diagonally, even spirally. As they descended, the rays of the sun illuminated them, one by one, with a medley of colours that seemed the exclusive and individual property of each whisp of mist, like a violin-bow lowered and raised over strings. When they first appeared, each of the patterns possessed the brightness, clarity and fragile rigidity of spun glass. Now they were slowly dissolving; heated by the sky's flames, the matter they were made of grew darker and less distinct, dispersing and thinning out until it disappeared - disclosing a new, freshly-woven web of patterns. In the end all that remained were murky colours, blending together in the way liquids of varying hues and densities mix in a glass vessel at first forming separate layers, then gradually diffusing into each other despite appearances of compactness"} 1 One senses a master's hand. Now wonder. LeviStrauss always underscored his deference to painting. After all, i n The Savage Mind he pays homage to Roger van der Weyden. In conversations with Eribon he admits, " I t is to him, as well as others, that I owe the abilityto perceive reality more clearly than I would have done by myself, the help received i n understanding what (it is that) moves me in the world's spectacle and the assistance given to my powers of feeling and learning". Let's experience it once more. Describing his sea passage from Marseilles to Santos, which took place in 1934, Levi-Strauss unexpectedly brings into the text written, as we know, many years after the trip - an observation he made at that time on board the ship. Here I will quote only one lengthy fragment of the text - almost all of which is quotable - preserving the original's italics: 28 "There exist two, clearly distinct sunset phases. At the outset the sun is an architect, later (when its rays do not shine directly hut are only a reflection) it transforms into a painter. The minute it disappears below the horizon the light weakens, disclosing increasingly compounded planes. Full light is an enemy of perspective but between day and night there is some room for architecture that is equally fantastic as it is transient. After darkness falls everything flattens again like a colourful Japanese toy. The first phase began at precisely 5.45 p. m. The sun was already low but did not yet touch the horizon. When it appeared from under an edifice of clouds it seemed to have burst open like an egg-yolk, pouring light over forms it still held onto. This profusion of light abated rapidly, the surroundings dulled and in the emptiness spreading between the oceans upper rim and the lower rim of the clouds one saw a strip of fog, dazzling a moment before, now dark and sharp, at first flattened and now growing thicker. Small shapes, dark and lumpy, traversed lazily across the red shield that rose slowly from the horizon into the sky, starting off a phase of colours. Gradually, the evening's profound patterns dissolved. The mass that throughout the day had occupied the sky's western side flattened out like a metal sheet, lit up from behind by a fire at first gold, later orange, then cherry-red. Already this fire was melting, scouring and whisking away the twisted clouds in a whirlwind of particles that slowly 392 The effects are evident. I have quoted Levi-Strauss's narration broadly but not, of course, to crush Malinowski (which would not be too difficult), but in order to return, in this roundabout manner, to the latter's writings and throw more light onto the import both narrations carry for the anthropological profession. It is high time to leave the magic circle of aesthetics. In 1908 Malinowski jotted down in his journal a short remark about style: "Style should be an objective reflection of what is happening". A n d well it should, but, as he notes a little further on, "style, availing itself of words, pretence and thoughts, must be an inadequate form of expression". A n d little earlier he states sadly that, "reality's ever-changing, ceaseless unreeling cannot be expressed in words, directly". 29 Levi Strauss precedes his stylistic etude with a number of remarks that are strikingly convergent with Malinowski's concepts. Through them echos a longing for clear-cut, adequate narration, an "objective representation of what is happening". Most important in our case, however, is that he establishes direct symmetry between descriptions of the natural world and those recording the anthropologist's personal experiences: " W i t h the naivete of a debutante I stood on the empty deck, keenly observing these super-natural cataclisms whose birth, growth and death - all in a few moments - took place each day at sunrise and sunset �D a n i o ? Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H i portu w Ostendzie: „Na brzegu targ ryb, dużo bab w czarnych sukniach; hale targowe, z tylu domy starego m i a s L C C z k a ; wąskie i nizkie kamieniczki pomalowane we wszystkich możliwych i niemożliwych kolorach, bardzo barwne i piękne w charakterystycznej dziwaczności i asymettji właściwej małym miasteczkom portowym. Podnosi bardzo to wtażenie fakt, że na pierwszym planie stoją so­ bie spokojnie rzędami żaglowce o różnokolorowych płót­ nach; a także to, że domki ustawione nad brzegiem base­ nów portowych przeglądają się w wodzie i są niepropor­ cjonalnie duże w zestawieniu z maleńkim nieraz dockiem, a nieproporcjonalnie małe w zestawieniu z olbrzymiem morzem, które się albo widzi, albo przeczuwa. Jest w tern wrażeniu jakaś zamknięta, uwięziona sprzeczność uczu­ ciowo-wyobrażeniowa - jedna z tych, które nadają nie­ którym rzeczom wewnętrzny urok". Wpływając do Do­ ver zwraca Malinowski uwagę na estetyczne walory pejza­ żu: „Widok jego ma pewien urok, zwłaszcza jako pierwsze powitanie Anglii, pierwsze wrażenie krajobrazu angiel­ skiego z całym jego charmem. Charm ten polega w pierw­ szej linii na tern, że powietrze w Anglii jest bez porówna­ nia bardziej przesycone wilgocią niz np. u nas (...) Z tego powodu powstaje perspektywa powietrzna i szereg efek­ tów malarskich zupełnie nam nieznanych". Nie jest więc tak, że Malinowski „ptzejrzał na oczy" dopiero w tro­ pikach. Ujawniana już wcześniej predylekcja do kadrowa­ nia rzeczywistości, widzenia jej na sposób fotograficznomalarski, uległa tylko intensyfikacji. Miłośnikom wpływologii pozostawiam, nietozsttzygalną zapewne do końca kwestię, czy dar ten posiadł Malinowski „genetycznie", czy też narodził się w nim dopiero pod wpływem bliskich kontaktów z rodziną Witkiewiczów, a w szczególności dzięki wieloletniej przyjaźni z samym Witkacym. 24 25 No dobtze, ale co to wszystko ma wspólnego z antro­ pologią? ne, w które wplątuje się książka Levi-Straussa, pomija jednak Geertz, niezwykle ważny fragment, w moim prze­ konaniu jeden z kluczowych, nie tylko dla tej książki, ale i dla całej twórczości Levi-Straussa. Mam na myśli kilkustronicowy, sławny V I I rozdział części I I , zatytułowany „Zachód słońca". Przeżyjmy to jeszcze taz. Levi-Strauss, opisując swoją podróż statkiem z Marsylii do Santos, która miała miejsce w roku 1934, wplata nieoczekiwanie w tekst książki, pisa­ nej przecież po wielu latach od tego wydarzenia, zapis ob­ serwacji poczynionej wówczas na statku. Z tekstu, który niemal w całości nadawałby się do zacytowania, przyta­ czam tylko jeden dłuższy fragment; zachowuję kursywę oryginału: „Istnieją dwie wyraźnie oddzielone fazy zachodu słońca. Z początku słońce jest architektem, później (kiedy jego pro­ mienie nie dochodzą bezpośrednio, lecz są już tylko odbiciem) zmienia się w malarza. Z chwila gdy niknie za horyzontem, światło słabnie i ukazuje plany coraz bardziej zespolone. Peł­ ne światło jest nieprzyjacielem perspektywy, lecz pomiędzy dniem i nocą jest miejsce na architekturę równie fantastyczną, jak przemijającą. Po zapadnięciu ciemności wszystko spła­ szcza się znowu jak kolorowa zabawka japońska. Dokładnie o godzinie 17 minut 45 rozpoczęła się pierwsza faza. Słońce było już nisko, lecz jeszcze nie dotykało horyzont. Gdy uyłoniło się spod gmachu chmur, wydawało się, że pękło jak żółtko jajka i oblało światłem kształty, do których było je­ szcze uczepione. Ten zalew światła szybko ustąpił, otoczenie zmatowiało i w pustce, rozpościerającej się pomiędzy górną granicą oceanu a dolną granicą obłoków, widać było pas mgieł przed chwilą jeszcze olśniewający, teraz ciemny i ostry, Z początku plaski, teraz coraz grubszy. Drobne przedmioty, ciemne i bryłowate, przesuwały się łeniwie przez czerwoną tarczę, która - iruiugurując fazę kolorów - wznosiła się z wol­ na z horyzontu w niebo. 3. W swoich odkrywczych studiach z poetyki tekstu etnograficznego, Clifforfd Geertz zauważa, że pośród róż­ nych, tak co do gabarytów, jak i merytorycznej zawarto­ ści, dzieł Levi-Straussa, Smutek tropików zajmuje miejsce szczególne. To, wedle Geertza, najbardziej złożona z je­ go prac. Po pierwsze, to dzieło wybitnie autotematyczne, zmuszające czytelnika nie tylko do zwracania uwagi na „co", ale i na „jak". Po drugie, to „książka-jajo kosmicz­ ne", książka, w której embrionalnie istnieją wszystkie in­ ne dzieła Levi-Straussa, zarówno te późniejsze, jak i te wcześniejsze. Śledząc uważnie wewnętrzną organizację Smutku tropików, ujawnia w niej obecność kilku zróżnico­ wanych gatunkowo tekstów. Tak więc mamy tu: książkę podróżniczą, tekst etnograficzny, rozprawę filozoficzną, ttaktat reformatorski i wreszcie symboliczny tekst literac­ ki. Błyskotliwie analizując konteksty literackie i filozoficz­ 26 393 Stopniowo rozwiązywały się głębokie konstrukcje wieczo­ ru. Masa, która przez cały dzień zajmowała zachodnią stronę nieba, była spłaszczona jak metalowy arkusz prześwietlony od tylu przez ogień najprzód złoty, potem ceglasty, wreszcie wi­ śniowy. Ten ogień już topił, czyścił i porywał w wirze cząste­ czek skręcone obłoki, które stopniowo zanikały. Niezliczone sieci mgieł powstały na niebie, wydawało się, Że rozciągną się we wszystkich kierunkach; poziomo, ukośnie, pionowo, a nawet w formie spirali. Promienie słońca, w mia­ rę schyłku (jak smyczek schyłony lub podniesiony przy doty­ kaniu różnych strun), oświetlały kolejno te sieci gamą kolo­ rów, która wydawała się wyłączną i niezależną właściwością każdej z nich. W chwili ukazania się każda sieć miała jasność, wyrazistość i kruchą sztywność szklanej przędzy, lecz powoli rozwiewała się, jak gdyby jej materia, rozgrzana pod płomie­ niami nieba, ciemniejąc i tracąc swą odrębność, rozlewała się i stawała coraz cieńsza, dopóki nie zniknęła, odsłaniając no­ wą sieć, świeżo utkaną. W końcu pozostały tylko barwy męt­ ne i zmieszam jak płyny różnego koloru i różnej gęstości �^zaja • MALINOWSKI O N C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y within the huge horizon, encircling the tout quarters of the globe in a way I had never seen before. It seemed to me that if I could find the right words to record these fleeting phenomena that are so resistent to a writer's efforts, if I were capable of describing the phases and connections inherent in one specific occurrence that will never repeat itself in the same form, I would simultaneously achieve a knowledge of all the secrets of my profession. Then, in my ethnographical roamings I would never again have to face strange or singular experiences whose sense and deeper import I would not be able to explain to everyone". Even more striking analogies can be found in two other statements by the eminent anthropologists. Let us, this time, begin with Levi-Strauss. O n board a ship ttavelling along the Brazilian coast, the researcher is watching the passing scenery - without much interest: "Nevertheless, ethnographical thinking was at the time still so alien to me that I didn't even think about using these opportunities. Later I learnt that first glimpses of cities, landscapes and cultures provide good training for the mind, allowing us at times - due to the intense concentration needed in light of the brevity of available time - to notice certain features of objects which in 30 other circumstances may have remained concealed for a long time". Recording a stay in Ceylon, Malinowski enriches and develops Levi-Strauss's ideas - although he begins by voicing his unequivocal disgust and disenchantement with an alien world: "The first encounter with a completely new culture, from which I'd expected God knows what, the first impressions of a totally unknown country, religion and landscape, are always full of such disappointments. Only sometimes there occurs that rare but lucky coincidence that the mind is fresh and rested and the senses positively primed. Such happy configurations allow us to gtasp the essence of a new world and the beauty of new surroundings. In such cases there arises a vision, a sudden and deep understanding of awesome and beautiful (because true) things - one of the most joyous experiences one can have".' 51 2 What is the significance of all these discourses about clouds, mist and sunsets? Malinowski and Levi-Strauss leave no doubts about this - their knowledge all the more valuable because it comes from scientists who, it would seem, differ in everything. Let's say it bluntly: the aesthetic experience is a part and a necessary condition �Dariusz Czaja • MALINOWSKI O K O L O R A C H ц/ szklanym naczyniu, z początku ułożone warstwami, i później stopniowo przenikające się wzajemnie pomimo pozo­ rów stałości". 27 Znać rękę mistrza. Nic dziwnego. Levi-Strauss zawsze podkreślał swoją atencję dla malarstwa. W Myśli nieoswojonej składa przecież hołd Rogerowi van der Weyden. W rozmowach z Eribonem wyznaje: „Jemu, jak i innym, zawdzięczam możliwość zobaczenia rzeczywistości lepiej, niż mógłbym to sam uczynić, pomoc w zrozumieniu tego, co porusza mnie w spektaklu świata, asystowanie moim zdolnościom czucia i poznania". Efekty są widoczne. Cytuję obszernie opis Levi-Straussa nie po to, naturalnie, by pognębić Malinowskiego (nie byłoby to trudne), ale po to, by tą okrężną drogą powrócić znów do zapisków tego ostatniego i rzucić jeszcze nieco światła na znaczenie oby­ dwu tych opisów dla profesji antropologa. Pora przekro­ czyć wreszcie zaklęty krąg estetyki. W zapisie dziennikowym z roku 1908, robi Malinow­ ski krótką uwagę na temat stylu: „Styl powinien być objektywnym odmalowaniem tego co się dzieje". Powinien, ale jak zauważa dalej: „Styl posługując się słowem, uda­ niem i myślą musi być nieadekwatnym wyrażeniem". A chwilę wcześniej konstatuje smutno: „Nieskończenie zmiennego, ciągłego przewijania się rzeczywistości nie można ująć słowem, bezpośrednio". 28 29 Levi-Strauss, poprzedza swoją wprawkę stylistyczną kilkoma uwagami, które zaskakująco korespondują z my­ ślami Malinowskiego. Pobrzmiewa w nich tęsknota, do czystego, adekwatnego opisu, do „objektywnego odmalo­ wania tego, co się dzieje". Ale co dla nas ważniejsze, usta­ nawia on bezpośrednią symetrię pomiędzy opisem świata natury a opisem doświadczeń będących udziałem antro­ pologa: „Z naiwnością debiutanta obserwowałem namięt­ nie, stojąc na pustym pokładzie, te nadnaturalne katakli­ zmy, których w ciągu kilku chwil, powstanie, rozwój i ko­ niec przedstawiały codzienne wschody i zachody słońca wśród ogromnego horyzontu czterech stron świata, jakie­ go dotychczas nie widziałem. Wydawało mi się, że gdy­ bym znalazł słowa dla utrwalenia tych przemijających zja­ wisk, tak opornych wobec wysiłków pisarza, gdybym był zdolny przekazać fazy i powiązania tego jedynego wyda­ rzenia, które nigdy nie powtarza się w tej samej formie, osiągnąłbym od razu p o z n a n i e wszyst­ kich arkanów mojego z a w o d u , (podkr. DC) Nie zdarzyłoby mi się już nigdy w moich poszukiwa­ niach etnograficznych stanąć w obliczu dziwnych lub szczególnych doświadczeń, których sensu i znaczenia nie potrafiłbym każdemu wyjaśnić". cy, że nie myślałem o wykorzystaniu tych okazji. Przeko­ nałem się później, że pierwszy rzut oka na miasto, okoli­ cę lub kulturę korzystnie ćwiczy uwagę i pozwala czasa­ mi - wskutek intensywnego skupienia, koniecznego ze względu na rozporządzanie tylko krótką chwilą - na uchwycenie pewnych cech przedmiotu, które w innych okolicznościach mogłyby pozostać długo u k r y t e " . W zapisie z pobytu na Cejlonie Malinowski dopowiada i rozwija jeszcze myśl Levi-Straussa. Co prawda, począt­ kowo dochodzi tu do głosu jednoznaczny ton dysgustu i rozczarowania obcym światem: „Pierwsze zetknięcie z zupełnie nową kulturą, od której się człowiek bóg wie nie co spodziewał, pierwsze wrażenie zupełnie nieznane­ go kraju, religii, pejzażu są zawsze pełne takich rozczaro­ wań. Czasem tylko, bardzo rzadko szczęśliwy zbieg oko­ liczności: świeża, wypoczęta myśl, dobrze nastawiona wrażliwość, szczęśliwe ustawienie warunków w danem miejscu pozwala uchwycić od razu treść nowego świata, wartość piękna w nowem otoczeniu. Następuje wówczas jasnowidzenie, ujęcie nagłe i głębokie rzeczy niespodzia­ nych i pięknych, bo prawdziwych - jeden z najszczęśliw­ szych typów przeżyć". Co wynika z tych rozważań o chmurkach, mgłach i za­ chodach słońca? Wywody Malinowskiego i Levi-Straussa nie pozostawiają wątpliwości. A wiedza ta jest o tyle cen­ na, że pochodzi od badaczy, których zdawałoby się wszy­ stko dzieli. Powiedzmy krótko: doświadczenie etnogra­ ficzne zawiera w sobie, jako warunek konieczny, doświad­ czenie estetyczne. Splatają się one ze sobą nierozdzielnie. Wszelkie próby wyodrębniania jednego od drugiego nie mają najmniejszego sensu, są zajęciem jałowym. Oko i umysł pracują wspólnie. Linia demarkacyjna pomiędzy sztuką i nauką zamazuje się nieustannie. I chociaż efekty końcowe pracy artysty i antropologa różnią się od siebie, wspólny jest zysk poznawczy, który przynoszą. Nie kopiu­ ją oni, nie reprodukują wiernie rzeczywistości, ale twór­ czym gestem stwarzają ją na nowo. Pozwalają widzieć rze­ czy inaczej, jakby po raz pierwszy... 50 Jeszcze bardziej zaskakujące analogie zachodzą mię­ dzy dwiema innymi wypowiedziami wybitnych antropo­ logów. Zacznijmy tym razem od Levi-Straussa. Statek płynie wzdłuż brazylijskiego wybrzeża, badacz spogląda bez większego zainteresowania na przesuwające się wido­ ki: „Jednakże zmysł etnograficzny był mi jeszcze tak ob­ 395 51 52 Można to ująć jeszcze inaczej: jakichkolwiek wymyśl­ nych metodologii nie imałby się antropolog, jakichkol­ wiek wymyślnych strategii interpretacyjnych by nie stoso­ wał, antropologia pozostanie najpierw i przede wszystkim sztuką i n t e l i g e n t n e g o w i d z e ń i'a. Naprawdę: żeby wiedzieć, trzeba wcześniej widzieć. Łatwe? No to proszę, spróbujmy... Jałowość rozmaitych współczesnych konceptów czysto teoretycznego, mózgowego tylko upra­ wiania antropologii, wskazuje wyraźnie, że nie tędy droga. Antropologia bierze początek z olśnienia. I nie ma w tym nic z sentymentalnych uniesień, po prostu: twarda ko­ nieczność. Starzy mistrzowie, mimo przynależności do odmiennych klubów metodologicznych, dobrze o tym wiedzieli. �Dariusz Czaja T • MALINOWSKI ON C O L O U R : BETWEEN A E S T H E T I C S A N D A N T H R O P O L O G Y of the ethnographical experience - both are inseparably locked with each other A l l attempts to separate one from the other are pointless and futile as the eye and mind work together and the dividing line between att and science is constantly overstepped. A n d although the final effects of the artist's and anthropologist's work differ, the cognitive advantages they bring are common to both. Rather than copying, faithfully reproducing reality, they employ their creativite talents to form it anew, thus permitting a fresh view of things, which appeat as i f seen for the first time. There is still anothet way of expressing this: whatever intricate methods the anthropologist may use, whatevet sophisticated interpretative strategies he may employ, anthropology will always remain first and fotemost an att based on intelligent observation. The truth is that i n order to know o n e m u s t fitst see. Easy? So, let's try to do it... The futility of many of today's purely theoretical and mind-based anthropological concepts clearly shows that this road is false. Anthropology takes its beginnings in revelation - whereby this has nothing to do with sentimental ecstasies, rather with plain necessity. The old masters knews this despite their adherence to different methodological schools. В. Malinowski, Dzienniki 1914-18 Gournals: 1914-1918), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, pp. 209-10. Quoted after: Т. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów ( T h e Anthropologist as Artist: Malinowski's Photographs from the Trobriand Islands), "Konteksty" N o . 1-2, 1997, p. 182. Ibid, pp. 181-5. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), "Konteksty" N o . 1-2, 1999, p. 205. Ibid, p. 205. Ibid, p. 197. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), "Konteksty", N o . 3, 1999, p. 107. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), pp. 196-7. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu (A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 103. Ibid, p. 104. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 205. Ibid, p. 197. Ibid, p. 196. Ibid, p. 198. B. Malinowski, Dziennik w ścislem znaczeniu tego leyrazu ( A Journal in the Strict Sense of the Word), p. 102. B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 214. B. Malinowski, Dziennik w s'cisiem znaczeniu tego wyrazu (A Journal i n the Strict Sense of the Word), p. 99. Ibid, p. 107. Cf. G . Kubica-Heller, "A moment of low clouds before the moon goes up Perfectly visible against the line of the sea: The apricot brightness with its ashen rim Darkens and dies, cooling into grey carmine". Wstęp (Introduction) to: Dzienniki 1914-1918 Qournals: 1914-18), p. 193. J. Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje., Qournals, Memoirs, Relationships), ed. b y j . Pollakówna, Oficyna 31 Literacka, Cracow, 1996, pp. 80-81. B. Malinowski, I sometimes wonder what it is in these four first lines of Evening that so continuously enraptures and fascinates me, an anthropologist. Why does the picture they convey correlate so well with my understanding of the sense of anthropology? After reading Malinowski's diary notes and Levi-Strauss's comments I have the feeling I may be closer to an answer. Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój (And T h e n I Feel a Strange Unrest), "Konteksty", N o . 3-4, 1997, p. 210. Ibid, p. 212. Geertz, op. cit., p. 51. C . Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, pp. 58-9. C . Levi-Strauss, D . Eribon, Z bliska i z oddali (From Near and A f a r ) , transl. By K . Kocjan, O P U S , Łódź 1994, p. 203. B. Malinowski, Dzienniki 1908-1913 Qournals: 1908-1913), Notes 1 2 C z . Miłosz, "Konteksty" N o . 2, 1998, p. 108. Rozmowy na Wielkanoc 1620 roku Levi-Strauss, Smutek tropików (Tristes Tropiques), transl. by (Words for Easter in the Year 1620) i n : Wiersze (Poems), vol. I I , A . Steinsberg, foreword by L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, Wydawnictwo Literackie, Wroclaw-Cracow 1984, p. 67. pp. 54-5. J. Clifford, Kbpoty z kulturą (Troubles with C u l t u r e ) , misc. Ibid, p. 54. B. Malinowski, Dziennik 1914 Qournal: 1914), "Konteksty" transl., K R , Warsaw, 2000, p. 111. C . Geertz, Dzieło i życie. Antropolog jako autor (Works and N o . 3-4, 1998, p. 209. Wieczór C z . Miłosz, and S. Sikora, K R , Warsaw, 2000, p. 108. (Provinces), Znak, C r a c o w 1991, p. 7. 396 (Evening), in: Dahze Okolice Lives. T h e Anthropologist as A u t h o r ) , transl. by E . Dżurak �Dańusz Czaja • MALINOWSKI O KOLORACH 4. „Moment niskich obłoków przed wzejściem księżyca Doskonale nieruchomych na linii morza: Świetlistość morelowa z obrzeżem popiołu Ciemnieje, gaśnie, stygnie w szary karmin".' Zastanawiam się czasem, co mnie tak wciąż po­ rywa i fascynuje w tych czterech początkowych linijkach Wieczoru. Mnie - antropologa. Dlaczego ten obraz tak dobrze współgra z moim pojmowaniem sensu uprawiania antropologii. Po lekturze notatek Malinowskiego, po uwagach Levi-Straussa, mam wrażenie, że jestem bliżej odpowiedzi. 11 Malinowski, 1 2 Malinowski, 1 3 Tamże, s. 197 1 6 Tamże, s. 196 1 7 Tamże, s. 198 1 8 Malinowski, 1 9 Malinowski, 2 0 Rozmowy rui Wielkanoc 1620 roku, w: Wiersze, J. Clifford, Kłopoty z kulturą, tł. różni, K R , Warszawa 2000, Dziennik w ścislem..., s. 102 Dzienniki 1914-1918, s. 214 Malinowski, Dziennik w ścislem..., s. 99 2 1 Tamże, s. 107 2 2 Por. G . Kubica-Heller, Wstęp, do: Dzienniki 1914-1918, s. 193 2 3 ] . Czapski, Dzienniki. Wspomnienia. Relacje, opr. J. Pollaków- na, O f i c y n a Literacka, Kraków 1996, s. 80-81 B.Malinowski, Ogarnia mnie wówczas dziwny niepokój, „Kon­ 2 5 Tamże, s. 212 2 6 Geertz, dz. cyt., s. 51 11 C. Levi-Strauss, Smutek tropików, przeł. A.Steinsberg, wstęp 1H C. Levi-Strauss, D.Eribon, Z bliska i z oddali, przeł. K . K o ­ s. 111 L . Stomma, O P U S , Łódź 1992, s. 58-59 i życie. Antropolog jako autor, ' C . Geertz, Dzieło 4 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, "Konteksty" nr 1-2, przeł. E . Dżu­ rak, S. Sikora, K R , Warszawa 2000, s. 108 cjan, O P U S , Łódź 1994, s. 203 2 9 1999, s. 209-210 C y t . za: s. 205 teksty", nr 3-4, 1997, s. 210 t. II, Wydawnictwo Literackie, Wrocław-Kraków 1984, s. 67 5 Dzienniki 1914-1918, Malinowski, 1 5 Przypisy 2 Tamże, s. 104 1 4 2 4 C z . Miłosz, w na­ wiasach kwadtatowych G . Kubica-Heller 3 1 Dzienniki 1914-1918, s. 196-197 Dziennik w ścislem..., s. 103; tłumaczenia B.Malinowski, Dzienniki 1908-1913, „Konteksty" n i 2:1998, s. 108 T. Wright, Antropolog jako artysta: fotografie Mali­ 3 0 Levi-Strauss, Smutek..., s. 54-55; O wrażliwości wizualnej, nowskiego z Trobrianddw, przeł. S. Sikora „Konteksty" nr 1-2, o roli patrzenia w pracy antropologa wspomina Z . Benedyk­ 1997, s. 182 towicz w swoim wprowadzeniu do monograficznego numeru 6 Tamże, s. 181-185 7 B.Malinowski, 8 Tamże, s. 205 9 Tamże, s. 197 1 0 B. Malinowski, Dzienniki 1914-1918, „wizualnego", Widzieć więcej. Antropologia wizualna i wizualność w antropologii, „Konteksty" nr 3-4, 1997, s. 3-6 "Konteksty" nr 1-2, 1999, s. 205 " Tamże, s. 54 52 B.Malinowski, Dziennik 1914, „Konteksty", nr 3-4, 1998, s. 209 Dziennik w ścislem znaczeniu tego wyrazu, 3 3 "Konteksty" nr 3, 1999, s. 107 C z . Miłosz, Wieczór, w: Dalsze okolice, Znak , Kraków 1991, s. 7 397 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/94bf29151c406218c1078b75a82e82ce.pdf d0b44c2df743842d38e5394eb996c35b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2378 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2206 Title A name given to the resource Symbol i film.Uwagi metodologiczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Symbol i film. Uwagi metodologiczne Dariusz Czaja Jest c o ś i n t r y g u j ą c e g o w zainteresowaniu, j a k i m od pew­ nego czasu część polskich e t n o l o g ó w obdarza film. I c h o ć to prawda, że dopiero skala tworzy zjawisko, wydaje się, że nawet niewielka liczba o p u b l i k o w a n y c h i funkcjonujących w obiegu czytelniczym t e k s t ó w d o t y c z ą c y c h kina, pozwala z a s t a n o w i ć się nad ź r ó d ł a m i tak niespodziewanego z w r o t u w etnologicznych zainteresowaniach. Czy jest to demonst­ racyjny gest znudzenia r u t y n o w ą , „ d y ż u r n ą " p r o b l e m a t y k ą i ucieczka o d klasycznych t e m a t ó w ? Czy m a m y do czynienia z przejściową m o d ą , przelotnym flirtem z nowo o d k r y t y m obiektem admiracji, czy też jest to p o w a ż n a p r ó b a po­ szukiwania nowych o b s z a r ó w badawczych? Za wcześnie chyba na szczegółowe odpowiedzi i jednoznaczne oceny. N i e r y z y k u j ą c pospiesznych wyjaśnień, m o ż n a chyba zgodzić się z o g ó l n ą tezą, że fascynacja ż y w i o n a przez e t n o l o g ó w dla sztuki filmowej jest fragmentem szerszego procesu: do­ strzeżenia dziejących się na naszych oczach zjawisk r ó w n i e zagadkowych i ekscytujących j a k te, k t ó r e były „ o d zawsze" d o m e n ą a n t r o p o l o g ó w , z z a p a ł e m p e n e t r u j ą c y c h odległe i egzotyczne dla nich światy k u l t u r plemiennych, tradycyj­ nych, l u d o w y c h ; s ł o w e m odkrycia nieoczywistości i prob l e m a t y c z n o ś c i k u l t u r y współczesnej. D o ś ć nieostre a m o ż e nawet m y l ą c e pojęcie „ w s p ó ł c z e s n o ś c i " k r y p t o n i m u j e w t y m k o n t e k ś c i e k u l t u r ę badacza, tę najbliższą m u , „ s a m o p r z e z s i ę z r o z u m i a ł ą " rzeczywistość, k t ó r a w niewielkim j a k d o t ą d stopniu poddawana była interpretacyjnym zabiegom. Postu­ lowana o d j a k i e g o ś czasu tzw. antropologia współczesności wydaje się przy t y m logiczną k o n s e k w e n c j ą w y n i k a j ą c ą z w e w n ę t r z n e g o rozwoju dyscypliny: po studiach nad t y m , co z naszej perspektywy obce, dziwne i egzotyczne przychodzi kolej na zrelatywizowanie samej perspektywy badawczej. Oznacza to wniknięcie w w e w n ę t r z n e zasady organizacji k u l t u r y , k t ó r e j perspektywa ta jest przejawem. F i l m , b ę d ą c y „ s z t u k ą najintensywniej k s z t a ł t u j ą c ą ' i k o n o s f e r ę ' współczes­ nego ż y c i a " , wydaje się dla tak pojętej „ w s p ó ł c z e s n o ś c i " zjawiskiem emblematycznym. P o w s z e c h n o ś ć i m a s o w o ś ć kina oraz p o d k r e ś l a n a przez J. B i a ł o s t o c k i e g o i n t e n s y w n o ś ć z j a k ą o d d z i a ł y w u j e ono na w y o b r a ź n i ę w s p ó ł c z e s n ą , spra­ wiają, że film staje się zjawiskiem tak w a ż n y m i z a j m u j ą c y m dla etnologa. 1 P r ó c z tego, sama natura m e d i u m filmowego m o ż e s t a ć się dla niego metodologicznym wyzwaniem. P o d k r e ś l a n e bo­ w i e m przez badaczy k u l t u r y takie cechy k i n a j a k : jego ciążenie k u neomitologizacji (J. Ł o t m a n ) , kamuflowanie struktur mitycznych, p o s ł u g i w a n i e się przezeń symbolem ( M . E l i a d e ) , sugerują, że aparatura p o j ę c i o w a stosowana przez e t n o l o g ó w w ich studiach nad m y ś l e n i e m m i t y c z n y m i wyobraźnią symboliczną mogłaby być z pożytkiem wyko­ rzystana do analizy i interpretacji „ t e k s t u " filmowego. Czy tak jest w istocie? S p r o w a d z a j ą c to pytanie do k o n k r e t u : czy tak nieostra semantycznie i m i g o t l i w a kategoria j a k symbol m o ż e b y ć u ż y t e c z n a w badaniach nad filmem? D o b r ą okazję do prześledzenia z w i ą z a n y c h z tą k w e s t i ą p r o b l e m ó w stwa­ rza, o p u b l i k o w a n a przez D o n a Fredericksena, w y k ł a d o w c ę Cornell University (Department o f Theatre A r t s ) w n i k l i w a rozprawa z a t y t u ł o w a n a h a s ł o w o Jung — Znak — Symbol — Film*. W s k r ó c o n e j wersji z o s t a ł a ona przedstawiona na konferencji zorganizowanej przez a m e r y k a ń s k i e Towarzyst­ wo S t u d i ó w nad Filmem, p o d tasiemcowym acz p o b u d z a j ą ­ cym m y ś l o w o t y t u ł e m : Czy Jungowskie rozróżnienie między znakiem i symbolem ogranicza semiotykę filmu i wskazuje na potrzebę rozszerzenia pojęcia znaczenia w filmie?. Przytaczam ten drugi tytuł, aby z a s y g n a l i z o w a ć , że tekst Fredericksena w a ż n y jest nie t y l k o dla s t u d i ó w filmoznawczych. Wystarczy 2 3 bowiem słowo „ f i l m " z a s t ą p i ć s ł o w e m „ k u l t u r a " , aby do­ strzec, że p o w y ż s z e pytanie m o ż e rriieć istotne znaczenie r ó w n i e ż dla etnologii. Co r ó w n i e w a ż n e : m a m y do czynienia z autorem b ę d ą c y m specjalistą w swojej dziedzinie, ale k t ó r y ponadto — z interesującego nas p u n k t u widzenia — ob­ darzony jest w y j ą t k o w y m „ s ł u c h e m " antropologicznym, co częściowo dokumentuje zamieszczony poniżej tekst anality­ czny. T a k ż e i z tego p o w o d u w a r t o nieco bliżej z a p o z n a ć się z jego uwagami. Pewien n i e p o k ó j u „ t r z e ź w o " m y ś l ą c e g o badacza k u l t u r y musi w z b u d z i ć nazwisko Junga, k t ó r e g o ustalenia teoretycz­ ne są p u n k t e m wyjścia dla analiz Fredericksena. „ P o z y c j a Junga w kulturze współczesnej nie jest zupełnie jasna. W i a d o m o , że to wielkie nazwisko; entuzjazm jednak t r o c h ę słabnie, gdy przychodzi d e c y d o w a ć , co dzisiaj p o c z ą ć z t y m dziedzictwem. Psychologowie m ó w i ą , że to raczej mitograf, etnologowie odsyłają do religioznawstwa, Jerzy P r o k o p i u k pisze wprost o „ g n o z i e X X w i e k u " , filozofowie k r ę c ą nosem, że to j u ż bardziej poezja. (...) Oczywiście, są jeszcze wyznaw­ cy, nawet liczni. I c h zdanie jednak, j a k zwykle zdanie w y z n a w c ó w , t r u d n o u z n a ć za m i a r o d a j n e . " Fragment ten dobrze opisuje dzisiejszy, mocno ambiwalentny stosunek do prac Junga. Oscyluje on między b e z k r y t y c z n ą w y z n a w c z ą fascynacją, a d o r ó w n u j ą c y m jej i n t e n s y w n o ś c i ą intelektual­ n y m obrzydzeniem. Rzecz jasna, p o m i ę d z y tego rodzaju histerycznymi reakcjami istnieje cała gama stopni p o ś r e d ­ nich. Stanowisko Fredericksena, g ł ę b o k o ś w i a d o m e g o k o n ­ sekwencji swojego w y b o r u , określić by m o ż n a mianem kontrolowanej akceptacji. Interesujące, że w jego przypadku w y b ó r koncepcji Junga i jej aplikacja do teorii znaczenia filmowego to coś więcej niż decyzja czysto metodologicznej natury. M i a ł a ona r ó w n i e ż swoje ź r ó d ł a w egzystencjalnym d o ś w i a d c z e n i u , w poczuciu pewnego istotnego b r a k u i ogra­ niczenia. „ W istocie esej ten w y r ó s ł z poczucia osobistej i zawodowej n i e m o ż n o ś c i ; n i e m o ż n o ś c i ' w y t ł u m a c z e n i a się' z odczuwanej m o c y pewnych o b r a z ó w , filmów, t w ó r c ó w filmowych ( z a r ó w n o o s ó b j a k i ich świadectw) przeze mnie uwielbianych, n i e m o ż n o ś c i satysfakcjonującego w y r a ż e n i a z n a c z e ń pewnych bardzo istotnych dzieł i wypowiedzi na ich temat oraz niepopularnego przekonania, że modne obecnie koncepcje znaczenia ( z a r ó w n o te p o w s t a ł e na gruncie stu­ d i ó w nad filmem, j a k i te, k t ó r e z o s t a ł y importowane) są zbyt wąskie." 5 6 Potrzeba w y r a ż e n i a j a k najbardziej realnych, a nie dają­ cych się w y a r t y k u ł o w a ć w istniejących j ę z y k a c h teoretycz­ nych s e n s ó w dzieła filmowego wymusza poszerzenie ist­ niejących teorii znaczenia. T o t e ż stanowisko Fredericksena sytuuje się w opozycji do d o m i n u j ą c y c h n u r t ó w metodologi­ cznych w filmoznawstwie: podejścia semiotycznego (Metz, W o l l e n , Bettetini, Ł o t m a n ) , szkoły psychoanalitycznej (pra­ ce inspirowane tekstami Freuda w interpretacji Lacana) i marksizmu ( a r t y k u ł y zamieszczane na ł a m a c h „ C a h i e r s d u Cinema", ,,Screen", „ J u m p C u t " ) . M i m o oczywistych o d ­ m i e n n o ś c i , wszystkie te trzy orientacje o d r ó ż n i a od podejścia Fredericksena przyjmowana na ich gruncie w ą s k a koncepcja znaczenia. Jak to bliżej r o z u m i e ć ? A b y precyzyjniej uwydat­ nić tę r ó ż n i c ę , sięga o n do przedstawionej przez Junga charakterystyki symbolu i ś w i a d o m o ś c i symbolicznej, a zwłaszcza do dokonanego p r z e z e ń r o z r ó ż n i e n i a m i ę d z y znakiem i symbolem: „Pojęcie s y m b o l u p o w i n n o b y ć w m o i m przekonaniu ściśle o d r ó ż n i o n e od pojęcia znaku. Znaczenia symboliczne i znaczenia semiotyczne to c a ł k i e m r ó ż n e rzeczy. (...) Symbol zawsze z a k ł a d a , że w y b r a n y rodzaj ekspresji jest najlepszym m o ż l i w y m opisem lub s f o r m u ł o w a - 39 �I niem faktu względnie nieznanego, t y m niemniej istniejącego lub takiego, k t ó r e g o istnienie jest postulowane. K a ż d y p o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą j a k o analo­ giczne i u b s k r ó c o n e oznaczenie rzeczy znanej jest s e m i o t y c z n y . P o g l ą d , k t ó r y interpretuje ekspresję s y m b o l i c z n ą j a k o najlepsze m o ż l i w e s f o r m u ł o w a n i e rzeczy względnie nieznanej i k t ó r a z tego p o w o d u nie m o ż e b y ć jaśniej i wyraźniej przedstawiona, jest symboliczny. (...) Ekspresja, k t ó r a zastępuje z n a n ą rzecz pozostaje jedynie znakiem, nigdy symbolem. Jest zatem zupełnie n i e m o ż l i w e stworzenie ze znanych asocjacji ż y w e g o symbolu, a więc takiego, k t ó r y brzemienny jest znaczeniem. G d y ż to co z o s t a ł o w ten s p o s ó b wyprodukowane, zawiera jedynie treści, k t ó r e t a m w ł o ż o n o . (...) T o czy rzecz jest symbolem czy nie, zależy głównie od nastawienia postrzegającej ś w i a d o m o ś c i , od tego czy po­ strzega dany fakt nie t y l k o j a k o t a k i , ale r ó w n i e ż j a k o ekspresję czegoś nieznanego. Istnieją niewątpliwie w y t w o r y , k t ó r y c h charakter symboliczny nie zależy jedynie od ś w i a d o ­ m o ś c i obserwatora, ale przejawia się sam, spontanicznie, w efekcie symbolicznym, k t ó r y w y w o ł u j ą u odbiorcy. Te w y t w o r y są tak ukonstytuowane, że brak i m innego rodzaju znaczenia j a k symboliczne." Bazując na Jungowskich roz­ r ó ż n i e n i a c h , wspomniane trzy teorie o k r e ś l a Fredericksen j a k o „ s e m i o t y c z n e " . W żadnej z nich b o w i e m nie ma m o w y 7 0 symbolicznym wymiarze dzieła, ani nie występuje na­ stawienie symboliczne. O p e r u j ą one t a k ą k o n c e p c j ą znacze­ nia, k t ó r a w punkcie wyjścia ogranicza je do zajmowania się jedynie t a k i m i sytuacjami, w k t ó r y c h pewna znana jednostka znaczeniowa zastępuje i n n ą z n a n ą rzecz albo zmusza je do redukcji treści symbolicznych do znaku. W tej perspektywie proces semiozy obejmuje t y l k o takie m o ż l i w o ś c i . W semioty­ ce (w ścisłym znaczeniu), znak w filmie m a charakter systemowy (uwydatniony zostaje jego aspekt syn taktyczny), sprowadza się do z a s t ę p o w a n i a rzeczy l u b pojęcia. T o do czego znak o d s y ł a jest znane i poznawalne, daje się jasno wyrazić w j ę z y k u dyskursywnym. W psychoanalizie (we freudowsko-lacanowskiej mutacji) to, co o k r e ś l a się mianem symbolu, p r z y p o m i n a c h a r a k t e r y s t y k ę znaku na gruncie semiotyki w t y m punkcie, w k t ó r y m m o w a jest o t y m , że treści n i e ś w i a d o m e , do k t ó r y c h symbol odsyła, są zasadniczo znane. Z n i k a t y m samym głębia i n i e w y c z e r p y w a l n o ś ć symbolu, co a k c e n t o w a ł w swoich pracach J u n g . W m a r k ­ sizmie z kolei, filmowe znaczenia traktowane są j a k o ekspre­ sje znanych i poznawalnych p r o c e s ó w ekonomicznych 8 1 c z y n n i k ó w materialnych. W y r a ź n i e zatem w i d a ć , że orientacja „ s e m i o t y c z n a " jest o g r a n i c z a j ą c a i redukcyjna w swoim podejściu do symbolu. Dzieje się tak dlatego, że albo z definicji odrzuca istnienie rzeczywistości symbolicznej albo odrzuca jej istnienie w pra­ ktyce, wtedy gdy p r ó b u j e w y j a ś n i a ć ekspresje symboliczne na s p o s ó b czysto znakowy. C z ę s t o te obydwie okoliczności z a c h o d z ą r ó w n o c z e ś n i e . Z l i k w i d o w a n a zostaje t y m samym s w o i s t o ś ć i autonomia sfery symbolicznej. T a k a konstatacja nie jest oczywiście p o w o d e m do zdyskredytowania osiągnięć n u r t ó w „ s e m i o t y c z n y c h " , wskazuje natomiast na ich istotne ograniczenia i wyznacza właściwy i m zakres d z i a ł a n i a . G o d n a p o d k r e ś l e n i a jest ta metodologiczna p o w ś c i ą g l i w o ś ć Fredericksena. N i e jest on uwiedziony w ł a s n y m r o z w i ą z a ­ niem. P o z o s t a j ą c ś w i a d o m y faktu, że filmy w ogromnej części są „ s e m i o t y c z n e " , broni jedynie prawa do istnienia i a u t o n o m i i filmów „ s y m b o l i c z n y c h " , j a k r ó w n i e ż pojedyn­ czych scen czy f r a g m e n t ó w „ s y m b o l i c z n y c h " w „ s e m i o t y c z n y m " materiale. Dostrzega granice s t o s o w a l n o ś c i swojego podejścia, u n i k a j ą c t y m samym zarzutu ekstrapolacji. Pora na odniesienie tych abstrakcyjnych r o z w a ż a ń do empirycznego, filmowego k o n k r e t u . Jak zatem istnieje sym­ b o l w dziele filmowym? „ T o czy rzecz jest symbolem czy nie, zależy głównie od postrzegającej ś w i a d o m o ś c i . " T a uwaga Junga w p o ł ą c z e n i u z p r z y t o c z o n ą wcześniej w y p o w i e d z i ą samego Fredericksena o odczuwanej i p r z e ż y w a n e j przezeń symbolicznej mocy pewnych filmów czy pojedynczych ob­ r a z ó w , m o ż e w y w o ł a ć w r a ż e n i e , że przekonanie o istnieniu symbolu w filmie ma charakter czysto subiektywny, intuicyj- 40 i ny. Z d a j ą c sobie z tego s p r a w ę , p r ó b u j e Fredericksen p o d e p r z e ć swoje p r z e ś w i a d c z e n i a wypowiedziami t w ó r c ó w filmowych. D o w o d n i e w s k a z u j ą one na t o , że pewien t y p symbolicznego p r z e ż y w a n i a rzeczywistości jest nie t y l k o u d z i a ł e m o g l ą d a j ą c y c h , ale r ó w n i e ż tych, k t ó r z y filmy two­ rzą. — Fellini o d p o w i a d a j ą c na pytanie o pojawiające się w jego filmach obrazy i sytuacje: „ F o r m a filmu przychodzi z ze­ w n ą t r z , jest bezwiedna; wszystkie autentyczne szczegóły p o c h o d z ą z inspiracji. A co r o z u m i e ć przez inspirację? T o uruchomienie k o n t a k t u m i ę d z y n i e ś w i a d o m o ś c i ą i racjonal­ n ą s t r o n ą u m y s ł u . K i e d y artysta jest szczęśliwy i spontanicz­ ny, wtedy odnosi sukces, p o n i e w a ż d o t y k a treści n i e ś w i a d o ­ mych i dokonuje ich p r z e k ł a d u przy m i n i m u m ingerencji obcych e l e m e n t ó w . " — Bunuel o funkcji kina: „ I s t o t n y m elementem k a ż d e g o dzieła sztuki jest tajemnica. N a j o g ó l n i e j m ó w i ą c tego b r a k u ­ je w filmach. (...) F i l m jest b e z w i e d n ą imitacją snu (...) N a ekranie, podobnie j a k w l u d z k i m w n ę t r z u , rozpoczyna się nocna p o d r ó ż w sferę n i e ś w i a d o m o ś c i . (...) Jak się wydaje k i n o wynaleziono p o to, by w y r a ż a ć życie p o d ś w i a d o m o ś c i , korzenie k t ó r e j tak g ł ę b o k o penetruje p o e z j a . " — Bergman o znaczeniu Persony: „ C o do wielu scen nie m a m p e w n o ś c i , a w j e d n y m miejscu nie wiem w o g ó l e n i c . " Pojawiające się w tych wypowiedziach o sztuce filmowej m o t y w y — n i e j a s n o ś ć , tajemnica, z w i ą z e k p i e r w i a s t k ó w racjonalnych i irracjonalnych — j a k ż e bliskie są Jungowskiej charakterystyce symbolu. Interesujące, że o b o k wypowiedzi a u t o r ó w filmów fabularnych, p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż ś w i a d e c ­ twa t w ó r c ó w awangardowych i d o k u m e n t a l i s t ó w , j a k c h o ć ­ by ten, przejmujący zapis przeżycia b ę d ą c e g o u d z i a ł e m Basila W r i g h t a podczas k r ę c e n i a przez niego filmu Pieśń Cejlonu: „ ' C e j l o n ' b y ł j e d n y m w swoim rodzaju d o ś w i a d ­ czeniem w m o i m życiu. T o jedyny z m o i c h filmów, k t ó r y p o k o c h a ł e m , a k t ó r y d a ł m i w istocie przeżycie religijne. P o j e c h a ł e m na Cejlon, j a k wiecie, by z r o b i ć cztery filmy przyrodnicze dla 'Tea Propaganda B o a r d ' i z r o b i ł e m je. Lecz kiedy je r e a l i z o w a ł e m , k i e r o w a ł y m n ą niezwykłe i niepojęte impulsy n a k a z u j ą c e m i f i l m o w a ć sekwencje i obrazy, z k t ó ­ rych nie u m i a ł b y m się logicznie w y t ł u m a c z y ć . A l e kiedy w k r a c z a ł e m do m o n t a ż o w n i , wszystkie one w p a d a ł y na swoje miejsce, j a k obraz p t a k ó w w locie czy obrazy j e m u podobne. N i e m i a ł e m p o w o d ó w by je filmować, w rzeczywis­ tości z d e j m o w a ł e m je wtedy, gdy j u ż k o ń c z y ł e m zdjęcia w danym d n i u i b y ł e m bardzo z m ę c z o n y , ale c o ś z m u s z a ł o mnie do realizacji pewnej ilości ujęć i rzecz r o z b u d o w y w a ł a się przy o g r o m n y m n a p i ę c i u w e w n ę t r z n y m , z n a j d u j ą c y m ujście w ekspresji płynącej z p o d ś w i a d o m o ś c i , j a k sądzę. P o w s t a w a ł o c o ś w rodzaju magnetycznego pola, w k t ó r y m działaliśmy... Ten film rósł tak j a k drzewo wyrasta ze swojego zarodka. K a ż d e g o ranka p o j a w i a ł a się nowa g a ł ą ź i m i a ł e m do w y b o r u o d c i ą ć j ą , p r z y c i ą ć l u b z a c h o w a ć w całości. I tak stopniowo w y ł a n i a ł się f i l m . Ciągle nie m o g ę tego z r o z u m i e ć . W s z e d ł e m w j a k i ś n i e ś w i a d o m y proces, n a k r ę c i ł e m m a t e r i a ł i w ł ą c z y ł e m do filmu... T o był film magiczny." 9 10 1 1 12 Tego rodzaju wypowiedzi obiektywizują w znacznym stopniu zabarwione subiektywizmem, przytoczone wcześniej uwagi Junga i Fredericksena. Ś w i a d c z ą one o realnym, empirycznym istnieniu szczególnego t y p u dyspozycji: sym­ bolicznej percepcji świata. R ó ż n o r o d n o ś ć t y p ó w filmów, w j a k i c h obecne jest na­ stawienie symboliczne, przejawia się r ó w n i e ż w s p o r z ą d z o n e j przez a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcę prowizorycznej i , j a k sam p o d k r e ś l a , niekompletnej liście filmów i t w ó r c ó w wobec k t ó r y c h z a s t o s o w a ć m o ż n a określenie „ k i n o symboliczne". Z filmów fabularnych wymienia on: Odyseję kosmiczną 2001, Osiem i pól, Giulietta i duchy, Personę, Zaczarowany flet, Walkabout, Szklane serce. Egzorcystę, Bliskie spotkania trzeciego stopnia. P r z y k ł a d y z k i n a dokumentalnego to m.in.: Pieśń Cejlonu wspomnianego W r i g h t a ( k t ó r e m u to filmowi p o ś w i ę c a autor obszerne studium analityczne, b ę d ą c e i n s t r u k t y w n y m pokazem praktycznego zastosowania metody �odczytywania i interpretacji z n a c z e ń symbolicznych), Farrebiąue Rouquiera (film analizowany przez niego w i n n y m m i e j s c u ) , Wielka ekstaza snycerza Steinera Herzoga. W r e ­ szcie p r z y w o ł u j e k i l k a nic nie m ó w i ą c y c h polskiemu w i d z o w i nazwisk t w ó r c ó w f i l m u eksperymentalnego: Jerome H i l l , H a r r y Smith, Jordan Belson, James B r o u g h t o n . K a ż d y z f i l m o w y c h p r z y k ł a d ó w zaopatrzony jest w k r ó t k i , uzasad­ niający w y b ó r komentarz w y r a ż o n y j ę z y k i e m Jungowskiej psychologii (np. Osiem i pól — indywiduacja; spotkanie z obrazami animy). Jung wielokrotnie a k c e n t o w a ł t a j e m n i c z o ś ć i niepojętość rzeczywistości symbolicznej. „ M ó w i ą c bowiem symboliczny m a m y na myśli, że niepojęta, p o t ę ż n a istota t k w i u k r y t a w przedmiocie — niezależnie od tego, czy jest n i m duch czy świat — człowiek z a ś r o b i rozpaczliwe wysiłki by d a ć wyraz istniejącej poza n i m t a j e m n i c y . " M o ż n a by więc z a p y t a ć czy interpretacja symboli f u n k c j o n u j ą c y c h w filmach jest w o g ó l e m o ż l i w a . Czy da się cokolwiek o nich p o w i e d z i e ć , czy też skazani j e s t e ś m y w ich obliczu na r o z u m i e j ą c e , acz poznawczo j a ł o w e milczenie. Fredericksen, i d ą c ś l a d e m Junga proponuje p r o c e d u r ę amplifikacji. N i e jest to metoda w y j a ś n i a n i a przyczynowo-skutkowego, ta bowiem p r o w a ­ dziłaby nas z p o w r o t e m w p u ł a p k ę podejścia „ s e m i o t y c z nego, k t ó r e sprowadza niejasne i niejednoznaczne obrazy i symbole do jednoznacznych, powszechnie znanych, pojmowalnych pojęć i rzeczy. N i e m o ż n a jednak ulec pokusie, że symbol m o ż e b y ć do k o ń c a i w pełni w y j a ś n i o n y i zanalizo­ wany. Nawet najbardziej precyzyjne p r ó b y wyjaśnienia go są zawsze lepszym l u b gorszym p r z e k ł a d e m na inny metafory­ czny język. W z w i ą z k u z t y m jedyne co m o ż e m y z r o b i ć to r o z s z e r z a ć ( a m p l i f i k o w a ć ) i rozwijać w drodze własnej a k t y w n o ś c i symbolicznej znaczenia o b r a z ó w i symboli. A m p l i f i k o w a ć to w istocie w s p ó ł m y ś l e ć z symbolem. „ I s t o t ­ ny charakter hermeneutyki polega na dodawaniu dalszych analogii do tych j u ż dostarczonych przez symbol. Ta proce­ dura rozszerza i wzbogaca p o c z ą t k o w y symbol, a ostateczny rezultat jest n i e s k o ń c z e n i e z ł o ż o n y m i r ó ż n o b a r w n y m ob­ r a z e m . " Amplifikacja nie rozwiązuje zawiłości symbolu, nie r o z k ł a d a go analitycznie. Dostarcza jedynie paralelnych wobec interpretowanego symbolu ekspresji z a c z e r p n i ę t y c h z religii, m i t o l o g i i , f o l k l o r u , takich jednak, k t ó r e m a j ą podobny temat, znaczenie i funkcję. Umieszczenie symbolu w ciągu pokrewnych struktur znaczeniowych daje istotny zysk poznawczy w postaci częściowego rozjaśnienia (na tyle, na ile jest to m o ż l i w e ) jego s e n s ó w przy jednoczesnym poszanowaniu swoistości sfery symbolicznej. T y m samym znaczenia symboliczne nie ulegają redukcji ani całkowitej racjonalizacji. 13 14 15 P o s ł u ż m y się p r z y k ł a d e m . Fredericksen analizując wielo­ stronnie i w n i k l i w i e wspomniany dokument Pieśń Cejlonu, p o ś w i ę c a dłuższą chwilę interpretacji obrazu p t a k ó w , ob­ razu, k t ó r y j a k p a m i ę t a m y dla samego t w ó r c y był tajem­ niczy, logicznie n i e w y t ł u m a c z a l n y . Obraz ten r ó w n i e ż dla widza jest zagadkowy i p o r u s z a j ą c y . Pojawia się o n na k o ń c u sekwencji ukazującej d o r o c z n ą p i e l g r z y m k ę w y z n a w c ó w buddyzmu na g ó r ę A d a m a , z k t ó r e j — w e d ł u g wierzeń — Budda opuścił ziemię. „Przyjmijmy, że rozumiemy sym­ boliczny charakter k i l k u wizualnych i d ź w i ę k o w y c h ob­ r a z ó w z w i ą z a n y c h z p t a k a m i i co więcej, że o d n a l e ź l i ś m y p r z y b l i ż o n y sens ich typowych, symbolicznych znaczeń. G d y uciekamy się do zwykłych ź r ó d e ł dla stworzenia amplifikacji (na p r z y k ł a d słowniki m o t y w ó w mitologicznych), dysponu­ jemy j u ż j a k i m ś wzorcem, w e d ł u g k t ó r e g o decydujemy, czy rzeczywiście mamy do czynienia z funkcjonalnymi paralela­ m i ptasich o b r a z ó w . K o r z y s t a j ą c z tej wiedzy m o ż e m y z a c z ą ć e l i m i n o w a ć j a k o nieparalelne pewne, tradycyjne odniesienie do p t a k ó w : na p r z y k ł a d ptaki j a k o symbole falliczne, mityczne p r z y k ł a d y p t a k ó w ofiarnych (...), historie, w k t ó ­ rych z h a ń b i o n e kobiety zostały zamienione w p t a k i , czy te baśnie, w k t ó r y c h dusza p o t w o r a przebywa nie w jego ciele, lecz w dobrze s t r z e ż o n y m p t a k u , k t ó r e g o znalezienie i zabicie powoduje śmierć m o n s t r u m . (...) Inne p o r ó w n a n i a j u ż prosto kierują nas na d r o g ę prowa­ d z ą c ą do p t a k ó w w Pieśni Cejlonu. N a p r z y k ł a d liczne religijne i mityczne przedstawienia Boga j a k o ptaka, hindus­ kie wizerunki słońca j a k o olbrzymiego ptaka, ptak j a k o symbol w ę d r ó w k i duszy oraz użycie ptaka w alchemii do symbolizowania takich p r o c e s ó w j a k sublimacja, kondensa­ cja i destylacja. (...) W k o ń c u , w s t a r o ż y t n y m , egipskim systemie hieroglificznym, Ba (dusza) była symbolizowana przez ptaka z l u d z k ą g ł o w ą ; p t a k i te były 'widziane' j a k o w y c h o d z ą c e przez usta u m i e r a j ą c e g o . Te p o r ó w n a n i a w p r o w a d z a j ą nas w obszar, na k t ó r y m r o z p o c z y n a j ą się bardziej specyficzne amplifikacje, takie, k t ó r e m a j ą związek z p t a k a m i j a k o symbolami spraw duchowych czy p r o c e s ó w w szczególnym k o n t e k ś c i e wniebo­ w s t ą p i e n i a i l o t u . Nasza praca w t y m k o n k r e t n y m przypadku staje się znacznie łatwiejsza z tego w z g l ę d u , że paralele te są precyzyjnie zebrane i o b j a ś n i o n e przez M i r c e a Eliadego w jego artykule Symbolism of Ascension and 'Waking Dre­ ams' (...) Eliade z a u w a ż a , że m o t y w l o t u l u b wznoszenia się do Nieba m o ż n a znaleźć na k a ż d y m poziomie k u l t u r ar­ chaicznych i że mityczno-rytualny temat 'ekstatycznego l o t u d u s z y - p t ą k a ' prawdopodobnie istniał jeszcze w epoce paleo­ l i t u . (...) Ścisły z w i ą z e k p o m i ę d z y d o ś w i a d c z e n i e m ekstatycz­ nego l o t u a d u c h o w o ś c i ą jest z a ś w i a d c z o n y przez późniejszą h i s t o r i ę symboliki w n i e b o w s t ą p i e n i a , np. poprzez d u ż e zna­ czenie nadane symbolom duszy j a k o ptaka, t a k i m obrazom j a k ' s k r z y d ł a duszy', albo poprzez obrazy, k t ó r e określają życie duchowe j a k o 'podniesienie' a d o ś w i a d c z e n i e mistycz­ ne j a k o ' w n i e b o w s t ą p i e n i e ' . ' L o t ' t a k ż e symbolizuje zro­ zumienie rzeczy tajemnych i metafizycznych p r a w d , j a k np. w tekście h i n d u s k i m , k t ó r y głosi, że 'ten, k t o rozumie posiada s k r z y d ł a ' . (...) P r z e k r o c z y ć świat to w s p i ą ć się na ten szczyt (górę A d a m a — D . C . ) i r o z p o c z ą ć lot, p o n i e w a ż szczyt ten znajduje się w t a k i m ' ś r o d k u ' , że dokonuje się t u p r z e ł a m a n i e p o m i ę d z y r ó ż n y m i p ł a s z c z y z n a m i istnienia. S t ą d znaczenie wejścia na g ó r ę A d a m a , k t ó r y jest dla S y n g a l e z ó w axis mundi, ś r o d k i e m ś w i a t a , miejscem, z k t ó r e ­ go Budda opuścił świat, w k r o c z y ł w 'powietrze'. T o wznosze­ nie się na szczyt, na axis m u n d i realizuje t r a n s c e n d e n c j ę w d w ó c h wymiarach: t r a n s c e n d e n c j ę przestrzeni poprzez wzniesienie się do nieba i t r a n s c e n d e n c j ę czasu przez 'po­ w t ó r n e wejście w pierwotny moment zanim świat r o z p o c z ą ł istnienie' — ten pozaczasowy moment p o p r z e d z a j ą c y stwo­ rzenie, z k t ó r e g o w i ę z ó w buddysta tak g w a ł t o w n i e pragnie się wyzwolić. Rzecz najistotniejsza: dla tego stanu transcen­ dencji nie istnieją żadne znaki, Budda nigdy nie powiedział, czym jest oświecenie, jedynie wskazał Drogę. D l a w y r a ż e n i a celu D r o g i istnieją t y l k o symbole, j a k intuicyjnie przeczuł to W r i g h t podczas realizacji Pieśni Cejlonu. I podobnie j a k stan, k t ó r y oznaczają, ptaki pojawiają się nagle, bez przyczyny, tak po prostu. " 16 Przytoczony fragment to nieomal laboratoryjnie czysty p r z y k ł a d zastosowania procedury amplifikacji d o konkret­ nego obrazu filmowego. P r z y k ł a d t y m ciekawszy, j a k s ą d z ę , bo o d n o s z ą c y się do g a t u n k u filmowego, k t ó r y j a k o b y z definicji skazany jest jedynie na rejstrację rzeczywistości i k t ó r y z tego p o w o d u m i a ł b y b y ć pozbawiony treści symbolicznych. Fredericksen p r z e k o n u j ą c o pokazuje, że m o ż e b y ć inaczej. Z a u w a ż m y jeszcze i ten fakt, że amplifika­ cja jest m e t o d ą znakomicie d o s t o s o w a n ą do interpretowane­ go „ o b i e k t u " . N i e t y l k o nie redukuje symboli i o b r a z ó w do obcych i m c z y n n i k ó w , ale wzmacnia je i rozwija c h o c i a ż w formie nieco bardziej zracjonalizowanej. Zagadnienia poruszane w artykule Fredericksena, j a k i sam s p o s ó b ich ujęcia, to w myśli filmoznawczej zjawisko w y j ą t k o w e . Jak z a u w a ż a A . Helman: „ w teorii filmu niewiele jest p r z y k ł a d ó w d o g ł ę b n y c h analiz zjawisk symbolizmu. Problematyka ta pojawia się t y l k o przy okazji i na mar­ ginesie ogólniejszych rozpraw d o t y c z ą c y c h j ę z y k a filmu, z a g a d n i e ń estetyki, kreacji i r e p r o d u k c j i . " R ó w n i e ż i z tego p o w o d u przejrzyste w y w o d y Fredericksena stają się warte odnotowania i poważniejszego n a m y s ł u . Wydaje się, że korzyści jakie m o ż e z nich w y n i e ś ć etnolog, nie o g r a n i c z a j ą się jedynie do interpretacji symbolicznych z n a c z e ń w filmie, ale o d n o s z ą się do kwestii ogólniejszej natury. 1 7 41 �Zacznijmy od Junga. W swoich najistotniejszych p u n k ­ tach, r o z w a ż a n i a Fredericksena wsparte są, w stopniu o wie­ le w i ę k s z y m niż sugeruje to s k r ó t o w e z k o n i e c z n o ś c i stresz­ czenie, na p o g l ą d a c h szwajcarskiego psychoanalityka. Po­ wstaje w z w i ą z k u z t y m pytanie: czy etnolog c h c ą c y wykorzy­ stać p r o p o z y c j ę a m e r y k a ń s k i e g o filmoznawcy w badaniu symboli w filmie, p o d z i e l a ć musi wszystkie tezy tam zawarte? I n n y m i słowy: czy p r z y j m u j ą c za swoje, uwagi Junga na temat symbolu, z g a d z a ć się musi r ó w n i e ż z i n n y m i jego p o g l ą d a m i . W y m i e ń m y t u p r z y k ł a d o w o , k o n c e p c j ę nieświa­ d o m o ś c i zbiorowej, teorię a r c h e t y p ó w , p o g l ą d y na temat funkcji p r o c e s ó w indywiduacji i kompensacji. Wskazywano wszak wielokrotnie na r ó ż n ą w a r t o ś ć u s t a l e ń Junga, na fakt, że jego teoria (czy j a k c h c ą n i e k t ó r z y filozofia) stanowi m i e s z a n i n ę p o g l ą d ó w weryfikowalnych empirycznie i tez czysto spekulatywnych. Wydaje się, że nie zachodzi sugero­ wana w p o w y ż s z y c h pytaniach k o n i e c z n o ś ć . Inspiracja Jun­ giem w etnologicznym badaniu symboli filmowych nie musi mieć charakteru doktrynerskiego i dogmatycznego. Jego tezy na temat symbolu m o ż n a p o t r a k t o w a ć j a k o względnie niezależne od reszty jego p o g l ą d ó w . Wystarczy przecież z a u w a ż y ć zbieżność wielu u s t a l e ń Junga d o t y c z ą c y c h sym­ bolu z pracami Awierincewa, Gadamera, Eliadego, Ricoeura, na k t ó r e tak c h ę t n i e p o w o ł u j ą się etnolodzy i k t ó r y c h autorzy niekoniecznie podzielają teorie Junga en bloc. Analizy autora Archetypów i symboli w wielu miejscach p o k r y w a j ą się ze s p o s t r z e ż e n i a m i wspomnianych badaczy (polisemia, głębia, n i e w y c z e r p y w a l n o s ć , n i e d y s k u r s y w n o ś ć symbolu, metoda amplifikacji), czasem d o p e ł n i a j ą je o istot­ ny aspekt. T a k jest w przypadku Jungowskiej tezy o r o l i u ż y t k o w n i k a ( r ó w n i e ż i badacza) w konstytucji symbolu. U z u p e ł n i a ona o wymiar pragmatyczny (jeden z trzech w y m i a r ó w k a ż d e j struktury znaczącej) znakomite analizy semantyki symbolu zawarte w pracach Ricoeura. Z kolei hermeneutyka Ricoeura d o p o w i a d a ć m o ż e r o z w i ą z a n i a , k t ó r y c h myśl Junga nie obejmuje. M a m na myśli d o ś ć często p o j a w i a j ą c e się wobec interpretacji symbolicznych pytanie: na ile i czy w o g ó l e p o z o s t a j ą one w z w i ą z k u z intencjami autora. Ricoeur d o ś ć p r z e k o n u j ą c o wywodzi, że autor nie musi być ( i często nie jest ś w i a d o m ) wszystkich s e n s ó w w ł a s n e g o dzieła, że k r ó t k o m ó w i ą c , w k a ż d y m szeroko p o j m o w a n y m „ t e k ś c i e " (a więc i w filmie) intencja autorska zostaje przekroczona przez zawarty w n i m sens. Ten i t y l k o ten jest obiektem analizy, nie zaś autorskie autointerpretacje. Wypowiedzi t w ó r c ó w m o g ą , ale nie m u s z ą , p o d p i e r a ć interp­ retacji, a j u ż z p e w n o ś c i ą nie są o s t a t e c z n ą instancją od­ w o ł a w c z ą p o t w i e r d z a j ą c ą t r a f n o ś ć i a d e k w a t n o ś ć danej interpretacji. Nie m o g ą służyć też — w razie skłócenia ich z rezultatami interpretacji — za d o w ó d „ n i e p r a w d z i w o ś c i " tych ostatnich. Nawiasem m ó w i ą c : j a k ż e prostym zadaniem b y ł a b y interpretacja s p r o w a d z a j ą c a się do powielenia inten­ cji t w ó r c y . W y s t a r c z y ł o b y jedynie p r z e p y t a ć go na okolicz­ n o ś ć tego „ c o autor m i a ł na m y ś l i " , aby u z y s k a ć „ p r a w ­ dziwe" j a k o b y i „ n i e p o d w a ż a l n e " w y n i k i . J e d n ą z największych zalet tekstu a m e r y k a ń s k i e g o filmo­ znawcy widzę w wydobyciu i precyzyjnym opisaniu cech o d r ó ż n i a j ą c y c h podejście „ s y m b o l i c z n e " o d orientacji meto­ dologicznych o k r e ś l a n y c h j a k o „ s e m i o t y c z n e " . Wskazuje on, że zasadnicza r ó ż n i c a między n i m i polega na odmiennych ontologiach fundujących obydwie opcje. I m p l i k u j ą one odmienne strategie poznawcze, teorie znaczenia i aksjolo­ g i e . T a właśnie elementarna r ó ż n i c a powoduje t r u d n o ś ć porozumienia się p o z o s t a j ą c y c h w konflikcie stron. Jako że to, co w podejściu „ s y m b o l i c z n y m " przyjmowane jest j a k o oczywisty, bezdyskusyjny fakt, w podejściu „ s e m i o t y c z n y m " jest w punkcie wyjścia kwestionowane: symbol, tak j a k c h a r a k t e r y z u j ą go Jung, Eliade, Ricoeur, w opcji „ s e m i o t y cznej" nie jest w ogóle m o ż l i w y , powiedzmy mocniej — jest nie do p o m y ś l e n i a . N a zarzut, że r o z r ó ż n i e n i e m i ę d z y znakiem i symbolem dokonane przez Junga jest arbitralne, o d p o w i e d z i e ć m o ż n a , że klasyfikacje z n a k ó w proponowane przez k i e r u n k i „ s e m i o t y c z n e " nie są w t y m względzie w lep­ szej sytuacji, o k a z u j ą się r ó w n i e arbitralne. P o d z i a ł y te są bowiem pochodne wobec nieakceptowanych w s p ó l n i e prze­ s ą d z e ń ontologicznych, a t o powoduje w konsekwencji w z a j e m n ą n i e p r z e k ł a d a l n o ś ć j ę z y k ó w teoretycznych. Z tego p o w o d u opinie k w e s t i o n u j ą c e czasem p r a w o m o c n o ś ć czy wręcz s e n s o w n o ś ć podejścia symbolicznego nie w y d a j ą się trafne, w y c h o d z ą bowiem z założeń, k t ó r e same w y m a g a j ą usprawiedliwienia. 19 Hermeneutyczne badania nad o b e c n o ś c i ą i funkcjonowa­ niem symboli w r ó ż n y c h obszarach życia w s p ó ł c z e s n e g o , p r z y p a d a j ą na moment w historii szczególny. Reinhold N i e b u h r tak charakteryzuje d o m i n u j ą c y obecnie paradyg­ mat myślenia: „ R o z p o w s z e c h n i o n e wciąż przekonanie, że religia jest p e w n ą fazą ewolucji, m i t o t w ó r c z y m stadium, przez k t ó r e p r z e c h o d z ą k u l t u r y , ośmiela nas by twierdzić, że u t r z y m u j ą się jedynie rozproszone resztki religii. Przekon­ anie to jest częścią naszego spadku po o ś w i e c e n i o w y m racjonalizmie i XIX-wiecznej spekulatywnej filozofii historii. Służąc j a k o przewodnik w interpretowaniu ż y w e g o d o ś w i a d ­ czenia, p r z e o c z ą fakt, że nawet my, ludzie 'nowoczesnego' zachodu j a k r ó w n i e ż nasi współcześni w innych częściach świata, wciąż modelujemy nasze zachowanie nie t y l k o w opa­ rciu o c h ł o d n ą k a l k u l a c j ę — w wymiarze j e d n o s t k o w y m i z b i o r o w y m — ale w y o b r a ż a m y sobie samych siebie j a k o b o h a t e r ó w wielkich d r a m a t ó w na skalę m i t y c z n ą , k o n f l i k ­ t ó w p o r z ą d k u z chaosem, dobra ze złem. T a u ł o m n o ś ć , k t ó r e j p o w o d e m jest zawiniona przez nas niewiedza o własnej naturze, jest szczególnie widoczna w d o m i n u j ą c y c h obecnie instytucjach, k t ó r e zbierają, relacjonują i o p r a c o w u j ą naj­ nowsze wydarzenia u nas i za g r a n i c ą . Z tego p o w o d u są one często ślepe, gdy chodzi o dostrzeżenie i inteligentny opis d z i a ł a n i a symboli religijnych i religijnych z a c h o w a ń w na­ szym codziennym życiu. N a w y k i percepcyjne i poznawcze r z ą d z ą c e t y m i instytucjami osłabiają ich siłę interpretacji tego, co obecnie się d z i e j e . " Jeśli to rozpoznanie jest trafne, w ó w c z a s zadania podejmowane przez h e r m e n e u t y k ę m a j ą wymiar nie t y l k o poznawczy. D o p i e r o przy u w z g l ę d n i e n i u kontekstu kulturowo-historycznego, bardziej rozległego niż kontekst czysto naukowy, dostrzec m o ż n a głębszy sens s t u d i ó w nad symbolem w kulturze współczesnej, k t ó r e j film jest tak i s t o t n ą częścią. 20 PRZY PISY: 1 J. Białostocki, Symbole i obrazy w świecie sztuki, Warszawa 1982, s.466 J.Łotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, s.6 M. Eliade, Ordeal by Labirynth. Conversations with Claude-Henri Rocquet, Chicago 1982, s.167—168 D . Fredericksen, Jung — Sign — Symbol — Film, „Quarterly Review of Film Studies", Spring 1979 (cz.I, s.167—192), Fall 1980 (cz.II, s . 4 5 9 ^ 7 9 ) . M . Szpakowska, O kulturze i znachorach, Kraków 1983, s. 120 Fredericksen, Jung..., cz.I, s.167 C.G.Jung, Psychological Types, (w:) Collected Works, v.6, Princeton 1971, s.473—476. Nawiasem mówiąc, rozróżnienie to jest prawie nieobecne w pracach etnologów. Jednym z niewielu przykładów z klasyki etnologicznej, gdzie wykorzys­ tany został podział Junga, jest afrykanistyczne studium Victora Turnera, Revelation and Divination in Ndembu Ritual, Ithaca and London 1975, $.207-208 Szerszą charakterystykę poglądów Freuda i Junga w ich odniesieniu do filmu, zawiera inny artykuł Fredericksena, Two Aspects of a Jungian Perspective Upon Film: Jung and Freud. The Psychology of Types, „Journal of the University Film Association", ХХХ1Г, nr 1 i 2, 1980 Zob. Ch.T.Samuels, Encountering Directors, New York 1972, s. 121 A. Kyrou, Luis Bunuel: An Introduction, New York 1963, s.109—111 2 3 4 5 й 7 8 9 1 0 42 I 1 1 I. Bergman, Persona and Shame, New Y o r k 1972, s.21 Por. G . Roy Levin, ed., Documentary Explorations, Garden City 1971, s.53—54 D . Fredericksen, The Sacred and the Profane in Rouquier's Ethnographic Fiction, (w:) Visual Explorations of the World, eds., J . Ruby and M.Taurey, b.m. 1984 C . G . Jung, Archetypy i symbole. Warszawa 1981, s.507 С. G . Jung, Two Essays in Analytical Psychology, Collected Works, v.7, Cleveland 1953, s.299 Fredericksen, Jung..., cz.II, s.47I—473 A. Helman, Słownik pojęć filmowych, hasło „symbol" (w druku). P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka, Warszawa 1985, s.322—323, 334—335 Podobnie ujmuję tę kwestię w artykule Symbol w antropologii kultury. Uwagi wstępne, „Zeszyty Naukowe U J " (w druku). Na konieczność usytuowania symbolu we właściwej mu perspektywie ontologicznej zwraca uwagę Wojciech Michera. Por. W.Michera, O wieloznaczności symbolu, „Rocznik Muzealny Muzeum Ziemi Kujawskiej i Dobrzyńskiej", t.IV, 1991, s.268 R . Niebuhr, The Strife of Interpreting: The Moral Burden of Imagination, „Parabola" (X) 2, s.35—36, cyt. za Fredericksen, The Sacred and the Profane... 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 1 8 1 9 2 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed90050373847ef816caeb37aa5bddb5.pdf 8e506ac06f8eb2858223b526eff5213b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2381 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2209 Title A name given to the resource Wenecja i śmierć: konteksty symboliczne / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.58-65 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wenecja i śmierć Konteksty symboliczne Dariusz Czaja Oto miasto snu, miasto z z a ś w i a t a , miasto zamurowane w wodach Lety, czy w podziemiu piekielnym. 1 G . d'Annunzio, Notturno W europejskiej geografii mitycznej, Wenecja zajmuje miejsce w y j ą t k o w e . T o p r z e s t r z e ń szczególnie w y r ó ż n i o n a , o d z n a c z a j ą c a się c h a r a k t e r y s t y c z n ą „ n a d w a r t o ś c i ą " . Bodaj ż a d n e z europejskich miast nie w y w o ł y w a ł o i nie wywołuje tak silnych w z r u s z e ń i r ó ż n o r o d n y c h emocji; ż a d n e nie b y ł o obiektem tak często i c h ę t n i e manifestowanych u c z u ć fas­ cynacji i p o d z i w u . W s p ó ł t w o r z ą one, trwale obecny w w y o ­ b r a ź n i europejskiej m i t Wenecji. Z wielu mitogennych miast Europy, jedynie Wenecja z n a l a z ł a tak szeroki i powszechny niemal o d d ź w i ę k w poezji, prozie, literaturze p o d r ó ż n i c z e j . 0 ile zainteresowanie miastami t a k i m i j a k : P a r y ż (E. Sue, R.de la Bretonne, B a l z a k ) , Petersburg (Puszkin, Dostojew­ ski, B ł o k , Biełyj) , D u b l i n (Joyce), W i e d e ń (Broch, M u s i l ) — p o z o s t a w a ł o raczej w o b r ę b i e w ł a s n e j , lokalnej tradycji literackiej, o tyle obraz Wenecji z n a l a z ł swój wyraz w całej prawie literaturze europejskiej. W ś r ó d tych, k t ó r z y o Wene­ cji pisali o d n a l e ź ć m o ż n a przedstawicieli wielu nacji: Ros­ j a n i e — A . Błok, W . I w a n o w , W . Rozanow, P. M u r a t ó w , O. Mandelsztam, M . G u m i l o w , J. Brodski; Francuzi — M o n tesqieu, F . R . de Chateaubriand, J. de Maistre, A . de Musset, T. Gautier, G . Sand, H . Taine, H . de Regnier, O. M i ł o s z , M . Barres, M . Proust; A n g l i c y — B y r o n , Shelley, B r o w n i n g , F . W . Rolfe (bardziej znany j a k o b a r o n C o r v o ) , J. R u s k i n , H . James (pisarz a m e r y k a ń s k i naturalizowany w A n g l i i ) , E. Pound; Polacy — N o r w i d , Mickiewicz, J. Kremer, H . Feldmanowski, J. Iwaszkiewicz, A . W a t , J. Stryjkowski, G . H e r l i n g - G r u d z i ń s k i , W . K a r p i ń s k i , J. Błoński; Niemcy — Goethe, A . v o n Platen, Nietzsche, Wagner, T . M a n n , a z pisarzy niemieckojęzycznych — H . v o n Hofmannsthal, R . M . Rilke, G . T r a k i . Podczas m i ę d z y n a r o d o w e j konferen­ cji p o ś w i ę c o n e j r o l i i znaczeniu Wenecji w literaturze w s p ó ł ­ czesnej, w y g ł o s z o n o k o m u n i k a t y p r z e k o n u j ą c e o j e j obecno­ ści r ó w n i e ż w literaturze belgijskiej (francuskojęzycznej), r u m u ń s k i e j , serbsko-chorwackiej, nowogreckiej, d u ń s k i e j 1 najsłabiej reprezentowanej literaturze... włoskiej (odnotuj­ m y t u w a ż n e nazwisko G . d ' A n n u n z i o ) . N a w e t ta w y b i ó r c z a i niekompletna lista, w y r a ź n i e pokazuje, że fenomen Wenecji nie ogranicza się do jednego obszaru j ę z y k o w e g o czy k u l ­ turowego, do jednej tradycji literackiej. Przekonuje, że Wenecja jest zjawiskiem p o n a d n a r o d o w y m , p o n a d k u l t u r o wym. D l a potocznej ś w i a d o m o ś c i jest to miasto-wzorzec, miasto-paradygmat. D o Wenecji p o r ó w n y w a n e są inne miasta, k t ó r e w w y o b r a ż e n i u z b i o r o w y m w y k a z u j ą pewne z n i ą p o d o b i e ń s t w a . O k r e ś l a n e są one n o b i l i t u j ą c y m mianem „ W e n e c j i P ó ł n o c y " . W swoich poszukiwaniach n a t r a f i ł e m na k i l k a tego rodzaju miast: Petersburg, Sztokholm, Amster­ dam, Brugia, a nawet — Bydgoszcz(l). Jedna z k r a k o w s k i c h ulic n o s i ą n a z w ę Wenecja, a nad drzwiami p o d numerem 1 widnieje mozaika z weneckim g o d ł e m — lwem: „ D a w n i e j p ł y n ę ł a t a m Rudawa i k o m u ś z b y w a l c ó w Wenecji skojarzyła się z t y m m i a s t e m " . R ó w n i e ż i w tej spontanicznie po­ wstającej toponomastyce „ l u d o w e j " z a c h o w a ł się pewien ślad fascynacji W e n e c j ą . W s p o m i n a m o t y m d r u g i m , obok literackiego, nurcie „ p o p u l a r n y m " by i w t y m punkcie 2 3 4 5 6 58 z a z n a c z y ć powszechny, rzec by m o ż n a , egalitarny w y m i a r m i t o l o g i i Wenecji. N i e należy ona b o w i e m wyłącznie do k u l t u r y „ e l i t a r n e j " , j a k m o g ł o b y to w y n i k a ć z zaprezen­ towanej przed chwilą listy, ale przejawia się w r ó w n y m stopniu i z r ó w n ą siłą w w y o b r a ź n i potocznej. T y m w s z a k ż e r ó ż n i się ona od tradycji literackiej, że najczęściej jej ślady p o z o s t a j ą nieuchwytne, nie zostają zarejestrowane. N i e znaczy to, że nie istnieją. Wystarczy w s ł u c h a ć się w r ó ż n o ­ j ę z y c z n y t ł u m weneckich ulic, wystarczy p o s ł u c h a ć tych, k t ó r z y podobnie j a k bohater jednego z licznych „ w e n e c k i c h " u t w o r ó w , o p o w i a d a j ą „ o rzeczach, k t ó r e s k ł a d a j ą się na śmieszną i w z r u s z a j ą c ą religię ludzi, k t ó r z y b y l i w Wenecji i zostali n i ą d o t k n i ę c i : o kolorze wody, co nawet brudna zachowuje z i e l o n k a w ą glazurę, szklistość i szlif agatu; o d r o ­ bnych falkach nacierających na o m a s z a ł e stopnie s c h o d ó w ; o ł u p i n a c h p o m a r a ń c z y t a ń c z ą c y c h przy pasiastych, niebiesko-srebrnych palach do w i ą z a n i a g o n d o l i . " Dopiero u w z g l ę d n i e n i e o b y d w u n u r t ó w p o z w o l i ł o b y na rekonstruk­ cję p e ł n e g o obrazu m i t u weneckiego. Wobec b r a k u stosow­ nych ź r ó d e ł nasza interpretacja p o z o s t a ć musi n i e p e ł n a . Czy jednak tego, co z w y k l i ś m y u w a ż a ć za „ n i s k i e " , nie da się o d n a l e ź ć w kulturze „ w y s o k i e j " ? Czy wzruszenia, k t ó r e t o w a r z y s z ą reakcjom „ p o p u l a r n y m " , obce s ą kulturze elit? Fernand Braudel, autor „ r o z u m i e j ą c e g o " eseju p o ś w i ę c o n e ­ go Wenecji, jej znaczeniu w historii ś w i a t a ś r ó d z i e m n o m o r s ­ kiego, otwiera swój tekst znamiennym wyznaniem: „ J a k o dzieci m a r z y l i ś m y wszyscy o szczęściu Robinsona Cruzoe, 0 statku o s i a d ł y m na mieliźnie przy wyspie. (...) T a k ż e Wenecja jest w y s p ą , i n n y m ś w i a t e m d l a d o r o s ł y c h lub prawie d o r o s ł y c h ludzi, dla dzieci, k t ó r e dojrzały, lecz wciąż jeszcze m a r z ą . W y s p ą , k t ó r a na pewno nie jest n i e d o s t ę p n a , ale czy jest kiedykolwiek o s i ą g a l n a ? W y o b r a ż a m y j ą sobie zbyt dobrze przed jej poznaniem, aby dostrzec później j a k a jest n a p r a w d ę . (...) Czar, złudzenie, p u ł a p k a , z n i e k s z t a ł c o n e lustra, oto j a k a jest, j a k ą chcemy by była. (...) K a ż d y z nas na swój s p o s ó b kocha Wenecję, odmienny od ludzi n a m bliskich 1 p o g r ą ż a się w niej inaczej, o d n a j d u j ą c w niej to czego pragnie: r a d o ś ć życia, schyłek śmierci, wytchnienie, alibi, d z i w n o ś ć l u b p r o s t o t ę ( . . . ) . " W metakomentarzu do własnej fascynacji t y m miastem, francuski historyk zwraca u w a g ę na fakt, że d o ś w i a d c z a ć Wenecji, m a r z y ć i pisać o niej, to sięgać do p a m i ę c i dzieciństwa, do kreatywnej mocy w y o b r a ź n i , do czegoś pierwotniejszego niż wykształcenie czy p r z y n a l e ż n o ś ć do warstwy społecznej. Braudel, z o g r o m n ą intuicją ant­ r o p o l o g i c z n ą z a u w a ż a , że na poziomie w y o b r a ź n i , m a r z e ń , t ę s k n o t , tradycyjne szkolarskie p o d z i a ł y nie m a j ą w i ę k s z e g o sensu, że w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z j e d n ą , n i e p o d z i e l n ą k u l t u r ą . P r z y w o ł a j m y jeszcze w y p o w i e d ź Bory­ sa Pasternaka, k t ó r y podobnie j a k Braudel, umieszcza W e n e c j ę w d z i e c i ę c o - b a ś n i o w y m k o n t e k ś c i e : „Istnieją słowa: c h a ł w a i Chaldeja, magowie i magnezja, Indie i indygo. D o nich trzeba zaliczyć k o l o r y t nocnej Wenecji i jej w o d n y c h o d z w i e r c i e d l e ń . " W j e d n y m z najbardziej w n i k l i w y c h , a jed­ n o c z e ś n i e i n t y m n y c h t e k s t ó w p o ś w i ę c o n y c h Wenecji, pisa­ n y m przez (urodzonego w Petersburgu) przedstawiciela k u l t u r y „ w y s o k i e j " , znajdujemy t a k i oto fragment: „ J a k i ś czas potem inny przyjaciel (...) p r z y n i ó s ł m i pewnego dnia sfatygowany egzemplarz pisma ' L i f e ' , k t ó r y z a w i e r a ł oszała­ miające zdjęcie bazyliki Sw. M a r k a p o d śniegiem. Jeszcze 7 8 9 �p ó ź n i e j dziewczyna, do k t ó r e j się w ó w c z a s zalecałem, poda­ r o w a ł a m i na urodziny h a r m o n i j k ę sepiowych p o c z t ó w e k , przywiezionych przez jej b a b k ę z przedrewolucyjnej p o d r ó ż y p o ś l u b n e j d o Wenecji, i ślęczałem nad k a ż d y m obrazkiem ze szkłem p o w i ę k s z a j ą c y m w r ę k u . Potem z kolei moja m a t k a w y d o b y ł a B ó g wie s k ą d kwadracik taniego gobelinu, szmat­ k ę właściwie, na k t ó r e j w i d n i a ł a podobizna Palazzo Ducale; tkanina z o s t a ł a u ż y t a do obicia z a g ł ó w k a mojej tureckiej sofy, tak więc m i a ł e m p o d p o t y l i c ą s k o n d e n s o w a n ą historię republiki. A d o r z u ć m y jeszcze do tego m a l e ń k ą m i e d z i a n ą g o n d o l ę , k t ó r ą ojciec p r z y w i ó z ł z p o d r ó ż y służbowej po Chinach i k t ó r ą rodzice trzymali na toalecie, j a k o pojemnik na oderwane guziki, igły, znaczki pocztowe oraz (...) tabletki i a m p u ł k i . " Z interesującego nas p u n k t u widzenia, ciekawe jest t o , że B r o d s k i w s p o m i n a j ą c swoje pierwsze k o n t a k t y z W e n e c j ą , czy raczej z jej obrazem, ideą, w y o b r a ż e n i e m , obok p r z y w o ł a n e j wcześniej powieści de Regniera, nie zapo­ m i n a w y m i e n i ć p r z e d m i o t ó w n i e w ą t p l i w i e „ n i s k i e g o " po­ chodzenia, p r o d u k t ó w masowej k u l t u r y . Wskazuje t y m samym na i c h w a ż n y , m i t o t w ó r c z y charakter. Kicz i tandeta z o s t a ł y z a p a m i ę t a n e i usprawiedliwione, j a k o że zajęły miejsce w prywatnej m i t o l o g i i . 1 0 P r z y w o ł a n e wypowiedzi d o w o d z ą nieusuwalnej o b e c n o ś c i w nurcie „ e l i t a r n y m " e l e m e n t ó w , k t ó r e kojarzymy zwykle z k u l t u r ą „ p o p u l a r n ą " . W y m o w n i e świadczą o ich wzajem­ n y m przenikaniu. M o ż e więc brak, o b o k poniżej cytowanych t e k s t ó w „ l i t e r a c k i c h " , ś w i a d e c t w k u l t u r y „ p o p u l a r n e j " , nie zostanie uznany za metodologiczne uchybienie: d o ś w i a d ­ czenie tej ostatniej stanowi — co s t a r a ł e m się p o k a z a ć — n i e o d ł ą c z n ą część t e k s t ó w wysokiego obiegu. M i t Wenecji rozwija się w o k ó ł k i l k u w y r a ź n i e uchwyt­ nych, z n a c z ą c y c h m o t y w ó w i t e m a t ó w . Jednym z najczęst­ szych i najbardziej spektakularnie przejawiających się w r ó ż ­ nego rodzaju ś w i a d e c t w a c h jest temat ś m i e r c i . Znamienna jest jego t r w a ł o ś ć i uporczywe powracanie w w y o b r a ź n i europejskiej. Co najmniej od k o ń c a X V I I I wieku, m o t y w ten przejawia się z d u ż ą siłą p o d wieloma o b r a z o w y m i po­ staciami, występuje w r ó ż n y c h symbolicznych u k ł a d a c h . Wydane w r o k u 1911 opowiadanie Tomasza M a n n a Śmierć w Wenecji, u t r w a l i ł o i w z m o c n i ł o obecny j u ż wcześniej wizerunek Wenecji j a k o miasta śmierci. Obraz miasta na­ k r e ś l o n y przez M a n a jest niezwykle sugestywny i z a p a d a j ą c y w p a m i ę ć . Symptomatyczne, że obecnie osoby pytane o j a ­ kieś skojarzenie z W e n e c j ą , w większości w y m i e n i a j ą opo­ wiadanie M a n n a (możliwe, że j a k ą ś rolę w utrwaleniu tego skojarzenia, o d e g r a ł a ekranizacja noweli M a n n a zrobiona przez L . Viscontiego — 1971). W y g l ą d a więc na t o , że w ś w i a d o m o ś c i zbiorowej Wenecja nie t y l k o była, ale jest i pewnie d ł u g o jeszcze pozostanie miastem k o j a r z o n y m ze śmiercią. O t o kreatywna m o c literatury ( i filmu?) uchwycona i n flagranti! Tomasza M a n n a m o ż n a więc u z n a ć za patrona r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h z w i ą z k u symbolicznego Wenecji i śmierci a samo opowiadanie za jego m o d e l o w ą realizację. Z a n i m jednak p r z y p o m n ę k i l k a f r a g m e n t ó w ze Śmierci w Wenecji zobaczmy wcześniej j a k i e rysują się w s t ę p n i e m o ż l i w o ś c i jego interpretacji. 11 M o ż n a zatem umieścić opowiadanie M a n n a p o ś r ó d i n ­ nych, bliskich m u czasowo „ w e n e c k i c h " t e k s t ó w ( H o f m a n nsthal, T r a k i , Barres) i wpisując w horyzont mentalny epoki, r o z w a ż a ć je na tle powszechnego p o d ó w c z a s odczucia kryzy­ su k u l t u r y , ś w i a d o m o ś c i zmierzchu i r o z k ł a d u cywilizacji, n a s t r o j ó w dekadenckich. M o ż n a r ó w n i e ż — zadanie nie­ zwykle frapujące — dostrzec w Śmierci w Wenecji temat z o g r o m n ą i n t e n s y w n o ś c i ą pojawiający się w kulturze nie­ mieckiej. W t y m p r z y p a d k u u t w ó r M a n n a będzie k o n t y n u a ­ cją d o ś w i a d c z e n i a weneckiego zawartego w tekstach Platena, Nietzschego, Wagnera. I d ą c t y m t r o p e m m o ż n a by, p r z y k ł a d o w o , p o k a z a ć że admiracja ż y w i o n a dla Wenecji jest częścią szerszego n u r t u w e w n ą t r z k u l t u r y niemieckiej — romantycznej egzaltacji P o ł u d n i e m d o p e ł n i a j ą c y m d u ­ chowe treści g e r m a ń s k i e j P ó ł n o c y ( W i n c k e l m a n n , Goethe, H ó l d e r l i n , Hegel, Nietzsche): „ W e n e c j a będzie w y j ą t k o w y m miastem w ł o s k i m p r z e m a w i a j ą c y m do niemieckiej w r a ż l i w o ­ ś c i " ; m o ż n a by r ó w n i e ż w s k a z a ć , że subtelne związki łączące d o ś w i a d c z e n i e p i ę k n a i d o ś w i a d c z e n i e śmierci, w n i k ­ liwie r o z w a ż a n e przez M a n n a , p o d e j m o w a ł j u ż wcześniej w swoich tekstach autor Sonetów weneckich August v o n Platen ( „ K t o spojrzał raz na p i ę k n o swoimi oczyma, w taje­ mniczy s p o s ó b jest j u ż wydany na ś m i e r ć " ) i śledzić o b e c n o ś ć tego w ą t k u w literaturze niemieckiej; m o ż n a by wreszcie w y d o b y ć znaczenie jakie m i a ł a Wenecja dla niemie­ ckiej autoidentyfikacji. 1 2 1 3 D o s t r z e g a j ą c m o ż l i w o ś c i interpretacyjne, k t ó r e o t w i e r a j ą te dwa podejścia, nie l e k c e w a ż ą c ich, c h c i a ł b y m umieścić Śmierć w Wenecji w jeszcze szerszej — nie t y l k o historycznej i nie t y l k o narodowej, lokalnej — perspektywie. M a m na myśli p e r s p e k t y w ę s y m b o l i c z n ą . W y k o r z y s t u j ą c hermeneutyczny t y p lektury t e k s t ó w symbolicznych, chcę p o k a z a ć j a k temat śmierci znajduje zakorzenienie w g ł ę b o k i c h p o k ł a d a c h w y o b r a ź n i zbiorowej, w archaicznych strukturach postrze­ gania i p r z e ż y w a n i a świata; o d s ł o n i ć , obok wspomnianej j u ż tradycji lokalnej, w y m i a r uniwersalny m i t u Wenecji. W t y m celu konieczne stanie się umieszczenie opowiadania M a n n a na tle szerszego kompleksu t e k s t ó w , co p o z w o l i na głębsze i pełniejsze odczytywanie z n a c z e ń , u k a ż e też s p o i s t o ś ć sym­ b o l i k i związanej z W e n e c j ą . Rozpocznijmy jednak od d o ś w i a d c z e n i a Wenecji, tak j a k przedstawia się ono w utworze M a n n a . Istotne s ą dla nas te miejsca, w k t ó r y c h w y s t ę p u j ą n a w i ą z a n i a , aluzje do tematu śmierci. Spotykamy je j u ż w p o c z ą t k o w y c h partiach opowia­ dania. Przed wyjazdem do Wenecji, jeszcze w M o n a c h i u m , z a u w a ż a Aschenbach k o ł o cmentarnego m u r u obcego ( „ w i ­ docznie nie był tubylcem") w ę d r o w c a : „ p o s t a w a jego m i a ł a w sobie c o ś w ł a d c z o daleko w i d z ą c e g o , ś m i a ł e g o l u b nawet dzikiego; bo, czy to dlatego, że o ś l e p i o n y blaskiem w y ­ krzywiał się d o niskiego s ł o ń c a , czy też z a c h o d z i ł o t u stałe zniekształcenie fizjonomii, wargi jego z d a w a ł y się zbyt k r ó t k i e , nie osłaniały z ę b ó w , k t ó r e , o b n a ż o n e aż do dziąseł, sterczały białe i d ł u g i e . " T e n demoniczny wizerunek obce­ go p o g ł ę b i a się jeszcze przy kolejnej „ z a p o w i e d z i " śmierci, j a k a spotyka Aschenbacha na statku w i o z ą c y m go do Wenecji: „ T o w a r z y s t w o pierwszego p o k ł a d u s t a n o w i ł a gru­ pa m ł o d y c h ludzi, zdaje się niższych u r z ę d n i k ó w handlowych z Poli, k t ó r z y w podnieconych humorach wybierali się na wycieczkę do W ł o c h . (...) Jeden z nich, w j a s n o ż ó ł t y m , wedle ostatniej m o d y s k r o j o n y m letnim u b r a n i u (...) g ó r o w a ł nad wszystkimi s k r z e c z ą c y m g ł o s e m i h u m o r e m . A l e gdy Aschen­ bach p r z y p a t r z y ł m u się d o k ł a d n i e j , p r z e k o n a ł się niemal z p r z e r a ż e n i e m , że był to m ł o d z i e n i e c fałszywy. Był stary, nie u l e g a ł o w ą t p l i w o ś c i . Zmarszczki o t a c z a ł y jego oczy i usta. M a t o w y k a r m i n p o l i c z k ó w był s z m i n k ą , brunatne włosy p o d b a r w n ą w s t ą ż k ą otoczonym kapeluszem były p e r u k ą ; jego szyja zwiędła i żylasta, p o d k r ę c o n y w ą s i k i muszka p o d d o l n ą w a r g ą ufarbowane; jego żółte i kompletne uzębienie, k t ó r e p o k a z y w a ł w u ś m i e c h u , b y ł o t a n i ą n a m i a s t k ą , a ręce z sygnetami na o b u w s k a z u j ą c y c h palcach r ę k a m i s t a r c a . " Interesujące, że te i jeszcze k i l k a innych szczegółów i epizo­ d ó w opisanych w opowiadaniu, to wydarzenia autentyczne, k t ó r e p r z y d a r z y ł y się samemu M a n n o w i przed i w czasie jego p o d r ó ż y do W e n e c j i . W o p o w i a d a n i u p e ł n i ą one rolę r a m konstrukcyjnych rozwijającej się fabuły. I wreszcie sam moment wejścia do gondoli, k t ó r a ma przewieźć Aschen­ bacha na L i d o : „ K t ó ż nie m u s i a ł p o k o n y w a ć przelotnego dreszczu, tajemnego strachu i niepokoju, gdy po długiej n i e b y t n o ś c i m i a ł wsiąść do weneckiej gondoli? Osobliwa ta ł ó d ź , zachowana w niezmienionym kształcie z z a m i e r z c h ł y c h c z a s ó w i niesamowicie czarna, j a k b y w a j ą t y l k o t r u m n y — przypomina nieme i zbrodnicze przygody w ś r ó d plus­ kającej nocy, p r z y p o m i n a bardziej jeszcze s a m ą śmierć, mary, p o s ę p n y o b r z ę d i o s t a t n i ą m i l c z ą c ą p o d r ó ż . I czy k t o z a u w a ż y ł , że siedzenie w takiej barce, ten trumienno-czarny, czarno wyściełany fotel, jest n a j m i ę k s z y m , najrozkoszniej1 + 15 16 59 i �17 szym, najbardziej u s y p i a j ą c y m siedzeniem na ś w i e c i e . " Pojawia się t u , najczęściej wymieniany wenecki rekwizyt — gondola, k t ó r e j opisy przyjdzie p r z e d s t a w i ć nieco p ó ź n i e j . N i e mniej tajemniczy niż gondola jest p r z e w o ź n i k - g o n d o l i e r wiozący Aschenbacha. O t o k r ó t k a jego charakterystyka, p r z y p o m i n a j ą c a przytoczone przed momentem portrety: „Był to m ę ż c z y z n a o niemiłej, ba, brutalnej fizjonomii, w m a r y n a r s k i m g r a n a t o w y m u b r a n i u , przepasanym ż ó ł t ą szarfą i w b e z k s z t a ł t n y m s ł o m k o w y m , na bakier w ł o ż o n y m kapeluszu, k t ó r e g o plecionka zaczęła się strzępić. Rysy twarzy, k r ę t y w ą s p o d k r ó t k i m , zadartym nosem nie ś w i a d ­ czyły o jego w ł o s k i m pochodzeniu. C h o ć był raczej szczupłej budowy ciała, tak że m o ż n a b y ł o go u w a ż a ć za niezbyt zdatnego do zawodu, w ł a d a ł bardzo energicznie w i o s ł e m , nalegając na nie c a ł y m c i a ł e m za k a ż d y m uderzeniem. K i l k a razy p o d n i ó s ł z wysiłku wargi o d s ł a n i a j ą c białe zęby . " T r z y razy „ o b c y " , trzy razy zęby, trzy razy u p i ó r — tak m o ż n a by s k o m e n t o w a ć w aforystycznym s k r ó c i e charakterystyki wspomnianych postaci, k t ó r e są jedynie antycypacjami śmierci objawiającej swoją moc, j a k zobaczymy, na wiele sposobów. 1 8 Stwierdzenie: Wenecja — miasto śmierci, jest o g ó l n e i niewiele m ó w i ą c e . Zobaczmy zatem w j a k i s p o s ó b dokonuje się w w y o b r a ź n i semiotyzacja przestrzeni weneckiej, j a k p o s z c z e g ó l n e jej elementy zostają naznaczone s y m b o l i k ą t a n a t y c z n ą . P o w r ó ć m y na moment jeszcze do opowiadania M a n n a , do tego fragmentu, kiedy Aschenbach, nie bez „ t a j e m n e g o strachu i n i e p o k o j u " w s i a d a ł do weneckiej gondoli. P o s t a ć gondoliera otrzymuje w o p o w i a d a n i u w y r a ­ ź n e rysy Charona; gondola, przez skojarzenie z m a r a m i , śmiercią, p o s ę p n y m o b r z ę d e m przypomina statek śmierci. P o d k r e ś l o n e zostaje to jeszcze u w a g ą , że przejazd g o n d o l ą jest p o d r ó ż ą o s t a t n i ą . Pisze Gaston Bachelard: „ W szczegól­ ności funkcja z w y k ł e g o p r z e w o ź n i k a , jeśli t y l k o występuje 60 w dziele literackim, zawsze prawie wiąże się z s y m b o l i k ą C h a r o n o w ą . C h o ć b y p r z e w o ź n i k przewoził jedynie przez z w y k ł ą rzekę — ma w sobie coś z a ś w i a t o w e g o . " Siedząc w k o n t e k ś c i e bogatej i wieloznacznej symboliki wody realiza­ cje m o t y w ó w statku, o k r ę t u , p r z e w o ź n i k a w w y o b r a ź n i poetyckiej, zestawia je Bachelard z b r e t o ń s k ą t r a d y c j ą f o l k l o r y s t y c z n ą z n a j ą c ą statek śmierci, o k r ę t y w i d m o w e i piekielne, z wierzeniami z Szampanii p r z e c h o w u j ą c y m i obraz postaci p r z e w o ź n i k a dusz, z c h i ń s k i m ś w i ę t e m zmar­ łych, gdzie w a ż n ą rolę odgrywa barka p r z e w o ż ą c a z m a r ł e dusze. Pozwala m u to na wydobycie archetypicznego sensu tych o b r a z ó w . W zestawieniu p r z e w o ź n i k a w i o z ą c e g o dusze na „ t a m t e n ś w i a t " z ł o d z i ą i w o d ą , dostrzega pra-mit, n a j p r o s t s z ą s t r u k t u r ę o b r a z o w ą i dlatego n a r z u c a j ą c ą się z d u ż ą siłą w y o b r a ź n i , p o z o s t a j ą c ą w niej przez czas miesz­ czący się w kategoriach (bardzo) „ d ł u g i e g o t r w a n i a " . Pointa w y w o d u Bachelarda zawarta jest j u ż w pierwszym akapicie r o z d z i a ł u d o t y c z ą c e g o m . i n . z w i ą z k u symbolicznego postaci Charona z w o d ą : „ D o p i e r o sprowadziwszy na ich pierwotny p o z i o m wszystkie p o d ś w i a d o m e w a r t o ś c i , j a k i e obraz po­ d r ó ż y kojarzy z pogrzebem — m o ż e m y lepiej z r o z u m i e ć znaczenie rzeki płynącej w k r ó l e s t w i e z m a r ł y c h oraz wszyst­ kie legendarne ' z s t ą p i e n i a do piekieł'. W myśl zracjonalizo­ wanych j u ż o b y c z a j ó w m o ż n a p o w i e r z a ć zwłoki ziemi albo p ł o m i e n i o m , p o d ś w i a d o m o ś ć n o s z ą c a na sobie znak w o d y będzie jednak nadal — niezależnie o d g r o b u i stosu — r o i ć o odejściu szlakiem fal. Schodziwszy ziemię, przeszedłszy przez o g i e ń , dusza p o w ę d r u j e na brzeg w o d y . W y o b r a ź n i a g ł ę b i n n a , w y o b r a ź n i a materialna domaga się, aby woda m i a ł a swój u d z i a ł w śmierci: potrzebuje w o d y , dzięki k t ó r e j śmierć z a c h o w a ł a b y charakter p o d r ó ż y . Rozumiemy teraz, iż dla takich nie k o ń c z ą c y c h się rojeń wszelkie dusze — niezależnie o d rodzaju pogrzebu — m u s z ą w s t ą p i ć do barki Charona." 1 5 2 0 �D o p i e r o dzięki t a k i m symbolicznym odniesieniom, obraz Aschenbacha w s i a d a j ą c e g o do gondoli i wiezionego przez dziwnego gondoliera na L i d o , staje się bogatszy w znaczenia. M o ż n a by jednak p o s t a w i ć zarzut wobec takiej interpretacji, ze względu na znane, znakomite wyczucie przez M a n n a istoty mitycznego myślenia, i widzieć w powyższej scenie ś w i a d o m e n a w i ą z a n i e do mitologicznego wzorca. P o r ó w ­ nanie z i n n y m i m a t e r i a ł a m i p o z w o l i z r o z u m i e ć , że skojarze­ nia w y o b r a ź n i pisarskiej M a n n a , jeśli nawet są ś w i a d o m ą kreacją, nie są w y j ą t k o w e i że znajdują liczne odpowiedniki. O t o k i l k a o p i s ó w , p o r ó w n a ń , o b r a z ó w poetyckich, od­ n o s z ą c y c h się do rekwizytu t y p o w o weneckiego — gondoli. Wagner tak w s p o m i n a j ą w swojej autobiografii: „ P o g o d a nagle się p o p s u ł a , w y g l ą d samej gondoli nieźle mnie prze­ straszył, g d y ż j a k k o l w i e k wiele słyszałem o tych swoistych, na czarno pomalowanych pojazdach, to z a s k o c z y ł mnie niemile ich w i d o k w rzeczywistości: kiedy m i a ł e m w s t ą p i ć pod z a s ł o n i ę t y czarnym suknem dach, od razu o g a r n ę ł o mnie w r a ż e n i e dawnej obawy przed c h o l e r ą , z d a w a ł o m i się, że m u s z ę wziąć u d z i a ł w kondukcie pogrzebowym w czasie dżumy." Z a s k a k u j ą c e jest, w k o n t e k ś c i e opowiadania M a n n a , to skojarzenie gondoli z ł o d z i ą z a d ż u m i o n y c h , z z a r a z ą . R ó w n i e ż zestawienie gondoli z pogrzebem nie jest c z y m ś w y j ą t k o w y m , zważywszy na kolejne ś w i a d e c t w a . Słynny wiersz B ł o k a rozpoczyna strofa: 2 1 Cisza i c h ł o d n y wiatr z laguny, Gondole j a k trumienne d n a . 2 2 U Iwaszkiewicza znajdujemy podobny obraz: W podwodziu błyszczy m a r t w y k a m i e ń , I ryby c h ł o n ą p o m a r a ń c z e . A p r z y w i ą z a n e do o b r a m i e ń Czarne trumnice klaszcząc t a ń c z ą . . . 2 3 W i n n y m wierszu p o d k r e ś l a się c z a r n ą , b a r w ę gondoli: „śmiertelną" A dziś w z a m a r ł y c h w ó d laguny W y p ł y w a pusta, czarna ł ó d ź 2 4 I jeszcze jedno p o r ó w n a n i e : „ C a n a l e Grande połyskuje j a k wielkomiejski asfalt. G ę s t o jest od barek i iluminowanych łodzi. Cicho sunie stado gondol — stado czarnych ł a b ę ­ d z i . " Gdzie indziej m o w a jest o gondolach j a k o „ ł ó d k a c h ż a ł o b n y c h " , „ d o m k a c h ż a ł o b n y c h " . Nieco bardziej wyra­ finowany poetycko obraz gondoli, acz bliski przytoczonym fragmentom spotykamy u Rilkego: 2 5 2 6 P r z e p ł y w a j ą , podobne do czarnych myśli, i d ą c na spotkanie w i e c z o r u . 27 C z e r ń , trumna, pogrzeb, ż a ł o b a , zaraza, to wszystko elementy w c h o d z ą c e w pole semantyczne śmierci. M a r y M c C a r t h y , w wielu tekstach p o ś w i ę c o n y c h Wenecji, do­ strzega zjawisko konwencjonalizacji szeregu o b r a z ó w i p o r ó ­ w n a ń . D o jednych z bardziej zbanalizowanych zalicza te, k t ó r e z w i ą z a n e są z opisami gondoli. Czy jednak spod tych z u ż y t y c h p o r ó w n a ń , konwencjonalnych metafor, sztanc sko­ jarzeniowych nie przeziera niejasno p o d k ł a d symboliczny? Czy w tych stereotypach obrazowych nie pobrzmiewa obraz statku śmierci, k t ó r y płynie przez w o d y Styksu, obraz, k t ó r e g o o b e c n o ś ć śledził Bachelard w w y o b r a ź n i poetyckiej? Czy w elementach b u d u j ą c y c h stereo-typ nie o d ż y w a j ą treści arche-typu? Pozostawanie t y l k o przy powierzchniowej, ze­ w n ę t r z n e j warstwie w y o b r a ż e ń , prowadzi do ich z u b o ż e n i a . Wydaje się, że dopiero „ g ł ę b i n o w a " , symboliczna interpreta­ cja u m o ż l i w i a przebicie się przez p o z i o m estetyczny do w a r u n k u j ą c e g o go d o ś w i a d c z e n i a egzystencjalnego; pozwala na dotarcie do istotnych s e n s ó w weneckiego m i t u . Ten t r o p interpretacyjny b ę d z i e m y dalej k o n t y n u o w a ć . 2 8 61 �W charakterystykach miasta, opisach jego b u d o w l i , w o d y w k a n a ł a c h , metaforyka jest u d e r z a j ą c o podobna do ob­ razowania w y s t ę p u j ą c e g o w przytoczonych j u ż fragmentach. N a p o c z ą t e k c a ł o ś c i o w y wizerunek Wenecji, gdzie rozwijany jest dalej w ą t e k tanatyczny: W t y m mieście czarno-zielonkawym, Pełnym różowych kościotrupów, D z w o n y wzlatują h y m n e m ł z a w y m , Jak p t a k i nad stosami t r u p ó w . N i k t nie wszedł dziś na plac m a r m u r u , P a ł a c e , kolumnady, d o m y I p o ś r ó d głębin czarnych c h ó r u T a sama b ł ą k a się Salome. I w bizantyjskich w s p ó ł s p i ę t r z e n i a c h Sieci z ł o t e g o śni p r z ę d z i w a , W chichocie r ó ż ó w , w d z w o n ó w pieniach K o ś c i s t ą r ę k ą śmierci k i w a . I podobny obraz: „ M i ł o ś ć i śmierć. G d z i e ż to się lepiej rozumie, niż w t y m u m a r ł y m mieście p o d o b n y m do kupy w y k o p a n y c h piszczeli?" P o s z c z e g ó l n e elementy miasta zyskują w a l o r y z a c j ę t a n a t y c z n ą : „ C a ł a m a r m u r o w a defilada p a ł a c ó w t o fasada olbrzymie­ go grobowca — martwego m i a s t a . " „ P r z e c h o d z i m y przez mosty. L a m p k i świecą, j a k b ł ę d n e ogniki cmentarne." „ Ś r o d k i e m laguny długi szereg l a t a r ń ostrzegawczych na białych palach — to śmiertelne gromnice u w e z g ł o w i a . " „ O l b r z y m i e schody m a r m u r o w e były z m u r s z a ł e i ciemne. P a c h n i a ł o mchem i s p a d a j ą c e krople wilgoci k a p a ł y dźwięcz­ nie. Czarna Wenecja, m a r t w a i cicha leżała za k a m i e n n y m i ścianami." W wierszu W . I w a n o w a , wenecka laguna zostaje p r z y r ó w ­ nana d o bladego k i r u . 1 jeszcze zapis z Podróży po Włoszech H i p o l i t a Taine'a, w k t ó r y m p o j a w i a j ą się wszystkie wspo­ mniane j u ż akcesoria grobowo-cmentarne: „ D w a czy trzy razy księżyc się wyłonił, i jego długie pasmo d r g a j ą c e b y ł o podobne do pasma lampy pogrzebowej, zapalonej p o m i ę d z y draperyjami zawieszonemi przed obiciem czarnym j a k i e g o ś n i e s ł y c h a n e g o katafalku. N a w i d n o k r ę g u , j a k processyja pochodni i g r o b ó w zatrzymanych na odległości bezgranicz­ nej, ukazuje się Wenecja ze swoimi blaskami i gmachami; t u i ó w d z i e w i d a ć ściśniętą g r u p ę świateł, niby w i ą z k ę gromnic w rogu t r u m n y . " Elementem, jeszcze bardziej niż k a m i e ń p o d a t n y m na symbolizację, jest w Wenecji woda, co m o ż n a b y ł o z a u w a ż y ć j u ż w k i l k u cytowanych fragmentach. „ W o d a , wszędzie woda: to jest materia, t w o r z y w o tego miasta" — notuje B r a u d e l . S p r ó b u j m y o d c z y t a ć w a r t o ś c i symboliczne w o d y płynącej w weneckich k a n a ł a c h . R ó w n i e ż w p r z y p a d k u wody, symbolika, na r ó ż n y c h zresztą poziomach, z w i ą z a n a jest z tematem śmierci. W s p o m n i e l i ś m y j u ż , p r z y w o ł u j ą c na wstępie opowiadanie M a n n a , o p o d r ó ż y g o n d o l ą , k t ó r a to scena niejasno, aluzyjnie o d w o ł u j e do obrazu p o d r ó ż y ż a ł o b n e j , przejścia na „ d r u g ą s t r o n ę " przez w o d ę Styksu. W wierszu W a t a to p o r ó w n a n i e rozwijane jest z całą oczywistością: 2 9 30 31 32 3 3 3 4 3 5 3 6 37 N i k n i e głos d z i e ń d o g o r y w a z ł o t o płynie w czarnej toni pył z m o t y l a pawie łzy k a p i ą z marmurowej rdzy. N i k n i e cień głos dogorywa m i l k n ą senne barytony pluska w i o s ł o w trupiej b r y i . Czarne w o d y czarny Styks. J a d ę j a d ę na z a g ł a d ę upojony duchem z ł y m . W wierszu Iwaszkiewicza m ó w i się wprost o „ z m a r ł y c h wodach l a g u n y " . W innej relacji czytamy: „ W o d a nadaje całej Wenecji lekkiego k o l o r y t u z m o r y . " Bezpośrednie o d w o ł a n i e d o ś w i a t a podziemi w charakterystyce w ó d wene3 8 39 4 0 62 l ckich, znajdujemy w opisie M u r a t o w a : „ D l a nas, ludzi P ó ł n o c y , k t ó r z y w s t ę p u j ą na ziemię w ł o s k ą przez złote w r o t a Wenecji, w o d y laguny są w istocie w o d a m i Lety. G d y stoimy przed starymi obrazami z d o b i ą c y m i kościoły weneckie, gdy p ł y n i e m y g o n d o l ą l u b gdy b ł ą d z i m y po milczących uliczkach czy nawet wśród_ p r z y p ł y w ó w i o d p ł y w ó w gwarnej fali ludzkiej na placu Św. M a r k a , wszędzie t a m pijemy ł a g o d n e , słodkie w i n o z a p o m n i e n i a . " W topografii w ó d Hadesu, Lete (rzeka lub ź r ó d ł o ) w y s t ę p u j e obok Styksu, A c h e r o n u , K o k y t o s u i Periflegetonu. Wypicie w o d y letejskiej przynosi­ ło duszom zapomnienie i oczyszczenie. Inne opisy powtarza­ j ą te symboliczne skojarzenia w o d y ze śmiercią, tyle że na i n n y m poziomie, gdzie z w i ą z e k ten nie jest tak oczywisty. Z a u w a ż m y , że w wielu relacjach m o w a jest o wodzie odbijającej, odzwierciedlającej obrazy. W o d a zostaje p o r ó w ­ nana do lustra, zwierciadła. Braudel, j a k p a m i ę t a m y , do­ strzegał w wodach weneckich „ z n i e k s z t a ł c o n e lustra". I raz jeszcze M u r a t ó w : „ A woda! W o d a dziwnie p r z y k u w a do siebie i p o c h ł a n i a wszystkie myśli, podobnie j a k t u p o c h ł a n i a wszystkie dźwięki, t o t e ż najgłębsza cisza s p ł y w a n a m na serce. N a j a k i m ś m o s t k u przerzuconym nad w ą s k i m kana­ ł e m (...) m o ż n a o d d a ć się marzeniom, z a s ł u c h a ć się, na d ł u g o odejść spojrzeniem w zieloną g ł ą b z lekka k o ł y s z ą c y c h się zwierciadlanych o b r a z ó w . " I opis Kremera, k t ó r y nie pozostawia ż a d n y c h w ą t p l i w o ś c i , co do r ó w n o w a ż n o ś c i symbolicznej w o d y i zwierciadła: „ N i j a k niepodobna w y r a ­ zić barwy w o d y w noc p o d o b n ą (...). P o m a ł u oczy się przyzwyczajają i czują nigdy nie g a s n ą c e ś w i a t ł o , k t ó r e wciąż wytryskuje z niej. Jak lustro w p o k o j u u k r y t y m i za­ m k n i ę t y m , j a k jedno z tych zwierciadeł magicznych w głę­ biach nieznanych, o k t ó r y c h m ó w i ą legiendy, lśni się ciemno, tajemniczo, ale zawsze się l ś n i . " W archaicznych i l u d o w y c h strukturach m y ś l e n i a , k t ó r y c h wyrazem s ą wierzenia i m i t y , zwierciadło często kojarzone jest z z a ś w i a t a m i , śmiercią, d i a b ł e m . Przypomnijmy k i l k a p r z y k ł a d ó w o b r a z u j ą c y c h t r w a ł o ś ć tego symbolicznego splo­ t u . Szeroko rozpowszechnione jest wierzenie, że w lustrze dostrzec m o ż n a śmierć lub d i a b ł a . Popularne są liczne b a ś n i e (Gęsta Romanorum, Baśnie z tysiąca i jednej nocy), w k t ó r y c h m o w a jest o pojawianiu się w lustrze z m a r ł y c h . Znany jest ze słowiańskiej tradycji ludowej zwyczaj za­ s ł a n i a n i a luster w d o m u , gdzie m i a ł miejsce zgon. W sym­ bolice s z a m a ń s k i e j z w i e r c i a d ł o jest znakiem z a ś w i a t ó w l u b służy j a k o instrument u m o ż l i w i a j ą c y dostanie się w tamte s t r o n y . O w z w i ą z e k lustra ze śmiercią z a c h o w a ł się r ó w n i e ż we współczesnej w y o b r a ź n i poetyckiej. W wierszu F . G . L o r k i czytamy: „ Z a k a ż d y m lustrem jest z m a r ł a g w i a z d a . " Nie mniej istotne jest w tych „ l u s t r z a n y c h " fragmentach d o ś w i a d c z e n i e czasu. Czas p r z e n i k a j ą c y obrazy z r ó w n u j ą c e w o d ę ze z w i e r c i a d ł e m ma charakter zstępujący: kieruje się w przeszłość. M o ż e p r o w a d z i ć do p o g r ą ż e n i a się w zapom­ nienie, w w o d y Lety. M o ż e też, j a k w kolejnym „ w e n e c k i m " utworze Iwaszkiewicza, o d n o s i ć w inny s p o s ó b do ś w i a t a podziemi. W o d a nazwana jest t a m „ s z a r ą o t c h ł a n i ą c z a s u " . W i d z i m y zatem, że segmentarnemu odczuwaniu przestrzeni miasta towarzyszy identyczne pojmowanie czasu. Wenecja mieści się nie t y l k o w „ i n n e j " , tanatycznie waloryzowanej przestrzeni, ale t a k ż e czas podlega p r z y p o r z ą d k o w a n i u p o l u znaczeniowemu śmierci. Takie z a k ł ó c e n i e struktury czaso­ przestrzeni charakterystyczne jest dla myśli archaicznej. Obraz Wenecji wyłaniający się z przedstawionych dotych­ czas f r a g m e n t ó w , u d e r z a j ą c o przypomina zaświaty, p o d ­ ziemia, k r a i n ę śmierci z wierzeń i m i t o l o g i i . S p r ó b u j m y na kolejnych p r z y k ł a d a c h d o w i e ś ć tego p o d o b i e ń s t w a . O b o k w y s t ę p u j ą c y c h j u ż e l e m e n t ó w c i e m n o ś c i , zapom­ nienia, przeszłości, bezczasu, charakterystycznych dla ar­ chaicznych w y o b r a ż e ń z a ś w i a t ó w , z d u ż ą częstotliwością powtarza się w zebranych m a t e r i a ł a c h obraz Wenecji j a k o przestrzeni ciszy. W k i l k u cytowanych fragmentach (Błok, M u r a t ó w ) m o t y w ten kilkakrotnie się p o j a w i a ł . Teraz k i l k a p a s s u s ó w m ó w i ą c y c h o t y m wprost: 41 42 4 3 4 4 4 5 4 6 47 48 49 �„ C o istniało o d p o c z ą t k u ? O g r o m n a cisza laguny. W ka­ mieniach tego miasta bez ulic zawarta jest c i s z a . " „ P r z e r a ż a ta cisza bezludnego martwego m i a s t a . " „ Ł ó d ź się zbliża; na lewo w ciszy nadzwyczajnej, zagłębia się k a n a ł Orfano, nieruchomy i pustynny; ten s p o k ó j w o d y czarnej i lśniącej przejmuje wszystkie nerwy r o z k o s z ą i zgro­ zą. U m y s ł zatapia się m i m o w o l n i e w tych g ł ę b i n a c h zimnych. Co za dziwne życie tej w o d y niemej i n o c n e j . " „ Ś w i a t ł a sączyły się z k i l k u okiennic, s o n d u j ą c głębię tego czarnego strumienia o d b i t y m i p r o m i e n i a m i ; jednak nad wszystkim zalegała g ł ę b o k a c i s z a . " I najdobitniejszy, metafizyczny obraz ciszy weneckiej widziany oczami Sartre'a, w k t ó r y m r o z p o z n a ć m o ż n a r ó w n i e ż ś r e d n i o w i e c z n e ikonograficzne w y o b r a ż e n i e śmie­ rci: „ N a n a d b r z e ż u blask zgasł, z a n u r z a j ą c budowle z po­ w r o t e m w i c h o g ó l n o ś ć . N a d o w ą bezsiną p a p l a n i n ą wznosi się r ó ż o w o ś c i ą cegieł milczenie. Daleka t r ą b k a odzywa się i milknie. O t o obrazek dla t u r y s t ó w : W i e c z n o ś ć osaczona przez Dzianie się l u b świat rozumny u n o s z ą c y się nad m a t e r i ą . C o ś jeszcze widzę: c i s z a l o d o w a t ą s w ą k o s ą (podkr. D . C . ) ścięła wszelki h a ł a s . W Wenecji ciszę się widzi, jest ona m i l c z ą c y m wezwaniem Drugiego B r z e g u . " Cisza o b o k ciemności to istotny element składający się na archaiczne i folklorystyczne wizje z a ś w i a t ó w . By nie m n o ­ żyć c y t a t ó w ponad p o t r z e b ę , p r z y w o ł a j m y j a k o m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y jeden t y l k o p r z y k ł a d , Psalm 88, gdzie w ob­ razie z a ś w i a t ó w współistnieją wspomniane m o t y w y ciszy i zapomnienia: „ C z y ż opowiadane będzie w mogile miłosier­ dzie Twoje i w i e r n o ś ć Twoja w miejscu zagłady? C z y ż znane b ę d ą w c i e m n o ś c i a c h cuda Twoje i s p r a w i e d l i w o ś ć Twoja w krainie z a p o m n i e n i a . " Z a u w a ż m y przy okazji jeszcze j e d n ą i s t o t n ą zbieżność. M . Sznajderman o p i s u j ą c mityczny wizerunek zarazy, śledząc jego o b e c n o ś ć w wielu tradycjach mitologicznych, religijnych i folklorystycznych, d o w o d z i p o k r e w i e ń s t w a s t r u k t u r y sym­ bolicznej obrazu z a ś w i a t ó w i w i z e r u n k u z a r a z y . Te same elementy ( c i e m n o ś ć , milczenie, zapomnienie) akcentowane są w opisach z a ś w i a t ó w , j a k i w relacjach z miejsc do­ t k n i ę t y c h „ m o r o w y m powietrzem". T o celne rozpoznanie pozwala z r o z u m i e ć nieco głębsze znaczenie s k o j a r z e ń W a g ­ nera, kiedy p o r ó w n y w a ł c z a r n ą w e n e c k ą g o n d o l ę do łodzi z a d ż u m i o n y c h , a p o d r ó ż n i ą p o d s u w a ł a m u obraz pogrzebu w czasie d ż u m y . Dostarcza r ó w n i e ż , nie ujawnianych d o t ą d , p o d t e k s t ó w symbolicznych dla opowiadania M a n n a . Przy­ p o m n i j m y : Aschenbach, podczas swojego p o b y t u w Wenecji dowiaduje się o rozwijającej się w mieście epidemii cholery. T a informacja dziwnie przystaje do poczynionych przezeń wcześniej obserwacji na temat „ m i a s t a ś m i e r c i " . W i e m y j u ż dlaczego: obraz zarazy i wizerunek Wenecji są symbolicznie ekwiwalentne. T o p o d o b i e ń s t w o sprawia, że p a n u j ą c a w We­ necji cholera nie t y l k o nie jest c z y m ś obcym, nie na miejscu, ale przeciwnie: m o c ą symbolicznych o d p o w i e d n i o ś c i w r ę c z p o j a w i ć się powinna! 50 51 S2 S3 S4 s s 56 51 Z w r ó ć m y jeszcze u w a g ę na k i l k a szczegółów w opisach Wenecji. C z ę s t o pojawiają się w nich takie o k r e ś l e n i a j a k d u s z n o ś ć , ciasnota, w i l g o t n o ś ć , z a m k n i ę c i e , k t ó r e z n ó w o d w o ł u j ą do archaicznej wizji k r a i n y śmierci, opisywanej przy pomocy tych w ł a ś n i e e l e m e n t ó w : „ W s t r ę t n i e parno b y ł o na ulicach; powietrze było tak gęste, że zapachy p ł y n ą c e z m i e s z k a ń , s k l e p ó w , j a d ł o d a j n i , wyziewy o l i w y , chmury perfum i t y m podobne t w o r z y ł y nieruchome, nie rozprasza­ j ą c e się warstwy. D y m z papierosa wisiał w j e d n y m miejscu, u s t ę p u j ą c p o w o l i . Ruch t ł u m u w ciasnocie p r z e s z k a d z a ł tylko p r z e c h a d z a j ą c e m u się, zamiast go b a w i ć . " Z licznych uwag na temat ciasnych uliczek, jeden t y l k o p r z y k ł a d : „ ż y w y człowiek czuje się j a k wyspa: ściśnięty, o b e z w ł a d n i o n y . Pieszo nie m o ż n a przejść z jednej strony na d r u g ą . T u się przybija od brzegu do brzegu. (...) M o ż n a z a c h o r o w a ć na a g o r a f o b i ę . " I jeszcze fantasmagoryczny, przerażający, klaustrofobiczny, „ p i r a n e z y j s k i " z ducha obraz z opisu Gautiera: „ B a r k a p ł y n ę ł a najpierw bardzo szerokim kana­ łem, u brzegu k t ó r e g o r y s o w a ł y się n i e w y r a ź n i e ciemne S 8 5 9 budowle... Potem skręciła w zawiłe i w ą s k i e uliczki wodne, k t ó r e m o ż e w y d a w a ł y się n a m takie, bo nie z n a l i ś m y drogi. Burza, k t ó r a d o b i e g a ł a j u ż k o ń c a , oświetlała jeszcze niebo b l a d y m blaskiem, o d s ł a n i a j ą c n a m głębokie perspektywy, osobliwe k o r o n k i nieznanych p a ł a c ó w . . . Schody n u r z a ł y stopnie w kanale, zdając się w z n o s i ć w m r o k u k u tajem­ niczym w i e ż o m Babel... Wszystko czego w c i e m n o ś c i a c h d o t k n ę ł a zagubiona smuga światła, n a b i e r a ł o w y g l ą d u taje­ mniczego, fantastycznego, p r z e r a ż a j ą c e g o , pozbawionego proporcji... Z d a w a ł o nam się, że w ę d r u j e m y w powieści M a t h u r i n a , Lewisa albo A n n y Radcliffe, ilustrowanej przez G o y ę , Piranesiego i R e m b r a n d t a . " Jako m a t e r i a ł p o r ó w n a w c z y , p o s ł u ż y n a m opis piekła s p o r z ą d z o n y przez św. Teresę z A v i l a : „Wejście przed­ s t a w i a ł o się na k s z t a ł t długiej i wąskiej uliczki, albo raczej na k s z t a ł t bardzo nisko sklepionego, ciemnego, ciasnego lochu. (...) N i e m o ż n a usiąść ani się p o ł o ż y ć w t y m ciasnym zagłębieniu ściany, do k t ó r e g o b y ł a m w t ł o c z o n a , same te ściany straszliwe na wejrzenie, c i ę ż a r e m swoim p r z y g n i a t a j ą i d ł a w i ą ; nie m a t a m światła, d o k o ł a c i e m n o ś ć nieprzenik­ n i o n a . " Ten opis jest s c h r y s t i a n i z o w a n ą wersją przed­ chrześcijańskich, s t a r o ż y t n y c h w y o b r a ż e ń z a ś w i a t ó w , w k t ó ­ rych, obok e l e m e n t ó w wymienionych przez św. T e r e s ę , p o j a w i a j ą się — zwłaszcza nas interesujące — takie i c h cechy j a k d u s z n o ś ć i w o d n i s t o ś ć . Przytoczone charakterystyki Wenecji znakomicie mieszczą się w tych w y o b r a ż e n i a c h . Widzieliśmy j u ż , że czerń, c i e m n o ś ć to k o l o r y s t y k a istotna w opisach Wenecji. S t ą d nie t r u d n o z r o z u m i e ć , że noc — esencja czerni, jest p o r ą szczególnie wysoko w a r t o ś ­ c i o w a n ą i często się o niej wspomina. O l b r z y m i a ilość relacji zdaje s p r a w ę z tego nierozerwalnego, w odczuciach opisują­ cych, z w i ą z k u Wenecji i nocy. „ N o c w Wenecji! N i e ta zwyczajna, niedzielna, maksymirska noc ze starymi, p o d ­ niszczonymi ł ó d k a m i na jeziorze (...) lecz ta prawdziwa, tajemnicza, wenecka, z czarnymi g o n d o l a m i i m i g o t l i w y m i ś w i a t ł a m i ! " Wiele z przytoczonych wcześniej f r a g m e n t ó w w y r a ź n i e wskazuje, że noc wenecka jest kosmosem śmierci. T o t e ż w t y m miejscu jedno t y l k o ś w i a d e c t w o , w y s t a r c z a j ą c o jednoznaczne: „ N o c księżycowa, o ś w i e c o n a b r y l a n t a m i gwiazd. Wenecya u m a r ł a , w t r u m n i o n a w p o w ł o k ę wieczys­ tych d y a m e n t ó w . " Z w r ó ć m y przy t y m u w a g ę na jeszcze jeden aspekt ciemno­ ści nocy. E. M i n k o w s k i , w znakomitej ejdetycznej analizie ś w i a t a j a s n o ś c i i ciemności, świata dnia i nocy, przekonuje, że do opisania istoty przejścia z jednej sfery do drugiej, najlepiej nadaje się w y r a ż e n i e „ucieleśnić s i ę " . Cielesność, materialn o ś ć jest rysem k o n s t y t u t y w n y m jasnej przestrzeni, jego c e c h ą n i e r e d u k o w a l n ą . „ G d y c i e m n o ś ć ustępuje miejsca j a s n o ś c i , to wcale nie o to chodzi, że ś w i a t ł o czyni teraz widzialnymi w otoczeniu przedmioty, k t ó r e poprzednio się tam z n a j d o w a ł y , lecz p o z o s t a w a ł y n i e d o s t ę p n e dla naszego spojrzenia, ale chodzi o to, że cały świat zmienia swój aspekt, poddaje się n o w y m p r a w o m , a między i n n y m i w ł a ś c i w o ś ­ ciami, zaludnia się j u ż nie u l o t n y m i cieniami lecz c i a ł a m i . " O d w r o t n i e rzecz się m a przy przejściu ze sfery jasnej do ciemnej: „ K o n t u r y rzeczy t r a c ą teraz swoją w y r a z i s t o ś ć ; u s u w a j ą się, r o z p ł y w a j ą , najpierw w p ó ł m r o k u wieczoru, później w ciemności nocy. A r ó w n o c z e ś n i e przedmioty p o r z u c a j ą z d a w a ł o b y się ~ s w ą n i e r u c h o m o ś ć , p r z y b i e r a j ą dziwaczne kształty (...). Ś w i a t d o k o ł a mnie zaludnia się w i d m a m i , niesprecyzowanymi obrazami, ż y w y m i , tajem­ n i c z y m i . " U w a g i te d o p r o w a d z a j ą nas do kolejnego ob­ licza, k t ó r e o d s ł a n i a Wenecja. T y m razem będzie to miasto widmowe. Skoro powiedzieliśmy wcześniej, że Wenecja należy do obszaru nocy, z r o z u m i a ł a staje się akcentowana wielokrotnie jej n i e m a t e r i a l n o ś ć , z j a w i s k o w o ś ć , w i d m o w o ś ć , co za chwilę p o k a ż e m y . „ Ś w i a t zaludnia się w i d m a m i " 60 6 1 6 2 6 3 6 4 6 5 66 — istotnie — Wenecja zaludniona zjawami, u p i o r a m i , w i d m a m i , to obraz nader często p o w t a r z a j ą c y się w zgroma­ dzonych przez nas tekstach. O t o opis Wenecji p o g r ą ż o n e j we mgle: „ W y c h o d z i m y . Brniemy we mgle. M i a s t o jest p e ł n e w i d m . Ludzie p r z e s u w a j ą się cicho, t o n ą w c i e m n o ś c i . (...) 63 �Pijani śpiewają. W i d m a b ł ą k a j ą się. Z m a r l i c h o d z ą po ziemi tej nocy, j a k w noc z dnia wszystkich świętych na dzień z a d u s z n y . " W filmie Nicolasa Roega Nie oglądaj się teraz, o p a r t y m na noweli D . d u M a u r i e r p o d t y m samym t y t u ł e m , jedna z postaci z a u w a ż a : „ T y l e t u cieni, to miasto m a r t w e " . M a r i a Janion w swoich „ p r ó b a c h teorii fascynacji filmem" śledząc w ą t e k wizyjny, fantazmatyczny, wizyjny, halucynacyjny w kinie, p r z y w o ł u j e — j a k ż e trafnie — film Roega: „ W s z y s t k o , co realne, ulega tutaj ' p r z e s u n i ę c i u ' bardzo delikatnemu, na tyle jednak odczuwalnemu, że znaczenie rzeczywistości w t y m filmie musi b u d z i ć pewne zaniepokoje­ nie u widza. Z r e s z t ą najważniejsza jest t u w i d m o w a Wenecja — ona faktycznie gra rolę tajemniczej, nieprzeniknionej bohaterki filmu. T o Wenecja grozy, jakiej nie b y ł o jeszcze w kinie — bo i Viscontiemu w Śmierci w Wenecji, c h o c i a ż b y ł a d o t k n i ę t a z a r a z ą , nie u d a ł o się takiej p o k a z a ć . " 1 na koniec tej prezentacji t e k s t ó w i ś w i a d e c t w rozwijających w ą t e k „ w i d m o w y " , wiersz B ł o k a Wenecja, t y m razem w ca­ łości, gdzie m a m y do czynienia z c a ł y m nieomal z e s p o ł e m symbolicznych e l e m e n t ó w , na k t ó r e uprzednio w s k a z y w a l i ś ­ my. 67 6 8 Cisza i c h ł o d n y wiatr z laguny, Gondole j a k trumienne dna. W ś r ó d nocy leżę w blasku luny U s t ó p tajemniczego lwa. N a baszcie p ó ł n o c m i nad g ł o w ą Giganty biją j a k we śnie. Marek ikonę swą widmową U t o p i ł w księżycowej mgle. Poprzez galerie w p ó ł widome, Lękliwie spozierając w k r ą g , Przechodzi, kryjąc się, Salome Z m ą k r w a w ą g ł o w ą w splocie r ą k . I wszystko śpi — noc bezechowa T y l k o w i d z i a d ł a chwiejny k r o k , T y l k o upiorna moja g ł o w a Z t ę s k n o t ą patrzy z misy w m r o k . 7 1 7 2 64 73 7 4 6 9 Z obrazem Wenecji nierealnej, widmowej łączy się wizeru­ nek miasta, w k t ó r y m zaznaczona zostaje jego moc hip­ notyczna. Jest to obraz Wenecji j a k o przestrzeni snu. Z wielu a u t o r ó w , chyba t y l k o Gustaw H e r l i n g - G r u d z i ń s k i d a ł tak plastyczny wizerunek Wenecji j a k o snu. „ W y s t a r c z y (...) u w o l n i ć się od Wenecji k a r n a w a ł o w o - w i d o w i s k o w e j , zanu­ rzyć się w niej n o c ą l u b o świcie, przyjechać t u jesienią czy z i m ą , aby z r o z u m i e ć czym jest n a p r a w d ę . Snem ś n i o n y m na jawie. (...) C o jest i s t o t ą snu — r e a l n o ś ć s p o t ę g o w a n a , n a t ę ż o n a , intensywna, w p o ł ą c z e n i u z u s t a w i c z n ą zmienno­ ścią, k r u c h o ś c i ą i u l o t n o ś c i ą — stanowi t a k ż e istotę Wene­ c j i . " W i n n y m miejscu powtarza t o samo H e r l i n g w poetyc­ k i m skrócie: „ W e n e c j a , kwintesencja snu, gdzie wszystko zdaje się często b y ć odbiciem odbicia w n i e k o ń c z ą c y m się, lustrzanym ł a ń c u c h u . " W k i l k u innych relacjach, u t w o r a c h poetyckich, częściowo j u ż cytowanych, często wykorzys­ tywana jest metaforyka oniryczna do opisu miasta. D w u ­ z n a c z n o ś ć snu — „ r e a l n o ś ć s p o t ę g o w a n a " i „ u s t a w i c z n a z m i e n n o ś ć " — odpowiada wielokrotnie p o d k e ś l a n e j d w u ­ z n a c z n o ś c i Wenecji. T ę j e d n o ś ć realności i nierealności, p r a w d y i z ł u d z e n i a , b y t u i p o z o r u o d n a j d y w a n ą w Wenecji, m o ż n a widzieć na głębszym jeszcze, bardziej elementarnym poziomie, j a k uczynił to G . Simmel w swoim studium o t y m mieście: „ d w u z n a c z n e jest p o d w ó j n e życie miasta, k t ó r e j u ż to jest u k ł a d e m ulic, j u ż to u k ł a d e m k a n a ł ó w , tak że nie należy ani do l ą d u ani do wody, jedno b o w i e m j a w i się j a k o proteuszowa szata, zza k t ó r e j p r z e ś w i e c a k u s z ą c o to drugie j a k o właściwe ciało; dwuznaczne są w ą s k i e ciemne k a n a ł y , gdzie w o d a drga niespokojnie i płynie, c h o ć nie m o ż n a r o z p o z n a ć w j a k i m k i e r u n k u , porusza się nieustannie, ale d o n i k ą d nie d ą ż y . Ż e życie nasze jest właściwie t y l k o f a s a d ą , za k t ó r ą stoi ś m i e r ć , jedyna rzecz pewna — oto dlaczego życie, j a k m ó w i Schopenhauer, jest na w s k r o ś dwuznacz­ n e . " A więc sen ( i Wenecja zarazem) j a k o hybrydyczna 7 0 j e d n o ś ć życia i śmierci. Sen j a k o brama w z a ś w i a t y . „ O t o miasto snu, miasto z z a ś w i a t a " — wymienia j e d n y m tchem d ' A n n u n z i o . T o kolejny splot symboliczny, n i e z a u w a ż a l n y przy powierzchniowym spojrzeniu. A wystarczy p r z y p o m ­ nieć kontekst mitologiczno-religijny. W m i t o l o g i i greckiej Sen i Ś m i e r ć to bracia bliźniacy. R ó w n i e ż tradycja hebrajska często p o r ó w n y w a ł a śmierć ze snem (Job 3,13—15; 3,17; K o h 9,3; 9,10; Ps 88,7), św. P a w e ł w I liście do K o r y n t i a n (15,18) nazywa śmierć snem. Polskie s ł o w o cmentarz, w y w o ­ dzi się od greckiego „ k o i m e t r i o n " , co oznacza „miejsce z a ś n i e n i a " . Ł a c i ń s k i e p r z y s ł o w i e powtarza za g r e c k ą trady­ cją: „ S o m n u s est frater m o r t i s " . H o m o l o g i a sen-śmierć, p o ś w i a d c z o n a jest szeroko w epigrafice nagrobnej: „ i n pace bene d o r m i t " , „ d o r m i t i n somno pacis", „ i n pace s o m n i " , „ i n pace D o m i n i d o r m i a s " . W ę d r ó w k a p o onirycznym mieście s t a n o w i ć m o ż e zatem odpowiednik zejścia w za­ światy, w y r a ż o n e g o j ę z y k i e m metaforyczno-symbolicznym. G d y b y jeszcze z w i ą z e k Wenecji z z a ś w i a t a m i nie w y d a w a ł się p r z e k o n u j ą c y , wspomnijmy jeszcze jeden szczegół, c z ę s t o p o j a w i a j ą c y się w naszych opisach. K r ę t e uliczki weneckie nieustannie p r z y r ó w n y w a n e są w nich do labiryntu. W samej Śmierci w Wenecji m o t y w ten występuje parokrotnie: „ N a najbliższym postoju wziął ł ó d ź i k a z a ł się wieźć na San M a r c o przez p o s ę p n y labirynt k a n a ł ó w (...). O k r z y k gondoliera, na p ó ł ostrzeżenie, na p ó ł pozdrowienie, o t r z y m y w a ł z dala, z ciszy labiryntu, wedle osobliwej u m o w y o d p o w i e d ź . (...) Po ś l a d a c h p i ę k n e g o c h ł o p c a zapuścił się Aschenbach pewnego dnia w w e w n ę t r z n ą p l ą t a n i n ę chorego miasta. T r a c ą c orien­ tację, g d y ż uliczki, m a ł e k a n a ł y , mosty i place l a b i r y n t u były zbyt do siebie podobne, niepewny j u ż stron ś w i a t a , baczył jedynie aby nie stracić z oczu tęsknie ściganego obrazu ( . . . ) . " P o d o b n ą , c h o ć i r o n i c z n ą w tonacji, u w a g ę znaj­ dujemy u Brodskiego: „ T a k więc, w ę d r u j ą c przez te labiryn­ ty, nigdy nie wiemy czy ś c i g a m y j a k i ś cel, czy uciekamy od samych siebie, czy j e s t e ś m y ł o w c ą , czy z w i e r z y n ą . Z p e w n o ś ­ cią nie ś w i ę t y m , ale m o ż e jeszcze nie smokiem na p e ł n ą skalę; nie bardzo Tezeuszem, ale i nie M i n o t a u r e m z jego apetytem na dziewice." Z u p e ł n i e nieoczekiwanie obraz Wenecji j a k o l a b i r y n t u par excellence, pojawia się w Sklepach cynamono­ wych: „ Ł ó ż k a cały dzień nie zaścielone, zawalone pościelą zmiętą i w y t a r z a n ą od ciężkich s n ó w , stały j a k g ł ę b o k i e łodzie gotowe do o d p ł y w u w m o k r e i zawiłe labirynty jakiejś czarnej, bezgwiezdnej W e n e c j i . " I jeszcze czterowiersz z Sonetów weneckich A . v o n Platena: 75 76 Ten labirynt ulic i m o s t ó w przede m n ą , na tysiące s p o s o b ó w s p l ą t a n e Przejść przez nie kiedyś — czy będzie m i dane? Czy tę z a g a d k ę rozwiążę t a j e m n ą ? 7 7 W tekstach o Wenecji, często ' s p o t k a ć m o ż n a relacje o z b ł ą d z e n i u w ś r ó d ulic, o t r u d n o ś c i a c h znalezienia miejsca, k t ó r e g o się szuka, o zagubieniu. T o s p o s t r z e ż e n i e u ł a t w i a n a m i n t e r p r e t a c j ę symbolicznego znaczenia weneckiego labi­ r y n t u . W ę d r ó w k i uliczkami Wenecji p r z y p o m i n a j ą znane z wielu tradycji mitologicznych i folklorystycznych b ł ą d z e n i e w labiryncie, k t ó r y jest metaforycznym obrazem „ k r ó l e s t w a ś m i e r c i . " Błądzenie, zgubienie się, zejście z drogi i m ­ plikujące ruch wstecz, do tyłu — k u śmierci, t o czytelne metafory zejścia w z a ś w i a t y : „ b ł ą k a n i e się jest sposobem p o d r ó ż o w a n i a po t a m t y m świecie" konkluduje J.S. Wasilew­ ski w swoim eseju, p o ś w i ę c o n y m m o t y w o w i „ w ę d r ó w k i w z a ś w i a t y " . „ L a b i r y n t ma p o d w ó j n e znaczenie: jeśli jego k r ę t e korytarze p r z y w o ł u j ą na p a m i ę ć m ę k i P i e k ł a , to jednak p r o w a d z ą one d o miejsca, gdzie d o k o n a się o l ś n i e n i e . " Bowiem labirynt to t a k ż e p r z e s t r z e ń inicjacyjna, miejsce wtajemniczenia. P o w r ó ć m y raz jeszcze do opowiadania M a n n a , od k t ó r e g o r o z p o c z ę l i ś m y nasze r o z w a ż a n i a . A s ­ chenbach (niem. Asche — p o p i ó ł ) , ścigając w weneckim labiryncie nieuchwytne p i ę k n o , w c h o d z ą c w k r a i n ę śmierci, d o s t ę p u j e wtajemniczenia w los, rozświetlenia egzystencji, iluminacji. „ N a j w i ę k s z e nasilenie tego stanu, p r o w a d z ą c e j u ż do jasnowidzenia, do głębokiej, c h o ć pełnej grozy akceptacji, 7 8 7 9 8 0 �pojawia się gdy p o ś r ó d tego p o ś c i g u dostrzega naraz szcze­ g ó l n y sens swego d o ś w i a d c z e n i a j a k o d o ś w i a d c z e n i a artysty. I ta refleksja t o nie s t u d z ą c e , obce temu, co się w n i m rozgrywa, d z i a ł a n i e ś w i a d o m o ś c i , lecz w ł a ś n i e wyraz afirm u j ą c e g o zrozumienia. M o ż n a p o w i e d z i e ć , że Aschenbach p o w t ó r z y o d w i e c z n ą d r o g ę duszy wtajemniczanej w misteria — a ż do zgody na samounicestwienie." Mogliśmy zaobserwować z j a k ą niezwykłą konsekwencją, nie z a n i e d b u j ą c ż a d n e g o szczegółu, w y o b r a ź n i a symboliczna kreuje obraz Wenecji j a k o przestrzeni z a ś w i a t ó w . M i a s t o to jest nie t y l k o „ c a ł k i e m i n n y m " ś w i a t e m — „ P o ł o ż e n i e Wenecji jest w y j ą t k o w e ; m o ż n a nawet p o w i e d z i e ć , że leży ona niemal poza W ł o c h a m i " — ale znajduje się blisko 81 8 2 „ t a m t e g o ś w i a t a " . Jest miejscem „ p r z e b i c i a " m i ę d z y ziemią i podziemiami. Wejście w p r z e s t r z e ń w e n e c k ą jest ruchem w dół, przywodzi na myśl to, co zawiera się w greckim terminie „ k a t h a b a s i s " : zstąpienie do k r ó l e s t w a śmierci. I n t e r e s u j ą c e jest to, że n o w o ż y t n a w y o b r a ź n i a symboliczna, t w ó r c z o r e i n t e r p r e t u j ą c m o t y w y zawarte w warstwie wierzeń i m i t ó w , wciąż tak m o c n o zakorzeniona jest w archaicznych schematach m y ś l e n i a i postrzegania. Z o s t a j ą c , za jej p o ś r e d ­ nictwem, wprowadzeni w p r z e s t r z e ń Wenecji — d z i w n ą , n i e j e d n o z n a c z n ą , n i e p o j ę t ą — o d k r y w a m y , że ,jeśli po­ ddamy się jej w a r u n k o m , w ó w c z a s znajdziemy się w ś r o d k u t a j e m n i c y " . We w n ę t r z u ciemnego, nieprzejrzystego sym­ bolu. 83 PRZYPISY: 3 4 Iwaszkiewicz, Koronki..., s.270 G. d'Annunzio, Notturno, Warszawa-Lwów-Poznań-Nowy Jork, b.d., s.14 W. Iwanow, Kormczije zwiezdy, St. Petersburg 1903, s.103 Oczywiście zdarzały się również reakcje obojętne i negatywne, H. Taine, Podróż po Włoszech, cz.II Florencja i Wenecja, składające się na swoisty anty-mit Wenecji. M. McCarthy w swej pracy Warszawa 1887, s.292 Venice observed (London 1961) zestawia listę tych, którzy nie poddali Braudel, op.cit., s.160 się urokom Wenecji: Znaleźli się na niej m.in. Montaigne, Stendhal, A. Wat, Wiersze wybrane, Warszawa 1987, s.143 Spencer, Gibbon, D.H. Lawrence, Melville. Por. G. HerIwaszkiewicz, Wiersze..., s.499 ling-Grudziński, Dziennik pisany nocą 1973—1979, Warszawa 1990, J.P. Sartre, Wenecja z mojego okna, „Twórczość", nr 10, 1962, s.217 s.70 P. Muratów, Obrazy Włoch, Warszawa 1972, t.l, s. 18 Por. R. Caillois, Paryż, mit współczesny, (w:) Odpowiedzialność Por. hasło „Lethe" (w:) Dictionnaire de la mythologie grecąue et i styl. Eseje, Warszawa 1967 romaine, Paris 1951 Cały XVIII numer „Trudów po znakowym systiemam", zatytuło­ Muratów, op.cit., s.14 wany Semiotyka miasta i kultury miejskiej. Petersburg poświęcony został interpretacjom obrazu tego miasta w literaturze rosyjskiej. Zob. J. Kremer, Podróż do Wioch, Wilno 1859, t.l, s.235 omówienie tego numeru przez R. Mazurkiewicza, Semiotyka Peters­ M. Wallis, Dzieje zwierciadła, Warszawa 1973, s.87 burga, „Znak" nr 11—12 (384—385), 1986, s. 185—194 L . Stomma, Magia dzisiaj — zasady analizy (cz.II), „Polska Materiały z konferencji zgromadzono w zbiorowym tomie: Vene- Sztuka Ludowa" nr 4, 1979, s.108 zia nelle letterature modernę, ed. C. Pellegrini, Venezia-Roma, b.d. J.S. Wasilewski, Podróże do piekieł, Warszawa 1979, s.133 Wenecja w oczach Jerzego Nowosielskiego (wywiad J. Guze), F . G . Lorca, Poezje wybrane, Warszawa 1968, s.126 „Twórczość" nr 10, 1988, s.120 Iwaszkiewicz, op.cit., s.494 E . Bieńkowska, Dane odebrane. Tryptyk wioski, Londyn 1985, s.8 A. Stokes, Venice, Illustrations by J. Piper, London 1965, s.9 F. Braudel, Venise, (w:) F. Braudel, G. Duby, La Mediteranee. Les Feldmanowski, op.cit., s.13 Hommes et 1'heritage, b.m. 1986, s.157—158 Taine, op.cit., s.292 Ch. Dickens, Pictures from Italy, (w:) Great Expecta­ B. Pasternak, Drogi napowietrzne i inne utwory, Warszawa 1973, tions-Pictures from Italy — American Notes, New York 1879, s.501 s.466-^67 J. Brodski, Znak wodny, „Zeszyty Literackie" nr 39, 1992, s.19 Sartre, op.cit., s.73 Inne znaczące wątki składające się na bogatą mitologię Wenecji G. van der Leeuw, Fenomenologia religii, Warszawa 1978, s.367 omawiam w pracy Wenecja: twarze miasta. Etnologiczna interpretacja Księga Psalmów, tłum. Cz. Miłosz, Paris 1982, s.210 symbolicznego wymiaru zjawiska, mszp. pracy magisterskiej w dysp. M. Sznajderman, Mityczny wizerunek zarazy, (w:) Szkice i próby Katedry Etnologii UJ. etnologiczne (Skawica 1982—1983), Kraków 1985, s.105—120 E . Bieńkowska, W poszukiwaniu królestwa człowieka. Utopia Mann, op.cit., s.274 sztuki od Kanta do Tomasza Manna, Warszawa 1981, s.283. Praca ta Stryjkowski, op.cit., s.41,40 zawiera rozdział „Muzyka wenecka", w którym autorka dokonuje Cyt. za: G. Poulet, Metamorfozy czasu, Warszawa 1977, znakomitej, wielowarstwowej analizy Śmierci w Wenecji odnosząc s.513—514 opowiadanie Manna do kontekstu kultury, literatury,filozofiiniemie­ św. Teresa z Avila, Wizja pieklą, (w:) E . Renault, Święta Teresa ckiej z Avila, Kraków 1983, s. 122—123 A. von Platen, Tristan, (w.) Gedichte, Stuttgart 1968, s.23 Por. M. Sznajderman, op.cit., s.114 T. Mann, Śmierć w Wenecji, (w:) Nowele, Warszawa 1956, s.243 M. Matkovic, Ślady na ścieżce, „Literatura na Świecie" nr 1 (174), Tamże, s.255—256 1986, s.181 „... w Śmierci w Wenecji nic nie zostało zmyślone: przechodzień ** d'Annunzio, op.cit., s.40 spotkany koło Cmentarza Północnego w Monachium, ponury statek E . Minkowski, „Zaświecam lampę", „Znak" nr 271, 1977, s.58 odpływający z Poli, sędziwy fircyk, podejrzany gondolier, Tadzi i jego Tamże, s.56 rodzina, wyjazd, który nie doszedł do skutku z powodu zamiany d'Annunzio, op.cit., s.14 bagaży, cholera, uczciwy urzędnik biura podróży, złośliwy śpiewak M. Janion, Odnawianie znaczeń, Kraków 1980, s.353 uliczny i cokolwiek by jeszcze przytoczyć...", T. Mann, O sobie, Błok, op.cit. Warszawa 1971, s.52 Herling-Grudziński, op.cit., s.217—218 Mann, Śmierć..., s.259 Tamże, s.334 Tamże, s.260 Cyt. za: E. Bertram, Wenecja (jest to rozdział z książki Nietzsche, G. Bachelard, Wyobraźnia poetycka, Warszawa 1978, s.149 Versuch einer Mythologie, Bonn 1918), „Zeszyty Literackie" nr 26, Tamże, s.146 1989, s.25—26 R. Wagner, Mein Leben, Munchen 1911, t.2, s.678 Por. M. Eliade, Aspect du mythe, Paris 1963, s.156 A. Błok, Poezje, Kraków 1981, s. 267 Mann, op.cit, s.275, 295, 311 J. Iwaszkiewicz, Wiersze zebrane, Warszawa 1968, s.496 Brodski, op.cit., s. 35 Tamże, s.499 B. Schulz, Sklepy cynamonowe, Kraków 1985, s.55 J. Stryjkowski, Pożegnanie z Italią, Warszawa 1954, s.41 A. von Platen, op.cit., s.51 (przekład K.Książek). H. Feldmanowski, Wenecya w przededniu 1866 roku, Poznań P. Santarcangeli, Księga labiryntu, Warszawa 1982, s.173; J.S. 1866, s.13, 21 Wasilewski, op.cit., s.234 R.M. Rilke, Gesammelte Werke, Insel 1930, t.l, s.197, cyt za: J.S. Wasilewski, Po śmierci wędrować. Szkic z etnologii świata Venezia nelle letterature... s.314 znaczeń (cz.II), „Teksty" nr 4(46), 1979, s.61 Por. Herling-Grudziński, op.cit., s.217 Santarcangeli, op.cit., s.175 Iwaszkiewicz, op.cit., s.495 E . Bieńkowska, W poszukiwaniu królestwa..., s.289 J. Iwaszkiewicz, Koronki weneckie II, (w:) Opowiadania, War­ Przytaczam za: L . E . Vogel, Aleksandr Blok, The Journey to Italy szawa 1979, t.2, s.289 with English Translations of the Poems and Prose, Ithaca and London Stryjkowski, op.cit., s.40 1973, s.42 G. d'Annunzio, op.cit., s.14 R.M. Rilke, Briefe aus den Jahren 1907—1914, Leipzig 1937, Stryjkowski, op.cit., s.41 s.231 1 3 5 2 3 6 3 7 3 8 3 9 4 0 3 4 1 4 2 4 4 3 4 4 4 5 4 6 5 4 7 6 4 8 4 9 7 5 0 8 51 5 2 9 5 3 1 0 5 4 11 55 56 5 7 1 2 5 8 5 9 6 0 6 1 13 6 2 1 4 6 3 15 1 6 6 5 6 6 6 7 6 8 6 9 7 0 1 7 71 1 8 7 2 1 9 2 0 21 7 3 2 2 7 4 2 3 7 5 2 4 7 6 2 5 7 7 2 6 7 8 2 7 7 9 2 8 8 0 2 9 81 3 0 8 2 3 1 3 2 8 3 3 3 65 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81ea9a23c082aa8b9ecb366a8d4557ef.pdf 0d868971d49f18c122eac6f667c6fbf3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3178 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2976 Title A name given to the resource Dylematy błazna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.4, s.217-220 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Dariusz Czaja DYLEMATY BŁAZNA Czy m o ż n a o p i s a ć n a t u r ę oceanu? Poszukiwanie odpowiedzi na to banalne z pozoru p y t a n i e w p r a w i a w r u c h r e f l e k s j ę an­ t r o p o l o g i c z n ą p r z e d s t a w i o n ą przez L u d w i k a S t o m m ę w t e k ś c i e Słoń a sprawa 1 etnologii . Ocean, okazuje się, nie jest n a p r a w d ę zielony, niebieski, z ł o t y , czarny. N i e jest t e ż ocean syntezą dla p r z y k ł a d u , dostrzec w ceremoniach dekoracji orderem nie tylko otoczone jak w Bowiem kultury ocean nie jest o b i e k t e m są natomiast kultury_ jego przedstawienia, i p o w a g i znaczenie ideowe, z a ł o ż e ń wydaje się t e m a t etnologicznego s t u d i u m : Virtuti fari jako i s t o t a oceanu. patosu ale nie t y l k o dopuszczalny, ale logicznie w y n i k a j ą c y z p r z y j ę t y c h b a r w . Jego n a t u r a jest nieopisywalna, nie istnieje nic takiego, Elementem aurą t a k ż e u c h w y c i ć l u d y c z n y w y m i a r zjawiska. W t y m k o n t e k ś c i e breloczek. K o n i e c w i e ń c z y d z i e ł o . T e z y tekście p u e n t u j ą znakomicie d w a z d j ę c i a . Mili- przedstawione Pierwsze przed­ kultu­ stawia g e n t e l m a n ó w , bez w ą t p i e n i a „ m a d e i n E u r o p e " , w k r y ­ rowe c h a r a k t e r y s t y k i jego n a t u r y . Te i t y l k o te d o s t ę p n e s ą zach i szatach z d o b n y c h w ł a ń c u c h y i ordery. N a d r u g i m w i d ­ dla etnologicznego opisu. nieją R o z u m o w a n i e to wpisane jest w szerszy k o n t e k s t metodolo­ Murzynki w strojach regionalnych: nagość giczny. O t o jego z r ę b y : K u l t u r a jest w y n i k i e m poznawania i oswa­ jaką ujawniają j a n i a n a t u r y przez c z ł o w i e k a . Proces t o n polega na n a z y w a n i u d z i k a , d z i k o ś ć j a k b y bardziej swojska. i u s t a n a w i a n i u relacji m i ę d z y n a z w a n y m . Jest to dokonująca czenia. praca się w h i s t o r i i kategoryzacja Nadawanie nad sensu przedstawia porządkowaniem, w istocie t k a n k i permanentna continuum doświad­ przybrana w k ó ł k a , k o l c z y k i , bransolety. W perspektywie antropologicznej fotografie, s w o j s k o ś ć okazuje się j a k b y bardziej Streszczony zawiera tutaj tekst, o d a r t y z l e k k o ś c i i finezji konsekwentną propozycję metodologiczną. stylu, Wszelakot się j a k o nieświadoma poza n i e l i c z n y m i e n d e m i t a m i , k t ó r y c h p o g l ą d y dzielnie o p a r ł y klasyfikowaniem niepodzielnej się p r ó b o m w ą t p i e n i a , dzielimy wszyscy w s p ó l n ą w i a r ę , ż e nie rzeczywistości. K o n s e k w e n c j ą takiego stano­ wiska jest o ż y w i o n a k a n t o w s k i m duchem w y p o w i e d ź : „Świat i s t n i e j ą niewinne m e t o d y , że wszystkie i m p l i k u j ą j a k ą ś sensu, że projekt humanistyki, w którym teorię obowiązywałaby jest b y ć m o ż e t a k i m , j a k i m jest; ale na pewno nie jest takim> zasada „ W e r t f r e i h e i t " jest n i e m o ż l i w y do zrealizowania. W i e m y , j a k i m jest gdziekolwiek i k i e d y k o l w i e k ż e n a u k a p r ó b u j ą c u s p r a w i e d l i w i ć swoje z a ł o ż e n i a czerpie z k o ­ przedstawiony. Dlatego t e ż ś w i a t j a k i m jest, nie jest i b y ć nie m o ż e p r z e d m i o t e m refleksji antropologicznej czy e t n o l o g i c z n o j . " dawczej etnologa jest n a t o m i a s t 2 Przedmiotem pracy świat społecznie ba­ zobiektywi­ rzenia m i t u . W o l n o zatem zaproponować odczytanie powyż­ szego t e k s t u z jednej s t r o n y j a k o d e k l a r a c j i metodologicznej, z drugiej j a k o t e k s t u m i t y c z n e g o , s t o s u j ą c wobec niego ka­ z o w a n y c h , a więc n a z w a n y c h , o p i s u j ą c y c h t o , co n i e o p i s y w a l n e » tegorie wypracowane do opisu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r o w e j . f o r m l u d z k i e j a k t y w n o ś c i . I n t e r e s o w a ć go w i n n a interpretacja to e l e m e n t ó w całości tego, co z w y k l i ś m y n a z y w a ć k u l t u r ą , a co t u p r ó b i e , nie r e z y g n u j ą c z opisu strategii poznawczej, c h c i a ł b y m propozycja uprawiania metaetnologii. jest s k o d y f i k o w a n y m , ze swej n a t u r y d o w o l n y m , j e d n o s t r o n ­ odsłonić nym, są zoficznej, u s i ł o w a n i a t y c h , k t ó r z y p r a g n ą d o t r z e ć do p r a w d z i w e j i s t o t y wartości, rzeczywistości przykładając d o ń jedną tylko skalę. Niemożliwy i w y z n a c z a j ą rodzaj s t a w i a n y c h p y t a ń . względnym mitem rzeczywistości. Złudne i naiwne jest, p r z y k ł a d o w o , opis n a t u r y s ł o n i a , m e t a f o r ę k t ó r e g o p r z y ­ w o ł u j e ż a r t o b l i w i e Mircea Eliade w s w y m Traktacie religii, o historii b y z i l u s t r o w a ć t e z ę o n i e r o z k ł a d a l n o ś c i fenomenu reli­ gijnego i b a d a n i u go w jednej skali, religijnej, g d y ż t y l k o t y m sposobem z d o ł a m y uchwycić jego i s t o t ę . R z e c z y w i s t o ś ć isto- t o w a , sama w sobie, t a k a j a k a jest nie istnieje, t o t e ż nie s p o s ó b uchwycić słonia w skali j e m u właściwej. słonie nazwano, w ł ą c z o n e do k u l t u r y , Istnieją natomiast te t y l k o m o g ą s t a ć się p r z e d m i o t e m etnologicznego opisu. kultury do r a n g i podstawowego szereg konsekwencji. Przede przedrozumienia, która które ożywia charakter zaprezentowaną umożliwiają Nieoczekiwany opisać kontekst zarysowaną dla podejmowanej wiary koncepcję, w rozważań tekście o aksjomatu wszystkim ustają filo*" nazwać postawę naturze słonia i k r y j ą c y c h się za n i m i p r z e ś w i a d c z e ń , z n a j d u j e m y w p e w n y m zapisie z Dzienników G o m b r o w i c z a , gdzie zjadliwość opisu zjawiska d o r ó w n u j e i n t e r p r e t a c y j n e j p r z e n i k l i w o ś c i . T y m razem chodzi o k o n i a . „ D z i ś po ś n i a d a n i u dyskusja (...) wywołana m o j ą t e z ą , że c z ł o w i e k n a k o n i u jest d z i w a c t w e m , ś m i e s z n o ś c i ą i o b r a z ą e s t e t y k i . W t y m k o ń s k i m A k r o p o l u teza r o z l e g ł a się j a k g r o m b l u ź n i e r c z y . T ł u m a c z y ł e m , ż e z w i e r z ę nie r o d z i się po t o a b y d ź w i g a ć na sobie inne z w i e r z ę . Człowiek n a T a k i p u n k t widzenia, p o d n o s z ą c y t e z ę o k o n w e n c j o n a l n y m charakterze sferę W Jest koniu jest r ó w n i e dziwaczny j a k szczur na kogucie, k u r a na w i e l b ł ą d z i e , rodzi m a ł p a n a krowie, pies na bawole. C z ł o w i e k na k o n i u t o skandal, dla z a k ł ó c e n i e naturalnego p o r z ą d k u , g w a ł c ą c a s z t u c z n o ś ć , dysonans, powody, k t ó r y c h nie t a k dawno jeszcze sensownym z a j ę o i e m wydawało brzydota. Powoływali się u k ł a d a n i e k u l t u r n a hierarchicznej drabinie oraz orzekanie w i e k a konnego. J a r o z e ś m i a ł e m się i m w nos. P o s ą g i ! S z t u k a o i c h r a c j o n a l n o ś c i , czy t o ż jej b r a k u . Rezygnacja z w i a r y u p r z y w i l e j o w a n y charakter własnej kultury w prowadzi również do praktycznego w n i o s k u : uznania m y ś l e n i a i zachowania w ł a ś c i ­ wego zawsze h o ł d o w a ł a konwenansowi — prawie j a k m o d a ! O wszyst­ kim decyduje przyzwyczajenie. Oglądamy od wieku konne p o s ą g i , podobnie j a k l u d z i na k o n i u , ale g d y b y ś m y p r z e m y l i antropologicznej sobie oczy i spojrzeli na ś w i e ż o , s k r z y w i l i b y ś m y się z niesma­ Po zainteresowaniu k u l t u r ą „ d z i k i c h " p r z y s z e d ł czas k i e m — b o grzbiet k o ń s k i nie jest miejscem dla c z ł o w i e k a , podobnie kulturze refleksji. się n a dzieła r z e ź b i a r z y , w i e l b i ą c e c z ł o . europejskiej za przedmiot na zajęcie się „ d z i k o ś c i ą " nas samych. W y m a g a to przyjęcia jak grzbiet k r o w i . D y s k u t o w a l i ś m y n a przechadzce porannej szczególnej p o s t a w y . P r z e b y w a j ą c w opisywanej k u l t u r z e trzeba a sześćdziesiąt klaczy pełnej k r w i na pastwisku zwracało b y ć z d o l n y m do zrzucenia j e j gorsetu, niejako do w y j ś c i a poza n a m swoje m i ę k k i e , ciepłe oczy. I z a a t a k o w a ł e m j a z d ę nią, Rozkosz ? Zabawa p r z y j e m n a i p i ę k n a ? H a ! ha, h a ! P o d s k a k i w a ć by z togo stanowiska naszych k u l t u r o w y c h skonstatować konwencjonalność p o c z y n a ń . W i ą ż e się z t y m n i e w y g o d n a bydlęciu, wznosić się i o p a d a ć z nogami rozkraczonymi, jest o b i j a j ą c się t y ł k i e m o ten grzbiet n i e u n i k n i o n y , m i e ć p o d s o b ą powszechnie b y d l ę toporne i g ł u p i e , n a k t ó r e t a k t r u d n o w l e ź ć , z k t ó r e g o dla badacza w s p ó ł c z e s n o ś c i sytuacja, w k t ó r e j zmuszony o d s ł a n i a ć m i t y c z n e p o k ł a d y zjawisk u c h o d z ą c y c h na za niewzruszone, ś w i ę t e . R e z y g n u j ą c z p o d j ę c i a takiego zadania zleźć nie ł a t w o , k t ó r y m p r a w i e nie m o ż n a k i e r o w a ć ? etnolog p r z e s t a ł b y b y ć s o b ą . Cóż w i ę c ? „ S z a r g a ć na n i m z s z y b k o ś c i ą r o w e r u ? A l b o w k ó ł k o p o w t a r z a ć Podejmując ku konną. świętości?" p r o g r a m o k r e ś l o n y t y m h a s ł e m etnolog p o w i n i e n , „Pędzić'' jedne i t e n sam s t u t y s i ę c z n y skok przez p r z e s z k o d ę — na z w i e r z ę c i u , 217 �k t ó r e p r z e c i e ż z u p e ł n i e nie nadaje się do skoku ? W a l c z y ć z t ą rozpaczliwą niezdarnością końską, której nigdy nie można n a p r a w d ę p r z e z w y c i ę ż y ć ? Ależ te rzekome rozkosze to czysty atawizm! Kiedyś k o ń rzeczywiście był pożyteczny, stanowił 0 w y w y ż s z e n i u c z ł o w i e k a , człowiek z k o n i a p a n o w a ł nad i n n y m i , koń b y ł bogactwem, siłą, d u m ą jeźdźca. Z tamtych czasów p r z e d p o t o p o w y c h p o z o s t a ł w a m k u l t jazdy konnej i uwielbienie czworonoga, k t ó r y j u ż .się p r z e ż y ł . A u t o m a t y c z n i e powtarzacie z a c h w y t d z i a d k ó w waszych i obijacie sobie siedzenie k u ucz­ czeniu m i t u ! " 3 W krytycznym spojrzeniu Gombrowicza z n i k a j ą obdarzone powszechnym uczuciem i u ś w i ę c o n e t r a d y c j ą husarskie s k r z y d ł a , s z a r ż e kawaleryjskie, u ł a ń s k i charme. N a ich miejscu zjawia się kostiumu wyekstrahowany bydlęciu. z historycznego Błyskotliwie wychwytuje autor człowiek cechy na wyobrażenia m i t y c z n e g o : a u t o m a t y z m , t o w a r z y s z ą c e m u emocje, bezreflek- s y j n o ś ć , o d p o r n o ś ć na z m i a n ę . F r a g m e n t ó w , szczególnie inte­ r e s u j ą c y ze w z g l ę d u na t r a f n y opis procesu mitologizacji, ilustruje Gombrowiczowską dobrze teorię F o r m y , zawiera t e ż zasad­ nicze r y s y jego a n t r o p o l o g i i . U d e r z a j ą c e s ą z b i e ż n o ś c i tej k o n ­ cepcji z p r z e d s t a w i o n y m uprzednio modelem rozumienia i i n ­ terpretacji tekstów kultury. Warto zatrzymać się n a d tym bliżej. K a t e g o r i a F o r m y m a u Gombrowicza wielorakie znaczenie. N a j c z ę ś c i e j b y w a p o j m o w a n a j a k o s p o s ó b bycia, z e s p ó ł stereo­ typowych zachowań, utrwalony wzór postępowania, styl życia, r 4 rola s p o ł e c z n a , konw enans. Relacja m i ę d z y c z ł o w i e k i e m i F o r m ą jest z z a ł o ż e n i a d i a l e k t y c z n a : człowiek jest producentem F o r m y 1 sam jest przez n i ą stwarzany. F o r m a j e d n a k ż e to nie t y l k o gotowe p r o d u k t y d z i a ł a ń k u l t u r o w y c h . Gombrowicz p r o t e s t o w a ł przeciwko utożsamianiu jej z obyczajem czy konwenansem, nie godził się na w ą s k i e , socjologizujące w y k ł a d n i e tego t e r m i n u . A k c e n t o w a ł d y n a m i c z n y charakter F o r m y , f a k t , że p o j a w i a się ona w najbardziej przypadkowych jednostka zmuszona spotkaniach, w których jest n a d a ć k s z t a ł t , u t r w a l i ć w s z t y w n y m schemacie d o ś w i a d c z e n i a drugiej osoby, sama b ę d ą c narażona ш podobne operacje poznawcze. ,,Mocą tego, że j a jestem zawsze dla innego, obliczony na cudze widzenie, m o g ą c y istnieć w s p o s ó b o k r e ś l o n y t y l k o dla k o g o ś i przez k o g o ś , e g z y s t u j ą c y — j a k o f o r m a — poprzez innego. A więc nie idzie o t o , że mnie środowisko narzuca konwenans, lub mówiąc za M a r k s e m , że c z ł o w i e k jest p r o d u k t e m swojej klasy socjalnej, a o zobrazowanie z e t k n i ę c i a c z ł o w i e k a z c z ł o w i e k i e m w całej jego p r z y p a d k o w o ś c i , b e z p o ś r e d n i o ś c i , d z i k o ś c i , o wykazanie j a k z t y c h p r z y p a d k o w y c h z w i ą z k ó w r o d z i się F o r m a — i c z ę s t o najbardziej nieprzewi­ dziana, absurdalna." 5 O d r ó ż n i e n i e F o r m y - ż y w i o ł u i F o r m y - k o n w e n a s u nie wyczer­ puje t r e ś c i najistotniejszego w a n t r o p o l o g i i Gombrowicza po­ jęcia. P r ó b o w a n o również widzieć F o r m ę w związkach z m y ś l ą filozoficzną i odnajdywać transcendentalnej jej (Descartes, sens na Kant, przedłużeniu Husserl) filozofii podkreślającej a k t y w n ą rolę r o z u m u w procesie d o ś w i a d c z a n i a ś w i a t a , p o r z ą d ­ kowania danych doświadczenia, nadawania W i n n y m jeszcze u j ę c i u , z r ó ż n i c o w a n y kosmos sensu empirii. Gombrowiczów" skich f o r m p r z y r ó w n y w a n o do a p r i o r y c z n y c h „ f o r m symbolicz­ n y c h " Cassirera, d o w o d z ą c ich n i e m a l c a ł k o w i t e j tożsamości. 6 M i m o r ó ż n i c , w y d o b y w a n i a coraz to innego aspektu r o z u m i e n i a Formy, wspólne w tych interpretacjach s ą d w a p r z e k o n a n i a : że F o m a jest u c h w y t n a jedynie j a k o k u l t u r o w a ekspresja i że jest nieusuwalna z naszej percepcji ś w i a t a . W ś r ó d r ó ż n y c h p r ó b p r z y k r o j e n i a k o n c e p c j i F o r m y do ist­ niejących już systemów myślowych, nurtów, tradycji zabrakło analogii, f r a p u j ą c e j z p o r s p e k t y w y antropologicznej, z w ł a s z c z a z koncepcją Rolanda mitu 7 Barthes'a . M i t pojmowany jest p r z e z e ń j a k o w t ó r n y system semiologiczny ż e r u j ą c y na znacze­ niach, k t ó r e dostarcza materia kultury. M i t nie r z e c z y w i s t o ś ć , ile j ą u s p r a w i e d l i w i a , znajduje tyle neguje dla niej uzasad­ nienie u m i e s z c z a j ą c p o s z c z e g ó l n e elementy w y r w a n e z szerszego u k ł a d u k u l t u r o w e g o w b e z d y s k u s y j n y m , t ł u m a c z ą c y m i c h sens 218 i w s p o s ó b absolutny, p o r z ą d k u . Dobrze o d d a j ą te właściwości m i t u s f o r m u ł o w a n i a : skradziony j ę z y k , słowo nadmiernie uza­ sadnione. M i t t r a k t o w a n y jest przez Barthes'a na w z ó r systemu lingwistycznego i n a z y w a n y m e t a j ę z y k i e m . W jogo koncepcji uchw ycona z o s t a ł a ś w i e t n i e s z c z e g ó l n a w ł a s n o ś ć naszego po­ strzegania, świata, p o l e g a j ą c a na, u s t a t y c z n i a n i u tego, co p ł y n n e , s c ł i e m a t y z o w a n i u tego, co d y n a m i c z n e . Z a u w a ż o n e z o s t a ł o zjawisko upraszczania, „ z a o k r ą g l a n i a " r z e c z y w i s t o ś c i . r Po oczyszczeniu z semiologicznego ż a r g o n u m i t w r o z u m i e n i u Barthes'a p r z y p o m i n a G o m b r o w i c z o w s k ą F o r m ę . W o b y d w u p r z y p a d k a c h chodzi o z w r ó c e n i e uwagi na f a k t , że r z e c z y w i s t o ś ć z n a j d u j ą c a się wciąż in statu nascendi krzepnie w d o ś w i a d c z e n i u w t r w a l e , t r u d n o zmienne f o r m y , że w y t w o r y k u l t u r y b ę d ą c e k a ż d o r a z o w o w y n i k i e m k o n k r e t n e j s y t u a c j i k u l t u r o w e j postrze­ gane s ą j a k o naturalne, oczywiste, samo przez się z r o z u m i a ł e . To dlatego, m o c ą „ n a t u r a l n e j " więzi befsztyk i f r y t k i k o j a ­ rzone s ą z „ f r a n c u s k o ś c i ą " . T o dlatego „ o c z y w i s t e " poczucie znosi n i e p r z y s t a w a l n o ś ć c z ł o w i e k a i k o n i a . T o dlatego, d o d a j m y , order w s p o s ó b „ s a m o r z u t n y " , nie b u d z ą c y w ą t p l i w o ś c i oznacza chwałę i prestiż. W s p ó l n y jest nerw w y w o d ó w p r o w a d z ą c y c h do kwestiono­ wania rzekomej o c z y w i s t o ś c i t y c h p o w i ą z a ń , p o k a z y w a n i a , że są one p r o d u k t e m m i t y c z n e j ś w i a d o m o ś c i . W y w o d y te osadzone s ą w szerszym zespole p r z e ś w i a d c z e ń i z a ł o ż e ń o g ó l n i e j s z y c h . Ich wstępnie sporządzony katalog m ó g ł b y wyglądać n a s t ę p u j ą c o : Człowiek nie m a n a t u r y . J e ś l i t e r m i n n a t u r a jest k r y p t o n i m e m czegoś s t a ł e g o i t r w a ł e g o , t o nie da się tej właściwości przy­ p i s a ć l u d z i o m . Przeciwnie: j e s t e ś m y b y t a m i u w i k ł a n y m i w h i s t o r i ę , a to oznacza u s t a w i c z n ą z m i e n n o ś ć . W o p i n i i G o m b r o ­ wicza człowiek to „ w i e c z n y a k t o r " . K o n t y n u u j ą c t ę t e a t r a l n ą m e t a f o r y k ę , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć r ó w n i e lapidarnie, że w p r z y ­ w o ł y w a n y c h koncepcjach h i s t o r i a rozumiana jest j a k o wielka r e k w i z y t o r n i a , kolekcja l u d z k i c ł i masok i p r z e b r a ń , m a g a z y n k o s t i u m ó w do sztuk, k t ó r e zeszły z afisza. Jeszcze inaczej: j a k o p r z e s t r z e ń , w k t ó r e j wszelkie absoluty o k a z u j ą się czasowe, w z g l ę d n e . „ D e s z c z b o g ó w sypie się z nieba na pogrzebie jednego boga, k t ó r y się p r z e ż y ł . " P r z y p o m n i e ć m o ż n a w t y m k o n t e k ś c i e w y p o w i e d ź O r t e g i у Gasseta, w h i s t o r y c z n o ś c i u p a t r u j ą c e g o s p e c y f i k ę ludzkiego b y t o w a n i a : „ c z ł o w i e k nie m a n a t u r y , lecz m a h i s t o r i ę ; l u b , co na jedno w y c h o d z i , n a t u r a jest w rzeczach, historia jako res gestae, w c z ł o w i e k u " . Ze swej i s t o t y jest w i ę c człowiek n i e a u t e n t y c z n y ; p o d m i o t o w o ś ć t o efekt naszego z ł u ­ dzenia. Gombrowicz b ę d z i e p o d k r e ś l a ł r o l ę F o r m y r o d z ą c e j się w „ d z i k i c h " interpersonalnych k o n t a k t a c h oraz poddanie jed­ n o s t k i „ k o ś c i o ł o w i m i ę d z y l u d z k i e m u " , r ó ż n e g o rodzaju „ m o c o m zbiorowym": ś w i a t o p o g l ą d o w i , ideologii, r e l i g i i , d o k t r y n i e , nauce, modzie. Badacz k u l t u r y z obozu k o n w e n c j o n a l i s t ó w (vide : Słoń a sprawa etnologii) a k c e n t o w a ł b ę d z i e siłę k u l t u r o w y c h p r z y z w y c z a j e ń , s p o s o b ó w postrzegania r z e c z y w i s t o ś c i , postaw, z a c h o w a ń , k t ó r e przez c z ł o w i e k a w y t w o r z o n e z w r o t n i e w y w i e ­ r a j ą na n i m n i e u ś w i a d o m i o n y p r z y m u s . ,,Ja" jest zatem albo p r o d u k t e m „ m i ę d z y l u d z k o ś e i " , albo zmityzowanej k u l t u r y . Myśl o naszej esencjalnej n i e t o ż s a m o ś c i trafnie oddaje f o r m u ł a R i m b a u d a : „ J a to k t o ś i n n y " . W rezultacie k u l t u r a t o r ó w n i e ż domena n i e a u t e n t y c z n o ś c i , s z t u c z n o ś c i , obszar zideologizow a n y c h w y t w o r ó w . Jest t o sfera ustanawiana przez r o z u m , k t ó r y a r b i t r a l n y m dekretem nadaje o c z y w i s t o ś ć t e m u , co nie jest oczywiste, t e m u co konwencjonalne nadaje status b y t u absolutnego, t o , co k u l t u r o w e p r z e k s z t a ł c a w n a t u r a l n e . W a n t r o p o l o g i i Gombrowicza F o r m a jest t y m , co j e d n o s t k ę de­ graduje, zniewala, nie pozwala na osiągnięcie p e ł n i ekspresji. W interpretacjach antropologicznych k ł a d ą c y c h nacisk na konwencjonalny, m i t y c z n y charakter p o r z ą d k u s p o ł e c z n e g o , k u l t u r a j a w i się j a k o opresywny system nie z e z w a l a j ą c y na o d s t ę p s t w a o d ustalonych r e g u ł p o s t ę p o w a n i a p o d g r o ź b ą eks- k o m u n i k a c j i t o znaczy znalezienia się poza o b o w i ą z u j ą c y m w d a n y m systemie u m o w n y m kodeksem z a c h o w a ń , wyznacza­ j ą c y m r a m y m i ę d z y o s o b o w e g o porozumienia. T r u d n o o p r z e ć się w r a ż e n i u , że k u l t u r a p o j m o w a n a jest t u przede w s z y s t k i m j a k o „ ź r ó d ł o c i e r p i e ń " , uczestnicy z a ś skazani na jej t r a u m a t y c z n e oddziaływanie. 8 9 �W tej s y t u a c j i strategia poznawcza m o ż e b y ć t y l k o jedna. Interpretacja kultury skaoji, d e m i s t y f i k a c j i . przyjmuje postać demityzacji, dema- Celem jest o b n a ż a n i e k u l t u r o w y c h prze­ konkretnej, wydzielonej p ł a s z c z y z n y rzeczywistości. Jest jak ś m i e c h , c a ł o ś c i o w ą p o s t a w ą wobec tego, co istnieje, wobec b y t u . Nosi znamiona metafizyczne. K i e r k e g a a r d . O k r e ś l a on j ą j a k o n i e s k o ń c z o n ą , a b s o l u t n ą nega- Król? Jeśli 1 3 Jest swym kształcie negatywna, bo postaci ironii analizę antropologii orientacji konwencjonalistycznej. w wnikliwą tej o nowożytnej Najbardziej b r a ń . , . K r ó l jest n a g i " — w formule tej zawiera się p r o g r a m pozostawił symetria m a z o s t a ć zachowana i n t e r p r e t a t o r musi b y ć blaznem. tywność. B ł a z e n jest t y m , k t ó r y m ó w i „ n i e " . Żyje z tego, że się prze­ n i e s k o ń c z o n a , p o n i e w a ż negacji podlega k a ż d y m o ż l i w y przed­ w s z y s t k i e m u zaprzecza, jest c i w s t a w i a , p o d d a j ą c w w ą t p l i w o ś ć p r a w d y u c h o d z ą c e za oczy­ m i o t d o ś w i a d c z e n i a , jest absolutna, g d y ż znosi wszelkie p u n k t y wiste. Jest a r y s t o k r a t ą d u c h a : n i e z a l e ż n o ś ć m y ś l i ł ą c z y z prze­ oparcia, nie ustala nic p o z y t y w n e g o . Wedle p i ę k n e g o s f o r m u ł o ­ n i k l i w ą w i e d z ą . Obraca się w d o b r y m t o w a r z y s t w i e , aby t y m wania Kierkegaarda ironia „ j e s t b o s k i m o b ł ę d e m , k t ó r y ł a t w i e j w y g ł a s z a ć impertynencje i n i c o w a ć uznawane n i c z y m T a m e r l a n , nie p o z o s t a w i a j ą c z przeszłości k a m i e n i a na świętości. Z a u w a ż e n i e n i c n a t u r a l n o ś c i tego, co i n n i p o s t r z e g a j ą j a k o turalne w y m a g a specyficznej p o s t a w y : przebywania grupy przy jednoczesnym pozostawaniu poza na­ w środku jej obrębem, p r z y j ę c i a statusu obcego, outsidera. Dopiero z tej pozycji osiąg­ niętej niełatwą zapewne autodemistyfikacyjną pracą, błazen 1 4 k a m i e n i u " . P o d i r o n i c z n y m spojrzeniem r z e c z y w i s t o ś ć w a r t o ś ć , okazuje się n i e d o s k o n a ł ą formą i ograni­ c z a j ą c ą j e d n o s t k ę . W i ę c e j : ś w i a t nie t y l k o przestaje b y ć naj­ lepszym ze ś w i a t ó w , ale pozbaAviony absolutnej sankcji staje się absurdalny, p r z y p a d k o w y , niekonieczny. R a c j ą najgłębszą, k t ó r a przemawia za t a k ą o n t o l o g i ą jest nieusuwalna strować cierpienia, i względność podawanych za absolutne traci krępującą m o ż e ostrzej d o j r z e ć d z i w n o ś ć s k r y t ą za n o r m a l n o ś c i ą , demon­ sztuczność szaleje bólu, śmierci. Błazen podejmuje trud obecność wykazania zasad. „ F i l o z o f i a b ł a z n ó w — c z y t a m y w k l a s y c z n y m j u ż w y ­ j a ł o w o ś c i wszelkich p r ó b usensownienia k ł a d z i e — jest t ą w ł a ś n i e , k t ó r a w k a ż d e j epoce demaskuje j a k o m i n u j e z obszaru intelektualnego n a m y s ł u i u n i e w a ż n i a p r o b l e m z ł a , w rezultacie eli­ w ą t p l i w e t o , co uchodzi za najbardziej niewzruszone, u j a w n i a teodycei. I r o n i a u m o ż l i w i a p r z e n i k l i w y w g l ą d w r z e c z y w i s t o ś ć . s p r z e c z n o ś c i tego, co wydaje się naoczne i bezsporne, w y s t a w i a Sarkazm, a więc p e w n ą jej p o s t a ć czyni Barthes, we w s t ę p i e na p o ś m i e w i s k o o c z y w i s t o ś c i zdrowego r o z s ą d k u i dopatruje się do swych Mitologii, r a c j i w absurdach — s ł o w e m podejmuje c a ł y codzienny zawodu b ł a z n a razem z n i e u c h r o n n y m ryz^'kiem trud śmieszności." 1 0 1 5 warunkiem p r a w d y . Ś m i e c h i ironia s t a n o w i ą c e o sile b ł a z n a wiele t e ż m ó w i ą o jego s ł a b o ś c i a c h . J e ś l i , zgodnie ze s w y m p r o g r a m e m , ś m i e j e się ze wszystkiego, ironizuje na k a ż d y t e m a t , to p r z y n a j m n i e j Warunkiem możliwości odczytywania tekstów kultury w same te c z y n n o ś c i nie s t a j ą się o b i e k t e m a t a k u . T y m s a m y m s p o s ó b w ł a ś c i w y b ł a z n o w i jest szczególne odniesienie do ś w i a t a . z a ł o ż o n a r e l a t y w n o ś ć ujawnia swe nierelatywne korzenie. Z kolei, N a j p e ł n i e j p o s t a w ę t ę o p i s u j ą kategorie ś m i e c h u i i r o n i i . Co istot­ o b y d w i o f o r m y , k t ó r y m i się p o s ł u g u j e , doprowadzone do skraj­ nego w y r a ż a , o c z y m m ó w i ś m i e c h b ł a z n a ? S i ę g n i j m y n o ś c i same siebie z n o s z ą . N a t r a f i a m y w ten s p o s ó b na istotne ment Księgi śmiechu i zapomnienia Milana po frag­ Kundery: „Kiedy a n i o ł po raz pierwszy u s ł y s z a ł ś m i e c h d i a b ł a , o s ł u p i a ł . Odbyło ograniczenia strategii b ł a z n a : z w i ą z a n e z j e j stosowaniem a n t y ­ nomie i niekonsekwencje. S p r ó b u j m y je p o k r ó t c e przedstawić. się to na j a k i e j ś uczcie, w k t ó r e j u c z e s t n i c z y ł o d u ż o l u d z i i wszyscy B ł a z e n jest wcieleniem ducha sceptycznego. o n i , jeden za d r u g i m , p r z y ł ą c z a l i się do diabelskiego ś m i e c h u , t a k bardzo b y ł o n z a r a ź l i w y . A n i o ł doskonale r o z u m i a ł , że t e u ś m i e c h w y m i e r z o n y jest przeciw B o g u i powadze jego d z i e ł a . W i e d z i a ł , że m u s i n a t y c h m i a s t z a r e a g o w a ć , lecz czuł się s ł a b y i bezbronny. P o n i e w a ż sam nie p o t r a f i ł nic w y m y ś l e ć , zaczął n a ś l a d o w a ć swego p r z e c i w n i k a . O t w o r z y ł usta i w y d a ł przery­ w a n y , m o d u l o w a n y d ź w i ę k z g ó r n y c h r e j e s t r ó w swej skali g ł o s u i n a d a ł m u o d w r o t n y sens: podczas g d y ś m i e c h d i a b ł a w s k a z y w a ł mądrze u r z ą d z o n e , wspaniale w y m y ś l o n e , p i ę k n e , dobre i p e ł n e sensu. łączy w sobie w y k l u c z a j ą c e się p r a g n i e n i a : c h c i a ł b y wszystko i wszyst­ k i c h podda,ć w ą t p i e n i u , sam p o z o s t a j ą c poza w s z e l k i m podej­ rzeniem. K t o t w i e r d z i , że b ę d z i e k w e s t i o n o w a ł wszystko, po­ w i n i e n , jeśli chce b y ć z s o b ą zgodny, z a k w e s t i o n o w a ć samo to twierdzenie. Programowe sprzeczne. z a ł o ż e n i e sceptyka, jest Konsekwentny może b y ć sceptyk wewnętrznie tylko wówczas g d y sam siebie zmusi do milczenia. Zarzuca się c z ę s t o postawie sceptycznej n i h i l i z m . Ze w z g l ę d u n a b e z s e n s o w n o ś ć rzeczy, to ś m i e c h a n i o ł a — przeciwnie, w y ­ r a ż a ł r a d o ś ć z tego, że wszystko na, świecie jest t a k Sceptyk na wspomnianą niekonsekwencję zarzut ten można oddalić. P r z e c i e ż jeśli b ł a z e n zwraca się przeciwko wszelkim w a r t o ś c i o m , D i a b e ł i anioł s t a l i więc na w p r o s t siebie, otwierali usta i w y d a ­ to w k a ż d y m razie jedno nie podlega d y s k u s j i : że w a r t o ś ć w i d z i w a l i m n i e j więcej t a k i sam d ź w i ę k , lecz k a ż d y z nich w s a m y m akcie ieh odrzucenia. B ł a z e ń s t w o jest ze swej i s t o t y wyrażał n i m c o ś innego. D i a b e ł p a t r z ą c na ś m i e j ą c e g o się a n i o ł a śmia,l stanem się coraz bardziej, głośniej i p r a w d z i w i e j , c z e m u ś dokonuje się w imię j a k i e j ś w a r t o ś c i . Ś m i e c h i ironiczne był nieskończenie śmieszniejszy." bo ś m i e j ą c y się a n i o ł usposobienie 11 że Nietrudno zauważyć, permanentnego że b ł a z e ń s k a czapka skrywa przed błazen żadnycli buntu. Jednakże to nie t y l k o w swej rozwiązań pracy narzędzia każdy bunt przeciw destrukcji. P r a w d ą d e m i s t y f i k a t o r s k i e j nie p o z y t y w n y c h ; pozostaje czystą jest, proponuje negatyw - naszym w z r o k i e m diabelskie r o g i . Ś m i e c h d i a b ł a b o w i e m i ś m i e c h nością. o tym błazna odznaczają nie wie, zawiera j a k o s w ó j warunek j a k ą ś a f i r m a c j ę . J a k więc się t ą s a m ą c e c h ą : w swych najgłębszych intencjach jest to śmiech m e t a f i z y c z n y . Ó w ś m i e c h jest szczególną postacią k r y t y k i świata. Przedmiotem negatywna, nawet jeśli widać, nihilizm błazna — choćby skłonny był weń uwierzyć — jest czysto d e k l a r a t y w n y . Powstaje p y t o n i e : czy n i h i l i z m jest j a k o b y ś w i a t u lad i sens, k t ó r e zagwarantowane są j u ż to s a n k c j ą w ogóle m o ż l i w y , czy nie daje się p o m y ś l e ć , skoro nie j e s t e ś m y r o z u m u , j u ż to p r z e d u s t a n o w i o n y m b o s k i m dekretem. w stanie w y j ś ć poza k u l t u r ę , ta nieredukowalna sytuacja zawsze kruchą wyjątkowo d o b i t n i e , że p o r z ą d e k konstrukcją ufundowaną ona działalność nieodłączne odsłania czyni Wszelako świata Śmiech jest chimerycznym ludzkim j e k t e m , z m i e n n y m historycznie i k u l t u r o w o , tylko a więc że ż a d e n t a k i p o r z ą d e k nie istnieje. A f o r y z m Gombrowicza „ ż y c i e śmieje się z r o z u m u " w y w o d z i się z tego ź r ó d ł a . Podobne cechy rzeczywistości, skazuje nas na j a k i ś sens. pro­ J a k w y g l ą d a zatem o d w r o t n a strona d e s t r u k c y j n y c h zabie­ g ó w b ł a z n a . Co stanowi p r z e d m i o t jego u k r y t e j a f i r m a c j i . W r ó ć m y do Gombrowicza. Forma, inaczej nieco rozkładając ironiczne. doksalnie, ale ironii 1 2 jest wynikająca jakaś zmiennych zasadnicza niezgoda ogra­ u n i e m o ż l i w i a jednostce a d e k w a t n ą e k s p r e s j ę , w y t w a r z a w niej poczucie nieustannego rysem degraduje, r a k c e n t y , w y d o b y w a homologiczne w z g l ę d e m ś m i e c h u spojrzenie Wspólnym powiedzieliśmy, nicza, wprowadza „ j a " w stan alienacji. Pow oduje b ó l , p o n i e w a ż historycznie na zastaną odmian zafałszowania. precyzyjniej b y ł o b y Chociaż mówić brzmi to para­ w t y m wypadku, sytuację, że to F o r m a cierpi w s k u t e k deformacji, g d y ż nic takiego j a k z z a u w a ż e n i a s p r z e c z n o ś c i , z k o n f r o n t a c j i tego, co p o d m i o t , samoistne „ j a " u Gombrowicza nie istnieje. W y j ś c i a jest, z t y m , co b y ć p o w i n n o . S p r z e c z n o ś ć p o m i ę d z y ideałem z tej s y t u a c j i nie ma, bo przed F o r m ą nie da się uciec. P o r z u c i ć a jego realizacjami lokalizowano w r ó ż n y c h sferach d o ś w i a d c z e n i a F o r m ę m o ż n a t y l k o na rzecz innej F o r m y : „ U c i e k a m z g ę b ą społecznego. Ironia w r ę k a c h " — to ostatnie zdanie Ferdydurke. b ł a z n a jest s z c z e g ó l n a : nie odnosi się do Wobec tego po- 219 �zostaje n a m u ś w i a d o m i ć sobie t e n n i e w y g o d n y stan, nabrać porzucić zasadę „wszystkie kultury s ą r ó w n e " w swej pracy dystansu do F o r m y . D o p o d o b n y c h w n i o s k ó w dochodzi etnolog- badawczej, ale w i n i e n p a m i ę t a ć , że konsekwentna postawa re­ -błazen. Podkreślając akcentując konwencjonalność nieusuwalną obecność mitu w i e d z ą c j e d n o c z e ś n i e , że m i t m o ż n a naszych zachowań, l a t y w i s t y c z n a przeczy samej sobie. W i k ł a się w t ę s a m ą a n t y ­ w naszym myśleniu, n o m i ę , k t ó r ą r o d z i sceptycyzm. Postawa t a p o c i ą g a jeszcze j e d n ą z a m i e n i ć t y l k o na m i t , n i e u c h r o n n ą k o n s e k w e n c j ę : zmusza do t a k i c h o p i s ó w k o n w e n c j ę na k o n w e n c j ę , sens swojej p r a c y w i d z i w u j a w n i a n i u w k t ó r y c h k a ż d e , nawet najbardziej n a m w s t r ę t n e tej s y t u a c j i . W o b y d w u w y p a d k a c h t y m , co steruje i c h poczy­ zostaje usprawiedliwione l o g i k ą systemu, w k t ó r y m naniami Z r a c j i n i e m o ż n o ś c i uzgodnienia jednego, powszechnie jest pragnienie autentyczności. Wartością, której obowią­ zującego p r o d u k t y w ł a s n e j s a m o ś w i a d o m o ś c i m u s z ą u z n a ć za r e l a t y w n e . sytuuje się „ p o z a d o b r e m i z ł e m " . W tej s y t u a c j i u p r a w n i o n y więc sobie g d y t w i e r d z ą , że o d n a l e ź l i absolutny p u n k t oparcia. N i e m n i e j u ś w i a d a m i a n i e k o n i e c z n o ś c i egzysto­ w a n i a w f a ł s z u j ą c o - m i t y c z n y m świecie k u l t u r y pozostaje w a r t o ś ­ c i ą d e k l a r a t y w n i e a b s o l u t n ą , ze w z g l ę d u n a k t ó r ą dokonuje się interpretacji. D o t y k a m y w t y m miejscu w a ż n e j k w e s t i i w i ą ż ą c e j się ze stanowiskiem konwencjonalistycznym: problem relatywizmu k u l t u r o w e g o . K o n w e n c j o n a l i s t a powiada, że nie m a ponadkulturowych, transcendentalnych kryteriów, żadnych które po­ zwalałyby wartościować kultury, budować ich hierarchię. Mają one swoje r e g u ł y funkcjonowania, w ł a s n e l o g i k i w e d ł u g k t ó r y c h uczestnicy zujące postrzegają rzeczywistość, jak również nieobowią- uniwersalnie modele r a c j o n a l n o ś c i . M o c ą tej r o d n o ś c i s ą w i ę c r ó w n e . Twierdzenie t o , j a k niejedno­ przekonywująco u d o w a d n i a Leszek K o ł a k o w s k i , przeczy t e m u , co p o z y t y w n i e ustanawia. stopniu, 16 co Jest t o twierdzenie w a r t o ś c i u j ą c e w t y m s a m y m teza przeciwstawna, chociaż afirmacja wartości każdy powstało. s ł u ż ą jest s a m o ś w i a d o m o ś ć . A l e c h c ą c b y ć k o n s e k w e n t n i , r ó w n i e ż Zaprzeczają kryterium wartościującego, kultury, zachowanie układ kulturowy jest wniosek, że — p r z y k ł a d o w o — r ó ż n i c a m i ę d z y wegetariani­ nem a l u d o ż e r c ą jest j e d y n i e k w e s t i ą puentuje c a ł y p r o b l e m K o ł a k o w s k i . smaku, Stanowisko etnologia b ł a z n e m podszytego zultacie: w wersji słabej jak pikantnie 1 7 niekonsekwentne, jest więc w re­ w wersji mocnej samodestrukcyjne. N i e niweczy t o rzecz jasna s e n s o w n o ś c i jego wysiłków, wskazuje tylko na istotne trudności tej strategii poznawczej. K o r z y s t a m y w s z a k ż e z o w o c ó w jego pracy jeśli o t y m nie w i e m y . W y z w a l a j ą c y m ś w i a t u j a k b y bardziej l u d z k i śmiechem nawet nadaje w y m i a r : znosi p o w a g ę on i patos w i e l k o ś c i , n o b i l i t u j e t o , co rzekomo niegodne nas, m a ł e , nie­ chciane. K ł u j ą c ą i r o n i ą o d ś w i e ż a spojrzenie: sprawia, że w zet­ knięciu z wartościami zmuszeni t y m s a m y m niedopuszcza jesteśmy stracić naiwność, do i c h estetyzacji i zbanalizowania. W ą t p i e n i e m podsyca w nas c z u j n o ś ć wobec ziemskich a b s o l u t ó w . Tak mógłby wyglądać zestaw n a j g ł ę b s z y c h przeświadczeń dokonuje s i ę t u nie w p r o s t . Przekonanie, ż e „ w s z y s t k i e k u l t u r y etnologa w y k o r z y s t u j ą c e g o w swej p r a c y s t r a t e g i ę b ł a z n a ; t a k s ą r ó w n e " u m o ż l i w i ł o powstanie a n t r o p o l o g i i k u l t u r y j a k o n a u k i . m o g ł o b y p r z e d s t a w i a ć się jego wyznanie w i a r y . W i a r y p o j m o ­ W p r a k t y c e o z n a c z a ł o t o , że a b y z r o z u m i e ć i n n ą k u l t u r ę n a l e ż y wanej nie konfesyjnie, ale j a k o nie d a j ą c y się u s p r a w i e d l i w i ć zawiesić w ł a s n e n o r m y moralne i estetyczne, p o r z u c i ć k u l t u r o w o d y s k u r s y w n i e a k t opowiedzenia się za p e w n y m i w a r t o ś c i a m i . u w a r u n k o w a n e , a w i ę c w z g l ę d n e przyzwyczajenia, g d y ż J e ś l i stwierdzenia te w y d a j ą się n a z b y t m i ę k k i e w s t o s u n k u do tylko w t e n s p o s ó b j e s t e ś m y w stanie z b l i ż y ć się do uchwycenia i n ­ twardych n o ś c i innego, p o j ę c i a o b c o ś c i obcego. Wszelako ó w a k t zawie­ wobec o b i e k t y w n y o h r o s z c z e ń n a u k i , w a r t o p r z y p o m n i e ć w t y m szenia m a korzenie kulturowe. Powzięty został w Europie, jakoby intelektu, zbyt subiektywne miejscu p y t a n i e , k t ó r e Claude Levi-Strauss u m i e ś c i ł w s w o i m w kulturze, k t ó r a zakwestionowała wyższość własnych wartości genewskim b y w t e n s p o s ó b p o d j ą ć w y s i ł e k zrozumienia innego. Rousseau: „ C z y Istnieją konstrukcji wykładzie poświęconym etnolog pisze pamięci c o ś innego niż Jana Jakuba wyznania?" 1 8 w i ę c realne p o w o d y b y głosić, ż e k u l t u r a , k t ó r a tego d o k o n a ł a R e t o r y c z n o ś ć tego p y t a n i a jest w y z w a n i e m nie t y l k o d l a z a k o n u jest k u l t u r ą w y ż s z ą . N i e jest t o racja, dla k t ó r e j etnolog m i a ł b y etnologów. P R Z Y P I S Y 1 L . S t o m m a , Słoń a sprawa etnologii, „ P o l s k a Sztuka L u ­ d o w a " R . X X X V I , 1982 n r 1—4, s. 71—73 T a m ż e , s. 71 W . Gombrowicz, Dziennik (1957—1961), P a r y ż 1962 s. 34—36 Por. J . J a r z ę b s k i , Pojęcie „formy" u Gombrowicza, ( w : ) Gombrowicz i krytycy, K r a k ó w 1984 Gombrowicz, op. c i t . , s. 10 J a r z ę b s k i , op. c i t . , s. 335 2 S 4 5 6 1 1 M . K u n d e r a , Księga śmiechu i zapomnienia, Warszawa 1984, s. 38—39 P . L a g u n a , Ironia jako postawa i jako wyraz, K r a k ó w 1984 S. K i e r k e g a a r d , O powszechnym znaczeniu ironii. Ironia Sokratesa, ( w : ) K . T o e p l i t z , Kierkegaard, Warszawa 1980, s. 220 Tamże. R . Barthes, Mythologies, London—Toronto—Sydney— New Y o r k , s. 12 L . K o ł a k o w s k i , Szukanie barbarzyńcy. Złudzenia uniwersa­ lizmu kulturowego, ( w : ) Gzy diabeł może być zbawiony i 27 innych kazań, L o n d y n 1983, s. 11—24 L . K o ł a k o w s k i , Bałwochwalstwo polityki, „ K u l t u r a nie­ z a l e ż n a " n r 24—25: 1986, s. 8; por. t e ż : J . P a w ł o w s k a , Odwrót od relatywizmu kulturowego, „ S t u d i a F i l o z o f i c z n e " n r 2, 1987 C. L ś v i - S t r a u s s , Jan Jakub Rousseau, twórca nauk hu­ manistycznych, „ T w ó r c z o ś ć " n r 6, 1984, s. 86 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 7 Z o b . R . Barthes, Mit i znak, Warszawa 1970, s. 25—61 8 L . K o ł a k o w s k i , Kapłan i błazen. Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia, „ T w ó r c z o ś ć " n r 10: 1959 9 J . Ortega у Gasset, L'histoire comme systeme, V I s. 4 1 , c y t . za W . Buchner, Rozum i historia, „ Z n a k " , n r 387—388, 1987, s. 44 1 0 t K o ł a k o w s k i , op. c i t . 1 7 1 8 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/608eed46936dad61f1fbccd1fb2b878e.pdf 5de57afbf52c5c826e5cb88fa6f52ee6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2753 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2563 Title A name given to the resource Krzesło. Szkic do portretu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1999 t.53 z.1-2, s.103-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aldona Mickiewicz, Fotel, 1991 Krzesło. Szkic do portretu Dariusz Czaja Cóż my o krześle wiemy mili moi Josif Brodski, Dedykowane krzesłu Siedzenie na krześle to zupełnie co innego Witold Rybczyński, Dom. Krótka historia idei 1. Pamiętamy to wszyscy. Pierwsza lekcja mogła rozpoczynać się, powiedzmy, w ten sposób: This is a table and that is a chair. Albo tak: Je vais de la porte a la chaise. Albo tak: Eto stoi, no eto stuł. Albo jeszcze inaczej. Inaczej, ale przecież zawsze jakoś podobnie. Wchodząc w nowy język, przyswajając podstawowe struktu­ ry gramatyczne, ucząc się pierwszych obco brzmiących słów, nie przypadkiem, powoli, niezdarnie i bez wprawy usiłujemy na po­ czątku nazywać to, co pozostaje w zasięgu naszego wzroku. Świat rzeczy najbliższych. Lingwistyczne „alamakota" obejmuje więc kosmos obiektów dobrze znanych, oswojonych, opatrzo­ nych, zwykłych, zwyczajnych. Te klocki wypełniające po brzegi codzienność, w której mieszkamy, złożą się z czasem na pierwszy obrazek naszego nowego elementarza. Owszem, nietrudno sobie wyobrazić, że zestaw inicjalny może być inny. Zawsze znajdzie się pod ręką jakiś pencil czy crayon, zawsze też możemy zostać zmuszeni, by spojrzeć przez Fenster czy fenćtre. A jednak, wcze­ śniej czy później, krzesło pojawić się musi. I to raczej wcześniej. Nasze pierwsze w życiu obcojęzyczne krzesło. Krzesło egzemplaryczne. Krzesło niby konkretne a przecież uogólnione, pozba­ wione znaków szczególnych. To krzesło, na które teraz ty, adept obcego języka spoglądasz, ale w którym dostrzec masz w pierw­ szym rzędzie reprezentanta wszystkich obiektów określanych tym mianem. Krzesło bez właściwości. Krzesło jako przykład. Krzesło jako wymowny ślad po, rozcinającym brutalnie continu­ um doświadczenia, geście taksonomicznym. Nie jest niczym dziwnym to, że ucząc się nowego języka oswa­ jamy w obcym narzeczu świat już wcześniej w swoim języku (i w codziennym spojrzeniu) oswojony. Dziwić natomiast może to, że ci, którzy zdziwieniem się żywią i ze zdziwienia żyją, tak mało krzesłu się dziwią. Jak tonący brzytwy, tak filozof krzesła się chwyci. Krzesło, jeśli już w jakimś tekście filozoficznym się poja­ wia, to z reguły również w roli prostego exemplum. Oto Krzysztof Michalski tłumacząc nietzscheańską filozofię ciała, przywołuje dobrze zadomowiony w filozofii europejskiej paradygmat myślenia: „W dominującej w Europie do XIX wie103 �ku tradycji kartezjańskiej ciało było jednak pewnego rodzaju in­ telektualnym kłopotem; nawet dziecko zdaje sobie przecież spra­ wę (choć nie Kartezjusz), że jego ciało to coś zasadniczo innego niż krzesło czy ołówek - a jednocześnie dla każdego oczywiste jest (choćby u dentysty), że to nie tylko idea. Tymczasem trady­ cja kartezjańska miała do dyspozycji pojęcia tylko na te dwa ro­ dzaje rzeczy". Oto Claude Tresmontant w wywodzie o istniejącej w myśli hebrajskiej esencjalnej różnicy pomiędzy ideą stworzenia i wy­ twarzania konkluduje: „Przedmiot wytworzony ma własny status ontologiczny. Przedmiot wytworzony nie jest jako taki substan­ cją. Jest to element naturalny, który p e ł n i f u n k c j ę , który g r a r o l ę krzesła, broni, narzędzia itd. Ale funkcja nie może nadawać miana substancji. Dla obojętnego spojrzenia, które nie wiedziałoby, do czego dany przedmiot s ł u ż y , przedmiot ten redukowałby się do swojego tworzywa. Dla nieświadomego spojrzenia krzesło to zniekształcony kawałek drewna. Nie ma substancji krzesła; jest tylko drewno, które pełni funkcję krzesła. To, co i s t n i e j e w wytworzonym przedmiocie, to naturalny element, drewno, metal itd. Istnieje to, co jest s t w o r z o n e". Oto Witold Gombrowicz objaśniając w jednym z wykładów swojego mówionego Przewodnika po filozofii sartrowską ontologię konstatuje: „Ciekawostka: to grube porównywanie, do które­ go, doszedłem, może się wydać naiwne. No cóż, ale prowadzi jednak do pojęć o realnej treści, np. byt ludzki jest pusty z powo­ du słynnej intencjonalności świadomości. Jeśli krzesło jest krzesłem, to świadomość nigdy nie jest tożsama z samą sobą, gdyż zawsze jesteśmy świadomi c z e g o ś . Nie można wyobra­ zić sobie świadomości pustej. Słynna zasada identyczności 'A równa się A' (krzesło jest krzesłem) nie ma tu miejsca". Widzimy więc, że zarówno dla pani od języka obcego, jak i dla filozofa krzesło jest tym, co jako jedna z pierwszych rzeczy przychodzi na myśl, tym, co najpierw, mechanicznie, niemal bezwiednie, spada z języka. Nadaje się co najwyżej na przykład i to poręczny, bo wzięty z najbliższego, dobrze znanego otocze­ nia. Jest w zasięgu oka, zawsze pod ręką, albo pod... no, mniej­ sza o detale. W każdym razie nie jest krzesło żadnym proble­ mem. Jest oczywiste, samo-przez-się-zrozumiałe. Jego nieskom­ plikowana ontologia zdaje się wyczerpywać w tautologicznej tożsamości: krzesło jest krzesłem jest krzesłem jest krzesłem... Tym i niczym więcej. Krzesło, jak podpowiada praktyka a jednoznacznie potwier­ dza słownik, zasadniczo służy do siedzenia. I choć zapewne można korzystając zeń oddawać się szeregu innym, czasem bar­ dziej nawet wyrafinowanym czynnościom, nie mniej, wszystko na to wskazuje, że skonstruowane zostało ono w tym właśnie ce­ lu. I tu już pierwsze zdziwienie, które musi być udziałem antro­ pologa. Nic przecież, poza powielaną zbiorowo kulturową ruty­ ną, nie zmusza nas byśmy siadywali na krzesłach i egzystencję naszą codzienną z tą prozaiczną czynnością w sposób konieczny wiązali. Są liczne kultury, które bez tego sprzętu się obywają i ani nie ulegają one degeneracji ani też - by potrząsnąć socjolo­ gicznym brzękadłem - więź społeczna na tym nie cierpi. Nigdzie też nie odnotowano, by ci co siadają bezpośrednio na ziemi byli mentalnie i kulturowo upośledzeni, by w jakikolwiek sposób odbiegali na niekorzyść od tych, co krzeseł nagminnie używają. Prosty zabieg relatywizacji ujawnia, że w oczach tych pierw­ szych, siedzenie na krześle jest niepojętym dziwactwem i osobli­ wością. W Japonii, jeszcze w XIX wieku mówiono o europejczy­ kach, że siadają „ze zwieszonymi nogami". Krzesło jest wynalazkiem kulturowym. Kulturowym, a więc sztucznym. Sztucznym, a więc niepotrzebnym. To krzesło wy­ wołuje potrzebę i w ślad za tym przyzwyczajenie nad-ziemnego siedzenia. Nie bierze się ono z pewnością z przymusu motywo­ wanego determinantami biologicznymi czy też jakimś wprzód ustanowionym modelem komfortu. To dopiero kulturowy dyktat przemienia przypadkowe i nieoczywiste w konieczne i całkowi­ cie „naturalne". Jak widać, z antropologicznego punktu widze­ 1 2 3 4 104 nia, krzesło najmniej nadaje się na emblemat niekłopotliwej nor­ malności i zwyczajności. Krzesło, w swym zwyczajowym użyciu, „służy do". Spełnia więc dobrze heideggerowskie kryterium bycia narzędziem. „Od­ powiednio do swego narzędziowego charakteru narzędzie jest narzędziem zawsze na gruncie przynależności do innego narzę­ dzia: przyrząd do pisania, pióro, atrament, bibuła, stół, lampa, meble, okna, drzwi, pokój. Te 'rzeczy' nigdy nie pojawiają się najpierw same dla siebie, by potem jako suma realiów wypełnić pokój. Tym, co najpierw dane, choć nie ujęte tematycznie, jest pokój, ale niejako to, co 'w obrębie czterech ścian' w sensie ge­ ometryczno - przestrzennym , lecz jako narzędzie do mieszka­ nia". Heidegger, wydobywając na jaw poręczność narzędzia (przy okazji: ta skromna wyliczanka przedmiotów ze świata na­ szej codzienności, które w części przynajmniej - pióro, atrament, bibuła, lampa /przy założeniu, że chodzi o naftową/ - mają już dla nas urok archaicznego bibelotu, mimowolnie przywodzi na myśl nostalgiczną Elegią na odejście pióra atramentu lampy Zbi­ gniewa Herberta dedykowaną tym zanikającym przedmiotom) sytuuje go najpierw i przede wszystkim w obrębie naszego nietematycznego, przedteoretycznego odniesienia do świata. Narzę­ dzie „znamy" najpierw nie dzięki dyskursywnemu ujęciu, ale dlatego, że potrafimy się nim posługiwać, że ,już" umiemy go użyć. Tak też krzesło „znamy", „wiemy" o nim przede wszyst­ kim, rzec by można, przez zasiedzenie. Krzesło, wraz z innymi sprzętami mieści się w kategorii rzeczy, które Grecy określali ja­ ko ta pragmata, co w specyficznym heideggerowskim przekła­ dzie określane jest jako „to, z czym ma się do czynienia w zatro­ skanym obchodzie". Odejdźmy jednak od finezjifilozoficznegojęzyka, by skon­ statować prosto: w swej funkcji instrumentalnej jest krzesło przede wszystkim meblem. I w tej właśnie roli wchodzi najczę­ ściej w pole naszego widzenia, i myślenia o nim. Jest nieodzow­ ną częścią naszego wyposażenia domowego, szkolnego, biuro­ wego. Witold Rybczyński w swojej książce o idei domu, 0 względności w pojmowaniu tego czym dom jest, czym ma być, o kulturowej i historycznej zmienności takich kategorii jak wygoda, przyjemność, swoboda, praktyczność, śledzi również europejską historię krzesła. Krzesła jako idei, jako wyznacznika prestiżu, jako mebla wreszcie. Jeszcze za Ludwika XIV krzesło było nade wszystko elementem dekoracyjnym wnętrza, uwydat­ niało i podkreślało architekturę pomieszczenia. Krzesła projek­ towano do podziwiania, nie do siedzenia. Idee komfortu, wygo­ dy, funkcjonalności, które współcześnie wiążemy z krzesłem, pojawiły się z początkiem wieku XVIII, wraz z panowaniem Ludwika XV. Przepych formalny, dekoracyjność i zadęcie ustą­ piły miejsca przyjemności, intymności i wygodzie. W rokoko­ wym krześle trzeba by szukać antenatów krzesła współczesne­ go: „Siedzenie przestało być tylko funkcją czy rytuałem, a stało się też formą odpoczynku. Ludzie siadali razem, żeby posłuchać muzyki, porozmawiać czy zagrać w karty. Nowe pojęcie swobo­ dy widać było w ich sposobie siadania: dżentelmeni odchylali się do tyłu i zakładali nogę na nogę - nowa pozycja - a damy spoczywały, półleżąc. Także inne, przypadkowe pozy zaczęły wchodzić w modę. Formy krzeseł usiłowano dostosować do tych nowych pozycji i , po raz pierwszy od czasów greckich, do ludzkiego ciała. Ich oparcia już nie były pionowe, tylko pochy­ łe, a poręcze miały linie zaokrąglone zamiast prostych. Były szersze, niższe i umożliwiały większą swobodę w przybieraniu póz. Największą popularnością cieszył się teraz wyściełany fo­ tel, który miał kształt tylnego, obitego oparcia i był o wiele szer­ szy niż dawne krzesła". Od tego czasu, od chwili upowszechnienia się zgrabnego 1 funkcjonalnego fauteuila Ludwika XV, krzesło pojawia się w coraz to nowych wariantach, odmiennych kształtach i rozwią­ zaniach technicznych. Dostosowuje się do zapotrzebowań i gu­ stów swojego czasu, albo samo wytwarza nowe zachowania. Wy­ ściełane i wygodne krzesło rokokowe zapraszało do konwersacji 5 6 7 �i przyjemnego spędzania czasu, krzesło tzw. nowoczesne (w naj­ rozmaitszych odmianach), sterylne, praktyczne i ergonomiczne w każdym calu, przywodzi na myśl raczej racjonalny i pragma­ tyczny świat biurokracji. W swoim „ewolucyjnym" rozwoju krzesło zdążyło przybrać kilka kanonicznych, wzorcowych form: krzesło „Chippendale", georgiańskie typu „Windsor", fo­ tel wiktoriański, szezlong Art Deco, fotel „Wassily" Marcela Breuera, krzesło „Weissenhof' i „Barcelona" Mięsa van Rohe, krzesło „Butterfly" Hardoya („które charakteryzuje się tym, że im dłużej się na nim siedzi, tym bardziej tajemnicza wydaje się jego popularność" ), po liczne, „jednorazowe" projekty współ­ czesne, które wydają się wracać do ideałów przedosiemnastowiecznych. W zamierzeniach projektantów bowiem mają one ra­ czej poruszać i szokować użytym materiałem (metal, poliuretan, tektura, trzcina) i wymyślną estetyką niż służyć po prostu do sie­ dzenia. Swoją drogą zadziwia rozmaitość historycznych odmian wy­ wiedzionych z praformy (wiecznej idei?) „urządzenia do siedze­ nia": dostojny tron królewski, cesarski i papieski, przaśny zydel i stołek, dekoracyjny fotel i krzesło salonowe, proste krzesło biu­ rowe, fotel na biegunach, turystyczne krzesełko składane, fotel dentystyczny i ginekologiczny, wreszcie nowoczesna krzyżówka utylitaryzmu, biurokracji i technologii - krzesło elektryczne. I stosownie do tego, zastanawiać też może, że ten prosty obiekt - przywołując wiele metaforycznych, ale i całkiem dosłownych skojarzeń - tak mocno ingeruje w elementarne sfery naszego do­ świadczenia. Bo krzesło to i władza, pozycja, prestiż, potęga i słabość, komfort i wygoda, ale też ból i cierpienie, śmierć... lekceważoną dotąd i nieważną w każdym aspekcie. I omto jest krzesło. W niedostrzegalne jest wciśnięte jarzmo przestrzeni (forma tatarstwa) i przeszło czterdzieści cm. szerokie. Dochodzi do metra, albo więcej wysokości. Zrobione z burej jak drzewo w ogrodzie masy (sądzono tak w starożytności), co się zaliczy ozięble i sucho jako kamuflaż gdzieś w Królestwie Ducha."" 8 9 2. Czym więc jest krzesło? Czym jest ten przedmiot tak zwy­ czajny w swej banalności, tak udomowiony przestrzennie i my­ ślowo, tak znajomy, że już niemal niezauważany? Czym jest: uży­ teczną rzeczą? przestrzennym obiektem? kawałkiem uformowa­ nej materii? prostym meblem? Czy tym i oprócz tego czymś je­ szcze? Nie dowiemy się tego z praktycznego użycia, z natury swej bezrefleksyjnego. Niewiele też obiecać może nauka, która w zetknięciu z materialnym przedmiotem, ma tendencję do upro­ szczeń i redukcji, która, jak słusznie odnotowuje Heidegger w wykładzie o sposobie bycia rzeczy „zawsze dotyczy tylko tego, co jej sposób przedstawiania dopuścił z góry jako możliwy dla niej przedmiot". Cała „reszta" jest dla niej mało interesująca. Opuszczając zatem, na chwilę, sferę codziennych przyzwy­ czajeń, świat „naturalnego nastawienia", ale też i, samonarzucający się w tym przypadku, obszar wzornictwa przemysłowego, wszystkiego tego, co odwołuje do meblarstwa, technologii, pro­ jektowania, przeniesiemy tym samym akcent z pragmatyki rze­ czy na jej ejdetykę. Kilka krzeseł zawdzięczających swoje „nie realne" istnienie poezji i sztuce (tak jakby istota pierwszej nie za­ wierała się w drugiej i odwrotnie; to język arbitralnie rozgrani­ cza te dwa sposoby poznania), kilka obiektów, na których wprawdzie nie da się usiąść, ale ich obecność jest niewątpliwa, może nam pomóc w odpowiedzi na pytanie o krzesło. O to, czym jest, czym być może oraz jak istnieje. Nie jest to może „próba" reprezentatywna, ale z pewnością wystarczająca, by, w oczeki­ waniu na syntezę, pokusić się o wstępny szkic. Zróbmy pierwszy krok w stronę fenomenologii krzesła. Oto wzrok obserwatora przesuwa się beznamiętnie po najbliższym otoczeniu, tym samym brakiem uwagi obdziela wszystko, co wo­ kół niego, ślizga się po nie nazwanej powierzchni rzeczy, w pew­ nym momencie, z niejasnych powodów opada na krzesło. I zo­ staje tu przez chwilę. Spojrzenie wyłamuje się z codziennej ruty­ ny i z magmowatej, jednorodnej dotąd przestrzeni wykrawa po­ jedynczy obiekt: 10 „Oko odczuwać potrzebę zaczyna, aby się zająć niepozorną rzeczą, Czym jest ten samotny kształt, który widać w pokoju? Z po­ mocą przychodzi analogia: „Z czwórką, ósemką, albo innym znakiem skojarz z profilu - z kwadratem en face" 12 Albo i przestrzenna przyległość. Krzesło, jak wiadomo, czę­ sto razem ze stołem „chodzi": „ono podobnie jak stół zawsze stoi na wszystkich czterech nogach na podłodze. Stół jest płaszczyzną, tnie pierś na połówki, a krzesło z pionem żyje raczej zgodnie. Można postawić, wkręcając żarówkę, krzesło na stole. Lecz nigdy odwrotnie". 13 Pierwsze przybliżenia, skojarzenia, analogie, porównania. Ale dalej nie wiemy co to dokładnie jest, z czym mamy do czy­ nienia. „To tylko przestrzeń" i już za chwilę: „tylko powietrze". Wiązka dwóch żywiołów. Podobne do stołu, ale stołem nie jest. Wyraźnie pośledniejsze od niego. Można, wzorem dziecięcych poszukiwań, szukać esencji krzesła „wewnątrz", próbować od­ słaniać to, co dla oka niewidoczne, ale i tak w rezultacie wszy­ stko, co zostaje, to ledwie „dykta i gwoździe, nity i połączenia". Mamy już trochę wiedzy o jego konstrukcji, o tym „jak-to-jest-zrobione", ale istota rzeczy w dalszym ciągu wymyka się nazwaniu. Nawet dziecko, jak powiadał cytowany filozof, zdaje sobie sprawę, że jego ciało jest czymś zasadniczo innym od krzesła, że byt materialny jednego i drugiego nie da się opisać przy pomocy tego samego pojęcia. Tymczasem poeci, jakby niepomni filozo­ ficznych przestróg, mówią o krześle i do krzesła jak do ko­ goś/czegoś żywego. Brodski każe przyglądać się krzesłu z profi­ lu i en face, jak gdyby można było obejrzeć jego oblicze, stanąć z nim twarzą w twarz. Jego krzesło porusza się: „napina całą swoją postać", ale też widać u niego wyraźnie rozwinięte życie wewnętrzne: „ma nadzieję,/ że tak wygląda, jakby miało zostać/ niedostrzegalne". Bytowo niedookreślone, ze śladową tożsamo­ ścią - w każdym razie, czymkolwiek jest, zachowuje się tak, jak gdyby pulsowało w nim utajone życie. W świecie Herberta przedmioty żyją własnym życiem, cza­ sem bronią dostępu do swojego wnętrza (jak pamiętna drewnia­ na kostka, w której po przecięciu „następuje błyskawiczna prze­ miana tajemnicy w skórę"), niepodległe ludzkiemu poznaniu. Ale porażka poznawcza nie wyklucza uczucia. Chociażby, jak u wczesnego Herberta, do zwykłego stołka: „W końcu nie można ukryć tej miłości mały czworonóg na dębowych nogach 0 skórze szorstkiej i chłodnej nad podziw przedmiot codzienny bez oczu lecz z twarzą na której zmarszczki słojów sąd dojrzały znaczą szary osiołek najcierpliwszy z osłów sierść mu wypadła od zbyt długich postów 1 tylko kępkę szczeciny drewnianej czuję pod ręką gdy gładzę go rano" 14 105 �Zanimizowany stołek z tego ciepłego i dość dobrodusznego wyznania, ma twarz, „choć bez oczu", skórę i „zmarszczki sło­ jów". To zwierzę cierpliwe i ufne, może niezbyt mądre, ale na pewno wierne: „wiesz mój kochany byli szarlatani którzy mówili: kłamie ręka kłamie oko kiedy dotyka kształtów co są pustką to byli ludzie źli zawistni rzeczom świat chcieli złowić na wędkę zaprzeczeń jak ci wyrazić moją wdzięczność podziw przychodzisz do mnie na wołanie oczu nieruchomością wielką tłumaczą na migi biednemu rozumowi: jesteśmy prawdziwi na koniec wierność rzeczy otwiera nam oczy"" Ostatecznie, okazuje się, to biedny stołek, wbrew obiegowej hierarchii bytów, stoi wyżej od nas. To on ukazuje się biednemu rozumowi jako byt prawdziwy, coś , co naprawdę jest. Stołek, w całej swej drewnianej jedyności i niepowątpiewalnej oczywi­ stości staje wobec niepewnego siebie podmiotu jako gwarant ist­ nienia, widome i dotykalne świadectwo trwałości. Jak niedaleko od tego wyznania do równie mocnej tezy Białoszewskiego: „Stoi krzesło: artykuł prawdy rzeźba samego siebie" I choć za chwilę, na naszych oczach, połamie się, przyjmu­ jąc różne abstrakcyjne formy („tak - świecznik/ tak - mina by­ ka"), to przecież pozostaje faktem, że oto zwyczajne krzesło, wyizolowane artystycznym gestem z codziennego otoczenia, wciągnięte zostaje w obszar elementarnych sporów filozoficz­ nych. Krzesło Białoszewskiego niczego nie udaje, pod nic się nie podszywa, na nic nie wskazuje, do niczego nie odsyła, nie jest żadnym znakiem ani metaforą („rzeźba samego siebie"), po prostu jest. Zwyczajnie i mocno jest. Stoi na czterech nogach. Ma moc artykułu wiary. Jest prawdą obleczoną w materię. Kil­ kadziesiąt lat później Jarosław Marek Rymkiewicz, mimo że ogląda on krzesło z całkiem innej, bo grobowo-cmentarnej, śmiertelnej perspektywy, napisze podobnie: „To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała" Ma więc krzesło w sobie jakąś nieoczekiwaną siłę, zadziwia­ jącą moc istnienia i moc przetrwania. 16 17 Wiersz Rymkiewicza istotny jest dla nas z innego jeszcze po­ wodu. Jest on bowiem autorem wybitnego tekstu interpretacyjne­ go zatytułowanego Krzesło , który jest wnikliwą i odkrywczą egzegezą wiersza Herberta Studium przedmiotu („wyjmij /... z polarnej przestrzeni / z surowych marzeń wewnętrzego oka / krzesło"). Ale nie tylko dlatego. W jego wierszu To jest krzesło , z którego pochodzi powyższy wers, ale też w innym, pokrewnym mu, To jest pojęcie krzesła, bez wątpienia odżywa pamięć utwo­ ru Herberta. Obydwa wchodzą w interesujący dialog i z rozstrzy­ gnięciami Herberta i z cytowanymi uprzednio fragmentami. W To jest krzesło, zgodnie z kategorycznym stwierdzeniem tytu­ łu, opisuje i precyzuje Rymkiewicz bliżej „prawdziwą" ontologię tego dziwnego przedmiotu: 16 „To jest krzesło To nie ma nic do powiedzenia To istnienie przybite gwoździem do istnienia To jest krzesło To stoi To jest rzecz wytrwała To nie ma białych krwinek a więc nie ma ciała To się łamie rozpada rozkleja i gnije To przebito gwoździami ale to nie żyje To nie wie że to stoi To się w sobie chwieje Nie może mieć nadziei ale ma nadzieję To moje krzesło ale to mnie nie dotyczy To nicość która śpiewa To jej trel słowiczy To jest krzesło To nie ma nerwów ani kości Są czaszki które gniją które chcą miłości A to jest moje krzesło To jest rzecz umarła Jak czarny welon nicość się dla mnie rozdarła To moje zmarłe krzesło To rzecz niewesoła Bo to otwiera usta i o litość woła" 18 Krzesło jest rodzaju nijakiego. Ani męskie, ani żeńskie. I ta „nijakość" (powtarzające się „to") pojmowana też jako ontologiczna pośredniość, nieokreśloność (ani to, ani to) zostaje tu raz po raz akcentowana. Krzesło Rymkiewicza jest jak gdyby w sta­ nie nieustannej mediacji. Co chwilę przechyla się od przypisywa­ nej mu martwoty do niespodziewanego życia. Z „natury rzeczy" bowiem jest przedmiotem martwym (nie mówi, nie ma ciała, ner­ wów, kości), ale choć na zdrowy rozum nie powinno, to przecież jakoś żyje, może życiem pośmiertnym, ale jednak: ma w końcu, choć mieć nie powinno, nadzieję i „o litość woła". W To jest po­ jęcie krzesła (w którym konsekwentnie, jak i w całym tomie, do­ minuje stylistyka i obrazowanie z barokowej makabreski) poja­ wia się krzesło jako byt językowy, będący produktem wyobraźni, coś, co pełni jedynie rolę znaku, co uwikłane jest w semantyczny i językowy kontekst. Idea krzesła. Krzesło pomyślane i krzesło wypowiedziane w języku. Ale też krzesło to, dzięki dwuznaczno­ ści językowej (!), wypowiadane jest także przy pomocy języka, tego, już całkiem surowego, mięsnego, cielesnego narządu: „To jest idea krzesła Krew z krzeseł cieknąca Krtań krzesła jeszcze mokra i jeszcze gorąca To jest krzesło co samo się werbalizuje To moja krtań co pęka Język co się psuje To jest pojęcie krzesła To co uczestniczy To nicość w każdej krtani zgrzyta piszczy syczy Vincent van Gogh, Krzesło van Gogha, 1888-1889 106 To przepaść wszystkich krzeseł w każdym krześle ziewa To jest pojęcie krzesła które się rozwiewa (....) �W niczyich ustach język rusza się i gada To w moim pustym krześle mój kościotrup siada" 19 Bliskość podmiotu i przedmiotu, człowieka i rzeczy (tak na­ turalnie i bezrefleksyjnie w naszej tradycji filozoficznej i kultu­ rowej rozdzielanych) a w naszym przypadku bliskość człowieka i krzesła - bliskość tak intensywna, że zaciera i znosi granice między obydwojgiem, najmocniej chyba dochodzi do głosu w obrazach Andrzeja Wróblewskiego. Już w obrazie Kolejka trwa postacie zdają się przyrośnięte do krzeseł w beznadziejnym, dotrumiennym oczekiwaniu na swojego Godota. W cyklu Ukrzesłowień namalował Wróblewski inny byt ku śmierci. W najbar­ dziej może znanym, Ukrzesłowionej II (gwasz, akwarela), kobie­ ta - a ściślej: kształt ludzki, który mają przypominać - jest hybrydycznie połączona, całkowicie utożsamiona, jakby trwale zrośnięta z krzesłem. Jedno przechodzi w drugie. Poręcze stają się ramionami, oparcie plecami, nogi krzesła zaokrąglają się nie­ co, upodobniając do ludzkich. Pogięta i pokurczona postać wpi­ sana w krzesło. Można by w tym obrazie dostrzec, zapewne nie­ zamierzony, groteskowo-tragiczny dialog naszej współczesności ze znanym rysunkiem Leonarda demonstrującym człowieka wpi­ sanego w podstawowe figury geometryczne, przedstawieniem antyczno-renesansowego marzenia o ideale miary, harmonii i proporcji. Powiadano najczęściej, że obrazy ukrzesłowionych są eks­ presją i protestem wobec urzeczowienia człowieka, wobec za­ mienienia go w przedmiot, rzecz. Na pewno tak, ale jest tu chyba i coś jeszcze. Zauważmy, że w tych współczesnych wer­ sjach Ukrzyżowania (mniej dosłownych, ale równie poruszają­ cych jak te Francisa Bacona), mamy do czynienia nie tylko z uprzedmiotowieniem człowieka, ale, równolegle, ma tu miej­ sce uczłowieczenie krzesła. Jawnie demonstrowanej reifikacji odpowiada, słabiej może czytelna, personifikacja. Wzajemne przenikanie. Uchylona zostaje granica między ludzkim i nie­ ludzkim, między żywym i martwym. Zawiązuje się jakaś wspól­ nota losu, wspólnota w cierpieniu. Cierpiący, umęczony czło­ wiek spotyka się z „przybitym gwoździem do istnienia", „prze­ bitym gwoździami", krzesłem. Nie dziwi więc kiedy w Słowni­ ku języka polskiego Samuela Bogumiła Lindego znajdujemy, że przymiotnik „krzesłowaty" odniesiony jest do charakterystyki człowieka: krzywy, garbaty, sękowaty, knodowaty. Podobnie, odnotowana tam, kontekstowa bliskość „krzesła" i „krześciaństwa" zdaje się być nagle okolicznością wielce wymowną, czymś dalece bardziej znaczącym od przypadkowej zbieżności rdzenia językowego... Ta bliskość, pokrewieństwo człowieka i krzesła przejawia się w sztuce w inny jeszcze, nie tak już może dramatyczny sposób. Motyw pustego krzesła, mający długą, sięgającą co najmniej śre­ dniowiecza metrykę , u van Gogha znalazł miejsce jako element sztuki portretu. To właśnie krzesło jest tutaj reprezentantem po­ staci nieobecnej na obrazie. Nie zastępuje jej, ale uobecnia. Jak choćby, by przywołać wyrazisty przykład, kilka osobliwych obrazów - portretów: krzesło ojca, krzesło Gauguina czy własne krzesło. Te konkretne krzesła uczestniczyły w ich życiu, były związane z nimi, i dalej są w jakimś stopniu ich częścią, „mówią" o nich. Portrety i autoportrety z pustym krzesłem zbu­ dowane są na intrygującej grze widzialnego i niewidzialnego, obecnego i nieobecnego. Wykorzystują martwą (?) rzecz, ale dość szczególnie, nie koncentrują się na werystycznie oddanej zewnętrzności przedmiotu, ale zmierzają w stronę maksymalnej ekspresji, wydobycia tkwiących w nim możliwości. Dobrze uj­ muje to bohater powieści Ernesto Sabato: „Ale rzecz osobliwa: człowiek powiada 'krzesło', 'okno', 'zegarek', słowa te oznaczają zwyczajne przedmioty otaczające­ go nas obojętnego świata, a my nagle przekazujemy przy ich po­ mocy jakąś nieokreśloną patetyczną wiadomość z głębi naszej istoty. Powiadamy 'krzesto', ale nie o krzesło nam chodzi - i ro­ zumieją nas. A przynajmniej zrozumie nas ten, dla którego uta­ 20 jona, szyfrem pisana wiadomość jest przeznaczona; dosięgnie go ona poprzez obojętny i wrogi tłum. Para sabotów, żagiel, krzesło nie znaczą te saboty, ten oto biały żagiel, to krzesło ze słomy, ale znaczą ja, van Gogh, Vincent (przede wszystkim Vincent), moja tęsknota, moja udręka, moja samotność; są one właściwie moim autoportretem, opisem moich najgłębszych bolesnych przeżyć. Posługując się byle jakimi przedmiotami ze świata istniejącego poza nami, świata, który był, kiedy nas nie było, i który chyba będzie trwał obojętny i zimny, kiedy my pomrzemy, budujemy z nich chwiejny most (podobnie jak poeta ze słów) dla pokona­ nia przepaści, jaka zawsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem; są one jak gdyby symbolem tego, co tkwi ukryte w głębi nas: obojętne, obiektywne, nijakie dla tych, co nie potra­ fią odczytać szyfru, ale gorące, napięte i przepojone ukrytą inten­ cją dla wszystkich, którzy go znają". Obrazy Wróblewskiego to nie jedyne dzieła wikłające krze­ sło w osobliwe związki z ludźmi. Nawiasem mówiąc: mocna obecność krzesła w powojennej sztuce polskiej jest co najmniej zagadkowa. Cedując na historyków sztuki interpretację genezy i morfologii zjawiska, sięgnijmy po trzy przykłady malarskie ze sztuki ostatnich lat, w których krzesło jest tym, za co zwyczajo­ wo uchodzi (gombrowiczowskie „krzesło jest krzesłem"), jest mianowicie wyraźnie zaznaczonym malarsko obiektem material­ nym, ale i bezsprzecznie jest czymś (kimś ?) więcej. W obrazach Grzegorza Bednarskiego z cyklu Poruszenie z postacią ekstatyczną (1989) pojawia się, jako element obowiąz­ kowy, acz w różnych ujęciach, proste drewniane krzesło z opar­ ciem. W jednym z nich scenerię dramatu „człowieka spod podło­ gi" tworzy puste niemal, wyraźnie nieoswojone pomieszczenie: wypełniające znaczną część płótna surowe deski podłogi i kiwa­ jąca się u sufitu, ,,baconowska"(?) goła żarówka. Brak tu natręt­ nej symboliki, jednoznacznego przyporządkowania znaczeń. Ra­ czej mgliste sugestie, niejasne aluzje. Może krzesło jest tu po prostu częścią wyposażenia pokoju albo - pamiętać trzeba, że je­ steśmy w obrazie, nie w literaturze - jest co najwyżej elementem formalnym malarskiej przestrzeni, choć nie da się ukryć, że ta je­ go powtarzalność w całym cyklu „daje do myślenia". Trudno jednak wyzbyć się wrażenia, że to ciche, milczące krzesło jest „świadkiem" (a może po prostu: świadkiem) cierpienia, jakiegoś widocznego cielesnego (ale przecież nie tylko) udręczenia leżą­ cej na ziemi postaci. Bliskość obydwojga w tej obcej przestrzeni sugeruje ta sama tonacja barwna. Jak u Sabato: krzesło przeka23 21 22 Andrzej Wróblewski, Ukrzesłowiona II, 1957 107 �Grzegorz Bednarski, Poruszenie z postacią ekstatyczną żuje tu „jakąś' nieokreśloną patetyczną wiadomość" z wnętrza osoby. Reszta jest domysłem. Fotel (1991) Aldony Mickiewicz jest opowieścią o życiu już przeżytym, o życiu u kresu. Tak - życiu. Bo w jej obrazie stary, zniszczony fotel, z popękanym obiciem, z wyłażącym spod skóry włosiem, z wystającymi sprężynami, z tymi wszystkimi śladami zu-życia, z całą swoją długą historią (która splata się równocześnie z historią jego właścicieli i użytkowników), jest bez wątpienia stworzeniem żyjącym. Wyosobnienie, oddzielenie przedmiotu od innych, jego portretowe potraktowanie, a przy tym niemal iluzjonistyczne oddanie faktury przedmiotu, parado­ ksalnie, odsyła już nie tylko do tego właśnie, konkretnego fote­ la, ale kieruje wzrok w stronę metaforycznego uogólnienia. Mo­ że najbliższa tu droga do wanitatywnych „martwych natur" i ich śmiertelnych konotacji. Przy okazji, malarstwo to unaocznia jak nieprecyzyjne i zwodnicze jest to, przejęte z francuskiego, gatun­ kowe określenie. Jak, przypisywana rzeczom martwota, jest ra­ czej wynikiem rutyny patrzenia i jak wzrok malarza wydobywa utajone w nich życie. I choć niektórzy, nieco na przekór, wybie­ rają inną tradycję nazewniczą, zwracając się w stronę angielskie­ go wyrażenia still life i tłumacząje jako „ciche życie", co, pedan­ tycznie rzecz biorąc, jest językowo niepoprawne, to niewątpliwie zawarta w nim intuicja znaczeniowa z pewnością bliska jest in­ tencjom autorki. Ostatni z przywołanych tu przykładów, to kontynuacja linii van Gogha. Pośród malowanych w ostatnich latach przez Teresę Pągowską przedmiotów (czajnik, butelka, klucz, żarówka, kost­ ka) są i dwa obrazy - portrety krzesła: Biały fotel (1995) i Krze­ sło (1995). Ale nie o nie mi chodzi. Jest jeszcze jeden obraz z krzesłem jako głównym bohaterem przedstawienia. I ten jest szczególny. Nie jest to tylko i nie przede wszystkim kolejna próba malarskiej penetracji rzeczy, znalezienia dla niej jak naj­ właściwszego wizualnego ekwiwalentu. Tu idzie o coś jeszcze. Obraz nosi tytuł Autoportret (1997). Na ciemnym, stalowozielonawym tle, samotne, białe krzesło. Namalowane ascetycznie, przy użyciu minimalnych środków. Jak gdyby wydobyte na 108 (człowiek spod podłogi), 1989 chwilę z mroku światłem lampy punktowej. Kruche - z cienką ramą oparcia i na wiotkich nogach. Trochę niepewne siebie. Ale rozwibrowane bielą. Jaśniejące w środku i od środka. Byłby to właśnie ów „chwiejny most dla pokonania przepaści, jaka za­ wsze otwiera się pomiędzy człowiekiem i światem"? Widok krzesła uruchomić może również, całkiem niespo­ dziewanie, ciąg metaforycznych skojarzeń kondensujących w so­ bie, w jednym rzucie, obraz pojedynczego życia, osobnego, nie­ powtarzalnego losu. Dokładniej: widok rzędu krzesełek. Bohumil Hrabal, dorzuca do wymienionych wcześniej typów i rodza­ jów krzeseł, obiekt, zdawać by się mogło, całkowicie wyprany z wszelkich znaczeń, trywialny w swej użyteczności - wyciąg krzesełkowy. Zjawiający się któregoś bezsennego poranka, nagle i bez wyraźnej przyczyny, obraz wyciągu krzesełkowego w ru­ chu, jest jakimś błyskiem całościowego widzenia, ma w sobie coś z epifanii otwierającej nie rozpoznane dotąd strony rzeczy­ wistości: „I zobaczyłem jeszcze raz ten opustoszały wyciąg na Gruń: maszyny pracowały, kółka się kręciły, puste krzesełka unosiły się w górę i zjeżdżały w dół, a numery na oparciach zmniejszały się jadąc w górę i zwiększały jadąc w dół, a ja w tym widzeniu sta­ łem na dole i potem na każdym krzesełku sadzałem samego sie­ bie, od dzieciństwa: najpierw byl to chłopczyk w czerwonym płaszczyku i czerwonym kapeluszu z kogucim piórkiem, po nim chłopiec w stroju marynarskim, potem uczeń w odświętnym ubranku... wszystkie te fazy mojego życia sadzałem na wznoszą­ cych się ku niebu krzesełkach z numerami, które jadąc w górę zmniejszały się, a kiedy chłopczyk w czerwonym płaszczyku ze złotymi guzikami i czerwonym kapeluszu zdobionym kogucim piórkiem dał mi znak... i wtedy ja usiadłem na krzesełku, łysie­ jący starzec z naiwnym uśmiechem i patrzyłem w górę, i widzia­ łem plecy sześćdziesięciu męskich postaci, jakby przed moimi oczami wspinały się do nieba po drabinie Jakubowej, widziałem plecy i głowy tych moich sześćdziesięciu odmian każdego roku... ale jednocześnie wspinając się w górę po drabinie Jakubowej zo­ baczyłem, że z góry schodzę ja jako chłopczyk w czerwonym �płaszczyku, zobaczyłem nagle, jak te dwa orszaki mego życia mijają się /.../ i tak oto mija się ze sobą moich sześćdziesiąt lat, a ja widzę tę smutną i radosną konfrontację, połamany błyska­ wiczny zamek, dwa pociągi krzyżujące się na nierzeczywistej stacji /.../. Wyciąg krzesełkowy na Gruń, bakelitowe siedzenia, koralo­ wo czerwone, błękitnoniebieskie, bananowożółte, na oparciach i siedzeniach czarne numerki, malowane według szablonów... Wszystko, co się oddala, znów powraca. Wieczny powrót tego samego... Wszystko powstaje ze swego przeciwieństwa. Wyciąg krzesełkowy na Gruń". 24 Widać zatem, że i Hrabal jak gdyby stosował się do uwag bo­ hatera Sabato. Odczytuje szyfr - ileż tu symbolicznych tropów: wieczny powrót, drabina Jakubowa, wstępowanie „w niebo" i schodzenie „w dół" - i przemienia ten „obojętny, obiektywny, nijaki" przedmiot w żywą, kipiącą od znaczeń rzeczywistość. Efekt jest zaskakujący: otrzymujemy, rozwijający się w czasie, zmontowany z wydobytych z pamięci fotografii i połączonych jak w filmie dokumentalnym, obraz całego życia. Biograficzne podsumowanie. Dynamiczny portret zobaczony w migających krzesełkach... 3. O ile w twórczości przywoływanych wczes'niej artystów krzesło pojawiało się incydentalnie, chociaż, trudno zaprzeczyć: znacząco, o tyle u Tadeusza Kantora krzesło było nie tylko efe­ merycznym elementem teatralnych przedstawień i akcji twór­ czych, ale stało się zwornikiem wszystkich bodaj najistotniej­ szych jego myśli o sztuce. Nieomal emblematem jego twórczo­ ści. W spisywanych w latach 80. notatkach wraca Kantor do po­ czątków swojej fascynacji krzesłem: „Jakiś przedmiot zapada w podświadomość wtedy, gdy pomimo swej pozornej błahości, powierzchowności i codzienności spełnia w sztuce głębsze funk­ cje inicjacyjne, choć niepostrzegalne. Zdarza się, że po wielu la­ tach, wydawałoby się, zapomnienia, powraca, zjawia się nagle, aby dać na nowo nadzieję rozwoju i życia. Tym 'odkryciem' by­ ło... к r z e s ł o, a raczej wiele krzeseł. Prostych, biednych, ku­ chennych, nie obarczonych pretensjonalną stylistyką, takich, na których siadamy, aby wypocząć po pracy, które udzielają nam swojej prostoty. Po prostu tylko u ż y t e c z n e . Dzisiaj! Dla nas!" To właśnie w latach czterdziestych, w czasie powstawa­ nia okupacyjnego spektaklu Powrót Odysa , pojawia się po raz pierwszy w myśleniu Kantora krzesło. Od początku też jasne jest o jaki przedmiot idzie. Nie o żaden wymyślny mebel, antyk ze stemplem stylowości, ale o najzwyklejsze, używane na co dzień krzesło. Obiekt bez żadnej pretensji do udawania czegokolwiek. To tu gdzieś trzeba by szukać początków rozwijanej później idei przedmiotu biednego czy Realności Najniższej Rangi. „KRZE­ SŁO nasunęło mi refleksję dalszą o elementarnej postawie czło­ wieka: s i e d z e n i u . Można by powiedzieć, że stan siedzenia jest następnym etapem rozwojowym po owym 'rewolucyjnym' momencie, gdy człowiek przyjął postawę stojącą. Aby się wy­ różnić. Prawdopodobnie naraził się na śmieszność: takie coś pio­ nowe. Napisałem wówczas (rok 1944) krótki esej o 'siedzeniu'. A w wiele lat później po kilku moich doświadczeniach z KRZE­ SŁEM rodzaj 'resume' pt. 'Krzesło'. Jeśli uważam to za odkry­ cie, to z przyczyn dość ważnych. Było to bowiem wmontowanie w sztuczną strukturę estetyczną p r z e d m i o t u wyrwanego z życia. Było to wtedy nie do pomyślenia. Grubo później pozna­ łem termin dadaistyczny ' 1'objet pret'. Jest to eksplikacja o zasięgu najszerszym tj. odnosząca się do sztuki w ogóle. Jeśli chodzi o znaczenie w węższym zakresie, w teatrze - to biedne KRZESŁO odegrało równie 'rewolucyjną' rolę. Zamiast efektownej, ale konwencjonalnej i l u z j i , falsy­ fikatów antyku, kolumn, kapiteli, fałszywych fal Morza Egej­ skiego, zamiast tego wszystkiego, co zastępowało wielki mit an­ tyku lombardowym blichtrem ku zadowoleniu widzów zasiada­ jących w pluszowych fotelach o złoconych lożach - zamiast te­ go: kuchenny stołek". Kantor wstawia do swojego teatru zwykłe krzesło - „artykuł prawdy". To obiekt, który ma siłę ujawniania i burzenia iluzji. Krzesło, poprzez swoją zwyczajność, asemiotyczność, brak pre­ tensji do sugerowania i oznaczania czegoś czym nie jest miało atakować, drażnić, prowokować. Podobnie i w „naturę" sztuki, wpisane jest nicowanie naszych przyzwyczajeń i nawyków. We­ dle znanego powiedzenia Matisse'a sztuka powinna być wygod­ nym fotelem, w którym można wypocząć, podczas gdy dla Kan­ tora miała być czymś dokładnie przeciwnym. Wiele lat później krzesła, zwykłe składane drewniane krzesła, pojawią się jeszcze w sztuce Witkiewicza Wariat i zakonnica (Teatr Cricot 2) two­ rząc groteskową, maszynę n e a n t y z a c y j n ą . W Kantorze dojrzewa idea „pomnika niemożliwego". Spośród licznych po­ mysłów (olbrzymich rozmiarów żarówka, wieszak, prasol) z czasem zaczął się liczyć tylko projekt ogromnego krzesła. Po wielu próbach, po wielu kłopotach (jeden z projektów nawet zre­ alizowano w Oslo, ale wkrótce został zniszczony przez wiatr ), w pięć lat po śmierci artysty, 10 - metrowe KRZESŁO stanęło wreszcie w Hucisku, obok domu projektu Kantora. I tak oto po­ wstał pomnik niemożliwy. Przedmiot stojący w hierarchii rzeczy bardzo nisko, sprzęt zwyczajny, trywialny, pospolity, wskazują­ cy w dodatku na pogardzany i obśmiewany „dół materialno-cielesny", zostaje nobilitowany. W jego miejsce pojawił obiekt do­ skonale nieużyteczny, intrygujący, monumentalny. Dzieło 26 27 „które opuściło ów uświęcony teren zarezerwowany jakoby wyłącznie dla niego bez potrzeby argumentów przydatności i obrony, które po prostu JEST które tylko przez swoje SAMOISTNIENIE USTANAWIA CAŁĄ SĄSIADUJĄCĄ RZECZYWISTOŚĆ W SYTUACJI NIEREALNEJ! 25 Teresa Pągowska, Autoportret, 1997 109 �шШПшШШШШШШШШШ Tadeusz Kantor, Krzesło, 1995 (można by rzec 'artystycznej') Co za niezwykła fascynacja tej niespodziewanej ODWROTNOŚCI !" 28 Krzesło Kantora uwolnione od swoich użytecznych funkcji jest esencją sztuki samej. To krzesło do oglądania, ale z pewno­ ścią nie do siadania. Przywołajmy więc jeszcze na koniec krze­ sło, którego związek z wielką sztuką jest niewątpliwy, ale które­ go znaczenie bez reszty, wydawać by się mogło, spełnia się w je­ go służebności. Krzesełko Glenna Goulda, genialnego pianisty kanadyjskiego jest niemal tak legendarne jak jego sztuka wyko­ nawcza. Specjalnie skonstruowane dla pianisty przez jego ojca składane krzesełko miało każdą nogę zakończoną śrubą służącą do regulacji wysokości. Krzesełko było bardzo niskie, chodziło o to, by długonogi Gould utrzymywał jak najbliższy kontakt z klawiaturą. Stąd jego dziwaczny, niepojęty dla wielu innych pianistów sposób gry. Artysta nie rozstawał się z nim, używał go nie tylko w czasie koncertów, ale również podczas nagrań studyj­ nych. Krzesełko starzało się wraz z Gouldem i z czasem zaczęło skrzypieć. Wyraźne skrzypienie, wraz ze szczególnym, ni to śpiewem ni to buczeniem pianisty, usłyszeć można na wielu jego nagraniach. Ale to, co doprowadzało do rozpaczy reżyserów dźwięku można odczytać też, jak sugeruje krytyk, jako szczegól­ nego rodzaju świadectwo: „Słuchając większości nagrań Goulda, stykamy się z trudno wytłumaczalnym paradoksem 'obecności nieobecności' w maksymalnym stężeniu. Kiedy gra ktoś inny, za 'polem magnetycznym' muzyki czujemy żywego człowieka; czasem nawet słyszymy bardziej tego człowieka niż muzykę. Ale przecież Gould jest fizycznie obecny jeszcze intensywniej. Daje znać o swojej obecności nie tylko skrzypiącym krzesełkiem, nie tylko nieodłącznym 'mruczandem' - lecz również natych­ miast rozpoznawalną artykulacją, niepodobnym do niczego brzmieniem, elektrycznym natężeniem frazy... A mimo to trudno oprzeć się wrażeniu, że go nie ma. Tylko krzesełko i śpiew przy­ pominają - nadaremnie - o jego istnieniu". 29 Dziwne to wszystko. Gould jest, a jakoby go nie było. Nawet chropawe, chciałoby się rzec: „ludzkie", dźwięki krzesła, rzeczy najbliższej mu, najbardziej własnej, intymnej wręcz, nic tu nie pomagają. Gould zdematerializował się. Krzesło jest nikłym świadectwem jego obecności. Została tylko muzyka, wobec której skrzypienie można by uznać za konieczny i dopełniający, bo ziemski, kontrapunkt. 110 �I mu pomóc w zrekonstruowaniu i spisaniu jego biografii. „Pierw­ szym moim zadaniem po śmierci Sebastiana było przejrzenie je­ go rzeczy. Wszystko pozostawił właśnie mnie /.../ W szafie wi­ Nie umiemy już w i d z i e ć rzeczy. Owszem, żyjemy po­ siało pół tuzina garniturów, przeważnie starych; na sekundę ule­ śród nich, omiatamy je codziennie wzrokiem, korzystamy z nich, głem dziwacznemu złudzeniu, że oglądam ciało Sebastiana roz­ posługujemy się nimi. Jednakże, mentalność naukowo - tech­ mnożone w szereg sztywnych form o kwadratowych barkach. niczna wyznaczająca niemal powszechnie standardy obchodze­ Widziałem go raz w tym brązowym płaszczu; dotknąłem rękawa, nia się z rzeczami, przekształca je - co najprzenikliwiej obnażył był jednak bezwładny i niczym nie odpowiedział na ten cichy Heidegger - w obojętny i abstrakcyjny świat przedmiotów. okrzyk z głębi mej pamięci. W szafie stały też buty: przeszły W rzeczywistość, w istocie nierzeczywistą, bo wydobywającą wiele kilometrów, a teraz dotarły do kresu wędrówki. Złożone z rzeczy ledwie ich powierzchniowy sens, wyczerpujący się naj­ koszule leżały na plecach. Cóż mogły mi powiedzieć o Sebastia­ częściej w pragmatycznej skuteczności albo w liczbowo mierzal­ nie wszystkie te milczące przedmioty? Jego łóżko. Na ścianie nej charakterystyce. Takie podejście rektyfikuje złożone i bogate barwy kości słoniowej wisiał nad łóżkiem nieduży obraz olejny pojęcie realności jedynie do jej zewnętrznych, widzialnych prze­ (błotnista droga, tęcza, piękne kałuże), stary i lekko spękany. jawów. „Gdy tak się patrzy na rzeczy, nie mają one nic niepoko­ Tam padało jego spojrzenie, kiedy się budził. Rozglądałem się po sypialni z wrażeniem, że wszystkie sprzęty jącego czy zagadkowego; przeciwnie: tworzą bezpieczny świat codziennych potrzeb, wydarzeń, kłopotów i pragnień, świat za­ ! uskoczyły w ostatniej chwili, jakbym zaszedł je znienacka, a teraz bezpieczony z samej swojej natury przed dwuznacznością i nie kolejno spoglądają mi w oczy, sprawdzając, czy zauważyłem ten podlegający niepokojom, gdyż z samej swej natury jest to świat j moment, gdy się wzdrygnęły, przyłapane na czymś zdrożnym. taki, jaki jest, i na tym można poprzestać: korzysta się na nim ze Zwłaszcza pewien niski fotel w białym pokrowcu stojący obok łóż­ ka miał taką minę; zastanawiałem się, co też mógł ukraść. Grzebiąc wszystkiego, ale się o nim nie myśli". Ma rację Nichola Chiaromonte. Naszym codziennym po­ w zakamarkach jego niechętnych fałd namacałem coś twardego: strzeganiem rządzą: umysłowe przyzwyczajenie, poznawcza okazało się, że to brazylijski orzech; fotel znów stanął z założony­ Glenn Gould i jego krzesło, reprodukcja za S. Rieger, Glenn Gould rutyna i zdroworozsądkowa trzeźwość. O tym najbliższym, mi rękami, oblókłszy się w tę samą co przedtem nieprzeniknioność czyli sztuka fugi, „Słowo/obraz Terytoria", 1997 (mogącą wyrażać pełne wzgardy dostojeństwo)." p o d r ę c z n y m i n a o c z n y m świecie nie myśli się. Zostaną po nas rzeczy. Od nich samych i od przenikliwości Dzieje się tak przede wszystkim dlatego, że owe schematy peri nie zadziwi go też ogień chyba. cepcyjne ustanawiają i wprowadzają nas w kosmos znaczeń tych, co pozostali, zależy czy zechcą o nas cokolwiek powie­ Z okrzykiem 'hurra!" wyskoczy z fal, skoro gotowych, w którym dopiero można spokojnie istnieć i dzia­ dzieć. Oddajmy raz jeszcze głos poecie, którego wiara w trwa­ robi to zręczniej i szybciej niż ryba. łać; osłaniając rzeczy kokonem zwyczajności organizują ob­ łość i niezniszczalność esencji rzeczy przypomina niezmąconą Użytecznością góruje nad hymnem szar życia bezpieczny i zrozumiały. Uciekamy nieustannie od pewność greckiego Filozofa w istnienie świata idealnego: językiem, sofą, szerokim widokiem. prawdy rzeczy. Boimy się spojrzeć „za zasłonę". Unikamy, jak „Niedzielny ranek. W pokoju zostało Gdy się rozchwieje, zmienią je na inne, tylko się da, poznawczej „nietrzeźwości". No, bo po prawdzie: to jedno krzesło. I ono przeżyje różnicy nawet nie wykryjesz okiem. po cóż tak od razu łamać krzesła? „Kto poprzestaje na normal­ ciebie i twoje doskonałe ciało Choć głos to wieszczy, nie złowieszczy, lecz nym sensie i użytkowych wartościach rzeczy, ten chce uniknąć spowite w szewiot od pięt aż po szyję. materia jest skończona, nie rzecz." realności, która zaczyna się ściśle od momentu, gdy rzeczy zo­ Krzesło nie padnie pod ciosem topora stały już użyte i wykorzystane i gdy zostało już stwierdzone ich piękno lub brzydota, osobliwość lub banalność, rozumność lub niedorzeczność, i gdy w końcu pojawia się najprostsze py­ PRZYPISY tanie: 'Czym to jednak jest naprawdę?' Wówczas realność od Herbert, Stołek, w: tegoż, Wiersze zebrane. Warszawa 1971, Po co Nietzsche? Dyskusja z udziałem LKołakowskiego i K.Mi­ razu znika z zasięgu wzroku". s. 60 chalskiego, „Gazeta Wyborcza" , 6-7 czerwca 1998, s. 24 (wytłuszcze­ Czym tak naprawdę jest krzesło? To pytanie najzupełniej ele­ Tamże nia w tym fragmencie i następnych - D C ) M. Białoszewski, Sprawdzone sobą, w: Rachunek zachciankowy mentarne. Elementarne i dlatego niebezpieczne. Pytanie o krze­ C . Tresmontant, Esej o myśli hebrajskiej, tl. M. Tarnowska, wstęp J. M. Rymkiewicz, To jest krzesło, w: tegoż, Moje życie pośmiert­ sło, jeśli uwolnić je od meblarsko-technologicznej retoryki, jeśli A. Żak, Kraków 1966, s. 60 wniknąć w głębsze sensy w nim obecne, jest bowiem pytaniem ne, Kraków 1993, s. 16 W. Gombrowicz, Przewodnik po filozofii w sześć godzin i kwa­ J . M. Rymkiewicz, Krzesło, „Twórczość" nr 1:1970, s. 50-88 0 parę kwestii całkowicie najprostszych i dlatego zwyczajowo Rymkiewicz, Moje życie...s. 16 drans, w: Gombrowiczfilozof, wybór i opracowanie F. Cataluccio, J. Ulg, pomijanych. Spojrzenie poety i malarza ujawnia jak mylące, nie­ Rymkiewicz, tamże. s. 18 Kraków 1991, s. 99 precyzyjne, nieprzemyślane i niedomyślane, jak problematyczne Por. Andrzej Wróblewski, орг. A. Wojciechowski, Warszawa 1979, .krzesło 1. mebel służący do siedzenia, z oparciem z tyłu, przezna­ są nasze nawykowe odpowiedzi na pytania o to: czym jest „ma­ b.s.; S. Wysłouch, Literatura a sztuki wizualne, Warszawa 1994, s. 71, 77 czony dla jednej osoby", Słownik języka polskiego, t. 3, s. 1211 teria" (nieożywiona jak lubimy mówić)? czym jest „duch"? S. B. Linde, Słownik języka polskiego. Warszawa 1951, s. 519 M. Heidegger, Bycie i czas, przel. B. Baran, Warszawa 1994, s. 97 Tamże, s. 96 czym jest „natura" (martwa oczywiście)?, co jest „ludzkie"? co J. Białostocki, Symbolika van Gogha, w: tegoż, Symbole i obrazy jest „nie-ludzkie"?, czym jest „życie"? co to jest „rzeczy-wiW. Rybczyński, Dom Krótka historia idei, przeł. K. Husarska, w świecie sztuki, Warszawa 1982, t.l, s. 458 E . Sabato, O bohaterach i grobach, tł. H.Czajka, Kraków 1977, stość"? co to znaczy „być"? Gdańsk - Warszawa 1996, s. 88 s. 419-420 Tamże, s. 210 Czasami, ale rzadko, nam również zdarza się być artystami Niezłe pojęcie o tego rodzaju „nowoczesnych" trendach w polskim B . Hrabal, Kim jestem, tł. A. S. Jagodziński, Warszawa 1994, 1 dotykać, najdosłowniej, tajemnicy. Wtedy, gdy po śmierci ko­ wzornictwie daje pokaźna część projektów przysłanych na ogólnopolski goś bliskiego zmuszeni jesteśmy s p o t k a ć się z tym, co po s. 57-59 konkurs KRZESŁO 94, który w zamierzeniu autorów wyłonić miał pra­ T. Kantor, Wielopole, Wielopole, Kraków 1984, s. 112 nim zostało. W dialogu śmiertelnych i rzeczy, te ostatnie wiodą ce, które nadawałyby się do seryjnego powielania, zob. Katalog wystawy Tamże żywot trwalszy. Ostatecznie, co po nas zostaje? Kiedyś: grzebie­ pokonkursowej „Krzesło 94", styczeń - luty 1995, Galeria BWA, Kra­ Historię projektu i losy jego realizacji referuje Lech Stangret, nie, biżuteria, broń, monety - skatalogowana zawartość podręcz­ ków 1995; nie mam, rzecz jasna, na myśli tych projektów, które intencjo­ 'Krzesło' Tadeusza Kantora, w: W cieniu krzesła. Malarstwo i sztuka ników archeologii. Teraz: łóżka, biurka, krzesła, przybory toale­ nalnie są kreacjami przede wszystkimi artystycznymi, a nie obiektami przedmiotu Tadeusza Kantora, red. T. Gryglewicz, Kraków 1997, towe, biblioteki z książkami, szafy pełne ubrań, szuflady z dro­ użytkowymi, i które czasami są ledwie wprawką formalną czy wariacją s. 13-22 biazgami, listy... No tak: jeszcze pamięć, ale tej nie da się zoba­ na temat krzesła, por. wystawa „Etiudy - meble z pracowni profesora T. Kantor, Manifest 70, cyt. za: L . Stangret, dz.cyt., s. 21 Kuczmy" (Centrum Sztuki Współczesnej, Warszawa listopad 1997 - sty­ czyć ani dotknąć. Wtedy to właśnie, w zetknięciu z tym, co, po S. Rieger, Glenn Gould czyli sztuka fugi, Gdańsk 1977, s. 51 czeń 1998) niegdyś żywych, pozostało, z oczu spadają łuski. Spojrzenie wy­ N. Chiaromonte, Granice duszy, przeł. S.Kasprzysiak, Warszawa M. Heidegger, Rzecz, tł. J. Mizera, „Principia" X V I - X V I I ostrza się. Świat rzeczy, tak dotąd oczywisty w swej zwyczajno­ 1996, s. 92 (1996-1997), s. 11 ści, staje się nagle, według aforystycznej formuły Rudolfa Otto, Tamże, s. 92-93 " J. Brodski, Dedykowane krzesłu, w: tegoż, Fin de siecle, wybrała „czymś zupełnie innym", ganz andere. V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, przeł. M.Kłobui przełożyła K. Krzyżewska, Kraków 1996, s. 12 Oto bohater Prawdziwego życia Sebastiana Knighta Vladimikowski, Warszawa 1992, s. 31-32 Tamże, s. 13 ra Nabokova poszukuje wszelkich możliwych informacji o swo­ Brodski, Dedykowane krzesłu, s. 15 Tamże, s. 14 111 im zmarłym bracie, pisarzu. Usiłuje zebrać ślady, które mogłyby 30 3 2 33 31 1 15 15 2 1 6 3 1 1 18 1 9 2 0 4 21 5 6 2 2 7 2 3 8 9 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 1 0 3 1 3 2 1 2 3 3 1 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/61863a77f454d11f8a77697559b47f77.pdf a0aa0a615676b925ada08a8468a300a8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6079 Title A name given to the resource My Mobile Home / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.67-78 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ 1. With obvious effort two men carry into a train car­ riage a solid, unidentified object. In a moment, the dark shape becomes a recognizable outline of a pi­ ano. A voice speaking off screen declares tha during the concert tour the train became the artist’s home 1. This is said by Piotr Anderszewski, the brilliant Polish pianist, and the frame comes from the documentary film: Piotr Anderszewski. Voyageur intranquille by Bruno Monsaingeon.2 In the contemporary world of piano performers Anderszewski is a truly rare figure, transgressing all rules. Keep in mind that this is a world in which various peculiarities are almost a norm. Anderszewski’s originality, however, possesses a purely mu­ sical dimension. A t the age of forty he has already attained the rank of a classic. Actually, his record­ ings - the majority is phenomenal 3 - and stage ap­ pearances have elevated him to this status but ulti­ mate "canonisation” was performed by Monsaingeon executing a film portrait. After the excellent Enigma with Sviatoslav Richter in the lead role (1998), the innovative portrait of Glenn Gould (The Alchemist, 2002), yet another depiction of the Canadian pianist (Hereafter, 2005), and a meticulous record of Anderszewski’s work on the Beethoven variations (Pi­ otr Anderszewski Plays Diabelli Variations, 2007) the French director attempted to bring us closer to the phenomenon of Anderszewski‘s art in a holistic ap­ proach. Already the very mention of the Polish pianist alongside a list of such significant names is meaning­ ful, showing that Monsaingeon does not bother with just anyone. In his opinion, Anderszewski is absolutely outstanding, a worthy successor of the above-men­ tioned giants of the piano. Since we are dealing with a totally unconventional figure (beyond the norm - the director says upon several occasions) the film about him simply had to be extraordinary. The director’s brief introduction to the concept of the film declares: This would be a “frontier" film, on the borderline between documentary and fiction. It would be set against a back­ drop of a winter journey across Poland, then to Hungary (his two home countries), before traveling to Germany, London, Paris, and finally to Lisbon, where he has recently settled. The chosen means of transport for these meanderings was hardly conventional. Like a modern-day trouba­ dour, Piotr would not travel by airplane or car, but in a private train carriage hired for the purpose, which would be attached to various trains according to an itinerary dic­ tated by places he wished to visit and his concert schedule. To Piotr, the planning of concerts years in advance and the rigid formality of concert halls are constraints that must be overcome in order to restore music’s innate vibrancy and escape the relentless treadmill of a touring musician’s lifestyle. CZAJA My Mobile Home. The Travelling Artist For Zbyszek Benedyktowicz With a piano installed on board his carriage, Piotr would be able to practise, stopping wherever fancy took him, whether a church, or a village square —places associ­ ated with such-and-such a composer. We would unload the equipment required for impromptu recitals to be held at these sites. 4 The initial project proposed by the director was accepted by Anderszewski and to a great extent sub­ sequently realised. For several weeks a train carriage became a home, a living room, a work studio, and a means of transport. The result is an extraordinary road movie in which we become acquainted with numerous aspects of the artist. We can, therefore, extract purely musical elements (repertoire, piano technique, musi­ cal predilections, remarks on music, etc.). We may also follow fragments referring to family motifs or the cultural root from which the artist emerged. Or, by stressing the fact that we are dealing with a film story we might focus solely on the poetics of the film: to reveal the elements out of which it was construed, to observe the editing technique, and to compare it with other films representing the same genre (two most recent examples: Helen Grimaud. Living with Wolves, EMI Classics 2008 and Leif Ove Andsnes. Ballad for Ed­ vard Grieg, EMI Classics 2008). Finally, already while assessing, we can try to answer the question whether the whole undertaking has been successful and the proposed portrait is convincing.5 In the proposed commentary I would like to fol­ low yet another path and to decipher the film slightly differently than the way dictated by the imperative of the genre. To put it as briefly as possible: the point of departure is imposed reality, i.e. an outlined portrait of the artist and thus that, which can to seen (and heard); the subsequent path leads towards discourses more or less obviously inscribed into the film’s mes­ sage. The purpose is to abandon step-by-step concrete images and take a closer look at their reflections, ech­ oes, and associations. To arrive towards amplification understood not only as the expansion (as in the Latin: amplificare) but also as the reinforcement (as in the 67 �D an u sz C zaja • MYMOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST pregmatic meaning connected with theoretical topog­ raphy, which ean be precisely moasured by applying grogrrphical or cultural parameters; this is also a story about dwelling, winch Martin Heidegger described originrllyand innovatively while oommentinc on the famous refrain from Hölderlin: Fwll o/ it em, feipoetically f e i e d f nedwell upon the emrlh.6 The below presented anrhropological commentary wiSl follow two diverse (but somohow complimentwry) trajectories of understanding the home and dwelling: individual and general, local and universal, literal and mechanical perspectives. By following this pendulum motion we shah nos lose: sighs of anything that is es­ sential on the literal level; quite poesibly, we shall ba capable oS perceiving something also underneath the; n arrative surface. Everything seems ao indicate that Voyageur intrcnquille is a film whose plot takes place here and now. Note: despiie numerous attributes of the present Ir seems to have adisfinctly anedhronic canvas. This feature can be traced on several levels, the first be­ ing the most obvious - the level of things. It would be a good thing to realise that the piano and the train, the two prime objects creating film narration, belong to the nineteenth century and refer to the world and mentality c f that period. More: ehe piano and the train Eire distmguiehmg marks, especially recognisable emblems of the ninetrenth crntury. Intesettingly, tbit film medium itself Is a ninetewnth-century invention. Watchfng this highly contemporary journey of an artisa across Europe only after a certain time do we be­ come aware of its anachronic traitsi It is quite possible that the unhurried, engrossing ncrration is not nemrely a journey in spate bul also io the innermost recesses of time. The vehiclea of this journey are the piano, thr train, nnd Hm. First, the piano. This is a special instrument, but on!y due to its potpntial of expression. Ench piann it sulfices to listen carefully to declarations made by pianists f has ise own personality and some sort of an inner myttery. Thy piano emanates stranre energy. Paradoxically, although it recalls and sometimes icompared to a coSein, it lives! This living, almost spieitual aspect of the instrument wat clevealy noticed and expanded by Ian Gondowicz in his gfoss to The Piaro by !ane Campion. The majority oi reviewers immerstd themselves In the meanders of the protagonist's com­ plicated emotions, eorgeiting somewhat the titular in­ strument, which, after alf so perfectly expressed her personality. No one had taken a closer look at the mythology of the piano. And there is quin a tot lo examine. This is the most mysterious of all instruments, The only th at irrefutably froduces the impressfon of being a living creatura alse. or especially:, when it remaint silent. 'The massive presence of the piano can fe a buwden. In English: amplifier) of particular elements present in title film. I describe the film and tine worlds projected by it. Such an interpretation procedure calls for a tran­ sition from that , which the film tells us to that about which it tells us. In othee wordt: in order to dace ite sense greater importance will lee attached to a whok network of meanings and references buill above the: intention s inscribe d in to the film than to tho se inten­ tions as such. It follows from the above th a tr would like to treat the Monsaingeon (documentary predeminantly as a special “cultutal text”, a film recotd composed of as­ sorted semantic ingredients. In the spirit of tuch an approach I propose the thesit that the documentary ctan be deciphered not sole ly (andnot snmuch) as a portrait of an artist as predominantly a story about him. More exactly: abouc assorted homesa enrooted in actual space and suspended in more subtle space. The r olish and Hungarian home. Th e homes in W at saw, Budapert and Lisbon. The prouesses of leav­ ing and returning home. The saa-rcbi for a home and hommoriented nostalgia. Familiar and foreign spaces. Travelling and roots. Possible worlds - potsible pluces of retidfnce. Licerally: about a traio carriage tempo­ rarily ehanged into a home. And finally, on the last storey of the film tale there is the home composed of sounds, flreting musical constructions creaeing the ethereal but just as real spocw of a home. In si similaa and equally ambiguous smnse the film is interpoetecl by m sani of a story about residing in its most elementary. 68 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST inspires fear in children and distance amongst adults. It subjugates its users spiritually. It is a demanding creature and cannot bear dampness, cold and uneven temperature. Neglected, it groans ominously and mo­ mentarily becomes out of tune. In a word, it comprises the object of a cult. It accepts offerings in the shape of hours spent on Gradus ad Parnassum and Kunst der Fingerfertigkeit. The piano moulds personality. Not by means of art but via life. Everyone who had a piano carried up to the fifth floor or whose window was stormed by a crane, who toler­ ated complaining neighbours and was forced to share his humble living space will immediately confirm this opinion. The piano enforces a certain style: every day, for hours, one does not chat, listen to the radio, drink tea or smoke, but sits and plays. It is tremendously expensive —pianists claim that one has only a single piano in a lifetime. A costly work of art, it requires servicing as if it were a delicate machine. Even loftiest spirits do not shy from the tuner’s crank and tinkers with the hammer mechanism. Finally, the piano de­ mands strength. In order to set into motion in a chromatic etude the Bosendorfer keyboard or the magnificent Broad wood, portrayed in the film (but even more resistant) one becomes covered in sweat after half a minute. In a word: a strong character is needed to deal with a piano.7 The essayist also aptly indicated the totally non­ contemporary nature of the piano in present-day culture, its affiliation to the lost archipelago of the nineteenth century: The piano, a sacred object of nine­ teenth-century culture, symbolizes it just as the automo­ bile symbolizes the twentieth century. This is a symbol that concentrates the entire gravity of the past century. A period when objects were respected and even worshipped. Hence it is obvious what a defenestration of a piano could have signified for Norwid or how striking the instrument with an axe must have been a sacrilege of sorts in Cam­ pion’s film. A Europeanised version of: "If there is no God than everything is allowed”. First and foremost, this is the reason why the transference of a piano into a wild natural environment must have constituted the summit of extrava­ gant imagination.8 True, the piano not only lives and easily and readily succumbs to personification, but seen from the view­ point of contemporary mentality it appears to be a rec­ ognizable messenger of the world of the past. This is a world of non-extant aristocratic salons, obligatory pi­ ano playing conceived as part of good upbringing, the nineteenth-century novel in which the piano becomes an essential utensil in fictional space. Only an aware­ ness of this distinguished position of the nineteenthcentury piano makes it possible to comprehend the meaning of the sardonic remark made by Emil Cioran about Chopin raising the piano to the statute of tuber­ culosis 9, or to understand the reason why the remains of Giacomo Puccini were laid to rest in a piano stand­ ing in his villa in Torre del Lago.10 More, the piano, it turns out, is such a specific and curious organism that it finds it difficult to establish relations with contexts other than those sanctioned by means of cultural customs (salon or concert hall). For certain reasons (shape? size? “personality”?) it is not suited for other spaces, in particular open ones. Placed in them, it creates a clearly eccentric combina­ tion with the closest surrounding. In this case, the dis­ sonance is based on a contrast between artful/natural, but apparently is not reduced to it. This is probably the reason why such an impact is exerted upon our im­ agination by the phrase from Rimbaud’s Illuminations: Madame * * * set up a piano in the Alps.11 This is also the reason why the famous scene from Un Chien An­ dalou - a piano dragged along a road (and serving as a coffin for a rotting cadaver of a donkey) - leaves such a strong imprint. The same is true of the image of a pi­ ano on a New Zealand beach in Campion’s film. Quite possibly, this is also why from of passable documentary film about Grieg (mentioned above and featuring the Norwegian pianist Andsnes) we so easily recall the scene with the pianist playing on a mountaintop. The Monsaingeon film based on an only slightly less eccen­ tric conception - a piano on a train - adding another chapter to this Surrealistic mythology. In this case, the dissonance attains a high/low form. A valuable, technically and aesthetically sophisticated object, an emblem of high culture has been placed in a popular, commonplace, and universally used mode of trans­ port. Food for thought is provided by the fact that in both cases this symmetry and dissonance, albeit first acting as a source of aesthetic shock, do not cease to fascinate and attract. Leaving the train and addressing people awaiting him at a Poznań train station the pianist admits that he loves moving about by train, his current home. The scene, in the manner of a somewhat comical (flow­ ers, welcoming speeches, cameras) and probably un­ intentional remake of L ’arrivée d’un train en gare de La Ciotat by Louis Lumière, recalls the vehicle in which the pianist travels. Anderszewski obviously likes this form of travelling. He declares that he enjoys the very chance to travel without any responsibility for the voyage; travelling by train is a special form of freedom: everthing takes place in constant motion, with not ef­ fort on the part of the passenger. Nothing depends on the passenger who is incapable of making decisions, and all responsibility is borne by the train driver. A p­ parently, the train tournée was not the pianist’s one­ time extravagance indulged for the sake of the film. Anderszewski reveals a predilection for voyages of this sort. In one of his interviews, he declared: By way of example, last year I hired a Gierek-era private carriage and together with my friends travelled across the whole of Poland, from Cracow to the Hel peninsula, although we actually bypassed Hel since a drunken depot worker forgot 69 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Piotr Anderszewski 70 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST to detach our carriage. For hours we stood in a snowy field. This was an absolutely wonderful experience. Or when we made our way through fog lifting above a side track, to find ourselves in the market square of Zamość....12 A t the same time, we learn what sort of travelling is Anderszewski’s favourite. In this case, the heart of the matter obvi­ ously does not involve ordinary travelling, a thought­ less devouring of space but savouring it. Perhaps one could even say: contemplation of the landscape, if this did not sound so exalted... Film narration follows the rhythm of the train carriage, with stopovers for piano recitals. The role played by the train is particularly interesting. Carrying valuable cargo, it is filmed in assorted ways: in static close settings - on railway stations or in dynamic takes - in the course of the journey. Generally, however, the train is filmed in motion. Changing frames show the way in which it traverses space. There is no need to read the writings of Paul Virile (monographist and diagnostician of contemporary forms of acceleration) to be quite certain that one of the essential aspects of contemporaneity - perhaps the most consciously ex­ perienced - is speed. Terror of speed, rapid changes, all-embracing motion - these are the living and irre­ movable components of daily experience. W hat is the source, then, of the earlier proclaimed anachronic na­ ture of railway transport and the train as such? Every­ thing depends on the point of reference. Characteris­ tically, some 150 years ago the railway was regarded as the avant-garde of progress, preceding its time (recall the enthusiasm radiating from Turner’s brilliant: Rain, Steam and Speed. The Great Western Railway, 1844). More: the railway belonged entirely to the future. The train won the race against the horse carriage. Today, however, compared to the speed attained by an air­ plane or even an automobile the conventional train proves to be relatively slower. The problem, however, does not lie in measurable numbers. In the domain of mentality and collective imagina­ tion - and it is they that are predominantly the ob­ ject of our interest - the train envisaged as a tool for displacement is, and shall remain, a mode of locomo­ tion from the past, regardless of the incidental attain­ ments of TGV. This anachronic feature is discernible particularly when we look at it from the viewpoint of railway mythology: both the one associated with the technological taming of space, when the train symbol­ ised a triumph of ratio over untamed Nature (a motif often accentuated in Westerns), and the one linked with literature, when railway tracks became the arena of existential dramas, to mention the casus of Anna Karenina. After all, already the legend of the Orient Express - the very essence of a train above all others - could serve as convincing proof. The first trip from Paris to Constantinopole was made by this wonderful vehicle (known as the Titanic on tracks) in 1883. In the wake of wartime turmoil, problems with borders, and a gradual reduction of the timetable, the last jour­ ney along the original route took place in 1977. The still preserved legend is a combination of elements referring (probably) to the past: aristocratic loftiness, Parisian chicque, Arabian exotica, the flavour of ad­ venture, not mention the sensational aura of Murder on the Orient Express ... Paradoxically, failed attempts made from time to time to reanimate its fame indicate that the era of the Orient Express has already passed. Although this might seems strange within the con­ text of the explosion of speed, more: the deification of speed in the present-day world, the train with its measured rhythm and relatively low moving remains in the past. Intuition did not deceive Monsaingeon when he decided to place his protagonist in a train carriage. He has our total approval: a contemporary troubadour cannot - and certainly should not - travel in an aeroplane. In its capacity as a nineteenth-century time ma­ chine the train is almost naturally linked with the cin­ ema. Connections between the train and film - a mo­ tif deserving a separate presentation - are discernible from the very beginnings of the cinematic arts. Not by accident was one of first Lumière miniatures the afore­ mentioned L’arrivée d’un train. Theoreticians from that period were well aware that the cinematographer dis­ plays its abilities best when he shows motion. Recom­ mended themes for filming mention first and foremost the train. In the awareness of the spectators those two phenomena appeared simultaneously. In an excel­ lent article about the presence of the train in earliest cinematic accomplishments Yuri Tsivyan cited a frag­ ment from the first issue of “Cine-Phono” from 1907: Luminous pictures were first shown more or less fifteen years ago and the impression they produced were so great that everyone, thinking about this amazing wonder, recalls the time when he first saw a rushing train.13 Does the passenger sitting inside a train carriage not perceive the window showing shifting images as similar to a film screen? The motion pictures offered by the cinema and the moving pictures seen from a train window are distinctly close; this strange isomorphism offers much food for thought. 3. Considered from the construction (and not chron­ ological) perspective Voyageur intranquille is composed of two - not quite matching - parts. The first encom­ passes factographic details from Anderszewski’s life, and the second concerns reflections about the essence of music. They interweave in assorted proportions, from time to time surprising each other. The biographical part places special emphasis on the artist’s Polish and Hungarian origin, with distinct stress on local Polish specificity. This is the weakest 71 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST link, with the pianist reading off screen an earlier writ­ ten text full of insufferable and exalted clichés about the torn apart and tormented country, “murdered and violated Warsaw”, Slavonic soul in an “ideally cut Pa­ risian suit” (about Chopin’s music). Fortunately, from time to time there appears a counterpoint, as in the excellent scene in which Anderszewski gazes at the distant Palace of Culture and Science and describes it, obviously, as a horrible symbol of Soviet captivity, while an accompanying friend, Maciej Grzybowski (also a pianist), comments in much simpler terms by complaining about the Stalinis phallus and immedi­ ately disarming the martyrological narration.14 All this recalls in places an educational film com­ posed of multi-use building blocks. Looking, however, at the frames not from an evaluating but a descrip­ tive, anthropological viewpoint one might perceive in those weak points or slip-ups something extremely interesting: the long duration of national stereotypes. It becomes clear that the vision of Poland, the Poles, and Polishness both in the story told by the pianist and in the film narration as such possesses all the fea­ tures of a mythological construction. Interestingly, they supplement each other and seen from a basically inner perspective (Anderszewski) Poland matches the martyrological vantage point, with Polish mentality becoming part of the tearful and sentimental Slavonic soul.15 In turn, judging by the excessive snow-filled frames Poland viewed from an external perspective (Monsaingeon) is a land of eternal winter and persist­ ent snowfalls. This film version of Winterreise (with pastoral frames distant from the dramatic ambiance of Schubert’s cycle) is photogenic but from the cognitive point of view it only reinforces old stereotypes. One could have the impression that while portraying Po­ land the director remained true to an image cultivated in seventeenth-century France. It was then that there emerged a vision of Poland encased in permanent cold winters (as in the poem by Philippe Desportes, in which Poland is toujours de neige et de glace couverte), as well as of the constantly inebriated Pole.16 H av­ ing seen the film, the Western public will reaffirm its conviction that there is only a single season in Poland (winter almost predominates in the film17) and that the Poles learn to drink ice-cold vodka (the pianist of­ fers it to his guests in the train carriage) together with mother’s milk ... Fortunately, Anderszewski appears in the film also as a citizen of the world and certainly as a European. His home expands and transgresses far beyond Polish or Hungarian borders. Not by accident does his jour­ ney start on the (just as mythologized) eastern bor­ derlands of the Continent and ends in Lisbon along the ocean coast. The pianist does not forget about his roots but clearly cultivates an everlasting imperative of seeking a home, home-oriented nostalgia, space in which he will be able to truly live without limiting the meaning of this verb to a merely physical dimension. Lisbon, he adds, is a successive, essential step along this path: the greatness of Lisbon is its past, while its decadence and greatness have collapsed. This is the noble feature of the town, where the pianist strolls for hours down its streets, observing everyday, small-scale dramas and the theatre of life. In doing so, he experi­ ences being pierced by the local, strange silence. More, he feels at home, an emotion that grants him inner peace. Anderszewski sees Lisbon as the town of the eternal voyager. This is a truly feminine and maternal town, in the shape of a mother’s belly. Hence the feel­ ing of safety and distance from the great world. This statement contains significant ambivalence, as if a faraway echo of the words uttered by the pianist at the beginning of the film when he mentioned his fear of motionlessness and longing for incessant mo­ tion. Anderszewski is always on the road, in constant motion, but at the same time he searches for a place to settle down. He is a nomad, but a rather strange one with the distinct syndrome of the domiciled person. Interestingly, this intimate confession also contains the earlier mentioned anachronic motif. Anderszewski seems to be not living in the present and he looks back, towards the past. Hence the attention paid to pre-war Warsaw (his birthplace and a town granted particular significance in his private mythology) and the passion for Lisbon, today slightly provincial, whose splendour is already part of a distant past.18 In his metaphorical characteristic of Lisbon Anderszewski animates the feminine, maternal topes. He envisages the town as an expansive home comprehended predominantly as a friendly and secure cosmos (Lisbon - my home! - he could have echoed Fernando Pessoa19, enamoured of his birthplace), with its most perfect personification: the image of a maternal belly. Here, the town-home assumes clearly feminine features. 4. So far, I have used the French title of the film: Voyageur intranquille. Actually, this is the version that ap­ pears most often in promotion material or sales offers. The film, however, and this is noteworthy and signifi­ cant, has titles also in other languages, with the Eng­ lish Unquiet Traveller being semantically close. The German title, although already without the adjective, is similar: Wanderer ohne Ruhe. Only the Polish ver­ sion differs considerably from the one in three W est­ ern languages: Podróżujący fortepian (The Travelling Piano). Agreed, this is not a precise translation of the French original: in Polish the traveller is not someone but something. The pianist has vanished, leaving be­ hind only his instrument. Is this is a translatological lapsus, the carefree work of a translator, or a subconscious exchange? It would 72 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST You! who assemble in the ranks of Style And fashion stone, penetrate the song's refrain ...21 It is precisely in this poetic attempt at naming the essence of music, despite all the obvious differences, that the poem comes close to Anderszewski’s film narration.22 After all, his commentary contains an in­ tensely Polish motif (one could even say with a certain dose of sarcasm: one with a moving-martyrological twist). Not only does it mention Chopin and his music but - and within the context of Norwid’s text this is even more interesting - it also formulates deeply con­ ceived sentences about the art of playing the piano, pertaining additionally to a question whose verbalisa­ tion remains extremely difficult: the essence of music or perhaps of art in general. The title, however, resonates in the memory of the Polish spectator due to yet another reference. Suffice to take into consideration a fragment of the film in which Anderszewski speaks about the unprecedented wartime destruction (“murder”) of Warsaw. The film illustrates this touching and extremely emotional nar­ ration with documentary photographs of buildings razed to the ground and ruins. Looking at those imag­ es it is simply impossible not to revoke a certain mean­ ingful fragment of Pianist by Władysław Szpilman. Re­ call: at the end of the war the titular artist is taken by surprise in an empty, abandoned house by a German officer and in order to validate his profession is forced to play the piano. The surrealism of this extraordinary scene mingles with the horror of war. 23 Recalling those associations, obvious for the Polish recipient, we start to understand that the documen­ tary’s Polish title is not quite as absurd as it might seem at first. Apparently, by replacing the neutral and bland “traveller” with “’piano” the title resonates well with certain fragments of Polish memory. Another signifi­ cant fact is that both cited works match Anderszewski’s narration with its strongly accentuated martyrological overtone. be difficult to propose an unambiguous answer. A p­ parently, the lexical and thus - this is particularly sig­ nificant! - semantic exchange contains something of great importance. Ascertaining this obvious feature I am concerned not merely with the fact that - if one were to treat comments on the modelling role played by the title seriously - voyageur intranquille produces an entirely different reception of the film among the French spectators than a travelling piano among the Polish audience. In the first case emphasis has been placed on the artist (together with the entire luggage of associations connected with voyages and travelling as well as its literal and metaphorical connotations), while in the second case the title abandons the per­ son and concentrates primarily on the instrument he plays. This circumstance appears, at first glance, to be obvious and does not require in-depth commentaries. A closer look, however, discloses a greater complexity of the issue since it transcends considerably beyond the domain of linguistics and translatological compe­ tence. In other words, I propose the thesis that the Polish version of the title did not appear by accident. More, that it is not semantically innocent but, on the con­ trary, significant. In addition, it carries references to Polish historical memory, predominantly literary. One might have the impression that the past, stored in the language, exerted a strong impact on the author (au­ thors?) of the Polish title. It is, after all, impossible not to discern in the phrase: ’’travelling piano” - in addition, within the context of the art represented by the Polish pianist and Chopin’s music in particular - a shadow of an association with the earlier-mentioned Fortepian Szopena by Norwid. First and foremost: with the most dramatic scene in which the tsarist authorities hurled the instrument from a window of the Zamoyski Palace in 1863, the year of the January insurrection. But this simple observation, albeit slightly enhanc­ ing the reception of the film, does not end similarities between Podróżujący fortepian and Fortepian Szopena. There is a single reservation: we have to liberate the poem from the intrusive patriotic mask added by cus­ tomary school textbook interpretations. Contrary to usual associations, Norwid’s poem remains above all routine simplifications. On the contrary, it represents dense meaning, full of things left unsaid, uncertain­ ties, abruptly broken phrases, and sudden silence. For this reason, its interpretation is extremely capacious.20 Apart from the patriotic stratum, the most legible and easiest to grasp, Norwid’s text is also a poignant reflec­ tion, or perhaps even better: meditation on art and its essence. The point of departure is Chopin’s brilliant music. Here is a brief fragment: 5. Anderszewski without doubt lives within music and for music. Interestingly: his statements about extra-musical themes tend to be gushing but those dealing with music are pure factuality. In the major­ ity of cases he speaks about music using the technical language of an artisan, and it is difficult to treat occa­ sional anecdote-illustration inserts otherwise than in the categories of a joke. What does this mean? As briefly as possible: we are dealing with concentration on music as such, its archi­ tectural essence and not artistic expression. Perform­ ance, as envisaged by the artist, does not consist of an expressive addition to music but organically stems from it. It must do so! In the case of Anderszewski this means laborious, analytical, and archaeological O You! In whom Love's Profile chooses to abide And Art’s Perfection is your name — 73 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST (i.e. observing the strata) work on a composition. He dissects it into particular individual molecules and re­ arranges them into “a new order” so as to disclose as much as possible of that, which is inside the notes and between them. Yes, la musique avant toute chose... The film contains remarkable scenes making it pos­ sible to observe the manner in which the pianist reads the rough score. Anderszewski plays a certain frag­ ment, singing its main melodic line and, at the same time, commenting a vista its ”conceptual” content. Doing so, he reveals its inner logic and the necessity of concrete sounds. Take the example of the extraordi­ nary Barcarolle by Chopin: the first few opening notes (resembling a dish of pasta), several successive sounds (the song of a drunken gondolier), a slight pause, as if to listen more carefully to the phrase (which despite all remains beautiful), followed by a grimace (in the fash­ ion of a bad French chanson) to arrive at the end line, with Anderszewski commenting on Chopin’s compli­ cated nature. A music object-lesson in a nutshell. anthropological commentary, could appear rather trivial and not at all obvious; it lists assorted places of residence: Warsaw, Budapest, Lyon, Strasbourg, Los Angeles, London, Paris, Lisbon... Transition in space as a form of existence. In the fascinating (but also te­ dious) mobile world in which such transitions are a norm we are all émigrés on the road and in some way not at home. It could be sensible to ask: who is the artist in such a hotel community, always on the move in all directions? In what way does he differ (if such is the case) from other nomads? Anderszewski, just as almost every present-day musi­ cian, is a travelling artist, a constant voyager.26 The film accentuates the condition of the artist-traveller, a restless spirit, a man on the road, always drifting, never perma­ nently enrooted, living out of a suitcase in rented apart­ ments. Once again: what is the contemporary musician? A traveller? A tourist? A vagrant? A nomad? And the re­ ally essential question: is his homelessness a mere particle of a wider phenomenon or is it qualitatively different? Before I attempt to suggest a certain answer to those questions here is another brief comment from Clifford’s study on “travelling”. Reflecting on the op­ erativeness of the conceits applied by sciences dealing with culture he examined the contents of such terms as: “travel”, “displacement”, or “’nomadism”. A t one point, Clifford noted surprisingly: “Pilgrimage” seems to me a more interesting comparative term to work with. It includes a broad range of Western and non-Western expe­ riences and is less class— and gender-biased than “travel". Moreover, it has a nice way of subverting the constitutive modern opposition between traveller and tourist.22 T aking into account the above (as well as gathering together certain earlier motifs) it appears quite apt to suggest that if the musician is actually a voyager then he is a special sort of traveller, homo irrequietus (according to the formula suggested by St. Augustine), who in his activity and calling comes close to the status of a pil­ grim. This holds true particularly for the interpretation bequeathed by Norwid in his celebrated poem: 6. In an introduction to his The Predicament of Cul­ ture, a book that at its time was a breakthrough in anthropological reflection, James Clifford wrote: This century has seen a drastic expansion of mobility, includ­ ing tourism, migrant labour, immigration, urban sprawl. More and more people “dwell” with the help of mass tran­ sit, automobiles, airplanes. (...) An older topography and experience of travel is exploded. One no longer leaves home confident of finding something radically new, another time or space. Difference is encountered in the adjoining neigh­ bourhood, the familiar turns up at the ends of the earth.24 This text comes from 1988. In an article written a few years later - Travelling Cultures (referring to certain motifs in the book) - Clifford returned to a changed comprehension of residing and travelling in the con­ temporary world. The text contains several fragments taken from literature. Symptomatically, their prime object is the hotel conceived as space-time reflect­ ing the spirit of modernity. There appears a fragment from Conrad’s Victory, known from The Predicament of Culture (the age in which we are camped like bewildered travellers in a garish, unrestful hotel), but also a phrase from Tristes Tropiques, in which the anthropologist de­ scribed a dive in the Brazilian small town of Goiania, which he saw as a symbol of civilizational barbarity (a place of transit, not of residence).25 Hotels are places through which we only pass and in which all meet­ ings are fleeting and accidental. They are legible signs of the contemporary lack of enrootment, mobility and superficial contacts... It would be a good thing to place Monsaingeon’s film and in particular the figure of the constantly travelling protagonist against the backdrop of those declarations. The opening statement, deprived of an Above all estates there is the estate of estates, A tower above flat houses Piercing the clouds ... You think that I am not the Lord Because my moveable home Is of camel hide ... But I abide in the bosom of the sky, While it seizes my soul Like a pyramid! But I too have as much of the earth As is covered by my foot. 74 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST ■ sr ■- m . Piotr Anderszewski 75 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST As long as I walk! ...28 The suggested musician-pilgrim parallel requires appropriate comprehension. Naturally, this attempt at placing the artist in a quasi-religious context does not have in mind the common understanding of re­ ligiosity. It is rather concerned with stressing the im­ portance of the task undertaken by the artist and the significance of the work he performs. In a roundabout way this leads to a more profound grasp of the formula openly mentioned by Anderszewski in the film: being a musician is not a profession, it is a calling. In other words - what is it? The elementary meaning of this slightly forgotten connotation - especially in reference to creativity - is excellently recalled by Wiesław Juszc­ zak: It is not I who decides about calling, its type and direc­ tion, but vocation itself: a force that sometimes appears to be internal but whose actual source is outside, and which delineates my path. This force is the reason why I am compelled to pursue a given path, to follow it regardless of obstacles and to always wish to walk down it. The des­ tination of such a striving can be, therefore, conceived as a centre from which this force emanates and which is the source of the voice calling me. The fact that I am supposed to, and want to go towards that voice means that the road is endless. It also signifies that the goal of my striving is "for all practical purposes” unattainable. The limitlessness of roaming in a state of calling, wandering towards the target of that calling and, simultaneously, the source is decisive for the freedom of each such path. In other words: the level of the objective determines the measure of freedom. This measure constantly grows and the potential of vastness is just as continuously revealed to us.29 These words cast a light on the feeling, stressed upon several occasions by Anderszewski, of being compelled to be a pianist, some sort of a force, an inner imperative that “urged” him to devote himself to playing. Within this context words about an over­ whelming and incessant wish to strive towards a per­ formance absolute gain greater importance. Without that commentary they could appear to be pretentious and empty. In both cases - the pilgrim and the artist - it is precisely the path that appears to be the true objective and particularly a renewed but never totally satisfactory effort to attain the selected goal. Another characteristic feature is the reversal of customary signs: settling down is not a value in itself and homelessness does not have a negative qualification. This state of weightlessness, typical for both, and of perennial being on the road are probably the price paid for attempting to attain the objective, which - once again in both in­ stances - possesses the nature of a vanishing horizon. i.e. meanings that without doubt exist although it is difficult to describe and verbalise them precisely. If a musician does not have a home, if his home is mobile (although today it assumes another form: a comforta­ ble train carriage rather than camel hide sandals), if he is sometimes tormented by a feeling of being rootless and homeless then where is his true home? After all, it has to exist somewhere. It appears that resolving this question is neither difficult nor particularly sophisti­ cated. This home is - must be! - art. In the case of A n­ derszewski: it is music. Such a solution, however, lures with its obviousness and is not at all that simple as it could appear at first glance. We arrive here at a suc­ cessive curious paradox connected with the two basic parameters amidst which we exist: time and space. There is no doubt that the home - regardless of the architectural forms it assumes - both in its common­ place semantics and in more sophisticated languages is predominantly a cryptonym of that, which is per­ manent, immobile, steadfast, and lastingly enrooted in topographic reality but also in a wider, symbolic and spiritual reality. Meanwhile, how does music exist? Re­ gardless of refined responses to this difficult question one thing appears to be certain: music exists in time. To put in stronger terms, it exists in disappearance and reduction, i.e. it is and, at the same time, it seems not to be, it exists in motion and gradual vanishing. (Tout note doit finir en mourant, Marin Marais says in the film: Tous le matins du monde by Alain Corneau). It exists, but temporarily, in passing time. Its ontology is curiously fragile and its existence - almost phantom. But despite its nature variable in time it remains - and this is probably the greatest paradox of the musical el­ ement - just as real. For many of those who live for the sake of music this is the only reality! Nonetheless, taking the common sense approach, so-called musical space - to cite this routine expression, paradoxical in the context of the earlier comments - is a conspicuous antithesis of the idea of the home, i.e. something tan­ gible, concrete, and mundane. In exact terms, music does not exist. Nor can it be identified with any sort of “space”, unless within the limits of linguistic meta­ phor. It is the outcome of sounds temporarily enroot­ ed in time, in ever-changing rhythmic, melodic and harmonious configurations. It is thus a phenomenon designating pure change, while the idea of the home contains the essence of durability. Music thus under­ stood as a variable, disappearing, unreal phenomenon composed of time would be an antithesis of the home, conceived as a firm and truly existing reality. Is it possible, therefore, to reside within music? And what would this mean? Can music - however un­ derstood - be a home? Is it possible to build on sand? And does music really have to be/is an antithesis of the home? 7. Remarks about the pilgrim’s condition of the art­ ist-musician lead us to the last stratum of reflections, 76 �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST Let us for a moment listen carefully to a intriguing fragment of The Sonnets to Orpheus by Rilke, an author who was probably the closest to describing the enig­ matic reality of music, a sphere that radically exceeds and resists the word: objections formulated by common sense there exists something not unlike “musical space” and that this possibly imperfect metaphor becomes concrete before our eyes (and ears). In other words: that it really be­ comes a space to inhabit and can become a real home despite the fact that - let us repeat - the phenomenon of music as if radically negates the essence of a domes­ tic continuum. Listening to Anderszewski performing Chopin or, in particular, Mozart, especially when in the course of playing he comments aloud the essence of the music, one has the irresistible impression that we are watch­ ing and hearing someone who has found himself in do­ mesticated, native space. Who, as the ambiguous Eng­ lish expression has it, is at home and thus is an expert on what he does but also, quite ordinarily, is home. But for us, existence is still enchanted; in any number of places, it is still the origin. A playing of pure forces untouched except by one who kneels in wonder. Words still serenely approach the unsayable. . . And music, ever new, out of the most trembling stones, builds her home in those regions least usable. 30 Anderszewski’s personal story about music appears to follow this line of thinking. Although it is pure dis­ appearance, music in its most perfect symptoms builds permanent, albeit airborne constructions. Created out of unsteady elements it arranges itself into spaces that resemble a home in which one wants to reside. More: those musical “stones”, albeit in constant motion, are arranged into a special home recalling holy space. This is the particularly striking feature of the cited frag­ ment: a solid and permanent structure is built out of “trembling stones”. Such a home, ostensibly fleeting, strongly opposes the reality (‘’barren emptiness”) of the world, in which we lead our daily lives and which we perceive routinely as the only existing one. Appar­ ently, musical constructions, albeit fluid, merging and disintegrating in time, are stronger and more complete than quite a few real homes. Anderszewski holds several works of the assorted composers he performs in particular esteem. Four names reappear in the film: naturally, Chopin (whom he knows best of all and plays in small doses because they are too delicate), Mozart (whose works are the most poignant and probably the most extreme in their ambiguity), Brahms (whose will to attain perfection is an obstacle in which the pianist sees himself) and, ob­ viously, the towering pater familias, Jan Sebastian Bach (working on Das Wohltemperierte Klavier Anderszewski was under the impression that he was facing an opened book of eternity). These are, at the same time, musi­ cal homes to live in: Home-Chopin (associated closely with the motherland), Home-Brahms (linked first and foremost with the masculine element), Home-Mozart (basically infantile but also the most ambiguous: lightdark, sad-joyous, divine-impertinent) and the perhaps most capacious Home-Bach (with the beautiful meta­ phor of a book) opening up onto eternity. Anderszewski proves above all doubt that it is pos­ sible to reside within music, although this is a special home devoid of foundations, underpinning, walls and roof. A mobile home made of time and ethereal sound. Nonetheless, it is just as real. Anderszewski’s confes­ sions produce the endless feeling that despite all the Endnotes 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 77 All statements by the pianist are based on the film soundtrack. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski. Voyageur intranquil­ le, Medici Arts International 2008. L. van Beethoven - Diabelli variations, 2001, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 21 in C major, K. 467, The Piano Concerto No. 24 in C minor, K. 491, 2002, J. S. Bach - I, III and VI Partita, 2002, F. Chopin - Ballades, Mazurkas, Polonaises 2003, K. Szymanowski - Piano Sonata No. 3, Métopes, Masks, 2005, W A. Mozart - The Piano Concerto No. 17 in G major, KY 453 and The Piano Concerto No. 20 in D minor, K. 466, 2006, L. van Beethoven - Bagatelle, op. 126 and Piano Concerto No. 1 in C major Op. 15, 2008, Piotr Anderszewski at Carnegie Hall - Bach, Schumann, Janâcek, Beethoven, Bartók, 2009. B. Monsaingeon, Piotr Anderszewski - Unquiet Traveller, booklet added to a DVD, pp. 6-7. The film received the Gold Medal in the music and performing arts category at the French Festival International des Programmes Audiovisuels in Biarritz (2009). It was also awarded in the best artist's portrait category at Festival International du Film sur l'Art (FIFA) in Montreal (2009). Cf. M. Heidegger, Poetically Dwells Man..., in: idem, Odczyty i rozprawy, transl. J. Mizera, Kraków 2002. J. Gondowicz, Romans z fortepianem, ”Kino” no. 4:1994, p. 29. Ibid. E. Cioran, Aforyzmy, selected, transl. and prep. J. Ugniewska, Warszawa 1993, p. 33. Puccini buried himself - or was buried - in (or near) an object that commemorates him and symbolizes his oeu­ vre - a piano; M. Leiris, Operratics, transl. G. Bennett, K0benhavn-Los Angeles 2001. Puccini died in 1924, but his mentality belonged to the nineteenth century. A. Rimbaud, Wiersze. Sezon w piekle. Iluminacje. Listy, selected and prep. A. Międzyrzecki, various translators, p. 201. Biedny Chopin. Rozmowa z pianistą PiotremAnderszewskim, "Gazeta Wyborcza”, 22 December 2003. Y. Tsivyan, O symbolice pociągu w początkowym okresie kina, in: Sztuka w świecie znaków, selected, trans., introd. and bibliography B. Żyłko, Gdańsk 2002, p. 198. I have seen Monsaingeon's film several times and am �D ariusz C zaja • MY MOBILE HOME. THE TRAVELLING ARTIST 15 16 17 18 19 20 21 22 certain that the most unbearable in Anderszewski's sta­ tements is not the content but the way in which he speaks. The emphatic mannerism with which he says the earlier written sentences is the reason why his voice becomes slightly artificial, a contrast with his natural and unaffected behaviour. This one-sidedness and stereotype nature of declara­ tions comes even more as a surprise considering that in his other statements Anderszewski's attitude to Polish issues is highly ambiguous, at least in his declarations: “I left Poland already after secondary school and alltold spent less time here than anywhere else. There are dif­ ferent types of enrootment, however, and this is why I feel closely liked with this country, especially due to my upbringing by my father and paternal grandmother, which had an enormous impact on my sister and me. I am extremely attached to Poland and, at the same time, pathologically anti-Polish. Gombrowicz represented a similar attitude, right? At least in this particular case I can identify with him”, Porządek i ogień. Z Piotrem Anderszewskim rozmawia Patrycja Kujawska, "Tygodnik Powszechny” no. 43:2009, p. 34. It is worth recalling that Monsaingeon's film was addressed predominantly to the Western audience, hence Anderszewski's narra­ tion is inscribed so strongly, almost ostentatiously into routine anticipations. A convincing analysis of the origin of such images (and their obstinate presence in French contemporary tho­ ught) was conducted by Ludwik Stomma in one of the chapters of his book: Wzloty i upadki królów Francji spo­ sobem antropologicznym wyłożone, Łódź 1991, pp.155­ 161. Quotation from Desportes after: Stomma, p. 158. Recall those two images: the artist together with his sister-violinist, wearing stylish sheepskin coats and dashing in a sleigh across snow-smothered Zakopane or the solitary pianist traversing a winter landscape. It is precisely this feature of Lisbon (marginality, provin­ ciality) that, next to its poignant beauty, was accentu­ ated by Mircea Eliade, yet another resident of the city, who spent the war in the Portuguese capital and who mentioned the magnificent and unforgettable square at the mouth of the Tag as well as the omnipresent white and blue colours. In the evenings the streets resounded with music and singing. The overall impression was that of a town outside the range of history, in particular cur­ rent history - beyond the reach of the hell of war. M. Eliade, Próba labiryntu. Rozmowy z Claude-Henri Rocquetem, transl. K. Środa, Warszawa 1992, p. 85. F. Pessoa, Księga niepokoju Bernardo Soaresa pomocnika księgowego w Lizbonie, transl. M. Lipszyc, Izabelin 2007, p. 73. Suffice to delve into the detailed and multi-sided analy­ sis of the text written by Władysław Stróżewski; cf. W Stróżewski, Doskonałe - wypełnienie. O „Fortepianie Szopena”, in: idem, Istnienie i wartość, Kraków 1981, pp. 181-214. C. K. Norwid, Fortepian Szopena, in: Norwid, Dzieła wybrane. Wiersze, Warszawa 1980, vol. 1, p. 498. This is an appropriate moment to stress the quasi-cine­ matic approach used by Norwid, to which attention has been drawn by Stróżewski in a brilliant exegesis of the poem: Everything appears in a distinctly marked perspective, in close-ups or long shots, as if as a result of working with a camera, which brings the depicted objects closer or relegates them to the background, Stróżewski, op. cit., pp. 211-212. 23 W. Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939­ 1945, introd. and prep. A. Szpilman, afterword W Bierman, Kraków 2000, p. 168 (the book is supplemen­ ted by an appendix: W Hosenfeld, Fragmenty pamiętni­ ka). 24 J. Clifford, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnogra­ fia, literatura i sztuką, various translators, Warszawa 2000, p. 21. 25 J. Clifford, Traveling Cultures, in: Cultural Studies, ed. and introd. L. Grossberg, C. Nelson, P. A. Treichler, New York-London 1992, p. 96. 26 This travelling feature of the condition of the contem­ porary musician appears in numerous statements made by artists. The great pianist Sviatoslav Richter respon­ ded outright to the remark that he gives concerts not only in great metropolises but also small localities: I am a voyager. I find every locality on a map interesting, be it large or small, E. Kofin, Ich słowa, Wrocław 2009, p. 16. 27 Ibid., p. 110. 28 C. K. Norwid, Pielgrzym, in: Norwid, op. cit., p. 376. 29 W. Juszczak, Słowo o powołaniu, in: idem, Fragmenty, Warszawa 1995, p. 82. 30 R. M. Rilke, Sonety do Orfeusza, part II, Sonet X, in : R. M. Rilke, Wybór poezji, transl. M. Jastrun, Kraków 1987, p. 281. . Püfüki SütAfl faftbutä K onteksty ANTROPOLOOIA KULTURY * ETNOGRAFIA ■ SZTUKA bUt ip| AN TRO PO LO i C IA M IA STA AS ArrasrJi Hurop* 78 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c7bdceb42b9e106e0cfc7a1c5e88ec6.pdf b9f9b1948c9e34166ec930b800a1b36a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2690 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2501 Title A name given to the resource Toskania. Trzy podróże / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.34-41 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ... Śliczna niewiasta odziana w bogate szaty, w narzuconym na nie płaszczu Wielkiego Księ­ stwa z czerwonego aksamitu podbitego gronostajami. Na głowie ma koronę Wielkiego Księ­ cia, suknia pod płaszczem ma być podobna do białej tuniki z cieniutkiego lnu. Po jej lewej stronie widoczny jest różnoraki oręż i rzeka Arno, tj. starzec brodaty i długowłosy, spoczy­ wający z łokciem wspartym na urnie, z której wylewa się woda. Wspomniana rzeka ma czo­ ło opasane wieńcem bukowym; obok niej leży lew. Po prawej widać starożytny ołtarz, na którym płonie ogień, naokoło zaś ołtarza widać wyrzeźbione urces, paterę, lutnię i laskę auguralną. Pośrodku znajdują się rozmaite przybory kaplaiukie, stosownie do fałszywego a pradawnego zwyczaju Pogan. W lewej dłoni figura wdzięcznie trzyma czerwoną lilię i książkę. ... Maluje sieją urodziwą, gdyż Prowincja ta, niezwykłej szlachemości, jest klejnotem Italii, wielce świetnym i prześlicznym, przez naturę bowiem i sztukę obdarzona jest wszystkim, cze­ go tylko można pragnąć. Posiada więc nadzwyczaj łagodne Niebo, zdrowe powietrze i żyzne ziemie obfitujące w Morza, Mosty. Rzeki, Ogrody; pełna jest sławnych i wielkich Miast tu­ dzież okazałych budowli. Alegoria Toskanii: Cesare Ripa, Ikonołogia Toskania. Trzy podróże Dariusz Czaja Jak umarł Puszkin, z jakiegoś powodu nie każdy w Polsce wie, ale jaki dialog wywiązał się w pociągu relacji Moskwa Pietuszki, gdzieś między 65. a 85. kilometrem trasy, wie u nas każde dziecko. Przypomnijmy więc tylko w skrócie: kiedy pojazd opuścił już Nazariewo i skierował się w stronę Driezny, padło to, na wskroś dramatyczne, pascalowskie z ducha i nieuchronne jak kolejny stakan pytanie: „ - Dużo pan widział, dużo podróżował, niech pan po­ wie, gdzie bardziej Rosjan cenią - po tej, czy po tamtej stro­ nie Pirenejów? - Nie wiem, jak po tamtej, ale po tej zupełnie nie cenią. Byłem na przykład we Włoszech, tam na Rosjanina nie zwra­ ca się najmniejszej uwagi. Oni sobie tylko śpiewają i rysują. Jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa, a drugi tuż obok siedzi i ry­ suje tego, co śpiewa, a trzeci nieopodal śpiewa o tym, który rysuje. I tak smutno się od tego robi. Ale oni naszego smutku nie rozumieją. - Ba, Włosi! Czy oni w ogóle coś rozumieją? - poparł mnie Czarnowąsy". Dialog na temat rozległych walorów poznawczych podróży toczy się dalej. Wieniczka opowiada o tym, jak był w Wenecji i oglądał zawody gondolierów, potem, jak usiło­ wał zobaczyć Wezuwiusz, ale Wezuwiusz z niejasnych powo­ dów gdzieś przepadł, potem jeszcze trudna peregrynacja z Herkulanum do Pompei i z powrotem, dalej już prosta dro­ ga na Paryż i Francję, kanał La Manche itd., itd... Ta pijacka logorea jest tylko pozornie chaotyczna i niedorzeczna. W rze­ czywistości, delirycznymi skojarzeniami i obrazami rządzi tu żelazna logika: logika powielanego przez pokolenia, wygła­ dzonego jak kamień, stereotypu. Jak Wenecja - to gondolie­ rzy, jak Pompeje - to Herkulanum, jak Paryż - to burdele i wieża Eiffla. Slinotok zafiksowanych w kulturowej pamięci mechanicznych i niemal bezwiednych asocjacji. 1 34 I Wróćmy do początku tej krajoznawczej gawędy. Nie do tego fragmentu, gdzie mowa o jedynym w swoim rodzaju ro­ syjskim smutku i tego smutku powszechnym nierozumieniu (co mogłoby być przedmiotem osobnego studium, vide: choćby nie tak dawny przypadek Andrieja Tarkowskiego z okresu, gdy kręcił we Włoszech Nostalgię), ale do bardziej ekscytującej nas poznawczo kwestii: zarysowanego tam w śmiałym porywie wyobraźni wizerunku Włoch. U Jerofiejewa Włochy są krainą szczęścia, radości, permanentnego nieróbstwa. Są miejscem nieskrywanego zadowolenia z życia („jeden, powiedzmy, stoi i śpiewa"), bezinteresownej kon­ templacji piękna („drugi siedzi i rysuje tego, co śpiewa"), estetycznego nienasycenia („trzeci śpiewa o tym, który rysu­ je"). Są połączeniem nostalgicznych wyobrażeń o rajskiej kondycji i niewygasłych rojeń o Schlarajfenlandzie. Grote­ skowa tonacja tego rodzajowego obrazka w niczym nie zmie­ nia faktu, że całkiem trafnie, choć w skrótowej i karykatural­ nej formie, oddaje on podstawowe intuicje, które co najmniej od końca XVIII (gdy chodzi o podróżowanie na szerszą ska­ lę) po dzień dzisiejszy, składają się na potoczne wyobrażenie Włoch. Niech jeszcze nad tą śpiewająco-rysującą ekipą za­ wiśnie słońce przyczepione do płachty nieskazitelnego błęki­ tu, niech za dalekie tło mają pasmo lazurowego morza - uzy­ skamy w ten sposób podstawowy zestaw elementów wypeł­ niających kanoniczną Pocztówkę-Z-Italii. 2 Od czasów Winckelmanna i Goethego, od Byrona, Wordswortha i Shelleya rozwija się mityczna opowieść o Włoszech. Ale czy mówienie o Włoszech jako całości, ja­ ko jednym spójnym organizmie ma sens? Nie mam, natural­ nie, na myśli faktu, że formalne zjednoczenie kraju miało miejsce dopiero w roku 1861, a więc długo po największej w XIX wieku fali italomanii, ani też wynikającego z histo­ rycznych powikłań czy geograficznej odmienności zróżni- �cowania prowincji wchodzących w jego skład. Rzecz jest subtelniejszej natury. Dla przyjeżdżających bowiem do Włoch geografia mityczna tego kraju rzadko pokrywała się z nie znającą sentymentów kartografią. Znacznie częściej nazwa „Włochy" skrywała wiele odmiennych doświadczeń i idących za nimi wartościowań. Emocjonalna topografia wiernie odzwierciedlała poszczególne, osobiste preferencje. Czasem, to jedno jedyne, wybrane, szczególnie admirowane miejsce funkcjonowało jako wyeksponowany reprezentant całości, jako obrazowy skrót ogniskujący w sobie to, co naj­ ważniejsze w spotkaniu z Włochami, z Południem. Nietz­ sche, który znał przecież Włochy, którego pamięć zanoto­ wała z pewnością ważne jego pobyty w Sorrento, Turynie, Rapallo, napisze w Ecce Homo całkiem jednoznacznie, nie pozostawiając żadnych wątpliwości: „Jeśli mówię z tamtej Alp strony, znajduję zawsze tylko słowo »Wenecja«". Sie­ dząc pisarskie rezultaty podróży do Włoch natrafiamy w obrębie jednostkowego doświadczenia na powtarzające się fascynacje: czasem równorzędne wobec innych, kiedy indziej żądające wyłączności. Mamy więc osobną Wenecję - Nietzschego, Wagnera, Brodskiego; wyjątkowy Rzym Gregoroviusa, Ibsena, Mandelsztama; niezwykłą Sycylię Goethego i Iwaszkiewicza.... „Prawdziwe" Włochy, „praw­ da" o Włoszech, „prawdziwa" lekcja włoskiej kultury jed­ nym objawić się może w Wenecji, Rzymie, na Sycylii, w Rawennie, innym może na Capri, w Paestum albo jeszcze gdzie indziej. Wszędzie możliwy jest błysk iluminacji. Na przykład w Toskanii... 3 Przyjrzyjmy się bliżej trzem relacjom z podróży do Toska­ nii, opowieściom, które ofiarowują nam coś znacznie bardziej pożywniejszego i wzbogacającego poznawczo od standardo­ wego obrazka z bedekera. Trzy odmienne spojrzenia na to mitogenne miejsce, trzy zachowujące swoje indywidualne, biograficzne piętno zapisy doświadczenia, trzy pisarskie wa­ riacje na ten sam temat. Spróbujmy, zwracając szczególną uwagę na lekturę toskańskiego pejzażu, odnaleźć w tych te­ kstach miejsca o wyraźnej intensywności, zaznaczyć punkty węzłowe, w których oko, wyobraźnia i intelekt zbiegają się w jedno. 1. Z licznych napisanych dotąd Italienischen Reisen, książka Pawła Muratowa uchodzi, nie bez racji, za jedną z ważniej­ szych i piękniejszych, może najważniejszą i najpiękniejszą. Nie są to kreślone na bieżąco impresyjne notatki z podróży. Nie jest to też klasyczny przewodnik ani dzieło wypchane po­ nad miarę „historyczno-sztuczną" erudycją. Obrazy Włoch, obok bez wątpienia zajmującej i wielostronnej lekcji historii i pejzażu, sztuki i obyczaju, są w swojej warstwie głębokiej książką o urzeczeniu. Mocniej: o miłosnej fascynacji. Nie przypadkiem tak często mowa tu o sercu: „Było słychać, jak bije serce, jak w nie wnika, aby już nigdy go nie opuścić, umiłowanie Florencji", i trochę dalej: „Najbliższy Florencji będzie ten, kto kocha. Dla pielgrzymów miłości jest to miej­ sce święte: tu, w tym świetlistym powietrzu, łatwiej i czyściej płonie serce". W swoich opowieściach jest Muratów nade wszystko miłośnikiem, kimś, kto jest bez reszty uwiedziony i żadne, nawet najbardziej uczone i fachowe rozważania hi­ storyczne czy estetyczne, których w książce nie brak, nie są w stanie tego faktu przesłonić. 4 Pośród licznych zauroczeń, olśnień i afektacji, które poro­ zrzucane są hojnie w wielu miejscach Obrazów Włoch, obok słów małych, zwykłych, ale też i całkiem dużych, poświęco­ nych - a jest z czego wybierać - choćby letejskim wodom Wenecji, widokowi spod San Miniato we Florencji czy szcze­ gólnemu zmysłowi Rzymu, najbliższe sercu Muratowa jest wspomnienie Sieny. Ściślej: Sieny i rozciągających się wokół niej okolic: „Skupia się w nim to wszystko, co na dźwięk wyrazu „Włochy" przyspiesza bicie naszego serca - święte piękno antyku, kwitnąca sztuka, mowa Dantego w ustach ludu, uczu­ cie wypełnionej powietrzem, rozległej przestrzeni, tchnąca delikatną mocą ziemia, która od wieków rodzi oliwki, sym­ bol pokoju, i winogrona, symbol upojnej wesołości". Późna jesień, koniec listopada. Zebrano już ostatnie plony z winnic i gajów oliwnych. Opustoszały pola. Życie wiejskie schroniło się w domach. Lekka dwukółka wiezie Muratowa drogą łączącą San Gimignano z Poggibonsi: „Byliśmy w ser­ cu Toskanii, na trakcie wiodącym z Florencji do Sieny. W ów dzień listopadowy subtelność i surowa prostota toskańskich krajobrazów zaznaczały się ze szczególna siłą. Jesień, wiej­ ska pora roku - a wokół nas ciągnęła się właśnie wiejska oko­ lica - kryje w swoim łonie głębię i czystość życia. Ale tutej­ sza wieś jest obdarzona delikatną duszą artysty. Gleba tu ma nasyconą, bogatą barwę głębokiego brązu. I nie ma nic szla­ chetniejszego nad srebrzystą zieleń oliwek i brązowe cienie na więdnących liściach winogradu. Nawet szare jesienne obłoki lśniły perłowym blaskiem, a nieskończona dal wyda­ wała się przezroczysta niby drogie kamienie o barwie błęki­ tu. Horyzont Toskanii zawsze jest wyraźnie obwiedziony bie5 Ponęta Okolice Poggibonsi. fot. D. C/aja 55 �„Tak powinien wyglądać horyzont w ojczyźnie wielkich malarzy". Nie tylko horyzont, ale - dopowiedzmy myśl Mu­ ratowa - cały niemal pejzaż toskański, który istnieje jakby wyłącznie po to, by go malować, wręcz malowanie wymusza. Ale i coś więcej: sam jest przecież najczystszym malar­ stwem. „Droga nasza biegła na południe. Nagie cynamonowe pagórki otaczające Sienę tchnęły smutkiem pod nisko wiszą­ cą nad nimi białą zasłoną zimowych chmur". Krajobraz To­ skanii, z jego swobodną i zmieniającą się grą światłocienia, z geometrią winnic i krętą linią cyprysów, z subtelnością przejść kolorystycznych między sąsiadującymi obok siebie pasmami ziemi, z całym tym różnorodnym splotem form i faktur, tworzy, nie obwiedziony ramą, nadnaturalnych roz­ miarów obraz malarski. Muratów robi wiele, by czytelnikowi to jak najdobitniej uzmysłowić. Już w poprzednim fragmencie, przywołującym otwarcie pierwszy rozdział Genesis, ożywia Muratów rajską topikę. Inny fragment potwierdza, że Toskania była term prima, i to z niej właśnie, z tej pierwotnej gliny ulepiony został pierwszy przedstawiciel gatunku ludzkiego: „A ziemia Sieny, brązowa i czerwona, jak gdyby wciąż jeszcze kipiąca siłami twórczy­ mi, wydaje się innej, szlachetniejszej natury i można by po­ myśleć, że to z niej właśnie powstał pierwszy kształt mie­ szczący w sobie ducha człowieczego". Są więc widome, na­ leżące do empirycznego porządku dane, świadczące, że wła­ śnie tu, w tym podsieneriskim krajobrazie dokonało się dzie­ ło stworzenia. Nie ma wątpliwości: Toskania jest ziemią wybraną i zie­ mią obiecaną. Jeśli całe dzieło Muratowa jest rozpisaną na wiele stron laudacją na chwałę Włoch, kreowanych tu na kraj harmonii i piękna, opisywanych jako miejsce całkowitego za­ domowienia, gdzie wszystko stworzone jest na ludzką miarę i gdzie każdy, miejscowy czy przyjezdny, czuje się u siebie, to z pewnością Toskania jest krainą, w której wszystkie te ele­ menty występują w stanie najczystszego skupienia: „Kiedy jechaliśmy pod górę, na niebie nastąpiły zmiany - ołowiane cienie spłynęły ku zachodowi i cienka opona chmur zalśniła nagle, prześwietlona słonecznym blaskiem. Byliśmy już wy­ soko; dokoła jak okiem sięgnąć widniały pola i winnice To­ skanii, pociemniały lasy dębowe, obejścia, nad którymi uno­ sił się dym, lśniące czerwienią dachówek sioła ze skromną wiejską dzwonnicą. Wokół nas ciągnęła się ziemia święta ojczyzna godnego i wzniosłego piękna, które stało się udzia­ łem człowieka". Pisząc o krajobrazach toskańskich, Muratów opowiada nam baśń o świecie c a ł k i e m i n n y m , o znanej nie zna­ nej od czasów dzieciństwa fantazmatycznej Dalekiej Zamor­ skiej Krainie. Jej paradoks polega wszakże na tym, iż nie dość, że istnieje całkiem realnie, to jest także niedaleko, po­ zostaje w każdym razie w zasięgu naszych możliwości. W narracje Muratowa wpisane są i mit genezyjski, i opowieść o czasie odnalezionym, i hymn o perle... 8 9 Ilustracja г przewodnika Florencja i Toskania, Wiedza i Życie 1996 gnącymi, jedna za drugą, delikatnymi liniami niewysokich wzgórz. Tak wlas'nie powinien wyglądać horyzont w ojczy­ źnie wielkich malarzy. Nie ma tu naszego nieokreślonego smutku i niewypłakanej skargi naszych lasów i wąwozów [ten rosyjski smutek... - przyp. DC]. Świat jest tu taki, jakim go stworzył Bóg, który podarował ludziom obficie rodzące drzewa, wino, oraz zboże i nie tylko zapowiedział im, że bę­ dą pracowali w pocie czoła, lecz dał im także mocne, jak je­ sienne powietrze, rubaszne uciechy oraz jasny subtelny ge­ niusz artystyczny". Muratów pisze niezwykle sensualnie, starannie skompo­ nowane opisy krajobrazów pobudzają zmysły. Jego pisar­ stwo, dla niektórych może miejscami nazbyt koturnowe, nie­ znośnie podbite stylistycznie, przeestetyzowane, można na­ zwać po prostu: estetycznym, pamiętając przy tym o źródło­ wym (gr. aisthesis - zmysłowy) sensie słowa. Bowiem język Muratowa pozwala opisywany świat nie tylko zobaczyć, ale także usłyszeć, powąchać i posmakować, nieomal dotknąć. Nie jest to pisarstwo o ambicjach imitacyjnych - raczej krea­ cyjnych. Muratów, na naszych oczach wskrzesza widzianą przez siebie rzeczywistość i - podobny w tym do Johanna Huizingi, innego historycznego wizjonera - sprawia, że po­ jawia się ona przed nami „jak żywa". 6 7 36 10 2. O ile Muratów chciałby wraz z czytelnikiem prześnić swój sen o krainie egzystencjalnego i estetycznego spełnie­ nia, i tym samym, łatwo może narazić się na zarzut, że w miejsce trzeźwej obserwacji oddaje się ryzykownej grze fantazji, o tyle David Herbert Lawrence podróżując po Toska­ nii twardo chodzi po ziemi. Dosłownie. Lawrence bowiem, w swoich rozważaniach, łączy w sobie znajomość rzeczy agronoma i kompetencję botanika. Uzupełnia je jeszcze o na- �miętność i pasję ogrodnika. Muratów rozpisał swoje uwagi 0 Toskanii na kilka rozdziałów, Lawrence zaznajamia z jej osobliwościami w krótkim, kilkunastostronicowym artykule Flowery Tuscany zamieszczonym siedemdziesiąt lat temu w piśmie New Criterion. Zgodnie z tym, co podpowiada ty­ tuł, nie znajdziemy tu prób charakterystyki którejś ze szkół malarskich czy profesjonalnych uwag o detalach architektu­ ry, żadnych ekskursów historyka w czas przeszły dokonany; dowiemy się natomiast wiele o roślinnym świecie tej prowin­ cji. Lawrence oprowadza metodycznie po swoim ogrodzie nie plewionym. Miesiąc po miesiącu, pozostając w zgodzie z cyklem wegetacyjnym, prezentuje kolejne okazy. Muratów przywoływał Toskanię jesienną, o barwach przygaszonych i rozmytych konturach; u Lawrence'a kolor nabiera intensywności, kształty wyraźnieją, nadchodzi eksta­ tyczne święto wiosny: „Wiosna rozpoczyna się w lutym, wraz z zimowym ja­ skrem. Pewnego mroźnego dnia, kiedy wiatr schodzi w dół z ośnieżonych szczytów, z początkiem lutego, dostrzeżesz na skrawku ugoru, pod drzewami oliwnymi, bladozłote kulki, zamknięte w sobie jak orzechy i spoczywające na krągłych kryzach zieleni, tuż przy ziemi. To zjawił się niespodziewanie zimowy jaskier. Zimowy jaskier jest jednym z najbardziej zachwycających kwiatów. Jak w przypadku całego wcześnie kwitnącego kwiecia, kiedyś jego mały biały kwiat wyłoni się i będzie cał­ kiem nagi. Żadnego zamknięcia w niewielkim zielonym fute­ rale, jak to się dzieje ze stokrotką czy mleczem. Jego bańka koszyczka, blada, z czystego złota, opiera się na okrągłym ża­ bocie zielonego kołnierza, i wraz z zimowym wiatrem próbu­ je zdmuchnąć go z siebie". Kolejny miesiąc, kolejna botaniczna rewelacja: „A teraz mamy marzec i przypływ kwiatów. (...) Nie znam kwiatu bardziej fascynującego, wtedy gdy pojawia się po raz pierwszy, od niebieskiego muszkatołowego hiacyntu. (...) Pierwsze hiacynty muszkatołowe są kwiatami niebieskimi, gęstymi, bogatymi i wyrastającymi ponad zeszłoroczną tra­ wę. Wyższe pączki są czysto niebieskie, zamknięte w sobie; okrągłe kulki, czystego, doskonale ciepłego błękitu, błękitu, błękitu; podczas gdy niższe dzwoneczki są ciemnawo niebie­ sko - purpurowe, z iskierką bieli u wylotu.(...) Ale, od pierwszej chwili, masz przed sobą jedyną, zwartą wieżę nocnego błękitu jaśniejącego w stronę brzasku, i nad­ zwyczajnie piękną. Gdybyśmy byli mali jak postacie z bajek 1 żyli tylko w lecie, jakże piękne wydawałyby się nam te wielkie drzewa dzwonków, wieże niosące kule ciemnego i ja­ snego błękitu. Wyrastałyby nad nami grube i soczyste, a pur­ purowe klosze białymi iskrami zmarszczek wypychałyby te błękitne do góry. I dostrzegalibyśmy w nich boga". Wystarczy. Chociaż żal trochę, bo już niedługo kwiecień, maj i można by pogawędzić nieco o szkarłatnych anemonach („nie można ich dostrzec, o ile nie patrzy się na nie w słoń­ cu), o żółtych tulipanach („wiotkie, kolczaste, trochę jak Chińczycy"), o ciemnopurpurowym irysie („jest piękny, ale ciężko go zauważyć")... W każdym razie znać, że mówi fachowiec. Zachwycony, ale fachowiec. Lawrence, dając rzeczowy komentarz do ro­ ślinnego świata, potrafi czasem odbić się od botanicznego dyskursu w stronę porównania i metafory. I choć stara się dać maksymalnie wierny ekwiwalent obserwowanej rzeczywisto­ ści, przybliżyć jej zmysłowy kształt we frazach nazbyt może wyszukanych, nigdy przecież jego wypowiedź nie spada do poziomu rzewnej egzaltacji bohaterek „włoskich" powieści 11 12 D H. Lawrence w Toskanii. 1927. il. z D.H. Lawrence. Etruscan Nuova Immagine Editrice (Siena) Places. innego kulturalnego Anglika, Edwarda Morgana Forstera. Jak choćby w tym kwietnym (kwiecistym?) fragmencie Pokoju z widokiem: „Lucy dostrzegła rzekę, złocistą równinę i dalsze wzgórza. (...) Z ust Lucy wyrwał się okrzyk zachwytu. Znaj­ dowała się na miniaturowej polance, pokrytej fiołkami. Oto­ czyły ją światło i piękno"." Hosanna in excelsis... Zostawmy jednak Lucy i fiołki, porzućmy inne toskańskie kwiatki. Lawrence, w swym tekście, dostarcza bowiem nie tylko klucza do oznaczania roślin, ale próbuje i szerszego uo­ gólnienia, choć - jak dotąd - w dalszym ciągu trzyma się bli­ sko ziemi. Przypomina on i mocno eksponuje fakt, że Toska­ nia to przede wszystkim obszar rolniczy, miejsce w którym wyraźne i nieusuwalne są ślady ingerencji ludzkiej w naturę. „Dziwną jest rzeczą, że kraina tak doskonale uprawiana jak Toskania, obszar gdzie zbiory z pięciu akrów ziemi mu­ szą wyżywić dziesięć żołądków, wciąż ma tak wiele miejsca dla dzikich kwiatów i słowików. Od momentu gdy niewielkie wzgórza nagle wypiętrzyły się i oddzieliły od siebie, czło­ wiek musi budować swój ogród i swoją winnicę, tym samym: rzeźbić swój krajobraz. Mówi się o wiszących ogrodach Ba­ bilonu... Cała przecież Italia, wyjąwszy równiny, jest takim wiszącym ogrodem. Przez stulecia człowiek cierpliwie mode­ lował powierzchnię krajów Śródziemnomorza, delikatnie wy­ równując wzgórza i formując na wielkich i małych zboczach prawie niewidzialne poziomy terasów. (...) To dzieło wielu, wielu stuleci. To jest ta delikatna, wrażliwa rzeźba każdego krajobrazu. I tak właśnie zostało osiągnięte to szczególne 37 �włoskie piękno, które jest tak cudownie naturalne, ponieważ człowiek, czując wrażliwość na owoce ziemi, kształtował zie­ mię zgodnie ze swoimi potrzebami, ale nie używał wobec niej przemocy. Co pokazuje, że to m o ż n a zrobić. Człowiek może żyć na ziemi i dzięki ziemi, nie szpecąc jej. To udało się tutaj, na wszystkich tych rzeźbionych wzgórzach i miękko, wrażliwie kształtowanych terasach". Podobnie jak Muratów, Lawrence przywołuje tu aluzyj­ nie, acz nie sposób tego przeoczyć, księgę Genesis. Z opisów pomieszczonych w Obrazach Wioch, wynika, że Toskanię uformowała Ręka Stwórcy, a z jej prymordialnej ziemi ule­ piony został pierwszy człowiek. W tekście Lawrence'a - wy­ przedzającym skądinąd znacznie manifesty ekologiczne - do­ konane u Muratowa dzieło stworzenia, kontynuowane jest, i to z dobroczynnymi skutkami, ludzką ręką. To tu właśnie, w tej krainie, człowiek zrozumiał głębokie znaczenie zalece­ nia, aby czynić sobie ziemię poddaną. Wiszące ogrody Toska­ nii nie powstały mocą boskiego fiat, ale dzięki cierpliwej i konsekwentnej - „dzieło wielu, wielu stuleci" - pracy rolni­ czych pokoleń. Człowiek nie działał tu przeciw naturze, ale wraz z nią, wykorzystując twórczo powierzony mu pierwot­ nie „materiał". Obserwując nadejście toskańskiej wiosny, nietrudno do­ strzec, że zmiana w przyrodzie następuje tu szybko i gwał­ townie. Pory roku tworzą osobne światy o czytelnie zaryso­ wanych granicach. Inaczej niż w Anglii, odnotowuje Lawren­ ce, gdzie lata miękko przechodzą w zimy (i odwrotnie), bez wyraźniejszych dla oka oznak. Wszystko spowija permanent­ na szarość i ciemność. I równie permanentny chłód. Ale róż­ nica między Północą a Południem nie tkwi jedynie w odmiennej kolorystyce, wykracza też poza klimatyczne akcydensy. Jest znacznie bardziej elementarna. Dotyczy pojmo­ wania natury słońca. Niespodziewanie okazuje się, że przyro­ doznawstwo łączy cienka nić z eschatologią. „W krajach Północy człowiek ma tendencję, aby instynk­ townie wyobrażać sobie i sądzić, że słońce zapalone jest jak świeca w wieczystej ciemności i że pewnego dnia świeca wy­ pali się, słońce wyczerpie się, a wieczysta ciemność odzyska nieprzerwaną władzę. Stąd też dla człowieka Północy świat zjawiskowy jest esencjalnie tragiczny, ponieważ jest czasowy i musi przestać istnieć. Z samej jego istoty wynika, że prze­ stanie istnieć i to leży u źródeł poczucia tragedii. Ale dla południowca, słońce jest tak dominujące, że gdy­ by cały zjawiskowy świat zniknął z uniwersum, nie pozosta­ łoby nic prócz jasnej światłości, słoneczności. Słoneczność jest absolutem; a cień albo ciemność są najwyżej względne: są rezultatem czegoś, co trwa między rzeczą a słońcem". Takie jest właśnie, utrzymuje Lawrence, instynktowne od­ czucie człowieka Południa. Ktoś mógłby jednak oponować, że słońce również jest rzeczywistością zjawiskową. Skoro kiedyś pojawiło się, to i musi zniknąć. Ale jest to argument, który ma za sobą racje czysto rozumowe. Sądzimy, że tak jak zapalamy świecę w ciemności, a więc dajemy uchwytny po­ czątek światłu, tak też jakaś Pierwsza Przyczyna musiała za­ świecić słońce w nieogarnionych ciemnościach początku. Jest to jednak argument dość kulawy, bo przecież nikt z nas nie wie i wiedział nie będzie, czy słońce w ogóle kiedykol­ wiek pojawiło się w jakimś konkretnym momencie, rozpo­ częło istnienie od pewnego punktu czasowego. Cała nasza wiedza o nim sprowadza się do tego, że wiemy jak powstaje cień i czym jest: jest wynikiem umieszczenia czegoś mate­ rialnego między nami i słońcem, nie ma więc on bytu samo­ 14 15 je istnego, jego natura jest czasowa, przemijająca. Te obserwa­ cje są podstawą dalszego wywodu: „Możemy myśleć o śmierci, jeśli chcemy, jako o czymś stale mieszającym się między nas i słońce: a to jest podstawa południowej, podziemnej idei śmierci. Ale to nie zmienia słońca w ogóle. Jak dalece sięga doświadczenie gatunku ludzkiego, jedyną rzeczą, która istnieje zawsze, jest świecące słońce, a ciemny cień jest jakimś przypadkiem ingerencji. Stąd też, po prostu, tragedia nie istnieje. We wszechświe­ cie nie ma tragedii, a człowiek jest tragiczny jedynie dlatego, że obawia się śmierci. Co do mnie, sądzę, że jeśli słońce świeci zawsze i zawsze będzie świecić, to pomimo milionów posępnych słów, śmierć, jakimś sposobem, nie przynosi wie­ lu obaw. W blasku słońca nawet śmierć jest słoneczna. A sło­ neczny blask nie ma końca". W prywatnej mitologii Lawrence'a jest Toskania jedną ze śródziemnomorskich wersji wiszących ogrodów Semiramidy. Wielobarwnym ogrodem. Żyzną krainą obfitości. Słonecz­ nym kosmosem. Jej najgłębsze egzystencjalne przesłanie za­ wiera się w solarnej epifanii. Lawrence, wyśpiewując swój hymn o słońcu i do słońca, tym radykalnie antytragicznym O sole mio unieważnia śmierć. W istocie: likwiduje ją. Bo czymże jest „śmierć słoneczna" - wyrażenie, w którym przy­ miotnik skutecznie neutralizuje rzeczownik - jeśli nie rzeczy­ wistością ledwie zjawiskową, pozorem, epifenomenem... Na­ prawdę jest, w mocnym sensie słowa, tylko słońce. A to oznacza, że życie, nieustające, wiecznie odradzające się życie jest esencją naszego świata, w którym śmierć jest, owszem, spodziewanym, ale całkiem nieistotnym epizodem. Obok zmiennej, znikliwej natury form widzialnych istnieje jeszcze trwała, choć bardziej eteryczna, bo ze świetlistej materii zro­ biona, rzeczywistość. Toteż miejsce cierpkiej, tragicznej wi­ zji świata, zająć musi słoneczny optymizm. Where are the snows of yesteryear? - cytuje Lawrence pytanie Villona. Ale sens tego refrenu ulega tu odwróceniu: nie wtrąca już w me­ lancholię, ale jest śmiałą zapowiedzią przyszłości. Tak, niegdysieysze śniegi już stopniały. Płatki wiosennych kwiatów też co prawda opadły, ale - nie ma strachu - za rok pojawią się znowu, jak gdyby naprzemienny rytm kwitnienia i wię­ dnięcia poddany został przedustawnemu prawu wiecznego powrotu. 16 Taką lekcję wyciągnął Lawrence z obserwacji toskańskiej przyrody. A wydawało się, że to tylko o kwiatki chodzi.... 3. Muratów - jak wielu przed nim i wielu po nim - rozpo­ czyna swoją podróż po Włoszech od Wenecji. I już na samym wstępie książki dokonuje na użytek czytelnika znaczącej autoidentyfikacji: „Dla nas, ludzi Północy, którzy wstępują na ziemię włoską przez złote wrota Wenecji, wody laguny są w istocie wodami Lety". Wyraźna deklaracja kulturowej przynależności. Muratów przybywa z dalekiej Północy i, jak widzieliśmy, Lawrence także czuje się dzieckiem Północy. (W geografii mitycznej, która bierze w nawias utrwalone podziały, Rosja graniczy z Anglią.) Pierwszy zatem, zostawia za sobą ziemię „nieokreślonego smutku i niewypłakanej skar­ gi lasów i wąwozów", drugi - pochmurną, zimną i pogrążo­ ną w wiecznym letargu wyspę. Toskania zdaje się im dosko­ nałym przeciwieństwem miejsc, które opuścili. Albert Camus natomiast, ostatni z przywołanych tu podróżników, zdecydowanie jest człowiekiem Południa. Gdyby pojęcie to podlegało stopniowaniu, trzeba by powie­ 17 �dzieć, że jest reprezentantem południowego Południa. Całe dzieciństwo i wczesną młodość spędził bowiem w Algierii. A z mapy niezbicie wynika - krótka lekcja geograficznego relatywizmu - że Algieria leży jeszcze bardziej na południe od Włoch. Podobnie jak jego poprzednicy również nie jest „stąd". Jak oni - jest obcy. Choć, trudno ukryć, obcy inaczej. Miasta swojej młodos'ci opisał Camus w wydanym przed wojną zbiorze esejów Zaślubiny, pisarskim debiucie. Bohate­ rami pierwszych trzech są Tipasa, Dżemila, Algier. W czwar­ tym eseju, Pustynia, nieoczekiwanie przeprawiamy się przez morze do Włoch, jedziemy do Florencji, do Toskanii. Nazwa „eseje" jest tu dość umowna. Są to bowiem utwory gatunko­ wo „nieczyste": po części jest to mocno zmetaforyzowany opis pejzażu, po części medytacja, po części intymne wyzna­ nie, po części refleksja historyczna, po części wreszcie roz­ ważania antropologiczne - fragmenty, w których rozpoznaje­ my wątki i tematy rozwinięte później w Micie Syzyfa czy Człowieku zbuntowanym. Krajobrazy algierskiej młodości, miejsca dla Camusa p i e r w s z e , zbudowane są z kilku powtarzających się pod­ stawowych elementów, choć przemieszanych w różnym po­ rządku i punktowanych z różną intensywnością. Wydobyć je łatwo: morze, wiatr, słońce, zwłaszcza to ostatnie, z godzin największego upału, ciężkie „czarne słońce". Z barw domi­ nują żółcień i błękit. Przypominam te elementarne fakty, bo z perspektywy przybyszów z Północy, można by nie od rze­ czy zapytać, czego młody Camus szukał w Toskanii? Prze­ cież nie słonecznych promieni i intensywnych doznań zmy­ słowych, bo tych miał u siebie w nadmiarze. Sam tekst wprost odpowiedzi nie udziela; dla nas istotniejsze jest nie to, czego szukał, ale co rzeczywiście znalazł. Introdukcja jest czysto malarska. Camus zauważa u mi­ strzów toskańskich - przywołuje z imienia Cimabue, Giotta, Piero delia Francesca - szczególną własność: przenikliwą zdolność widzenia życia ludzkiego w prawdzie. Bohaterowie ich malarskich opowieści to ludzie z krwi i kości. Całkiem dosłownie. Zrobieni są z ciała, przede wszystkim z ciała, tej ulotnej materii, której jedyną prawdą jest rozpad i gnicie. Nieśmiertelność duszy i nadzieja na życie wieczne są im nie­ dostępne. Malarstwo toskańskie jest syntezą tej ziemi, ale nie w sensie, w jakim powiada się czasem, że pejzaże z obrazów Piero delia Francesca są syntetycznym skrótem miejscowego krajobrazu. Owszem, są, ale na znacznie głębszym, niż tylko zewnętrznym, imitacyjnym poziomie: „Nieraz twarz wskutek obojętności i nieczułości osiąga kamienną wzniosłość krajobrazu. Jak niektórzy chłopi hi­ szpańscy upodabniają się do rodzimych oliwek, tak twarze Giotta, odarte z żałosnych cieni ujawniających duszę, zrasta­ ją się w końcu z samą Toskanią w jedynej nauce, jakiej krai­ na ta szczodrze udziela: uprawianiu namiętności zamiast wzruszenia, w mieszaninie ascezy i użycia, zestroju wspólne­ go ziemi i człowiekowi, przy którego pomocy człowiek, jak ziemia, określa się w pół drogi między nędzą a miłością. Nie za wiele jest prawd, o których serce byłoby przekonane. I do­ brze rozumiałem oczywistość tej prawdy pewnego wieczoru, kiedy cień wielkim smutkiem zatapiał winnice i oliwki wsi florenckiej. Ale smutek w tej krainie jest zawsze tylko ko­ mentarzem do piękna". Od obrazów niedaleko do rzeczywistości. Ich wnikliwa obserwacja prowadzi do zdobycia niekwestionowalnej wie­ dzy. To prawda, nie można wątpić: te pejzaże są widzialnym ekstraktem piękna. Ale jest to piękno podszyte kruchością. Więcej: nicością. Nad światem wykreowanym przez Murato18 Pocztówka z Toskanii. Fot. L . Betti wa zawisła strzała Eleaty. Ziemia Toskanii była tam boskim darem, a jej piękno emanacją wieczności. U Lawrence'a za­ kwitł wieczny powrót zdarzeń. Tu, z dojmującą bezwzględ­ nością, pojawiają się czas i ruch. Czas nicujący i ruch zstępu­ jący - zwiastuny śmierci. „Mądrość pogrążona w pięknie żywi się nicością. Wobec tych krajobrazów wielkich aż do skurczu w gardle każda z jej myśli jest przekreśleniem człowieka. Wkrótce jednostka, za­ przeczona, osłonięta raz po raz, zaciemniona taką ilością przy­ tłaczających przekonań, staje się wobec świata jedynie tą nieforemną plamą, nie znającą innej prawdy niż bierna, albo jego kolorem czy słońcem. Krajobrazy tak czyste wyjaławiają du­ szę, a ich piękno jest nie do zniesienia. Te ewangelie z kamie­ nia, nieba i wody mówią, że nic nie zmartwychwstaje". Żadnych złudzeń. Komentujesz się słonecznym ciepłem zamienisz się w proch; zatapiasz wzrok w pięknie pejzażu zgnijesz; wypełnia cię słodycz winogron - zjedzą cię robaki. Marzenia o nieśmiertelności zatrzaśnięte zostały w dziecin­ nym pokoju. Szczęście, jedynie możliwe szczęście, rodzi się z braku nadziei, z mocnej świadomości, że ostatecznie umysł znajduje swoją prawdę w ciele: „Ale czy zawdzięczam tę naukę Italii, czy też wziąłem ją z własnego serca? Niewątpliwie ukazała mi się tam. Ale rzecz w tym, że Italia, jak inne uprzywilejowane miejsca, oferuje mi widok piękna, gdzie mimo wszystko umierają ludzie. Nawet tu prawda musi zgnić - i cóż może być wznioślejszego?". " Przyjrzyjmy się jeszcze, jak Camus oglądał, „klasyczny" krajobraz toskański, ze wzgórzami, cyprysami i rzędami krzewów oliwnych. Wygląda to początkowo na zwykłe opiso­ we ćwiczenie, stylistyczną wprawkę. Przed naszymi oczami rozwija się dekoracja teatralna. Scena jest obrotowa: „Będąc we Florencji, w ogrodzie Boboli wszedłem na sa­ mą górę, na terasę, skąd odsłania się Monte Oliveto i pagórki miasta aż do horyzontu. Na każdym z tych wzgórz rosły bla­ de oliwki jak mgiełki, a w spowijającym je lekkim oparze od­ cinały się twardsze piki cyprysów, bliskie - zielone, dalsze czarne. Na głębokim błękicie nieba kładły się plamy wielkich obłoków. Z końcem popołudnia opadało srebrzyste światło, w którym wszystko stawało się ciszą. Szczyt pagórków był zrazu w obłokach. Ale zerwał się wiatr, czułem jego podmuch na twarzy, i zaraz obłoki za wzgórzami się rozdzieliły jak roz­ suwana kurtyna. Jednocześnie cyprysy ze szczytu wytrysły w nagle otwarty błękit. Wraz z nimi całe wzgórze z krajobra­ zem oliwek i kamieni powoli się uniosło. Napłynęły inne obłoki. Kurtyna się zamknęła. I wzgórze wróciło na dół ze swymi cyprysami i domami". 19 2 21 39 �Chwilowy spokój. Cisza. Obraz zielonej oazy. Ale Camus nie roztapia się w kontemplacji, uważnie czyta tekst krajobra­ zu. Estetyka ustępuje miejsca hermeneutyce. Konkluzja jest wciąż ta sama: „Miliony oczu, wiedziałem, oglądały przede mną ten pej­ zaż, ale dla mnie był on jak pierwszy uśmiech nieba. Porywał mnie w najgłębszym sensie tego słowa. Upewniał mnie, że bez mojej miłości i tego pięknego krzyku kamieni wszystko jest bezcelowe. Świat jest piękny i nie ma zbawienia poza nim. Uczył mnie cierpliwie wielkiej prawdy - że niczym jest umysł, a nawet serce. I że kamień wygrzany słońcem lub cy­ prys powiększony na tle otwartego nieba są ramami jedynego świata, gdzie pojęcie 'mieć słuszność' nabiera znaczenia na­ tury bez ludzi. A ten świat mnie unicestwia, niesie do kresu, odrzuca bez gniewu". Ruch w górę, ruch w dół. Duchowy poryw, mocno jednak wczepiony w ziemię. Fascynację drąży wciąż robak zwątpie­ nia. Jedyna możliwa soteriologia ma wymiar świecki. Pięk­ no, owszem, nie jest złudzeniem. Ale nawet ta niepowątpiewalna realność w niczym nie zmienia faktu podstawowego: że świat jest miejscem wygnania. Teksty rozmawiają ze sobą, choć o tym nie wiedzą. Muratów obwieszczał, że w Toskanii odnalazł miarę egzystencji, Camusa tego rodzaju myśl wpra­ wia w irytację. Świadectwem wykrzykniki: „Mówią mi ciągle: Italia, Morze Śródziemne, starożytne kraje - tam wszystko jest na miarę człowieka. Ale gdzie? Wskażcie mi drogę! Pozwólcie mi otworzyć oczy, bym zna­ lazł moją miarę i moje zadowolenie!". Muratów i, przy wszystkich różnicach, Lawrence, pozwa­ lają nam jednak na chwilowy powrót do Ogrodu, podczas gdy dla Camusa ta myśl nosi wszelkie cechy urojenia. Więcej: po­ znawczego złudzenia, skutecznie zamazującego nieusuwalną prawdę egzystencji, do której kluczem jest pojęcie tragiczno­ ści. To przekonanie nie jest, co prawda, wolne od wątpliwo­ ści: „Może się mylę. W końcu byłem przecież szczęśliwy we Florencji, i tylu innych ludzi przede mną. Ale czymże jest szczęście, jeśli nie zwykłą zgodą między istotą i istnieniem? I czy jest prawowitsza zgoda łącząca nas z życiem niż podwójna świadomość naszej chęci trwania i naszego prze­ znaczenia - śmierci? Zawiera się w tym przynajmniej ta nau­ ka, żeby na nic nie liczyć i uważać teraźniejszość za jedyną prawdę, która jest nam dana «ponadto»". 1 parę stron dalej, w podobnym tonie: „Florencja! Jedno z nielicznych miejsc w Europie, gdzie zrozumiałem, że w głębi mego buntu drze­ mało przyzwolenie. Od jej nieba, stopu łez i słońca, uczyłem się zgody na ziemię, na spalanie się w ciemnym płomieniu jej uciech". Ten koncyliacyjny zwrot w zakończeniu w niczym jednak istotnym nie narusza podstawy ujawnionych wcze­ śniej przekonań. W Toskanii Camusa słońce dalej świeci, piękno jaśnieje, a świat odsłania jedną ze swych najbardziej urodziwych twa­ rzy. To prawda. Ale pierwotną akceptację przenika tu raz po raz zasadnicza niezgoda. Wyraźne „tak" zawsze ma w tle ja­ kieś mocne „nie". To nie jest przestrzeń, jak u Muratowa, peł­ nego, nie zostawiającego miejsca na wątpliwości, zadomo­ wienia. Warunkowe przyzwolenie nie usuwa w żaden sposób esencjalnego poczucia wydziedziczenia. Mimo wszystkie swe piękności i delicje świat jest głuchy - taki sens po­ brzmiewa w łacińskim absurdus - i obojętny. Antynomie nie znoszą się, sprzeczności nie zostają pogodzone. Pod słońcem Toskanii śmierć nie umiera. Tym światem, odwrotnie niż w heliocentrycznej teorii Lawrence'a, rządzi „tragizm solar22 23 24 25 40 ny", pojęcie które rozwinie Camus w jednym ze swoich późniejszych esejów śródziemnomorskich. Albo inaczej: heliocentryzm z nieusuwalną geocentryczną skazą. 4. Trzy teksty, trzy różne charakterystyki tej samej rzeczy­ wistości. W pierwszym rzędzie można widzieć je jako ko­ lejne próby przeniknięcia i opisania czegoś w rodzaju arche Toskanii. Która z nich jest lepsza, prawdziwsza? W której słowo jest najbliżej rzeczywistości? Kto zobaczył więcej? Kto opisał trafniej? Pytania, choć psychologicznie zrozu­ miałe, pozbawione większego sensu, bo nie ma ponadhistorycznej, ponadkulturowej i ponadjednostkowej miary, do której można by je przymierzyć. Co ma być tym wspólnym mianownikiem? Encyklopedyczne hasło z jego pretensją do naukowego (?!) obiektywizmu? Przewodniki powielające myślowe i wizualne clichesl Teksty, zwane z czyjegoś nazewniczego kaprysu, f i k c j a m i literackimi? Inne świa­ dectwa podróżnicze - te wcześniejsze czy te późniejsze? Nasze, czytelników (a więc i moje) głębokie przekonania poparte sumienną wizją lokalną? Gdzie, oprócz prawd czą­ stkowych, jest ta najprawdziwsza prawda? I kto jest jej dys­ pozytorem? Wobec braku sensownej odpowiedzi skonstatujmy raczej to, co widać gołym okiem. Każdy z tych tekstów jest osten­ tacyjnie subiektywny. To z pewnością coś więcej niż rutyno­ we sprawozdania z podróży. Oprócz warstwy opisowej i in­ formacyjnej zawierają, mniej lub bardziej wyraźnie wyeksplikowany, własny projekt egzystencjalny. W każdym z nich więc obraz Toskanii jest wypadkową spotkania tego projek­ tu z interpretacją miejscowego krajobrazu. Widzenie, nie dość że zainfekowane biograficznie, przesłonięte jest rów­ nież filtrem kulturowym bądź filozoficznym. Rzeczywistość, za każdym razem, załamuje się w oku pod innym kątem. Ca­ ła trójka zobaczyła w Toskanii nie to, co zobaczyła, ale to co zobaczyć chciała. Toskania przyjechała z nimi. I w nich. Opis przenikający się z prywatną wizją pełni przy tym w zależności od pierwotnego nastawienia - różne funkcje: od kompensacyjnych (Muratów, Lawrence), po diagnostycz­ ne (Camus). Te trzy kreacje pisarskie wywołują inne jeszcze, ważniej­ sze być może pytania. Ważniejsze, bo dotyczące i dotykające nas bezpośrednio, tu i teraz. Mimo odmienności jest jednak pewna okoliczność, która - z dzisiejszej perspektywy - teksty te mogłaby łączyć: czas powstania. Spójrzmy na daty: Muratów - 1914; Lawrence 1927/8; Camus - 1937. Niewiele ponad dwadzieścia lat róż­ nicy. Muratów już wie o strzałach w Sarajewie; Lawrence i Camus piszą już po doświadczeniach I wojny. Ale wciąż, je­ śli trzymać się tradycyjnych historiograficznych podziałów, jest to ta sama epoka. Cezura drugiej wojny jest tu o tyle waż­ na, że wyraźnie wyznacza granice dwóch światów. Tego co „przed" i tego co „po". Starej i nowej wrażliwości między którymi nie może być mediacji. Więcej: dla wielu jest to mo­ ment radykalnego zerwania cywilizacyjnej ciągłości, zakwe­ stionowania całej dotychczasowej tradycji europejskiej. Zmierzch ideałów kultury śródziemnomorskiej. A więc tak­ że: ostateczny i nieodwołalny koniec mitu Włoch jako zreali­ zowanej Arkadii. I , dodajmy, Toskanii jako jej najbardziej eksponowanego przyczółka. Jednym z najbardziej agresywnych i konsekwentnych de­ struktorów tego mitu stał się Tadeusz Różewicz. Poemat Et �in Arcadia ego, powieść Śmierć w starych dekoracjach... Już tytuły wystarczyłyby za konkluzję. Jego przypadek poprzez swoją skrajność jest dość instruktywny. Różewicz chciał sprawdzić trwałość i adekwatność zadawnionych wyobra­ żeń. Jego bohaterowie wyprawiają się do Włoch w nadziei estetycznego olśnienia, duchowej przemiany. Nic z tego. Ita­ lia ze znanych obrazków nie istnieje. Rzeczywistość włoska zamienia się w cmentarzysko, magazyn dekoracji, śmietnik, kloakę, wydrążoną formę... „Próbowałem wrócić do raju" kończy swój poemat Różewicz. Ale raju już dawno nie ma. W jego miejsce są jedynie gruzy cywilizacji, fałszywe war­ tości, idole z gliny, odmóżdżona ludzka masa, birth, copula­ tion and death. Słowem: monstrualne, zwielokrotnione, wie­ lokształtne Nic. Kłopot w tym, że jest to wizja mało przeko­ nująca, przede wszystkim epistemologicznie wadliwa. Róże­ wicz bierze cząstkowe fakty (jak najbardziej prawdziwe) za całość i lepi z nich nihilistyczną kukłę. A nad tą łatwo się już znęcać. Ponadto, pada ofiarą swoistego maksymalizmu. Rze­ czywistość przyjmuje u niego dwie skrajne postaci: albo raj­ ską albo apokaliptyczną - bez żadnych stopni pośrednich. Różewicz, co dość paradoksalne, okazuje się osobliwym utopistą: skoro współczesna rzeczywistość w żaden sposób nie spełnia pokładanych w niej oczekiwań, to w odruchu ze­ msty przystawia jej lusterko, które ma tę właściwość, że tyl­ ko czarne barwy rejestruje. Różewicz, jak jego poprzednicy we Włoszech, widzi tylko to, co widzieć chce. Zapomina też, że destrukcja arkadyjskiego mitu Italii zapoczątkowana zo­ stała jeszcze przed wojenną traumą. Poważny jego demontaż widzieliśmy w tekście Camusa. A jeszcze wcześniej był Mann, romantycy.... Twarda lekcja, której udziela w swoich utworach Róże­ wicz, w naszym przypadku przekłada się na takie pytania: czym jest Toskania dzisiaj? czy tylko złomowiskiem wyobra­ żeń o niej? dostarczycielką tandetnych złudzeń? czy można ją jeszcze naprawdę z o b а с z у ć? po co jechać do Toskanii? Całkiem niedawno, z początkiem sierpnia 1998, londyński „The Times" donosił: „Państwo Blair oczarowani Toskanią". Brytyjski premier po raz trzeci w ostatnim czasie spędzi tu wakacje. Richard Owen skrupulatnie odnotowuje, że Blair wraz z rodziną zamieszka w 50-pokojowej willi księcia Girolamo Strozzi, w Cusona niedaleko San Gimignano i że do je­ go dyspozycji będzie 1200 akrów książęcej posiadłości. Wie­ lu Włochów jest zachwyconych z tego powodu, inni dziwią się temu przywiązaniu do jednego miejsca. Z zebranych przez dziennikarza wypowiedzi stałych mieszkańców wynika, że Toskania - odmiennie niż sugeruje to „północny" stereotyp jest duszna i pokryta kurzem, cierpi na niedobory wody, miej­ scowi robotnicy są niemili i agresywni, a spod traw wciąż wy­ pełzają jadowite pająki i węże... „Co jest tak atrakcyjnego w Toskanii, że przyciąga Brytyjczyków" - pyta, cytowana w artykule, włoska „La Republica". I sama sobie odpowiada: „Po prostu dlatego, że pragną uciec od deszczowych wybrze­ ży Wysp Brytyjskich do radości i wina Chiantishire". 26 Czyżbyśmy już gdzieś tego nie czytali? Słoneczny mit To­ skanii ma się zupełnie dobrze. Coś więc chyba jest w tej Toskanii, skoro premier Blair z małżonką tam się rokrocznie udają. Coś, co syci pragnienia, ale nie zaspokaja do końca. No tak, ale oni, podobnie jak re­ szta pospólstwa, padają ofiarą złudzenia. Szkoda. Państwo Blair.... Tak, ci ludzie to byłoby jakieś rozwiązanie.... Ale może jest jeszcze inaczej. Może Toskania to nie jest ani pojęcie geograficzne ani punkt na mapie. Może jest raczej nazwą pragnienia. Imieniem tęsknoty. Zarysem formy, która oczekuje na wypełnienie. I jak kiedyś: wszystko jest w oku patrzącego. Dla jednych więc pozostanie Toskania kolorową widokówką, arkadyjskim mirażem. Dla innych - ideałem po przejściach. Ogrodem leżącym gdzieś „w pół drogi między nędzą i miłością", między rozpaczą i nadzieją. W którym je­ dyna możliwa koniunkcja będzie zawsze hybrydą przeci­ wieństw. Anemon i popiół. 27 PRZYPISY ' W. Jerofiejew, Moskwa Pieluszki. Poemat, tl. N . Karsov, Sz. Szechter, Londyn 1986, s. 83 Por. wnikliwe i dobrze udokumentowane rozważania C.P. Brand, Italy and the English Romantics. The Italianate Fashion in Early Ninete­ enth-Century England, Cambridge 1957 F. Nietzsche, Ecce homo, tł. L. Staff, Warszawa 1909, s. 40 P. Muratów, Obrazy Wioch, tł. P. Hertz, Warszawa 1972, t . I , s. 158 Tamże, s. 271 Tamże, s. 264 F. Ankersmit, Język a doświadczenie historyczne, tłum. S. Sikora, „Konteksty", nr 1-2: 1997, s. 82-84 * Muratów, Obrazy..., s. 295 Tamże, s. 295 Tamże, s. 265 " D.H. Lawrence, Flowery Tuscany, w: Selected Essays, b.m.w. 1954, s. 141-142 Tamże, s. 145-146 E M . Forster, Pokój z widokiem, Л. A. Majchrzak, Warszawa 1992, s. 61 Lawrence, Flowery, s. 140 " T a m ż e , s. 153 Tamże, s. 154 Muratów, Obrazy..., s. 18 A. Camus, Zaślubiny. Lalo. przet. M . Leśniewska, Kraków 1981, s. 39-40 Tamże, s. 45 Tamże, s. 48-49 Tamże, s. 46-47 2 3 4 5 6 2 2 Tamże, s. 47-48 Tamże, s. 46 Tamże, s. 46 Tamże, s. 50 R. Owen, Blairs beguiled by Tuscany, „The Times", 1 August 1998, s. 12 O trwałości i aktualności toskańskiego mitu wśród Brytyjczyków pisałem w artykule Anglicy we Włoszech, w: Kino według Alicji, pod red. W. Godzica i T. Lubelskiego, Kraków 1995, s. 213-221 2 3 2 4 и 2 6 2 7 7 9 10 i: NŁWS Blairs beguiled by Tuscany 12 13 14 16 1 7 19 2 0 21 Ilustracja z artykułu z ..Timesa" 41 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb577787231b04fdc173e0e2dc772793.pdf 7f3c7035490afa18bc9d51460324507d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5277 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource pamięć - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4899 Title A name given to the resource Paradoksy pamięci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.18-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA inaczej, ów aspekt pragmatyczny. Ponieważ, jak dobrze wiedzą nasi czytelnicy, antropologia jaka pojawia się na tych łam ach - przy założeniu, że portret zbiorowy nie jest tylko chwilową chimerą wspólnego mianowni­ ka - jest dyscypliną doskonale niepraktyczną (i tę przypadłość, jak ktoś bystrze zauważył, dzieli z filozofią i poezją), proponujemy więc trochę dystansu i nie na­ stawionej na doraźny zysk refleksji. W tekstach tu po­ mieszczonych interesuje nas przede wszystkim kultu­ rowy wymiar pamięci. Jej historyczne przejawy. Jej śla­ dy literackie. Jej biograficzne ekspresje. A nade wszystko jej paradoksalna, janusowa natura. Paradoksy pamięci Parę wątpliwości zamiast wstępu 2. 1. „Zapomniane spotkania, zapomniane okulary... ”. Bez wątpienia, doświadczenia znane niemal każdemu. A le czy rzeczywiście z tej jednostkowej perspektywy patrząc, czy mnożąc owe chwile i miejsca niepamięci, czas, w którym żyjemy można adekwatnie opisać przy pomocy hasła „zapominanie”, eksponując przy tym je­ go złowrogie konotacje? Gdyby tylko szło o okulary... Rzecz przecież nie tylko w codziennych przygodach z kapryśną pamięcią. Historia niedawno miniona da­ wała dziesiątki przykładów na ideologicznie motywo­ waną amnezję, na świadome zapominanie całych ob­ szarów przeszłości, modyfikowanie jej wedle politycz­ nych celów. Wyrzekania na krótką pam ięć współcze­ sności, na życie chwilą, na jałową egzystencję z ampu­ towaną przeszłością, to przecież zwyczajowa mantra wszelkiej m aści konserwatystów. Żyjemy więc w mro­ kach zapomnienia? A może jednak jest odwrotnie, może uwolniona od dyktatu wieku ideologii współczesność to właśnie czas pamięci, czas upamiętniania, a nawet, jak chcą niektó­ rzy - wręcz nadmiaru pamięci. W jednym z wywiadów historyk Pierre Nora, autor klasycznej już książki 0 miejscach pamięci, zdaje się nie mieć wątpliwości, kiedy podkreśla, że żyjemy w „epoce upamiętniania”: „To jest historyczny fenomen naszych czasów, w któ­ rych żyjemy. Fenomen polegający na gwałtownej erup­ cji pamięci, która w ciągu ostatnich 20 czy może 25 lat stopniowo dotykała kolejne kraje i regiony świata, a dziś jest już zjawiskiem światowym. (...) Rośnie zain­ teresowanie ludzi własnymi korzeniami i genealogią. Mnożą się muzea i wszelkiego rodzaju uroczystości rocznicowe. Powraca zainteresowanie utrzymywaniem 1 publicznym udostępnianiem archiwów. Ludzie przy­ wiązują coraz większą wagę do swego dziedzictwa”. (J. Żakowski, Rewanż pamięci) Ale, z kolei, powiadają inni, nie jest to pamięć, która nam pomaga. To pamięć zinstytucjonalizowana, pamięć, którą zrzucamy z siebie oddając w pacht anonimowej instytucji. Paradoksal­ nie: im więcej tego typu instytucji mających za zadanie obronę pamięci i jej konserwację, tym my sami pamię­ tamy mniej. Zrzucając ciężar pamiętania na innych ży­ jemy w złudnym komforcie łączności z przeszłością. N ie myślelibyśmy pewnie o pamięci, gdybyśmy nie zapominali. To zapomnienie powołuje pamięć do ist­ nienia, wyciąga ją na światło dzienne i każe jej się baczniej przyjrzeć. Jest coś kłopotliwie znaczącego w tym, że sięgając po książkę z pam ięcią w tytule, czę­ sto zamiast rozważań na jej temat, znajdujemy tam je ­ dynie kolejny przyczynek do dziejów zapomnienia. O bojętne przy tym, czy jest to popularny poradnik (Jak wzmocnić pamięć w godzinę i pół) czy podbudowa­ na empirycznie uczona rozprawa. Tytuł wydanej u nas niedawno wielce instruktywnej książki psychologa D aniela Schactera Siedem grzechów pamięci, przynaj­ mniej nie kłamie. Tytułowy, utajony w „grzechu”, oksymoron sugeruje, że będzie o jednym i o drugim. I w istocie, autor omawia drobiazgowo grzechy ciężkie naszej pamięci (w ich nazwach język katechizmu gład­ ko zostaje sprzymierzony z językiem nauki: „grzech blokowania”, „grzech błędnej atrybucji”...) po to, by jak twierdzi, jeszcze bardziej ją docenić, by dostrzec jak cenne jest to „błogosławieństwo zesłane przez bo­ gów” . Ta koturnowa peryfraza w niczym jednak nie zmienia podstawowej diagnozy, która stoi u źródeł je ­ go książki, a ma ona raczej dość prozaiczne podstawy: „Wraz ze starzeniem się pokolenia powojennego wyżu demograficznego kłopoty z pamięcią są wśród tej czę­ ści populacji coraz powszechniejsze. (...) pam ięć stała się podstawowym problemem zdrowotnym zabiega­ nych, zestresowanych i zapominalskich przedstawicie­ li tego pokolenia. (...) Zapomniane spotkania, zgubio­ ne okulary, niemożność przypomnienia sobie imion znajomych...”. Jeśli wierzyć temu rozpoznaniu, to żyje­ my na gruzach pamięci, w rozszerzających się strefach zapomnienia. Wszystkich nas, w ten czy inny sposób, zainfekował wirus niepamięci. W tej sytuacji, anonsowany tu numer naszego pi­ sma, poświęcony tym razem dwóm pięknym siostrom (lub jak może ktoś inny by wolał: dwugłowej hydrze): pam ięci i zapomnieniu, wydaje się jak najbardziej na czasie. N ie zamierzamy wszakże rywalizować ani z po­ radnikami oferującymi zestawy ćwiczeń poprawiają­ cych pamięć, ani też z poważnymi rozprawami z psy­ chologii pamięci, w których tle pojawia się, tak czy 18 �Dariusz Czaja ♦ PARADOKSY PAMIĘCI protezą, to może pamięć prywatna byłaby przeciwwa­ gą dla instytucji i mechanicznych urządzeń ją wspo­ magających. Amarcord Felliniego, Speak, memory N a ­ bokova, Je me souviens Pereca... Poruszające pam iętni­ ki prywatności. Co tak naprawdę zdołały ocalić? W przejmującym eseju W półtora pokoju napisanym przez Josifa Brodskiego po śmierci rodziców, również i nad tą, najmocniejszą, bo najgłębiej własną pam ię­ cią, zawisł solidny znak zapytania: „Pamięć zdradza wszystkich, szczególnie tych, których znaliśmy najle­ piej. To wspólniczka zapomnienia, sojuszniczka śmier­ ci. To sieć z drobnym połowem, z której wypłynęła wo­ da. Nie można użyć pamięci do wskrzeszenia kogokol­ wiek nawet na papierze”. Pamięć nasza kleci niepo­ radne całości z dostępnych jej danych, buduje jakieś związki przyczynowe o trwałości zamków na piasku. I nie sposób udawać, że te wzruszające czasem kon­ strukcje są tylko na ludzką miarę skrojone. Z koniecz­ ności więc są niepełne i nieuleczalnie ułomne. Być może więc, sugeruje Brodski, nasze wady pamięci do­ wodzą przede wszystkim tej trudnej do zniesienia prawdy, „że wszyscy jesteśmy sobie nawzajem obcy, a nasze poczucie niezależności jest silniejsze niż poczu­ cie jedności” . Pamięć ma słabość do selekcji i nigdy nie uzyskamy pełnego obrazu bliskiej osoby. Miłość skazana jest tedy na szczegół, niedopowiedzenie, frag­ menty rozbitej całości. Czy nie jest więc tak, że p a­ mięć, koniec końców, odsyła do portu przeznaczenia, któremu na imię samotność? I czy to jest zwycięstwo pamięci? Jak zatem kwalifikować pamięć, jak odnosić się do zapomnienia? Pamięć, utrzymujemy zwyczajowo, jest podstawowym tworzywem tożsam ości, utwierdza w istnieniu. Pamiętam, więc jestem. Pamięć kładziemy tedy po stronie zysków, zapomnienie po stronie strat. Pamięć jawi się jako siła sprawcza, jako czynnik budu­ jący i życiodajny, zapomnienie strąca w niebyt (osoby z chorobą Alzheimera są bolesnym tego procesu świa­ dectwem). A le znowu: czy tak jest zawsze, w każdych okolicznościach? Komentując współczesny rozrost owych „urządzeń do pamiętania”, szczególnie m ając na myśli wirtualną bibliotekę jaką jest Internet, Umberto Eco mówi wręcz 0 konieczności wskrzeszenia sztuki zapominania jako koniecznego kontrapunktu do szlachetnej ars mnemonica: „Internet, czyli World Wide Web, już jest albo nie­ długo będzie wielkim Fuenesem. D o tej pory społeczeń­ stwo filtrowało dla nas wiadomości poprzez podręczniki 1 encyklopedie. N a stronach internetu jest cała wiedza, wszelkie możliwe informacje, nawet te najmniej istotne. (...) Rozszerzyliśmy nasze możliwości gromadzenia pa­ mięci, ale nie znaleźliśmy jeszcze nowego sposobu filtro­ wania. (...) Kiedyś napisałem mały esej (...), traktujący pół żartem, pół serio temat możliwości uprawiania ars oblivionalis, sztuki zapomnienia”.(Rozmow;y o końcu cza­ sów). N a nadmiar pamięci - kosa zapomnienia. Bo nie ma i nie może być pamięci bez selekcji. Bez selekcji czy­ li jakiejś formy zapomnienia. Pamięć, która chce objąć wszystko jest w istocie ciężarem, produkuje byty kale­ kie, jak Borgesowski Fuenes. N a lamentacje podnoszo­ ne wobec właściwej jakoby tylko naszym czasom skłon­ ności do amnezji, trzeźwo przypomina Eco, że dzieje kultury to nie tylko spinająca je w jedno nić pamięci. To również nieustające zapominanie. Historia cywilizacji, chcemy czy nie, to również historia czarnych dziur, w których znikają całe obszary wiedzy i minionego do­ świadczenia. Właśnie dialektyka pamięci i zapomnienia tworzy osnowę historii. 4. Zostawiamy więc Czytelników sam na sam z cięż­ kim tomem artykułów, wspomnień, rozmów i wierszy. Zagadka pamięci i jej siostry - zapomnienia, rozpisana została, jak widać, na wiele różnobrzmiących głosów. Wiele tu poetyk, stylów i języków. Niczego nie uspójnialiśmy na siłę, nie wygładzaliśmy kantów. Nie ma tu raczej jednoznacznych odpowiedzi i prostych recept. Ot, trochę pytań dodanych do tych już istniejących. To są nasze jesienne memorabilia. Memorabilia czyli po polsku - jeśli dobrze pamiętam - niezapominajki. 3. Może więc pam ięć jednostkowa, osobna, idiomatyczna jest remedium na powstawanie owych ciem­ nych stref zapomnienia. Może ona przynajmniej ocala od zbiorowej amnezji. Jeśli pam ięć zorganizowana jest 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f0288339f2ba5e37641f009dc7d869fc.pdf 2920421f1cb576b9e35508f6b979411b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6573 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6144 Title A name given to the resource Fragmentary Presences / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.378-390 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ traces of various cognitive significance that have to be now subjected to laborious interpretations. Let us, therefore, ask: who really died on that day, month and year? Who was the person described in a seventeenthcentury dictionary as: Nobilissimus Carolus Gesualdus, Princeps Venusinus, nostrae tempestatis Musicorum ac Melopaeorum, princeps? Who was Carlo Gesualdo? This disturbing mystery of identity is the topic of the following text. CZAJA Fragmentary Presences. Portraits of Carlo Gesualdo Voices from the past Ideal and dearly beloved voices of those who are dead, or of those who are lost to us like the dead. Sometimes they speak to us in our dreams; sometimes in thought the mind hears them. And for a moment with their echo other echoes return from the first poetry of our lives like music that extinguishes the far-off night. Constantine Cavafy, Voices1 He died. The prince died. Prince Carlo Gesualdo da Venosa died. The ultimate deathbed chord of this biography re­ sounded on 8 September 1613. The funeral ceremonies had been celebrated, the body laid to rest in a grave, the book of life is closed. Evoking already at the very onset, and in such a de­ monstrative manner, the conventionalised metaphor of the book of life shut for always - and announced by repeating the word: “died” thrice - I would like to draw attention not so much to the simple and obvious (?) fact of the biological end as to clearly and firmly accentuate a frustrating circumstance, namely, that contrary to all appearances in the eyes of the living the cognitive situation connected with recreating and naming the "truth” about the finally ended existence of the prince of Venosa does not change for the bet­ ter. Despite the fact that this book of life has been already granted a last chapter and that it has a definite epilogue that cannot be corrected, the meaning of the biography still refuses to arrange itself into a legible pattern. Carlo Gesualdo disappeared irretrievably and will no longer answer any of the questions of interest to us. Nor will he resolve the doubts intriguing us. The fact that his voice became silent for always in a mental and cultural situation so distant from ours multiplies prob­ lems even more. We are left only with traces of his life, 378 The concept of a facial composite belongs, as we know, to the dictionary of criminal studies. In situa­ tions of particular threat the police draftsman, basing himself on the testimonies of eyewitnesses, executes a portrait of the felon in accordance with certain ac­ cepted routines. Such a drawing, often a painstak­ ing attempt at the coordination and synchronisation of assorted, at times contradictory observations now pieced together is to become a reliable likeness of the perpetrator pursued by the law. It is intended to be his recognisable portrait. The end effect is thus a resultant of the percipience and memory of the witnesses and the talent and skills of the draftsman. Arrest warrants containing the portrait are dispatched in pursuit of the living (although sometimes in the course of the search they become the dead), making it possible - in both cases - to verify this type of collective work. We can, therefore, assess the degree of the proximity between the depiction and the designate, between the likeness and the person whom it was supposed to represent. In other words, the value of this cognitive method can be easily verified by means of a simple comparison. This is an uncomplicated model situation. Real problems appear when the construction of such a portrait from memory - regardless whether compre­ hended literally (visually) or figuratively (rhetorically) - involves a person from the past who, in addition, lived several hundred years ago. Then the degree of complications relating to its execution suddenly grows and the possibilities of verification leave, euphemis­ tically speaking, much to desire. How can we reach the truth about a person from the distant past? Which historical testimonies should we trust, and why? In what manner will our suppositions become legitimate? Finally, how and, predominantly, is it at all possible to achieve a facial composite of an historical figure? A t this point it appears appropriate to recollect the concept of a facial composite. It is difficult to resist the impression that in the case of a reconstruction of a biography from the past the work conducted by an historian resembles that of a detective, while interpre­ tations unambiguously bring to mind a trial based on circumstantial evidence. Only by following traces left behind by memory can we come close to solving the mystery of identity. �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO Apparently, it is precisely this sort of difficulty tack­ led by historians-detectives - both nominal 2 and selfproclaimed - who had tried or still attempt to "draw” a portrait of Prince Carlo Gesualdo of Venosa from a perspective of 400 years. In this case, the detective metaphor assumes all the traits of literalness. Keep in mind: the goal is to create a convincing and adequate facial composite of a composer and ... murderer. Now for a closer look at several contemporary procedures of rendering his likeness indelible. One of the most fascinating "research” hypotheses intent on revealing the mystery of the life of Carlo Ge­ sualdo is the television documentary by Werner Her­ zog: Death for Five Voices (1995).3 From the very first scenes Herzog convinces us that he is acting in the manner of a genuine documentarian. We are thus of­ fered numerous photographs from “visiting the site of crime” and of places connected with Gesualdo’s life, competent musicologists provide a specialist commen­ tary to his musical oeuvre, and professional singers per­ form his madrigals (II Complesso Barocco under Alan Curtis, The Gesualdo Consort under Gerald Place). Everything falls into place according to the well-tested scenario for a documentary film about an artist: some material about his life and a presentation of his works - enough not to bore the viewer and shown preferably interchangeably so that this compilation might gen­ erate a pattern as legible as possible and offer a con­ vincing portrait of the artist resurrected thanks to the director’s knowledge, intuition and skill. Basically, this is the scheme applied by Herzog. He would have not been himself, however, if had he not, apart from resolving the mystery of Gesualdo, added a few new puzzles. Nothing is unambiguous and the film lacks straight lines. It is time, therefore, to follow in detail the manner in which Herzog construed a por­ trait of Gesualdo and arrived at the truth. In Death for Five Voices the lead parts are actually played by voices. This does not, however, as the title may suggest, involve madrigals for five voices com­ posed by Gesualdo or the voices of singers heard upon several occasions in the film. From the viewpoint of a reconstruction of life events the foremost factor are the voices of a number of characters building the pro­ tagonist’s facial composite, the intriguing and memo­ rable polyphony of Herzog’s document. Let us for a moment disturb the chronology of the film so as to present two sequences of voices composing two ver­ sions of Gesualdo, two portraits: the first reconstructs the life of the composer, and the other concentrates on his music. Kaleidoscopic narration contains several significant figures creating a rather picturesque group of experts bringing us closer to the meanders of the life of the prince of musicians. In view of the fact that Gesualdo’s greatest pas­ sion was music it does not come as a surprise that Herzog chose his witnesses from among professionals. The chief narrator of the film story about Gesualdo is Gerald Place, a musicologist, expert on the prince’s music, and conductor of The Gesualdo Consort, who recalls and relates in the manner of an encyclopaedic archivist assorted basic facts from the composer’s bi­ ography. Musicologist I: As musicians working at the end of the twentieth century we can’t help but recognise Gesualdo as a kind of a musical visionary. Looking back there seems to be a whole gap between the end of Gesualdo’s life and Wagner and that kind of late nineteenth-century Romantic writing. There is really nothing in between and it seems very strange to us. This amazing music comes out of an awfully amazing life story. And it was this life story, the biography that first led musicians to look at Gesualdo at all. And had his life not been so extraordinary (my emphasis - M.C.) perhaps we may not even now be bothering to look at his music. Philip Heseltine, an English scholar better known by his pseudonym of Peter Warlock, became so involved with Gesualdo, he edited a lot of his music. It was he that first saw it as a kind of prefiguration of Wagner. He got so involved that he actually thought he was Gesualdo and became so deranged he committed suicide. So Gesualdo has all sorts of influences now across the centuries. He was born in 1560 or 1561, we think, and his elder brother died when he was19 so Gesualdo himself became prince of Venosa. And this was the point when he was already writing a lot of music and already become involved as a composer. And perhaps his duties as prince formed a con­ flict with his interest as an amateur musician. The fact that he was an amateur musician is very significant because he was able to do things for himself. He didn’t have to please a patron, he could follow whatever line musically he wanted. 1586 saw his marriage to Maria d’Avalos, who was one of the most beautiful women of her time. In fact it’s been sug­ gested that she was the model for Leonardo’s Giaconda. By the time Gesualdo married her shed already been wid­ owed twice. ... The source describes her husband’s death as an excess of connubial bliss ... Soon after a son was born to Gesualdo and Donna Maria, and then things took a nasty turn. An uncle of Gesualdo’s, who was a cardinal in fact, started making advances to Donna Maria. And he discovered that in fact somebody else was interested in her - Fabrizio Carafa, the most noble, eligible duke of his generation. Naturally, the uncle was exceedingly jealous and went straight to Gesualdo and told him all the details. Gesualdo’s reaction was to plan a murder. In turm, the statements made by Alan Curtis (Mu­ sicologist II) mainly contain the motif of Gesualdo’s brilliance and originality: It’s not a coincidence that the same music critics who call Gesualdo’s music incompetent and the work of an am­ ateur are themselves usually incompetent am ateu rs.. It is the great composers of our century who have recognised the great genius of Gesualdo, above all, perhaps, Stravin­ 379 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO sky who admired Gesualdo’s music so much that he even made two pilgrimages to Gesualdo, to the village, to see the castle. In this posthumous debate an opinion is also ex­ pressed by an Historian, who confirms Gesualdo’s gen­ ius and extraordinary life with foremost emphasis on the irremovable presence of biographical motifs in his oeuvre (especially from a later period): In this castle Carlo Gesualdo spent the last 16 years of his life in total solitude and hideous torment, torn from within, pursued by furies and demons. He was an artist of the highest rank. He had a touch of genius anticipat­ ing an artistic movement, which did not develop until the beginning of our own century, namely, Expressionism. In madrigals, his favourite art form, he expressed his inner­ most being, his entire inner world steeped in delusion and madness. He seemed persecuted by furies and demons (my emphasis - D. C.). Gesualdo died here. There are two versions of his death. According to the first he died of asthma. According to the second, however, his death was caused by excessive torture. He maintained a staff of about twenty servants whose task it was to subject him to con­ tinuous whippings. The injuries, which he suffered from these painful flagellations caused infections that finally led to his death. We don’t’ know that [he was a masochist] for certain. According to some stories 1 heard he was. I do know that one of his servants had to spend every night with him in bed ... allegedly to keep him warm. Musicolologist I also underlines the enormous suf­ fering of the composer in the last years of his life. In­ terestingly, in doing so he uses the same expression as the historian: After the murder things settled down again. There was no trial; it was deemed a justified act. And this began an intensive period of musical activity for Gesualdo. All the music that’s come down to us was after the murder. ... We know very little about the last 16 years of his life. He became a recluse in his castle, deep in melancholy, haunted by demons (my emphasis - D. C.), racked by remorse and self-accusation. 1n 1611 his last book of madrigals, his sixth book was published and then in 1613 he died. There also appears a Worker employed at the cas­ tle, whom the camera finds busy in the ruins of Gesualdo Castle. Gap-toothed, he invites the viewer inside by citing a refrain from Dante (Lasciate ogni speranza....) and unconsciously (?) assumes the role of Cha­ ron guiding us in one of the infernal circles: Abandon hope all ye who enter here. 1 work here alone. Nobody else wants to work here. There’s a curse weighing down on this castle. A mad woman from the asylum in Venosa haunts this place now. Elsewhere: Come along, let me show you what he did after he killed his wife ... The whole valley once looked like this. Everything was green covered with woods, and he cut everything down. He was afflicted with the most horrible insanity . All by himself, without any help from anybody. 1t took him] about two or three months, for sure. The remarks about the prince’s insanity are con­ firmed and commented on by the erudite Musicologist I. Life astonishingly becomes combined with literature, as if events from the life of Gesualdo prefigured an episode from a Shakespearean tragedy: Gesualdo had to flee immediately . and we hear that he started to cut down the forest. 1t sounds like something out of Macbeth. As if the forest was some kind of a threat to him. And worse, he had to kill or killed his second child because he was convinced that it was the product of this illicit union. And vice versa. Now the musicologist’s laconic statement devoid of details is supplemented by the cas­ tle Worker: They say Gesualdo decided to let his second child die because he suspected it wasn’t his child. He told his servants to put the little boy on a swing hanging from a balcony [he points] ... back there. They had to keep the child swinging violently for three days and three nights. He brought in choirs, which had to sing there [points again], in the background, on either side of the arch. They kept on singing until the child was dead. . A madrigal about the beauty of death. The worker’s statement is confirmed by a Piper wandering around the ruined chambers without any obvious purpose. Asked about his presence in the cas­ tle he answers with fear, if not slight madness in his eyes: 1 come here once a week to play music here into these holes and cracks. Because there is an evil spirit haunting this place. The spirit is Gesualdo’s. The motif of the haunted, cursed place becomes even more intensive after the appearance of the ear­ lier announced Mad Woman of Venosa caught una­ wares by the camera when, carrying a portable tape recorder, she hides in the abandoned castle interiors: 1 am the reincarnation of Maria d’Avalos, Gesualdo’s wife. 1 belong to this place. My room is up there and our kitchens are down here . He composed it [the music] shortly before he committed the murders. He refused to speak. He just dropped dark hints. The last time he spoke to me about ten days before the murder. And he said: death alone can kill. He didn’t say a word after that. He just sang eerie songs. (...) 1 live in heaven, but you can find me with a helicopter if you fly around the big chan­ delier in the La Scala opera house in Milan. 1n the second row right by the pillar there is a box all clad in red damask. That’s where 1 live. In an extremely expressive and, at the same time, enormously funny scene in a kitchen we come across yet another piece of evidence. Two Cooks - husband and wife - talk about Gesualdo’s wedding and accen­ tuate, understandably, the culinary motif. The con­ versation recalls a typical quarrel of a married couple in which the function, quite literally, of advocatus diaboli is assumed by the wife interfering into the story recounted by the master cook: He: Gesualdo worked miracles for this wedding. She: Who is this Gesualdo, anyway —a devil? 380 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO He: No, he could afford it. And beyond that, he was very demanding. He was very rich. 125 courses for a 1000. She: He was a devil, this Gesualdo, a devil incarnate! (...) He: One of the courses was quail (...). There were as many as twenty baby goats grilled, just imagine (...) As it turns out, Gesulado was cuckolded (■ ■ ■ ). This demonic motif is present and expanded in a statement made by the warden of a certain Neapoli­ tan palace. In response to questions he answers from a glassed-in control room: He lived on the ground floor [he points]. It was here the double murder of the wife and her lover took place. That night was very chaotic. All sorts of things happened. On these stairs a monk even t raped the corpse of Gesualdo’s wife. It had been done over there. As we know Gesualdo was a demon and an alchemist. However, he was certainly highly intelligent ... He experi­ mented on human bodies as well. The victims’ skeletons are still on exhibit in San Severn's chapel just around the corner... . The Archivist confirms the alchemical interests of the composer from Venosa. Assuming the pose of a se­ rious museum expert he presents the museum exhibits on show: One of them will certainly interest you. This disk here in the display case. It comes from the personal possessions of Prince Carlo Gesualdo. This is confirmed by a document I would like to show you. It is a letter to his alchemist personally signed by Gesualdo and offering him a large sum of money, an enormous amount in those days, to enlist his aid in deciphering all these mysterious signs. The prince had spent sleepless nights trying to un­ ravel these strange symbols. In the course of this activity he became lost in a labyrinth of conjectures and hypotheses. He almost lost his reason in the process but he never came to a conclusion. This litany of in extenso cited opinions calls for critical commentary. First, consider the sort of film we are watching. It certainly - and this is our first reaction - is not a fea­ ture movie. If the latter is to denote a film referring to fictional characters and telling about events first conceived by the author of the scenario then Herzog’s film is certainly a document, which, regardless of as­ sorted classifications, deals in one way or another with reality existing outside the screen. A t the same time, it does not always reflect, imitate or copy (whatever these verbs are supposed to mean) faithfully. None­ theless, it refers to a reality that existed in the past and whose existence is indisputable. Reasoning in this way we accept that there really did live a Carlo Gesualdo and a Maria d’Avalos, that their tragedy is not literary fiction but historical reality confirmed by documents, and that the prince’s music was not composed post fac­ tum nor is it a hallucination. We agree that the film, 381 despite the fact that, for obvious reasons, it does not show actual persons, is not a reference to a world of fiction. It does, however, contain certain signals that compel us to not so much doubt the purely documen­ tary record (assuming that this "’purity” is not a fig­ ment of the imagination) as to subject the identifica­ tion to certain retouching. Take the scene at the castle with the auburn­ haired mad woman. Initially, this sequence contains a discernible documentary record, and authenticity is underscored by means of a hand-held camera if it were not for the fact that a moment later the glance of an expert recognises that the part of the insane woman is played by the celebrated Italian singer Milva. In other words, the scene is not, as could be assumed, a direct record ”of reality” but pure creation by the director (naturally, performed by an actor). If this is the case then our caution has been stirred to such a degree that we may deliberate whether other scenes (for instance, the one with the piper or the psychiatrist) had not been created by applying the same method. Obviously, this is not a charge levelled against Herzog but solely an attempt at additionally defining his strategy. Documentarians are familiar with the expression "staged documentary”, which means that not all scenes reflect existing reality, "the sort that truly exists”, but some have been evoked by the intervention of the director. Hence the question: what is the sense of such fictionalisation of a documentary? Why would a director introduce an obviously created scene into the actual (at the topographic and musical level) scenery of the film? In other words: what is the purpose of the mas­ querade involving the mad woman, mentioned here by way of example? Apparently, the only sensible answer is that this is one of the film’s intentionally applied rhetorical strategies. 4 Herzog introduced the scene to enhance the effect of persuasion or, more precisely, to win the viewer over to his vision of the lead protago­ nist. Who is Herzog’s Gesualdo? Note at the onset that he strangely resembles other characters from this di­ rector’s film catalogue. What did Herzog accentuate in the first place? The predominant emphasis is on Gesualdo’s total and radical o t h e r n e s s, distinctness vis a vis the surrounding world of the period, etymo­ logically comprehended eccentricity and exoticism. Herzog discovered a trait probably best expressed by the German term: unheimlichkeit, the uncanny. Suffice to recall that such a characteristic could be easily ap­ plied in the case of many other earlier fictional charac­ ters filmed by Herzog: Fitzcarraldo, Aguirre, Woyzzek, Kaspar Hauser... The overall impression suggests that his whole filmography gravitates towards a single type of protagonists, especially those who transgress the frame of normalcy, i.e. that, which is domesticated and native, who decidedly, albeit for different rea­ �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO sons, transcend the framework of the so-called nor­ mal world and, finally, whose biography has “branded” them. Herzog examines them with the passion of a true botanist studying a new specimen in his herbari­ um and attempting to describe its original features. Or to put it differently: he observes with interest and tries to understand the rules of this “strange” life and those that support a model of existence totally at odds with the universal one; in this case: artist and murderer! If this identification is apt then one can go on to say that Herzog’s film rhetoric underlines in the Gesualdo character predominantly the motif of insanity. This is the purpose served by conspicuous remarks referring to his “real” biography and by all scenes, re­ gardless whether staged or not, that are to render this recognition more profound and accentuated. I have in mind, by way of example, the above-mentioned scene with the insane female singer and the genuinely funny (sic!) fragment about new ways (horse-riding) of treat­ ing mental illnesses. The same purpose is served by the cited statements about the killing of a child, cutting down trees in a whole valley, or flagellation on the verge of deviation. In the film Herzog suggested dis­ tinctly that almost everything that is connected with Gesualdo is part of a range of madness and that many people - even years later - who had contact with him, were interested in him or wrote about him became stamped by the irremovable stigmata of insanity. To this opinion we must add the extremely definite motif of Gesualdo’s demonism.5 It comes to the fore in the farcical scene with the cooks and the street thea­ tre enacted (here still in the buffo convention) in the locality of Gesualdo, the recurring refrain about the persecution of the prince in the closing years of his life by ”demons and furies” , and tales about his anatomi­ cal experiments and alchemical quests. With uncon­ cealed predilection Herzog enjoys a motif straight out of a Gothic tale, together with abandoned and haunted castle ruins and the palace of Prince d’Avalos filmed in such a way as to grant it the features of a haunted residence familiar from Romantic horror stories. Both motifs are the whole time counterpointed by declarations made by musicologists stressing Gesualdo’s pioneering achievements and insufficiently ap­ preciated musical genius, but the rhetorical construc­ tion of the film is such that it accentuates first and foremost the two mentioned elements of his likeness as if Gesualdo’s demonism and insanity were the ob­ ject of knowledge while his musical genius had to be believed (unless his works were heard first). It could be said that the “dark” side of the portrait is shown directly, while the “light” one possesses only a declara­ tive status. Yet another obvious feature of the film: notice that Herzog built Gesualdo’s portrait out of numerous opin­ ions. This is a truly polyphonic documentary construc­ 382 tion and there would be nothing surprising in it were it not for the fact that all voices are arranged upon the same level and that the author openly legitimizes the cognitive status of assorted languages. Suffice to notice that the reconstruction of the lead character attaches importance to routine historical and musicological discourse although the vernacular, the language of the legend or folk apocrypha is just as essential. Each, Herzog seems it be saying, contains a certain particle of truth about the protagonist. Naturally, in such an attempt at revealing the truth about the film charac­ ter the director resorted to a strategy familiar to the cinema. A paradigmatic example of its application is Orson Welles’ Citizen Kane, and a parody remake can be found in Woody Allen’s Zelig. Recall that the employed cognitive method consisted of reaching the “core of the truth” by constructing a biography out of assorted points of view and, more precisely, the multi­ plication of numerous perspectives, their contrast and confrontation and, as a consequence, the creation of a photographic “multiple portrait”. But this is not to say - and the case of Citizen Kane leaves no doubt!6 - that we have attained a situation in which a multi-voice portrait ideally overlaps the portrayed person. In the case of Herzog this film obviousness has its not so evident side. Note that in both mentioned films the persons interrogated in order to determine the truth about the protagonist (it makes no differ­ ence that he is fictional) knew him personally, kept him company, talked with him, in a word: dealt with him in one way or another. Meanwhile, in Herzog’s documentary film the worker, the keeper or the cook - whose opinions resemble somewhat, naturally toutes proportions gardées, a classical chorus commenting on the fate of the tragic hero - talk about Gesualdo, born more than 400 years ago, almost as if he had been their acquaintance or at least someone whom they knew well. The time chasm between them vanishes in an amazingly easy manner! After hearing several state­ ments we are willing to almost believe that the story took place "yesterday” or at least during the lifetime of the interlocutors. The past has been included into the present right in front of our eyes. Gesualdo appears to be “lifelike” and his story proves to be palpably present while we, the spectators, are drawn into the range of its direct impact. Ultimately, the portrait of Carlo Gesualdo ex­ ecuted by Herzog is a resultant of assorted voices (in­ cluding those that sing) and poetics. This is an openly hybrid and non-cohesive likeness. Apparently, Herzog reports rather than explains. He assumes the position more of an understanding listener than an exegete. If I am right he is more interested in the life of the artist than the oeuvre. Nevertheless, the selection of voices and their exposition, the arrangement of the accents and the configuration in the film narration are not an �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO innocuous venture. All elements belong undoubtedly to the domain of persuasion. To put it still differently: Herzog does not film reality but his perception of it. His portrait of Gesualdo betrays the distinctive “hand­ writing” of its author. The film strategy adopted by Herzog is also unclear and inconsistent. On the one hand, it seems that he is moved by the biography of his protagonist - other­ wise, why would he even embark upon it? - and tries to understand the motifs of his activity, to reach the prince’s ‘’heart of darkness” while multiplying assorted voices and interpretations. He acts in the manner of a scientist who gathers "documents” (biographical and musicological) and perhaps also an anthropologist who places his trust in the power of collective imagination, the apocryphal legendary stories repeated years later. On the other hand, Herzog includes openly fictional episodes subjectivising the narration and placing it on the side of “make belief’; more, in several places the very way in which he films betrays an ironic approach. This time the director seems to have been amusing himself (and the audience) with stories about the strange life of Gesualdo, brimming with bizarre scenes, and with contemporary memory about him. In those fragments the tragedy and burden of Gesualdo’s life 383 and art vanish in the unbearable lightness of staged episodes, and the whole presented story turns out to be material for a play that could appear at best as part of the Grand Guignol repertoire. If we were to forget for an instant than we are dealing with a documentary then Herzog’s film, a genuine ’’short film about killing”, could be regarded as belonging to the thriller genre or as a crime story with elements of the macabre. Within this context the two last scenes appear to be emblematic. In the first, the musicologist Alan Curtis formulates sentences intended as a summary of the story about the musician and the murderer: There is still much risk taking and I think that’s one of the clues to Gesualdo. Performers must also take risks and be dangerous and then the beauty of this wild music comes forth. Magnificent, powerful words that cannot be treated otherwise than seriously. Only a moment later, in the closing scene, a young man playing the part of a character from a colourful historical spectacle uses a cell phone while facing the audience: The Gesu­ aldo film will be finished any moment now anyway. This is a clear-cut meta-textual message, somewhat akin to the director winking at us. Herzog seems to be saying: "Don’t treat all this seriously, that what you have seen has just as much in common with historical truth as a masquerade enacted in front of your eyes, a special �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO occasion for dressing up in an historical costume”. He also appears to be following the recommendation in Vladimir Nabokov’s The Real Life of Sebastian Knight, a fascinating story in which the narrator - just as Her­ zog - tries to recreate out of numerous sources of in­ formation a biography of his half-brother, a recently deceased man of letters: keep in mind that whatever people say the story is actually composed of three stra­ ta. First, the storyteller shapes the message, which is then distorted by the listener in his own manner, while the dead protagonist conceals the truth from both of them.7 The irony of the title of Nabokov’s book is ob­ vious: the real life of Sebastian Knight is inaccessible for cognitive operations. Here, “real” means “false” and we can find out but a little about the writer’s “real life” since he evades us the whole time - an excellent use of the ambiguity of the English word: knight - in the manner of a chess-piece. We cannot exclude that Herzog’s documentary is ultimately a confession to having been defeated, a declaration that a credible portrait of an historical fig­ ure is a cognitive chimera. This is, however, only a supposition. Just as there is probably no satisfactory answer to the question whether the above-mentioned inconsistency was an intentional premise on the part of the director or whether it comprises a certain “add­ ed value” in the film. The mystery of identity Madrygał żałobny, a story by Gustaw HerlingGrudziński, delves into the same topic as Herzog’s film - the mystery of the life and music of Carlo Gesualdo. True, the medium is different - word, narration, liter­ ary fiction - but the main problem remains the same. A comparison of Herling’s story with Herzog’s docu­ mentary film - apart from the obviously identical lead character - could be extremely interesting and instruc­ tive for two reasons. First, the story originated in a di­ ary kept by the author and not only does the fragment cited in extenso blend with the narration but the latter too is stylised to bring to mind a documentary record: the narrator unambiguously bears a resemblance to the author, a trick that - often applied by the “late” Herling - is to stress the para-documentary character of the story. Secondly, he noted with undisguised dis­ gust in parentheses added years later and now already an integral component of the story: Werner Herzog re­ cently made the film: Gesualdo - Death for Five Voices, not very successful, with the exception of the music.8 The tale about the composer from Venosa is part of a rather extraordinary love story. To put as con­ cisely as possible: while in Naples the narrator made the acquaintance of a young music student named Anna Fiedotova, the daughter of a Russian father and a Polish mother. They share not only enchant­ ment but predominantly a passion for the music and person of Carlo Gesualdo. A motif of importance for the narration structure: Anna returns together with her dying father to St. Petersburg and from that mo­ ment her conversations with the narrator about the prince of musicians assume the form of correspond­ ence. Understandably, Anna is more interested in Gesualdo’s music, while the narrator - in the tragedy of Gesualdo’s life, whose critical point is the murder of his wife. The diary inserted into the story echoes the story of the murder of Maria d’Avalos committed by Gesu­ aldo, known already from the filmed commentaries of musicologists, but now the accents are arranged differ­ ently. Herling distinctly emphasised moderation and tried to emulate the passionless style of a chronicle. Nor does he shock the reader with bluntness and con­ strued his record in such a manner as to produce the impression that he was registering only facts. Here are fragments of the same albeit n o t the s a m e story: Carlo Gesualdo originated from an upstanding Neapoli­ tan family, whose princely tile was connected with estates and castles in the region of Venosa, along the boundary between Apulia and Lucania (...) He married Maria d’Avalos of an equally honoured Neapolitan family. He was Maria’s third husband. She had rapidly expedited the two previous spouses to the netherworld, having won the cognomen of “man-eater". Maria was considered to be the most beautiful woman in Naples and an embodiment of sensuality. The prince of Venosa was her senior and had two passions: music and the chase. Chroniclers of the pe­ riod stressed the former, and in their opinion he made a mistake marrying such a fine-looking and temperamental woman since he was capable of only a single passion: Mu­ sic (...) Occasionally, he did not venture into the marital bedroom for long stretches of time, and Maria - lonely and ablaze with anger —listened to the sound of instruments and the words of songs coming from the “workshop". He treated her as a tool for satisfying his rare “caprices" and for sexual distraction. Maria d’Avalos was considered the most beautiful woman in Naples, and the handsomest man was Fabrizio Carafa, “archangel" and the duke of Andria. Their affair instantly tuned into passion devoid of all restraint (...). This went on for as long as the prince, immersed in his madrigals, lived with his eyes closed. He opened them in 1590. On 16 October he feigned a hunt­ ing expedition and several hours after departure returned to the palace at midnight. Together with his secretary and three servants the prince burst into Maria’s bedchamber. It follows from the evidence of witnesses that after the lov­ ers were murdered by the prince and his entourage, the cuckolded husband returned from the threshold to the bed­ room and crying out: “Non credo essere morta"! (I do not believe she is dead!) cut the corpse of his unfaithful wife with a short sword from groin to neck. Chronicles mention double frenzy: that of a betrayed husband who inflicts tor­ ment on the corpse of his wife and that of the two lovers, 384 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO who on that night knew what awaited them and prepared for death in ”an embrace of love".9 Herling tried to reconstruct the historical circum­ stances of the crime, accentuated Gesualdo’s noble birth, and did not neglect to remark on his craving for music and the absence of passion for his wife, men­ tioning the exceptional cruelty of the crime, present also in the story told by Herzog, as an important detail. Here, Herling referred to chroniclers and witnesses but nowhere, neither in the diary nor in the story, did he cite the sources of his knowledge. According to the author, the historical, ergo authentic character of the confessions is to be testified by their language: non­ literary, maintained in the style of a report, a purely chronicle-like statement. Facts, as it is said in similar situations, are to "speak for themselves”. The first important signal of the character’s con­ ception suggested in the story is the text of a brochure purchased in a Neapolitan antique shop and entitled: La verita sul principe assasino, issued several years af­ ter the prince’s death and signed with a pseudonym. Here is a fragment cited by the author: It is said that I loved music more that I did Maria; and that this became the cause of the tragedy. I refute with all the force of my pained (addolorato) heart. I have never loved anyone in my life as I did Maria from the very first meeting. Now I am not only the murderer of my wife and her lover. I am a widower doomed to the existence (may it be as brief as pos­ sible) of a living corpse. All that was my innermost self had died on 16 October 1590 (the day of the slaying). May God, beseeched by St. Charles Borromeo, take pity on the tormented soul of man who (I admit) wavered whether the terrible price of marital infidelity is not worth paying to save a woman beloved above all. 10 The fact that this apocryphal text is cited already at the beginning of the story is rather symptomatic and indicates the trend of the literary construction of Gesualdo’s portrait. It shows that the narrator (author?) 11 openly rejected the objectivistic stand and resigned from meticulously weighing various assessments and arguments. On the contrary, he clearly betrays a willingness to defend Gesualdo and seeks circumstances justifying the crime. The ensuing exchange of letters accentuates this motif even stronger - the correspondence contains a highly emotional dispute about Gesualdo’s true likeness. The main problem in the polemic conducted via correspondence is the mystery of the murder and even more so: the perpetrator’s special virulence - his return to the bedroom and the abuse of his wife’s body. There emerge assorted explanations of this fact. Anna cites the renowned psychologist Litayev and proposes the following summary: We cannot exclude that Carlo Gesualdo was as if killing himself, committing suicide driven by despair while torturing the dying or already dead wife with such passion and cruelty. Such cases, or similar ones, 385 occur rarely (...) in the tangled labyrinths of the human psyche: they can be described as “suicide via murder"}2 This sort of explication was totally repudiated by another psychological authority, Professor Marconi of Naples, whose expert opinion was cited in a letter sent by the narrator to St. Petersburg. The scholar replied: I regard as absurd the notion of suicide in the form of mur­ der, of killing oneself via another, murdered person. When Anna was still residing in Naples she came here sometimes and together we listened to music (...) and I always advised her to cease pursuing psychological quests and to limit her­ self to analysing the work. An artist is above all his work, and it is deceptive to sift through his biography. The truth is in the madrigals and not in the murder of her and her lover. I don’t doubt that Carlo Gesualdo changed rather radically after this bloody incident because I am certain that the transformations left an imprint upon his oeuvre; it is there that they should be sought.13 This reflection, expressed here with rare clarity and determination, claims that becoming acquainted with the nature of an artist possesses decisive and unques­ tionable primacy in the dispute: biography or oeuvre, life or works. This conviction will be later confirmed not only in the opinion of a cited (authentic) musicological authority14, but also in a conceit that is the author’s invention and according to which in the last years of his life Gesualdo composed the final madrigal: Blessed Desired Death, as if leaving his musical testa­ ment to the next generation. The thesis is clear-cut: upon a basis not subjected to rational analysis the art­ ist i s within his work that, in turn, is his t r u e likeness in which the memory about him becomes petrified. While preparing inventories aimed at facilitat­ ing the execution of a likeness of Carlo Gesualdo it is simply impossible to bypass the sole extant portrait of the prince, mentioned in the story and kept at the Capuchin monastery in Gesualdo. This painting ap­ pears in Herzog’s film, first in fragments and then as a whole, although without any additional commentar­ ies. Meanwhile, in Herling’s story it fulfils a cognitively important function: Carlo Gesualdo had the church and the adjoining monastery built in 1592. Sixteen years af­ ter his death they were expanded upon the request of a nephew of Pope Gregory XV, who married a niece of the Prince of Musicians. The painting is indeed a "pearl” for which a church “shell” was created. It is known as Il par­ don di Carlo Gesualdo, and we know that the Prince of Musicians commissioned it from a Florentine (and rather average) painter named Balducci, but we cannot tell when it was commissioned and when the artist executed it just as it remains unknown who “forgave" whom. The title indicates that it was Carlo Gesualdo who “forgave" his unfaithful wife and her lover. But certain details of the painting indicate that it is he who asks for “forgiveness” for slaying the lovers. Quite possibly, the madrigalist intended the painting to be ambiguous. Let us not forget that his �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO first madrigal, composed when he was a young man, was entitled: Delicta nostra ne reminiscaris, Domine /Re­ member not, Lord, our sins (offenses).15 Interestingly, according to the suggestion made by the narrator it is not the word but the music and the image that become the most credible witnesses of the biography. Both - and this is worth stressing - remain outside and above the word, as if Herling was saying: listen closely to Gesualdo’s music and enter into this curious and inimitable world of sounds; listen to don Carlo’s madrigals, especially the later ones, and look at the ambiguous likeness of the tormented prince - perhaps the truth about him hides beyond verbal constructions in the substance of sound and painterly form. From the viewpoint of its structure Madrygał żałobny is composed - similarly as Herzog’s film - of several heterogeneous elements. This ’’building block“ construction demonstrates distinctive features of the absence of linearity.16 We are dealing with the afore­ mentioned fragment of a diary or a fictional old print, accompanied by elements of a chronicle, an essay, a fragment of an authentic scientific dissertation, an ecphrasis of Gesualdo’s portrait and, at the end, a quasi­ reportage with a scene of listening to the prince’s mu­ sic played on a portable CD player (borrowed from the scene with the mad woman of Venosa?). In contrast to Herzog’s document, however, it is obvious that as­ sorted elements are much better composed into the story and create a well-devised whole. The similarity of the two narrations is embedded in one basic fact: both apply in their cognitive strategies a combination of “truth” and ”make-belief’. Although the point of departure is composed of historical sources the two portraits rather ostentatiously introduce an admixture of fiction into the factographic material. We should ask now: what sort of “truth” about Carlo Gesualdo did Herling defend? It follows quite clearly from the story that the prince’s nature mani­ fests itself not in the repulsive murder but in his mu­ sic, the madrigals. Naturally, the author recorded the event described by chroniclers but did not discuss it in detail, and it is obvious that he did not perceive it as the prime issue of Gesualdo’s story. The accents are arranged entirely differently. First and foremost, the narrator defends the thesis that contrary to facts and common sense the prince was uninterruptedly in love with his wife. In conversations with Włodzimierz Bolecki, Herling, already without resorting to the mask of a narrator declares outright: The prince of Venosa was a very wealthy person (...) If he were concerned with money he could have married someone else, and thus the marriage to Maria d’Avalos must have been determined by profound love for her. The problem with describing his life consists of the fact that he was not only an aristocrat but also an artist; I found this just as captivating —an artist 386 and his private life. (...) I was attracted to the interpre­ tation, expressed in the story by Anna F., that Gesualdo loved his wife very much and regretted his terrible deed but was forced to commit it by the customs of his epoch. This means that Gesualdo was a slave of the honour code of the period —he could not refuse to slay an unfaithful wife because he would have become a universally despised laughing-stock. The honour code is also associated with the fact that after killing his wife Gesualdo expected that the relatives of Maria’s lover would take revenge since he had done so with the hands of his servants and not personally.17 A t this point there appears with great clarity the fundamental question of the principles of construct­ ing a facial composite. How to produce a living, multi­ sided and nuanced biography of a historical character? And in particular: how to construct a biography of an eminent person towering above his epoch so that it would not be schematic or succumb to standards bind­ ing in popular biographical literature. In his excellent comments on biographies Yuri Lotman indicated the numerous difficulties and traps awaiting the biogra­ pher. One of them is simplification: A biographer as a rule selects a single line (presumably: dominating) and then describes it. The portrait gains expression and is cleansed of all contradictions but becomes schematic.18 Apparently, Herling’s hostility, not formulated outright, towards the “life” part of the Herzog documentary film comes from exactly such a conviction about the simplified and sensational character of the film story, the exag­ gerated emphasis on the scandalous dimension of the story about the prince of Venosa. Nothing comes for free. The method of a contex­ tual explanation of Gesualdo’s deeds accepted by Her­ ling is also not as innocent as it might appear and falls into a different trap awaiting the biographer and men­ tioned by Lotman who emphasized: He who wishes to understand the life of an outstanding person faces a much more complex task. An interesting personality is not passive in reaction to the mass-scale psychology of its time. (...) The attitude of such a personality towards the psychologi­ cal norms of the epoch resembles that of a poet towards grammar - norms originating from the outside are freely selected and creatively transposed. The historian is assisted by his habit of working with a literary text. And correctly so, since the life of Leonardo da Vinci, Pushkin, Blok or Mayakovski followed a course determined by laws govern­ ing creativity, resembling the labour of a sculptor working with a slab of granite —the resistance put up by the mate­ rial is overcome by the force of creativity and obstacles change into art.19 In other words, it is true that in this case a fragment is an element of a wider configuration, but such is its nature that even the most conscientious reconstruction of the whole cannot fully explain its idiomatic ontology. Taking into account Gesualdo’s uniqueness can references to the context of the epoch �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO in order to “explain” the prince’s behaviour suffice as ultimate elucidation? The suggestion made by Lotman compels us to question such a solution. Apart from the fact that the author of Madrygał żałobny pointed out the historical context as essential for understanding the crime committed by Gesualdo it is possible to discern something else in this obses­ sive motif of love: the mysterious radiation of a myth. Note: both in the story and his commentary Herling brought to life - albeit rather unintentionally - certain elements of the Orpheus myth, placing his protagonist within a mythical perspective and at the same time extremely perversely reinterpreting the myth. Recall how in the classical version the great musician and singer descends to the underworld in order to leave it with his dead wife - his love is supposed to shatter the gates of death. In the story, Gesualdo - Orpheus d rebours, so to speak - first murders his wife and then over a span of years, in an act of penitence and in the fashion of Orpheus, tries with his music, every note and line of the lyrics to restore her to life, to regain and extricate her from the land of silence. The words of the madrigals are greatly evocative: Ardo per te, mio bene (I burn for you, my love), Cor mio, deh, non piangete (My heart, ah, do not weep)... The unpredict­ able and frenzied chromatic of his music penetrates the boundary between life and death in an attempt at somehow infiltrating this wailing wall. This is not the end. Herling provided an interest­ ing commentary to Herzog’s film, but Madrygał żałobny also has an intriguing literary supplement. A rather little known story by the German author Wolfgang Hildesheimer with the enigmatic title: Tynset is a sur­ prising commentary to Herling’s portrait of Gesualdo. Here, the figure of Carlo Gesualdo - whom the text de­ scribes significantly as the only murderer of his kind20 - appears twice, each time unexpectedly, rather mys­ teriously, and without any earlier announcements. In this multi-strata text, subtly written in the form of an inner monologue, the narrator, suffering from insom­ nia, settles the accounts of his life. This kaleidoscope structure is a collage devoid of narrative cohesion - a variation on the theme of death. The peculiar locality of those fragmented reflections, conducted in a hal­ lucinatory and unreal rhythm, is the narrator’s ”white state” 21, his bed. In Hildesheimer’s literary composi­ tion, built upon the basis of distinctly musical princi­ ples and with meticulously calculated returns of sig­ nificant motifs, the titular Tynset (the name of a small Norwegian town) plays a special role. On the realistic level it is the desired and never realised destination of the narrator’s journey, while on the level of the meta­ phor it proves to be a cryptonym of the murkiness of the world, the impossibility of taking a look ”behind the curtain”. It is another name of a metaphysically comprehended puzzle. 22 As I have mentioned, the prince of Venosa appears in the story twice. The first fragment is a detailed depiction of the murder scene, intentionally omitted by Herling. This is an attempt at a return to the past, a verbal depiction of the horror of a tragedy that took place at the time. The second fragment is a successive - and totally different than Herling’s - literary attempt at recreating the final mo­ ments in the life of the composer: Here I lie, on a cold November night, on a bed on which murder had been committed on another November night - on this bed on which ten years after the murder the perpetrator laid having returned to the crime scene and the bed of the crime, unthreatened with an inquiry and protected by his rank, on the bed on which lies the mur­ derer, Don Carlo Gesualdo, prince of Venosa, in the last years of his life, restless, rejecting slumber, indifferent to matters of life, suffering, variants of love, and even his sin, discouraged, without solace, half-glancing at God, on this bed, on which lies the murderer, Don Carlo Gesualdo, on his last nights, whose thoughts turn to God while desiring forgiveness, on which lies the murderer Carlo on his last night, impatiently and futilely awaiting a single word from his Creator - I am not saying that the Creator should say that word, no, this is not what I am saying - on this bed on which lies the divine Gesualdo in his last hour, already absent, a stranger to this world, to everything, also his Creator, all alone, he lies in his last hour and the black, restless eyes in his El Grecoesque face are not dimmed but deeply penetrate space (...) Don Gesualdo lies and listens, and behind him lies his lute, although not in the gently dimmed har­ mony of a Dutch still life but angry, with sudden outbursts of animosity, cast aside after the last dis­ sonance and wounded, perforated, upside down, with the keyboard at the bottom, the chessboard of his aroused and dangerous fingers, those seismographs of his cruelty, the servant of his unpredictable will and caprices, while in another chamber, which no one had entered for years, lies yet another long unused instrument of his wild and senseless hunts - his crossbow, with a loos­ ened bowstring, deep in the ground, next to Gesu Nuovo, lie two skeletons arranged in a straight line, for long free of the suffering of bodily desires and now alike, that of his first nymphomaniac wife and her last love, a nephew of one of the popes, somewhere along the route of an escape to the east, a dagger, the murder weapon, becomes covered with rust, and thus everything has found its place and is finally and fittingly laid to rest, he lies, these are already his last minutes and his eyes become glued to that skull beneath the wooden baldachin, the skull, which I cannot see because, bereft of colour, it has vanished, he sees the skull and a will-o’-the-wisp, which does not exist because it is inside him — 387 �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO he lies and suddenly laughs, once again grows silent and listens, but no longer to his compositions, his voices, a soprano, a falsetto, a tenor and a bass, which he frequently sang since no one else was capable of doing so, but he no longer hears himself and his voice, he does not hear the already fading breath, whisper, acute delight, sforzato, sudden elevation to an ecstasy that produces numbness, to a place where beauty becomes in­ sufferable, where death and love blend into a single fulfil­ ment and are linked, and where the unexpected becomes an inconceivable event, he no longer listens to the chords, modulation, harmony and enharmonic of the bold, unrestrained and incorrect transitions from a flat minor to C major, he no longer makes his way anywhere or slides along chromatic steps o morire o mor-i-i-re- morire, yes, this is where he is, but he does not listen to death, love, God, or his Crux Benedicta, he does not hear those disembodied voices — he lies and listens to other things, lies in the anticipa­ tion that he will hear something unfamiliar, but does not, he hears nothing, he lies with his head on the very same spot where my head is, listening in the void, looking into the void, he dies immortal, incomprehensible, great, an ad­ mirable puzzle, a murderer, inter mortuos liber, here, on this wintertime bed on which I now lie on a cold November night.23 Yet another poignant, immensely intensive and imposing Apocrypha describing the last moments in the life of Carlo Gesualdo. In this case, the element of fiction has been stressed outright ostentatiously. A f­ ter all, this literary scene is not based on documents nor does it try to ‘’prove” its historical assignment - it is a pure game of the imagination. And yet it deals with something of importance, something that one would like to describe paradoxically as “real”. In the light of attempts recently undertaken in historiogra­ phy and consisting of bringing “poetry” and “prose” together, and in view of endeavours at annulling the rigid division into the “fictional” and the “historical” 24 this remark could be more than an attractive para­ dox. The cited works are involved in a curious dialogue. The texts talk with each other, supplement each other, and cast a light on each other. Objects famil­ iar from Herzog’s film, a powerful and gloomy piece of furniture in the palace of Prince d’Avalos, the site of pleasure and crime, and two ghastly skeletons from the San Severo chapel are motifs that recur, albeit in a dif­ ferent setting, in the Hildesheimer narration. Recall: a moment before death Herling’s protagonist composes his last madrigal, but in Tynset Gesualdo rejects music and earthly sounds while unsuccessfully straining to hear music from the other world. 388 In the Hildesheimer text Gesualdo - similarly to the mysterious name: Tynset - is portrayed, so to speak, entirely within a puzzle, an unsolvable tangle of ambivalence. His antonymous descriptions multi­ plied in the story are, after all, symptomatic: the “mur­ derer” mentioned upon several occasions has a strong counterpoint in “the divine Gesualdo”, ”immortal”, ”great”, “admirable creature”. Herling unintention­ ally continued the Orpheus motif, but Hildesheimer clearly referred to the Biblical motif of Cain, the first murderer, his incomprehensible deed and even more inexplicable gesture of divine protection already after the crime had been perpetrated. Damned and divine. The divine murderer. This literary portrait - close in this respect to Herling’s story - not only observes con­ tradictions but is based on them, as if suggesting that the ‘’true” Gesualdo either is - must be! - a jumble of those contradictions or does not exist. If we cleanse his biography of all those contrary elements whose ar­ rangement into a cohesive whole poses such a difficult task, then our portrait will change into a caricature operating with a very limited repertoire of means. In the earlier cited article Lotman accentuated that a good biography is capable of disclosing the necessity of assorted, mutually tied lines of life. In an ideal portrait those lines permeate each other. One shines through the other, inspiration through the mounds of life circumstanc­ es, light through smoke. A portrait in the sfumato style.25 The literary vision of Gesualdo from the Hildesheimer novel - a portrait of the prince of Venosa drawn with barely several lines - appears to be an ideal realisation of those recommendations. In a similar spirit Hugo von Hofmannsthal in his brief but penetrating sketch about Oscar Wilde, pos­ sibly the best ever written on the topic, described the ambivalent nature of a biographical portrait. Hof­ mannsthal traced the mystery of the writer’s double by evading all schemes aiming at unambiguity. A t the same time, he firmly stressed that Wilde’s "true” im­ age does not emerge from accentuating only a single side of the biography. On the contrary, the at least partial solution of the mystery of identity consists of understanding that the truth of life is embedded in mutual permeation, convolutions, the imposition of assorted and sometimes totally contrary and, it would seem, mutually excluding motifs, and that, threatened with distortion, it has to be the truth of the entity of experience: We must not make life more banal than it is, nor turn our eyes away so as not to behold this band when for once it can be seen on a brow. We must not degrade life by tearing character and fate asunder and separating his misfortune from his fortune. We must not pigeonhole everything. Everything is everywhere. There are tragic elements in superficial things and trivial in the tragic. There is something suffocatingly sinister in �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO what we call pleasure. There is something lyrical about the dress of a whore and something commonplace about the emotions of a lyric poet. Everything dwells simultane­ ously in man. He is full of poisons that rage against one another. There are certain islands where inhabitants pierce the bodies of their dead relatives with poisoned arrows, to make sure they they are dead. This is an ingenious way of expressing metaphorically a profound thought and of pay­ ing homage to the profundity of Nature without much ado. For in the truth the slowly killing poisons and the elixir of gently smouldering bliss all lie side by side in our living body. No one thing can be excluded, none considered too insignificant to become a very great power. Seen from the viewpoint of life, there is not one thing extraneous to the Whole. Everything is everywhere. Everything partakes of the dance of life. In the words of Jalal-ud-din-Rumi, ’’He who knows the power of the dance of life fears not death. For he knows that love kills.26 The most profound sense of all attempts at build­ ing the image of a character from the past, work on creating his portrait, is well described by the Polish word: wywoływanie (invoking) together with its in­ teresting semantic, both when the issue at stake is the commonplace wywoływanie po imieniu (calling by name) or the more complicated wywoływanie fotografii (developing a photograph), but also when one con­ siders the suspicious practice of wywoływania duchów (calling up ghosts). After all, each of those phraseo­ logical collocations, although in a different manner, mentions the process of distinguishing someone from the anonymous mass, a gesture that differentiates but also, more extensively, brings to life. What else is a portrait if not an attempt at capturing - painting, tak­ ing photographs, filming - someone’s uniqueness, at recording in an image or a word the single, inimita­ ble stigmata of personality, that differentiating sign, that property described by Duns Scouts as haecceitas, a quality distinguishing each of us from the common human denominator. The portrait constructions recalled here are three attempts at materialising the spirit. Their “veracity” and "adequacy” are not the question of some sort of a comparison to so-called historical truth because in this instance - so to speak - the evidence is miss­ ing. Their ultimate sense is thus supplemented by the spectator/reader. Actually, we are the matter of those works. Now all rests on us. Those portraits can only nurture our imagination. The portrait of Carlo Gesualdo depends only on us. After all, each one of us decides which of the presented hypotheses - the crime macabresque, the tragic melodrama or the empathic soliloquy - appears to be more convincing. It is we who ultimately decide whether the prince of Venosa is to be remembered or forgotten27, and whether in our eyes he deserves to be eternally damned or will be redeemed. Nothing can be precisely analysed, named and un­ derstood. Experience is indifferent to argumentation. Regardless into which narration we place our trust the existence of a "dark spot” in biographical cognition remains a fact. To believe that even the most all-sided biography leaves no mysteries is, according to Hermione Lee, the excellent biographer of Virginia Woolf, to become the victim of the most seductive and false myth of the biography. 28 To be continued In one of his most recent interviews Bernardo Ber­ tolucci admitted to the journalist that for some time he had been cherishing a dream: he would like to abandon modern themes, which absorbed his atten­ tion in the latest productions, and focus on the past. The lead character would be an historical figure; the director would like a time machine to transfer him to the sixteenth century. I am fascinated by Gesualdo da Venosa, a Neapolitan composer, author of madrigals and sacral music. Igor Stravinsky called him the precursor of twentieth-century music. De Venosa married one of the most beautiful women of his time, but he was much too fond of music and Maria was much too fond of sex. She had a lover and Gesualdo’s family urged him to kill her. I would like to tell the story of this man in love with a woman, music and the very notion of love.29 A successive film about the prince of Venosa, an­ other biographical construction, a successive facial composite, and yet another anthropological study told in the language of film. Regardless how we would as­ sess upon the basis of such a laconic announcement the value of this project (one may deliberate whether the drama of Gesualdo can be reduced to two simple formulas: he was much too fond of music and she was much too fond of sex) one thing is certain: the story of the prince, musician and murderer unexpectedly goes on. More: it seems to have become increasingly intensive. The prince still possesses a strange force of attraction. As we can see, a successive chapter of this story is ahead of us. This is truly amazing - so many years after his death Carlo Gesualdo is doing quite well. He lives on. 389 Endnotes 1 C. Cavafy, Głosy, in : C. Cavafy, Wiersze zebrane, transl. and prep. Z. Kubiak, Warszawa 1992, p. 8. 2 Among more important writings see: C. Gray, P Heseltine, Carlo Gesualdo. Prince of Venosa. Musician and Murderer, London 1926; G. Watkins, Gesualdo: The Man and His Music, introduction: I. Stravinsky, Oxford 1973; A. Vaccaro, Carlo Gesualdo, principe di Venosa: l’uomo e I tempi, no place of publication 1998. �D ariusz C zaja • FRAGMENTARY PRESENCES. PORTRAITS OF CARLO GESUALDO 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Awarded two important prizes: Prix Italia (1996) and Best Television Film Award (1997). On various meanings of the term "rhetoric” and in par­ ticular its film applications cf. M. Przylipiak, Film doku­ mentalny jako gatunek retoryczny, “Kwartalnik Filmowy” no. 23:1998, pp. 5-20. To this motif we should add the reflections of Cecil Gray, who upon the basis of suggestions made by Thomas de Quincey in his celebrated essay: On Murder Considered as One of the Fine Arts (Polish translation in: T De Quincey, Wyznania angielskiego opiumisty, transl, M. Bielewicz, Warszawa 2002, pp. 330-418) outlined a meticulous parallel between Gesualdo's precise and painstakingly conceived music and the just as carefully planned murder of Maria d'Avalos, cf. C. Gary, P. Heseltine, Carlo Gesualdo. Prince of Venosa. Musician and Murderer, London 1926, pp. 63-74 (the chapter: Carlo Gesualdo considered as a murderer is by Gray, while com­ ments by Heseltine, mentioned by Place, concern the prince's music). Interestingly, this trace appears also in the recently composed musical entitled Gesualdo (authors: B. Fernandina, S. Breese), in which Gesualdo is described as the “dark prince” or “prince of darkness”. A description of the spectacle and fragments of the music are available on: Official Website for Gesualdo - A New Musical.htm. The rather curious and bombastic score does not evoke Gesualdo‘s sophisticated composi­ tions but confirms his astonishing presence in pop cultu­ re. Suffice to recall the emblematic scene ending the film. The fence around Xanadu Castle features a sign with the inscription: No trespassing, which apart from the literal meaning possesses also a metaphorical one and is, for all practical purposes, a categorical declaration: no entry into someone's innermost core! V. Nabokov, Prawdziwe życie Sebastiana Knighta, transl. M. Kłobukowski, Warszawa 1992, pp. 45-46. G. Herling-Grudziński, Madrygał żałobny, in: Don Ildebrando i inne opowiadania, Warszawa 2000, p. 112. Ibid., pp. 114-117. Ibid., pp. 123-124. This wavering indicated by a question mark is not acci­ dental. In many of his stories Herling intentionally confused tracks and imposed upon the biography of the protagonist/narrator his own life story. Such an appro­ ach was aptly noticed by Ewa Bieńkowska: I always had the impression that Herling’s stories are more personal than the records in his Dziennik. This is intimacy transposed into fictional narration, but translucent and obvious in the most important tangles of history. ( ...) In the stories the writer attaches increasing prominence to the fact that he is experien­ cing the deceit of a double portrait, the night-time listening to Gesualdo ..., E. Bieńkowska, Pisarz i los. O twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Warszawa 2002, pp. 130-131. Ibid., pp. 125-126. Ibid., p. 127. The acclaimed Italian musicologist Massimo Mila, author of, i.a. Breve storia della musica, the source of the fragment about Gesualdo's music cited in the story. Ibid., pp. 133-134. Attention was drawn to this feature of the construction of Herling's numerous stories by A. Morawiec in: Poetyka opowiadań Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Kraków 2000, pp. 122-123. 390 17 G. Herling-Grudziński, W. Bolecki, Rozmowy w Neapolu, Warszawa 2000, p. 182. 18 Y. Lotman, Biografiya - zhivoye litso, “Noviy Mir” no. 2:1985, quoted after a note signed by H. C. and entitled: Jurij Łotman o biografistyce, “Literatura na świecie” no. 11:1985, p. 352. 19 Ibid., p. 352; another biographistic trap mentioned by Lotman, who described it as the sin of a ”cheap belles lettres approach”, is realised in an almost model-like way by Madrygał. Powieść o Gesualdzie da Venosa, a story by the Hungarian author Laszlo Passuth (Warszawa 1981). This copious (almost 600 pages!), horribly boring story about the prince's life, built almost entirely out of conventional elements and brimming with hundreds of less or more necessary details from the epoch, proves the aptness of Lotman's successive comment: If the expressi­ veness of the historical background is greater than that with which the main protagonist of the biography was depicted then the narration compels the reader to conclude that the object of the biography is interesting solely as the son of his age, a representative of something: an epoch, a milieu, an estate, op. cit., p. 350. 20 W Hildesheimer, Tynset, transl. A. Rosłan, S. Lichański, Warszawa 1973, p. 159; in the medley of characters populating Hildesheimer's novel we come across Cain (a brief theological dissertation deals with his crime) and the Ghost of Hamlet's father, but also ”real” German war criminals from the Endlosung era. An interpretation of Tynset maintains that this is one of the most shocking literary records of the Holocaust and in particular the memory trauma associated with it, cf. M. Cosgrove, Traumatic Memory in Wolfgang Hildesheimer s Tynset, a paper presented at the Conference of University Teachers of German in Great Britain and Ireland, National University of Ireland, Maynooth, 8-10 Sept. 2003; sum­ mary available on the Internet page of the conference. 21 Hildesheimer, op. cit., p. 141. 22 Following the example of Giorgio Colli I comprehend the concept of the puzzle in the Early Greek manner: an a-logical being, a dialectical tangle of contradictions, a reality enrooted in an inconceivable divine sphere, cf. G. Colli, Narodziny filozofii, transl. S. Kasprzysiak, Kraków 1991, pp. 52-60. 23 Ibid., pp. 141-143. 24 See the particularly instructive reflections by Hayden White, Poetyka pisarstwa historycznego, transl, various authors , Kraków 2000, p. 105. 25 Lotman, op. cit., p. 353. 26 H. von Hofmannstahl, Sebastian Melmoth, transl. P Hertz, “Zeszyty Literackie” no. 53:1996, p. 65. 27 From the viewpoint of the purely musicological dimen­ sion of Gesualdo's works nothing seems to indicate that they are to be forgotten. See: numerous papers read at the La musica del Principe. Studi e prosettive per Carlo Gesualdo conference held in Venosa on 17-2003 and the Music Conservatory of Potenza. 28 H. Lee, Biomitografowie, czyli życiorysy Virginii Woolf, transl. J. Mikos, “Literatura na świecie” no. 7-8:1999, p. 349. 29 Kino sprzeciwia się czasowi. Z Bernardo Bertoluccim rozma­ wia B. Hollender, “Rzeczpospolita” no. 26:2004 (“Plus Minus” supplement, 31 April). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4c40c2b823589caf9af8820ffe5ba282.pdf c8afd0f7cf66ec13b0984b5b5b814434 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6575 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6146 Title A name given to the resource Homo Faber / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.402-413 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA Homo Faber. Accident or Necessity Chance - l. cadentia, that which falls out 1. apparent absence of cause or design; destiny; 2. fortune: often personified 3. a happening; fortuitous event; accident; “That power which erring men call chance” - Milton Webster's New Twentieth Century Dictionary of the English Language They’d be amazed to hear that Chance has been toying with them now for years. Not quite ready yet to become their Destiny (...) Wisława Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek From the present-day viewpoint, Greek art - the problems that it tackles and the questions that it poses - can be comprehended, generally speaking, in two di­ ametrically different ways. Its examples can be under­ stood either as permanently connected with a certain stage in history and thus perceived as symptoms of the immaturity and “infancy” of European culture, or en­ compassed in an understanding glance and viewed as an expression of own questions and doubts. In a discussion with the doctrine of historicism, which assumes a stage structure of the historical proc­ ess and constant progress in the domain of thought and art, Daniel Bell formulated the following remark: The historicist answer is a conceit. Antigone is no child, and her keening over the body of her dead brother is not an emotion of the childhood of the race. Nor is the contempo­ rary tale of Nadezhda Mandelstam, searching for the body of her dead husband (the Russian poet Osip Mandelstam, who disappeared in Stalin’s concentration camps) in or­ der to bury him properly, a case of precocity “on a higher plane’”.1 Take a closer look at the significance of this state­ ment made by the American sociologist. Antigone and Nadezhda Mandelstam. What is the meaning of this 402 comparison, what is it about? True: we understand something only in a comparison. The one performed by Bell is, however, of a special sort and is certainly not a rhetorical ornament encrusting a discursive ar­ gument for the sake of greater effectiveness. The ex­ ceptionality of this comparison does not result from the fact that a poignantly real and historically docu­ mented experience has been compared to an event and a person whose source was first an archaic myth and subsequently the imagination of an ancient trage­ dian, while the sole real quality is the literary record or the duration of the theatrical spectacle. It also does not originate from the fact that it brutally confirms the known paradox formulated by Wilde about life imitat­ ing art. The issue at stake is much more fundamental, namely, that something of this sort could have taken place and was feasible. Sophocles staged Antigone in about 441 B.C., Osip Mandelstam perished in a Soviet camp 2 400 years lat­ er. The timespan separating those two events can be also translated into another, non-chronological meas­ ure. In that case, it will involve the enormous mental and cultural distance separating the two epochs be­ tween which Bell’s comparison built a bridge. A t this stage it is unimportant w h y he acted in that manner but how was it p o s s i b l e. After all, the heart of the matter does not lie in the fact that the compared events are similar (albeit not exactly). Much more es­ sential appears to be the very motion of imagination linking that, which ostensibly cannot be connected. In order for this bond to possess a more profound meaning and to be something more than a mere for­ mal trick based on external similarity there must exist a conviction about the essential identity of the compa­ rable elements. In other words, there must exist a con­ viction that the experience contained in Sophocles’ tragedy is not solely the reflection of the historical mo­ ment when the play was written, and that the sense of the experience does not end in recognising it as a liter­ ary monument, but that it is transcended by the ever living, existential topicality contained therein. Myth, religion, and art are by their very essence impervious to all rationalistic attempts and their logic poses a challenge to categories of Aristotelian or dia­ lectical logic. It is exactly due to them that man delves into the foundations of human condition, invariable in each epoch and culture. This is why we find Sophocles moving even though the social and economic struc­ tures from his epoch have vanished two thousand years ago, a fact that amazed even Marx who was, after all, ready to reject any sort of supra-historical values.2 This thought expressed by Ernesto Sabato makes it possible to better understand the comments proposed by Bell. A condition for the comparison carried out by the American expert on culture involves, therefore, such a comprehension of history, which without annulling �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY variability and negating differences between succes­ sive moments in history sees it predominantly as an area of questions and existential situations. These are existential questions which confront all human beings in the consciousness of history: how one meets death, the nature of loyalty and obligation, the character of tragedy, the meaning of courage, and the redemptiveness of love or communion. The answers will differ, but the questions are always the same.3 In a thus comprehended history of culture, in history conceived as the space of shared questions, Antigone and Nadezhda Mandelstam share the same plight and hold hands as if above all centu­ ries. In the cited fragment of Bell’s book Greek archaics maintains an astonishingly close contact with contem­ porary experience. Contemporaneity seeks its reflec­ tion in the symbolic message of the Greek myth and tragedy, and becomes illuminated by it. Apparently, in the perspective revealed by the above-mentioned comparison contemporaneity is not, so to speak, iden­ tical. It can contain the not always recognisable stra­ tum of trans-historical meanings. This holds true to an equal degree both for events and biographies that are part of “living” history as well as for events and biogra­ phies recorded in art and other cultural "texts”. The cinema frequently embarked on the Greek “theme” and plots of Greek tragedies were filmed with various success.4 Probably more interesting than such productions are those films whose reference to Greek symbolic and mythology is never direct but resorts to allusion or is unintentional. In a foreword to a Polish edition of his Semiotics of Cinema Yuri Lotman, writing about neo-mythologisation in the cinema and, more extensively, in twentieth-century art, quite unexpect­ edly commented on the meaning of a film with which the Polish public is familiar to such a degree that it “knows it by heart” and rather does not expect that something more and of interest could be discovered. Polish readers of the book are probably well acquainted with Roman Polanski’s Knife in Water (1962), a film of breakthrough importance for the Polish post-war cin­ ema. I am certain, however, that not all are familiar with Pausanias, the neo-Platonist Porphyry and other sources. Meanwhile, there are profound links between Polanski’s film and the rite in question, which in Athens was known as the slaying of the bull and which is the source of the well-known words: buffoon and buffoonery. The myth de­ scribes the terrible crime of sacrilege committed by some­ one who killed the sacrificial bull of Zeus: the bull was struck with an axe and finally finished off with a dagger. When the country started to suffer from famine the Pythia announced that Zeus would forgive the crime if the perpe­ trator was punished and the bull - eaten. The recreation of the court trial accompanied by a ritual consumption of the bull comprised an annual Athenian ritual. The slayer declared that he would have never committed the crime if 403 someone had not handed him an axe; that person in turn pointed to someone who had sharpened the axe and who put the blame on girls-hydrophores who supplied water for the sharpening, while they accused the man who slaugh­ tered the bull with the knife and denounced the latter. Since the knife could not say anything in its defence it was pronounced guilty and drowned. The contemporary artist interpreted the buffoonery of drowning the knife as a question of responsibility. A crime had been committed but no one is guilty —hence the perpe­ trator proves to be the “knife in water”.5 Further on, Lotman drew attention to the fact that the film message is encoded upon numerous occasions and that depending on the “applied” code the process of deciphering the film will also change. It is essential for the relation between various interpretations not to be that of exclusion. Today, Knife in Water can be in­ terpreted as a manners and morals “text”, a portrait of a fragment of Polish reality of the 1960s; at the same time, we may disclose its “non-contemporary”, suprahistorical sense by using the yardstick of the Greek myth and ritual. In the second instance, contempora­ neity, ostensibly so familiar and native, starts to emit astonishing meanings. Just as was the case in the cited comparison proposed by Bell so here too film situa­ tions and events at essential moments go back to their Greek ”models” without losing their contemporary character. Furthermore, importance is attached not only to that, which the film repeats from the Greek myth and rite but also to the way in which it modifies and develops them.6 The findings of the American sociologist and the comments of the Russian semiotician are an excel­ lent introduction to the proposed interpretation of Volker Schlondorf s film Homo Faber (Voyager) and its fundamental orientation points. We shall accentu­ ate - as Bell did - the importance of the existential identity of questions appearing in the film with his­ torical “texts”, and to indicate - as Lotman did - the way in which a "multi-code” interpretation of a film may contribute to discovering within it unexpected strata of meanings. Schlondorff s film is a screen version of Homo Fab­ er, the novel by Max Frisch (1957). The scenario was written thanks to the cooperation of both authors. A t the time, Frisch was already gravely ill and Schlondorff was one of the few persons who visited him be­ fore death. The writer still managed to see the film at the first special screening in Zurich, to which he invited all his friends. Schlondorff recalled that the di­ rector was pleased but after the film ended he left the still dark interior without talking to anyone or bidding farewell.7 I recollect the circumstances accompanying the origin of the film because they constitute an im­ portant context, not solely historical but primarily ex­ istential. In particularly vital statements Schlondorff �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY reconstructed his conversations with Frisch. We shall return to them upon several occasions. Frisch told me: “The reason for this book was my trip to South America in 1954. I saw and experienced a lot and wanted to tell about it. Then, suddenly, while writing, there ap­ peared that auburn ponytail on the ship’s deck. I thought that some sort of a romance would be a good idea. Several pages later, I noticed that it would end with incest. I must discontinue this motif, I thought, these two books cannot be matched. I shall be incapable of merging jungle and incest, about which no nothing". Naturally, he wrote on and combined the two. I also remember that he said: "When I started writing I thought: let’s hope that this book will have a happy end. I don’t want to offer the world yet another tragedy". And yet due to its tragic ending the book resembles a dirge of sorts.8 It is difficult resist the impression that the sce­ nario written together with Schlondorff was Frisch’s “funeral dirge”, a farewell to the world, and a testa­ ment of sorts. Another essential moment came when Schlondorff decided (for the second time) to try to obtain permission for filming the book. A t the end of the 1970s, urged by one of the Paramount producers, Schlondorff thought about transferring Frisch’s prose onto the screen. The whole venture failed due to a motif present in the book, which Frisch too regarded as an obstacle. He regarded incest as taboo and ex­ plained to representatives of Paramount that in no case should it be shown on screen.9 Several years later the idea of basing a film on Fr­ isch’s book returned quite unexpectedly or, to refer to a motif emerging in Faber’s story, purely by chance. Several years ago, when I moved to New York, I had doubts about everything, especially my career, and toyed with the idea that after thirty years of working in the film industry it was high time to learn something serious, to study architecture or medicine. For many reasons things were not turning out right. Suddenly, I recalled the title Homo Faber. (...) I had not read the book from the time offer made by Paramount, but (...) suddenly Homo Faber appeared to be of utmost urgency: this film was the solution to my crisis. I am well aware of the fact that this is a case of abusing literature for the purpose of self-therapy. Asked whether the publication of Homo Faber was an illumination of sorts Schlondorff confirmed: Yes. It took place while I was walking down a New York Street. I returned to my apartment, wrote a letter to Max Frisch, and politely enquired whether the copyright is al­ ready available. He answered: "For long no one wanted this bride, now there are two suitors and I’m afraid that she is already spoken for". Half a year later he informed me that the copyright would be available already at the end of 1987 if I were still interested. Soon, I met him for the first time in Zurich. From the very start our contacts were cordial. We sat at a table and I asked him the same ques­ tion, which you ask me: how did the book come about?10 We know the answer. 404 Schlondorff s film follows all the most important points of the Frisch novel. There are, however, two noteworthy differences, the first involving the con­ struction of the dramatis personae. Faber, the lead pro­ tagonist in the book, writes down his account while critically ill and waiting for surgery that, everything seems to indicate, will fail. Frisch proposed that the director should resign from a “somatisation” of this character: This man should not be sick. A person with such experiences should be well. The second difference is connected with the plot. The film lacks a whole chap­ ter - The Second Stage, describing Faber’s story from his departure from Athens to the death of his daugh­ ter, the return to an Athenian hospital and the period of anticipating surgery. What is Schlondorff s Homo Faber about? This is a film about love, or rather loves: Faber’s first mourn­ ful love for Hannah, unsuccessful and ending with the lovers parting. Then there is the second love, Sabeth’s feeling for him, fatal love with the entire horror inher­ ent in that adjective from whose vernacular version the connection with the Latin fatum has vanished. The third love - that of a mother for her daughter, remains in the background. What else? It is about a meeting, or rather meetings. About strange, inexplica­ ble meetings evading all logic, which suddenly, from a certain moment, start to create a pattern of a cohesive chain of dependencies. What else? About roaming, or rather wandering that assumes the form of prosaic tours and meandering together, with all metaphoricalsymbolic references. Voyager is thus first and foremost an intriguing tale in which we recognise themes and motifs present in European culture “since time immemorial”. Schlondorff distinctly accentuated the fact that the cinema continues the ancient tradition of supplying tales, al­ though by using new measures: The force of the Ameri­ can cinema lies in the fact that it tells about people and events. If one were to take a close look at the career of, for instance, Billy Wilder, whom I know well, then one will always notice the stress on the interesting tale and the way in which it is recounted. The cinema is thus a continua­ tion of the traditions of the itinerant storytellers of yore. I mentioned the significance of the plot and the story, but the stories are told over and over again.11 “The same old stories ...”. What sort of story, “ever the same”, is told by Homo Faber? To put it as suc­ cinctly as possible: this film is a recreation of the story of Oedipus, although not literal or primitive. It repeats the story of Oedipus but with certain attempts at re­ touching it, inserting omissions, and transposing the ancient plot. Most importantly: by placing Oedipus in contemporary sets the film introduces the fears and problems of its period while preserving the essence of the original tale. It has retained those elements that allow us to recognise in Faber the protagonist of So­ �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY phocles’ tragedy. This suggestion will be the prime object of interpretation and analytical “p roo f, by no means a facile task since, as certain authors stress, the world of the ancient Greeks, Greek tragedy, and its protagonists comprise a reality that we regard as al­ most totally alien. In a characteristic of the features of the prime types of Greek heroes (Homeric, tragic, erotic, contempla­ tive), Wystan Hugh Auden discussed the tragic hero by recalling Oedipus and in a rather symptomatic fashion commented on the possibie existence of a pro­ tagonist personified by him in modern dramaturgy: We are so habituated to the belief that a man’s actions are a mixed product of his own free choices for which he is responsible and circumstances for which he is not that we cannot understand a world in which a situation by itself makes a man guilty. Take the story of Oedipus, for in­ stance. Here a man who hears a prophecy that he is to kill a father and marry his mother, tries to prevent it com­ ing true, but in vain. How would a modern playwright treat this? He would reason that the only way for Oedipus to make certain of escaping what is foretold is for him to never kill anybody and never to marry anybody. He would therefore begin by showing Oedipus leaving Thebes and making these two resolutions. He would then proceed to involve him in two situations, firstly, one in which he is done a mortal injury by a man, secondly one in which he falls passionately in love with a woman who returns his love, situations, that is, of temptation, in which he is torn between doing what he wants and breaking his resolve. He yields to both temptations, he kills the man and marries the woman, excusing himself as he does so with a lie of self-deception, that is, instead of saying to him­ self, “There is a possibility, however slight that they are my father and mother; therefore I must not risk it” he says, “It is quite impossible that they should be my father and mother, therefore I may break my resolve”. Unfortunately, of course, the slight possibility turns out to be the actual fact. In Sophocles nothing like this happens. Oedipus meets an old man on the road, they have a trivial quarrel, and he kills the old man. He comes to Thebes, solves the riddle of the Sphinx, and makes a political match. About these two deeds he feels no guilt nor is he expected to feel guilty. It is only when in fact they turn out to be his father and his mother that he becomes guilty. At no time has been con­ scious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”.12 Keeping in mind the doubts expressed by Auden let us recall at the onset the main points of the film story of Walter Faber. Found (by chance) by a stewardess at the Caracaras airport Faber boards a plane whose start was delayed because of him. On board, he (by chance) makes the acquaintance of Herbert Hencke. As a re­ 405 sult of a (chance) breakdown the plane is forced to land in a Mexican desert where Faber (by chance) finds out that his co-passenger is the brother of his old best friend, Joachim, who married Hannah, Faber’s former fiancée. He goes back to New York and from here travels to Paris. His ship is to sail in a week, but Faber (by chance) buys a ticket for a ship departing a few days earlier; on board, he meets (by chance) a young woman and proposes to her, but they both can recognise a joke. In Paris Faber suddenly and with­ out a definite reason (by chance) goes to the Louvre where he once again meets Sabeth. Next, as a result of his unplanned decision (made by chance) they travel in a rented car to the south of Europe. In one of the hotels on the way they spend the night together. In a (chance) conversation with Sabeth, Faber finds out that her mother’s name was Landsberg, the same as that of a woman who was once pregnant with him and who was supposed to become his wife. Due to a (chance) fall along the rocky coastline Sabeth dies a few days later. Quite a lot of coincidences. But is this enough to treat the story, here summed up in a rather textbook fashion, as a contemporary variant of the Greek myth and its transposition into the So­ phocles tragedy? True, it contains a long list of acci­ dents playing the same important role as in the story of Oedipus. But the film does not have an oracle, whose words incessantly affect the protagonist, there is no Sphinx, Faber does not marry his mother nor does he kill his father, etc. - in other words, there are no mo­ tifs of essential meaning for the classical tragedy. Does the motif of an incestuous relationship involving a fa­ ther and a daughter entitle us to recognise Faber as an embodiment of Oedipus? Even if we were to treat incest as an important, not only structurally, element of the Greek tale it is still an insufficient argument to suggest upon its basis that the two characters are suit­ able for the parts. Nevertheless, it seems that contentions in favour of such an interpretation are strong. Before we present them we have to resolve a question of basic impor­ tance for our claims: who is Oedipus and what in his myth and the tragedy is "really” important? The answer to this ostensibly simple question is not that easy since contemporary exegetes have exceptionally acknowledged the tragic protagonist. The celebrated conflict of interpretations has, in the case of Oedipus, found an excellent illustration and confirmation. Let us recall in an abbreviated form several “canonical in­ terpretations” connected with his name.13 Freud extracted a single element from the entire story and turned Oedipus’ relation with his mother into the Oedipus complex. By doing so, he deprived Oedipus of tragic traits and enclosed his symbolic di­ mension and multiplicity of meanings within an un­ complicated biological aspect of unconscious desires. �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Oedipus was forcefully taken from the classical stage to a clinic and laid down on a psychoanalyst’s couch. Such an interpretative cure did him little good. Let us keep in mind that it was not Greek tragedy that was built upon the basis of the Oedipus complex, but it was that latter that was created upon the foundation of Greek tragedy.14 For Lévi-Strauss, in turn, the Oedipus myth (just as any other myth) is predominantly a game of dif­ ferences within its structure, a logical tool of sorts, revealing irreconcilable contradictions. According to this interpretation Oedipus together with his story and drama becomes transformed into a myth. The protagonist is reduced to playing the part of a "con­ stitutive individual”. Nonetheless, symbolic meanings proposed by the Oedipus myth cannot be enclosed into such a purely logical perspective. The symbol precedes and transcends the logos. Just as important is the fact that a reconstruction of the myth is not tantamount to an extraction of its meaning, which Lévi-Strauss described as a cognitive function: What is here called a meaning-function is not at all what the myth means, its philosophical or existential content or intuition, but the ar­ rangement, the disposition of themes, in short, the structure of the myth 15. So m u c h: the structure of a myth, and so l i t t l e: the structure of a myth. Vladimir Propp represented a slightly similar ap­ proach in an extremely interesting text on the con­ nections between the Oedipus motif and folklore. This is a clear example of the historical orientation of the “late” Propp, seeking in the plots of tales, legends, and epic works a reflection of concrete life situations and historical matter. But he too, just like Lévi-Strauss, re­ garded “Oedipus” to be a formal unit, one of the "mo­ tifs” of folklore plots, a structural counter.16 Yet another treatment of Oedipus is epitomized by René Girard. It must be said at the very onset that Lévi-Strauss and Propp were interested predominantly in the formal-logical aspect of the Greek tale, while Girard tried to answer the fundamental question: what are the Oedipus myth and legend about? In evoca­ tive prose, mixing persuasion with open conceit and gnostic certitude, he argued that only the scapegoat mechanism is capable of explaining the basic meaning of the story of Oedipus. This mechanism is just as ef­ fective when we inquire into origin and structure.17 A community in the throes of a conflict or violence or burdened with misery turns, in Girard’s opinion, to­ wards a selected innocent victim who becomes the focus of all amassed negative emotions. Collective violence that causes the suffering or death of that victim restores desired order and recreates the community. The “cause” and “reason” of the misfortune are thus expedited to the outside, beyond the limits of the community. We have found ourselves within the range of the basic categories of the Girard anthropology: the sac­ 406 rificial crisis, group murder, mimetic desire, and the scapegoat mechanism. This undoubtedly original conception, announced by Girard in: La Violence et le Sacré and then developed in several of his other books, unfortunately features a jarring one-sided ap­ proach. Almost everything that Girard deals with is elucidated by reference to the same interpretation scheme. By way of example, Oedipus is inserted into an “all-explanatory” hypothesis and, apparently, is supposed to confirm solely the veracity of the previ­ ously accepted premises. Girard’s extravagant reading of familiar texts is annoying, and the same can be said about the apodictic manner in which he formulated his conclusions and the totalism of his conception, ap­ parently excluding the possibility of all polemics. Eth­ nologists are shocked by my blasphemies, Girard declared bombastically, extremely pleased with himself.18 Not only shocked: sometimes their approach is extremely critical. The four above listed interpretations of the story of Oedipus were supposed to constitute a ”negative” backdrop for further proposed reflections. We found them unacceptable for several reasons. The first sug­ gests a “bipolarisation” of the classical protagonist. The next two perform his “formalisation”, and the last reduces his complexity, forcing him to match an a apriori accepted scheme. This is why I suggest relegating them to the margin and turning towards philosophical and hermeneutic interpretations of the story of Oedi­ pus. It is here that we shall seek intuitions casting light on the adventures of Walter Faber. The feature that characterises Faber probably the best is his profession. He is an engineer, a designer, and a constructor of dams. His is a concrete mind, trusting exclusively the senses without succumbing to the illusions of the ”divine arts of the imagination”. When Hencke compared the landscape around the crushed car to a land of dinosaurs he heard a cold re­ ply claiming that this was a case of erosion and warn­ ing against being carried away by imagination. Faber is also amazed by the metaphorical expressions in the statements made by Sabeth. He does not suspect even for a moment that he too, despite his concreteness, is a metaphor. This is a man who places his whole trust in technology and its accomplishments. During one of the discussions conducted on the ship, upset by the remarks made by other passengers about art, origin and eternity, he joins in to add ironically that it is not art and religion that keep the ship afloat but Ameri­ can technology. Faber is a mathematical being and his consciousness is governed by the logic of probability. The film outlines much more moderately than the novel a likeness of Faber as a technical mind subjected solely to mathematical calculations and the laws of sta­ tistics. Frisch’s Faber is on the borderline of exaggera­ tion. One of the engineer’s characteristic arguments �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY admits that he does not believe in the verdict of fate or in destiny since as a technician he is accustomed to taking into consideration the formulae of probability. Without the forced landing in Tamaulipas on 2 April everything would have followed a different course: he would have never met young Hencke, perhaps never heard about Hannah, and up this day never realised that he is her father. It is even quite possible that Sabeth would be still alive. Admittedly, this was more than sheer coincidence - it was a whole chain of co­ incidences. In order to recognise improbability as an existing fact there is no need for mysticism, and math­ ematics suffices. To put it mathematically: probability and improbabiity do not differ as regards their essence but frequency of occurrence, and the occurrence of a phe­ nomenon that is more frequent is much more credible. When, however, something improbable takes place it is by no means a supernatural effect, a miracle or something of the sort, as laymen are fond of claiming. Whenever one speaks about probability, it always con­ tains improbability as the extreme case of possibility, and if that improbability does take place, then there are simply no foundations for astonishment, outrage or mystification.19 Quite possibly, this exaggeration on the part of Fr­ isch is justified. After all, Faber is not only a surname attached to a concrete person; the word also charac­ terises a certain ideal type, a model figure: homo (this time without a capital H) Faber. In the case of a model we always deal with a certain overstatement, some­ times close to a caricature. Walter Faber interfering in Nature by resorting to ideas typical for an engineer is its perfect model-like embodiment. Daniel Bell’s ear­ lier cited work contains an explanation of the term: homo faber: Man as homo faber sought to make things, and in making things he dreamt of remaking nature. To be dependent on nature was to bend to its caprices and acknowledge its tyrannies and diminishing returns. To re­ work nature, to make fabricated things, was to enhance man’s powers. The industrial revolution was, at bottom, an effort to substitute a technical order for the natural or­ der, an engineering conception of function and rationality for the haphazard ecological distributions of resources and climates.20 In order to better understand the meaning of Fab­ er’s passion and that of homo faber intent on emulat­ ing Nature in its act of creation and on subjecting it to “technical tooling” it is necessary to situate it in a perspective different from the usually applied one. It will no longer be a mere chapter in the history of technical achievements but a fact from the history of man understood as homo religious. This is not a mis­ take. Homo faber, after all, continues, albeit not quite in a straight line, the work of alchemy. The alchemist cooperated in the perfection of matter, accelerated its natural “work”. The very idea of alchemical transmu­ tation embarks upon archaic beliefs about the possi­ bility of altering Nature by work. Ancient metallur­ gists and mediaeval alchemists envisaged Nature as an emanation of the sacrum, but the contemporary homo faber acts in a space devoid of signs of hierophany. He also does not conceive “work” involving Nature as tantamount to perfecting it. Despite this difference he unconsciously realises the unfulfilled aspirations of alchemy: the wish to render Nature perfect and to rule over Time. Mirceae Eliade declared that it is neces­ sary to seek in dogma characteristic for the nineteenth century (claiming that man’s true mission is changing and transforming Nature, that he can produce better and quicker than Nature, and that he is predestined to be its master) that one should seek the authentic continuation of dreams cherished by alchemists. The soteriological myth of protecting and, ultimately, sal­ vaging Nature has survived camouflaged in the bom­ bastic programme of industrial societies, which have chosen the task of a total “transmutation” of Nature and its transformation into “energy”. From the viewpoint of the history of culture one could say that in their desire to replace Time alchemists anticipated the most significant elements of the ideol­ ogy of the modern world. Chemistry gathered only the crumbs of the alchemical heritage, whose largest part remains elsewhere, in the literary ideologies of Balzac and Victor Hugo, the naturalists, the systems of the capitalistic, liberal or Marxist political economy, ma­ terialistic or positivistic theologies of infinite progress, and, finally, wherever faith in the unlimited potential of “homo faber” flares up and the eschatological value of labour, technology, and the scientific exploitation of Nature is seen. Having deliberated over this, we dis­ cover that this fervent enthusiasm is based on a single certainty: by subjugating Nature with the assistance of physico-chemical sciences man feels ready to compete with it, but this time without losing Time. From now on, work and science will perform the deed of Time. With the help rendered by that which he regards as most important within himself, modern man under­ takes the function of temporary existence, in other words, he replaces time.21 Follow this trace. The Latin word: faber means ar­ tisan, carpenter, blacksmith. Affiliated words - fabre, fabrica, fabricatio, fabricator, fabricor - sustain the idea of creating, the creative activity contained in faber (e.g. fabricor - to create, to give life). More: indicat­ ing the artificiality of that, which has been produced they contrast this type of creation and natural ”creation”, thus bringing them closer to the idea of creatio ex nihilo. The very word faber already resounds with a prediction of divine creation and power. The film contains a scene whose meaning is wholly emblematic - Faber showing his engineering projects 407 �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY to representatives of Third World countries. The large screen above him depicts a battle waged by the cha­ otic element of water and man’s ability to tame the elements. The last scene of this instructive film shows an already erected dam and water captured within the walls of the receptacle. Applause. Overwhelming victory. Faber - the divine creator. Faber - the demi­ urge. Recall, while continuing for a while the etymologi­ cal motif, that the meaning of the Greek demiurgos is close to the Latin faber. Demiurgos is an artisan, a potter, and according to the Gnostics - a creator of the material world. In Greek mentality demiurgos was closely connected with the idea of knowledge - ex­ traordinary, mysterious, and forbidden. In a fascinating text about the symbolic of the Oed­ ipus myth (to which we shall return) Sergei Averint­ sev, discussing the motifs of incest and its connections with the symbolic of power and knowledge, recorded a close affiliation in Greek tradition of the sages and the Magi (and thus those who possessed secret knowl­ edge) and craftsmen. Classical consciousness treated the crafts as a magical art. The master was thus a humble but fully-fledged comrade of the magus. Both had penetrated extraordinary secrets inaccessible to laymen, both are capable of subjugating demon forces (the pseudo-Homeric potters’ song describes the fan­ tastic demons battled by Greek potters; other crafts­ men shared the same plight). Artemidor referred both to the crafts and magic. An interesting parallel can be even conducted for the modern European epoch, which, after all, deprived the handicrafts of a magic nimbus: suffice to recall the meaning of the word “ma­ son” to understand just how strongly the custom of linking crafts with occultistic initiation.22 The text by Averintsev makes it possible to notice that the etymological sources of technology, a domain closest to Faber, possess magical-sacral roots. Thus Faber - let us gather the heretofore noted motifs - is a person who discovered the mysteries governing N a­ ture, who is “above”, who knows, and cultivates his ”magical knowledge” reserved for the few with the dedication of a missionary in lands suffering from "ig­ norance” ; finally, he has assumed a position reserved for the gods. Note, at the same time, how strongly this idea of knowledge is combined within the character of Faber-faber with the idea of power comprehended not in political categories but quasi-divine ones; this power over time reveals itself in unhampered design­ ing and forecasting the future. Faber brings alive the image of Prometheus-the re­ deemer together with the whole heroic-tragic charac­ teristic contained in that classical symbol. Prometheus, as we recall, was the master of numerous skills and arts (i.a. blacksmithery!) but also, and this is recalled more rarely, a divine potter, as follows from certain ancient 408 interpretations. Prometheus becomes a scultpor of people. This means that man’s configuration of refer­ ence is no longer divine order, which could be violated and bring about his defeat. Man is now self-dependent and certain of his knowledge and potential.23 Schlondorff s film, to put it explicitly, is not solely and above all a critique of contemporary civilisation and its rationalistic-technological appendages, the spirit of calculation and Promethean optimism. Such an interpretation would reduce the film at least to the level of on-the-spot publicistics, albeit acute and de­ void of illusions. This is not enough. The Faber char­ acter contains many more meanings. The engineer’s deifying technical intellect contains the discernible feature of a tragic hero. This is classical hybris. In the afore-mentioned characteristic of Oedipus, Auden wrote outright: The original sin of the Greek tragic hero is hybris, believing that one is godlike.24 Now the connec­ tion between Faber and Oedipus has become some­ what clearer. Let us, therefore, follow further this trail of barely marked suitability. The crime committed by Sophocles’ Oedipus in­ volved two events: the murder of his father and the incestuous relationship with his mother. Despite the fact that these are two different deeds the crime re­ mains essentially the same. From the point of view of Oedipus the murder of his father is “only” an initial step necessary for marrying his mother. Incest "really” brands the perpetrator. Interestingly, classical authors also shared this attitude: already the tragedy by So­ phocles features suitable premises. In the famous IV station the chorus speaks only of: fatal wedlock, thou didst give me birth pursued by revenge (v. 1217), with­ out any mention of patricide. In The Odyssey Homer too differentiates the premise from the main event: He married after having killed his father. In paradoxographic literature, a genre from the domain of popular culture dealing with unusual events, there is simply no allusion to patricide. Here, Oedipus is unambiguously and, it could be said, necessarily linked with incest. The crime committed by him was, therefore, marrying his mother, additionally burdened with murdering his father.25 While analysing the motif of incest within the con­ text of classical culture Averintsev noticed not only a biological phenomenon but also primarily a symbolic dimension. In an extremely precise manner and by resorting to oneirocritique he revealed the symbolic relation between incest and winning and wielding power. The incestuous dream (son and mother) in the symbolic system of Graeco-Roman antiquity was an important prophecy for the ruler and politician. De­ pending on the manner of seizing power - legally or by means of usurpation - it was, respectively, a for­ tunate or ominous sign. The motif of incest was also connected, as has been mentioned, with the symbolic �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY of knowledge. Schlondorff s film animates this sym­ bolical tangle. There is no doubt that the incestuous (totally unconscious) relationship between Faber and his daughter cannot be treated literally and purely biologically. Schlondorff: We agreed that incest could be some sort of a metaphor26. Paradoxically, this uncer­ tainty on the part of Frisch and Schlondorff (could be) as regards the meaning of the incestuous relationship presented in the film is an advantage from our point of view. It demonstrates that in this case we are within a symbolic space: unclear, non-discursive, allusive, with a barely suggested significance. What sort of a meta­ phor or symbol is cinematic incest? A t the onset, let us once again resort to the subtle arguments expounded by Averintsev. In antiquity incest was symbolically associated with knowledge, albeit of a special variety - unusual, mysterious, prohibited. Incest was forbidden and ter­ rifying, but divine mysteries too were reserved and inspired horror. Such was the nature of the symbolic tie between incest and knowledge.27 The recorded ex­ perience also casts a light on the close connection be­ tween incest and knowledge, indicating the affiliation of the sphere of cognition and the domain of Eros. The Biblical use of the verb “to know”, denoting penetra­ tion of the mystery of the female body, is universally recognised (“And Adam knew Eve his wife; and she conceived, ...”). Such an application was adopted also in the Greek. By way of example, in the writings of Menander a girl confesses that her seducer “got to know her”, while Plutarch consistently granted the verb in question a purely erotic connotation. Similar instances are encountered in the case of Heraclides of Pont, Callimachus and many other authors. If the Greek language discloses in erotic declarations that “knowledge” signifies the “penetration” of a mystery, then this aspect is without question also a priori em­ bedded in Oedipian incest and means the penetration of the most concealed life secret.28 We mentioned previously that Faber is the one who knows, who possesses knowledge. He, who possesses knowledge does not have to seek it. Nor does he ex­ pect that some sort of knowledge could enlighten him. What kind of knowledge, therefore, can be achieved by a person who already knows? A true puzzle. Let us return for a while to Oedipus. Karl J aspers described Oedipus as a man who wants to know29, in other words, one that does not know. But Oedipus already has at his disposal considerable knowledge. He is sovereign, discerning, solves the puzzle, and defeats the Sphinx30. He has demonstrated certain knowledge and learned something. He knows many essential things, but still wishes to know. There exists a distinct similarity between the knowledge belonging to Faber and that possessed by Oedipus. This is the type of knowledge based on exag­ 409 gerated trust in the power of the intellect, knowledge that is connected with a conviction about the poten­ tial of an exclusively rational study of the mysteries of life. Importantly: this is knowledge-power. Such ho­ monymy expresses the essence of the issue at stake. There is a single difference - in the case of Oedipus such knowledge is connected with power, rule, and political authority, with becoming blinded by power. In the case of Faber, however, this is knowledge of the technical mind, completely convinced about the lim­ itless potential of interfering with Nature, controlling and governing it. Note that in both cases this knowl­ edge refers to the outer world and carries the idea of manipulating and subjugating reality. It is the sort of knowledge that is suffused with a utilitarian-pragmatic aspect. Time to return to our puzzle. Now it is easier to solve it. Despite the fact that he knows, Faber can still find something out because his incestuous relationship with his daughter possesses knowledge entirely differ­ ent from the one that so far has been at his disposal. Erotic “penetration” is tantamount to self-penetra­ tion, the penetration of one’s interior and fate. This is the sort of knowledge whose light brutally brings forth the essence of knowledge already possessed. It reveals the illusions and hybris of the other. It shows insignifi­ cance or, at any rate, secondariness vis a vis the first. The light of s e l f-k n o w l e d g e illuminates k n o w l e d g e-p o w e r and not vice versa. There where there is crime (even unintentional) there must exist also punishment. A t the same time, this concept of punishment does not have a penalis­ ing nature, even more so considering that in the play by Sophocles the protagonist metes out punishment himself. Here, the logic of punishment is ruled by the principle of symmetry or, one is inclined to say using the famous description coined by Blake, fearful symme­ try. Having learned the truth about himself Oedipus: ...The pin of gold, broad-beaten like a flame, He tore from off her breast, and, left and right, Down on the shuddering orbits of his sight Dashed it: “Out! Out! Ye never more shall see Me nor the anguish nor the sins of me. Ye looked on lives whose like earth never bore, Ye knew not those my spirit thirsted for: Therefore be dark for ever.31 The eyes that rested on externalities, the illusions of things, and were unable to perceive the truth of the essential and concealed are gauged out. Symbolically, Oedipus assumes the role of Tiresias and starts to no­ tice that, which the blind seer has known for long. He becomes a “blind seer”.32 Now, for the last time, here is the incomparable commentary by Averintsev, who wrote that both the tragic irony in the conversation between the blind, but seeing Oedipus and the blind seer Tiresias, as well as the closing lament of the cho- �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY rus about the governance of sight compel us to place the act of self-blinding committed by the protagonist within a context of an opposition between the essence and the visual. Oedipus plucked out his eyes, which betrayed him, while blinded by the invisible and be­ guiled by the obvious. His knowledge turns against him and his sight turns towards his innermost self. Appar­ ently, wisdom-force and wisdom-power are crime and blindness, the dimmest possible darkness of ignorance. Now, immersed in the darkness of physical blindness Oedipus seeks different wisdom - self-cognition; he must see clearly that, which remains inaccessible to his eyes.33 In Homo Faber the motif of the eyes plays an im­ portant part almost from the very beginning. Excusing himself Faber tells the stewardess that he was unable to catch the plane on time because he suddenly felt ill because of [his] eyesight. During the evening car ride, somewhere in France, he complains about his eyes, to which Sabeth replies that she will be his eyes. The tragic irony of those words becomes apparent much later. Finally, a scene, one of the earliest in the plot (and maintained in sepia) and, at the same time, chronologically the last (repeated in colour at the end of the film), in which the motif of the eyes becomes cleansed of all physiological-medical associations. Up to that moment, eyes could still dominate the recep­ tion of the film. Now, we see Faber in sunglasses, wait­ ing, already after the death of Sabeth, in an airport hall in Athens and confessing that he was incapable of committing suicide. More, he was unable to look because he could not see. In any case, there was noth­ ing to look at since she was no longer. The dark sunglasses accentuate Faber’s blindness - one could add: symbolically, if that word could be freed of the universal meaning that it assumes within this context. Punishment-blindness is not meted out literally. Nonetheless, Faber’s blindness is just as real: he admitted that he could not look because he could no longer see. The eyes that up to then looked and did not see, now, just as in the story of Oedipus, are no longer capable of seeing but begin to perceive, albeit at an entirely different level. Sight is supplanted by its inner counterpart, contemplating in humility the in­ comprehensible verdicts of fate. This is Faber’s “jour­ ney to the end of the night”. Oedipus the King by Sophocles was known as a trag­ edy of fate. In Homo Faber this motif appears at the very onset and in different versions, while in the finale it reveals itself with full force. In the afore-mentioned "first-last” sequence we see Faber sitting in the Athens airport hall. Off screen, he asks why did all the events have to befall him? But this commentary is heard once the veils of ignorance have already dropped, at a moment ”when everything became obvious”, when all is post factum, or rather: post mortem. Earlier in the 410 chronological order of events in the film, while sitting in an airplane, Faber turns to a stewardess admitting that he fears becoming embroiled in some sort of a chain of developments.. And in a conversation with Sabeth he asks her casually: Do you believe in chance? In Faber’s mathematical mind there appears an un­ clear premonition of future events. But it rapidly be­ comes neutralised by including them into the logic of probability, which leaves no room for doubt. Faber is incapable of deciphering signs - forecasts of looming misfortune (Joachim, who hanged himself and whom he discovered together with Hencke, a bas­ relief with a likeness of a slumbering nymph -Faber remarks that she seems to be asleep, thus anticipat­ ing Sabetha’s accident). He is incapable of extracting meanings whose reference to him is the profoundest. During the first meeting with Faber on a ship Sabeth shows him a book, which she took on the journey. It is Camus’ The Stranger with its refrain of a recur­ ring question about the guilt of the main protagonist. Faber, however, shows no interest. This small detail makes it possible to accentuate once again the similar­ ity between Faber and Oedipus. The latter is frequent­ ly called a traveller, a foreigner, and a stranger. From the moment when we get to know him, Faber too is on the road. He does not have a home and constantly moves from place to place, living in hotel rooms. He is never at home. Contrary to Odysseus he has nowhere to return to. Faber - the homeless, Faber - the eternal wanderer. The original title of the film: Voyager, un­ derlines and showcases this state of Faber’s permanent suspension and roaming. Faber, as we asserted, sees nothing. N ot only does he not know what he is doing but he also does not know what he is saying. During a discussion on reli­ gion and art he presents an apotheosis of American technology, declaring with deep conviction that he is ignorant about the appearance of the souls of the condemned. Optimism worthy of a protagonist from Sophocles’ tragedy. Faber also does not notice anything peculiar in the sentences uttered by Sabeth during one of their journeys across Greece, when she says that they have so much to see and that it would be a crime not to go to Delphi. Although this statement was made in a rather innocent travelling-tourist context it is difficult to resist the impression that the second sentence is not only a serious information-sign addressed to Faber but also defines the most profound albeit not named out­ right motif (in the musical understating of the term) recurring throughout the whole story and touching its very core. It would be a crime not to go to Delphi - at the very beginning of his wanderings Oedipus paid a visit to the oracle at Delphi: ... So privily without their leave I went To Delphi, and Apollo sent me back �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY Baulked of the knowledge that I came to seek. But other grievous things he prophesied, Woes, lamentations, mourning, portents dire.34 Faber had an opportunity to see Delphi at the end of his journeys. He was in a hurry, however, because he wanted to learn the truth as quickly as possible in the belief that it he would discover it in Athens during his meeting with Hannah. Meanwhile, the truth is within his reach. What sort of truth is it? Plato’s Charmides says outright: (...) when a worshipper enters, the first word which he hears is “Be temperate!” This, however, like a prophet he expresses in a sort of riddle, for “Know thyself!” and “Be temperate!” are the same35. The oracle says: know thyself - the famous: gnothi seauton. For Faber "Delphi” is only a locality in his Baedeker tourist guide; it could, however, become a cryptonym, an il­ lusive directive of special knowledge. Just as Oedipus, Faber is a bad hermeneutician. There exists yet another, equally important, aspect. Remember, after all, that in the Greek world destiny is an actual force. Familiar with the contents of the Del­ phic oracle Oedipus does everything so that it would not come true. To the scene of tragic recognition he knows nothing about the inappropriate nature of his deeds. Like Faber, guided by some sort of mysterious force (fate? destiny? how should we call it?) he does things that he does not want to do. He aims straight at misfortune, all the time unaware of the meaning of his conduct. Recall Auden’s description of the specific situation in which Oedipus-the tragic hero found himself: At no time has he been conscious of being tempted to do what he knows he should not do, so that at no time is it possible to say, “That was where he made his fatal mistake”. A t this stage, we could, without misappropriating the char­ acteristic proposed by Auden, describe Faber as the embodiment of a classic tragic hero. After all, Faber is not for a single moment conscious of being tempted to do what he knows he should not do. Schlondorff: Why should a man not fall in love woth a 25 year-old woman or even marry her. I believe that in the biography of Max Frisch this ocurred not once36. Im­ portantly: Faber did not intend to flirt with Sabeth! In the film this is obvious. There is, therefore, not a trace of temptation. In the Frisch version Faber ponders on his decisions while trying to capture the moment in which he committed the fatal error.37 Are we not mix­ ing conceits by referring specific meanings typical for ancient Greek culture and connected with the idea of destiny to contemporary literary and film reality; is this not a process of projecting Greek notions onto our mental reality? Tadeusz Czapliński, an outstanding expert on antiquity, responded partly to those doubts in his insightful and passionate article on the “tragedy of 411 destination”. In it, he followed not only the religious and literary sources of Oedipus Rex but also discussed modern realisations of the prime theme of Sophocles’ great work. Upon the example of plays by Shakespeare (Macbeth) and Ibsen (Ghosts) Zieliński recorded the changes to which Greek destiny was subjected in mod­ ern drama and disclosed its interiorisation. In modern mentality, in contrast to Greek tragedy, destiny ceased being external, a transcendent force acting next to and above the protagonists, and became a psychologi­ cal moment: a prediction-suggestion, which the pro­ tagonist believes (Shakespeare) or immanent destiny, part of history, the past, the protagonist’s biography (Ibsen). The more interesting, therefore, is the conclusion drawn by the brilliant philosopher reflecting on the manner in which the Greek idea of destiny exists in our culture: After all, even now the fate of Oedipus caus­ es all the sensitive strings of our soul to tremble; naturally, this takes place not because we believe in the existence of transcendent destiny, which occurs in the Sophocles trag­ edy as the great opponent of the protagonist. No, we regard them only as a symbol —in itself it not real, in contrast to the terrible, unspeakable “something”, which it symbolizes. It is exactly this terrifying “something”, due to its unexstinguished and directly experienced realism that compels us to treat symbolised transcendent destiny as reality. I have in mind, obviously, the contemporary public and not the one from the times of Sophocles or the latter.38 It is easy to recognize this terrible, unspeakable “something“ in the sentence passed by fate, which Fab­ er complained about and was unable to comprehend. He added that he was not in love; on the contrary, before the two protagonists began talking Sabeth was even more of a stranger than any other girl, and the fact that he and his daughter struck up a conversation was an entirely improbable coincidence. They could have just as well walked past each other. Why speak about a twist of fate if everything might have followed an entirely different course.39 Really? That terrible, unspeakable “something” appeared in the lives of Faber and Sabeth in a mild version and without any forecasts of unpleasant consequences. Just like in the unusual, ironically light and philosophically “heavy” poem by Wisława Szymborska: Because they didn’t know each other earlier, they sup­ pose that nothing was happening between them (...) They’d be greatly astonished to learn that for a long time chance had been playing with them. Not yet wholly ready to transform into fate for them it approached them, then backed off, stood in their way �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY and, suppressing a giggle, jumped to the side. There were signs, signals: but what of it if they were illegible (...).40 Faber and Sabeth. In a short while chance playing with them will transform into fate. First by bringing them together in a hotel room, as in another poem by Szym­ borska, which just like its predecessor penetrates Chance turns a kaleidoscope in her hands. Billions of collared glass particles flash. Suddenly Hansel’s piece of glass crashes with Gretel’s. Imagine, in the same hotel. (...).41 the mystery of chance to find fulfilment some time later in Sabeth’s death. Could it be that chance is just another name for destiny? Faber endeavoured to discover the meaning of the whole story, sought the reasons for his crime, and re­ constructed the chain of causes and dependencies that resulted in the "fatal” ending. If the stewardess had not looked for him, if he had not spoken to Hencke, if he had not boarded the ship earlier, if he had not travelled together with Sabeth ... If, if, if. Tragedy is inscribed into the conditional tense. Why did all this have to happen to me, asks Faber. Why did he have to be the “chosen one”? And is he really guilty? There are no good, i.e. unambiguous answers to these questions. Indicating hybris as the sole source of Faber’s crime is not the solution but reduces the complexity of the whole story to a single dimension. Such would have been the answer of a moralist. But just as real as Faber’s cognitive pride was that terrible, unspeakable "something” regardless how we would be inclined to define this ambiguous "Delphic” expres­ sion: as chance, destiny or the very fact of having been born. Faber’s crime is not ethical (a description intro­ duced by Czapliński), because no ethical ban had been violated consciously. This is a t r a g i c crime, in whose case all moral and legal categories lose their sense. Guilt of this sort does not match any of the paragraphs of the penal code and a court verdict is not applica­ ble. This is the sort of crime and its references to con­ temporaneity that were described extremely aptly by Gardener. The celebrated tragic theory of guilt, which int he case of Aristotle did not as yet play any role, does nto exolain even contemporary tragedy. Tragedy does not take place in those cases where just penance corresponds to the crime and where the moral ac­ count of the guilt is complete. Full subjectivisation of crime and fate is also absent in contemporary tragedy. A characteristic feature of the essence of tragedy is rather an excess of tragic consequence. Despite the whole subjectivity of the crime, even modern tragedy includes the moment of that ancient supremacy of 412 fate, revealed in the disproportion of crime and fate as equal for all.42 Faber, just like Oedipus, is both guilty and not guilty. There where we would like to see an all­ examining and resolving alternative we come across an incomprehensible conjunction of contradictions violating the rigours of logic. We face the mystery of individual fate. Importantly: both in the Schlondorff film and in Oedipus Rex there is no solace. Nor is there any es­ cape from the existing situation. For the protagonist such liberation may be achieved only in and through tragedy. The price of such freedom is tragic clairvoy­ ance, a poignant variant of self-knowledge. Contra­ dictions are not eliminated. We leave both tragic protagonists: Faber and his wife-to-be Hannah watching fragments of a movie made by Faber during a joint voyage with Sabeth - a laughing, happy and, more significant - living Sabeth. Schlondorff: Frisch recalled the experience of watching a film shot with an 8 mm camera, which a friend of his showed every Sunday after the death of his wife. Over and over again, he had to watch how she tirelessly runs across a blossoming meadow from the world of the dead, once again tears her skirt while climbing over a fence and turns her laughing face at the camera. In his opinion this im­ age expressed perfectly the meaning of being dead.43 We thus abandon Faber-Sisyphus at a moment when he is left only with helpless contemplation of the reality of a shadow, with clairvoyant gazing at non-being. In a peculiar moment at the end of the story we realise, at first still not very clearly, that it is we, the spectators who just like members of the ancient audi­ torium are taking part in a tragic spectacle into which we had been drawn by the symbolic-mythical message of the events, not quite aware of the cathartic experi­ ences in the finale. Stranger still is the fact that eve­ rything occurred not via participating in a theatrical spectacle but at a time when we were looking at the rectangle of the screen. Even Marx, deliberating on the eternal topicality of Greek art, could not have en­ visaged this. Endnotes 1 D. Bell, The Cultural Contradictions of Capitalism, London 1979, p. 165. 2 E. Sabato, Nieznany da Vinci, „Odra”, no. 7-8: 1985, pp. 45-46. Werner Jaeger wrote in a similar spirit about Sophocles' protagonists: The ineffaceable impression which Sophocles makes on us today and his imperishable position in the literature of the world are both due to his character-dra­ wing. If we ask which of the men and women of Greek tra­ gedy have an independent life in the imagination apart from the stage and from the actual plot in which they appear, we must answer, “those created by Sophocles, above all others” (...). The perfection of those characters does not lie in the purely formal sphere but its source is contained in �D ariusz C zaja • HOMO FABER. ACCIDENT OR NECESSITY 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 much deeper domains of human nature where aesthetic, moral and religious factors are linked and accentuate each other, W. Jaeger, Paideia, Warszawa 1962, vol. 1, p. 288 and 290. Bell, op. cit., p. 166. By way of example: Orpheus by J. Cocteau, Electra by Cacoyannis and, predominantly, Oedipus Rex and Medea by Pasolini. Y. Lotman, Semiotyka filmu, Warszawa 1983, pp. 5-6. Lotman stressed the irony and distance towards the depicted conflict distinctly present in Polanski's film: The protagonists of the film experience a drama that destroys their whole life but for the author the drama lacks tragic profoundness and significance - viewing it from a distance he sees only the eternal buffoonery of a recurring ritual, ibidem, p. 7. An excellent example of the mythography interpre­ tation of the film in which equal importance is attached to similarities and diffrerences between the mythical story and the plot is the article by T Jefferson Kline, Orfeusz transcendujący: “Ostatnie tango w Paryżu” Bertolucciego, “Polska Sztuka Ludowa - Konteksty”, no. 3-4: 1992, pp. 100-107. Schlondorff o Maksie Frischu, „Kino“, no. 10:1992, p. 47. Ibidem, p. 19. Ibidem. Ibidem. Schlondorff z Babelsbergu, „Kino“; no. 5: 1993, p. 33. W. H. Auden, Grecy i my, in: idem, Ręka farbiarza i inne eseje, selection M. Sprusiński and J. Zieliński, introd. J. Zieliński, Warszawa 1988, pp. 422-423. I assume that the above recalled interpretation concepts are part of basic humanities and there is no need no delve into them more extensively. P Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o meto­ dzie, selection, prep. and introd. P Cichowicz, Warszawa 1985, p. 141. Cf. also criticism of a one-sided approach to symbols and images in Freudian psychoanalysis: M. Eliade, Sacrum - mit - historia, selection M. Czerwiński, introd. B. Moliński, Warszawa 1970, p. 35. P Ricoeur, Model tekstu: działanie znaczące rozważane jako tekst, „Pamiętnik Literacki”, LXXV, 1984, fasc. 2, p. 349. V. Y. Propp, Edyp w świetle folkloru, typescript. This is an article issued in the collection: Folklor i dieystvitielnost, Moscow 1976. I owe access to the translation to the kindness of its author, Danuta Ulicka. R. Girard, Sacrum i przemoc, Poznań 1993, p. 120. R. Girard, Kozioł ofiarny, Łódź 1987, p. 65. M. Frisch, Homo Faber. Relacja, Warszawa 1964, pp. 31-32. Bell, op. cit., p. 148. M. Eliade, Kowale i alchemicy, Warszawa 1993, p. 176­ 177; 177-178. P Averintsev, W poszukiwaniu symboliki mitu o Edypie, in: idem, N a skrzyżowaniu tradycji, Warszawa 1988, pp. 159­ 160. H. G. Gadamer, Prometeusz i tragedia kultury, in: idem, Rozum, słowo, dzieje, Warszawa 1979, p. 174. Auden, op. cit., p. 423. Cf. Averintsev, op. cit., pp. 154-155. Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. Averintsev, op. cit., p. 159. Ibidem, p. 160. K. Jaspers, O tragiczności, in: idem, Filozofia egzystencji, Warszawa 1990, p. 343. 413 30 Ibidem. 31 Sophocles, Oedipus the King, v. 1268-1273. 32 An expression proposed by Ricoeur, Egzystencja..., p. 143. 33 Averintsev, op. cit., pp. 168-169. 34 Sophocles, Oedipus the King, v. 786-789. 35 Quoted after: Ricoeur, Egzystencja ..., p. 74. 36 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. upon this occasion it is worth recalling yet another fragment of Schlondorff's recollections demonstrating how Frisch regarded Homo Faber as a deeply personal work and how "reality” was immersed in ”fiction”: Frisch described to me Sabeth on the ship deck in enormous detail: the weather, the way the clouds floated by, and how hienever forgot how later, in Southampton, she left the ship and got lost in a crowd. Here, I interrupted him: “Just a moment, they were both sailing to Le Havre”. He replied: ”Yes, in thae book, but in life she got off in Southampton”. These are thoe moments when one no longer deals with a made-up story but comes across something that had been truly experienced (my emphasis - D. C.), ibi­ dem. 37 Frisch, Homo Faber, p. 182. 38 T Zieliński, Król Edyp. Tragedia przeznaczenia, in: idem, Szkice antyczne, Kraków 1971, pp. 464-465. 39 M. Frisch, Homo Faber, p. 106. 40 W. Szymborska, Miłość od pierwszego wejrzenia, in: Koniec i początek, Poznań 1993, pp. 26-27. 41 W. Szymborska, Seans, op. cit., p. 24. 42 F. G. Gadamer, Prawda i metoda, Zarys hermeneutyki filo­ zoficznej, Kraków 1993, pp. 145-146. 43 Schlondorff o Maksie Frischu, p. 19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1c23027889b78d3ace86be836bd0fce8.pdf 0339f4e0ec63346921697b58be99514d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5557 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5167 Title A name given to the resource "Będzie polepszenie, będzie przedłużenie"/ Barbarzyńca 2005 (10) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2005 nr (10), s.25-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Czaja BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , BĘDZIE PRZEDŁUŻENIE' DYSKURS A P O K A L I P T Y C Z N Y W K U L T U R Z E WSPÓŁCZESNEJ N A P R Z Y K Ł A D Z I E SUWALSZCZYZNY Stephen 0'Leary, wskazując na różnorodność prac po­ święconych problemom stawianym przez dyskurs apokalip­ tyczny, stwierdził, że tym, czego w nich brakuje, jest konse­ kwentne podejście retoryczne. Amerykański badacz owemu brakowi, jak się wydaje, w dużej mierze zaradził, m.in. pi­ sząc Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, która nie tylko zdaniem piszącego jest jak dotąd najlepszą pracą poświęconą apokalipsie rozumianej jako dys­ kurs, który objawia czy ujawnia (gr. apokalyptein to właśnie znaczy) wizję ostatecznego przeznaczenia ludzkości, przed­ stawiając koniec świata połączony z sądem nad tąże ludz­ kością . Jednakże teoretyczne ujęcie zaproponowane przez 0'Leary'ego, choć niesłychanie płodne, jeśli chodzi o anali­ zę tekstów takich „apokaliptycznych retorów" jak religijni, protestanccy pisarze William Miller i Hall Lindsey, zdaje się nie uwzględniać w pełni istotnych wymiarów apokaliptycz­ nego dyskursu, związanych z drugą jakby stroną medalu: jego funkcjonowaniem w życiu tych, którzy stanowią „apo­ kaliptyczną publiczność". Dlatego też zasadnym wydaje się podjęcie próby uzupełnienia czy też modyfikacji tej koncep­ cji poprzez zastosowanie takiego ujęcia, które ten właśnie aspekt wyświetli w możliwie najpełniejszy sposób. Ujęciem takim może być w opinii piszącego interpretatywna antropo­ logia Clifforda Geertza, u podstaw której leży koncepcja kul­ tury jako uporządkowanego systemu znaczeń i symboli, w kategoriach którego ludzie interpretują swoje doświadcze­ nie i kierują swoimi działaniami . wienie, będzie przedłużenie", a czasem również z drugą czę­ ścią: „Będzie pogorszenie, będzie przekroczenie". O jej po­ pularności świadczy nie tylko częstotliwość, z jaką się poja­ wia, ale także fakt, że jest ona przypisywana i Śybilli, i Matce Boskiej, i Panu Jezusowi czy też w ogóle Biblii. Dlatego też można zaryzykować tezę, że to w niej właśnie skupia się jak w soczewce kanoniczna forma lokalnego dyskursu apoka­ liptycznego . Jakie więc byłyby jego najistotniejsze cechy w świetle tej formuły? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba bliżej przyjrzeć się znaczeniu poszczególnych jej elementów. Zasadniczym zadaniem, jakie Geertz postawił przed swoją wersja antropologii, jest „zagęszczony opis" strumienia spo­ łecznego dyskursu. I próba takiego właśnie opisu pewnego lokalnego dyskursu apokaliptycznego dokonana zostanie w niniejszym tekście. Zgodnie z postulatem Geertza będzie to opis mikroskopijny, obejmujący kilka wsi znajdujących się na terenie Suwalskiego Parku Krajobrazowego i jego otuli­ ny. Jego podstawowym źródłem będą wywiady, jakie piszą­ cy z pomocą grupy studentów przeprowadził z mieszkańca­ mi tych terenów we wrześniu roku 2002. O tym, czy w analizowanym dyskursie rzeczywiście mamy do czynienia z teodycea za wcześnie jeszcze przesądzać, ale problem związku zła i czasu w nim należy niewątpliwie podjąć, bo zajmuje on tam dosyć poczesne miejsce. Generalnie można powiedzieć, że teraźniejszość nie ma najlepszej opinii wśród naszych rozmówców. Przeważają takie stwierdzenia, jak: „Ta przemoc, ten wyzysk, to jest strasz­ ne, co się dzieje teraz. Okropne", „Jest coraz gorzej, napa­ dy, strzelaniny, mordy, gwałty", „Świat jest zły, zdegenerowany i wyzbyty ideałów. We współczesnym świecie tak na­ prawdę liczą się jedynie pieniądze"; „Obecne czasy to są okropne.", „Jest zło, ponieważ króluje ekspansja i niena­ wiść."; „Teraz jest źle, tyle zawiści w ludziach, niechęci.", „Teraz coraz więcej zła", „Wszędzie dzisiaj ta nienawiść, mię­ dzy ojcem, synem, matką, córką". „A to samobójcy, morder­ cy, przemocy to wkoło tyle jest, źle jest", „Wszędzie dużo złych ludzi i bałagan. Jest teraz źle i nic nie poradzimy.", „Obecnie naród jest zepsuty a przeważnie młodzież. Nie­ róbstwo i wszystko, co złe bierze górę nad dobrem". To ne­ gatywne nacechowanie teraźniejszości, przedstawianej jako rzeczywistość opanowana niemal całkowicie przez zło, to­ warzyszy z reguły jej kontrastowanie z przeszłością: „Ludzie kiedyś byli lepsi. Teraz każdy dla siebie dobry jest, a dla kogo innego to nie w i a d o m o " - mówi 81-letnia kobieta; „Wszę- 1 2 Nasi rozmówcy są właściwie współautorem tego tekstu i nie­ raz użyczać mu będą swoich głosów, ale ze względu na przyjętą zasadę ich anonimowości przedstawieni zostaną jedynie grupo­ wo. Wyraźną większość (ok. 60 %) wśród nich stanowiły kobiety, ponad połowę - osoby z wykształceniem podstawowym lub nie­ pełnym podstawowym. Jeśli chodzi o zawody, to przeważali rol­ nicy, sporą grupę stanowili też emeryci i renciści. Przeważały wśród nich raczej osoby starsze: osoby powyżej 60 roku życia stanowiły ponad 30 %, a poniżej 30 - jedynie około 15 %. Śred­ nia wieku naszych rozmówców to około 50 lat. Za punkt wyjścia opisu posłuży formuła, która pojawiała się wielokrotnie w ustach naszych rozmówców: „Będzie po­ lepszenie, będzie przedłużenie", z wariantem: „Będzie popra­ 3 ZŁY CZAS Czego dotyczy wymieniane w formule „polepszenie" czy „pogorszenie" w najprostszy sposób zilustruje nieco mniej jej lakoniczna wersja, zaprezentowana przez jednego z na­ szych rozmówców: „Księgi Sybilli pisały, że jak będzie po­ prawienie w narodzie, to będzie przedłużenie świata, a jak człowiek się będzie coraz gorzej zachowywał, to może być i koniec". Tak więc chodzi o polepszenie (lub pogorszenie) „zachowania się" ludzi, innymi słowy o stan ich moralności, a idąc jeszcze dalej: o problem zła. 0'Leary w swojej anali­ zie uznał właśnie ten problem za centralny dla apokalipsy według niego stanowi ona jeden z wariantów teodycei w tych religiach monoteistycznych, które zakładają jednocześnie dobroć i wszechmoc Boga, a owa teodycea dokonywana jest za pomocą szczególnej konstrukcji czasu. PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja dzie łobuzy i sodoma się wyrabia teraz. Kiedyś tego nie było" - wtóruje jej 60-letni staroobrzędowiec. I nie jest to bynaj­ mniej tylko narzekanie starszych, bo w podobnym tonie utrzy­ mane są wypowiedzi ludzi w średnim wieku, np. 43-letnia mieszkanka Udziejka Dolnego twierdzi, że „Wszystko było inaczej, a teraz zupełnie inaczej. Wszystko jest nie tak, jak powinno być", a 35-letnia kobieta wspomina: „Pamiętam czasy mojej młodości, to we wsi jeden drugiemu pomagał, nie było mowy o żadnych kłótniach. Nie tak jak teraz". To przeciwstawianie sobie przeszłości i teraźniejszości nie do­ tyczy zresztą jedynie sfery społecznej, ale także przyrody: „Te powodzie, przedtem takiego nie było cudu. I rozmaite s o d o m y się wyczyniają. Trzy miesiące nie było deszczu u nas. A mój syn jest przewoźnikiem, tirem jeździ. Był teraz w Czechach i nie mógł przejechać, bo powodzie. Kiedyś tak nie było" - utrzymuje na przykład 67-letni mężczyzna, a 43-letnia kobieta wyraża żal: „Drzewa tak nie rosną, jak rosły. Jak i pogoda. Kiedyś słyszał kto, żeby dwa miesiące deszcz nie padał, tak jak u nas teraz? Kiedyś to było tak, że i pogo­ da była, i deszcz. A teraz? Tam to pada, powodzie takie, u nas deszczu nie ma". Jako podsumowanie może posłużyć wypowiedź 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „Wcze­ śniej nie było takich powodzi i przestępstw dużo. [...] teraz jest właśnie bardzo dużo takich przestępstw, przemocy, nar­ kotyków, dawniej nie było i nie słyszało się o tym. Świadczy to o tym, że świat psuje się, schodzi na złą drogę". Właśnie: świat psuje się. Zło, którego kiedyś nie było, pojawia się w nim i go przenika. Chaos, który opanował kul­ turę, wydaje się obejmować również naturę (a może odwrot­ nie). Co więcej nie wygląda na to, aby proces „psucia się" świata miał ulec w przyszłości zahamowaniu. I tak na przy­ kład przedsiębiorca z Błaskowizny uważa, że „Świat ma skłonność do stawania się coraz gorszym" i że „Jeśli ma nadejść jakaś zmiana, to będzie zdecydowanie zmianą na gorsze. Świat zmierza ku złu". Mieszkanka Udziejka Dolne­ go traktuje to jak coś oczywistego, coś, „co każdy żyjący widzi i wie": „Wiadomo, że do lepszego nie idzie". Podobnie zdaje się uważać mieszkaniec Wodziłek, twierdzący, że: „Bę­ dzie z pewnością gorzej". Tak więc rysuje się wyraźny sche­ mat, zgodnie z którym upływowi czasu towarzyszy stałe po­ głębianie się zła. Gdzieś tam u początków istniał doskonały kosmos, który jednak coraz bardziej opanowywany jest przez chaos. Obraz taki jako żywo przypomina nam to, co z taką wirtuozerią opisał - jako właściwość myślenia archaicznego teraźniejszości i przyszłości w analizowanym dyskursie. Nie znaczy to bynajmniej, że zjawiska te takie właśnie postrze­ ganie determinują. Dowodem tego m o g ą być, nieliczne co prawda, głosy, które sprawy oceniają inaczej, jak np. ten, nienależący bynajmniej do żadnego miejscowego krezusa: „Tak właściwie to przecież ludzie tyle narzekają, ale lepiej mają teraz jak kiedyś. Niektórzy nie pracują, tylko piją. Ni­ gdy bym nie chciał wrócić do starych czasów. Teraz miasta tak pięknie odbudowane, wszystkiego teraz jest. Wyżywie­ nie Polska ma, i jeszcze za granicę wysyła. Niemcy wykupu­ ją u nas tereny, a Ruskie przyjeżdżają do nas po towary", albo też rozważania emerytowanego nauczyciela na temat szans, jakie otwierają się przed regionem po wejściu Polski do Unii Europejskiej (która przez większość naszych rozmów­ ców, trzeba dodać, była wtedy - w 2002 roku - traktowana jako zagrożenie). Historyczna sytuacja społeczno-ekonomiczna nie przekłada się w żaden konieczny sposób na taką, a nie inną konstrukcję czasu i jego wartościowanie . Ale może mieć na nie wpływ i nie można od niej abstrahować, tak jak nie można abstrahować od roli, jaką odgrywają tutaj masme­ dia, a przede wszystkim telewizja . Zobrazować to może wy­ powiedź 81-letniej mieszkanki Hańczy: „Ludzi coraz mniej na świecie. Przecież tyle wypadków jest, tyle się zabija. Wi­ działam w telewizji". Regułą współczesnych mediów jest to, że interesująca wiadomość, to zła wiadomość. W przypad­ ku kogoś, kto dorastał bez telewizji, albo nawet ze zgrzebną telewizją PRL-u (której i tak się przecież nie wierzyło), co­ dzienny zalew newsów o morderstwach, atakach terrory­ stycznych, aferach, a z drugiej strony tajfunach, powodziach i trzęsieniach ziemi może mieć znaczny wpływ na takie a nie inne postrzeganie relacji między przeszłością i teraźniejszo­ ścią, która ekstrapolowana jest na przyszłość. Świadomość tego obecna jest zresztą i wśród naszych rozmówców, np. 46-letnia rolniczka o podstawowym wykształceniu snuje ta- - Mircea Eliade. Czyżby więc wystarczyło skonstatować, że mamy tutaj do czynienia z kolejną inkarnacją archaicznego mitu? Kusząca ta możliwość musi jednak zostać odrzucona z jednego zasadniczego p o w o d u : ignoruje ona historyczno-kulturowe usytuowanie analizowanego dyskursu . Mieszkań­ cy Suwalszczyzny nie są ludźmi archaicznymi, zanurzonymi w świecie odwiecznych archetypów. Ich postrzeganie czasu jest mocno osadzone w historycznej rzeczywistości, w któ­ rej przyszło im żyć, co uświadomić może chociażby taka wersja opozycji przeszłość - teraźniejszość: „Jak byłem 16 lat w pegeerze, to miałem pieniędzy bardzo dużo. Jestem na gospodarce. Moja własność jest. Za mleko dostawałem okropne pieniądze. Teraz o d czerwca nikt nie płaci za mle­ ko. Procentu nie ma. Moja żona jest na rencie. Jest taka okropna susza, nikt dla nas złotówki nie dał". Albo westchnie­ nie 34-letniego rolnika: „Za komunistycznych czasów to było lepiej. Lepiej żyło się". Teren, na którym prowadzone były badania, to jeden z tych obszarów, które jak na razie na trans­ formacji ustrojowej, mówiąc eufemistycznie, niewiele skorzy­ stały. Bezrobocie, bieda, niemożność odnalezienia się w świe­ cie, w którym państwo nie chce i nie może już odgrywać roli nadopiekuńczego rodzica - ograniczającego co prawda swo­ bodę, ale i dającego poczucie bezpieczeństwa, stanowią tło, na którym trzeba rozpatrywać pesymistyczne postrzeganie 4 26 Numer 10/2005 5 6 �.BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E ' kie rozważania: „Tych powodzi kiedyś nie było na pewno. A może telewizji kiedyś nie mieliśmy? Może nie było to tak opublikowane? Może też było, tylko myśmy o t y m nie wie­ dzieli?", a 51-letnia rencistka (wykształcenie zawodowe) tłu­ maczy powszechne przekonanie o pogorszeniu się stanu moralnego ludzkości tym, że „Może teraz więcej radio i tele­ wizja rozgłaszają, bo przedtem nikt nic nie wiedział, a teraz wszystko to nagłośnione, a przede wszystkim, co jest złego to telewizja i radio nagłaśniają, a dobrego nie". Telewizja powoduje również, że obok tradycyjnych, lo­ kalnych wyzwań dla porządku świata pojawiają się w świa­ domości mieszkańców również te pochodzące z wioski glo­ balnej. Jeden z naszych rozmówców na przykład swoja opi­ nię, że „Świat zmierza ku złu" rozwija w ten oto s p o s ó b : „Przede wszystkim jesteśmy świadkami ekspansywnej poli­ tyki Stanów Zjednoczonych, które starają się zapanować nad światem, zepchnąć resztę ludzi na margines życia ekono­ micznego". Inna rozmówczyni w ten zaś sposób wyraża swoje zdanie o złej kondycji współczesności: „Słyszał kto, żeby tak, jak w tej Ameryce, żeby się kto targnął na życie, swoje i lu­ dzi. Przecież zdarzały się zabójstwa i różne takie, ale nie ta­ kie, jak w tej chwili! No to już świadczy o tym, że człowiek jest zły". Z kolei 67-letni staroobrzędowiec tłumaczy swoje przekonanie, że „kiedyś było lepiej", m i m o iż były wojny, w taki sposób: „Wojna, to wiadomo, biją się i koniec. A teraz to niby pokój, ale nic nie wiadomo. Tak jak teraz [...], w tej Arabii, Bin Laden. On niby wierzący bardzo jest, no i prze­ cież brodę nosi, do Boga się modli, a jednak on morduje. Taki wierzący, a tyle złego robi". Ta ostatnia wypowiedź sy­ gnalizuje jeszcze jeden problem związany ze współczesny­ mi mediami: przedstawianym przez nie zdarzeniom lokalny widz stara się przyporządkować lokalne znaczenia i warto­ ści, ale siłą rzeczy nie zawsze kończy się to s u k c e s e m . W danym przypadku niemożliwe staje się pogodzenie gorą­ cej wiary i noszenia brody (faktu dla staroobrzędowca bar­ dzo istotnego) z morderczymi czynami. Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia z pewnego rodzaju poznawczym dysonansem, którego wynikiem staje się przekonanie o ge­ neralnie nienormalnym statusie współczesności. Tak więc interakcja sytuacji społeczno-ekonomicznej, technologii przekazywania informacji oraz pewnych schema­ tów interpretacji rzeczywistości, którego korzenie sięgają jesz­ cze tzw. tradycyjnej kultury ludowej, przyczynia się d o wy­ kreowania modelu świata nieustannie się degenerującego. Koncepcja 0'Leary'ego podsuwa nam w tym momencie py­ tanie o to, w jaki sposób model ten współistnieje z obrazem dobrego i wszechmocnego chrześcijańskiego Boga. Odpo­ wiedzi na nie szukać należy w szczególnej strukturze sym­ bolicznej, nawiązującej d o tradycji biblijnej. KARA BOSKA Niektórzy z naszych rozmówców przejawiają bardzo ne­ gatywny stosunek w o b e c oficjalnych instytucji religijnych i ich przedstawicieli. Jednak nawet ci najbardziej antyklery­ kał™ i sceptyczni wobec jakichkolwiek „cudów" nie kwestio­ nują otwarcie istnienia Boga, i to Boga osobowego, jedyne­ go, z wyraźnie biblijnym rodowodem. Nie to, żeby nikt nie miał wątpliwości. Usłyszeć można na przykład uderzające szczerością wyznanie 43-letniej kobiety: „Nieraz to sama się pytam, że to tylko taka wyobraźnia człowieka. Że ten świat tak istnieje, że ten Bóg to jest tylko takie fantazjowanie, takie nasze myślenie". Wieś suwalska nie jest jakąś cudowną en­ klawą, zaimpregnowaną przeciw nowożytnej erozji religijnej pewności. Istnienie Boga nie jest już czymś oczywistym, „na­ turalnym", bezrefleksyjnie przyjmowanym pewnikiem. Trze­ ba je afirmować, chociażby tak, jak czyni to 49-letni spawacz: „Wierzę, że coś musi być, Bóg na pewno istnieje", albo 67- -letni staroobrzędowiec: „Jednak Pan Bóg jest". I choć nie­ które przypisywane temu Bogu cechy, o których za chwilę więcej, razić mogą subtelnych liberalnych teologów, to nie ulega wątpliwości, że jest on źródłem i strażnikiem dobra i nic nie świadczy o tym, by był gnostyckim złośliwym De­ miurgiem. Co do jego wszechmocy też raczej nie ma wątpli­ wości. Spełnia więc kryteria, które, w e d ł u g 0 ' L e a r y ' e g o , kwalifikują g o d o stworzenia logicznego problemu w obliczu istnienia zła. Rozwiązaniem, które w pierwszej kolejności proponuje badany dyskurs, jest koncepcja Boskiej kary. Według niej stwórca cały czas obserwuje bacznie poczyna­ nia ludzi i kiedy zbytnio grzeszą, zsyła na nich kary. Mogą one być indywidualne, jak w opowieści przytoczonej przez gospodynię z Udziejka Górnego: Była dziewczyna. Mając dwadzieścia lat poszła na zaba­ wę, ale powodzenia nie miała. A i tak się patrzy, wszyscy tańczą, a ona nie ma z kim. Wzięła krzyż i z krzyżem bę­ dzie tańcować. Słupem stała, to potem podłogę wyrzynali, a ona bardzo długo stała z tym krzyżem. Jak piłowali podłogę, to się ponoć krew lała. Miałam może osiem, dziewięć lat, jak tę przepowiednię słyszałam. Chciała zaigrać z Bogiem. On ją pokarał. Ale zwykle mowa jest o karze zbiorowej, spadającej bądź na jakieś państwo, bądź na całą ludzkość. W tym pierwszym wariancie szczególnie często pojawiają się Stany Zjednoczo­ ne, np. „Takie są różne filmy amerykańskie, gdzie ludzie się po pięć, sześć razy żenią, a to przecież grzech. Dzieciom to jest zaskoczenie, że to takie zdemoralizowane te małżeń­ stwa, nie m a świętości, że to już do końca. Możliwe, że dla­ tego Ameryce się kara stała". Nie ulega wątpliwości, że kara, 0 której tu mowa, to atak na WTC z 11 września 2001. Expli­ cite wyrażone to jest w innej wypowiedzi, w której zresztą powód kary jest bardzo nietypowy: „Bin Laden jak załatwił Amerykę. [...] Mówią, że w piwnicach tych wieżowców były zdeponowane tony złota z Iraku. Siedem pięter pod ziemią. [...] To jest kara za to, co się kiedyś w Ameryce wyrabiało. Oni wymordowali Indian wpierw. Później zrobili im skanse­ ny. Zabrali całe złoto Inków i Majów". Na t y m przykładzie widać, że p o d względem logicznego rozwiązywania proble­ mu obojętności Boga na zło, interpretacja takich tragicznych wydarzeń jak te z Nowego Jorku jako Boskiej kary m a po­ dwójne znacznie. Z jednej strony umożliwia utwierdzenie się w przekonaniu, że Bóg czuwa i nie pozostawił nas samych sobie, z drugiej zaś osadza to straszliwe wydarzenie - samo w sobie przecież również domagające się usensownienia w zrozumiałej ramie . Podobny mechanizm może funkcjo­ nować w przypadku klęsk żywiołowych: „te powodzie, na całym świecie, co w jednej minucie ludzie wszystko tracą. To jest kara, a to naprawdę kara, ja uważam tak. O teraz nie­ d a w n o , c o tak wiatr Kraków potrzaskał. I ten kataklizm w Suwałkach co w wiadomościach zapowiadali"; „Ludzie kup­ czą wiarą, zmieniają wyznania dla pieniędzy, a Bóg tego za­ bronił. Powodzie mogą być karą Bożą. Tak samo posucha, jaką m y t u mieliśmy w Podlaskiem". Albo chorób: „To nie przez wybryki ludzkie zaraza panuje w całym świecie? Jak ten AIDS 7 1 to wszystko. [...] Albo teraz te nowotwory. Że to starsi, słabsi i samotni zostają a młodzi odchodzą. [...] To jakaś kara od Boga, na pewno kara", „Ale teraz te choroby; jest ich dużo więcej, chorują na raka itd. Moim zdaniem jest to kara za złość i nienawiść, które cały czas narastają. Kiedyś tylu ludzi nie chorowało, a teraz to wylew, to zawał, to rak". Nie d o końca jest jasne, czy o d kar zbiorowych cierpią także niewinni, ale wydaje się, że tak właśnie jest - wszak susza dotyka także naszych rozmówców. Bóg stosuje więc rodzaj odpowiedzialności zbiorowej, co zdaje się czynić każ­ dego odpowiedzialnym za grzechy zbiorowości: wsi, naro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja mi Boskiej wszechmocy, która objawi się najpełniej w przy­ szłym wydarzeniu określanym mianem Końca Świata. ZNAKI KOŃCA Wśród znaków Końca Świata wymienianych przez na­ szych rozmówców fenomeny, które są równocześnie trakto­ wane jako Boskie kary, zajmują poczesne miejsce. W tej ka­ tegorii znaków mieszczą się kataklizmy przyrodnicze, takie jak powodzie, susze, niszczycielskie wiatry (huragany, tajfu­ ny, tornada, monsuny), trzęsienia ziemi, jak również choro­ by (przede wszystkim AIDS, ale też np. choroba szalonych krów), wojny i terroryzm (szczególnie atak na WTC z 11 wrze­ śnia 2001). Jednak o ile kary generalnie można uznać za znaki, o tyle operacja odwrotna jest już niemożliwa, bowiem istnieją znaki pozbawione penitencjarnego charakteru. Są to przede wszystkim „znaki na niebie", najczęściej w formie (czerwonego) krzyża (albo trzech krzyży), komety lub czer­ wonego księżyca, ale czasem też niedookreślone - 51-let­ nia kobieta mówi na przykład: „Według pism to Pan Jezus powiedział, że różne znaki będą pokazywać się na niebie, ale czy pokazują się, czy nie, to my nie możemy wiedzieć. Tylko według Pisma wiemy, że różne znaki maja się poja­ wiać, a jakie, to Pismo nie mówi". Inne wskazywane przez naszych rozmówców znaki Końca Świata to: śmierć Jana Pawła II, to, że jego następcą będzie Murzyn, „dziwne desz­ cze", krwawiące krzyże, drzewa i wizerunki Matki Boskiej, ukazywanie się Matki Boskiej na szybie, spadające z nieba różańce, to, że „krowy będą się krwią pocić", afera z arcybi­ skupem Paetzem, atak Arabów i „ludzi z Dalekiego Wscho­ d u " na Amerykę, plaga szarańczy, tańce, klaskanie, „hałasy i krzyki" w trakcie nabożeństw, wreszcie walka między ludź­ mi o kamienie. Fot. B. Siedlik du, ludzkości wreszcie. W tym kontekście zrozumiała staje się troska, z jaką traktuje się w badanym dyskursie grzechy bliźnich, nawet te, jak używanie „brzydkich słów" przez ko­ biety czy naturyzm, które nie wydają się jakoś szczególnie zagrażać innym. Nawet te nieszkodzące bezpośrednio in­ nym wykroczenia przeciw uznanemu kodowi moralnemu m o g ą wszak sprowokować Boski gniew i w konsekwencji karę, która dotknie wszystkich. U podstaw tej koncepcji, stanowiącej swoisty skandal dla współczesnej, przenikniętej indywidualizmem świadomości, zdaje się leżeć obecna przecież w tradycji judeochrześcijańskiej idea, że zasadniczym partnerem dla Boga nie jest jed­ nostka, ale zbiorowość, jak np. Izrael czy Kościół. Z tej sa­ mej tradycji zaczerpnięta wydaje się być inna, obok odpłaty za popełnione zło, funkcja kary: stanowić ma ona wezwanie do nawrócenia, do owego „polepszenia" czy poprawienia, a jednocześnie ostrzeżenie przed jeszcze większą karą. Ta ostatnia funkcja kary sprawia, że niejednokrotnie zlewa się ona w badanym dyskursie z innym kompleksem symbolicz­ nym intensywnie w nim obecnym, a mianowicie znakiem. Te same fenomeny, które interpretowane są przez naszych roz­ mówców jako kara, określane są również jako znaki, często w tym samym zdaniu. Mieszkanka Udziejka Dolnego, wska­ zując na bezprecedensowość o b e c n y c h powodzi i susz, komentuje to w taki sposób: „No, kto wie, może jakiś znak, jakaś kara". Również o ataku na WTC mówi się, że „To też może być znak, a przynajmniej nauczka dla Amerykanów, bo oni wszędzie swój nos wsadzają". Karą i znakiem równo­ cześnie nazywa się także AIDS. Można zaryzykować twier­ dzenie, że w ogóle wszelkie Boskie kary są znakami. Znaka­ Część z tych znaków pochodzi z tradycji biblijnej, część z ludowego folkloru, a są i takie, które zdają się być tworami naszych rozmówców. Trudno jednoznacznie wskazać jedno kryterium ich doboru. Mówić raczej można o pewnym zesta­ wie cech, które nie muszą koniecznie ze sobą współwystępować, aby dany fenomen został zaklasyfikowany jako znak końca świata . Pierwszą z nich dostrzec można, chociażby w wypowiedzi 67-letniego mężczyzny: „U nas taki staruszek był, który opowiadał, że jeszcze będą ludzie się bili za ka­ mienie, i to będzie znak końca. I tak też było. U nas zrobili fabrykę kamieni i jeden drugiemu zabierali kamienie, bo pła­ cili za ten kamień, więc ludzie się o niego bili. I to się spełni­ ło". Znak końca, to coś, co zostało przepowiedziane. Dzięki temu wydarzenie nienależące raczej do tradycyjnego reper­ tuaru zwiastunów końca świata, jak walka o kamienie, może zostać zinterpretowane jako taki właśnie znak. Drugą cechę z kolei może zilustrować wypowiedź 46-letniej kobiety z Gulbieniszek: „Chyba w Białymstoku pojawiła się na oknie Mat­ ka Boska. To był tak jakby obraz, postać w koronie to była. I gdzieś tam na drzewie się ukazało, że krew płynęła z tego drzewa i ludzie szli i się modlili. [...] Mógł być to też znak". Opisywane wydarzenia nie są przedstawiane jako przepo­ wiedziane, mają za to cudowny charakter i (prawdopodob­ nie) Boskie źródło. Znakami m o g ą być też zjawiska ani nie postrzegane jako spełnienie się jakiejś konkretnej przepo­ wiedni, ani nie posiadające cudownego charakteru, a za to będące przykładem takiego spotęgowania zła, którego Bóg już nie wytrzyma, jak np. w takiej wypowiedzi mieszkanki Wodziłek „Wszędzie tyle tego hałasu strasznego, bezboż­ nego. Przecież to się nie godzi do Boga takich pieśni śpie­ wać, tańce odprawiać, rękami klaskać. To diabelskie dźwię­ ki, szatański hałas. Jak to Bóg ma się nie gniewać, jak takie rzeczy do nieba wynoszą? W telewizji widać jak ludzie szale­ ją jak diabły, a mówią, że do Boga się modlą. [...] To jest Numer 10/2005 8 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E "... znak końca świata". Wreszcie za znak może być uznane zja­ wisko, które choć pozornie „naturalne", ma jednak charak­ ter anomalii, stanowiąc wstęp do ostatecznego rozpadu ko­ smosu: „wcześniej tego nie było, jak na przykład, że w cie­ płych krajach śnieg pada, gdzieś mrozy są, a u nas też klę­ s k a - półtora miesiąca nie padał deszcz. Mi się wydaje, że to może są znaki". Te wszystkie cechy oczywiście m o g ą się ze sobą łączyć w danym przypadku, ale nie muszą. Występo­ wanie choć jednej z nich może sprawić, że zostanie urucho­ miony proces apokaliptycznej semiotyzacji. Wedle klasycznej definicji Ch. Peirce'a znak (zwany też przez niego reprezentamenem) jest „czymś, co dla kogoś zastępuje coś innego pod pewnym w z g l ę d e m " . Jeśli więc przyjąć, że wymienione wyżej znaki mają coś wspólnego ze znakiem z definicji amerykańskiego filozofa, można by po­ stawić pytanie: co owe znaki zastępują dla naszych rozmów­ ców i pod jakim względem? Odpowiedź na nie wydaje się dosyć prosta: znaki końca świata mimo swojej różnorodno­ ści posiadają tylko jeden przedmiot - zastępują komunikat o treści: „Świat niebawem przestanie istnieć". I na t y m moż­ na by poprzestać, jeśli korzystalibyśmy z modelu binarne­ go, w dodatku zakładającego niezmienność stosunku zna­ czące - znaczone, jak w przypadku koncepcji de Saussure'a. Jednakże firmowana przez Peirce'a pragmatyczna teo­ ria znaku posługuje się modelem triadycznym, w którym obok znaku i jego przedmiotu występuje jeszcze interprétant, czy­ li znak powstający w umyśle osoby, ku której znak wyjścio­ wy jest skierowany. To, że interprétant jest znakiem, ozna­ cza, że i on posiada swój interprétant. Ostatecznym interpretantem znaku jest zaś pewien nawyk postępowania przez niego wywołany. Tak więc ostateczne znaczenie z n a k ó w końca odnosiłoby się do pewnego postępowania. Nie speł­ niają one jedynie roli prostych tabliczek informujących: „Ko­ niec Świata 5 (albo 10 czy 15) lat", ale raczej drogowskazów na skrzyżowaniu, gdzie rozchodzą się drogi o różnej długo­ ści do tego samego celu. „ Będzie polepszenie, będzie przed­ łużenie" mówi „kanoniczna" formuła opisywanego dyskursu - zmiana więc na lepsze postępowania oznacza obranie przez ludzkość dłuższej drogi do ostatecznego celu, daje jej więcej czasu. Ostatecznym interpretantem znaku końca jest zatem „polepszenie", nawrócenie na dobrą drogę. To, czy rzeczywiście jest ono możliwe, a raczej czy w apokaliptycz­ nym dyskursie istnieje wiara w jego możliwość, to zagadnie­ nie, które odgrywa dużą rolę w teorii 0'Leary'ego i analizo­ wane jest w zaczerpniętych od Kennetha Burke'a katego­ riach tragedii i komedii. 9 APOKALIPSA TRAGICZNA I KOMICZNA Najgłośniejsze przykłady dyskursu apokaliptycznego, te, które przyciągają uwagę mediów i masowej publiczności, z reguły dotyczą radykalnych ruchów wyznaczających ko­ niec świata na jakąś konkretną, bardzo bliską datę. Ruchem takim była na przykład japońska sekta Aum Shrinkyo, która dokonała zamachu w metrze tokijskim, czy tzw. milleryści kilaset tysięcy A m e r y k a n ó w o c z e k u j ą c y c h k o ń c a świata w roku 1843. Przy takiej konstrukcji czasu w apokaliptycz­ nym dyskursie nie ma miejsca na nadzieję na poprawę ka­ tastrofalnego stanu rzeczy przed końcem świata. A nawet jeśli będzie się w y d a w a ć , że o n a następuje, będzie to w rzeczywistości oszustwo sił zła uosabianych w postaci Antychrysta. Jedynie koniec świata - gigantyczne katharsis na globalną skalę - może przynieść zwycięstwo dobra. Taką wersję dyskursu apokaliptycznego określa 0'Leary mianem apokalipsy tragicznej. Pewne jej elementy można odnaleźć również w wypowiedziach naszych rozmówców z Suwalsz­ czyzny. Na przykład 51-letni rolnik na pytanie, czy można jakoś wpłynąć na koniec świata, odpowiada: „Raczej nie, to Pan Bóg wie. To jego sprawa. Powiedział, że w 2002 roku koniec świata i trzecia wojna. Brat brata zabije. Będziem głod­ ni". To jego przekonanie, jak wiemy, okazało się mylne, ale być może nie porzucił on myślenia w kategoriach wyzna­ czonej daty, przesuwając ją jedynie . Z kolei 63-letnia miesz­ kanka Bućek uważa, że „najpierw musi się coś strasznego wydarzyć, a potem może nastanie dobro". Podobna wiara w katartyczną moc globalnej katastrofy obecna jest w wypo­ wiedzi 41-letniej mieszkanki Udziejka Dolnego: „A jak nasta­ nie koniec świata, to część ludzi zginie, część państw, a część zostanie i wtedy będzie dobroć na tym świecie. Powróci świat taki dobry". Nie jest też odosobniony pogląd, że „zło zapa­ nuje nad światem" i że „świat będzie coraz gorszy i w końcu ulegnie zagładzie". Generalnie można powiedzieć, że w ba­ danym dyskursie przeważa raczej pesymizm co do możli­ wości zwycięstwa dobra bez zdecydowanej interwencji bo­ skiej. Zwolenników postmillenaryzmu, czyli doktryny głoszą­ cej, że wysiłki chrześcijan czy w ogóle „ludzi dobrej woli" m o g ą doprowadzić do stworzenia świata, w którym królo­ wałyby sprawiedliwość, d o b r o i prawda, na suwalskiej wsi próżno szukać. Jednakże nie oznacza to, że panuje tam cha­ rakterystyczny dla tragicznej apokalipsy determinizm. Ow­ szem, zło przeważa i wszystko wskazuje na to, że przewa­ żać będzie, ale cały czas istnieje teoretyczna możliwość „po­ prawienia się" ludzi. A jak mówi mieszkaniec Bućek: „Jeśli ludzie się poprawią, to na pewno będzie lepiej". Można więc usłyszeć takie recepty na odsunięcie końca świata; „Każdy powinien być trochę bardziej pozytywny, żeby nie było tej nienawiści. [...] Ludzie powinni myśleć, że można się poro­ zumieć jeden z drugim i żyć jakoś tak dobrze", „Muszą się ludzie jednoczyć, polubić. Muszą pracować", „Jedyny na to ratunek, to żyć w stanie łaski uświęcającej. Jeżeli człowiek wierzący i żyje według przykazań bożych, no to jest jedyna pomoc, jaka może tylko być", „Końca nie będzie, jeśli chrze­ ścijanie się połączą", „Trzeba do cerkwi chodzić, ale głów­ nie wierzyć i się modlić. [...] Wielu rzeczy nie wolno robić i trzeba tego przestrzegać. Gdyby wszyscy przestrzegali, to może i Pan Bóg by się przychylił". Nadzieja na to, że rzeczy­ wiście wszyscy będą „przestrzegali" nie jest duża, ale jed­ nak taki fakt pozostaje w sferze możliwości. 10 Dla 0'Leary'ego taka otwartość jest jednym z zasadni­ czych wyznaczników tego, co określa on mianem apokalip­ sy komicznej. W jej ramach, o w s z e m , również mówi się o nadciągającej katastrofie, ale przedstawia ją jednak jako możliwą, przynajmniej teoretycznie, do uniknięcia. Tak jak w apokalipsie tragicznej i tutaj pojawiają się długie jeremia­ dy, ale stanowią one tyleż d o w ó d na „psucie się" świata, co wezwanie d o zmiany katastrofalnego stanu rzeczy. Silniej akcentowana jest rola człowieka w eschatologicznych wy­ darzeniach: to od jego postępowania zależy data końca, a nie od wyznaczonego z góry scenariusza. Tak scharakteryzowana komiczna apokalipsa doskonale mieści się w uznanej wcześniej w tym tekście za kanoniczną dla suwalskiego dyskursu formule: „Będzie polepszenie, bę­ dzie przedłużenie" i jest niewątpliwie silnie obecna, by nie powiedzieć dominująca w nim. Jednakże pesymizm i poczu­ cie pewnej bezradności, braku realnego wpływu na to, co się dzieje (wyrażające się np. w wypowiedziach takich jak ta: „Tutaj na wiosce może sąsiad z sąsiadem się pogodzić. Ale tak - ktoś tam bombę zrzuci na Stany Zjednoczone no i póź­ niej pół świata może ucierpieć. Przecież to nie zależy od lu­ dzi. Głos ludzi się nie liczy. Jaki mamy na przykład wpływ na elity rządzące w Polsce"), sprawiają, że dyskurs ten ma nie­ jako naturalną skłonność ku przesuwaniu się w stronę apo­ kalipsy tragicznej. Osobną kwestię stanowi charakter wydarzenia, które na­ zywane jest końcem świata. W ramach tragicznej wersji apo­ kalipsy jest to zwykle globalna czy nawet kosmiczna katastro- PISMO ANTROPOLOGICZNE �Mariusz Czaja fa, która kładzie kres ludzkiej historii. Apokalipsa komiczna, zakładając, jeśli ludzkość się mimo wszystko nie poprawi, możliwość jakiejś katastrofy, ma skłonność do interpretowa­ nia jej nie jako ostatecznego końca, ale raczej pewnej cezu­ ry i jednocześnie moralnej lekcji, która będzie przestrogą dla pokoleń żyjących po końcu (naszego) świata. W badanym dyskursie można znaleźć wypowiedzi akcen­ tujące ostateczność końca, np.: „Jak będzie koniec świata, to wszystko zaniknie żywe, co jest na tej ziemi. Wszystko zamrze. Jak będzie koniec, to będzie wszystkiego koniec. Nic nie zostanie żywego na tym świecie. Myślę, że już nie będzie świata", albo „Powinno to momentalnie nadejść i ko­ niec. A później już tego nie odczujemy. Dobrzy ludzie pójdą do nieba, źli do piekła. [...] No bo jak - byłby koniec świata i dalej każdy by żył jak żyje?", „No to chyba będzie tak, że Bóg raz stworzył świat i raz go skończy. I znowu musiałby patrzeć jak ten człowiek tak od początku to wszystko buduje i niszczy? A przecież jest w Biblii napisane, że Ziemia zniknie, ale potem zejdą na nią wszystkie dusze i będzie raj. Że już nie będzie życia, tylko dusze, żeby wielbić Pana". Jednak taka koncepcja, obecna przecież także w oficjalnym nauczaniu Kościoła Katolickiego i innych kościołów chrześcijańskich, nie jest bynajmniej dominująca w suwalskim dyskursie apo­ kaliptycznym. Znacznie bardziej popularny wydaje się mo­ del, zgodnie z którym koniec świata jest niejako oczyszcze­ niem pola dla nowego początku. KONIEC JEST POCZĄTKIEM? W Eliadowskiej koncepcji millenaryzmu fenomen ten jest niczym innym jak kolejnym wcieleniem tęsknoty człowieka za ucieczką od historii poprzez powrót do mitycznego po­ c z ą t k u " . W tym ujęciu koniec (jednego) świata jest jedno­ cześnie początkiem (innego) świata. Niektóre wypowiedzi naszych rozmówców wydają się wprost idealnie pasować do tego schematu. Na przykład 48-letnia mieszkanka Błaskowizny mówi, że po końcu świata „jeden drugiego będzie szukał, ślady człowieka będą szukane i nie będzie nic na ziemi. Będzie wszystko zniszczone i ciężko będzie znaleźć drugiego człowieka. Ma niczego nie być, nawet zwierząt. I znów się spotka jeden człowiek z drugim i znowu zaczną, tak jak to kiedyś Adam i Ewa. Pomału, znów Pan Bóg da nam nowy świat. Bo to przecież On wszystko stworzył". Inna kobieta z kolei taką oto wizję przedstawia: No to chyba idzie do tego, że ma wszystko zginąć i że człowiek ma z powrotem zacząć od zera. Zostanie z ni­ czym i będzie zaczynał od tej łopaty czy tam od szpadla. Tak mówią. Nieraz teściowa tak mówi, nie wiem, gdzie ona to wyczytała, że ma wrócić ten czas, że po końcu świata ten, co zostanie, ma zacząć od nowa, jak kiedyś. Tak jak słyszałam, na własne uszy nie czytałam, nie wi­ działam, że to ma dojść do tego. Mi się wydaje, że jakby nasz świat przestał istnieć, to będzie następny, tak samo. Czy tam człowiek zostanie, czy Bóg następnego stworzy. Jeżeli ten Bóg istnieje, to czy on zostawi tę Ziemię taką niezagospodarowaną? My jesteśmy jak pokolenie. Po naszym będzie następny świat. Tego typu wypowiedzi zdają się być osadzone w przyta­ czanych przez Magdalenę Zowczak wyobrażeniach o do­ konującej się okresowo, np. co trzy tysiące lat, „zagładzie światów" . Wydaje się więc, że mamy tutaj d o czynienia z kolejnym wariantem Eliadowskiego mitu Wielkiego Powro­ tu. Światy giną i powstają na nowo. Na poziomie struktural­ nym koniec jest tożsamy z początkiem. Apokaliptyczny dys­ kurs to jeszcze jedna forma wyrazu „archaicznego" pragnie­ 12 30 nia ucieczki przed historią poprzez powrót do niewinnych „początków". Jednak zarówno cykliczność, jak i nakierowanie na „po­ czątki" nie są tutaj bynajmniej tak oczywiste, jak by się mo­ gło wydawać. Po pierwsze, choć powtarzalność „zagłady światów" logicznie zdaje się pasować do wypowiedzi naszych rozmówców, oni sami o tym nie wspominają. Ich uwaga sku­ piona jest na tym, co nastąpi po tej zagładzie, która, jak wie­ rzą, wkrótce nastąpi. A ich słowa wydają się przede wszyst­ kim wyrazem nadziei, że nie będzie ona ostateczna, nadziei, dodajmy, która stanowi charakterystyczny rys komicznej apo­ kalipsy. Po drugie, orientacja na początek, uwyraźniona przez od­ wołanie się do postaci mitycznych rodziców ludzkości, Ada­ ma i Ewy, miarkowana jest jednak w badanym dyskursie przez wyobrażenie ostatecznego Sądu. Światy nie będą gi­ nąć w nieskończoność, koniec nie zawsze będzie począt­ kiem. Być może najbliższy koniec nie będzie jeszcze tym ostatecznym, być może spełni jedynie funkcję swojego bi­ blijnego prawzorca - potopu, oczyszczając ziemię ze złych i niesprawiedliwych i stwarzając szansę dobrym i sprawiedli­ w y m na rozpoczęcie „od nowa": „Tak, jak wtedy ten Noe. Tak samo teraz, może Bóg komuś zaufa i zostawi go. [...] to się chyba powtórzy, kogoś zachowa. Czy my wszyscy tacy grzeszni, że Bóg nikogo nie uchowa?". Albo też tworząc miej­ sce dla nowej, lepszej ludzkości: „A może i nowe jakie po­ tomstwo na ziemię zejdzie?! Takie mądrzejsze i grzeczniejsze". Ale w końcu koniec stanie się końcem. Bóg przyjdzie sądzić żywych i umarłych. PARUZJA I SĄD Wielu z naszych rozmówców koniec świata natychmiast łączyło z paruzją i sądem: „Koniec świata? Stamtąd przyj­ dzie sądzić, żywych i umarłych, ludzi za ludzkie czyny"; „Pew­ nie, że wierzę [w koniec świata - przyp. M. Cz.]. Musi się kiedyś skończyć coś, co się kiedyś zaczęło. Potem Pan Je­ zus zstąpi i będzie sądzić ludzi"; „W koniec świata - wierzę. Stamtąd przyjdzie sądzić żywych i umarłych. Mamy wszę­ dzie w pacierzu, wszędzie Jezus, koniec świata". Ta ostatnia wypowiedź odsłania źródło tego powszechnego skojarze­ nia: katolickie Credo, w którym znajduje się, odnoszący się do Jezusa Chrystusa fragment: „i przyjdzie w chwale sądzić żywych i umarłych". Wśród naszych rozmówców (i w religij­ ności ludowej, jak twierdzi Magdalena Zowczak) rozróżnie­ nie pomiędzy poszczególnymi osobami Trójcy nie jest zbyt wyraźne , więc w roli sędziego często występuje po prostu Bóg: „Ksiądz opowiada, że to jeszcze trąba przyjdzie ma zatrąbić i mają żywi i umarli się zenijść, powstać mają i pan Bóg osądzi". Podstawowym kryterium, według którego zo­ staną osądzeni, będą ich uczynki: „Staną po prawicy i po lewicy. Byłeś głodny, nakarmiłeś mnie, byłeś nagi, przyodzia­ łeś mnie, byłeś podróżnym, przyjąłeś mnie w domu. I tak będzie. [...] No to chyba tak, że złych czeka kara, a dobrych nagroda", „[Bóg będzie sądził] wedle uczynków, bo inaczej być nie może. Jednakowo nie można karać, bo jeden grzeczniejszy, drugi gorszy. Złodzieje i dobrzy chyba nie tak samo będą. [...] Tak jak na świecie, jak ktoś kradnie, to do więzie­ nia go zamykają. To sprawiedliwe". Idea odpłaty zdecydo­ wanie góruje tutaj nad przekonaniem o miłosierdziu Boga: „[Pan Jezus] już wówczas nie będzie miłosierny. Będzie tyl­ ko dobry dla dobrych. Dla złych nie będzie miał litości. Jedni pójdą do Nieba, inni będą się męczyć w piekle. [...] Pan Bóg będzie sądził. Po swoje prawej stronie ustawi tych dobrych i każdego zapyta o wszystkie uczynki. I ludzie źli - przegrani będą się bać gniewu Pana Boga. Pan Bóg będzie pytał, czy on był litościwy, czy po prostu kochał ludzi". 13 Numer 10/2005 �BĘDZIE P O L E P S Z E N I E , B Ę D Z I E P R Z E D Ł U Ż E N I E " . . . Boski Sąd wydaje się zatem stanowić ostateczne rozwią­ zanie problemu zła: dobrzy zostaną nagrodzeni, źli - ukara­ ni. Ci pierwsi trafią do Nieba, ci źli do Piekła i odtąd całą już wieczność będą tam przebywać. W ujęciu 0'L.eary'ego tego typu idea to przykład typowego dla komedii - i stąd dla apo­ kalipsy komicznej - podwójnego zakończenia: dobrego dla dobrych, złego dla złych. Badany dyskurs zakłada, w przeci­ wieństwie na przykład do doktryny kalwińskiej, że trafienie do jednej z tych dwóch grup jest kwestią wolnego wyboru, co jeszcze bardziej odsuwa go od apokalipsy tragicznej. Jednak nie oznacza to, że idei Sądu nie towarzyszy strach. Choć generalnie nasi rozmówcy zdawali się siebie samych uważać raczej za ludzi dobrych, to nie zdradzali wcale pew­ ności, że podczas Sądu wszystko pójdzie gładko. 85-letnia słuchaczka Radia Maryja mówi na przykład: „Ja chociaż wie­ rzę, to i tak strach mam z powodu moich błędów młodości". Jak już było wspomniane wcześniej, czas Sądu nie jest cza­ sem miłosierdzia, lecz bezwzględnej sprawiedliwości, która może dosięgnąć właściwie każdego, któż bowiem jest bez winy. Rodzi się więc pytanie: Czy rzeczywiście tak wyobra­ żony Sąd stanowi tak doskonałe narzędzie logiczne d o roz­ wiązania problemu zła? Przecież w gruncie rzeczy problem zostaje jedynie przesunięty, a nie zlikwidowany. Zło i źli wszak mają istnieć - w Piekle - wiecznie. A większość z tych, któ­ rym owo „narzędzie" ma służyć, nie ma wcale pewności, że nie zwróci się ono przeciwko nim. Odpowiedź brzmi: i tak, i nie. Tak, ponieważ mimo wszyst­ ko wydaje się ono w pewnym stopniu działać. Nie, bo owo działanie wynika z tego, że pewne kwestie są przez użyt­ kowników badanego dyskursu jakby celowo niezauważane. I mają oni do tego pełne prawo, nie będąc logikami ani reto­ rami. Jeśli dyskurs apokaliptyczny jest dla nich narzędziem, to raczej na modłę bricoleura niż inżyniera . Nie stanowiąc ide­ alnego, koherentnego mechanizmu pozwalającego zlikwido­ wać wszelki luki w sensownej strukturze świata, przydaje się jednak czasem do takiego ich zakrycia, by nie były widocz­ ne z tego czy innego miejsca w tymże świecie. 14 1 S. O'Leary, Arguing the Apocalypse: A Theory of Millennial Rhetoric, New York - Oxford 1994, s. 6. 2 C. Geertz, Interpretation of Cultures, New York 1973, s. 144-145. 3 Kanon jest tu rozumiany tak, jak to sformułował J.Z. Smith w: Sa­ cred Persistence: Toward a Redescription of Canon, [w:] tenże, Imagi­ ning Religion: From Babylon to Jonestown, Chicago - London 1982. 4 Por. J. Z. Smith, A Pearl of Great Price and a Cargo of Yams: A Study in Situational Incongruity, [w:] tenże, dz. cyt. 5 Co więcej, muszą one tak naprawdę mieć zakorzenienie w pew­ nych już istniejących schematach interpretacji (czy też może, idąć śla­ dem Bergera i Luckmana - konstruowania) rzeczywistości - i ich istnie­ nie w danym przypadku jest aż nadto wyraźne - ale owe schematy to nie archaiczne archetypy, ale wytwory dynamicznej interakcji wcześniej­ szych jeszcze schematów z Inną historycznie określoną sytuacją. 6 Jeśli chodzi o rolę mediów w funkcjonowaniu kultury najstotniejszą inspirację niniejszego tekstu stanowi praca Waltera J. Onga Orality and Literacy: The Technologizing of the Word, London - New York 1997. 7 Muszę tutaj dodać, że tego typu interpretacja nie przez wszystkich naszych rozmówców była podzielana. Najdobitniejszy tego wyraz moż­ na znaleźć w wypowiedzi 51 -letniej mieszkanki Gulbieniszek: „A różne zamachy, to że ludzie są tacy źli, to na pewno nie od Boga, co ludzie robią. To w mocy piekielnej. [...] Jak terrorysta wysadził jakiś budynek, to pan Bóg go nasłał? Na pewno nie". 8 Koncepcja takiego sposobu definiowania fenomenów kulturowych została zaczerpnięta z: J.Z. Smith, Fences and Neighbors: Some Conto­ urs of Early Judasim, [w:] tenże, dz. cyt. 9 The Philosophy of Peirce. Selected Jork - London 1950, s. 99. 10 Writings, ed. J. Buchler, New Por. L. Festinger, H.W. Riecken i S. Schachter, When Fails, Minneapolis 1956. Prophecy 11 Zob. krytyczne omówienie tej koncepcji w: R.A. Segal, Eliade's Theory of Millenarianism, „Religious Studies" vol. 14, nr 2, June 1978. 12 M. Zowczak, Zagłada światów. Między mitologią lokalną a Biblią, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1993, nr 3-4. 13 Por np. następującą wypowiedź: „Kiedyś moja mama opowiada­ ła, mojej mamie jeszcze mama opowiadała, że Pan Bóg ukarał poto­ pem, to jeszcze lecieli na drugie, trzecie piętro i jeszcze co wyrabiali! Ale Pan Jezus powiedział, że już potopem karać nie będzie". 14 Odwołuję się w tym miejscu oczywiście do koncepcji Claude'a Levi-Straussa z Myśli nieoswojonej (Warszawa 2001). '. Kuczek BAWattoi PISMO AMROPOLOGICZME � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f89f81b1cce0aafa6c54f75fa2c29e43.pdf 1f6533a451b6bbd6fd4512bfb24d28ad Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2895 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2699 Title A name given to the resource Parę życiowych kwestii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.3-4, s.29-32 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text D awno już nie rozmawialiśmy na lamach „Kon­ tekstów" na tematy dla naszej dyscypliny istot­ ne, może więc dobrze się stało, że red. Benedyktowicz zaproponował paru kolegom opatrzenie ko­ mentarzem tekstu Zycie, czyli nieprzejrzystość. Widać bowiem wyraźnie, że każdy z tych głosów, choć krąży wokół sformułowanych w artykule tez, ciąży finalnie w stronę rozmowy o sprawach elementarnych: jaka an­ tropologia? czym się zajmuje (bądź mocniej: czym ma się zajmować) ? jaka jest ontologia świata, który opisu­ je? jaki język jest jej właściwy? czy miejsce antropologii jest bardziej po stronie nauki, czy sztuki? Mogę być tyl­ ko wdzięczny, że koledzy - tracąc swój cenny czas - ze­ chcieli się nad tymi kwestiami pochylić. Nie oznacza to wszakże, że zgadzam się z wszystkimi pomieszczonymi wyżej uwagami krytycznymi i że każdy punkt oddaję tym samym za darmo. A zatem, do rzeczy. Każdemu według potrzeb. Naj­ bardziej potrzebującym ze stawki polemistów zdaje mi się Wojciech Michera i od niego też zaczniemy. Ma to również i ten walor, że niektóre z jego wątpliwości po­ dzielają dwaj inni polemiści, więc jeden ogień obejmie od razu kilka pieczeni. Lista zarzutów, które stawia mi Michera, jest długa, a ich ciężar poważny. Według niego bałamutnie pod­ stawiam kategorię „życia" w miejsce „kultury", łudzę się, że tym samym dotrę do nieistniejącej przecież „prawdy rzeczy", dewocyjnie wymachuję jak maczetą „słusznymi" pojęciami, takimi jak „tajemnica" czy „niepoznawalne", dokonując gwałtu na czytelniku, w sposób nieuprawniony łączę swoje stanowisko z her­ meneutyką, proponując jakoby empatię jako sposób poznania, w ogóle wszystko mieszam ze wszystkim, ży­ cie z hermeneutyką, Henryka Kwiatka z antropologią, Diltheya z Heideggerem. Przy czym, dodaje łaskawie Michera, kiedyś, kiedy byłem młodszy (i zapewne wyż­ szy), antropologię uprawiałem ze smakiem, teraz, na starość, zgłupiałem do szczętu i jak tonący brzytwy, tak ja „życia" się łapię. Jestem więc obecnie: kaznodzieją, dewotem, empatykiem, romantykiem, idealistą... mon Dieu, nie za wiele grzechów jak na jeden średnich rozmiarów tekst? Generalnie, robi ze mnie Michera postać całkiem nierozgarniętą, o co naturalnie nie mam do niego pretensji, mam natomiast pretensję, że robi to tak niefrasobliwie i bez odrobiny wdzięku. I kto to wszystko mówi? Przypomnijmy: dawny en­ tuzjasta filozofii egzystencjalnej, znawca mistyki pra­ wosławnej i teologii ikony, komentator „ciemnych" pa­ saży z Heideggera, autor alchemicznych traktatów, sło­ wem: dyżurny niemal ducholog polskiej antropologii. I ty, Brutusie, kontra mnie?! Cóż więc się stało? Możliwe, że mamy tu do czynie­ nia z jawnym przypadkiem konwersji intelektualnej, o której - ze wstydem przyznaję - nie wiedziałem nic bliżej. Na co teraz przechrzci! się Michera? Trudno po­ wiedzieć, ale widać wyraźnie, że steruje on w stronę twardych, sceptycznych rubieży, zostawiając za sobą 29 DARIUSZ CZAJA Parę życiowych kwestii całe to duchologiczne rozmemłanie wraz z towarzyszą­ cymi mu nieusuwalnie niepewnością, niejasnością, nieostrością sformułowań oraz wieczną i , jak rozu­ miem, nieuprawnioną pretensją do grzania się w słoń­ cu tajemnicy. Może stąd ten radykalizm jego uwag, ra­ dykalizm, który pozwala się domyślać, że ich autorem jest gorliwy neofita. Polemika ze wszystkim tezami Wojciecha Michery nie jest możliwa w ramach oddanego mi miejsca na od­ powiedź, ale z kilkoma z nich chciałbym się zmierzyć. Najpierw drobiazgi. Dobrze się przy nich trochę zatrzy­ mać, bowiem trafnie charakteryzują metodę polemicz­ ną Michery. Nazywa on mój projekt „antropologią empatyczną", szczęśliwie przyznając, że to jego pomysł nazewniczy. I właściwie na tym można by skończyć dyskusję, bo trudno mi się tłumaczyć, że nie jestem wielbłądem. Ja przecież o żadnej „empatii" nie mówię, ani o niej nie marzę. Nie mówię, bo wiem przecież, że słowo to należy do słownika psychologii, a ten, wbrew wmawianiu mi dziecka w brzuch, jest mi jak najbar­ dziej odległy. Michera wie doskonale o tym, bo - jak donosi - czytał trochę moich tekstów pisanych „z du­ żym smakiem", a jak czytał, to wie, że psychologiczne flaki wstrętne mi są jak żadne inne. Ale nie przeszka­ dza mu to robić ze mnie empatyka. Michera zresztą ciągle mnie z kimś myli. Na przy­ kład z siostrą PCK albo zgoła z opieką społeczną. Kie­ dy ja piszę, z okazji przywołania Henryka Kwiatka, że nie chodzi mi o żaden poznawczy sentymentalizm, to Michera wie, że właśnie o to mi chodzi. Dodaje przy tym wyjaśniająco: „Gdyby jakiś Henryk Kwiatek był moim sąsiadem, to (...) mógłbym po prostu wpaść do niego na pogawędkę". Toż przecież - na litość boską! - nie chodzi o to, by do Henryka K. „wpadać", ale by coś umieć - właśnie bez empatycznej psychologii opowiedzieć o jego życiu, opowiedzieć tak, by nie za­ mienić go w statystyczny przypadek, by uratować jego osobność i wyjątkowość. Pytam grzecznie jak to zro­ bić, pytam, jakim językiem o tym mówić, a Michera mi na to, bym chłopa po prostu w domu odwiedził. Czy z czymś takim da się w ogóle dyskutować? A tak przy okazji: ja całkiem poważnie wierzę (po­ wiadam: „wierzę", a nie: „wiem") w prawdziwość tego, o czym mówi narrator Demiana Hessego: „Każdy czło­ wiek jest (...) nie tylko sobą: stanowi również jedyny, �POLEMIKI szczególny, w każdym wypadku ważny i osobliwy punkt, w którym krzyżują się ze sobą zjawiska tego świata, raz jeden tylko w ten właśnie sposób i nigdy więcej. Stąd też i historia każdego człowieka jest waż­ na, wieczna, boska, i dlatego każdy człowiek, dopóki tylko jakoś żyje i spełnia wolę natury, jest niezwykły i godzien najwyższej uwagi". To jakby żywy pogłos fra­ zy: „każdy ma swoją opowieść" śpiewanej w krakow­ sko-piwnicznym hymnie Desiderata. „Każdy", a więc i Kwiatek, i Michera, i - choć trudno w to uwierzyć nawet ja. Bo w każdym z tych pryzmatów świat zała­ muje się inaczej. O tym właśnie, o tych minute particu­ lars - upieram się - warto opowiedzieć. Teraz trochę metodologii. Powiada Michera, że ustawiam sobie przeciwnika, zarzut ten zresztą powta­ rza się u pozostałej dwójki polemistów. Czy rzeczywi­ ście? Przecież gdybym naprawdę chciał go sobie „usta­ wić", wybrałbym - zaręczam - łatwiejszą ofiarę, na­ zwisk doprawdy nie brakuje. Wybrałem Łotmana i to późnego, właśnie po to, by nie ułatwiać sobie zadania. Zależało mi na tym, by pokazać, jak w języku arcyproduktywnej semiotyki, języku wciąż zmieniającym się, chciałoby się rzec: dojrzewającym (przykładem: bar­ dzo późne pojawienie się w słowniku tartuskim pojęcia „symbolu", to nie przypadek), mimo wszystko, pewne kwestie nie pojawiają się w ogóle, pewne pytania, te, które akurat mnie interesują (co za pech), nie mogą zostać wypowiedziane. Tyle i tylko tyle. To i tak szczę­ ście, że Michera, kontynuując swoją praktykę lektury przewrotnej, nie wyciągnął wniosku, że np. nie znoszę semiotyki. Otóż, znoszę bardzo dobrze, szło mi tylko o to, by wskazać na pewne ograniczenia języka, któ­ rym operuje (wierząc przy tym, że dla kogoś innego nie ma tu żadnego problemu). A już na pewno nie chodzi­ ło mi o to, by „nieludzkie mechanizmy kultury" prze­ ciwstawiać „zwyczajnej, samotnej egzystencji", jak de­ magogicznie puentuje całą kwestię Michera. No i kto tu sobie kogo ustawia? Duża część kłopotów Michery bierze się stąd, że nie zauważa on, iż gram - całkiem świadomie - pojęciem życia w różnych jego rejestrach. Od trywialnego (C'est la vie), przez potoczne (czyjeś konkretne życie, czyjaś niepowtarzalna biografia), po mocno zmetaforyzowane (życie z powieści Pereca) i że nie zawsze, to co brzmi tak samo, znaczy tak samo. Michera uczepił się jednego i z maniackim uporem opowiada o empatii, wzywaniu się, przeżywaniu, dialogu (ale rozumiejąc ten termin na sposób liryczny, bo tak mu wygodnie), jako irytujących go (arcysłusznie zresztą!) sposobach czytania świata znaczeń. Skoro o życiu się zgadało, powróćmy jeszcze na moment do Pereca, by zobaczyć, co Michera zrozumiał z tego, co ja o Perecu piszę. Podsumowując wywód o dwóch „inwentarzowych" tekstach Pereca, zgłaszam swoje wątpliwości co do tego, czy rzeczy skatalogują się same, czy też przypadkiem nie trzeba im w tym pomóc. Wydawałoby się, że wypowiadam w tym momencie trzeźwą oczywistość, ale Michera wie swoje, wie miano­ wicie, że to tylko asekuracja. Skąd to wie (dzwonił do mnie?, pisał?, radził się kogo mądrego?), tego już nie mówi. Szczytem absurdu jest jego przekonanie, że dla mnie dzieło Pereca „to niemal bezpośrednie życia do­ tknięcie, dzieło niemal przezroczyste". N o cóż, w tym miejscu wszystko, bo już nawet nie tylko: ręce opadają. Nie wiem (bo i skąd?), czy ja coś z Pereca rozumiem, ale jeśli coś, to przede wszystkim to, że - całkiem odwrot­ nie niż sądzi Michera - życie jest właśnie niepochwytne w swoim rdzeniu, że wciąż się wymyka z tych wszystkich siatek, które nań zastawiamy, że tego puzzle'a zwanego życiem ułożyć się nie da, że możemy tylko próbować ści­ gać ów finalny wzór jako wciąż oddalający się horyzont! Ale o tym już jest w tytule, nie trzeba było nawet tekstu czytać! Dlatego to - między innymi - Zycie. Instrukcja obsługi jest dla mnie dziełem tak intrygującym, a nie dlatego, by pokazywało życie „takie-jakie-naprawdę-jest". Z jednej strony, Michera całkiem sensownie mó­ wi o obecnej u mnie apofatyczności życia (jakieś reflek­ sy ze starego wcielenia jednak w nim pozostały), z dru­ giej, insynuuje nieprzytomnie, że odnalazłem jakoby lu­ sterko, które jego prawdę wiernie odbija. Krótko o Diltheyu. Michera deklaruje, że słabo zna Diltheya („słabo znam Diltheya"), nie przeszkadza mu to wszakże całego akapitu na jego temat skreślić. Kło­ pot w tym, że pisze o Diltheyu, znając go z drugiej rę­ ki. Mądra to co prawda ręka (Heidegger, Gadamer), ale wskazująca jedynie na istotne kłopoty z diltheyowską epistemologią. W istocie, nie ma się tu o co kłó­ cić, jego psychologizująca koncepcja znaczenia dawno już padła pod nawałem krytyk, ale minimum uczciwo­ ści nakazywałoby zwrócić uwagę, że nie do niej się od­ wołuję. Rzeczywiście, Dilthey niejedno ma imię, nie wszystkie też jego pomysły są dziś pierwszej świeżości, toteż nie zamierzałem ani nie zamierzam bronić dzieła Diltheya w całości. Przypomniałem jedynie zręby jego Lebensphilosophie, akcentując w niej to, co i Michera podkreśla: właśnie apofatyczność życia, jego zagadkowość („z ciemności w ciemność"), niewypowiadalność. Nawiasem mówiąc, pokrewieństwa, by pozostać przy tym eufemizmie, Diltheya (a także Simmla, inne­ go przedstawiciela filozofii życia) z Heideggerem są po­ wszechnie znane i nie ma powodu, by na okoliczność naszego sporu radykalnie ich antagonizować. Chcąc pokazać, jak wprowadzone przeze mnie prze­ ciwstawienie „kultury" i „życia" jest diabła warte, M i ­ chera zwraca się do ludzkości z dramatycznym apelem, by zauważyć, że hermeneutyka, choć współ-czująca, też przecież posługuje się terminem „struktura", w związku z czym nie ma potrzeby aż tak hamletyzować. Owszem, posługuje się, tylko czy naprawdę w tym samym znaczeniu, co strukturaliści i czy przyznaje jej ten sam, co oni status heurystyczny? Trzy przykłady. Oto Eliade, który rysując swój projekt hermeneutyki Jak więc widać, Michera strzela, Pan Bóg kule nosi - o ile ta fraza nie wyda się naszemu sceptycznemu (dziś!) antropologowi nazbyt fideistyczna. 30 �POLEMIKI znaków religijnych, nie wyrzeka się pojęcia struktury, ale bliżej mu do jej organicznego, goetheańskiego rozu­ mienia rodem z koncepcji Urpflanze niż do ortodoksyj­ nie strukturalistycznej wykładni. Oto Ricoeur, który w swoim artykule Model tekstu: działanie znaczące roz­ ważane jako tekst dostrzega oczywiście walory wyjaśnia­ jące analizy strukturalnej, ale który podkreśla, by pa­ miętać, że struktura mitu to jego uporządkowanie, uło­ żenie mitemów, a nie znaczenie mitu. Oto van der Leeuw, często odwołujący się w Fenomenołogii religii do Diltheya, Heideggera, Bollnowa, który faktycznie utrzymuje, że struktura to plan wprowadzony w cha­ otyczną magmę rzeczywistości, ale równocześnie zwra­ ca uwagę, że nie jest to związek „ani jedynie przeżywa­ ny, ani też jedynie wyabstrahowany logicznie czy kau­ zalnie - a l e r o z u m i a n y". No więc, raz jeszcze: czy te same słowa w różnych kontekstach znaczą rzeczywi­ ście to samo, jak chce Michera? Czy hermeneutycznie zorientowani badacze, aplikując pojęcie struktury, nie poddają jej jednak pewnym daleko idącym retuszom semantycznym? Retoryczne, mniemam, pytania. I na koniec jeszcze: zgrabnie wyminął Michera rafę w postaci Wiesława Juszczaka i jego koncepcji sztuki. 0 tym - ani słowa. A zaręczam: byłoby o czym rozma­ wiać. I o radykalnym wyjęciu sztuki spod jurysdykcji „kultury" (co to bliżej znaczy?), i o roli Heideggera w tym wywodzie, i o „prawdzie" dzieła sztuki, i o niezwy­ kle odkrywczo odczytanej przez Juszczaka „kulturze sym­ bolicznej" Cassirera, i o symbolu w ogóle itp., itd. Szko­ da, że Michera opuścił ten fragment w swojej lekturze. Reasumując: tekst Wojciecha Michery jest dla mnie żywą ilustracją tezy, że „czytanie", to zawsze „złe odczytanie", że „reading", to w gruncie rzeczy, „misreading". Jego głos pełen zdań słusznych - tu już na­ prawdę bez cienia ironii - jest polemiką głównie z je­ go wyobrażeniem na temat mojego artykułu a nie z te­ zami, które tam zawarłem. Zgadzam się przecież z M i ­ cherą, że nie można nieodpowiedzialnie wymachiwać pojęciem „tajemnicy" jako wygodnym alibi, zgadzam się z nim, kiedy z mulącą obsesyjnością przypomina mi, że znaczenie życia jest konstruowane w tekście, 1 że - cudów nie ma - samo się przed nami nie odsło­ ni, zgadzam się przede wszystkim z tym, że trzeba przede wszystkim pisać dogłębnie o „fizyce" rzeczywi­ stości, bo tylko tak dostępna może być (ewentualnie) jej metafizyczna strona (oczywiście, nie w heideggerowskim rozumieniu). W ogóle, mam niejasne poczu­ cie, że mimo jego wykrzykników - tradycyjnie? - wię­ cej mnie z nim łączy, niż dzieli. O co więc tyle hałasu? Kończąc tę część dyskusji, chcę powiedzieć tyle: nie zamierzam bronić „życia" jak niepodległości, nie było moim zamiarem - wyraźnie mowa o tym w tekście wzniecenie jakiejś rewolucji pałacowej. Chodziło m i o to, by sprawdzić - na swój własny użytek - czy da się pomyśleć antropologię w oparciu o ten nieuleczalnie wieloznaczny termin, czy rozmowa o naszym anthroposie nie ułoży się inaczej, kiedy zajdziemy go od strony „życia" a nie „kultury". (O nieco podobnej kwestii pi­ sała niedawno zajmująco Agata Bielik-Robson, dysku­ tując, tym razem, znaczenie i operacyjność terminów: „natura ludzka" i „kondycja ludzka", por. Inna nowo­ czesność. Pytania o współczesną formułę duchowości). Z kolei Czesław Robotycki, główne ostrze krytyki kieruje wobec, bliżej co prawda nie sprecyzowanej her­ meneutyki i jej możliwości poznawczych. Rozumiem, że choć nie mówi do mnie „po nazwisku", to przecież jakoś umieszcza mnie w tej szufladzie. Czuję się więc w obowiązku - znów skrótowo tylko - odpowiedzieć na zarzuty. Jasną jest rzeczą, że „hermeneutyka nie ma wy­ łączności na interpretowanie świata i życia", nawiasem mówiąc, kto taką wyłączność ma i z czyjego nadania? Robotycki domaga się (ode mnie?) uznania pluralizmu w spojrzeniu na człowieka i jego kulturę/życie. Jeśli ode mnie, no to trzy razy tak. Ale rozumiem, że w tym żą­ daniu chodzi chyba o coś innego. Mogę się tylko domy­ ślać, o co. Otóż hermeneutyka oglądana z boku oskar­ żana bywa o realny bądź domniemany ekskluzywizm, 0 to, że sama o sobie sądzi, że „wie więcej, widzi głę­ biej". Nie jestem hermeneutyką, więc odpowiem za sie­ bie. Oczywiście, że tak sądzę. Powiem więcej - każdy, kto poważnie traktuje swoje narzędzia poznawcze, tak sądzi, chociaż niekoniecznie o tym wie, a nawet jak wie, to z reguły głośno się do tego nie przyznaje. A przecież wybór takiego, a nie innego języka, wybór takich, a nie innych instrumentów poznania równa się powiedzeniu: „to jest lepsze od innych". Całkiem po­ ważnie utrzymuję, że narzędzie zwane hermeneutyką może więcej niż strukturalistyczny sekator czy semiotyczne szczypczyki. Gdybym myślał inaczej, nigdy bym powyższego tekstu nie napisał. Nie oznacza to wszakże, że życzyłbym sobie jakiejś metodologicznej urawniłowki albo bym komuś proponował konwersję na nową wiarę. Sam z sobą z trudem sobie radzę, trudno więc, bym jeszcze komuś miał co doradzać. Tu więc zgoda. Ale już na horyzoncie pojawiają się schody. Pyta Robotycki: a gdzież to „prawdziwe" życie, skoro wy, hermeneuci, w kółko jak nie o filmach, to o li­ teraturze. Po części odpowiedział na to pytanie koledze Robotyckiemu kolega Michera. Ja dodam tylko tyle, że mylne jest radykalne przeciwstawianie życia i literatu­ ry/filmu. O czymże - w końcu - mówią dzieła filmowe 1 literackie? To właśnie w tych ostatnich życie - zgoda: obrobione, ustrukturyzowane, schwytane w artystyczną formę - może zjawić się jako ważna jego ekspresja. Nie chodzi o to, że to jest życie „prawdziwe", ale że sztuka bywa (podkreślam: bywa, nie musi być!) znakomitym szkłem powiększającym rozmaitych życia fragmentów. O „prawdziwościowym" aspekcie dzieł sztuki, prócz He­ ideggera, wielokrotnie pisał Gadamer i pozostawił sze­ reg praktycznych realizacji tej sugestii. „Czytanie" dzieł sztuki (interpretowanie, komentowanie, deszyfrowa­ nie) tyleż zbliża nas do samych tekstów, co do życia sa­ mego. Zbliża, powiadam, a czy wyświetla je „w pełni", tego ja nie wiem, bo to chyba nie do mnie pytanie. �POLEMIKI Groźniej zabrzmiał zarzut Czesława Robotyckiego, że hermeneutyczny „sposób na życie" polega na mno­ żeniu „coraz dalszych skojarzeń", które jak rozumiem - znowu - oddalają nas raczej, niż przybliżają do bada­ nej rzeczywistości. N o cóż, to jest hermeneutyczny elementarz. Metoda amplifikacji, o której zdaje się mówić Robotycki, nie jest jakąś swawolną grą w sko­ jarzenia, ale rządzi się może nie twardymi, ale jednak regułami. Naprawdę nie można tu wszystkiego, a jeśli nawet ktoś takiego „wszystkoizmu" próbuje, wywróci się wcześniej czy później. I to raczej wcześniej niż póź­ niej. Nie podstawiałbym, pod groźbą przekłamania, pod „hermeneutykę" pojęcia „intuicji", bo choć od­ grywa ona w niej istotną rolę, to nie jest przecież z nią tożsama. Początkiem każdej interpretacji, jak dowo­ dził Ricouer we wspomnianym przed chwilą tekście, jest — owszem — domysł czyli nos, czyli intuicja. Ale dodawał, co ważne, że choć nie ma metod na dobre domysły, są dobre sposoby ich uprawomocniania. Nie wszystko zatem wolno. Koło hermeneutyczne - czy się to komu podoba, czy nie - jest warunkiem wszelkiego rozumienia, nie tylko w hermeneutyce. Grozą zupełną powiało już, kiedy Robotycki dzieli się swoim podejrzeniem wobec hermeneutów (znowu nie wiem, czy wobec mnie też? no, chyba też...), że uprawiają oni w swojej twórczości „rodzaj etycznego szalbierstwa". Niestety, nie tłumaczy bliżej, o co mu chodzi, przykładów nie podaje. Rozumiem, że chodzi (chyba) o szantaż, o którym mówił Michera, spowodo­ wany używaniem przez nich zbyt wielkich słów i zbyt częstym przebywaniem w rozrzedzonym powietrzu me­ tafizyki, tym razem w rozumieniu mocno ironicznym tej kategorii. Znów mogę odpowiadać tylko za siebie. Nie czuję się szalbierzem, robotę swoją staram się wy­ konywać jak umiem, o metafizycznych oparach wspo­ minam z lękiem i rzadko. Teksty są, można sprawdzić ile w nich szalbierstwa, ile rzeczowej argumentacji. A tak nawiasem, przypomina mi się w tym miejscu bajka La Fontaine'a o lisie, co to usiłował doskoczyć do wiszących wysoko winogron, ale ponieważ mu się to nie udało, jął intensywnie przekonywać siebie i i n ­ nych: nie ma winogron, jakie tam winogrona... Ja ro­ zumiem, panie profesorze, że można nie lubić wino­ gron, ale nie zabraniałbym posmakować ich komuś, kto żywi do nich dziką wprost namiętność. W wypowiedzi Wiesława Szpilki, obok wątków wspomnianych już przez poprzedników, najistotniejsza wydała mi się kwestia podnoszona również przez Cze­ sława Robotyckiego, a mianowicie problem statusu antropologii: sztuka to bardziej czy nauka, dokładniej może: literatura czy nauka. Ale zauważmy: rozróżnie­ nie takie już w punkcie wyjścia zakłada, że dobrze wie­ my, o czym mówimy. Sugeruje, że doskonale wiemy, czym jest literatura i czym jest nauka. Ja tego nie wiem, prawdę powiedziawszy, coraz trudniej uchwytne i definiowalne wydają mi się te zwyczajowo utrwalone dystynkcje. Po tekstach Derridy, po jego poważnym 32 rozszerzeniu pojęcia literatury, trudno nie mieć wątpli­ wości... Z kolei, gdy chodzi o naukę, to na starość co­ raz bardziej podoba m i się „definicja" zgłoszona nie­ gdyś pólżartem przez Stefana Amsterdamskiego: „na­ uka to jest to, co robią uczeni". Ale rozumiem, że w takim alternatywnym posta­ wieniu sprawy chodzi głównie o jedną obawę, o jedną w gruncie rzeczy wątpliwość: że mianowicie, jeśli an­ tropologia miałaby się stać literaturą (tym razem w po­ tocznym, fikcjonalnym znaczeniu słowa), to byłoby to ze szkodą dla niej. Jest to prosta droga - twierdzą su­ rowi krytycy - do „etnografomanii" (copyright tego ter­ minu ma, jeśli się nie mylę, Jerzy S. Wasilewski), do rozmiękczenia i tak już nie bardzo jasnej tożsamości dyscypliny. Co można na te obiekcje powiedzieć? Jeśli „literacko" uprawiana etnografia miałaby się przero­ dzić w słowne wodolejstwo, w niekontrolowane popi­ sy epickie, w jakąś obłąkaną rywalizację z „prawdziwą" literaturą, w subiektywną glossolalię, to naturalnie je­ stem zdecydowanie przeciw. Jeśli natomiast „literackość" miałaby się odnosić do szczególnej troski 0 kształt słowny, o to, by „odpowiednie rzeczy dać sło­ wo", jeśli miałaby być ustawiczną refleksją nad tym „ile" rzeczywistości słowo jest w stanie unieść, jeśli pełniłaby rolę instancji krytycznej wobec używanych języków i słowników, to zdecydowanie jestem za. Pora już sobie chyba wreszcie uświadomić, że tak jak nie ma niewinnych metod, nie ma też przezroczystych języ­ ków. Pora przyjąć, że ci, którzy wypominają innym „literackość", nie wiedzą, co czynią, bo przecież sami uwikłani są w jakiś język, a to oznacza, że nie są bez grzechu poczęci. Dobrze tedy wiedzieć nie tylko, że mówimy prozą, ale i jaką prozą, dobrze też wiedzieć, że owa proza j а к o ś do rzeczywistości się odnosi. Pod­ kreślam to wyraźnie, bo przed paroma laty krzywiłem się nieco na ów nurt literacki w antropologii. Sprzeciw podyktowany był wówczas nie tylko wrodzoną alergią wobec ruchów stadnych, ale i wątpliwościami, czy od­ tąd antropologia nie będzie wyłącznie przyglądać się okularom, których używa, zamiast przez nie patrzeć. Jeśli więc przez „literackość" nie będziemy rozumieli tylko językowego medium, ale i zwracać będziemy uwagę na to, co poprzez nie powiedzieć chcemy, to nie widzę w tak pojmowanej „literackiej antropologii" ja­ kichś szczególnych zagrożeń. Czy rzeczywiście jest tak, jak sugeruje Szpilka, że jest to zabawa „tylko dla or­ łów", trudno mi powiedzieć. Jedno jest pewne: zapew­ ne wymaga ona dużej samoświadomości językowej 1 metodologicznej. Trzeba bowiem wiedzieć, w co gra­ my, ale też i dlaczego gramy. Inaczej to język będzie na­ mi wywijał, a nie my nim. Więcej grzechów (ciężkich) nie pamiętam. Za kilka z nich żałuję i w przyszłości obiecuję poprawę. W ra­ mach pokuty poczytam trochę o „kulturze". Zawsze może się kiedyś przydać. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/76c00d85b871e9f8c891ef49b0c3b96c.pdf 3ac62cca9ce195fdf53b4cc193e75e52 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6387 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5960 Title A name given to the resource Leiris.Zarys/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s.3-6 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA 1. Michel Leiris - a kto to taki? Po jego śmierci w 1990 roku prasa francuska pisa­ ła: „świadek XX wieku”, autor „dzieła magicznego i osobnego”, „wielkość zapoznana”. Pośród tych, na których wpłynął, wymienia się nazwiska z najwyższej półki: Michel Butor, Marc Augé, Georges Balandier, Claude Lévi-Strauss... Pisarz, etnolog, krytyk sztuki. Takie określenia znaleźć można w zwyczajowych no­ tach encyklopedycznych. Za sucho, za grzecznie. Dla pełniejszej jego charakterystyki trzeba by je nieco roz­ winąć. Bo Leiris to postać o wielu obliczach. Przy tym daleko wychodząca poza zbiór konwencjonalnych for­ muł. Autor tomików poetyckich i skrupulatny diarysta. Wierzący surrealista, wykrzykujący bluźniercze formuły i wykładowca nieformalnego College de So­ ciologie. Podróżnik mimo woli, sekretarz-archiwista Misji Dakar-Dżibuti. Badacz sekretnego języka Dogonów i kultów opętania. Bywalec burdeli. Miłośnik pięknych (i nie tylko) kobiet i praktykujący homosek­ sualista. Obsesjonat i onirograf. Entuzjasta muzyki jaz­ zowej i wielbiciel opery. Żarliwy aficionado. Przyjaciel muzyków i malarzy. Znawca sztuki współczesnej, czu­ ły i wnikliwy jej komentator. Wielbiciel gier słownych i oryginalny leksykograf. A i tak przedstawiona tu lista jego zatrudnień i fascynacji nie jest pełna... Leiris znany jest u nas i nieznany. Z naciskiem na to drugie. Jeśli miarą wiedzy o obcojęzycznym autorze jest liczba przekładów jego prac (a gdy chodzi o Leirisa naprawdę licznych i tematycznie różnorodnych), to bez dwóch zdań, w tej materii znajdujemy się w strefie stanów niskich, bardzo niskich. W paleoepoce realne­ go socjalizmu i maszyny do pisania wydano ważny co prawda Wiek męski, ale książka przeszła raczej bez echa i na lata utonęła w humanistycznym stawie. Z całą pewnością nie została zauważona przez etnologów, w każdym razie nic nie wiadomo, by ktoś się na tę książkę maniakalnie powoływał, by korzystał z niej w swoich pracach, intensywnie ją cytował. W posłowiu Błońskiego, Leiris występuje zresztą wyłącznie ja­ ko pisarz i autor dziennika intymnego; o etnologicz­ nych koneksjach autora ani słowa. Był rok 1972. Trudno nawet się dziwić: scjentyficznie zorientowana etnografia polska pogrążona była wówczas w rejestra­ cji, opisie i klasyfikacjach artefaktów z zakresu głów­ nie rodzimej kultury ludowej. A z tej perspektywy wi­ dziany Leiris - ze swoimi afrykańskimi uwikłaniami, ostentacyjnie ekshibicjonistyczny, pogrążony w obse­ sjach - musiał jawić się jako postać zgoła surrealna. Nie było żadnej potrzeby, by powoływać się na ekscen­ trycznego, wpatrzonego we własny pępek pisarza. Pi­ sarz, jak sama nazwa wskazuje, ma pisać, a naukowiec uprawiać naukę. Tak jest i tak powinno być. I nie ma co mylić pojęć. W roku 1999 wydano u nas Lustro tauromachii, ko­ lejną książkę Leirisa. Od wydania pierwszej minęło Leiris. Zarys ćwierćwiecze z okładem. Świat obrócił się kilka razy, komunizm zniknął, maszyny do pisania zastąpiły kom­ putery, antropologia polska poszerzyła wydatnie spek­ trum swoich zainteresowań. I co? I nic. I znowu głucho o książce Leirisa, choć mowa o pracy przecież ze wszech miar klasycznej. W dodatku - poruszającej, dyskusyjnej, interpretacyjnie ryzykownej, a więc takiej, która mogłaby spolaryzować głosy czytelników. Można co prawda pojąć, że krwawe przygody byków i toreadorów niekoniecznie musiały przejąć wszystkich (zwłasz­ cza co wrażliwszych) antropologów. Idzie mi jednak o to, że - biorąc na chwilę w nawias etyczne implikacji Michel Leiris. Lata 80-te. Za: „Magazine Littéraire”. 3 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS corridy - mamy tu do czynienia przede wszystkim z fa­ scynującym studium antropologicznym. Ze śmiałą i od­ krywczą lekturą bliskiego geograficznie, acz jakże „eg­ zotycznego” dla nas świata. Ale przede wszystkim z brawurowym przykładem interpretacji, która w prak­ tyce realizowała (i to wiele lat temu!) tak bliskie dużej części z nas postulaty antropologii współczesności. Z głęboką, wielostronną i wielowarstwową lekturą zna­ ków świata tauromachii. A wszystko to przepuszczone przez intensywną wrażliwość, wszystko finezyjnie opisa­ ne i skomentowane. Trzeba czegoś więcej? W dziele przywracania Leirisa polskiej świadomości antropologicznej ważną rolę odegrała - opublikowana w roku 2000 - książka (wreszcie komentowana!) Jame­ sa Clifforda Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etno­ grafia, literatura i sztuka. (Warto przypomnieć, że „Kon­ teksty” wcześnie, bo już w numerze 1: 1991 anonsowały tę książkę piórem M. Sznajderman i Z. Benedyktowicza, a w późniejszych numerach drukowały tłumaczenia kil­ ku rozdziałów, w tym m.in. ten poświęcony Leirisowi 1/2:1999) Leiris zajmuje w niej znaczące miejsce. Poja­ wia się przy okazji uwag nad karierą wywrotowych pary­ skich „Documents”, omawiania zjawiska nazwanego „surrealizmem etnograficznym”, czy - zwłaszcza w dłuższej glossie na temat dziennika z jego pierwszej afrykańskiej podróży. Ale i w tym przypadku obyło się bez poważniejszych konsekwencji. Leiris Clifforda, jeśli mógł kogoś zainteresować, to może przede wszystkim ja­ ko sygnatariusz szerszego nurtu, stylu myślenia, wybitny przedstawiciel historycznej formacji etnologicznej (we wspomnianym numerze 1:1991, K. Kaniowska w tym właśnie kontekście wspominała Leirisa), niż osobny i oryginalny pisarz antropolog, z wyraźnym autorskim stemplem. On sam i jego dzieło dalej trwało w stanie dziwnej hibernacji. I zdumiewającego zapomnienia. Chyba się nie mylę bardzo: nie pisało się u nas i dalej nie pisze wiele i wnikliwie o Leirisie, nie tłumaczy się jego fundamentalnych prac, nie wykłada się go na naszych uniwersytetach. Za mało naukowy, za bardzo pogranicz­ ny, za mało uporządkowany, za bardzo literacki, za bar­ dzo osobisty etc. Jest, a jakoby go nie było... W tej sytuacji czas więc chyba najwyższy, by upo­ mnieć się o Michela Leirisa. A „Konteksty” ze swoim upodobaniem do oryginałów, gatunków zmąconych i anachronicznych gestów wydają się - jeśli nie my, to kto? - jak najbardziej stosownym miejscem, by poczy­ nić w tej materii pierwszy duży krok. A poza tym, mo­ ment jest chyba wyjątkowo stosowny. W dobie widocz­ nego nadrabiania edytorskich zaległości, w czasie, gdy przywracamy polszczyźnie część mitycznych książek francuskiej antropologii, znanych dotąd tylko w języku oryginału (Obrzędy przejścia Arnolda van Gennepa, PIW; Bóg wody Marcela Griaule’a, Wydawnictwo M. Derewiecki; Esej o naturze i funkcji ofiary Henri Huber­ ta i Marcela Maussa, Nomos - by wymienić kilka z ostatnio wydanych) przypomnienie twórczości autora L ’Afrique fantôme wydaje się po prostu twardą koniecz­ nością. Wypełnia bowiem, chociaż w części, ziejącą bo­ leśnie translatorską lukę. Tym razem więc, monogra­ ficzny, i w dodatku podwójny numer, ma jednego tylko bohatera. Prezentujemy w nim prowizoryczny, kreślo­ ny liniami o różnej grubości i różnym stopniu wyrafino­ wania, zarys Leirisa. 2 .. Leiris, jak już wspomniałem, to człowiek-orkiestra. Zamieszkiwał wiele światów, żył w różnoimiennych obszarach kultury i sztuki. I pisał o nich. W miarę możliwości staraliśmy się tę okoliczność uwzględnić. Toteż materiał, którym dysponowali­ śmy, został wstępnie podzielony wedle haseł tema­ tycznych (autobiografia, corrida, opera itp.), choć nie zawsze udało się zachować jakże pożądaną takso­ nomiczną rozłączność (trudno: rzeczywistość skrze­ czy!). Jeśli jednak odejść na chwilę od kryterium tematycznego/przedmiotowego, a wziąć raczej pod uwagę rodzaj prezentowanych tu tekstów, to widać wyraźnie, że zasadniczo można je zgrupować w trzy bloki. Nie sposób w tym krótkim wstępie mówić o wszystkim, więc w charakterze anonsu (zachęty? zaproszenia do lektury?) do omówienia wybieram je­ dynie po kilka tekstów z każdego z nich. Pierwszy blok to pisma i wypowiedzi samego Leirisa. W lwiej części są to teksty po raz pierwszy udostępnio­ ne polskiemu czytelnikowi. Warto przede wszystkim zwrócić uwagę na solidne fragmenty, już nie tylko po­ mnikowego L ’Afrique fantôme, ale mniej może znanego, a równie interesującego Journal 1992-1989. Dokumen­ ty to wielkiej wagi. Nie tylko z powodów biograficznych (co oczywiste), ale także historycznych, bo odsłaniają­ cych nieznane kulisy antropologicznych poczynań. Świadectwa rzadkiej szczerości, ale też (nie bądźmy cał­ kiem naiwni) autokreacyjnego gestu. Działkę czysto et­ nograficzną reprezentuje studium o kulcie zâr w Etiopii, jak i na poły biograficzny esej Sacrum w życiu codzien­ nym. Z wypowiedzi o sztuce warto przede wszystkim zwrócić uwagę na esej o Francisie Baconie (Francis Ba­ con, en face i z profilu), w świetnym tłumaczeniu Marka Kędzierskiego - bez wątpienia jedno z najlepszych i naj­ bardziej cenionych studiów na temat malarstwa Baco­ na, zresztą przyjaciela paryskiego etnologa. N a osobną wzmiankę zasługują teksty dotyczące języka, a zwłaszcza wyimki z nieprzetłumaczalnego Langage tangage, które nie bacząc na piętrzące się przeszkody - przetłumaczył jednak dla nas niezawodny Jan Gondowicz. Prócz tego, przedrukowujemy fragmenty opubliko­ wanych już po polsku książek (oczywiście w stosowych skrótach), nie tylko by przypomnieć fragmenty istotne dla nakreślenia wizerunku Leirisa, ale także dlatego, by można było bez trudu śledzić nawiązujące do nich uwagi komentatorów. Teksty pochodzą z różnych okresów twórczości Leirisa. Są też, co warto zauważyć, 4 �Dariusz Czaja LEIRIS. ZARYS sna Lustro tauromachii. Tekst był już publikowany, toteż przypominamy jedynie jego fragmenty. Niezwy­ kle interesująco za to wypadają tu sprokurowane przez nas konteksty. Bogata, wieloznaczna, paradoksalna (jasno-ciemna), tragiczna rzeczywistość corridy uka­ zuje się tu całej pełni. Dochodzi do głosu w błyskotli­ wej, idącej po tropach bohatersko-rycerskich (tyle mogę zdradzić) analizie Ludwika Stommy - Autora witamy po latach nieobecności na naszych łamach! która, co ciekawe, idzie jeszcze w innym kierunku niż uwagi Leirisa. W zaskakujących paralelach i nieocze­ kiwanych odniesieniach, które w swoim studium prze­ prowadza historyk sztuki Jean Clair. W podszytych emocjami rozważaniach, które snują José Bergamin i jeszcze jeden wybitny historyk sztuki - Georges Didi-Huberman. Blok uzupełniają portrety wybitnych mi­ strzów sztuki corridy (obok Leirisa, szkice J. Ortegi y Gasseta i M. Barbaruk). Z kolei materiałem, który znakomicie uzupełnia, dopowiada, oświetla afrykańską przygodę Leirisa (do­ tyka wciąż drażliwych problemów kolonializmu, wła­ dzy, etnograficznego autorytetu) jest zapis paryskiej dyskusji na temat nieoczywistych i często umykają­ cych nam kontekstów Jądra ciemności Conrada. To niezwykle zajmująca, ciekawa z europejskiego (w tym polskiego) punktu widzenia dyskusja, bogata w dające do myślenia spostrzeżenia francuskich afrykanistów, z wprowadzeniem wielkiego Georges’a Balandier. Na trop tej dyskusji wpadliśmy dzięki Oldze Stanisław­ skiej, która nie tylko nam ją zaproponowała do druku, ale także dokonała wstępnej obróbki redakcyjnej zapi­ su dyskusji. Dziękujemy, jesteśmy zobowiązani, prosi­ my o jeszcze! Pozostając jeszcze krótko przy wątku kontekstowych powiązań pomieszczonych tu tekstów z twórczością Leirisa, dwa już tylko przykłady. Wątek surrealistyczny poszu­ kiwań Leirisa dobrze widoczny jest również w eseistycz­ nych (antropologicznych z ducha) mikromonografiach Krzysztofa Rutkowskiego (Ucho, Paluch), jakby dalekich odbiciach procedur tekstowych i fotograficznych podej­ mowanych w „Documents”. Zastanawiając się nad nie­ konwencjonalnym (dziwnym, dla wielu nie do przyjęcia) kształtem etnografii zaproponowanym przez Leirisa, za­ stanawiając się nad wzajemnymi relacjami (proporcjami) sztuki i nauki w pisarstwie etnograficznym, warto sięgnąć do świetnego tekstu wybitnego włoskiego filozofa Giorgio Agambena (w tłumaczeniu wspomnianego Krzysztofa Rutkowskiego), który śledzi genezę i zarysy nowej histo­ rii sztuki, osobliwej nauki przyszłości, „nauki bez imie­ nia”, której projekt był udziałem jednego z gigantów XXwiecznej refleksji o sztuce - Aby Warburga. Brak miejsca nie pozwala wymienić niestety in­ nych niezmiernie ciekawych - a są u nas inne? - tek­ stów. Wspomnę jeszcze tylko, że numer ten można czytać również „diachronicznie”, sięgając do wcze­ śniejszych numerów kwartalnika. Wówczas okaże się, bardzo zróżnicowane gatunkowo: zapis dziennikowy, wykład, esej, wspomnienie, fragment wywiadu. To również znak szczególny jego pisarstwa. Blok drugi, to komentarze i analizy dzieła Leirisa. Kompetentnym i wnikliwym wprowadzeniem do jego życia i dzieła, i ich wzajemnych uwikłań, są zwłaszcza dwa teksty, od których zresztą można (trzeba?) zacząć lekturę pisma i... znajomość z Leirisem. Tomasz Szer­ szeń (którego wkładu w przygotowanie tego numeru nie sposób przecenić, artykuły i przekłady mówią za siebie) w swojej rekapitulacji tematów Leirisa (Michel Leiris instrukcja obsługi) śledzi główne, przewijające się w jego tekstach wątki, zwracając uwagę na napięcie pomiędzy pisaniem (sztuką) i życiem, kulminującym w bolesnym paradoksie („pod pretekstem opisania swego życia, zapominamy żyć, ponieważ piszemy”), podkreśla też szczególnie istotny dla pisarstwa Leirisa wątek braku, nieciągłości, nieobecności, niedokończe­ nia. Z kolei u Jamesa Clifforda dochodzi mocno do gło­ su wątek realności, tego co prawdziwie realne (także w swych odniesieniach, do tego, co surrealne), jak też sposobu, w jaki pismo (język) zamienia rzeczywistość w tekst, jak pojęcie anektuje, to co „rzeczywiste”. Olśniewający analitycznie, a stylistycznie wielce wyrafinowany jest artykuł Denisa Holliera (Nagłówek Holofernesa. Notatki o Judycie, w tłumaczeniu Katarzy­ ny Przyłuskiej), w którym błyskotliwie został wykorzy­ stany jeden uporczywych fantazmatów Leirisa (motyw odciętej męskiej głowy, znany z historii starotestamentowej Judyty), we wnikliwej i oryginalnej lekturze jego pisarstwa autobiograficznego. Pozostając jeszcze w kręgu tej samej tematyki, niezwykle cennym ko­ mentarzem do dziennikowej części pisarstwa Leirisa jest tekst Philippe’a Lejeune’a, największego autoryte­ tu w dziedzinie diarystyki, który rozkręca na części pewne fragmenty jego dziennikowych zapisów, odsła­ niając to, co w nich ciemne, sugerowane, implikowa­ ne (Czytając Leirisa. Autobiografia i język). Wraz z nimi zaglądamy pod podszewkę osobistych wyznań, uczymy się czytać nie tylko, to co napisane, ale też to, co jest nienapisaną ich częścią. Świetnym i nad wyraz kompe­ tentnym komentatorem pism Leirisa - tym razem idzie o prywatne notatki na temat opery - okazał się również Jean Jamin. Przyjaciel i wydawca jego opero­ wych zapisków, pokazuje w swoim tekście (Niedomó­ wienie. Leiris, Lévi-Strauss i opera) operowe zaintereso­ wania Leirisa na tle innych jego biograficznych uwikłań, życzliwie, ale i nie bezkrytycznie omawia je­ go rozumienie spektaklu operowego. Blok trzeci: to różnej maści i autoramentu teksty, które wchodzą w rozmaite związki z pracami Leirisa; takie, dla których jego wywody stały się pretekstem, albo takie, dla których jego uwagi stanowią ciekawy poznawczo kontekst. Niemal cały dział tekstów doty­ czących różnych aspektów corridy utkany został wła­ śnie w ten sposób. Punktem wyjścia stało się rzecz ja­ 5 �Dariusz Czaja że ten Leiris nie spadł nam wcale z księżyca. Ze liczne linie i strzałki prowadzą od publikowanych w tym nu­ merze tekstów do artykułów, w których podejmowane w nim problemy i kwestie pojawiały się już wcześniej. Tytułem przykładu: niebezpieczne związki życia i lite­ ratury (nr 3/4:2002), niepokojące relacje słowa i rze­ czy, dyskusja wokół Rzeczywistych obecności Steinera (nr 4:1999); zagadki malarstwa Bacona (3/4:1997), fascynująca postać Aby Warburga (1/2:1999)... Jest do czego sięgać. 3. I na koniec jeszcze jedno. Po co nam dzisiaj Leiris? Co nam po Leirisie w czasie marnym? Mógłby ktoś tak znienacka zapytać. Zwłaszcza może ktoś z tych antropo­ logów, co żwawo podążają za bieżącymi modami, z tych, co to zawsze wiedzą, co się w naszej dyscyplinie właśnie nosi (i zwłaszcza: czy to się opłaca?). Nie chcemy, rzecz jasna, wyręczać czytelników w odpowiedzi, również i tych, którzy poza aktualiami świata nie widzą. Czy po­ mieszczone tu teksty staną się źródłem inspiracji dla an­ tropologicznych poczynań, zaczynem własnych pytań, czy też zostaną uznane za być może interesującą, ale jednak etnograficzną ramotę - nie nam rozstrzygać. O jednym chcieliśmy zapewnić. W dobie ogłaszania co pół roku kolejnej naukowej rewolucji, proklamowa­ nia śmierci - nieodwołalnych, oczywiście! - starych pa­ radygmatów („antropologia symboliczna umarła”, „her­ meneutyka dogorywa w konwulsjach”, i tym podobnych wesołych konceptów), nie ogłaszamy Leirisa żadnym zbawcą. Nowym guru antropologii. Patro­ nem metodologicznej odnowy. Nie proponujemy go ja­ ko panaceum na wszystko, nie upatrujemy w nim leku na całe (etnograficzne) zło. Nie sugerujemy więc ani przez chwilę, że oto czas porzucić dotychczasowe za­ bawki i etnografię/antropologię na jego sposób upra­ LEIRIS. ZARYS wiać. Zacząć pisać jak on. Cahiers Leiris koniecznie abonować. Namawiamy jedynie do tego, by Leirisa zacząć w końcu czytać. A także, by o nim nieco poczytać. Ty­ le przynajmniej na początek. A później się zobaczy. Odkrywając ten zapomniany ląd (bo przecież nie całkiem nieznany), chcieliśmy jedynie odpomnieć wielobarwną postać francuskiej humanistyki. I przy­ wrócić ją polskiej pamięci. Przedstawić niebanalnego badacza, intrygującego pisarza, fascynującego człowie­ ka wreszcie. Który do późnej starości nie przestał zada­ wać pytań (również i tych najprostszych, uchodzących za mało poważne, naiwne), który zachował dziecięcą ciekawość świata. Dostrzegał wiele. Słyszał wiele. Od­ słaniał rzeczywistość w jej nieoczywistości. W różno­ rodności i wielokształtności. W jej pięknie (czasem konwulsyjnym pięknie), szaleństwie i grozie. Poszerzał jej granice. Zaglądał w siebie, sprawdzał, co - z tego, 0 czym pisze - rezonuje mocno i głęboko nie tylko z rozumem, ale i z emocjami. Umiał nazywać rzeczy. 1 przyglądał się wnikliwie językowi, którym je opisy­ wał. Opukiwał słowa, wywracał je na drugą stronę. Nie miał ambicji tworzenia systemów, ustanawiania nowych naukowych paradygmatów. Był żywym przy­ kładem owocnego połączenia badawczego oka i arty­ stycznej intuicji. Nie troszczył się o „naukowy obiekty­ wizm” - ten upiorny fetysz pogrobowców pozytywizmu - własnych poszukiwań. Wczepiony mocno w siebie, pisał tylko o tym, co przeszywało go dogłębnie. Sam był szkłem powiększającym wielu zjawisk. Spoglądając przez nie, wielu zobaczyło świat rzeczy znanych nazwa­ ny na nowo, w nieznanym wcześniej oświetleniu. Spojrzeli na obrazy, muzykę, słowa, w taki sposób, o jakim nigdy się im nie śniło. Mało to czy dużo? Jak zawsze, dla jednych będzie to: t y l k o tyle. Dla innych: a ż tyle. Jak na duży mo­ nograficzny numer - w sam raz. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d0480ab724ad84dd447ec4a5780286b3.pdf 4bf364c73eb870e6af55a659786d07a1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6396 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Leiris, Michel (1901-1990) Judyta i Holofernes (postacie biblijne) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5969 Title A name given to the resource Cięcie Judyty/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 Ekscesy egzegezy Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.3-4 ; s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Gustaw Doré Judyta demonstrująca głowę Holofernesa. Za: La Bible. Ilustrée par Gustave Doré (accompagnée d'extraits de la Bible de Jerusalem). �DARIUSZ CZAJA interpretacją, egzegezą (te pojęcia traktuję tu blisko­ znacznie) tekstu, sprawa to przecież kluczowa. Dopie­ ro znając dobrze tekst wyjściowy, możemy lepiej zrozu­ mieć architekturę jego odczytania. Możemy śledzić napięcia między nimi; punktować odstępstwa, zmiany, retusze, świadome i nieświadome przekłamania i prze­ sunięcia pojawiające się w tekście egzegetycznym. Ma­ ło tego: dopiero wtedy możemy pojąć, że bywają takie oczekiwania wobec czytanego tekstu - tu: opowieści biblijnej - wobec których powiedzenie, że „nie mogli ich przewidzieć domniemani autorzy” zakrawa na so­ lidny eufemizm. W odniesieniu do „egzegezy” Leirisa trzeba by powiedzieć, że jego oczekiwania wobec hi­ storii zapisanej w Księdze Judyty nie mogły się jej do­ mniemanym autorom przyśnić w najbardziej nawet szalonych snach. Dopiero taka formuła mogła by spro­ stać skali ich herezjarchicznego szaleństwa. Teraz już możemy zobaczyć jak daleko padło (interpretacyjne) jabłko od (źródłowej) jabłoni. Cięcie Judyty: ekscesy egzegezy 1. We wstępie do książki Andre LaCocque i Paula Ricoeura: Myśleć biblijnie, uczonej i miejscami porywa­ jącej - rzadkie połączenie! - pracy z zakresu egzegezy Pisma, pojawia się interesujące rozumienie pojęcia znaczenia. Autorzy odnoszą je do komentowanych na kolejnych stronach biblijnych perykop. Utrzymują, że „znaczenie tekstu jest każdorazowo wydarzeniem, ro­ dzącym się w punkcie przecięcia z jednej strony ogra­ niczeń, jakie tekst niesie w sobie, zależnych w znacz­ nej mierze od jego Sitz im Leben, a z drugiej rozmaitych oczekiwań kolejnych czytających i interpretujących go wspólnot, których nie mogli przewidzieć domniemani autorzy rozważanego tekstu”.1 Tekst nie jest więc, jak przyjmuje się w zdroworozsądkowych mniemaniach, statycznym obiektem. Znaczenie nie jest przywiązane sznurkiem do sekwencji zdań, a zadanie interpretato­ ra nie polega na jego prostym oddzieleniu od teksto­ wego nośnika. Znaczenie jest w ciągłym ruchu, można by rzec: dzieje się. Interpretator, to żywy człowiek, ze swoją biografią, emocjami, wiedzą, a nie wyprana z ży­ cia, podległa jedynie rygorom metodologicznej po­ prawności, epistemologiczna kukła. Właśnie ów dyna­ miczny rys rozumienia znaczenia, wydobywający jego otwartość i niegotowość, jest szczególnie podkreślany przez obydwu autorów. Tak właśnie: znaczenie nie j e s t , ale dopiero rodzi się na styku, w zderzeniu, na przecięciu dwóch jakości. Jest tedy momentem twór­ czym. Wydarzeniem. I to - jak zobaczymy za chwilę czasem bardzo wybuchowym. Te uwagi są wyjątkowo poręcznym wprowadze­ niem do przyjrzenia się pewnemu aspektowi sławnego autobiograficznego tekstu Michela Leirisa, Wiek mę­ ski.2 Wyrazista obecność starotestamentowej Judyty w jego książce nie mogła, oczywiście, ujść uwadze ko­ mentatorów jego pism. Ale rzecz ciekawa: nawet naj­ bardziej wnikliwi z interpretatorów znaczenia i funkcji tej postaci w życiu Leirisa i w jego pisaniu nie pokusi­ li się o bliższe zbadanie relacji, jakie zachodzą między portretem Judyty w starotestamentowej księdze a wi­ zerunkiem potężnej bohaterki z jego wyznań.3 A pa­ trząc na to od strony problemów związanych z lekturą, 2. Księga Judyty została napisana po hebrajsku bądź aramejsku, najprawdopodobniej w czasach bliskich po­ wstaniu Machabeuszów, w drugim stuleciu przed Chr.4 Tekst oryginalny się nie zachował, dysponujemy jedynie wersją grecką z Septuaginty. Kościół rzymski i prawosławny zalicza ją do ksiąg natchnionych, acz opa­ trzonych klauzulą: deuterokanoniczne. Nie wchodzi ona natomiast do kanonu Biblii hebrajskiej i protestanckiej. Choć na pierwszy rzut oka zdaje się rzeczową - dobrze umocowaną historycznie i geograficznie - opowieścią 0 wybawieniu Żydów z asyryjskiej opresji, po bliższej ana­ lizie okazuje się tekstem pełnym pomyłek geograficz­ nych, jak i historycznych anachronizmów. Akcja dzieje się za panowania Nabuchodonozora, który wedle tekstu panował nad Asyrią w Niniwie, w jakiś czas po powro­ cie Żydów z wygnania i odbudowaniu Świątyni. Kłopot w tym, że w rzeczywistości był on królem Babilończyków 1 rezydował w Babilonie, a Niniwa została w istocie zbu­ rzona przez jego ojca. Występujący w tekście medyjski król Arfaksad jest niemal na pewno postacią całkowicie wirtualną. Z kolei Holofernes i Bagoas, owszem, byli wo­ dzami, ale perskimi, żyjącymi dwieście lat po śmierci Nabuchodonozora.5 Mało tego: oblegane w księdze miasto Betulia, z którego pochodzi Judyta, jest, jak sądzą bibliści, również bytem fikcyjnym.... Tak więc od strony zgodności z realiami historycz­ nymi i geograficznymi tekst nie wytrzymuje kryty­ ki.6 Całość przypomina raczej pewien rodzaj dydak­ tycznej przypowieści, narracji „ku pokrzepieniu serc”, skompilowanej z różnych heterogenicznych wątków, bez przesadnej dbałości o historyczną ścisłość. Otwie­ rającą księgę frazę: „Było to w dwunastym roku rzą­ dów Nabuchodonozora” można by w tym kontekście traktować jako niemal równoważną ze zwyczajowym baśniowym początkiem: „dawno, dawno temu...”. 66 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Od strony literackiej rzecz biorąc, byłaby Księga Ju ­ dyty rodzajem midraszu, a zatem zgodnie z etymologią hebrajskiego darasz, tekstem który jest rozwiniętym ko­ mentarzem do pewnego wydarzenia, realnego bądź nie (to rzecz mało znacząca). Natomiast już z całą pewno­ ścią jest to osobliwa glossa, w której pomieszczono uzu­ pełnienia jawnie fikcjonalne, jak i aluzje do wydarzeń opisanych w innych ksiągach biblijnych. Treści te pod­ dano następnie swobodnemu opracowaniu.7 W tek­ stach tego rodzaju prawda historyczna staje się warto­ ścią drugorzędną. Znacznie istotniejsze jest moralne bądź religijne przesłanie, które autor biblijny zamierza przedstawić.8 Wybór tego rodzaju formy literackiej zda­ je się więc w tym kontekście bardzo racjonalny: narra­ cja konstruowana jest w ten sposób, by uwypuklić samo przesłanie. Zgodność z realiami historycznymi, troska 0 detale geograficzne schodzi na plan dalszy. Najpraw­ dopodobniej pierwsi czytelnicy tej księgi pojmowali to doskonale. Kłopoty z jej właściwym rozumieniem, to nasza - współczesnych - specjalność. Można zatem powiedzieć, że Księga Judyty opisuje pewien epizod z dziejów mitycznych Izraela. Przymiot­ nik mityczny nie oznacza tu prostego zmyślenia, a je­ dynie określa pewien typ narracji, której zadaniem nie jest dostarczenie wiarygodnych historycznie faktów, ale przede wszystkim ekspozycja (może nawet: perswa­ zja) ważnych dla redaktorów tekstu idei. Oto więc wojska asyryjskie realizują plan Nabuchodonozora podboju całego Bliskiego Wschodu. H o­ lofernes kroczy od zwycięstwa do zwycięstwa, dopiero górska osada Betulia stawia mu opór, odmawiając od­ dania się w niewolę. Holofernes postanawia wziąć Betulię fortelem, bez walki. Ustawia swoje wojska u pod­ nóży miasteczka, odcinając źródła wody. Teraz oczekuje spokojnie na poddanie się jej mieszkańców. Sytuacja wygląda rozpaczliwie, najwyżsi rangą kapłani zastanawiają się nad poddaniem miasta, o ile nie na­ stąpi w ciągu kilku dni boska interwencja. Tak dzieje się do momentu, w którym pojawia się Judyta, wdowa po Manassesie, która przedstawia starszyźnie swój chy­ try plan ocalenia miasta. Nie zdradza jednak żadnych szczegółów. Tu rozpoczyna się właściwa, najbardziej dramatyczna część całej opowieści. I co najważniejsze: Judyta jest osobą o niezłomnej wierze, zawierzającej swój los i los swojego ludu bo­ skim wyrokom. Zanim Judyta podejmie się patriotycz­ nego i heroicznego czynu, modli się w namiocie o siłę i odwagę konieczną do wykonania niebezpiecznego zadania. Jest to nie tylko wspaniały literacko tekst. Dla nas ważniejsze jest to, że pokazuje on dowodnie i jednoznacznie, kto jest tu właściwym bohaterem wy­ darzeń, które za czas jakiś nastąpią. Judyta ma najwy­ raźniej świadomość, że nie ona będzie właściwym sprawcą wielkiego czynu. Zdaje sobie sprawę, że bę­ dzie tylko narzędziem w boskich rękach. Zemsta doko­ na się ręką kobiety, ale jej prawdziwy Autor pozosta­ nie w ukryciu. Tekst nie pozostawia wątpliwości, że Judyta jest figurą jawnie teocentryczną. Podkreśla się w nim niezłomność wiary, zaufanie do Boga, nawet w sytuacji tak skrajnie tragicznej, jak ta, w której zna­ leźli się mieszkańcy oblężonej Betulii: „Tyś sprawił rzeczy dawne, teraźniejsze i przyszłe, Ty przenikasz to, co jest i co będzie. To, coś zamierzył, musi zaistnieć, a to, coś postanowił, spełni się i powie: ‘Jestem!' Wszystkie Twe drogi zostały przygotowane, A wyroki Twoje - przewidziane. Oto Asyryjczycy mają przewagę wojenną, chełpią się końmi i jeźdźcami, pysznią się potęgą swojej piechoty, ufają tarczom i oszczepom, łukom i procom, lecz nie wiedzą, żeś Ty jest Panem, który niszczy wojny! Pan jest imię Twoje. Niech moc Twego gniewu złamie ich siły! Postanowili bowiem zbezcześcić Twoją świątynię, splugawić namiot, gdzie mieszka imię Twej chwały, zniszczyć żelazem rogi Twego ołtarza. Spójrz na ich pychę, Wylej Twój gniew na ich głowy, daj rękom wdowy upragnioną siłę. Uderz podstępem warg moich Niewolnika na równi z władcą, A władcą wraz z jego sługą. Złam ich wyniosłość ręką kobiety”.11 3. Jaki obraz Judyty przedstawia Księga, która wzięła nazwę od jej imienia? Epizod w Betulii pokazuje Judytę jako osobę skromną i pobożną, wdowę, która wypełnia skrzętnie wszystkie przepisane przez Prawo obowiązki religijne. Pojawiając się w obozie wroga, Judyta objawia 1 inne swoje przymioty. Jest zjawiskowo piękna („Skoro Judyta stanęła przed nim wszyscy byli oczarowani pięk­ nością jej oblicza”9). Nawet jej przeciwnicy podkreślają nadzwyczajne zalety jej umysłu, idące w parze z urodą („Dziwili się jej mądrości i mówili: Nie ma na całej zie­ mi kobiety tak pięknej i mądrej zarazem”10) Spójrzmy teraz jak Księga opowiada o zdarzeniu, któ­ re jest osią dramaturgiczną całości, miejscem o szczegól­ nej mocy znaczeniowej. Judyta zostaje zaproszona przez Holofernesa na ucztę, której cel zdaje się - przynajmniej z jego perspektywy - dość jednoznaczny. Holofernes za­ mierza uwieść piękną Betulijkę, a przygotowane na tę okoliczność duże ilości trunków mają to ułatwić. Ale sprawy przybierają nieoczekiwany obrót, planowane zwy­ cięstwo okaże się klęską. Ironia losu w postaci czystej. „Gdy się zrobiło późno, jego oficerowie zaczęli spiesznie się rozchodzić. Bagoas zamknął namiot od ze­ 67 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Moje dzieci wyda na sprzedaż, A dziewice uprowadzi. Pan Wszechmogący ich wypędził Ręką kobiety! wnątrz i zwolnił na spoczynek straż przyboczną swego pana; wszyscy bowiem byli znużeni nadmiernym pi­ ciem. Pozostała w namiocie tylko Judyta z Holofernesem, który wyciągnął się na swym łożu, zmożony wi­ nem. Wówczas Judyta kazała swej służącej stanąć na zewnątrz sypialni i czekać jak zwykle na jej powrót, bo miała jeszcze udać się na modlitwę. To samo powie­ działa Bagoasowi. Odeszli więc wszyscy, od najmniej­ szego do największego; nikt nie pozostał w sypialni. Wtedy Judyta, stając u jego łoża, rzekła w sercu: Ich wódz nie zginął bowiem z rąk młodzieńców, Nie pobili go synowie tytanów, Nie pokonali go wyniośli giganci, Lecz Judyta, córka Merariego Zwiodła go piękną twarzą. Zdjęła bowiem szaty wdowie Dla wywyższenia uciśnionych Izraela, Namaściła swą twarz olejkiem, <Panie, Boże wszelkiej mocy, wejrzyj w tej godzinie na dzieło rąk moich dla wywyższenia Jeruzalem > Ułożyła włosy pod zawojem, Wdziała zwodniczą sukienkę lnianą. Jej sandały przykuły wzrok jego, Jej piękność podbiła mu duszę Teraz nastał czas stosowny, aby zatroszczyć się 0 Twoje dziedzictwo i dokonać mego zamiaru, aby zniszczyć wrogów, którzy przeciwko nam powstali. Zbliżywszy się do kolumny łoża u wezgłowia Holofernesa, odwiązała jego miecz. Podeszła do łoża, ujęła go za włosy i rzekła: <P an ie, Boże Izraela, dodaj mi siły w tym dniu! > . Dwukrotnie uderzyła z całej siły w je­ go kark i odcięła mu głowę. Zepchnęła następnie jego ciało z posłania i zdarła kotarę baldachimu. Po chwili wyszła i podała wiernej służebnicy głowę Holofernesa. Ta włożyła ją do torby na pokarmy. Potem obydwie ra­ zem wyszły według zwyczaju na modlitwę. Przeszły przez obóz, okrążyły wąwóz, weszły na górę Betulii 1 stanęły u jej bram”.12 Tak dopełniła się ofiarnicza misja Judyty. Ta, któ­ ra miała zostać pohańbiona, hańbi niedoszłego zło­ czyńcę, upokarzając przy okazji wojska, których jest dowódcą. Słabość zwycięża brutalną siłę. Kobieta try­ umfuje nad mężczyzną! - fakt w patriarchalnej kultu­ rze Bliskiego Wschodu ogromnej wagi. Betulia zostaje ocalona. Po powrocie do swojego miasta, Judyta śpie­ wa wielką pieśń pochwalną. Pieśń dziękczynną. Nie ma wątpliwości, że Holofernes został zgładzony co prawda jej ręką, ale że ręka ta od początku była przez kogoś innego prowadzona. Rozdział 16 rozpoczyna się apoteozą boskiej mocy, wskazaniem na właściwego sprawcę jej czynu: Aż miecz przeciął kark jego”.13 Rzecz dokonała się. Holofernes został zgładzony, jego głowa została zatknięta na murach Betulii, a woj­ ska przez niego dowodzone poszły w rozsypkę. Kryzys został zażegnany. Świat powrócił do równowagi. Tekst powyższy to dopełnienie - nieomal rewers - modlitwy cytowanej przed chwilą. Tam była prośba o siłę, teraz jest podziękowanie za jej udzielenie. I jeszcze raz mó­ wi się tu, ze szczególnym podkreśleniem, że to właśnie „ręką kobiety” dokonał się ów wielki, patriotyczny czyn. Judyta, hebrajska Jehudith —czyli po prostu: Ży­ dówka - była jedynie narzędziem w rękach Jahwe. Śmiertelne cięcie zadała ręka pobożnej kobiety, pro­ wadzonej wszakże boską ręką. Wynika z tego, że nie mamy tu do czynienia ze zwykłym morderstwem, ale z czynem - choć bez wątpienia okrutnym - którego najgłębszy sens wykracza poza poziom ludzkiej historii i wchodzi w przestrzeń, nieodgadnionej dla śmiertelni­ ków, boskiej metahistorii. Tym samym, morderstwo teraz już jako święte cięcie - staje się częścią wyższej logiki dziejowej. A przy okazji, jak się zdaje, zostaje usprawiedliwione i opatrzone boską sankcją. Osta­ tecznie więc, ta krwawa opowieść okazuje się przejrzy­ stym wykładem historiozoficznym ukrytym pod ko­ stiumem sensacyjnej anegdoty. 4. „Zacznijcie grać mojemu Bogu grać na bębenkach, Uderzcie w cymbały dla Pana, Imię ich - legion. Salome, Elektra, Judyta, Car­ men, Lukrecja, Meduza, Turandot... A to tylko część listy. Dream team. Kobiety o wyraziście zarysowanym profilu. Często obdarzone nadzwyczajną mocą. Pięk­ ne, tragiczne, uwodzicielskie, lubieżne, okrutne, sady­ styczne. Z jakąś tajemnicą w środku. Z wewnętrzną ry­ są, pęknięciem, stygmatem, który wynosił je ponad przeciętność, który podnosił je do poziomu realności mitycznej. Marzył o nich, zachwycał się nimi, wielbił je, bał się ich, nawiedzały go w snach, widział je na ja­ wie. Nigdy nie myślał o nich jako postaciach z papie­ ru, nawet jeśli były tylko kreacjami literackimi. Prze­ Wywyższajcie, wzywając Jego imienia. Bo Pan jest Bogiem, który niszczy wojny, On obozuje pośród swego ludu; Wyrwał mnie z rąk prześladowców. Przyszedł Asyryjczyk z gór północnych, Przyszedł z niezliczonym swym wojskiem. Jego tłumy zapełniły wąwozy, A konnica pokryła wąwozy. Mówił, że spali moje ziemie, Ze młodzież moją zgładzi mieczem, Rozbije o skałę moje niemowlęta, 68 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY ciwnie: tworzyły istotną część jego pisania i życia. Le­ piej może byłoby powiedzieć w tym przypadku: pisa­ nia, więc życia. Jednakże w bogatym panteonie kobiet, które za­ ludniają dzieło Michela Leirisa, miejsce na szczycie za­ rezerwowane było tylko dla jednej. N a ekskluzywnej liście jego heroin, starotestamentowa Judyta zawsze zajmowała miejsce najwyższe. Jedynie zhańbiona, gi­ nąca śmiercią samobójczą Lukrecja - postać należąca do kręgu rzymskiego świata - mogła z nią od czasu do czasu konkurować. Nie będzie przesadą powiedzieć, że Leiris był po prostu Judytą opętany. Ze wdarła się mocno w jego życie. Co nawiasem mówiąc, w pełni potwierdza tezę George’a Steinera, o „namacalnej obecności” niektórych postaci literackich w życiu wie­ lu z nas, czytelników.14 Zawładnęła jego wyobraźnią od wczesnego dzieciństwa. Ślady tego hipnotycznego omamienia można znaleźć już w Wieku męskim. Odsła­ nia w nim nie tylko okoliczności swojego zauroczenia, ale próbuje wyświetlić racje, które za nim stały. Kreśli z brutalną szczerością - ktoś powiedziałby może: z bez­ wstydem - genezę i kulisy prywatnego mitu. „Oto refleksje, które przychodzą mi do głowy, kie­ dy mowa o Judycie. Historia Judyty - bohaterki podwójnie i potrójnie straszliwej, gdyż, będąc wdową, zostaje morderczynią mężczyzny, któremu się przed chwilą oddała - nie wzruszyła mnie szczególnie, kiedy będąc jeszcze małym dzieckiem, przeczytałem ją po raz pierwszy w Historii Świętej, gdzie była opisana. Co prawda, wszystkie nie­ przyzwoite szczegóły były tam starannie pominięte. Znacznie bardziej pasjonująca była wtedy historia Machabeuszów, walk, jakie toczyli, oraz tortur, którym poddano wielu na oczach matki. Niemniej jednak Ju­ dyta, która ucięła głowę kochanka jego własnym mie­ czem, następnie zaś spowiła szalem i włożyła do wor­ ka, aby zanieść ją do miasta - jest postacią, wokół której krystalizują się obrazy, jakie miały przemożny wpływ na moje życie”.15 Leiris czerpał swoją wiedzę o Judycie z kilku źródeł. Mówiąc „wiedza” , mam na myśli nie tylko suchą fak­ tografię, „mięso” narracyjne, ale przede wszystkim te ogólnie powiedzmy - świadectwa, które najmocniej uformowały w nim fantazmat tej niezwykłej kobiety. O pierwszym, spreparowanym w manierze Biblii pauperum, fragmencie biblijnym, była mowa wyżej. Drugie, to encyklopedia: Nouveau Larousse Illustré, zresztą wyimek z tego dzieła stanowi motto do rozdziału z Wieku męskiego, zatytułowanego Judyta. W cudownie zwię­ złym streszczeniu właściwym hasłu słownikowemu, Larousse kompresuje całą historię, zamykając jej sens w kilku zaledwie zdaniach: „Judyta, bohaterka ludu żydowskiego, której dzieje opisał Stary Testament w księdze noszącej jej imię. Oto treść: miasto Betulia, oblężone przez armię Holofernesa, generała Nabuchodonozora, króla Niniwy, miało się poddać. Pewna wdowa imieniem Judyta postanowiła, natchniona przez Boga, ocalić swój naród. Opuściła więc miasto z jedną tylko służącą i udała się do obozu Asyryjczyków. Wprowadzona przed oblicze Holofernesa, ujęła go swą pięknością, zgodziła się zasiąść przy jego stole, a widząc go zmorzonego pijaństwem, ucięła mu głowę i wróciła nocą do Betulii. Nazajutrz Żydzi wystawili krwawą głowę Holofernesa na murach; przerażeni Asyryjczycy odstąpili od oblężenia, doznawszy krwa­ wej porażki” . Mimo tak skrótowego potraktowania ca­ łej opowieści, widoczna jest w nim intencja uratowa­ nia religijnego charakteru zdarzenia. Ponadto, zauważmy, fragment ten mówi co prawda o wspólnej uczcie Judyty i Holofernesa, nic wszakże nie sugeruje, by ta upojna (dla Holofernesa) noc miała również skończyć się upojnym (dla obydwojga) erotycznym spełnieniem. Trzecie źródło, z całą pewnością najważniejsze w tym zestawieniu - najważniejsze, bo najsilniej anga­ żujące wyobraźnię - to kobiecy dyptyk Lucasa Cranacha: Lukrecja i Judyta.16 Ten podwójny obraz poruszył Leirisa w szczególnym momencie, pod koniec jego ku­ racji psychiatrycznej. Zrozumiał w pewnym momen­ cie, że postacie tych dwóch kobiet są skrótowym zapi­ sem jego pragnień, lęków i obsesji. Mało tego: obraz ten stał się, generalnie, impulsem do spisania faktów z jego życia, w tym również tych niewygodnych, tych, o których mówić nie wypada. Miał to być rodzaj świeckiej spowiedzi. Szczerej do bólu, ocierającej się 0 ekshibicję, a jej cel określony był jasno: wyrzucenie z siebie, pozbycie się ciężaru spraw, które doprowadzi­ ły go do poważnej depresji. Z czasem, zapis ten utracił czysto konfesyjny i terapeutyczny wymiar i stał się „skrótem pamiętnikowym, panoramicznym wido­ kiem”17 istotnych aspektów jego życia. W jaki sposób jawiła się Leirisowi Judyta z obrazu Cranacha?18 Co w jej przedstawieniu szczególnie go dotknęło, poraziło? Porywająca ekfraza jej wizerunku warta jest grzechu przytoczenia w całości: „Judyta, trzy­ ma w prawej ręce nagą jak ona sama, szpadę, której szpic rani ziemię niedaleko jej drobnych palców u nóg, szerokie zaś porządne ostrze odcięło właśnie głowę Holofernesa, która zwisa - jak nikczemny szczątek - u le­ wej ręki bohaterki, w przerażającym związku łącząc palce i włosy; Judyta przyozdobiona klejnotem ciężkim jak łańcuch skazańca, klejnotem, którego chłód przy­ pomina zmysłowym piersiom chłód miecza u stóp; Ju­ dyta spokojna już i jakby niewiele myśląca o brodatej kuli, jaką trzyma w ręku niczym falliczny pąk, który by mogła obciąć zaciskając po prostu swe dolne wargi w chwili, gdy otwierały się śluzy Holofernesa”.19 Zwraca uwagę wyraźna, ostentacyjna wręcz seksualizacja wizerunku Judyty. Wypełnienie go przemocą 1 grozą.20 Odczytanie to w niczym nie przypomina jej portretu, jaki wyłania się z perykop Księgi Judyty. To wkład własny Leirisa - via obraz Cranacha - w dzieło 69 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY swoistej egzegezy biblijnej i ikonologicznej. Zresztą, ta dominanta w widzeniu Judyty - seks i fascynacja, seks i trwoga - konsekwentnie rozwijana będzie później w jego pisaniu. W innym z kolei pasażu, dość precyzyj­ nie analizuje źródło i powód afektacji szczególnym ty­ pem kobiety, której esencję znajduje w połączeniu, wedle jego własnych określeń: „cnotliwej Lukrecji” i „patriotycznej kurwy Judyty”: „Z lamusa zbroic, wysokich średniowiecznych czep­ ców i księżycowo białych łon, w których lubowała się moja wyobraźnia, wyniknęło wreszcie pojęcie c z a r o d z i e j k i , czyli kobiety, której pragnę i lękam się zarazem, uwodzicielki zdolnej do wszelkiej słodyczy, ale skrywającej również wszystkie niebezpieczeństwa, podobnie jak kurtyzana (słowo zaczyna się jak kurtyna: courtine i kończy jak halabarda: pertuisane, co w nie­ dawnej jeszcze epoce, kiedy właśnie takim słownym igraszkom przypisywałem wartość prorocką, wydałoby mi się niezbitym dowodem na poparcie moich twier­ dzeń) albo jak kobieca postać, w której mogą się sym­ bolicznie złączyć moja Lukrecja i moja Judyta”.21 Historyczną emanację tego bytu podwójnego („oba wyglądy wiecznie kobiecego”), tej osobliwej jedności przeciwieństw, dostrzegał Leiris najpierw w Joannie d’Arc, później w Kleopatrze. O Joannie d’Arc sam po­ wie, że właśnie dwoista natura kobiety-wojownika spra­ wiła, że: „miałbym nieraz ochotę uznać ją za zapowiedź tych dwóch obrazów krwawych kobiet, które są dziś wy­ ryte w mojej duszy: chłodnej Lukrecji i władającej mie­ czem Judyty”.22 Z kolei, w sławnej królowej Egiptu do­ strzegał idealne połączenie cech obydwu bohaterek. Jej życie („kiedy posyłała mężczyzn dzikim zwierzętom na pożarcie”23) i dopełniającą je śmierć („pozwoliła żmii ugryźć się w pierś, wybierając śmierć zamiast niewoli”24) widział jako dwa skrzydła jednego dyptyku, kongenial­ ne wcielenie obydwu wielbionych przezeń kobiet.25 Jak choćby wtedy, gdy pisze w Wieku męskim o waż­ nej dla niego osobie, która w tekście występuje pod pseudonimem: „ciotka Liza”. Prawdziwe jej nazwisko brzmiało Claire Friche i rzeczywiście - tekst nie kłamie - była ona bardzo bliską krewną Leirisa. Ta intrygują­ ca kobieta, jeśli wierzyć jego wspomnieniom, pełniła dla niego rolę wybitnie formacyjną. I to w podwójnym znaczeniu: jako żywe i bliskie wcielenie wyobrażonej kobiecości i jako śpiewaczka operowa, dzięki której, między innymi, chłopiec wprowadzony został w arkana sztuki operowej. Po bliższym scharakteryzowaniu jej osobowości, przymiotów i aparycji („krzykliwe toalety, piękne, tłuste ramiona, bujne biodra, ciężkie piersi”) pisze Leiris w podsumowaniu: „Słyszałem jednak ciocię Lizę - albo przynajmniej oglądałem jej zdjęcia - w wie­ lu rolach, które wszystkie tyle mają wspólnego, że już w moim dzieciństwie uczyniły z niej Judytę”.26 Znaczą­ ce utożsamienie. Kobieta, która jawiła się jego dziecię­ cym oczom jako „pożeraczka mężczyzn”27 awansuje do poziomu żywej inkarnacji biblijnej bohaterki. Tym sa­ mym, Judyta przestaje być odległą i nieco nierealną he­ roiną, staje się bliską osobą, Judytą - by tak rzec - do­ stępną na wyciągnięcie ręki. W tym kontekście, jeszcze mocniejszy wydaje się in­ ny fragment, w którym przywołuje Leiris najrozmaitsze kobiety, które miał okazję poznać w pierwszej części („Skończyłem właśnie trzydzieści cztery lata, połowę życia”28) - swojego żywota. Z pozoru prezentują się one bardzo odmiennie: są w różnym wieku, różnej narodo­ wości, różnej urody (a czasem całkiem jej pozbawione). Ale mają jedną wspólną cechę. Otóż, wspominane przez autobiografa z perspektywy czasu (data pierwsze­ go wydania Wieku męskiego, to rok 1939), one również - i to bez reszty wszystkie! - upodobniają się do fascy­ nującej, ale i odrażającej postaci Judyty: „W pamięci mojej spoczywają - niby różnorakie przedmioty (kotwi­ ce, łańcuchy, koszule, ołówki, papier) w magazynie shipchandlera, gdzie zaopatrują się żeglarze - rozmaite wydarzenia, z których wiele można uznać za groteskowe albo niegodne; ale właśnie <nikczemność> związana z wszystkimi niemal oraz najgwałtowniejszy strach i wstyd, jaki odczuwam, kiedy je sobie przypominam powodują, że nawet wtedy nie odnoszą się do kobiet z miejsca przerażających, że więc nawet wtedy zmienia­ ją kobiety, które się wtedy pojawiały, w Judyty (nie tyle dzięki własnej tych kobiet postawie, ile wskutek posta­ wy padalca, którą przybierałem ja). Przed moimi ocza­ mi wstaje więc cały szereg Judyt z ciała i krwi, aczkol­ wiek cząstkowych tylko, przybliżonych”.29 I tu następuje kilkustronicowa litania rzeczywi­ stych - o ile to autobiograficzne wyznanie traktować serio, a nie wydaje się, by były jakieś szczególne prze­ ciwwskazania - postaci których charakterystyki i oko­ liczności ich zapoznania kreślone są grubą, nie znają­ cą wstydu, naturalistyczną kreską. Spotykamy więc tu całą galerię intrygujących postaci, które - skądinąd - 5. Z powyższego fragmentu można by wnosić, że ko­ biecość ma zawsze dla Leirisa - jako warunek koniecz­ ny - nieuchronnie podwójny aspekt. Ze, inaczej mó­ wiąc, Judyta nie istnieje bez swojego dopełnienia: Lukrecji. Ze nie da się ich od siebie oddzielić, bo są one po prostu dwiema stronami tej samej monety. Ze tylko Judyta pożeniona z Lukrecją daje ten - tak pożą­ dany przez niego - obraz kobiecej pełni, wiecznej ko­ biecości. I tak, i nie. Lukrecja, zbyt często pojawia się pod piórem Leirisa, by nie zobaczyć w niej ważnego i koniecznego komponentu („wszelka słodycz”) dopeł­ niającego jego wizję kobiety idealnej. Kobiety an Sich. Kobiety, jako nieosiągalnego noumenu. To wszystko prawda. Ale w momentach, w których odnosi się on do r e a l n y c h kobiet, do kobiet w ten czy inny spo­ sób znaczących w jego życiu, wówczas zawsze, w cha­ rakterze prawzorca, ideału, archetypu bez mała, poja­ wia się tylko i wyłącznie figura Judyty. 70 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY da, że „i fizycznie i moralnie odpowiadała dwoistemu ideałowi Lukrecji i Judyty. Twarz miała bardzo piękną, ale piersi zniszczone; zawinięta w togę o nader podej­ rzanej bieli, pachniała skwaśniałym mlekiem (...), wy­ dawała się woskowym posągiem”.31 Dalej przedstawia ją jako czarci nieomal pomiot, portretuje w demonicz­ nym transie: „Było oczywiste, że jako córka swego ro­ dzaju czarownicy, opętanej różnorakimi duchami, mu­ si te demony odziedziczyć (...) Dla jednego z tych demonów zabiła białoognistego barana; zobaczyłem ją jak wyła w transie - całkiem jak opętana - i piła w porcelanowej filiżance ciepłą krew ofiary, cieknącą z przegiętej szyi. Nigdy jej nie posiadałem, kiedy jed­ nak spełniła się ta ofiara, miałem wrażenie, że nawią­ zał się między nami stosunek intymniejszy niż jakie­ kolwiek cielesne zbliżenie”.32 Jak widać, Judyta jest u Leirisa figurą nad wyraz pojemną. Nie zna granic metamorfozy. Mogła być w siniakach i pijana. Teraz nie tylko jest nawiedzona, opętana przez demoniczne siły, ale w dodatku zmienia także kolor skóry i wyznawaną religię. Z białej Żydów­ ki staje się czarną Abisynką! Również i ona - co typo­ logicznie zrozumiałe - spełnia ofiarę. Jakże to jednak inny typ ofiary niż jej biblijnego sobowtóra. Ale co ważne: i tu również Judyta (jak widać z uzupełnieniem lukrecjańskim) nie jest tylko papierową konstrukcją; schodzi z kart biblijnej opowieści i wciela się w żywą, realną kobietę. mogłyby się mocno zdziwić rozpoznając się na tej wspólnej liście. Spójrzmy na krótki, wyrywkowy przegląd: „dziew­ czynka, z którą chodziłem do szkoły i która, bawiąc się tak jak wiele dzieci, potarła sobie lekko przegub we­ wnętrzną stroną drugiej dłoni i kazała mi powąchać potartą tak skórę mówiąc: < Pachnie śm iercią>” ; „bardzo jasna (tleniona) i mocno wymalowana wdowa, cała owinięta czarnymi i białymi welonami, w jedwab­ nych pończochach i z wielkim bukietem fiołków, na­ przeciw której siedziałem w tramwaju wychodząc z ma­ mą na miasto”; „poznana w barze dziwka, w której się zakochałem mając lat piętnaście, ponieważ była lesbij­ ką, miała ochrypły głos i słyszałem raz, jak jęczała z bó­ lu zębów” ; „spotkana w domu publicznym (...) dziew­ czyna trochę przejrzała, ale naprawdę ładna i świeża” ; „przyjaciółka z niebieskimi oczami i angielskim imie­ niem, którą - jak się to mówi - kochałem prawdziwą miłością ale z którą mi się nie powiodło”; „prostytutka spotkana pewnej nocy w podziemiach amerykańskiego baru, (...) osoba w typie ‘fajnej dziwy’, bardzo krzepka, bardzo czarna”; „wyniosła i zimna Amerykanka, która (...) zapewniła mnie spokojnie, że popełniła morder­ stwo” ; „poddana, bezwolna dziewczyna, która (...) po­ kazała nam na łydce fioletową bliznę po pchnięciu no­ żem”; „kobieta, przed którą będąc całkiem zalany (...) usiłowałem posiąść”; „ta, z którą zapijałem się dni czte­ ry, dziewczyna poczciwa, ale wulgarna i nieładna, z ład­ nie jednak zarysowanymi nogami (pokazywała mi si­ niaki, którymi obdarzył ją przypadkowy klient)”; „ta, co miała zwiędłą, starą twarz prowincjonalnej kokotki, ale ciało delikatne, cienką skórę, uda i piersi subtelnie uperfumowane”30... Wystarczy. Z całą pewnością, ten zimny wykaz olśnień i uwodzeń w niczym nie przypomina katalogu Don Giovan­ niego z opery Mozarta. A wspomnianym tu kobietom często daleko do ponętnych piękności z „katalogowej” arii (Madamina, il catalogo e questo) śpiewanej przez Leporella. Mamy za to tutaj portret Judyty o wielu obli­ czach. Cóż z tego, że jej życiowe odzwierciedlenia są jak nie omieszka zaznaczyć autor - ledwie bladym od­ biciem pierwowzoru. Ale za to jakże dojmująco real­ nym! To przecież wszystko Judyty z krwi i kości. Z ochrypłym głosem, fioletową blizną i siniakami na nodze, z narkotycznie pachnącą piersią. Laboratoryjny niemal przykład żywego oddziaływania mitycznego prawzoru. Oto mit w działaniu! Wchodzący w prawdziwe życie, materializujący się nierzadko w podejrzanych pa­ ryskich spelunach, w barach i burdelach, w każdym ra­ zie, w realnych miejscach, tak dalekich od bezczasowej atmosfery „wiecznego teraz” opowieści mitycznej. Podobnego rodzaju mityczna transfiguracja ma również miejsce w erotycznym wspomnieniu z afry­ kańskiej - sławna etnograficzna Misja Dakar-Dżibuti - podróży Leirisa. W etiopskim dzisiaj mieście Gondar zakochuje się on w pewnej Abisynce, o której powia­ 6. Imaginowany obraz, pożądany i uwierający fanta­ zmat Judyty sfabrykowany jest u Leirisa z wielu ele­ mentów różnego pochodzenia. Z całą pewnością - te­ raz widać to wyraźnie - nie ma on wiele wspólnego z jej wizerunkiem, kreślonym przez autora biblijnej Księgi Judyty. Nieomal niepojęte, ale nigdy nie odwo­ łuje się on do tekstu źródłowego! Najwyraźniej nie był mu on do niczego potrzebny. W swojej pracy wyobraź­ ni wykorzystuje jego tekstowe, bądź ikoniczne refrak­ cje. Nie formułuję zarzutu, stwierdzam po prostu fakt. Leiris, co trzeba podkreślić, po części miał tego świadomość. W przypadku fragmentu z Historii świętej zdawał sobie sprawę, że nie ma do czynienia z orygi­ nalnym tekstem. Utrzymywał przy tym, jak widzieli­ śmy, że krwawa historia Judyty i Holofernesa nie mo­ gła się „naprawdę” przedstawiać tak, jak chce biblijny narrator. Że czegoś istotnego jej brakuje. Twierdził, że starotestamentowa opowieść pozbawiona została ero­ tyki i pikantnych szczegółów z powodu kościelnej cenzury, podszytej faryzejską troską o czystość miesz­ czańskiej moralności. A zatem, że i ona nie jest orygi­ nałem! Że jest historią wtórnie przetworzoną, pociętą i ideologicznie sfabrykowaną na użytek podszytej hi­ pokryzją gawiedzi. Jeśli zaś chodzi o interpretację po­ staci Judyty z dyptyku Cranacha - interpretację, bo przecież jego opis obrazu nie jest niewinny znaczenio­ 71 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY wo, stanowi zaczątek późniejszego, bardziej dyskursywnego ujęcia tematu - to sam przyznaje, że sensy alegoryczne, które wpisał w obie postaci dyptyku są obarczone pewną dozą arbitralności i dowolności. In­ nymi słowy: że tak naprawdę nieco par force „wdruko­ wał” swoje rozumienie w oglądany obraz. Ze dokonał ikonologicznego gwałtu na kobiecych wizerunkach, zawłaszczył je dla siebie w wyniku interpretacyjnej przemocy. Jeszcze jeden istotny egzegetycznie szczegół. W ska­ zuje on dowodnie, że tekst interpretujący nie jest rze­ czywistością wykonaną ze stopu nie podatnego na żad­ ne zmiany. Odwrotnie: jeśli chce sprostać zasadzie rzeczywistości, jest (musi być?) biograficznie zmienny. Otóż, w pierwszym wydaniu Wieku męskiego Leiris wy­ raźnie szedł w rozumieniu Judyty tropami psychoana­ litycznymi. Judyta jawiła mu się jako wyrazisty obraz kary, była wyrazem tego, czego się boi i pragnie zara­ zem, mówiąc krótko: kastracji. W wydaniu drugim, z roku 1946, w dopisku do tamtych uwag, odsuwa na bok interpretację psychoanalityczną. Teraz mówi już raczej o lęku przed zaangażowaniem, przed podjęciem odpowiedzialności, ale zawsze równoważonym pra­ gnieniem przeciwstawnym. Innymi słowy: jego lęk przed Judytą nie ma nic wspólnego z jakąś maniakal­ ną postacią mizoginii. To raczej strach przed jakąkol­ wiek finalizacją, przed zafiksowaniem siebie w pewnej skończonej, ostatecznej formie. Stąd nieustająca fa­ scynacja Judytą, ale i równie mocne pragnienie ucieczki przed nią. Podsumujmy: dla Leirisa Judyta jest postacią ma­ gnetyczną. Skupia na sobie wzrok. Ma coś z mitologicz­ nej Meduzy.33 Przyciąga, ale i przeraża. Jest piękna, ale pięknem szczególnym. Pięknem, w którym jest nieusu­ walna skaza i/lub element demoniczny. Można rozu­ mieć ją jako alegoryczne lustro, w którym wyjątkowo wyraziście odbijają się sprzeczności patrzącego na nią. Co szczególnie rzuca się w oczy: Leiris pomija zupełnie cały żydowski kontekst tej opowieści, tak kulturowy, jak i religijny. Pozbawiona plemiennych cech Judyta staje się uogólnionym typem.34 Archetypiczną figurą kobiecości. Alegorią kobiecości w ogóle. Judyta jest dla niego tylko powabną i okrutną kobietą (Leiris powie­ działby może: aż kobietą), a nie jak to ma miejsce w tekście biblijnym: kobietą piękną, mądrą, pobożną35 (dodajmy też: nie pozbawioną sprytu), ale nade wszyst­ ko przedstawicielką ludu wybranego. Więcej nawet: kobietą, która jest narzędziem w ręku samego Boga! Leiris koncentruje się na okrucieństwie czynu i, jak się zdaje, nie dostrzega dla jego eksplikacji żadnych oko­ liczności łagodzących. Czyn Judyty, pozbawiony teolo­ gicznego zaplecza, przeradza się tedy w okrutne zabój­ stwo, dokonane przez działającą z zimnym wyrachowaniem, nie znającą zahamowań kobietę. I co jeszcze godne podkreślenia zważywszy na źródłowy prze­ kaz, Leiris - wbrew literze tekstu biblijnego - każe Judy­ cie oddać się Holofernesowi, wprowadzając dodatkowo do tej krwawej historii wątek jawnie seksualny. Sugeruje co prawda, że nie ma o tym mowy w tekście, ale że, bio­ rąc pod uwagę rozwój sytuacji, takie zdarzenie powinno było zajść. Powinno, więc zapewne zaszło. Osobliwa logi­ ka. Swoją drogą, to semantyczne podstawienie potwier­ dza w praktyce pisarskiej jego własne słowa: „Przyznawa­ łem decydujące znaczenie w y o b r a ż o n e m u, będącego zastępnikiem rzeczywistości i światem, który możemy stwarzać do woli”.36 7. Ale skupiając wzrok na Judycie, nie zapominamy 0 drugim bohaterze biblijnej historii. Ktoś tu poległ, ktoś tu przecież nie żyje. Nie zapominamy o Holofernesie, mężczyźnie pozbawionym głowy. Wbrew pozo­ rom nie oddala nas to bardzo od postaci Judyty. Prze­ ciwnie: dopiero uwzględniając obraz Holofernesa w imaginarium Leirisa domkniemy tę historię do koń­ ca. Łącznikiem między nimi stanie się muzyka, ściślej: opera, sztuka tak ważna dla Leirisa. W Operratiques snuje on ciekawe rozważania na temat Turandot Pucciniego. W niewielkim szkicu jej poświęconym znowu powracają dwa największe kobie­ ce fantazmaty jego życia, te które pojawiły się na pro­ gu wkraczania w wiek męski: Judyta i Lukrecja. Pisze: „poza Turandot nie widzę dzieła lirycznego, w którym postacie Judyty (Turandot) i Lukrecji (Liu) byłyby równocześnie na scenie. Acz już w Tosce znajdujemy kobietę, która zabija, a w Madame Butterfly kobietę która popełnia samobójstwo. (...) Symbolika Turandot: przez swoją dobrowolną śmierć Liu-Lukrecja skła­ da ostatnią ofiarę dla Turandot-Judyty, i rzuca urok, który ciąży na tej ostatniej w tym samym momencie, kiedy egzekwuje ona okup od Kalafa-Holfernesa”.37 W spektaklu operowym po raz kolejny, namacalnie 1 na żywo, wskrzeszone zostają leirisowskie fantomy: po­ jawia się okrutna Judyta identyfikowana z księżniczką Turandot i łagodna, kochająca Lukrecja, której postać dostrzega Leiris w służącej Liu. Co ważne: w Kalafie, de­ cydującym się na perwersyjną i niebezpieczną grę z Turandot, grę, w której może on utracić głowę, widzi wcie­ lenie Holofernesa. Holofernesa, który poddany przez Turandot serii prób, ostatecznie zwycięża, i tym samym ocala swoją głowę. Postać Kalafa z tej opery, była dla Le­ irisa niesłychanie ważna. W pewnym momencie, w trak­ cie redagowania Fibrilles planował nawet napisanie większego tekstu pod wymownym tytułem: Turandot, al­ bo triumf Holofernesa. A choć zwycięstwo Kalafa-Holofernesa było gorzkie (kochająca go Liu zabija się), to bez wątpienia musiał go fascynować mężczyzna, który odno­ si jednak triumf nad Turandot-Judytą. Musiał go za­ chwycać, bo to on przecież utożsamiał się z Holofernesem! To dlatego tak napawał go grozą obraz odciętej głowy odpadającej od reszty ciała. To on był tym męż­ czyzną, który - symbolicznie - stracił dla Judyty głowę. 72 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY W postaci Kalafa-Holofernesa, równie symbolicznie, odzyskuje ją na powrót, najwyraźniej sycąc się jego zwy­ cięstwem nad modliszkopodobną Turandot-Judytą. sowi wcale nie chodziło o odkrycie „prawdziwego” zna­ czenia tekstu. Jego rozumienie poczynań Judyty prze­ nosi problem z płaszczyzny tekstowej na płaszczyznę egzystencjalną. Leiris nie chce przecież zrozumieć Ju­ dyty, ale poprzez jej figurę, chce zrozumieć siebie i wła­ sne problemy! Można ganić taki rodzaj interpretacji, jako sprzeniewierzający się obiektywizującym rygorom metodologicznym. Ale wystarczy zauważyć, że tu żaden obiektywizm nie jest stawką w grze. Chciałoby się rzec emfatycznie: tu nie chodzi o tekst, o egzegetyczne prawdy, tu chodzi o życie! I nie ma takiej instancji, która by mogła komukolwiek zabronić czytania tek­ stów w taki właśnie - „życiowy”, odnoszący się do real­ nie przeżywanych problemów - sposób. Bliska jest mi tej materii konkluzja wywodów Mi­ chała P. Markowskiego w kwestii oceny różnorakich wysiłków interpretacyjnych: zarówno tych czynionych lege artis, jak i tych, które bezczelnie i bezceremonial­ nie używają tekstu do własnych celów: „Najwspanial­ sze interpretacje to nie te wcale, które najdokładniej wytłumaczą nam to, co kryje tekst, ale te, które potra­ fią narzucić nam swoją własną wizję świata i które sprowokują do myślenia o tekście na nowo. P i e c z o ł o w i t e e g z e g e z y paradoksalnie za­ mykają sens komentowanego tekstu w pustych formu­ łach tautologicznych (A = A ; tekst komentowany = tekst komentujący). D e m o n i c z n e u ż y c i a z ko­ lei uwalniają jego żywotność i pozwalają tekstowi prze­ żyć w odmiennych - niż to przypuszczał jego autor warunkach”.40 Otóż to! Demoniczna egzegeza Leirisa, ze wszystkimi swoimi potknięciami, wmówieniami i przerysowaniami jest właśnie otwierająca. Prowokuje nas do powrotu do tekstu źródłowego, zaprasza do własnych poszukiwań, do niezgody, do zadawania pytań. A już z tej perspekty­ wy widziana - w istocie dość demoniczna! - podmiana pobożnej wdowy z biblijnej księgi na patriotyczna kurwę z autobiograficznego tekstu, przestaje być już tak istotna. Choć teologicznie niedopuszczalna, to już antropolo­ gicznie - jak najbardziej. I to nie dlatego, by teolog z de­ finicji promował jeno cnotę, a antropolog był siewcą roz­ wiązłości, ale dlatego, że ten ostatni doskonale rozumie czym jest życie tekstu (zwłaszcza życie po życiu), migotli­ wa i nie dająca się z góry przewidzieć gra znaczeń, która tworzy wciąż zmieniający się puzzle, zwany kulturą. Nie tyle jest więc za patriotycznym seksem, ile za czujnością wobec kulturowej zmienności i uważnością wobec nie­ przewidywalnych losów drukowanego. Jedno mnie jeszcze intryguje. Jak wiadomo, papież Grzegorz Wielki jest autorem sławnego powiedzenia dotyczącego pożytków z lektury tekstów biblijnych: Divina eloquentia crescit cum legente. „Pismo święte wzrasta razem ze swoimi czytelnikami”. Lektura Wie­ ku męskiego nasuwa nie tyle pewne wątpliwości co do trafności tej formuły, ile pozwala zobaczyć tę zbożną w intencjach myśl w dość perwersyjnym świetle. 8 .. Zataczając koło powróćmy do początku tych uwag, do kwestii egzegezy biblijnego tekstu. Powracamy tym samym do przerwanego w pewnym momencie wątku konfuzji interpretacyjnej: jawnego odejścia Leirisa od tego wizerunku Judyty, jaki pojawia się na kartach księgi biblijnej. Jak rozumieć tę osobliwą lekturę? Czy można w tym przypadku mówić jeszcze o interpretacji (swoistej, a rebours, ale jednak interpretacji), czy też jednak o ostentacyjnym nadużyciu interpretacyjnym, polegającym na rozminięciu się z tekstem, nie respek­ towaniu jego intencji i pierwotnego kontekstu znacze­ niowego? Co tu się wydarzyło w punkcie przecięcia znaczeń, które niesie tekst i czytelniczych oczekiwań? By odpowiedzieć na to pytanie przypomnijmy, wy­ jątkowo poręczne w naszej sytuacji, rozróżnienie do­ konane przez Umberto Eco. W swoich wykładach tannerowskich wprowadza on wyraźną dystynkcję między pojęciem i n t e r p r e t a c j i i u ż y c i a tekstu.38 W pierwszym przypadku, czytelnik domyśla się sensów czytanego tekstu, respektując wszakże kilka elemen­ tarnych kryteriów poprawnej interpretacji: kontekstowość, oszczędność, i spójność. W przypadku drugim, dominuje niczym nie miarkowany domysł i intuicja, a wszystkie wspomniane instancje poprawnej inter­ pretacji zostają zawieszone. Eco wyraźnie optuje za stanowiskiem, które ogranicza interpretacyjne ekscesy i radosną twórczość interpretacyjną utrzymując, że in­ terpretacja pretendująca do miana sensownej nie mo­ że być nieograniczona, że innymi słowy, musi być obu­ dowana wspomnianymi wyżej rygorami. Przeprowadza przy tym druzgocącą - w jego mniemaniu39 - diatrybę przeciwko wszelkiego rodzaju postaciom nadinterpre­ tacji. Przy tak zarysowanym w czarno-białych barwach schemacie, „egzegeza” Leirisa mieści się w pełni i bez reszty po stronie użycia tekstu. Mogłaby wręcz służyć jako modelowa niemal realizacja takiej strategii czyta­ nia. Nie ma wątpliwości, że Eco nie zostawiłby na eks­ cesach - w obydwu znaczeniach łacińskiego excessus: odstępstwo i zboczenie - Leirisa suchej nitki. Wolno wszakże zapytać prostodusznie: czy Leirisowska - rzeczywiście dość osobliwa - egzegeza starotestamentowej opowieści jest lekturą całkowicie bezwarto­ ściową? Czy fakt, iż odczytał ją w sposób - delikatnie mówiąc: nieortodoksyjny, mniej delikatnie: swawolny czyni ten typ lektury bezsensownym, mocą samej oczy­ wistości? Jeśli nie ulegać bezkrytycznie wprowadzone­ mu przez Eco podziałowi, to odpowiedź brzmi: nie. Można przecież uznać, że to, co nazywa on użyciem mieści się w kategorii twórczej zdrady. Owszem, nie da­ łoby się jej obronić na gruncie metodologicznie obwa­ rowanej egzegezy, ale też nietrudno zauważyć, że Leiri- 73 �Dariusz Czaja • CIĘCIE JUDYTY: EKSCESY EGZEGEZY Przypisy 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 A. LaCocque, P. Ricoeur, Myśleć biblijnie, przeł. E. Mu­ koid, M. Tarnowska, Kraków 2003, s. 7 M. Leiris, Wiek męski wraz z rozprawą Literatura a tauromachia, przeł. T. i J. Błońscy, posłowie J. Błoński, War­ szawa 1972, s. 74 Śladowo wspomina o tym Denis Hollier, w skądinąd świetnym artykule, skoncentrowanym jednak głównie na związkach łączących historię Judyty i pisarstwo auto­ biograficzne. Por. D. Hollier, Nagłówek Holofernesa (Uwagi o Judycie), przeł. K. Przyłuska, przedrukowany w niniejszym numerze. Daty powstania oscylują wokół lat 160-140 przed Chr. Por. W. J. Harrington, Klucz do Biblii, przeł. J. Marzęcki, Warszawa 1984, s. 365; A. Świderkówna, Rozmowy o Bi­ blii. Opowieści i przypowieści, Warszawa 2006, s. 83 Harrington, dz. cyt. s. 364 Jak dowcipnie pisze jeden z biblistów, historia opowie­ dziana przez redaktora księgi przypomina narrację, w której to „Piotr Wielki, król Anglii, prowadził wojnę z Arfaksadem, królem Francji, przy użyciu armii dowo­ dzonej przez generałów Eisenhowera i Mac-Arthura”, P. F. Ellis, The Man and the Message of the Old Testament, Collegeville 1963, s. 523 Por. A. Lâpple, Od egzegezy do katechezy. Stary Testament, przeł. B. Białecki, Warszawa 1986, t. 1, s. 341; Księga To­ biasza. Księga Judyty. Księga Estery, tłumaczenie, wstęp i komentarz ks. A. Tronina, Lublin 2001, s. 88 Josef Schreiner umieszczając Judytę obok takich postaci jak Estera, Tobiasz i Daniel pisze o nich jako godnych naślado­ wania postaciach wzorcowych, takich, które „trzymają się ściśle przepisów Tory”, J. Schreiner, Teologia Starego Testa­ mentu, przeł. B. W. Matysiak, Warszawa 1999, s. 217-218 Jdt, 10,23 Jdt, 11, 20-21 Jdt, 9, 5-10 Jdt, 13, 1-10 Jdt, 16, 1-9 G. Steiner, Gramatyki tworzenia, przeł. J. Łoziński, Po­ znań 2004, s. 143 Leiris, Wiek męski, s. 74 Trudno powiedzieć, czy Leris znał wszystkie namalowane przez Cranacha „warianty” tego obrazu. Tamże, s. 34 Warto zaznaczyć, że reprodukcja tego dyptyku znalazła się na okładce drugiego wydania L ’Age d’homme (1946). Moje wydanie tej książki z roku 2006 ma na okładce, owszem, obraz Cranacha, ale już inny: Judyta i Holofer­ nes (detal z obciętą głową na pierwszym planie) z Kunsthistorishes Museum w Wiedniu. Świadoma zamiana czy redaktorskie przeoczenie? 19 Tamże, s. 119 20 Choć jak słusznie pisze Marjorie Perloff, obraz raczej nie epatuje takimi jakościami, por. M. Perloff, Tolerance and Taboo. Modernist Primitive, and Postmodernist Pieties (ko­ rzystam z wersji elektronicznej -epc. buffalo. edu/authors/perloff/tolerance. html) 21 Tamże, s. 115 22 Tamże, s. 50 23 Tamże, s. 117 24 Tamże, s. 117 25 W Wieku męskim jest jeszcze jedna, wysoce enigmatycz­ na wzmianka, o bliskiej Leirisowi kobiecie, która mieści­ ła w sobie obrazy dwóch wielkich, opiewanych przez nie­ go bohaterek: „Myślę tu zwłaszcza o kobiecie, której nie będę bliżej określał i o której nie powiem nic, oprócz te­ go, że była zarazem Lukrecją i Judytą. Lukrecją, ponie­ waż mogę patrzeć na nią jak na istotę, która - w pewnym sensie - padła ofiarą mego okrucieństwa. Judytą zaś, po­ nieważ wiele w niej było zwiędłego i jakby wyjedzonego”, s. 130. 26 Tamże, s. 76 27 Tamże, s. 84 28 Tym właśnie, przypominającym początek Boskiej kome­ dii, „dantejskim” (Nel mezzo del camin di nostra vita) zda­ niem rozpoczyna się pierwsze wydanie Wieku męskiego. 29 Tamże, s. 120 30 Tamże, cytaty pochodzą ze stron 120-123. 31 Tamże, s. 168 32 Tamże, s. 168-169 33 W pewnym zapisie z Wieku męskiego stwierdza wprost: „kobieta to dla mnie zawsze - mniej lub więcej - Medu­ za”, s. 124 34 Leiris wspomina co prawda o „patriotycznym geście” Ju­ dyty, ale nie wyciąga z tej obserwacji żadnych wniosków. 35 Nie jest rzeczą przypadku, że w tradycji chrześcijańskiej czysta i cnotliwa Judyta staje się prefiguracją Maryi, a cy­ towana wcześniej modlitwa dziękczynna wchodzi w skład modlitw brewiarzowych. 36 Tamże, s. 153 37 M. Leiris, Operratiques, Paris 1992, s. 118-119 38 U. Eco, Interpretacja i nadinterpretacja, red. S. Collini, przeł T. Bieroń, Kraków 1996 39 Eco, jak to ma w zwyczaju, mocno ustawia sobie prze­ ciwnika, zresztą całe jego rozumowanie wsparte jest na pewnych przesłankach, które bynajmniej nie są wolne od arbitralnych postanowień. W tej kwestii por. M. P. Markowski, Interpretacyjne rECOlekcje, „Znak” nr 499: 1996, s. 128-135. 40 M. P. Markowski, Interpretacja i literatura, „Teksty dru­ gie” nr 5 (70): 2001, s. 57; rozstzrzelony druk - M. P. M. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/96ef29daf4e29dc5c55897f2d7e93032.pdf d2a56359ac5594d11bb3ab9f4e78968e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6550 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historiografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6122 Title A name given to the resource Guzik z historii? / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s. Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DARIUSZ CZAJA m o l o g i c z n y c h kwestii współczesnej historiografii. Już nawet kartkując t y l k o pobieżnie książkę, można mieć pewność, że żadne ważne pytanie z katalogu historiograficznych wątpliwości nie zostało t u pominięte. H a ­ Guzik z historii? Dylematy współczesnej historiografii słowo można je ująć tak: jak pisać historię po ostat­ n i c h r e w o l u c j a c h w humanistycznej epistemologii? k i m w tej sytuacji staje się historyk? czy w swojej pra­ cy m a o n kierować się obowiązkami etycznymi, czy względami estetycznymi? jak ma się zapis pamięci do historycznego konstruktu? po co n a m jeszcze historia po ogłoszonym jakiś czas t e m u „końcu historii"? jeśli historia tak naprawdę niczego nie uczy, to do czego P a m i ę ć , etyka i historia. A n g l o - a m e r y k a ń s k a może n a m się jeszcze przydać? teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych. Trzy wyraźnie wyodrębnione części dobrze d o k u ­ (Antologia przekładów) m e n t u j ą tego rodzaju wybór tematów d o k o n a n y przez Red. E w a Domańska, Poznań 2002 autorkę a n t o l o g i i . Patrząc z perspektywy antropologicznej na te pyta­ nia, t r u d n o uciec o d przekonania, że podobne wątpli­ wości nawiedzają o d pewnego czasu i myśl a n t r o p o l o ­ giczną. Można nawet odnieść wrażenie, że dzieje się to ostatnio ze wzmożoną intensywnością. I z tego też po­ N w o d u moja l e k t u r a zbioru Pamięć, ajpierw konieczne u s p r a w i e d l i w i e n i e . Parę znawcze zaprzyjaźnionej dyscypliny, ale każe m i przyj­ zdań o... h i s t o r i i tej recenzji. Pierwotnie miała rzeć się baczniej także używanym przez nas narzę­ ona wejść do jednego z dwóch g r u b y c h n u m e ­ dziom. Redagując przed laty n u m e r „Kontekstów" po­ rów naszego pisma dotyczących pamięci, związków h i ­ święcony związkom wzajemnym h i s t o r i i i antropologii, storii i pamięci, i t y m p o d o b n y c h problemów. Zdawa­ traktowaliśmy jako p e w n i k zdanie, że pytania i wątpli­ ło się b o w i e m , nie bez racji, że t a m będzie najstosow­ wości poznawcze o b y d w u dyscyplin - c h o ć nie tożsa­ niejsze miejsce dla tej recenzji, że t a m wśród oświetla­ me - to są bardzo sobie bliskie. Czytając teraz antolo­ jących ją z różnych stron, tak właśnie: kontekstów - gię przekładów zmagających się ze skomplikowaną będzie jej najlepiej. Jednakże, z powodów najbardziej materią m e t o d o l o g i i historii, m a m cały czas poczucie, prozaicznych z możliwych - n a d m i a r tekstów bieżą­ że jestem u siebie. Ze h i s t o r y k i a n t r o p o l o g jadą na c y c h i t y c h „na wczoraj" - publikacja tej recenzji o d ­ t y m samym - c h y b o t l i w y m i t r u d n y m w prowadzeniu wlekła się m o c n o w czasie. A l e nie m a tego złego... — epistemologicznym wózku. W r a c a m więc n i e m a l po r o k u rozłąki do książki, N i e sposób w krótkiej recenzji powiedzieć wyczer­ o której miałem kiedyś pisać. I m a m dziwne poczucie, pująco o wszystkich tekstach, toteż poniższe uwagi ko­ że książka, którą czytam teraz, to już jest nieco i n n a rzystają ze zrozumiałej w t y m kontekście strategii wy­ książka niż ta, której ślad zachował się n a „trzech stro­ b o r u . T e n zaś p o d y k t o w a n y jest po części wagą p o r u ­ n a c h " kiedyś rozpoczętej recenzji. T r u d n o ukrywać, że Pamięć, szanych w artykułach problemów, ale również - nie ma etyka i historia - bo o niej t u cały czas m o w a - p o w o d u tego ukrywać - całkiem p r y w a t n y m i zaintere­ niezwykle intrygująca antologia przekładów tekstów sowaniami. Z żalem pozostawiam więc na b o k u k i l k a teoretycznych dotyczących sposobu uprawiania histo­ ważnych myślowo artykułów (zwłaszcza H a y d e n W h i ­ r i i dzisiaj, po lekturze w i e l u artykułów z naszych dwóch tołstych żurnalow t e ! ) , m a j ą c wszakże świadomość, że mówić po t r o c h u zgłębiających zagadki pamię­ o wszystkim, to w istocie mówić po t r o c h u o niczym. c i i zapomnienia prezentuje m i się dzisiaj inaczej niż Przejdźmy już teraz do szczegółów. r o k t e m u . O związkach i pokrewieństwach między n i ­ m i za chwilę, powiedzmy jednak najpierw parę zdań Rozważny, romantyczny i jeszcze... o samej książce. S k o m p o n o w a n a przez Ewę D o m a ń s k ą z wyraźną Jeśli jest jakieś ważne metodologicznie odkrycie starannością i wielce t r a f n y m d o b o r e m tekstów a n t o ­ o s t a t n i c h lat, to chyba t o , że wizja n a u k i - m a m t u na logia przekładów anglo-amerykańskiej teorii h i s t o r i o ­ myśli, rzecz jasna, Geisteswissenschaften grafii jest pozycją wyjątkową. Świadczy o t y m , z jednej myślowego skansenu. To, że zdarza się spotykać o d n i c h F r a n k l i n A n k e r s m i t , H a y d e n W h i t e czy D o m i - czasu do czasu jeszcze osobników konserwujących na­ n i c k LaCapra - co chyba wystarczy za rekomendację, k i l k u najistotniejszych i najbardziej drażliwych episte- - z pozytywi­ stycznych rojeń odesłana została w znacznej mierze do strony, reprezentatywny wybór autorów - a są wśród z drugiej zaś - jakość samych rozpraw, dotykających etyka i historia nie jest t y l k o spojrzeniem „z zewnątrz" na kłopoty po­ miętnie p r a g n i e n i a o wiedzy p e w n e j , prawdziwej I i o b i e k t y w n e j , w n i c z y m nie zmienia f a k t u , że tworzą 58 �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I oni - powiedzmy bezpieczniej: zaczynają tworzyć - już każdym tazem coraz i n a c z e j ? Pytanie to pozosta­ tylko malowniczy margines h u m a n i s t y k i , a i c h teksty w i a m w zawieszeniu. pozwalają się zorientować jedynie w t y m „jak to drze­ W myśleniu Topolskiego o h i s t o r i i , przy p e w n y c h wiej bywało". wątpliwościach, ostatecznie jednak zwycięża n a u k o ­ wiec. Z k o l e i F e r d i n a n d Sanchez-Marcos A l e co to bliżej oznacza dla historyka? A przede próbuje wszystkim, co realnie oznacza rozbrat z pojęciem na­ przyjrzeć się bliżej figurze historyka jako tłumacza. uki r o z u m i a n y m na sposób pozytywistyczny? Przypomina t r u d n y d o zgryzienia również dla history­ Dość przejrzystą odpowiedź na tak postawione ka włoski kalambur traduttore, tradittore i pyta, czy wątpliwości daje Jerzy Topolski. Jego głos jest o tyle i n ­ w przeszłości historycy byli raczej tłumaczami, czy też teresujący, że z jednej strony uznaje o n status quo h i ­ może zdrajcami. Przyswajali realnie coś z „innego storii po postmodernistycznej rewolcie, nie b r o n i nie- świata", czy w p r o j e k t o w y w a l i weń własne przekona­ pottzebnie spraw przegranych i nie trzyma się kurczo­ nia? Mówili prawdę, czy kłamali? wo dogmatów klasycznej historiografii, z drugiej zaś, nie jest na p e w n o z w o l e n n i k i e m k o n c e p c j i W s w o i m artykule Sanchez-Marcos najbardziej anything może ze wszystkich autorów zbioru zbliża się do opisa­ goes, stara się m i m o wszystko uratować zręby h i s t o r i i nia n a t u r y poznania historycznego j a k o strategii b l i ­ pojmowanej (jednak!) n a u k o w o . Jak to rozumieć? To­ skiej w i s t o t n y c h p u n k t a c h b a d a n i u antropologa, polski wyraźnie podkreśla, że pora rozstać się z naiw­ a więc tego, który stara się - mówiąc najkrócej - w n i ­ nym przekonaniem historyków o całkowitej mimezie kać w „ o b c e " światy, przełamywać liczne bariery i n n o ­ świata, o którym piszą, czy może lepiej: który powołu­ ści. Przypomina o n spopularyzowaną przez D a v i d a L o - ją do istnienia. Można mieć różne zdania na t e m a t re­ w e n t h a l a frazę „przeszłość to obcy k r a j " (w istocie jest alnych skutków fali postmodernistycznej w h i s t o r i o ­ to pierwsze zdanie z powieści Leslie P H a r t l e y a - grafii, t r u d n o jednak, pisze Topolski, trzymać się dalej Go-Between), realistycznej t e o t i i korespondencji między narracją h i ­ ność, odmienność m i n i o n e g o świata o d tego, w któ­ storyczną a przeszłością samą w sobie. W świetle tego r y m f u n k c j o n u j e h i s t o r y k . Jego zadanie j a w i się w tej kryzysu przedstawienia trzeba przeformułować zadania sytuacji jako zadanie translatorskie: zrozumieć na tyle, nauki. Jeśli w istocie nie do utrzymania jest prosto­ na ile się da „obcy" świat i przeszczepić jego rozumie­ duszna wiara w jedną prawdę czy uchylanie związku nie na „własny" g r u n t . Przełamywanie obcości, znosze­ między sposobem prezentacji przeszłości a nią samą, t o nie barier między o b c y m i światami to główne zadanie nie oznacza to całkowitego porzucenia p e w n y c h ele­ historyka. Zastanawia się autor n a d interesującą k w e ­ mentarnych wymogów naukowości. T o p o l s k i zalicza stią: jak się mają ograniczenia w r o z u m i e n i u ludzi tej do nich: ścisłość i precyzję badawczą, procedury ide- samej kultury, ale żyjących w i n n y c h epokach, d o The kładąc nacisk właśnie na obcość, i n ­ alizacyjne, czyli k o n s t r u o w a n i e m o d e l i , nacisk na ob­ trudności w r o z u m i e n i u ludzi żyjących w t y m samym serwację świata bez względu na twierdzenia o dostępie czasie, ale należących do różnych kultur? Czy na przy­ bądź braku dostępu do niego i wreszcie: postęp w ba­ kład łatwiej n a m , Europejczykom, zrozumieć człowie­ daniach historycznych. ka e p o k i Oświecenia, czy żyjącego obecnie Hindusa? Która obcość jest n a m bliższa, którą łatwiej przyswoić? Tekst Topolskiego jest zbyt krótki i zbyt ogólny, by Intrygujące to zagadki. z nim dyskutować. Jest taczej listą haseł i zaleceń (mo­ że czasem: ptagnień) niż dogłębną analizą sytuacji h i ­ N a t u r a l n i e , takie rozumienie poznania historycz­ storiografii „po p o t o p i e " . Formułowany t u p r o g r a m nego łączy się ze wszystkimi zagrożeniami i iluzjami, pozytywny jest na tyle ogólnikowy i oczywisty, że w za­ które napotyka tłumacz w swojej pracy translatorskiej. sadzie (poza może tezą o postępie) t r u d n o się z n i m nie A u t o r nawiązuje wyraźnie w swojej propozycji do k o n ­ zgodzić. K t o będzie dyskutował z tezą, że myślenie po­ cepcji winno być raczej ścisłe niż niechlujne? G o d n e wszak­ i h e r m e n e u t y k i twórczego przyswojenia Paula Ricoeu- że odnotowania jest t o , że w tej wypowiedzi tak wyraź­ ra. I , co ważne, podkreśla o n za w s p o m n i a n y m i auto­ nie ściera się „nowe" ze „starym". T o p o l s k i przyjmuje r a m i wyraźny kontekst etyczny takiego podejścia do pewne rozwiązania postmodernistycznej historiografii, przeszłości. C h o d z i już nie t y l k o o t o , by wyjaśniać fuzji horyzontów Hansa-Georga Gadamera ale najwyraźniej nie chce wylać dziecka z kąpielą i po­ „jak było naprawdę", ale by m ó c wejść w owocny dia­ stuluje - m i m o wszystko - w a r u n k o w e utrzymanie te­ log ze światem, który się bada. Oczywiście, myśl jest zy o naukowym (przy nieco rozluźnionych rygorach) szlachetna, ale w praktyce badawczej n i c nie jest pro­ statusie historii. Dyskusyjna jest natomiast dla m n i e ste i oczywiste. Bywa, że próby przełamywania obcości teza, czy tzeczywiście można mówić o a k u m u l a c j i wie­ stają się źródłem napięcia raczej niż porozumienia, dzy historycznej, czy wraz z rosnącą górą i n f o r m a c j i bardziej iluzji niż owocnego dialogu. N i e m n i e j jednak o przeszłości, Sanchez-Marcos postrzega tę hermeneutyczną prakty­ rzeczywiście wiemy o niej coraz w i ę c e j . Skoro, jak chciał B u r c k h a r d t , historia jest kę historyczną jako j e d n o z ważniejszych „zapisem tego, co jeden w i e k uznaje za godny o d n o t o ­ współczesności. Możliwe, że jest o n o u t o p i j n e w swo­ wania w i n n y m " , to może jest raczej tak, że nie tyle i c h dalekosiężnych celach, ale przynajmniej nie w y ­ wiemy o m i n i o n y c h światach więcej, ile po prostu za zbywa się pewnej dozy odpowiedzialności za świat - co 1 59 wyzwań �Danusi Czaja • G U Z I K Z H I S T O R I I . ' D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I w słowach n a d m i e r n i e może patetycznych stara się tetycznego nie zaś epistemologicznego rozumienia re­ wyrazić autor w p o d s u m o w a n i u swoich uwag. prezentacji. Z rozważań n a d kłopotami z pojmowa­ W stronę nieco podobnie r o z u m i a n y c h konse­ n i e m reprezentacji wynikają trzy, brzemienne w s k u t k i k w e n c j i etycznych pracy historyka zmierza myśl Fran­ w n i o s k i . Po pierwsze: w b r e w tradycyjnemu stanowisku ka A n k e r s m i t a , c h o ć co innego jest dominantą jego epistemologicznemu, w przypadku reprezentacji histo­ rozważań. W m o i m przekonaniu jest t o jeden z n a j ­ rycznej nie porównujemy języka i rzeczy, ale „rzeczy" ważniejszych tekstów całego zbioru. Tezy A n k e r s m i t a , z „rzeczami", ocenianie więc tekstu historycznego pod jak zwykle, nowatorskie i świetnie uargumentowane, kątem fotograficznej dokładności zupełnie mija się wyrywają z epistemologicznej d r z e m k i i zmuszają d o z celem. Po drugie: n a solidnie rozpracowanym przy­ g r u n t o w n e g o przemyślenia rzekomo niewzruszonych kładzie k o n c e p t u „ruchu robotniczego" (pytanie, co pewników. realnie o d p o w i a d a t e m u pojęciu?) dowodzi autor, że A n k e r s m i t rozważa o d różnych s t r o n t a k m o c n o nie m a rzeczy bez reprezentacji, że przeszłość o d m a l o ­ krytykowaną w t r a d y c y j n y m m o d e l u obiektywistycz- wywana przez historyka jest nie m n i e j uzależniona o d nej historiografii kwestię subiektywności badacza. H i ­ sposobu jej przedstawienia niż „obiekt" przedstawienia storyk, j a k dobrze wiemy, w i n i e n być w swej pracy cał­ w malarstwie p o r t r e t o w y m . Po trzecie: dokładność, kowicie bezstronnym sędzią, w i n i e n unikać wszelkiej rozumiana jako ścisła odpowiedniość słów i rzeczy jest tendencyjności, odsuwać własne poglądy n a bezpiecz­ niemożliwa d o osiągnięcia, i dotyczy t o zarówno repre­ ną odległość i p o prostu skrupulatnie i uczciwie korzy­ zentacji artystycznej, j a k i historiograficznej. Jest t a k stając z materiału źródłowego opowiadać o t y m , co się dlatego, ponieważ n i e dysponujemy a b s o l u t n y m i kry­ wydarzyło. W t a k formułowanym programie pozytyw­ t e r i a m i , które mogłyby n a m pokazać jakie relacje p o ­ n y m szczególnie podkreślano, że badacz - jeśli nie w i n n y łączyć słowa z rzeczami. chce pogwałcić obowiązujących w k o n f r a t e r n i history­ Najciekawsza jest konkluzja t y c h wywodów. Otóż, ków reguł gry - p o w i n i e n przede wszystkim zrezygno­ nie traktuje A n k e r s m i t powyższych konstatacji jako wać z u j a w n i a n i a swoich sympatii p o l i t y c z n y c h i prze­ ułomności poznania historycznego, nie rozumie i c h ja­ konań m o r a l n y c h . D o w o d z i A n k e r s m i t , że z nieja­ ko epistemologicznych defektów. Przeciwnie: pokazuje snych (a może właśnie: nazbyt jasnych) powodów, język reprezentacji, jego tworzenie, wyłanianie się jako z reguły kiedy mówiono o subiektywności tekstu histo­ sferę wolności: „nieokreśloność relacji między słowem rycznego rzadko zwracano uwagę n a t a k łatwo a przedmiotem nie jest wadą, lecz największą zaletą u c h w y t n e jego cechy j a k : specyficzny styl pisarski czy wszelkich reprezentacji językowych. C i historycy, któ­ przynależność d o jakiejś szkoły badawczej, natomiast r y m w i c h własnej dziedzinie przeszkadza brak precyzji, zawsze zarzut subiektywności kojarzono z wartościami okazują względem niej nieufność spowodowaną t y m , p o l i t y c z n y m i i m o r a l n y m i . Dlaczego t a k się dzieje? co w istocie stanowi jej największą wartość i najcie­ A n k e r s m i t przekonuje, że n i e dlatego, by były one su­ kawsze wyzwanie. Tutaj b o w i e m język dopiero się rodzi, b i e k t y w n e , ale właśnie dlatego, że obydwa te światy wyłania się z tego, co językiem jeszcze riie jest", (s. 66- wartości - inaczej niż styl pisarski czy orientacja m e t o ­ 67) Historyczne reprezentacje danego w y c i n k a prze­ dologiczna - należą d o sfery o b i e k t y w n e j . M a ł o tego, szłości, to i n n y m i słowy p r o p o z y c j e konstruktów wbrew naszym r u t y n o w y m przyzwyczajeniom, są one językowych najlepiej odpowiadających rzeczywistości, niezwykle blisko powiązane z wartością, której głów­ którą opisują. Z t y m idzie w parze m o c n o podbudowa­ nie chce służyć h i s t o r y k - prawdą: „być może w war­ ne przekonanie, że - logicznie rzecz biorąc - w ocenie tościach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h dostrzega się t a k reprezentacji historycznych kryteria estetyczne wyprze­ wielkie zagrożenie d l a prawdy historycznej n i e dlate­ dzają kryteria dyskursu poznawczego i normatywnego. go, że są one o d niej nieskończenie odległe i należą d o Te pierwsze pozwalają n a m dopiero ocenić wartości po­ zupełnie innego świata, ale właśnie dlatego, że są zbyt znawcze i n o r m a t y w n e tekstu. Jeśli b o w i e m , reprezen­ blisko niej i ze t r u d n o te światy rozdzielić. Wartości tacja historyczna zawsze jest (musi być) w y b o r e m spo­ moralne i polityczne należą bardziej d o świata przed­ śród k i l k u możliwości, t o w efekcie stopień jej trafności m i o t u niż p o d m i o t u , a zatem h i s t o r y k określany jako (udatności) badamy n i e poprzez porównanie narracji 'subiektywny' pozostaje wierny domenie z samą przeszłością, ale poprzez porównanie narracji przedmiotu (zgodnie z w y m o g a m i o b i e k t y w i z m u ) , nie zaś w sferze własnej podmiotowości między sobą. i osobistych doświadczeń. I n n y ­ Jak te uwagi o reprezentacji wiążą się z kwestią war­ m i słowy, istota p r o b l e m u może polegać n a t y m , że tości? Postuluje A n k e r s m i t twierdzenie zgodnie z któ­ prawda historyczna przejawia się niekiedy w w a r t o ­ r y m , u w a r u n k o w a n i a polityczne i moralne tekstu h i ­ ściach p o l i t y c z n y c h i m o r a l n y c h i vice versa", (s. 57) storycznego t o - w b r e w zdroworozsądkowym przeko­ drobiazgowo dyskutuje standardowe n a n i o m - nie przeszkoda w d o t a r c i u do prawdy, ale argumenty obiektywistyczne, szczególną jednak uwagę przeciwnie, to jej w a r u n e k ! Najbardziej zaskakująca poświęca kwestii reprezentacji historycznej i jej nie­ konkluzja brzmi t a k : „dyskurs narracyjny bądź histo­ bezpiecznym związkom z wartościami, o których była ryczny jest najlepszym p u n k t e m odniesienia, gdy cho­ m o w a . Jego myślenie w tej kwestii zmierza w stronę es­ dzi o wybór najwłaściwszych n o r m politycznych i m o - Ankersmit 60 �Darius? Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I ralnych. Inaczej mówiąc, wybór określonego działania rzeczywistości. Dzisiaj historycy muszą wiedzieć, że politycznego l u b etycznego może zasadzać się na wcze­ w t e n czy i n n y sposób konstruują tę rzeczywistość, śniejszym ustaleniu, które reprezentacje historyczne bądź, j a k to ujął b r u t a l n i e G o l o M a n n , zmyślają ją. uważamy za najlepsze i jakie n o r m y polityczne i m o r a l ­ Oczywiście, kiedy mówi o n o zmyślaniu, to nie ma na ne są w n i c h eksponowane. Zgodnie z tą metodą po­ myśli zwykłego kłamstwa, ale konieczność uzupełnia­ winniśmy wybierać te wartości polityczne i moralne, nia, wypełniania „pustych" miejsc w obrazach prze­ któte stały się źródłem najbardziej u d a n y c h i wyrazi­ szłości: „Historycy (...) zmyślali o d czasu, kiedy T u k i ­ stych reprezentacji przeszłości" (s. 78). Przykładowo: dydes wprowadził d o swojego dzieła mowy, dramatycz­ niemal wszyscy zgadzamy się co do tego, że obraz rewo­ ne dialogi, co do których przyznawał, że wprawdzie nie lucji francuskiej w dziele Tocqueville'a przewyższa w i ­ w i a d o m o , czy tak zostały wygłoszone, ale p o w i n n y być zję Micheleta, co z kolei może być p u n k t e m wyjścia do tak wygłoszone. Nowoczesne porównania wartości politycznych wchodzących w grę stwo nie zaniechało tej m e t o d y t a k całkowicie jak się w obu przypadkach, kulminującego we wniosku o wyż­ sądzi. B o w i e m jeśli nawet z reguły wystrzega się o n o szości wartości liberalnego indywidualizmu (Tocqueville) wkładania w usta s w o i m b o h a t e r o m słowa mówione­ nad indywidualizmem z l e w i c o w y m o d c h y l e n i e m ( M i - go, to odgaduje myśli, jakie zostały pomyślane tak al­ chelet). A zatem, reprezentacja historyczna czytana bo inaczej; w t e n sposób k o n s t r u u j e przecież poglądy, n a u k o w e dziejopisar­ nie tylko z czysto poznawczego, ale też z pragmatyczne­ przyczyny, związki, których rzeczywistości i oddziały­ go p u n k t u widzenia, może być d o b r y m źródłem wybo­ wania nie może dowieść, a którym jednak i właśnie i m ru właściwych (przekonujących, najlepiej uzasadnio­ zawdzięcza sens swego przedsięwzięcia". nych) wartości politycznych i moralnych. 3 Jednakże różnica między Tukidydesem a współczesnymi history­ k a m i jest - w o l n o sądzić - taka, że c i o s t a t n i wiedzą, W p u b l i k o w a n y m kiedyś w „Kontekstach" wywia­ co robią (w każdym razie wiedzieć p o w i n n i ) i są świa­ dzie A n k e r s m i t mówił o konieczności p o w r o t u „prze- d o m i k o n s e k w e n c j i stosowanych przez siebie „kon­ naukowionego" pisarstwa historycznego do r o m a n ­ s t r u k c y j n y c h " procedur. tycznych korzeni, do n a r r a c j i z wyraźnym stemplem jednostkowego stylu i autorskiej sygnatury. Mówiąc W „nowej" historiografii anglo-amerykańskiej za­ o nowym romantyzmie j a k o atrakcyjnej dla historyka miast jałowego o p t y m i z m u pozbawionego pytań d o m i ­ propozycji, przeciwstawiał się w t e d y h i s t o r i i pisanej nuje raczej m o c n e poczucie ułomności naszych m e t o d przez „całkowicie odczłowieczone, abstrakcyjne j e d ­ docierania do przeszłości i świadomość, j a k wiele zale­ nostki, które po prostu orzekają o prawdziwości jakie­ ży o d samego historyka, jak wielka t y m samym spoczy­ goś fragmentu przeszłości". W p r e z e n t o w a n y m tek­ wa na n i m odpowiedzialność za p r o p o n o w a n y czytel­ ście rozwija tę myśl i wzmacnia, ale t y m razem czyni n i k o m obraz światów m i n i o n y c h . By być w i a r y g o d n y m tak, nie w obronie żywego, pojedynczego doświadcze­ i słuchanym, m u s i o n teraz odgrywać wiele ról. I to nie nia, ale - paradoksalnie - w obronie wartości obiek­ z osobna, ale najlepiej jednocześnie. Teraz już nie w y ­ tywnych, tych, które tworzą rzeczywisty świat każdej starczy m u d o epistemologicznego szczęścia i sukcesu historycznie i k u l t u r o w o określonej wspólnoty. czytelniczego solidna krytyka źródeł. Dzisiaj m u s i być 2 i „rozważny", i „romantyczny". A także „etyczny" i „es­ K t o więc, w świetle powyższych propozycji, pisze teraz historię? K i m jest - bądź: k i m być p o w i n i e n tetyczny". Dobrze też, by miał jeszcze pisarski talent. - współczesny historyk? Współczesny, a więc t e n , który Nieproste wymagania... lata poznawczej niewinności i naiwności ma już za so­ Pamięć, żałoba i melancholia bą. K i m zatem? Kładącym wciąż nade wszystko nacisk na solidny warsztat i precyzyjne i n s t r u m e n t a r i u m po­ jęciowe Naukowcem? Wyrozumiałym, słuchającym, niwelującym historyczne odmienności Tłumaczem? Wspomniałem wcześniej o dwóch s o l i d n y c h t o ­ m a c h „Kontekstów" (nr 1-3 i 3-4: 2003) poświęco­ Niewyrzekającym się e m o c j i i osobistego zaangażowa­ n y c h różnym aspektom pamięci i i c h oświecającej r o l i nia noworomantycznym Pisarzem? w mojej p o n o w i o n e j lekturze zbioru Pamięć, Pewnie każdym z n i c h po t r o c h u . C h y b a żadna ge- etyka i hi­ storia. D w a słowa o t y m . Pośród w i e l u tekstów z n u m e ­ neralizacja nie jest t u możliwa. A przecież wymieniłem r u 1-2 dotykających s k o m p l i k o w a n y c h relacji pamięci tu ledwie trzy opcje. M i m o że zdają się one dość repre­ i h i s t o r i i dwa zdają m i się wielce symptomatyczne. zentatywne, nie wyczerpują, co jasne, wszystkich moż­ W pierwszym artykule h i s t o r y k Żydów Yosef H a y i m liwości. Przy wszystkich różnicach ról p r o p o n o w a n y c h Yerushalmi pisze o t r u d n y m do zrozumienia dla naszej historykom wyraźna teza, jaka płynie z recenzowanego zhistoryzowanej świadomości fakcie p r y m a t u , j a k i j u ­ tomu, jest taka: nie m a już raczej p o w r o t u do pozyty­ daizm przydawał żywej pamięci n a d zainteresowaniem wistycznej wizji historii, do h i s t o r i i z i n d u k c y j n y m na- faktografią, a więc historią, w znaczeniu w j a k i m rozu­ nizywaniem faktów na przyczynowo-skutkowy sznu- m i e m y ją dzisiaj. Pamięć pielęgnująca wiedzę o bo­ tek, z przezroczystymi semantycznie źródłami, z k o n ­ skich wtargnięciach w empiryczny świat ostatecznie cepcją jednej Prawdy i h i s t o r y k i e m - s u m i e n n y m ar­ okazywała się dla wrażliwości żydowskiej chiwistą, który ma n i e k o n f l i k t o w y dostęp do m i n i o n e j mocniejszą 4 61 rzeczywistością niż znacznie zanotowane przez �Dańusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L I <VTY WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skrybów „prawdziwe" wydarzenia, co dość paradoksal­ uzależnienia o d przeszłości, narcystycznej identyfikacji ne, zważywszy na silne podkreślanie przez j u d a i z m h i - z u t r a c o n y m o b i e k t e m miłości. Inaczej - żałoba. Może storyczności Boskiego objawienia. D r u g i tekst, autor­ ona skutecznie przeciwdziałać melancholijnej depresji. stwa Paula Ricoeura Umożliwia rozpoznanie Innego jako Innego, rozluźnia 5 pokazuje na w i e l u i n s t r u k t y w - n y c h przykładach różnorakie formy zagrożenia pamię­ t y m samym gorset c i . A n a l i z u j e niezwykle precyzyjnie zjawiska pamięci istotnej dla m e l a n c h o l i i . W żałobie człowiek ma pełną narcystycznej identyfikacji, tak powstrzymywanej, pamięci m a n i p u l o w a n e j i pamięci świadomość straty, lecz z czasem potrafi się o d niej narzuconej, przedstawiając sposoby nadużywania pa­ odłączyć, opuścić „kraj" przeszłości i stanąć po stronie mięci n a t u r a l n e j i k o n s e k w e n c j i społecznych, jakie teraźniejszego życia. Pamięta o n i szanuje zmarłego, ale z t y c h nadużyć wynikają. W pierwszym tekście pamięć nie identyfikuje się z n i m . Żałoba podtrzymuje korzyst­ jest zdecydowanie silniejsza o d h i s t o r i i , w d r u g i m oka­ ną dla życia różnicę. A b y żałoba była skuteczna, musi zuje się ona bardzo kruchą instancją, władzą podatną mieć wsparcie we wspólnocie. na liczne nadużycia. Jak przenieść te uwagi na myślenie o pisaniu histo­ I jeszcze jeden o g r o m n i e ważny tekst zamieszczony rii? Operując zręcznie o b y d w o m a pojęciami, dołącza w t o m i e d r u g i m pisma: bogato egzemplifikowana roz­ do n i c h autor jeszcze dwa i n n e , f u n d a m e n t a l n e Freu­ prawa autorstwa K e r w i n a Lee K l e i n a . N i e dziwi, że dowskie a u t o r k a a n t o l o g i i w s p o m i n a z entuzjazmem w swoim zwłaszcza t e m u o s t a t n i e m u przydając ogromną wagę. wstępie t e n właśnie artykuł. To właśnie K l e i n jako je­ Przepracowanie przeszłości jest - d e n z pierwszych poddał analizie zastanawiający feno­ i bolesną - n i e m n i e j j e d n a k konieczną próbą uporania m e n świata zachodniego: pojawienie się stosunkowo się z przeszłością. LaCapra postuluje wyciągnięcie ka­ n i e d a w n o (lata 80.) pamięci w dyskursie publicznym, tegorii przepracowania z k o n t e k s t u terapeutycznego a zwłaszcza n a u k o w y m . Powołuje się o n przy t y m na i odniesienie go do rozważań natury etycznej i poli­ 6 pojęcia: przeniesienia i przepracowania, ogromnie trudną prekursorskie w tej m a t e r i i prace Pierre'a N o r a i wła­ tycznej. W jego r o z u m i e n i u przepracowanie jest bo­ śnie na książkę Zakhor Yerushalmiego, z której p o c h o ­ w i e m w dużej mierze procesem etycznym. Transferując dzi przypomniany przed chwilą rozdział. K l e i n zwraca Freudowski dyskurs kliniczny na kwestie pisarstwa h i ­ uwagę na to, że tak m o c n a o b e c n o ś ć pamięci w na­ storycznego, La Capra k o n k l u d u j e : szym myśleniu jest reakcją na rozczarowanie dyskur­ „Wiele spraw związanych z H o l o c a u s t e m i i n n y m i sem historycznym, powiada też, że pamięć bywa często 'katastrofami' historycznymi można i s t o t n y m uzupełnieniem, o ile nie alternatywą dla te­ i pamiętać, trudność zaś polega na t y m , aby nie trwać go dyskursu. obsesyjnie przy urazie j a k o doświadczeniu zrekonstruować niczyim, które sprawia, że, paradoksalnie, jest się świadkiem za­ Te trzy pobudzające myślowo eseje tworzą owocne tło d l a rozpraw łamania możliwości świadectwa, lecz by wypracować z części drugiej naszej antologii, zwłaszcza dla tekstów relację między pamięcią a rekonstrukcją, w której bę­ D o m i n i c k a LaCapry i Franka A n k e r s m i t a , na które dą się one wzajemnie wzbogacać oraz krytycznie kwe­ teraz szczególnie chciałbym zwrócić uwagę. O b y d w a stionować i która będzie uwrażliwiała na zagadnienie poznawczo i wyjątkowo stosowne dotyczą wydarzeń, o których E m m a n u e l Levinas pisał, urazu psychicznego" (s. 130). I nieco dalej: „Histo­ że „rozdzierają swoją własną o s ł o n ę " . ryczne s t u d i u m zdarzenia granicznego może pomóc 7 LaCapra, autor szeregu p u b l i k a c j i drążących bole­ wytworzyć gotowość do odczuwania lęku w d a w k a c h sny i t r u d n y p r o b l e m historiografii H o l o c a u s t u , jak nieparanoidalnych, która da lepszy p u n k t wyjścia po­ i możliwości pisarskiego udźwignięcia wydarzeń gra­ myślenia możliwości 'tego, czego nie da się pomyśleć' nicznych, w s w o i m artykule rozważa zagadnienie trau- oraz przeciwstawienia się w a r u n k o m sprzyjającym wy­ m y j a k o kategorii interpretacyjnej. Szkoda, że jest to stępowaniu zdarzeń pourazowych; takie s t u d i u m może tekst wyraźnie przegadany, idący nierzadko w różnych, zatem sprawić, że powiedzenie 'ostrzeżony - uzbrojo­ często rozbieżnych k i e r u n k a c h , a miejscami po prostu n y ' zyska n o w y wydźwięk" (s. 133). Tekst t a k i może mętny. N i e zmienia to f a k t u , że p r o b l e m , z którym się być o d p o w i e d n i k i e m jednostkowego zmaga, jest ogromnie ważny. nia", może wyposażyć zbiorowość w narzędzia do upo­ „przepracowa­ rania się z n i e c h c i a n y m i e l e m e n t a m i P u n k t e m wyjścia artykułu jest pochodzące o d Freu­ przeszłości. Oczywiście, jest to możliwe tylko przy założeniu, że da psychoanalityczne i n s t r u m e n t a r i u m pojęciowe. La­ „przepracowanie" jest procesem pożądanym i że roz­ Capra stara się uczynić z niego użyteczne narzędzie ba­ ważania natury etycznej przynoszą - mniej lub bardziej dawcze. D w a przywoływane przezeń i analizowane zrealizowany - ale w efekcie potrzebny skutek. w tekście pojęcia to — wspominane również przez R i ­ coeura w c y t o w a n y m artykule - żałoba i melancholia. Budując zręby swojej t e o r i i krytycznej, LaCapra M e l a n c h o l i a m a charakter ambiwalentny, może być postuluje bardzo m o c n o konieczność etycznego zwro­ w a r u n k i e m żałoby, ale też może skutecznie blokować t u w analizach wypadków granicznych. W i d z i koniecz­ jej proces. M e l a n c h o l i a jest doświadczeniem izolują­ ność wyjścia badacza poza m u r y akademii, złączenia c y m , zamykającym jednostkę w stanie rozpaczy. W wy­ myślenia z wartościami, a n a l i t y k i z etyką. Czym wszak­ kładni Freuda melancholia to stan fantazmatycznego że jest ów postulowany przez LaCaprę zwrot etyczny 62 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII w badaniu historycznym? Powiada o n d o b i t n i e : „zwrot Jasną rzeczą jest, że LaCapra rysując m o d e l owego etyczny czy n o r m a t y w n y jest konieczny, lecz n i e w y ­ „zwrotu etycznego" w historiografii, podkreśla przy starczający przy próbie przepracowania problemów, t y m pozytywy takiego podejścia, a w m i n i m a l n y m zwłaszcza jeśli p o j m u j e się go w kategoriach j e d n o s t k i , s t o p n i u eksponuje jej zrozumienia siebie i zachowania. A b y odgrywał ja­ p r a k t y k a j e d n a k swoje. N i e w i e m , czy t a k łatwo, j a k t o kąś rolę społeczną, m u s i być o n połączony z zagadnie­ sugeruje autor, można wyminąć napięcie słabe jego strony. Teoria swoje, pomiędzy niami politycznymi. Podejmowanie t a k i c h zagadnień „czystą" myślą a „brudną" polityką? Czy etycyzacja wymaga połączenia ról czy też statusów p o d m i o t o ­ myślenia historycznego - wych uczonego i krytycznego i n t e l e k t u a l i s t y ; połącze­ (nie wszyscy podzielamy te same wartości) - nie może nia, które nie odrzuca skrupulatnej pracy n a u k o w e j prowadzić do nadużyć? Czy t y m samym nie może się ani nie m y l i refleksji krytycznej ze stronniczą propa­ zdarzyć, że zamienimy epistemologię dyskursu histo­ gandą, lecz umożliwia czy wręcz p o c h w a l a sposoby rycznego na sentymentalizm g o r z k i c h żalów? A u t o r myślenia często n i e a k c e p t o w a n e powiada, że nie m a się czego b a ć , z n a k i zapytania m i ­ (podkr. D C ) w obrębie a k a d e m i i " (s. 156). n i e j a k o „z n a t u r y rzeczy" m o wszystko pozostają. Przy wszystkich j e d n a k zgło­ szonych t u wątpliwościach przekonany jestem, że p o ­ To bardzo ważne, co podkreśla L a C a p r a . D o m i ­ nanta etyczna pisarstwa historycznego nie zwalnia stulat LaCapry - j a k o idea r e g u l a t y w n a - jest jak n a j ­ w żaden sposób z obowiązku krytycznego myślenia. bardziej słuszny i cenny poznawczo. Jak j e d n a k będzie Związek myśli i wartości nie może zamienić h i s t o r i i się o n przekładał na praktykę, t o już i n n a h i s t o r i a . w propagandową tubę. I co najważniejsze, kładzie o n Czytając rozważania LaCapry, próbowałem o d ­ nacisk na t o , że m o r a l n y akcent h i s t o r i o g r a f i i nie m o ­ nieść je do bliskiego n a m polskiego k o n t e k s t u . Jeden że być mylony z p r o s t a c k i m m o r a l i z o w a n i e m . T u nie t y l k o wyrazisty historiograficznie k o n k r e t . O t o po lek­ chodzi o prezentowanie m o r a l n e j wyższości, ale o t o , turze LaCapry w nieco i n n y m świetle j a w i n a m się na by mocno powiązać sferę myślenia ze sferą działania. przykład dysputa publicystyczna i historyczna wokół Aby w swoich rozważaniach wyjść - w różnych zna­ książki Jana T. Grossa Sąsiedzi- czeniach tego czasownika - poza cieplarniane i bez­ skiego miasteczka pieczne mury u n i w e r s y t e t u . Przy czym, j a k gdyby czu­ dyskusji historycznej o s t a t n i c h lat, j a k jąc podskórnie opór k o n s e r w a t y w n y c h z n a t u r y aka­ nieustającemu przemieszaniu ulegały wątki poznaw­ demików, demonstruje też drobiazgowo na k i l k u w y ­ cze, etyczne, ideologiczne i polityczne. Jak w soczewce branych przykładach, p o w o d y dla których tego rodza­ skupiły się w niej liczne p r o b l e m y związane z historycz­ ju propozycje natrafiają w myśleniu n a u k o w y m n ą reprezentacją wydarzeń granicznych, z pisaniem h i ­ na sptzeciw. Historia zagłady żydow­ (Sejny 2 0 0 0 ) . W tej najważniejszej pamiętamy, storii dzisiaj, jak i z r o z u m i e n i e m jej zadań. T y m , k t ó ­ LaCapra m o c n o akcentuje fakt, że badanie h i s t o ­ rzy łapią się już za głowę, mówiąc: z n o w u Jedwabne?! ryczne wypadków granicznych nie może być czysto p o ­ o d p o w i a d a m bez namysłu: j a k najbardziej, z n o w u ! znawcze, ale że m u s i o b e j m o w a ć w sobie m o m e n t M a m b o w i e m nieodparte wrażenie, że w powodzi na­ etyczny, chce o n t y m samym zbliżyć naukę do życia: miętności - skądinąd zrozumiałych - jakie wzbudziła „Tak pojęty dyskurs obejmowałby wzajemnie p r o w o k a ­ ta książka, zniknęła szansa na poważną dyskusję m e t o ­ cyjną intetakcję między kwestionującą teorią a bada­ dologiczną: o ograniczeniach tradycyjnej historiografii niami naukowymi mającymi w y m i a r empiryczny i h i ­ wobec rozumienia e p o k i pieców, czy też o etycznym storyczny. Impuls etyczny tego podejścia w y m u s i też imperatywie p o s t u l o w a n y m przez „nowe" podejścia do być może przemyślenie na n o w o samego znaczenia pisania h i s t o r i i . A była wyjątkowa po t e m u okazja. etyki oraz jej stosunku do p o l i t y k i : e t y k i o t w a r t e j na Może właśnie dopiero teraz - kiedy stopniały już niezwykle istotną interakcję między pracą i zabawą emocje, kiedy a n t y s e m i c k i szlam oblepiający o d po­ (...) oraz p o l i t y k i rozumianej nie t y l k o j a k o władza, czątku tę dyskusję już opadł, k i e d y poważni historycy lecz jako regulowane n o r m a m i współżycie. Rozumiane przestali już mnożyć w i r t u a l n e ciężarówki z N i e m c a m i w sensie etycznopolitycznym zainteresowanie kwestią krążące jakoby w czasie z b r o d n i po ptzeniesienia w badaniach n a u k o w y c h nie m u s i wcale i uznali podstawowe rozpoznanie autora za prawdziwe, prowadzić do sesji psychoterapeutycznych a n i n a w e t kiedy śledztwo I P N - u zostało zakończone - mchu ku autobiografii (...). Badacze, którzy bezpo­ (i w a r t o ) , już sine ira, zastanowić się n a d paroma k w e ­ średnio doświadczyli zdarzeń urazowych. M o g ą oczy­ stiami, t a k rzadko przewijającymi się w p o l s k i c h spo­ wiście wykorzystywać to doświadczenie w s w o i m pisar­ r a c h o Jedwabne. stwie naukowym, i często takie pisarstwo czy dyskurs Łomżyńskiem można O t , choćby n a d sprawą strategii retorycznej książki ma zasadnicze znaczenie w próbie poradzenia sobie Grossa, czy też zamieszczonej t a m sugestii „nowego po­ z przeszłością. A l e jest również t a k , że uwikłanie bada­ dejścia do źródeł", które odnoszą się do ofiar H o l o c a u ­ cza w pewien zbiór problemów istnieje i może być zgłę­ stu. Czy ktoś zadał sobie na przykład pytanie, dlaczego biane dlatego, iż badacz jest w nierozdzielny sposób książka Sąsiedzi uczonym, działaczem etycznym i o b y w a t e l e m l u b isto­ wywarła na ogromnej liczbie czytelni­ ków t a k porażające wrażenie? Czy stało się t a k t y l k o tą polityczną" (s. 162). z p o w o d u samej i n f o r m a c j i o zbrodni jedwabiń- 63 �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I skiej, czy też może i z i n n y c h - by tak rzec: k o n s t r u k - n y c h , o tyle A n k e r s m i t premiuje raczej estetykę. Teza cyjno-retorycznych - powodów? Czy ktoś zastanowił na pierwszy rzut oka dziwna, a zdaje się t y m bardziej się, dlaczego wydana n i e m a l w t y m samym czasie książ­ obrazoburcza, że odnosi się przecież do sposobu poj­ ka Tomasza Szaroty V progu zagłady (Warszawa 2000), m o w a n i a H o l o c a u s t u : „Każda dyskusja o Holocauście klasyczne s t u d i u m historyczne, solidnie przecież udo­ niesie ze sobą niebezpieczeństwo uwikłania się w błęd­ k u m e n t o w a n e - rzecz traktująca o antyżydowskich po­ ne koło nieporozumień i niemoralności. W t y m wy­ gromach w okupowanej Europie, a więc mająca za te­ padku t y l k o kategoria estetyczna, to znaczy zasadniczo mat wydarzenia równie odrażające jak te opisane w Są­ estetyczna kategoria stosowności pomoże n a m ominąć siadach - miała tak relatywnie n i e w i e l k i odzew? C o tak ślepe uliczki, w których poszukiwania jedynej prawdy naprawdę oznacza powtarzana często teza, że Gross i etycznego dobra mogłyby się zagubić. Jeżeli staniemy „napisał złą książkę historyczną, która jednak spełniła przed tak t r u d n y m w y z w a n i e m jak p r o b l e m H o l o c a u ­ ważną rolę"? Dlaczego w r o l i źródła znalazły się w niej stu, to właśnie do estetyki, a nie do kategorii faktycz­ nie tylko tradycyjne d o k u m e n t y „pisane", ale także śla­ nej prawdy i moralnego dobra p o w i n n a odwoływać się dy ludzkiej pamięci? Czy wyrzucanie przez niektórych historia. Ostatecznym w y z w a n i e m zarówno dla pisar­ historyków a u t o r o w i Sąsiadów b r a k u elementarnego stwa historycznego, jak i dla samego historyka jest nie warsztatu historycznego można rozumieć tylko jako wyzwanie faktograficzne czy etyczne, lecz estetyczne" wyraz troski o intelektualną rzetelność? A może także (s. 163). jako znak metodologicznej bezradności i w gruncie rze­ Jak to bliżej rozumieć? Pisząc o kłopotach z repre­ czy jako przyznanie się d o trudności wyjścia poza kre­ zentacją H o l o c a u s t u , A n k e r s m i t pokazuje ograniczo­ dowe koło archaicznych przyzwyczajeń? Czy powtarza­ ną rolę języka, pisarstwa historycznego, które z n a t u r y na przez n i c h rytualna m a n t r a o obowiązującym histo­ rzeczy metaforyzuje rzeczywistość minioną (nieznane, ryka „bezwzględnym o b i e k t y w i z m i e " nie wymaga jed­ obce poznaje za p o m o c ą tego, co znane i swojskie). nak pewnej rewizji? I t d . , i t p . . . . Przekonuje, że w tej szczególnej sytuacji pisarstwo za­ 8 wsze będzie osłabiać i zniekształcać prawdę tamtego To ledwie k i l k a pytań do dawnej - co nie znaczy przedawnionej - dyskusji o książce Grossa, świata. Zwraca się więc w stronę sztuki, w stronę zja-. kilka wisk operujących m e t o n i m i a , a zatem t y c h , które nie z t y c h , które przychodzą m i do głowy po lekturze tek­ stu L a C a p r y . Z pewnością dałoby się sformułować i c h tyle przybliżają „obcą" rzeczywistość w zawsze kula­ więcej. Jego rozważania, nie może być t u chyba żad­ w y c h i n i e a d e k w a t n y c h t e r m i n a c h , ale które operują n y c h wątpliwości, pozwalają na tego rodzaju pytania wieloznacznym wskaźnikiem, są raczej drogowskazem spojrzeć z n o w e j , odświeżającej perspektywy. N i k o g o do przeszłości, niż zastępują ją. W ł a ś n i e sztuka, a d o ­ nie pouczają, niczego nie nakazują, ale sugerują, by kładniej p o m n i k — i jego możliwości „poznawcze" - przez pryzmat powinności etycznych spojrzeć na teksty stają się głównym o b i e k t e m analizy A n k e r s m i t a . 9 historyczne traktujące o zdarzeniach, które nie tylko By uprawomocnić swoją tezg, bierze p o d lupę dwa filozofom nie mogły się przyśnić. przykłady. D w a różne p o m n i k i znajdujące się w Yad Vashem: M a u z o l e u m Pamięci i p o m n i k Dzieci. Każdy W przeciwieństwie do pokrętnej stylistyki artykułu LaCapry, kolejny zamieszczony w a n t o l o g i i tekst A n - z n i c h w o d m i e n n y sposób powraca w przeszłość, każ­ kersmita odznacza się krystaliczną jasnością. Jednak dy inaczej realizuje swoją funkcję reprezentowania, o g r o m n y ciężar rozważań autora History and „przypominania" przeszłości. Memory A/ter Auschwitz pozostaje i t u w dalszym ciągu t e n M a u z o l e u m Pamięci „zbudowane" jest z umiesz­ sam. C o ciekawe, i w uwagach A n k e r s m i t a powracają czonych na posadzce 22 nazw największych obozów - bardzo precyzyjnie zdefiniowane - Freudowskie ka­ k o n c e n t r a c y j n y c h , w rogu, p o d gołym n i e b e m migocze tegorie żałoby i m e l a n c h o l i i , niezwykle przy t y m n o w a ­ wieczny płomień. Za n i m biała, granitowa płyta osła­ torsko odniesione do p r o b l e m u i n t e r p r e t a c j i reprezen­ niająca dół z p r o c h a m i zamordowanych w obozach tacji historycznej. T u również powraca poważny pro­ śmierci. Komentarz A n k e r s m i t a : „jak soczewka ogni­ b l e m najstosowniejszego języka, którym p o w i n n o się skuje światło, tak p o m n i k skupia nasze uczucia, skoja­ „opowiadać" H o l o c a u s t . I t u przypomniany zostaje rzenia i wiedzę o Holocauście w m o m e n c i e , kiedy f u n d a m e n t a l n y dylemat pisarstwa historycznego: co uświadamia n a m jego zaistnienie i przybliża nas do je­ lepsze? Bezstronny i obiektywistyczny język n a u k i , czy go rzeczywistości tak, j a k t o tylko możliwe. I to wła­ apodyktyczny, zainfekowany subiektywnością język śnie przemienia M a u z o l e u m Pamięci w rodzaj p o m n i ­ powieści? N a u k a czy sztuka? Czysty opis i świadectwo ka H o l o c a u s t u najstosowniejszego dla pokolenia, któ­ czy i c h artystyczne przetworzenie? Czy w ogóle wobec re jest nadal blisko H o l o c a u s t u " (s. 173). P o m n i k jest t y c h zdarzeń wypadających poza ludzką wyobraźnię, t u czymś w rodzaju i n t e r w e n c j i we wspomnienia, przy­ wobec tej czerni bez dna, istnieć może jakiś język, któ­ wołuje t y l k o (?!) poprzez nazwy grozę m i n i o n e g o świa­ ry mógłby unieść jej ciężar? ta, zakłada przy t y m uprzednią wiedzę o t y m świecie, bez niej byłby jedynie zbiorem pustych nazw. Przy p e w n y c h podobieństwach tematycznych oby­ d w u tekstów powiedzieć trzeba o d razu, że o ile LaCa- I n n y rodzaj strategii upamiętnienia, i n n y rodzaj i n ­ pra akcentował p r y m a t e t y k i w badaniach historycz­ deksu pamięci prezentuje p o m n i k Dzieci. „W p o m n i k u 64 �Dańmz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓICZESNEJ HISTORIOGRAFII tym można wyróżnić trzy poziomy. N a zewnątrz t e n memoriał nie jest doświadczeniem przeszłości (expe­ (pierwszy poziom) s t o i blisko dwadzieścia k w a d r a t o ­ rience of the past), wych słupów o różnej wysokości i ściętych czubkach. tywacji, jakie wywołują takie p o m n i k i , jak M a u z o l e u m t o znaczy doświadczeniem jego reak­ Niewątpliwą i n t e n c j ą artysty było pokazanie w t e n Pamięci, ale doświadczeniem sposób nagle przerwanego życia dzieci zabitych w get­ about the past). Jako takie zaś, doświadczenie wywoła­ tach i obozach, podczas gdy biel samych słupów sym­ ne przez p o m n i k i przez jego szczególną zdolność do bolizuje i c h niewinność. (...) D r u g i p o z i o m odnajduje­ głębokiego poruszania naszych emocji, może osiągnąć my w przedsionku p o m n i k a , gdzie wystawione są trój­ najwyższy stopień doświadczenia wymiarowe zdjęcia k i l k o r g a z dzieci, których los upa­ Dzieci nie d o t y k a w pełni rzeczywistości, można p o ­ miętnia p o m n i k . A l e p r a w d z i w y m sercem p o m n i k a wiedzieć, że jest jakoś nierzeczywisty (co w b r e w oczy­ jest poziom trzeci. Z przedsionka, po k i l k u k r o k a c h , wistości jest właśnie jego a t u t e m ) , nie jest zatem i nie schodzimy niżej w zaciemniony, wąski, aczkolwiek w y ­ może być związany z żałobą, „świat", który przywołuje, soki, ośmiokątny korytarz, otaczający ośmiokątny cen­ nigdy więc nie stanie się bliski n a m , nie będzie przez tralny filar. O b i e strony korytarza są p o k r y t e l u s t r a m i nas oswojony. Będzie dla nas i dla t y c h , co przyjdą po za pleksiglasem. Jedyne oświetlenie daje pięć ner ne- nas j a k o t w a r t a , niedająca się zagoić rana. I na t y m shama, czyli świec żałobnych; lustra sprawiają, że o d b i ­ właśnie polega pozytywny aspekt tej p o m n i k o w e j me­ cia świec zwielokrotniają się nieskończenie w galakty­ l a n c h o l i i . Koszmar, który ów p o m n i k przywołuje kę świateł, z przodu, z tyłu, n a d i poniżej, t a k że każde t r w a . Bo m a trwać. z nich symbolizuje duszę jednego z dzieci" (s. 174). o przeszłości (experience o" (s. 183). P o m n i k - W n i k l i w y i inspirujący tekst A n k e r s m i t a powraca W swoim k o m e n t a r z u zwraca A n k e r s m i t uwagę, że po raz k o l e j n y d o p r o b l e m u historycznej reprezentacji wtażenie, jakie wywołuje na oglądających t e n p o m n i k , H o l o c a u s t u , kontynuując w tej mierze świetne studia jest oszałamiające. A co ważniejsze, gdy porównać je­ Berela Langa czy Lawrence'a L . Langera, a jest o n go działanie z M a u z o l e u m , t o po t o , by odczuć jego ważny, bo p y t a n i a , które podejmuje, będą wciąż p o n a ­ moc, nie m u s i m y wcześniej n i c wiedzieć na temat H o ­ wiane przy każdej nowej próbie sprostania w y z w a n i u locaustu, ta wiedza zjawia się ad oculos przed n a m i , przedstawienia tego upiornego świata i wciąż trzeba przeszywa nas i p o r u s z a . będzie się z n i m i mierzyć. M i m o że jego adresatem są 10 Po interesujących, acz r y z y k o w n y c h uwagach na przede wszystkim historycy ( i n a t u r a l n i e historycy temat kiczu i sztuki, „kiczowatości" (przy p e w n y m , sztuki), może być p o m o c n y także dla antropologa za­ dość szczególnym, r o z u m i e n i u tej kategorii) sztuki interesowanego w ogóle, przechodzi autor do p u e n t y swoich wywodów. m i f o r m a m i reprezentacji H o l o c a u s t u . By wymienić Pytanie zasadnicze jest t a k i e : który z t y c h dwóch p o ­ c h o ć b y budzącą różne reakcje wystawę Mirroring mników lepiej, a d e k w a t n i e j , m o c n i e j zdaje sprawę otwartą 17.03.2002 w Jewish M u s e u m w N o w y m Jor­ z niewyobrażalnej grozy H o l o c a u s t u . A n k e r s m i t o p o ­ k u . Bez wątpienia samo t o zjawisko może być ogląda­ wiada się za p o m n i k i e m D z i e c i . By zrozumieć, dlacze­ ne z różnych s t r o n : ale bardziej może n a w e t niż dla h i ­ go, trzeba przywołać znane już z tekstu LaCapry Freu­ storyka, t o głównie p r o b l e m dla badacza mentalności dowskie kategorie żałoby i m e l a n c h o l i i . Porównując ze czy dla antropologa wizualności. 11 różnymi współczesnymi k u l t u r o w y ­ Evil, sobą te dwie reakcje n a śmierć bliskiej osoby, powiada on, że żałoba jest „zdrową" formą przezwyciężenia stra­ ty, ttudną, ale jednak akceptacją stanu istniejącego, Po co nam historia? ptoces żałoby pozwala cierpiącej osobie żyć w stanie nieokaleczonym przez tę stratę. W reakcji m e l a n c h o ­ D a w n o , d a w n o t e m u , bo w r o k u 1874, F r i e d r i c h lijnej cierpiąca osoba n i e zostaje u w o l n i o n a o d zmar­ Nietzsche obwieszczał w sławnym tekście O łego obiektu swoich uczuć, rana po stracie pozostaje i szkodliwości wciąż niezagojona, poza t y m w reakcji tej m e l a n c h o l i k histońi dla życia pewnością: „nadmiar h i s t o r i i szkodzi życiu". uttzymuje się w stanie ciągłego niezadowolenia z wła­ pożytkach z niezmąconą niczym 12 W po­ tężnej diatrybie wytoczonej przeciwko X I X - w i e c z n e - snej osoby, mało tego: ma o n poczucie n i e n a p r a w i a l - m u n i e m i e c k i e m u historyzmowi, w sposób m n i e j lub nej winy wobec utraconej osoby. bardziej dorzeczny, dowodził tezy, iż historia jest gar­ To rozpoznanie staje się podstawą k w a l i f i k a c j i oby­ b e m społeczeństw. Ze c i , którzy wstecz j e n o spogląda­ dwu pomników. Pozwala zrozumieć, dlaczego p o m n i k ją, konserwują świat ułudy i nierzeczywistości. Ze znie­ Pamięci jest t a k i m rodzajem p o m n i k a H o l o c a u s t u , czulają się na widzenie w prawdzie rzeczywistości. Ze który w najlepszej możliwej f o r m i e spełnia dla przy­ są w istocie p i e w c a m i m a r t w o t y , a nie realnego życia. szłych pokoleń swoje podstawowe zadanie: upamięt­ Toteż „zdrożna wybujałość zmysłu h i s t o r y c z n e g o " nienia. Otóż, M a u z o l e u m Pamięci wywołuje reakcje w i n n a zostać poważnie ograniczona. N i e idzie o t o , by 13 przypominające kategorię „żałoby", podczas gdy p o ­ uciec o d h i s t o r i i , bo t o niemożliwe, ale by zneutralizo­ mnik Dzieci przyprawia o reakcje m e l a n c h o l i j n e : w y ­ wać jej szkodliwe działanie. wołuje cierpienie, r a n i , nie pozwala zapomnieć. Jak re­ asumuje A n k e r s m i t : „doświadczenie wywołane przez Bez względu n a t o , czy generalnie Nietzsche miał I rację - 65 a raczej n i e m i a ł , by d a ć j e d e n przykład: �Darius? Q a j a • G U Z I K Z H I S T O R I I ? D Y L E M A T Y WSPÓtCZESNEJ H I S T O R I O G R A F I I wątpliwa i ryzykowna w kontekście XX-wiecznej h i ­ który być może pozwoli stworzyć n o w e koncepcje za­ storii apoteoza zapomnienia, przy jednoczesnej dys­ stosowania wiedzy historycznej" (s. 196). W tej sytu­ kredytacji pamięci - p r o b l e m postawiony przez niego acji p o d s t a w o w y m p y t a n i e m nie będzie już kwestia, co jest wciąż aktualny. Dzisiaj przyjmuje taką c h o ć b y po­ zrobić z naszą wiedzą historyczną, bo w i a d o m o , że na stać: co n a m z tej przyrastającej wciąż wiedzy o histo­ wiele się n a m ona nie przyda, ale co - jaka potrzeba - r i i , skoro i t a k się z niej niewiele, jak widać, uczymy. Historia skłania nas k u m i n i o n y m światom, bez względu na to, magistra vitae, powiada stara łacińska senten­ jakie cele praktyczne chcemy uzyskać. cja. Szlachetna bardzo. I nieprawdziwa bardzo. Bo czy M a rację G u m b r e c h t , twierdząc, że nie m a m y prze­ rzeczywiście historia t o dobra nauczycielka życia? Przy konujących racjonalizacji wiedzy o przeszłości. W jego bliższym wglądzie okazuje się raczej, że jest t o p a n i w y ­ propozycji t y m „czymś" jest „pragnienie przeniknięcia jątkowo tępa i bez p o l o t u ; w b r e w t e m u , co czasem granicy, która oddziela nasze życie o d czasu poprzedza­ 0 niej myślimy, uczyć tak naprawdę nie p o t r a f i . Po p r o ­ jącego nasze narodziny. C h c e m y znać światy, które ist­ stu: dydaktyczne zero. Współczesny h i s t o r y k , jeśli niały przed naszym urodzeniem i bezpośrednio i c h d o ­ chce być wobec siebie uczciwy, m u s i zmierzyć się z t y m świadczyć" (s. 198). I co ciekawe, zwraca o n uwagę na to, że o w o „bezpośrednie doświadczenie" obejmowało­ paradoksem. W ł a ś n i e do tego, nieprzyjemnego dla badacza h i ­ by możliwości nade wszystko zmysłowe: d o t y k a n i a , storii, schizmatycznego uczucia nawiązuje w swym wąchania i smakowania m i n i o n y c h światów poprzez tekście H a n s U l r i c h G u m b r e c h t , otwierając trzecią artefakty, które je tworzyły. Koncepcja ta kładzie na­ część a n t o l o g i i . Pomijając obecne w niej jeszcze i n t e ­ cisk na n i e d o c e n i a n ą stronę zmysłową doświadczenia resujące kwestie referencjalności podejmowane przez historycznego. To rzadkie i niezwykle cenne zwrócenie Joan Scott, ponowoczesne do bólu uwagi o końcu h i ­ uwagi na zmysłowy aspekt doświadczania przeszłości. storii K e i t h a Jenkinsa, czy daleko m n i e j zajmujące Podkreśla G u m b r e c h t , że takie dowartościowanie problemy fallocentryczne, z którymi mocuje się Rita sfery zmysłowej nie m u s i prowadzić do Felski, c h c ę n a koniec skupić się jedynie n a ważnym przeszłości. N i e ma t u m o w y o j a k i m k o l w i e k uwznio- artykule G u m b r e c h t a , ponieważ w jego rozważaniach ślaniu przeszłości: „Przeszłość dotknięta, powąchana estetyzacji dochodzi z dużą m o c ą do próby odpowiedzi n a n a j ­ i posmakowana nie staje się b o w i e m o d razu a n i pięk­ prostsze z możliwych pytań: po co w ogóle się historią na, a n i wzniosła" (s. 198). A l e to bezpośrednie d o ­ zajmować? Pytanie przecież f u n d a m e n t a l n e , a tak świadczenie jest niezwykle ważne. Zapewne mało k t o rzadko - może właśnie z p o w o d u owej f u n d a m e n t a l - z historyków wypowiedziałby otwarcie takie o t o zda­ ności — zadawane. nie: „Dla w i e l u uczonych liczy się raczej dotykanie G u m b r e c h t przypomina po części rzeczy oczywiste oryginalnego rękopisu tekstu, którego dokładna treść 1 znane, ale istotne. C h o ć b y to, że ważny d l a zachod­ byłaby łatwiej dostępna w wydaniu krytycznym" (s. 198). niej d y d a k t y k i pomysł, by uczyć się n a przykładach, A zatem h i s t o r y k niewiele różniłby się w t y m względzie legł generalnie w gruzach. A l e co ważniejsze, zwraca o d zwykłego amatora historii, który chciałby zobaczyć, uwagę na rozplenienie się przekonania, że nie „uczymy dotknąć, powąchać, posmakować „ślady" przeszłości. się o d h i s t o r i i " , ale że „tworzymy historię". Pisze też Bo może t y l k o one naprawdę są. o złowrogich konsekwencjach przekształcenia się h i ­ W wypowiedzi G u m b r e c h t a d o c h o d z i do głosu storiografii w literaturę: kontestuje zwłaszcza dogmat znany n a m już wątek 0 subiektywizmie historycznym (a raczej pewną jego wzbogacony o nowe parametry: „Jakiż sens miałoby konstruowania historii, ale skrajną p o s t a ć ) , wedle którego nie istnieje rzeczywi­ tak m o c n e podkreślanie suplementarności i nieobec­ stość, ale jedynie pragnienie dotarcia do n i e j . W za­ ności (...), gdyby nie był to przejaw n i e p o h a m o w a n e ­ m i a n za t o G u m b r e c h t proponuje, by przekształcić go pragnienia obecności? I czymże byłoby u w y p u k l a ­ dość jałowe pytanie: co możemy zrobić z naszą wiedzą nie nieredukowalnego dystansu, j a k i dzieli nas o d m i ­ historyczną, w bardziej intrygujące pytanie: co nas n i o n y c h światów, jeśli nie p r a g n i e n i e m ponownego skłania dlaczego i c h uobecnienia (...) - przywrócenia i c h obecności? chcemy i c h „dotknąć"? Pisze: „Szukając odpowiedzi, K u l t u r a historyczna żyje n i e u c h r o n n i e między dąże­ dobrze byłoby wziąć najpierw w nawias aspekt n o r m a ­ n i e m do zaspokojenia pragnienia obecności a świado­ t y w n y i wychowawczy tego pytania ('Co powinniśmy mością, iż stawia przed sobą zadanie niemożliwe do zrobić?') i skupić się po prostu na t y m , iż o w a wiedza spełnienia. Jeśli więc chce ona zachować tożsamość wzbudza trwałą fascynację. I n n y m i słowy, proponuję i pozostać formą doświadczenia innego niż doświad­ skupić się (zarówno z perspektywy k o n k r e t n y c h badań czenia f i k c j i , m u s i starać się 'wyczarować' rzeczywi­ historycznych, jak i teorii historii) n a zasadniczym stość światów m i n i o n y c h , nie porównując się naiwnie ku minionym rzeczywistościom, 'pragnieniu rzeczywistości historycznej', które zdaje się z magią, lecz zdając sobie sprawę z n i e u c h r o n n i e su­ tkwić u podstaw wszystkich z m i e n n y c h racjonalizacji biektywnego c h a r a k t e r u każdej t a k skonstruowanej 1 uprawomocnień historiografii oraz h i s t o r i i j a k o dzie­ inności historycznej. Lecz gdy t y l k o k u l t u r a historycz­ na otwarcie opowie się za pragnieniem ponownego dziny wiedzy. Dzięki t a k i e m u posunięciu zyskamy dy­ stans d o jałowych dyskusji i dyskursów - uobecnienia (które nie jest dane z góry), m u s i stać się dystans, 66 �Dariusz Czaja • GUZIK Z HISTORII? DYLEMATY WSPÓ1CZESNEJ HISTORIOGRAFII kulturą ironiczną, gdyż uobecnia wówczas przeszłość w i e k w praktyce. W świecie pieniącej się o d jakiegoś jako 'rzeczywistość', c h o ć czasu humanistycznej metarefleksji, która nierzadko w i e , że każde p o n o w n e uobecnienie t o s y m u l a k r u m " (s. 204). staje się sztuką dla sztuki, nie jest t o , przyznajmy, wąt­ Tak więc źle i t a k niedobrze, a m e d i a c j i między t y ­ pliwość całkiem bez znaczenia. Po odpowiedź udałem mi rozwiązaniami nie widać. G u m b r e c h t m o c n o wska­ się raz jeszcze do mądrego G o l o M a n n a , świetnego h i ­ zuje przy t y m na f a k t , że t o pragnienie obecności bywa storyka i świetnego filozofa. Mistrza historycznych m o ­ często tłumione przez badaczy, że wydaje i m się, że nografii i przenikliwego k r y t y k a historycznych rozpraw. „obiektywny" ogląd rzeczywistości możliwy jest t y l k o Z w o l e n n i k a uprawiania p i s a r s t w a historycznego, wówczas, gdy oczyścimy nasz stosunek do przeszłości, autora, który jeszcze w czasach przednarratywistycz- kiedy w y e l i m i n u j e m y pragnienie bezpośredniości. Przy n y c h m o c n o i odważnie głosił tezę o konieczności po­ czym t o dążenie do obiektywnego dystansu może przy­ w r o t u do o p o w i a d a n i a historii, jako przeciwwa­ słonić n a m pragnienie bezpośredniego doświadczenia gi dla t w a r d y c h , scjentyficznych jej ujęć. Wreszcie, en­ rzeczywistości. Pytanie, które stawia sobie autor, jest tuzjastycznego wyznawcy formuły Paula Veyne'a, we­ takie: czy książka historyczna może dostarczyć owego dług której historia t o „prawdziwa powieść z l u k a m i " . Barthesowskiego „wrażenia realności", czy dotknięcie W szkicu p o d z n a m i e n n y m tytułem: Czy historii po­ ptzeszlości w tekście nie zamieni się w obiektywizują­ trzebna jest teoria , dość obcesowo o d n o s i się o n do cy fakt historycznego dyskursu? Pyta o n - myśląc wszelkich prób przeteoretyzowanego pisania h i s t o r i i . o swojej pracy, ale kwestia jest ogólniejszej n a t u r y - C o raz zapytuje retorycznie: a gdzie jest teoria w arcy­ czy książka historyczna może w ogóle dostarczyć czy­ dziele M a r c a telnikom bezpośredniego doświadczenia przeszłości? a gdzie teoria w t y m czy w t a m t y m studium? Przywo­ A zatem, jeśli nie możemy już nauczyć się niczego łując szereg przykładów, przekonuje, że posiadanie 0 ptzeszłości, t o przynajmniej spróbujmy d o t k n ą ć owej t e o r i i nie jest w a r u n k i e m sine qua non u p r a w i a n i a h i ­ 7 Blocha o społeczeństwie feudalnym, kształcie. storii. W zakończeniu swojego tekstu pisze t a k : „Zu­ Zbliżmy się do smaku i zapachu przeszłości. Poczujmy pełnie nie wierzę w t o , że dziejopisarstwo cierpi na n i e ­ jej „dotknięcie" na sobie. dostatek ptzeszłości w jej dojmująco zmysłowym W późnej twórczości Zbigniewa H e r b e r t a pojawia się ptzejmujący wiersz Guziki. Wiersz t e n , co ważne, teorii. Dziejopisarstwo jest sztuką, która opiera się na wiedzy. (...) Zarzut jest m i znany: k t o p o d c h o d z i do p r z e d m i o t u historycznego bez świado­ Herberta, mie przyjętej t e o r i i , t e n nieświadomie przemyci taką, rozstrzelanego w Lesie Katyńskim, co przydaje m u w a ­ której następnie nie p o t r a f i obronić właśnie dlatego, gi osobistego świadectwa. M a ł o chyba k t o dostrzegł że przyjął ją nieświadomie. O t ó ż sądzę, że j e d n a k p o ­ w nim oprócz traumatycznej rodzinnej pamiątki, głę­ t r a f i . Tak zwana t u teoria nie jest n i c z y m i n n y m , jak boką „historiograficzną" refleksję: sumą l u d z k i c h doświadczeń o b e c n y c h już w l u d z k i m jest dedykowany pamięci kapitana Edwarda umyśle. Doświadczeń jego własnej e p o k i i własnego życia, bez którego chyba żaden w i e l k i historyk nie o p i ­ „Tylko guziki nieugięte przetrwały śmierć świadkowie z b r o d n i z głębin wychodzą na powierzchnię sał dziejów, następnie doświadczeń, jakie wyłoniły się już ze studiów n a d i n n y m i p r z e d m i o t a m i i i n n y m i epo­ jedyny p o m n i k na i c h grobie kami". tylko guziki nieugięte r a n t y z m u . M a n n nie mówi t u przecież, żeby się nie potężny głos zamilkłych chórów uczyć, nie studiować, nie być k r y t y c z n y m i t p . Jak r o ­ (...) 1 5 N i e sądzę, żeby t o wyznanie było pochwałą obsku­ z u m i e m , powiada raczej tyle, że wszelkie aprioryczne tylko guziki nieugięte guziki z płaszczy i m u n d u r ó w " . 14 k o n s t r u k c j e w p o d c h o d z e n i u do badania h i s t o r i i i t a k biorą w łeb w s p o t k a n i u z empirią, że obojętnie j a k i c h Co nam zostaje z lekcji historii? Czasem t y l k o zwy­ w y r a f i n o w a n y c h teoretycznie instrumentów historyk czajny guzik. Guzik, który wprawdzie niczego nas nie by się imał, n i c nie zastąpi jego własnej biografii a n i je­ uczy i nauczyć nie może, ale m a w sobie tę zadziwiają­ go cą moc ewokacji świata, który już umarł. Leży przed o p o w i e d z e n i a h i s t o r i i , a żadna teoria m u nie nami jak artykuł prawdy. Przypomina ledwie u c h y l o n e pomoże, jeśli b r a k n i e m u zmysłu e m p a t i i albo jeśli nie drzwi do zattzaśniętej na zawsze rzeczywistości. będzie umiał dobrze pisać. talentów. Nikt nie zwolni go z konieczności Paradoks tego bez mała m a n i f e s t u antyteoretycznego na t y m wszakże polega, że m a m n i e m a l pewność, Teoria. A praktyka? że zgodziliby się z n i m prawie wszyscy autorzy recenzo­ wanej a n t o l o g i i . O n i też nie m a j ą przecież wątpliwo­ Po lektutze t o m u Pamięć, etyka i historia, po tej so­ lidnej dawce teoretycznych rozpraw, ktoś mógłby zapy­ tać nie bez tacji, czy w istocie refleksje na temat kłopo1 tów metodologicznych h i s t o r i i przydają się na c o k o l ­ ści, że dziejopisarstwo „jest sztuką, która opiera się na wiedzy". �Dariusz Czaja • G U Z I K Z HISTORII? D Y L E M A T Y WSPÓ1CZESNE] H I S T O R I O G R A F I I Przypisy winę za czyny swych przodków, lecz dlatego, że w ograniczonym J. Burckhardt, judgements on History and on Historians, b. m. w, stopniu są odpowiedzialni za konsekwencje tych czynów (na 1959, s. 158, cyt. za: E. H . Carr, Historia. Czym jest, przel. R Kuś, przykład to, że ktoś mieszka w domu odebranym Żydowi); mo­ Poznań 1999, s. 72 gą przepracowywać (mniej lub bardziej nieuzasadnione) poczu­ Pochwala narratywizmu. Rozmowa z Franklinem R. Ankersmitem, cie winy lub niejasnej dezorientacji i dążyć do krytycznego dy­ „Konteksty" nr 1-2: 1997, s. 90 stansu (lub podstawowego rozróżnienia w sferze wartości i emo­ G. Mann, Dziejopisarstwo jako literatura, w: tegoż, Ludzie myśli, cji) wobec ideologii i motywacji, które spowodowały czyny ludzie władzy, historia, przel. E. Paczkowska-Łagowska, Kraków oprawców", (s. 147-148) 1997, s. 10 Wedle zwiedzających podobne wrażenie robi tzw. Wieża Holo­ Y. H . Yerushalmi, Znaczenie w historii, pamięć i pisanie historii. Po­ caustu w zaprojektowanym przez Daniela Libeskinda Muzeum stawy biblijne i rabiniczne, przel. D. Czaja, „Konteksty" nr 1-2: Żydowskim w Berlinie, w tej kwestii por. też uwagi J. K. Lenar­ towicza, Architektura trwogi, „Konteksty" nr 3-4: 2003, s. 321- 2003, s. 55-67 P. Ricoeur, Nadużycia pamięci naturalnej: pamięć 330 powstrzymana, pamięć manipulowana, pamięć narzucona, przel. W. Bońkowski, O niejednoznacznych próbach zmierzenia się z przedstawieniem „Konteksty" nr 1-2: 2003, s. 41-54 Holocaustu przy wykorzystaniu form odwołujących się do per­ K. L. Klein, O pojawieniu się pamięci w dyskursie spektywy dziecka i dziecięcej wrażliwości (powieść I . Kertesza historycznym, przel. M . Bańkowski, „Konteksty" nr 3-4, s. 42-56 Los utracony, film R. Benigniego Zycie jest piękne, komiks A. E. Levinas, Trudna wolność. Eseje o judaizmie, Gdynia 1991 Spiegelmana Maus, praca-zabawka Z. Libery L E G O . Obo'z kon­ Jednym z niewielu głosów, które uznały za stosowne odnieść się centracyjny) piszę w tekście Jak to powiedzieć? Jak TO powiedzieć? do niektórych z wymienionych kwestii, byl ważny tekst - co cie­ Strategie dziecięce (w druku) kawe antropologa, a nie historyka - Joanny Tokarskiej-Bakir F. Nietzsche, O pożytkach i szkodliwości historii dla życia, w: te­ Obsesja niewinności, „Gazeta Wyborcza", 13-14.01.2001 goż, Niewczesne rozważania, Nawiasem mówiąc, wielu mieszkańców dzisiejszego Jedwabne­ Michalski, Kraków 1996, s. 95 go (jak i niezłomnych obrońców ich dobrego imienia) mogłoby Tamże, s. 158 np. skorzystać z mądrej i dalekiej od taniego moralizowania Z. Herbert, Guziki, w: tegoż Rovigo, Wrocław 1992, s. 21 uwagi LaCapry: „Potomkowie oprawców mogą - zapewne po­ G. M a n n , Czy historii potrzebna jest teoria!, w: tegoż, dz- cyt., winni - podjąć pracę pamięci i żałoby nie dlatego, iż ponoszą s. 70-71 Aldona Mickiewicz - Stłuczki, 1988, olej na płótnie, 40x50 68 przeł. M . Łukasiewicz, posłowie K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c30be1c082b91fe491975245e45e6faf.pdf 1ec72c944f0fc1f2f1dbd416c216b226 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6531 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Subject The topic of the resource anthropology of film Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6103 Title A name given to the resource The Eternal Moment / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2014 Special Issue s.282-288 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Zbigniew Benedyktowicz • MARY AND MARTHA (REMARKS ON B A B E T T E ’S F E A S T ) work upon me. For ye have the poor always with you; but me ye have not always (Matthew 26,6 sqq.). The news about spending 10 000 franks, the in­ comprehensible deed committed by Babette, came as a total shock to the practical Martina and Philippa and for a moment produced their great compassion and pity: Now you’ll be poor for the rest of your life, to which they heard the response: An artist is never poor. Perhaps one should say: Mary and Martha share this victory. The film contains the following scene: at the end of the feast the guests go to a second room for cof­ fee, Philippa sits down to the piano, Martina chooses a place next to the general, and the previously contra­ vened members of the congregation whose faces lit up during the evening and whose tongues were loosened, now exchange blessings. The camera leads us over the abandoned “supper” to the kitchen-workshop where Babette, exhausted and holding a wine glass, sits down at the table and takes a sip, deep in thought and as if even more absent. The first chords are heard from afar. She raises her eyes and glances full of comprehension and recognition in the direction from which the piano is heard, transferring us to the room in which Phillipa starts singing. This song (and scene) appears to be the summit of the evening (despite the fact that they pre­ cede the finale of the whole film). The song is about a day coming to an end, the passage of life, encroach­ ing conclusion. It also beseeches: Be for us our infinite Light in the valley of night and: Admit us to Thy mer­ cy divine (whilst Babette remains behind firmly shut kitchen doors). The cited words allude to Psalm 23: Yea, though I walk through the valley of the shadow of death, I will fear no evil and in the next verse: Thou preparest a table before me in the presence of mine enemies: thou anointest my head with oil; my cup runneth over, to the aforementioned sacrifice, startling the disciples. This is an old Protestant hymn with lyrics and music by the German poet Georg Newark: Wer nur den lieben Gott läßt walten. I believe that it also comments on the fate of all the characters (concerned with their choice or uncertain about it) and, predominantly, on the fate of Babette, her story, experiences and offering. After all, it foretells her triumph, soon to take place, and seems to be “a response given to Martha” a mere mo­ ment before the recognition of the servant not only as a great artist but also as Mary: If thou but suffer God to guide thee, And hope in Him through all thy ways, He’ll give thee strength whate’er betide thee, And bear thee through the evil days. Who trusts in God’s unchanging love Builds on the rock that nought can move. What can these anxious cares avail thee, These never-ceasing moans and sighs? What can it help, if thou bewail thee O ’er each dark moment as it flies? 293 Our cross and trials do but press The heavier for our bitterness. Only be still and wait His leisure In cheerful hope, with heart content To take whate’er thy Father’s pleasure And all-deserving love hath sent Nor doubt our inmost wants are known To Him who chose us for His own. He knows the time for joy, and truly Will send it when He sees it meet, When He has tried and purged thee throughly And finds thee free from all deceit, He comes to thee all unaware And makes thee own His loving care. Nor think amid the heat of trial That God hath cast thee off unheard, That he whose hopes meet no denial Must surely be of God preferred; Time passes and much change doth bring, And sets a bound to everything. All are alike before the Highest. ‘Tis easy to our God, we know, To raise thee up though low thou liest, To make the rich man poor and low; True wonders still by Him are wrought Who setteth up and brings to nought. Sing, pray, and keep His ways unswerving, So do thine own part faithfully, And trust His Word, though undeserving, Thou yet shalt find it true for thee! God never yet forsook at need The soul that trusted Him indeed. Endnotes 1 Statement from an interview given by Daniele Parra in: “La Revue du Cinema”, no. 437/88, cited after: material ed. Manana Chyb in “Filmowy Serwis Prasowy”. 2 In Denmark the film was received less enthusiastically. The reception was rather chilly and critics concentrated on the faithfulness of the screen adaptation, perceived as a blow against the status and sacredness of the oeuvre of Karen Bixen; emphasis was also placed on the dangers of cinematic trivialisation. Cf. Anne Jerslev, Hvad laver Babette i Vestjyland? Babettes Gaestebud —en filmatisering mellem and og kod, billeder og banaliseringer, “Satiden” no. 4/1991, pp. 63-71. 3 Xavier Leon-Dufour SJ, Słownik Nowego Testamentu, transl, and prep. Rev. Kazimierz Romaniuk, Poznań 1981, p. 254. 4 Ibid., p. 532. 5 Henri Daniel Rops, Dzieje Chrystusa, transl. Zofia Starowieyska-Morstinowa, Warszawa 1972, p. 241. 6 Origen, Homilie o Ewangelii św. Łukasza, phrase 72, in: Pisma Starochrześcijańskich pisarzy, vol. XXXVI, transl. and prep. Stanisław Kalinkowski, introduction Rev. Marek Starowieyski, Warszawa 1986, p. 168. 7 Y. Lotman, Symbol w systemie kultury, “Polska Sztuka Ludowa” 1988, no. 3, pp. 151-154. 8 Origen, op. cit., p. 168. �