79 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae28b013348deb19af1c954e9c693a45.pdf dc7542874648253706be3a9509870f71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6640 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2017 Subject The topic of the resource film media pamięć - aspekt antropologiczny Haneke, Michael (1942- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6208 Title A name given to the resource Ukryte Michaela Hanekego Description An account of the resource W: Czy obrazy rządzą ludźmi? red. Agnieszka Kampoka, Anna Kiryjow, Katarzyna Sobczak, s.20-30 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo SGGW Type The nature or genre of the resource książka Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ��������������� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d81122df09cedd0416adf0182ddf847.jpg a60f7e2fde0ba68708f4bc7ed8c9fd50 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ul skrzynkowy / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kręgi Stare (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource pszczelarstwo ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia ul skrzynkowy Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_29.20.XV_B.1.1.5_01 elementy zagrody Kręgi Stare okolice Wyszkowa pasieka pszczelarstwo https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4797095dfbb0e5d45bb9cef4744028e.jpg 2ea8c24baae7b8ba4280a3b550e37699 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Umocowanie dyszli w wozie konnym / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Papowo Toruńskie (woj. kujawsko-pomorskie) Subject The topic of the resource transport i komunikacja ; transport zwierzęcy ; narzędzia ; pojazdy ; Pomorze Description An account of the resource fotografia przedstawia zamocowanie dyszli w roboczym wozie czterokołowym z dwoma dyszlami Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_20.17.XV_B.4.5.6_01 narzędzia okolice Torunia Papowo Toruńskie pojazdy spinanie wozu transport lądowy transport zwierzęcy wóz wóz czterokołowy wóz roboczy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b74bc956e5a6511c3524e4773ea7c0a3.pdf 33096898057e9d3416c0bc3e108353f0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2576 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2393 Title A name given to the resource Unde bonum? Nowosielski o złu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.30-33 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Unde bonum? Nowosielski o złu Dariusz Czaja Jerzego Nowosielskiego odpytano j u ż bodaj na wszystkie możliwe i niemożliwe okoliczności. Poznaliśmy więc myśli malarza i teologa na temat ikony, prawosławia, katolicyzmu, protestantyzmu, unitów, chłystów, Bizancjum, liturgii, instytu­ cji kościoła, ekumenizmu, duchowości wschodniej i zachodniej, ortodoksji i herezji, aniołów, diabła i eschatologii. Podczas lektury rozmów ze Zbigniewem Podgórcem zebranych w dwóch wzajem uzupełniających się tomach , można było dowiedzieć się również, co sądzi artysta o Dostojewskim, kulturze rosyjs­ kiej, nadrealizmie, malarstwie abstrakcyjnym, i , rzecz jasna, co ma do powiedzenia o twórczości własnej. Oprócz tego, mieliś­ my okazję posłuchać uwag, między innymi, o kobiecie, szatach i nagości, erotyzmie i pornografii. W polu jego refleksji pojawił się także strip-tease; nawet kankan doczekał się teologicznej egzegezy. Pośród tych tematów, różnych co do hierarchii, wagi i znaczenia, w kilku miejscach zgłasza Nowosielski swoje intuicje teologiczne dotyczące zła. Pojawiają się one nie tylko expresis verbis, ale rozwijane są często przy okazji czy na marginesie spraw, wydawałoby się, drugorzędnych i błahych. Przemyślenia Nowosielskiego w tej - i nie tylko tej - kwestii odbiegają w wielu punktach zarówno od obiegowych poglądów, co nie dziwi, ale i od zdogmatyzowanych, „ k a n o n i c z n y c h " wersji teologicznych, co j u ż budzi u niektórych zdziwienie a nawet irytację. Jest on co prawda teologiem prawosławnym, ale - widać to aż nazbyt jasno - nie teologiem prawomyślnym. Ale też i chyba nie przesadnie się o to stara. Korzysta ze swobody jaką daje w tym względzie prawosławie, które obok teologii „ s z k o l n e j " dopuszcza możliwość wykraczania poza dogmatyczne i rutynowe rozwiązania. Unika Nowosielski jak ognia teologicznej poprawności, która skutecznie eliminuje jakiekolwiek pytania i wątpliwości zamykając myśl w świecie bezpiecznych pewników. Ten rodzaj duchowej asekuracji, zdarza się, że w konsekwencji obraca się w intelektualne lenistwo. Tymczasem Nowosielski raz po raz wystawia się na sztych, drażni, prowokuje. Najwyraźniej zdaje sobie sprawę z konsekwencji niektórych, zbyt śmiałych, w opinii wielu, pomysłów: „Chyba pójdę do p i e k ł a " - powiada. Bywa obrazoburczy i bluźnierczy, ale jak widać, dla równowagi nie stroni też od kokieterii. 1 I jeszcze jedno. Wywody Nowosielskiego na temat zła unikają dwóch skrajności: odnaleźć je można w pół drogi pomiędzy j a ł o w y m wielosłowiem a równie mało satysfakc­ jonującym poznawczo, zamilknięciem. Rzeczywistość zła, to oczywiste, jest zbyt duża, by można było zmieścić j ą w słowie, ale też nie mówić o niej w ogóle - niepodobna. Sytuacja odwrotna niż u Wittgensteina: o czym nie można milczeć, o tym mówić trzeba. M i m o wszystko. znajduje się permanentnie w stanie upadku. Wygnanie z raju nie jest tylko, wyrażoną językiem symbolu i mitu, frazą odnoszącą się do zamierzchłej przeszłości, ale opisuje również naszą obecną kondycję. Status wygnańców nie odnosi się jedynie do biblijnych prarodziców, ale w równym stopniu odnosi się do minionych i całkiem współczesnych pokoleń. Dla Nowosielskiego rzeczywistość empiryczna, mimo czy też „ o b o k " swej niepojętości i esencjalnej tajemniczości, jest rzeczywistością z gruntu złą, zepsutą, dającą się postrzegać najpierw i przede wszystkim w jej radykalnie ułomnej postaci. W jego myśleniu jest wyraźny komponent manichejsl Wydaje się jak gdyby był on, inaczej niż Miłosz, całkiei jawnym „zjadaczem trucizn manichejskich": „Materia s, w sobie jest złem. Cała rzeczywistość empiryczna, zarówno kosmiczna, jak i ta planetarna, najbliższa nam, to właści jedno wielkie infernum. To jest piekło. Wielokrotnie miałem juz okazję powiedzieć, że zwycięstwo nad manicheizmem ogłoszo­ no zbyt pospiesznie. Prawdopodobnie manichejczycy mieli rację w swoim pesymizmie ś w i a t o p o g l ą d o w y m " . (MCh, 12) „Bo rzeczywistość jest piekłem! To jest oczywiste dla każ­ dego!" (MCh, 19) Wedle Nowosielskiego manicheizm jest jednym z poi stawowych i nieusuwalnych doświadczeń religijnych człowie­ ka. Jest rdzeniem naszej świadomości religijnej. Reflektuje bowiem istnienie zła, niejako efemerycznej, przygodnej jakości istnienia, ale jako mocnej rzeczywistości ontologicznej. Zionie jest brakiem, dziurą w rzeczywistości, niedoskonałością czy słabszym stopniem bytu. Przeciwnie: w sposób skandaliczny, nie dający się usprawiedliwić (injustifiable Naberta) j e s t . Ci. którzy przeszli przez lekcję manichejskiej wizji świata, pozo­ staną manichejczykami na zawsze. Nie bezpodstawnie Pelagiusz dostrzegał u św. Augustyna pokłady manichejskiej wraż­ liwości mimo jego konwersji na chrześcijaństwo. Wiek dwudziesty przyniósł jego uczestnikom wątpliwy przy­ wilej spotkania ze złem nie tylko nie dającym się pojąć i usprawiedliwić, ale nade wszystko takim, które pojawia się, by tak rzec, w postaci wydestylowanej, zgęszczonej, esencjalnej: „Oświęcim to jest eksterioryzacja całej rzeczywistości. To po prostu pokazanie ad oculos rzeczywistości. Przypatrzcie się. taka jest rzeczywistość. Cała przyroda, cała ewolucja, całe życie - to jeden wielki Oświęcim. A my, Niemcy, wydobywamy l" tylko na powierzchnię świadomości, spełniamy niejako misj? proroczą, gdy wskazujemy, jaka jest nasza ziemska rzeczy*' ' tość. Oświęcim to jest ostateczna perspektywa naszej rzeczy* ' stości, jeśli oczywiście odrzucimy perspektywę wielkiej tajem­ nicy wiary. Nie darmo naród największych artystów i filozofó* wymyślił Oświęcim. Bo Niemcy są wielcy we wszystk czynią. I w swoim diabelstwie również. Naród półgłówk zrealizowałby to nieświadomie i nieudolnie, a Niemcy od się na pokazanie w sposób niejako filozoficznie czysty- J świat i przyroda są naprawdę. Niemcy odważyli się dopr" dzić do ostatecznych konsekwencji to, co jest podsta* zasadą ewolucji". (MCh, 20) Destylat empirycznej rzeczywistości jaką był Oświeci" ' jest traktowany prze/ Nowosielskiego jako przypadek, P° v ka, czy incydentalne potknięcie w historii ludzkich po>ale jako „naturalna" konsekwencja naszej nieusuwalni tologicznej ułomności. „Piekło O ś w i ę c i m i a " nie jest tu P°J ^ wane jako antyteza „ n o r m a l n e g o " świata. A dzieje s'? 5 1 0 1. U nas w Auschwitzu Punkt wyjścia zakreślony został jasno i przejrzyście. Choć jak czytamy w refrenie z Genesis: patrząc na stworzenie Bóg widział, że było dobre, to również bezspornym faktem pozo­ staje, że rychło w dziele stworzenia pojawiły się ciemne rysy. Po radosnym początku miały miejsce dwie katastrofy o wymiarze kosmicznym: bunt aniołów przeciwko boskim zamiarom i jego szczególny przypadek: grzech pierworodny. Jeśli traktować te wydarzenia poważnie, rozumieć je jako coś więcej niż tylko retoryczny ozdobnik, to ich konsekwencje muszą być tragiczne. Prowadzą bowiem do wniosku, że rzeczywistość stworzona 30 wJ 0 1 �i prostego powodu: bo nie ma „drugiej strony medalu", bo nie istnieje kontrastowe tlo, które wydobyło by na jaw wyjątkowość tego, co zwyczajowo próbuje się z nim porównywać. Podobnie pisał o tym Warłam Szałamow w zapiskach z innego „ p i e k ł a " . Tropi on drobiazgowo i metodycznie analogie pomiędzy „ t y m " i „ t a m t y m " światem, by w końcu unieważnić tę fikcyjną różnicę: „Zrozumiałem jeszcze coś innego: łagier nie jest przeciw­ stawieniem piekła rajowi, jest jedynie kopią naszego życia i niczym innym być nie może. (...) Nie ma w nim nic, czego nie ma na wolności, w jego strukturze socjalnej i duchowej. Lagrowe idee jedynie powtarzają przekazane rozkazem naczalstwaidee wolnego świata. (...) Łagier jest kopią jeszcze i dlatego, że jest tam wszystko, tak jak na wolności: i krew jest równie krwawa, i w pełnym wymiarze pracują tajniacy i donosiciele, otwierane są nowe sprawy, zbierane charakterystyki, prowadzo­ ne dochodzenia, mają miejsce areszty, kogoś wypuszczają, kogoś chwytają. (...) Ludzie chorują na te same choroby, co na wolności, leżą w szpitalach, kurują się, umierają. Zawsze, w każdych warunkach, krew, śmierć wcale nie są iluzoryczne. To właśnie krew czyni tę kopię r z e c z y w i s t o ś c i ą " . 2 Lubimy ekspediować zło na zewnątrz, poza siebie, umiesz­ czać je gdzieś daleko, w osobnych światach, w wydzielonych enklawach nie mających związków z dostępną nam rzeczywis­ tością. To tam dzieje się zło, to tam „ k t o ś " , bo przecież nie „my", jest sprawcą zła, to tam w zamkniętych przestrzeniach, mieszkają zło-czyńcy. To tam prowadzą swój żywot akwario­ wy, a my, nie brudząc sobie rąk, możemy na nich przez szybę popatrzeć. Wzmacnia to wydatnie nasz komfort psychiczny. Ma wyraźny walor terapeutyczny. Utwierdza w przekonaniu o na­ szej niewinności i bezgrzeszności. Nowosielski i Szałamow mocno nadkruszają tę prostoduszną wiarę. Na paradoks może zakrawać fakt, że istota zła, które ujawniło się, czy, jak podpowiada idiomatyczne wyrażenie, wyszło na jaw tak dojmująco realnie w Oświęcimu i w archipelagu Gułag. tak słabo została jak dotąd rozpoznana przez myśl współczesną. Ma rację Cezary Wodziński,, w swojej znakomitej książce Heidegger i problem zła twierdząc, że pytanie o zło pojawia się w horyzoncie problemowym X X wieku jedynie jako pytanie peryferyjne, metafizycznie niesamodzielne. Interpretując Oświęcim i Gułag w planie historycznym czy politycznym nie zrozumiemy nic z istoty problemu, zatrzymujemy się jedynie na drugorzędnych akcydensach: „Czy pojęliśmy cokolwiek z tej tajemnicy, nazywając Oświęcim i Kołymę 'największym naj­ potworniejszym... złem' w dziejach ludzkości? Czy podając taką kwalifikację (aksjologiczną!) zdołaliśmy uchwycić istotę epifanii zła? Jest to wciąż nie podjęte metafizyczne zadanie Przyszłości". Tradycyjne i najbardziej rozpowszechnione •.myślenie według w a r t o ś c i " przestaje wystarczać i nie może J przyczynić się do „wyjaśnienia" t e g o zła. Z kolei, myśleniu w horyzoncie fundamentalnego rozróżnienia mię­ ty byciem i bytem, na zło nie ma j u ż miejsca. Myśleć dzisiaj o, sugeruje Wodziński, oznaczać musi wyjście poza dwie, omówione w filozofii europejskiej ostatniego czasu, paradyjjmatyczne możliwości: poza metafizykę różnicy aksjologicz' k ż e poza metafizykę różnicy ontologicznej. Słowem: ^ r o z w i ą z a n i e chrześcijańskie i heideggerowskie. Wysło­ wienie, stulecia, jego Cścin nazwanie zła "po doświadczeniach " " " • " - " " " "naszego "•"'6" » "»*"H j"6" owe przynajmniej ogarnięcie wymaga znalezienia nowe3 wając terminologii zaproponowanej przez Wodzińskiego: „złojest". Stąd też urojeniem pomieszanym z pychą jest mniemać, że kiedykolwiek uda się go wymazać z ludzkiego doświad­ czenia. Bośnia, Rwanda... po cóż mnożyć kolejne przykłady. Zauważmy: Nowosielski stwierdza realne, przedstawione nam ad oculos, istnienie zła. Nie ma tu żadnych prób wyjaśnienia: jak to było możliwe? skąd zło? Żadnego śladu intelektualnej spekulacji, żadnych prób racjonalizacji zła, które przekracza zdolność pojmowania. Rozumiem to tak: zło objawione w Oświęcimiu jest eksterioryzacją zła radykalnego (w kantowskim rozumieniu), zła metafizycznego, nie da się go sprowadzić bądź zredukować do żadnych determinant historycznych, socjo­ logicznych czy psychologicznych. Zło jest epifanią. Jest czymś „całkiem i n n y m " . Nie jest „ p r o b l e m e m " do rozwiązania, zagadką do rozszyfrowania ale tajemnicą - w sensie jakie nadawał temu rozróżnieniu Gabriel Marcel. Najgłębsza, metafi­ zyczna istota zła, choć doświadczana w rozlicznych postaciach historycznych, jest rozumowo nieuchwytna i niewyjaśnialna 4 Nowosielski jest wyznawcą, jak sam mówi, historiozoficz­ nego pesymizmu (powiedziałbym raczej: realizmu). Cała rze­ czywistość kosmiczna budzi przerażenie. W naszej egzystencji nie ma nic zabawnego. Wszyscy odgrywamy swoje role w spektaklu „Boskiej komedii", czy ściślej - tragikomedii. Gorzej: nie dostrzega on żadnej możliwości wyjścia z empirycz­ no - biologicznej klatki. „Wszystko zmierza do katastrofy. Rzeczywiście stoimy w przededniu Sądu Ostatecznego. (...) Niczego lepszego nie będzie. Złudzeniem jest, że można ten świat jakoś lepiej urządzić. Bo gdyby nawet była ku temu najlepsza wola polityków i działaczy, to warunki biologiczne przeżycia gatunku są żadne. Zbliżamy się do końca historii. Nie twierdzę, jak świadkowie Jehowy, że koniec świata nastąpi jutro. Jednakże przynajmniej od czasów Włodzimierza Sołowiowa, mam na myśli jego Trzy rozmowy, ogólna perspektywa została zarysowana".(MCh, 22) Optymizm możliwy jest jedy­ nie jako nadzieja eschatologiczna. Ale to wypada j u ż poza granice rozumu dyskursywnego: wymaga wiary. 2. Nasi bracia mniejsi Ważne miejsce w myśleniu Jerzego Nowosielskiego o złu zajmują zwierzęta. Bodaj w żadnej ze znanych mi refleksji nad złem ich istnienie nie jest aż tak mocno eksponowane. Może najlepszym wprowadzeniem do jego rozważań o zwierzętach i ich sytuacji w kulturze współczesnej będzie wiersz Miroslava Holuba: „Bierze się tłuczek i nóż i wali się we właściwe miejsce, żeby nie podskakiwał, bo jak tak podskakuje, to przeszkadza i zmniejsza zarobek. uz w a e ta cz 5 w y Prawa') a '' e S t l ° m o z '' w e ' t 0 J u z całkiem inna Owosielski jest teologiem, obce mu są filozoficzne spekulaQ.^ jego uwag w interpretacji tego, co zdarzyło się '"anich* " ' ' ^ ' ° ^ ' - ' ' У ' У tkwi główna myśl *arynT k' ° P ' zło jest wielkością stałą, że jest ••składnikiem" empirycznej rzeczywistości, że, użya c z e m e W 0 ,r ,S 11 11 ee e Z c a < r z e s , a n n a : e z w e 1 т w Takie jest prawo radości. Tylko sobie myślę, czy karp to właściwe zwierzę. w l i ' ^ A gapie już mrużą oczy, podziwiają ten spryt, to walnięcie, już prawie do piekarnika sięgają. Już i folia gotowa leży do zawinięcia. I dymi się z kominów. Gwiazdka wygląda z okien, po ziemi blask ciągnie, w beczułkach się pluska. С 2 Może o wiele lepsze byłoby takie zwierzę, które by - wyciągnięte - położone - przytrzymane powiodło niebieskim okiem na tłuczek, na nóż, na piekarnik, na papier, na gapiów i na kominy, na Gwiazdkę т I jeszcze prędko Coś powiedziało. Na przykład: 31 �1 To są moje najlepsze dni, to są moje złote dni. Albo: Niebo gwiaździste nade mną, prawo moralne we mnie. Albo: A jednak się kręci. Albo choćby Alleluja!" 5 Nowosielski, podobnie do Holuba, zajmuje wobec zwierząt postawę współ-czującą. Myśli i mówi o nich bez zwyczajowego sentymentalizmu i czułostkowości. Zwraca uwagę, że zwierzęta pojawiają się w naszej, europejskiej (a więc ukształtowanej w znacznej mierze przez chrześcijaństwo) wrażliwości, głównie w kontekście gastronomicznym. Ale przede wszystkim wy­ chodzi od stwierdzenia, że mimo ogromnego przyrostu wiedzy zoologicznej, w dalszym ciągu tak niewiele o nich wiemy: „Zwierzęta są dla nas wielką tajemnicą. Nie ' k i m ' , ale 'czym' jest dla nas zwierzę w potocznym znaczeniu? Z jednej strony zwierzę jest to jakieś stworzenie do głaskania, do pieszczenia, z drugiej - do zabijania i zjadania. Zwierzę służy nam głównie do 'produkcji', do produkcji mięsa. Przecież w każdym dzien­ niku radiowym czy telewizyjnym, jeżeli się mówi o zwierzę­ tach, to mówi się o produkcji ich samych jako mięsa. Te wszystkie farmy kurze czy jakieś tam inne, to przecież nic innego, jak wielkie obozy koncentracyjne. Nasz stosunek do zwierząt jest straszliwy, po prostu straszliwy. Istoty, które bardzo nas przypominają - posiadają bowiem podobne odruchy emocjonalne, podobne nawyki, podobne sposoby komunikowa­ nia się między sobą, ale również z nami - przecież nawiązują prawdziwy kontakt uczuciowy z ludźmi - skazywane są na przebywanie w obozach koncentracyjnych i masowo tam mordowane. Tak wygląda nasz rzeczywisty stosunek do zwie­ rząt i niczym właściwie nie różnimy się od hitlerowców, którzy pewien gatunek ludzi przeznaczyli na z a g ł a d ę " . ( M C h , 39) Zauważa Nowosielski, że biorąc pod uwagę stronę afektywną, sferę uczuć, różnica między człowiekiem a zwierzęciem jest niewielka. Spekulacją czysto intelektualną jest to, że uważamy się za kogoś radykalnie innego niż one. Nie waha się przyznać zwierzętom duszy. Więcej: w jednej ze swych szoku­ jących dla wielu intuicji powiada, że zwierzęta są infernalnym stanem bytów subtelnych, które również brały udział, jak Chrystus, w ofierze za zbawienie świata. „Zwierzęta są stanem kenotycznym bytów subtelnych". ( M C h , 48). Pozostając, w gruncie rzeczy, w ogromnej bliskości i po­ krewieństwie wobec zwierząt przyznajemy im przede wszyst­ kim status istot przeznaczonych na rzeź. Raz jeszcze pojawia się Oświęcim. Nie widzi Nowosielski przesady w przyrównywaniu farm, w których na masową skalę hoduje się zwierzęta prze­ znaczone na ubój, do tego miejsca zbiorowego mordu. Nie ma między nimi istotowej różnicy, sprawa ma się nawet „na k o r z y ś ć " Oświęcimia. Dzieje się tak dlatego, że „Człowiek pędzony na śmierć, na rzeź w Oświęcimiu miał jakąś nadzieję na tak zwane życie pozagrobowe. A takiej iluzji zwierzę może nie mieć. A lęk i przerażenie, żal z powodu rozstawania się z życiem u zwierzęcia jest taki sam, jak u człowieka. Zwierzę pozbawione jest wszelkiej nadziei metafizycznej". ( M C h , 40) O ile w judaizmie zabijanie zwierząt włączone było jeszcze w obszar sacrum - religia abrahamiczna miała świadomość, że stają się one sakralną ofiarą - o ty le chrześcijaństwo uczyniło ze zwierząt obiekt konsumpcyjny. Zabijamy je już z czystym sumieniem, a więc bez świadomości przeznaczania ich na ofiarę przebłagalną. Śmierć zwierzęcia została pozbawiona aspektu religijnego. W jego miejsce pojawił się wymiar czysto utylitar­ ny, pragmatyczny. To właśnie chrześcijaństwo, poprzez obojęt­ ność w tych kwestiach, legitymizuje niegdysiejsze i współczes­ ne, o wiele bardziej technicznie zaawansowane, okrucieństwo 6 7 32 wobec zwierząt. W tym względzie chrześcijaństwo nie stawia żadnych zapór moralnych. Jako jawne przykłady satanizacji rzeczywistości, Nowosielski wymienia krwawe widowiska z udziałem zwierząt: corridę i walki kogutów. Na zabijanie zwierząt jesteśmy poniekąd skazani. Cała nasza grzeszność eksterioryzuje się w ich zabijaniu. Trudno spodzie­ wać się, by jakiekolwiek instytucjonalne zakazy mogły tę sytuację radykalnie zmienić. „Zwierzęta tak czy inaczej umiera­ ją. To znaczy, śmierć zwierzęcia z rąk człowieka nie jest najgorszą rzeczą, jaka może zwierzę spotkać. Bo zwierzęta mordują się wzajemnie w sposób jescze bardziej okrutny niż ludzie''. (MCh, 44) Mordowanie zwierząt przez człowieka, jeśli ma jakiś aspekt „ p o z y t y w n y " , to tylko taki, że przypomina nam nieustannie, że świat empiryczny jest wciąż miejscem wy­ gnania. Że cały świat cierpi: przyroda, zwierzęta, ludzie. „To ciągle jest Oświęcim. Wciąż mówię tylko o tym, że wszystko wokół nas jest Oświęcimiem, przecież nic innego nie mówię cały czas (...)". (MCh, 43) Że od „wypędzenia z raju" jesteśmy grzesznikami i że jest to ontologiczny stan nie podlegający żadnym historycznym korekturom. Więcej nawet: że, chcemy czy nie, jesteśmy zbrodniarzami. I gdybyśmy nawet bardzo chcieli, nie możemy być lepsi. Żadna pedagogia, żaden system etyczny nie jest w stanie tego zmienić. Zepsutej zabawki jaką jest świat nie da się naprawić, a z pokrzywionego drzewa człowieczeństwa - wedle sławnej formuły Kanta - nic prostego wyciosać się nie da. Jedyne co nam pozostaje, to świadomość własnej grzeszności. W tym właśnie nasza tragiczna wielkość. U początków ludzkiej historii pojawia się Kain. M y wszyscy z niego... 3. „Piękno zbawi ś w i a t " Nie zapomina Nowosielski o swojej głównej profesji (powi 3W0łaniu?). W jego wypowiedziach, malarstwo, sztuka w ogóle, mają ważne miejsce w dyskusji o złu, a jest to sposób myślenia rzadki i wyjątkowy. Zastanawiając się nad możliwością unaocz­ nienia w sztuce zła, nic przypadkiem wymienia nazwisko Francisa Bacona. Jego twórczość jest dla określenia miejsca, w którym znalazła się świadomość współczesna zupełnie emblematyczna. Jeśli Eliade widział w jego malarstwie „zaled­ w i e " krańcowe upostaciowanie brzydoty i emanację nihilizmu", to Nowosielski idzie w swych intuicjach o wiele dalej. Nazywa rzecz po imieniu. Sztuka Bacona jest dla niego „żywym" wcieleniem zła, diabelskim signum temporis. Domaga się ona, wręcz wymusza na widzu, postrzeganie i interpretację w per­ spektywie eschatologicznej: „To jest absolutnie doskonałe unaocznienie zła. To niejako potwierdzenie w sztuce intuicji manichejskich. Zło, które w taki sposób manifestuje się za pośrednictwem formy artystycznej, zdaje się posiadać substancjonalne, osobowe istnienie. Al­ bowiem jedynie posiadając substancjonalny byt, zło zdolne jest nasycić formę artystyczną. Taka niepokojąca rzeczywistość artystyczna zaistniała dopiero w naszych czasach, sztuce dawnej obce były tego rodzaju doświadczenia. Zło ucieleśniało się w sztuce dopiero w realizacjach Bacona. Wydaje mi się, że fakt. iż zaistniała taka możliwość, stanowi znamię czasów ostatecz­ nych. Zło w sztuce Bacona jest tak nieskończenie groźne właśnie dlatego, że zdaje się posiadać byt substancjonalnyObrazy Ukrzyżowań Bacona wydobywają z aktu ukrzyżowania aspekt infernalny nie mający żadnego zakorzenienia w metafi­ zycznym przezwyciężeniu zła. Ukazują coś, co można nazwać złem absolutnym. I to jest mistrzowsko zrealizowane. I dlatego jest tak groźne. To jest coś, co może napawać tylko lękiem • (MCh, 11) Malarstwo Bacona jest widomym „ d o w o d e m " na bliskość i realność eschatonu, Sądu Ostatecznego. Sytuacja, w której zaistniała możliwość realizacji i funkcjonowania osobowego zła �w sztuce jest - powiada artysta - zapowiedzią nadejścia czasów ostatecznych (w znaczeniu, o którym była mowa wcześniej), pojawienie się artystycznej manifestacji zła w sztuce sugeruje niedwuznacznie realną obecność Antychrysta w świadomości współczesnej. Nie znaczy to, rzecz jasna, że Bacona łączyły jakieś związki z tą personą. Chodzi jedynie o to, że zło pojawiło się w jego sztuce w postaci osobowej. Nie medium jest tu ważne (artysta m o ż e być osobą „ p o z y t y w n ą " , choć bez wątpienia z tragicznym znamieniem), ale k o ń c o w a wizja artystyczna. Konsekwencją inkarnacji Chrystusa stała się możliwość zaistnienia w sztuce jego Oblicza. Obecnie, sztuka ujawniła również możliwość do tej pory nie zrealizowaną, albo zrealizowaną w sposób niepełny: sportretowania Antychrysta. Malarstwo Bacona jest tego wyrazem. M o ż e na tę intuicję naprowadza poeta, w utworze z angielskim malarzem w roli głównej: „Bacon osiągnął transformację ukrzyżowanej osoby w wiszące martwe mięso wstał od stolika i powiedział cicho tak oczywiście jesteśmy mięsem jesteśmy potencjalną padliną kiedy idę do sklepu rzeźniczego zawsze myślę jakie to zdumiewające że to nie ja wiszę na haku" które zna nie tylko doświadczenie ludzkie, ale i pozaludzkie". (MCh, 13) Sztuka jest rzeczywistością znacznie głębszą niż jej biologiczny substrat. Bodaj nikt tak wnikliwie jak Nowosielski nie „przerobił" lekcji udzielonej przez Dostojewskiego. ( W I , 155) Piękno nie jest tylko jakością estetyczną. Nie jest niekoniecznym dodat­ kiem, ornamentem ludzkiego doświadczenia. Nie jest czymś podrzędniejszym od dobra. To piękno jest elementem, które weryfikuje dobro. I na odwrót: dobro pozbawione elementu piękna jest dobrem niepełnym. Rozłączne traktowanie dobra i piękna stało się przyczyną głębokich pęknięć w chrześcijańst­ wie, których skutki odczuwamy do dziś. Przyznać jednak trzeba, że myśl religijna kontestująca sztukę miała swoje racje. Sztuka bywa domeną niebezpieczną: rozbija uładzone schematy myś­ lowe, każe poddawać w wątpliwość kanoniczne konstrukcje intelektualne. Jest także moralnie dwuznaczna ocierając się nieustannie o zło, „paktując" z nim. W sztuce chodzi przecież nade wszystko o jedno: o to by jak najwięcej elementów rzeczywistości empirycznej równoznacznej ze światem infernalnym, przenieść na poziom rzeczywistości zbawionej. Chodzi o to, by świat rzeczy realnych zobaczyć oczyszczony z przypad­ kowych elementów i pokazać je tak przemienione, by zalśniły światłem realizmu eschatologicznego. „Sztuka musi być podej­ rzana zbawia bowiem p i e k ł o " . (MCh, 15) 4 4. Piętno I tu dochodzimy do sfery prawdziwie niepojętej, stajemy na progu tajemnicy. Na granicy, nie dającej się wyjaśnić w katego­ riach przyczynowych czy logicznych, alchemii sztuki. Nie ma bowiem żadnych dobrych racji, by z rzeczywistości zasadniczo infernalnej sztuka mogła wyciągnąć pierwiastki nacechowane wartościami dodatnimi, pozytywnymi. W jaki sposób w świecie opanowanym przez zło możliwe jest piękno? Jak dochodzi do tej alchemicznej, bez mała, transmutacji? Jak to się dzieje, że w zwałach popiołu dojrzeć można światło? Nowosielski kwes­ tionuje rutynowy sposób myślenia o tych sprawach, odwraca tradycyjną hierarchię: „Nie stawiajmy sprawy na głowie: nie to jest istotne, w jaki sposób zło może istnieć w świecie piękna, lecz to, w jaki sposób piękno może zaistnieć w uniwersalnym środowisku zła. Dla mnie interesujące jest to, w jaki sposób świadomość ludzka przetwarza elementy zła na dobro i pięk­ no". (MCh, 13) Nowosielski dopuszcza wyjaśnienia naturalistyczne, choć równocześnie dostrzega ich ograniczony charakter. Można szukać rozwiązań ( " u m y s ł o w o ś ć typu Lema") w strukturach genetycznych i twierdzić, że rzecz cała sprowadza się do obrony gatunku przed samobójstwem. Słowem: widzieć w pracy świadomości przetwarzającej zło na rzeczywistość pozytywną jedynie przejaw instynktu samozachowawczego. Jednakże * perspektywie duchowej, teologicznej ów proces dokonujący 'e w sztuce „jawi się nam jako jedna z największych zagadek. s Na tle klasycznych, filozoficznych ujęć zła (Schelling, Kant, Schopenhauer, Nabert, Marcel, Ricoeur) teologiczne z gruntu intuicje Nowosielskiego uderzają swoją konkretnością. Albo inaczej: sytuują się na antypodach myśli spekulatywnej. Stwier­ dzam tylko fakt, nie czyniąc z tego spostrzeżenia zarzutu. Interesujące byłoby prześledzenie podobieństw i różnic między wspomnianymi koncepcjami a wywodami Nowosielskiego. Z braku miejsca rzecz odkładam na inną okazję. W s p o m n ę tylko 0 jednym, intrygującym pokrewieństwie z pewnym tekstem współczesnym. Zadziwiająco liczne zbieżności odnotować mo­ żna pomiędzy uwagami Nowosielskiego a niektórymi sfor­ mułowaniami z eseju Jolanty Brach-Czainy pod tytułem Święte z.ło . W tytułowym wyrażeniu, zdają się zbiegać zasadnicze linie jej rozważań. W zakończeniu przywołuje Brach-Czaina tradycję wschodnią cytując słowa Lao Tsy o świecie jako świętym naczyniu. Czytając Nowosielskiego wracam pamięcią do pierwszych rozdziałów Genesis, do pewnego wersetu z 4 rozdziału. Od­ noszę wrażenie jak gdyby jego refleksja o złu miała swoje najgłębsze źródło w tym jednym zdaniu, przed którym rozum dyskursywny „Kainowego plemienia" wciąż staje zdumiony 1 bezradny. Ze swoją logiką dwuwartościową, ze swoimi dychotomicznymi przyzwyczajeniami nieustannie potyka się o niepojęty paradoks: „Dał też Jahwe znamię Kainowi, aby go nie zabił, ktokolwiek go spotka". (4,15) w PRZYPISY Z. Podgórzec, Wokół ikony. Rozmowy z Jerzym Nowosielskim, War­ szawa 1985 (w tekście jako: WI); Z. Podgórzec, Mój Chrystus. Rozmowy Jerzym Nowosielskim, Białystok 1993 (w tekście jako: MCh); wybór tekstów artysty z różnych lat zawiera książka: J. Nowosielski, Inność Prawosławia, Warszawa 1991 Szałamow, Bez powrotu, prze! J Baczyński, Gdańsk 1996, - 341-342 1 s r C. Wodziński, Heidegger i filozofia zła. Warszawa 1994, s. 611 Tego rodzaju zarzuty można skierować wobec wywodów o Holocauście cennej skądinąd książki Zygmunta Baumana, Nowoczesność i zagląda, "ndacja Kulturalna Masada 1991 M. Hołub, Zwięzła uwaga o zabijaniu karpi, tł. M.Grześczak, w: wybór i posłowie L . Engelking, Izabelin 1996 k Por. H. Eilstein, Jeśli się nie wierzy w Boga. Czytając Kołakowskiego, Warszawa 1991, s. 48-59 O hipokryzji w naszej postawie wobec zwierząt i instrumentalnym ich traktowaniu zoh blok artykułów w „Kontekstach" nr 3—4:1994: R. Ciarka, O sposobach zabijaniu zwierząt; J. Riflcin, Anatomia cheesburgera, tł. A. Taborska; M. Hatadewicz, Perły przed wiepize. * M. Eliade, Próba labiryntu, Rozmowy z Claude-Henri Rocipietem, prze! K. Środa, Warszawa 1992, s. 181-182 ' T. Różewicz, Francis Bacon czyli Diego Velasquez, na fotelu dentystycz­ nym, w: Zawsze fragment, Wrocław 1996, s. 7 "' J. Brach-Czaina, Święte zło, w: Szczeliny istnienia. Warszawa 1992, s. 112-138 ? 4 33 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fe688df1fc64aad7e39380ecbd202c9.pdf 60765d67d4f6f001d650ce675a757472 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource ikonografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4400 Title A name given to the resource Upadek Chrystusa pod krzyżem - źródła ikonograficzne i ich interpretacja w sztuce ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.81-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krzysztofowicz, Stefania Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ogrodzieniec \ miechów ( e Olkusz . 'J \ i i i Ichrzanów Szczurowa 0 TARNÓW KRAKÓW oswiecim ! O o grojec r j<r2eczow l^ocon «1ąkaw)ca . „ % Z «as • /' y'"" I \ ; s u c n l o w l c e rvrhwaTri 9 ' ., v. • kojszdwka • Jspiwne 'osielec <ftrskow podh. gr-zechinia . . s o p o t JHv, ' ' / m a - \ a \ "zabomia r \ 0 a b k a jabłonka czarny dunajec i. ^ l u k ó w ice niedźwiedź ° c k ^ 2 o nowy sącz podgrodzie stary sącz czaczów nowy targ nicdziCd 0 \.S- C' '*-•' « limanowa dobra • dln. <Tok,c,ny ordzawka • klikuszowa \ pólrzeczki o iwkowa wiśniowa mszana a s i s' otoniowa u T^wlec 'lachow.ce trzebinia • Jeleśnia ° zawo)a (jrzyfckow . żabnica Kamesznica .-' "milSwka^. brzesko o wola radziszowska yvadowice .brody • Zakliczyn gof zeń /kalwaria zebrzydowska bugaj myslenice °Stryszów +„,„~,., •rzyki £• „ .™ trzemiesma szcz^r»/c , °strvszow byana ""••bestwina i kety ' o bochnia osie k f Szczepanów grodkowice Taosze , k a c w m — » . oni5nep-—./ \ 'N J o obfezy ryterskie torynica piwniczna .^.^ ; ; / ! ,mafe ciche jurgow / \ •zakopane ' .. i U. 1. Mapa rozmieszczenia kowskiego. Stefania Krzysztof U P A D E K rzeźb z wyobrażeniem Chrystusapadającego pod krzyżem na terenie obecnego woj. kra­ owicz C H R Y S T U S A P O D K R Z Y Ż E M ŹRÓDŁA IKONOGRAFICZNE I ICH INTERPRETACJA W SZTUCE LUDOWEJ W polskiej sztuce ludowej znany jest typ ikonogra­ ficzny Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , rozpowszech­ niony g ł ó w n i e w rzeźbie drewnianej i kamiennej oraz grafice. W malarstwie l u d o w y m natomiast nie odegrał on większej r o l i . Badania topograficzne nad w y s t ę p o w a n i e m tego t y Pu ikonograficznego w y k a z a ł y , że jako nieznany bądź też sporadycznie p o j a w i a j ą c y się na terenach Polski p ó ł ­ nocnej, ś r o d k o w e j i wschodniej — w y r a ź n i e spopulary­ zował się na terenach p o ł u d n i o w e j Polski, w z d ł u ż dróg P r o w a d z ą c y c h do K a l w a r i i Zebrzydowskiej od Żywca Poprzez S u c h ą , Wadowice, M a k ó w P o d h a l a ń s k i , od P i w ­ nicznej przez Stary i Nowy Sącz, L i m a n o w ą , Myślenice oraz od Rabki i od Mszany Dolnej ( i l . 1). J 2 Wśród znanych p r z y k ł a d ó w w y r ó ż n i a j ą się dwie pod­ stawowe odmiany: Chrystus p a d a j ą c y pod k r z y ż e m w otoczeniu jednej, d w ó c h l u b grupy osób oraz Chrystus samotnie u p a d a j ą c y pod c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o krzyża. Jako p r z y k ł a d pierwszej, wielopostaciowej odmiany w y m i e n i ć należy rzeźbę d r e w n i a n ą , p o c h o d z ą c ą z Ł ą c k a koło Nowego Sącza ( i l . 4), w k t ó r e j nad p a d a j ą c y m Chrystusem pochyla się zgięta p o s t a ć Ż y d a w cylindrze. W rzeźbie z muzeum przy klasztorze OO C y s t e r s ó w w Szczyrzycu koło Limanowej — Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m flankuje Chusta ś w i ę t e j W e r o n i k i i dwie płaczące niewiasty. Wypadkiem bez precedensu jest drewniana rzeźba z Muzeum i m . Orkana w Rabce, w której na plecach upadającego pod k r z y ż e m Chrystu- 82 ��WyRAZENIE PANA JEZWA POTRZ l& CVDAM «Ł7NA_^a NA KALUft, CT1 C R / M I L E OJ/HTKRAKOWA sosc wiuteanecŁywoiewci* IPOWSTC NIEMOCE m T W E * ŁASKI Em MDRUZWEM P O C T Z E O E V PACtyf U*Urvy MKIE PROSZK A.JT * T A » I * H M W 1 PMBTAC ZGRZtOUNT? F>ZD*SCl NAROGJI I K H TwoyVpAB» Z u H o i e NAŁOGI I . 'Niszczy Dorzcz&rrzACO CHNUJC CHIEE BBEDK NA "iEHi'A.PoryM ywNiEBiE:A:f Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 2. Drzeworyt, wyk. Aleksander Ceglencki. II. 3. Drzeworyt barwny. II. 4. Rzeźba drewniana, wym. 22 X 15 cm. Łącko, pow. Nowy Sącz. II. 5. Drzeworyt. II. 6. Rzeźba drewniana. Wł. Muz. im. Orkana, Rabka. 11. 7. Rzeźba drewniana. Wł. Klasz­ toru PP Klarysek, Stary Sącz, pow. Nowy Sącz. 83 �sa umieszczona została Pasja z Chrystusem U k r z y ż o w a ­ n y m oraz M a r i ą i Janem. T ę s a m ą w i e l o p o s t a c i o w ą od­ m i a n ę t y p u ikonograficznego p r e z e n t u j ą g r a f i k i ludowe. Znany jest drzeworyt, w k t ó r y m nad p a d a j ą c y m C h r y ­ stusem n a c h y l a j ą się dwie postacie oraz g r a f i k i przed­ s t a w i a j ą c e cały c y k l pasyjny z wyeksponowaniem po­ przez osobną s c e n ę i odpowiedni napis momentu upadku Chrystusa pod k r z y ż e m . W drzeworycie p o c h o d z ą c y m z roku 1729 i sygnowanym przez Aleksandra Ceglenckiego, na bogato rozbudowanym tle przedstawiony zosta) Chrystus, k t ó r y pada pod ciężarem d ź w i g a n e g o krzyża (il. 2). Znane są r ó w n i e ż grafiki ludowe w y o b r a ż a j ą c e Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , umieszczonego na podstawie w formie mensy o ł t a r z o w e j , flankowanej przez postać M a r i i i Jana, nad k t ó r ą rozpostarty jest barokowy baldachim i korona podtrzymywana przez dwa p u t t a (il. 3). 3 Znacznie liczniej reprezentowana wydaje się odmiana samotnego Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , w y s t ę ­ p u j ą c a w grupie d r z e w o r y t ó w ( i l . 5) oraz we wszyst­ k i c h niemal p r z y k ł a d a c h rzeźby, tak drewnianej jak i kamiennej. Przedstawia ona Chrystusa, k t ó r y przygnie­ ciony c i ę ż a r e m d ź w i g a n e g o k r z y ż a pada na zgięte ręce i nogi. Rzeźba ludowa różnicuje jedynie u k ł a d samej postaci Chrystusa, k t ó r y jest b ą d ź to p ł a s k o r o z c i ą g n i ę ­ ty na ziemi ( i l . 7), b ą d ź t e ż nieco wzniesiony ponad pod­ s t a w ą ( i l . 6). Najstatyczniejszy u k ł a d p r z y j m u j ą figury, wsparte na p r o s t o k ą t n i e zgiętych nogach i r ę k a c h ( i l . 9). Drzeworyty ludowe p r z e d s t a w i a j ą c e Chrystusa p a d a j ą ­ cego pod k r z y ż e m u z u p e ł n i a j ą niekiedy scenę w ł a ś c w ą tekstami m o d l i t w i w e s t c h n i e ń , umieszczonych niekiedy t a k ż e na ramionach krzyża. ; Ś w i a t ł o na problem datowania i n t e r e s u j ą c e g o nas t y ­ pu ikonograficznego, j a k i m jest Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , rzuca szereg o b i e k t ó w datowanych, z a m y k a j ą ­ cych się w obrębie od 60-tych lat X V I I I wieku do k o ń ­ ca X I X . * W ś r ó d prac wykonanych w X X w. u w z g l ę d n i ć należy drzeworyty J ę d r z e j a W o w r y p o w s t a ł e pod w p ł y ­ w e m inspiracji Emila Z e g a d ł o w i c z a oraz rzeźby, auto­ ryzowane i sprzedawane na k a l w a r y j s k i c h odpustach jeszcze w 50-tych latach przez niejakiego M a r t w i n ę . 5 8 interpretacji typu w kategoriach historycznych, b a z u j ą ­ cych na narracji, k t ó r e j nie m o ż n a w i ą z a ć bezpośrednio z ż a d n y m o k r e ś l o n y m opisem z Pisma Ś w i ę t e g o , ani z k o n k r e t n y m i p r z e s ł a n k a m i l i t e r a c k i m i . Jest to jedynie w y n i k pewnej historii i zdarzenia, k t ó r e mogło zaistnieć. 6 G e n e z ę rozwoju t y p u ikonograficznego Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m , podjętego przez p o l s k ą s z t u k ę ludo­ w ą , należy r o z p a t r y w a ć na tle polskiej sztuki oficjalnej, a ściślej m ó w i ą c w k o n t e k ś c i e c y k l i pasyjnych, k t ó r e niekiedy włączały sceny z upadkiem. P o t w i e r d z a j ą to m. i n . czternastowieczne fragmenty polichromii z k o ś ­ cioła parafialnego w Czchowie czy też, odkryte w 1961 r., a pochodzące z lat 14B9—1500, sceny pasyjne w k r u ż g a n ­ kach kościoła OO. B e r n a r d y n ó w w Przeworsku, w ś r ó d k t ó r y c h osobną scenę stanowi Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , w y o d r ę b n i o n y r ó w n i e ż w szesnastowiecznym obrazie z Jurkowa w powiecie b r z e s k i m ' . Sceny w y ­ o b r a ż a j ą c e Chtystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m i otoczo­ nego t ł u m e m osób t o w a r z y s z ą c y c h m u w z d ł u ż całej dro­ gi na Golgotę rozpowszechniły się ostatecznie na prze­ strzeni X V I I I w., kiedy to pod w p ł y w e m n a b o ż e ń s t w a głoszonego przez f r a n c i s z k a n ó w , b e r n a r d y n ó w i refor­ m a t ó w zaczęto masowo z a k ł a d a ć drogi k r z y ż o w e w pol­ skich kościołach . 7 s 10 Analogiczne, wielopostaciowe u k ł a d y stosowała polska grafika dewocyjna ilustrująca teksty pasyjne, pieśni, r o z m y ś l a n i a , m o d l i t w y . Znane są szesnastowieczne „Roz­ m y ś l a n i a m ę k i Pana Naszego..." , p r z e d s t a w i a j ą c e scenę z Chrystusem p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m w otoczeniu t ł u ­ mu, oraz X V I I - w i e c z n a „ K a l w a r y a albo Nowe Jeruza­ lem..." , gdzie p o j a w i ł a się analogiczna scena. n 12 pod 84 Wspomniane przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o k r z y ż e m , otoczonego t ł u m e m osób, są p r z y k ł a d e m Popularna w rzeźbie i grafice ludowej odmiana sa­ motnego Chrystusa u p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m , będącego symbolem słabości i osamotnienia, stanowi k o n t y n u a c j ę nielicznych p r z y k ł a d ó w , k t ó r y m i dysponuje sztuka ofi­ cjalna. R e p r e z e n t u j ą je m. i n . trzy rzeźby z trzech kaplic Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m z K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej, p o c h o d z ą c e z lat 1632—1641 i 1724 oraz rzeźba wykonana przez Gabriela Padwaniego w roku 1664 dla klasztoru Klarysek w Starym S ą c z u . Fakt podjęcia przez s z t u k ę l u d o w ą popularyzacji tej w ł a ś n i e odmiany typu ikonograficznego Upadku Chrystusa pod krzyżem, m a j ą c e j charakter dewocyjny, świadczy o stosunku emocjonalnym t w ó r c y i odbiorcy, p r z e z n a c z a j ą c y c h te figury dla celów prywatnego, kameralnego k u l t u . Bezpośredniego źródła ikonograficznego ludowych w y o b r a ż e ń Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m należy p o s z u k i w a ć w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, o ś r o d k u k u l t o ­ w y m i centrum pielgrzymek czynnym już w pierwszych latach X V I I w., a nie mniej ż y w o t n y m do dnia dzisiej­ szego. K a l w a r i a Zebrzydowska, k t ó r a jest p i e r w s z ą polską k a l w a r i ą , p o w s t a ł a jako fundacja Mikołaja Zebrzydow­ skiego na wzór k a l w a r i i europejskich oraz w oparciu o rozprawy Christiana A d r i a n i Crumpa czyli Androchomiusa z Delft, k t ó r y w roku 1584 w y d a ł dwie prace: „ J e r u z a l e m sicut tempore Christi floruit..." oraz „ T h e a t r u m Terrae et bibliocarum historiarum....", w k t ó r y c h wyróżnił, obok innych stacji, trzy stacje Upadku C h r y ­ stusa pod k r z y ż e m . W roku 1604 p r z y b y ł do K a l w a r i i 1 3 14 15 18 �85 �Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 12, 13. Rzeźba drew­ niana, polichr. Całość i fragm., wys. 61 cm, dł. 135 cm. Kamesznica, pow. Żywiec. II. 14. Rzeźba drewniana, wys. 12 cm, dł. 29 cm. Obłazy Ryterskie, pow. Nowy Sącz. II. 15. Rzeźba drewniana, wys. 8 cm, dł. 17,5 cm. Wł. Muz. Etnograf., Kraków. Jest to kaplica Pierwszego Upadku — Primus Lapsus z p o s ą g i e m w y o b r a ż a j ą c y m Chrystusa p a d a j ą c e g o pod c i ę ż a r e m krzyża, p o c h o d z ą c y m z lat 1632—1641, kaplica Drugiego Upadku, zwana B r a m ą Z a c h o d n i ą — Porta Occidentalis z barokowym p o s ą g i e m U p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m . W kaplicy Trzeciego U p a d k u — Tercius L a p ­ sus znajduje się rzeźba Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ­ żem, z r o k u 1724. Rzeźba p r z e d s t a w i a j ą c a Upadek pod k r z y ż e m i po­ chodząca z kaplicy Trzeciego U p a d k u już w k i l k a lat po jej ustawieniu w kaplicy zyskała miano „ c u d o w n e j " , sta­ jąc się, obok obrazu M a t k i Boskiej, celem pielgrzymek i przedmiotem specjalnego k u l t u . Zachowany fragment książeczki do n a b o ż e ń s t w a p o c h o d z ą c y z p r z e ł o m u X V I I I na X I X w., pod r y c i n ą p r z e d s t a w i a j ą c ą Chrystusa pada­ jącego pod k r z y ż e m , cytuje następującą informację: „... około Roku P a ń s k i e g o 1740 na t y m mieyscu Pan Bóg począł r ó ż n y m i dobrodzieystwy k o n t e n t o w a ć . . . " . Dowo­ dem dalszego wzrostu k u l t u Figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u są ofiarowywane wota, o k t ó r y c h w y c z e r p u j ą c e informacje n o t u j ą akta b e r n a r d y ń s k i e p o d a j ą c e jako p i e r w s z ą w i a d o m o ś ć , że Anno D n i 1752 A d Capellam 3ty Lapsus Salwatoris W o t u m srebrne znaczne i n firme Ingantis pannis i n v o l u t i z Ł a ń c u s z k a m i srebrnymi od W... Pani Moszczyńskiej z Barwalduf?)..." ofiarowano, podobnie zresztą jak i „... Eodem Anno Serce Srebrne na... Imie Jezus do trzeciego upadku P. Jezusa od I m ć . Pana Sowińskiego..." zawieszono. Dalsze w i a d o m o ś c i p o d a j ą zanotowane przez b e r n a r d y n ó w zapiski o funda­ cjach wot w latach 1753—1767. Ostatecznym utwierdzeniem cudowności figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u w K a l w a r i i Zebrzydowskiej było jej p o ś w i ę c e n i e w r o k u 1823 przez biskupa t a r ­ nowskiego Grzegorza Tomasza Z i e g l e r a . R ó w n o l e g l e ze wzrostem p o p u l a r n o ś c i cudownej figury z Kaplicy Trze­ ciego Upadku coraz liczniej p o j a w i a ł y się w y d a w n i c t w a p o ś w i ę c a n e r o z m y ś l a n i o m , modlitwom, opisom Drogi K r z y ż o w e j w K a l w a r i i Zebrzydowskiej. P o p r z e d z i ł y je takie dzieła jak: Abrahama Rozniatowskiego „ P a m i ą t k a Krwawey Ofiary Pana Zbawiciela", Grochowskiego „ H i m n y o Męce P a ń s k i e j do o b r z ę d ó w Kalwariey Zebrzydowskiey y do tamecznego n a b o ż e ń s t w a należące..." z r o k u 1611, Franciszka P ę k a l s k i e g o „ V i a r u m Redemptionis nostrae..." z 1620 r. oraz wydana w 1669 r. „ K a i warya albo Nowe Jeruzalem na Polach Zebrzydowskich zasadzone, a przez oyca Franciszka Dzielowskiego... w y ­ powiedziane...". W X I X w. książki poświęcone K a l w a r i i Zebrzydowskiej drukowali m. i n . Zygmunt J e l e ń , Józef Pisz z Tarnowa, K a r o l Osiowski i Pokorny z Wadowic, Franciszek Orzeł z F r y d k a ; są to takie pozycje jak: „Droga k r z y ż a Pana Jezusowego..." wydana w latach 1844 i 1864 w K r a k o w i e , „Droga krzyża..." wydana w 1863 r. w Wadowicach oraz p o c h o d z ą c a również z Wadowic „Księga K a l w a r y j s k a . U w a g i i m o d l i t w y sto­ sowne do pobożnego r o z p a m i ę t y w a n i a . . . przez W. O. Paschalisa" zebrane w r o k u 1864. Nie m n i e j s z ą popular­ nością cieszyły się pieśni kalwaryjskie, k t ó r e m i ę d z y i n ­ n y m i wydano w latach 1848 i 1861 w Bochni, w 1859 r. w Wadowicach. U z u p e ł n i e n i e m tych jakby oficjalnych w y d a w n i c t w o b e j m u j ą c y c h teksty pieśni i m o d l i t w były drukowane przez klasztor b e r n a r d y n ó w w K a l w a r i i Ze­ brzydowskiej przewodniki d r ó ż k o w e , zwane „ K s i ą ż k a m i K a i w a r y j s k i m i " , k t ó r e powielano r ó w n i e ż i w j ę z y k u sło19 20 21 22 13 Zebrzydowskiej Ojciec Capranica, k t ó r y znając Jerozo­ l i m ę udzielał w s k a z ó w e k przy z a k ł a d a n i u tak zwanych „dróżek kalwaryjskich", natomiast roboty b e z p o ś r e d n i o prowadził matematyk i teolog Szymon Ż e b r o w s k i Pierwsze pielgrzymki zanotowano już w r o k u 1609, dal­ sze informacje o nich p o w t a r z a ł y się przez cały wiek X V I I , a nieco późniejsza, konkretna notatka z 1730 r o k u podaje, że w t y m r o k u p r z y b y ł o do K a l w a r i i Zebrzydow­ skiej 20—30 tysięcy p i e l g r z y m ó w , k t ó r y c h celem było nawiedzenie cudownego obrazu M a t k i Boskiej oraz od­ bycie Drogi K r z y ż o w e j . Jak już wspomniano, w ś r ó d kaplic kalwaryjskich w y ­ s t ę p u j ą trzy kaplice Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m , i n t e r e s u j ą c e z r a c j i z n a j d u j ą c y c h się w e w n ą t r z rzeźb. 1 7 18 86 2 3 �14 wackim, co p o t w i e r d z a j ą dwie pozycje wydane we F r y d k u w latach 1902 i 1911 pt. „Obchody kalwarske ćili k n i ż k a k u konani pobożnosti...", przeznaczone dla cze­ skich i s ł o w a c k i c h p i e l g r z y m ó w . 24 O m ó w i o n e i fragmentarycznie wymienione w y d a w ­ nictwa dewocyjne — książki do n a b o ż e ń s t w a z tekstami modlitw, pieśni, r o z m y ś l a ń wielokrotnie u z u p e ł n i a n e by­ ły ilustracjami, w p r o w a d z a j ą c y m i — obok innych scen pasyjnych — sceny trzech u p a d k ó w Chrystusa pod k r z y ­ żem. Znana jest r ó w n i e ż k s i ą ż k a do n a b o ż e ń s t w a spe­ cjalnie p o ś w i ę c o n a cudownej figurze Chrystusa p a d a j ą ­ cego po raz trzeci pod k r z y ż e m , z a t y t u ł o w a n a „ S e r d e c z n e westchnienie duszy p o b o ż n e y do Pana Jezus po trzecie z k r z y ż e m u p a d a i ą c w K a l w a r y i Zebrzydowskiey przy Krakowie..." i ilustrowana sceną z Chrystusem samotnie p a d a j ą c y m pod k r z y ż e m ' . W a r c h i w u m b e r n a r d y ń s k i m zachował się r ę k o p i s z a t y t u ł o w a n y „ K a l w a r y i s k i e nabo­ ż e ń s t w a czyli Obchody K r w a w e y Drogi u m ę c z e n i a Pana Jezusa Chrystusa" z a w i e r a j ą c y zbiór wierszy, w k t ó r y m opis Trzeciego Upadku rozpoczyna się od słów: 2 „Już to po trzeci raz pod k r z y ż e m upadasz Zraniony strudzony, nic sobą nie w ł a d a s z O Jezu cudowny, w t y m trzecim u p a d k u " Nie mniejszą rolę w popularyzacji k u l t u figury z kaplicy Trzeciego U p a d k u pod k r z y ż e m w K a l w a r i i Zebrzydowskiej o d e g r a ł y obrazki dewocyjne produkowa­ ne masowo i b ę d ą c e rodzajem ł ą c z n i k a i p o ś r e d n i k a po­ między s z t u k ą oficjalną i l u d o w ą . Odbijane na jedwabiu lub papierze, ł a t w e do kolportowania, kupowane były przez p i e l g r z y m ó w jako jedna z p a m i ą t e k odpustowych. Stąd pochodziły charakterystyczne napisy, w dosłownej bądź też nieco zmienionej postaci powtarzane na grafi­ kach ludowych. Są to takie teksty jak: „ W y o b r a ż e n i e Obra­ zu cudownego U p a d k u I I I Zbawiciela naszego JEZUSA CHRYSTUSA na górze K a l w a r y i u OO B e r n a r d y n ó w zakonu OO Franciszka" , „Effigie miraculosa Christi D n i sub Cruce tertio Lapsi i n Calvaria Zebrzydoviana existens apud PP Franciscanos" (il. 8), w z g l ę d n i e w j ę ­ zyku niemieckim: „ G n a d e n b i l d auf dem Halfariberg /!/ in P o l e n " . Obrazki te p r z e d s t a w i a ł y widok w n ę t r z a 26 27 28 -(MMI •»*;,<•, 87 �kaplicy trzeciego upadku w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, ze specjalnym wyeksponowaniem samej figury Chrystusa otoczonego postaciami M a r i i i Jana oraz pod baldachi­ mem b a r o k o w y m i k o r o n ą , p o d t r z y m y w a n ą przez dwa putta. Z tych w ł a ś n i e w z o r ó w k o r z y s t a ł a grafika i rzeźba ludowa, p o w i e l a j ą c typ Upadku Chrystusa pod k r z y ż e m w wersji przede wszystkim dewocyjnej. Odrzucone zo­ stały dodatkowe atrybuty, co pozwoliło na wyekspono­ wanie samej figury padającego. I s t n i e j ą r ó w n i e ż przed­ stawienia, k t ó r e zostały u z u p e ł n i o n e napisami komentu­ j ą c y m i g e n e z ę wizerunku. Za typcwy p r z y k ł a d posłużyć może r z e ź b a z Muzeum Diecezjalnego w Tarnowie, w k t ó r e j na k r z y ż u umieszczono napis: „ T S E C I ( R S ) P O T K S Z Y Z E M DOLORES — P A N JEZU... U P A D A " , w z g l ę d ­ nie grafika .podpisana: „ W Y R A Ż E N I E P A N A JEZUSA PO TRZECIE Z K R Z Y Ż E M U P A D A J Ą C E G O CE K T Ó ­ RY C U D A M I SŁYNĄ C I NA K A L W A R Y I CTIERY M I L E OD K R A K O W A " . Wymienione obrazki dewocyjne, p e ł n i ą c e dla t w ó r ­ ców ludowych f u n k c j ę w z o r n i k ó w oraz sprzedawane na kalwaryjskich odpustach g r a f i k i i rzeźby, były rozpro­ wadzane przez p i e l g r z y m ó w . Załączona mapa ilustruje rozmieszczenie rzeźb ze sceną Upadku Chrystusa pod 2 9 k r z y ż e m na terenie obecnego w o j . krakowskiego, co po­ k r y w a się z g r a n i c ą terenu n a j w i ę k s z e j popularności K a l w a r i i Zebrzydowskiej jako o ś r o d k a pielgrzymek. Typ przedstawienia Chrystusa p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m zna­ ny jest r ó w n i e ż z t e r e n ó w Słowacji, gdzie rozpowszech­ nił się w rzeźbie jako odmiana samotnie p a d a j ą c e g o pod k r z y ż e m Chrystusa oraz w malarstwie na szkle, w for­ mie całych dróg k r z y ż o w y c h , r ó w n i e ż eksponujących scenę upadku pod k r z y ż e m . Logiczne p r z e s ł a n k i , pozwa­ lające w i ą z a ć te rzeźby z K a l w a r i ą Z e b r z y d o w s k ą na podstawie jej p o p u l a r n o ś c i jako o ś r o d k a pielgrzymowego na Słowacji i w Czechach, p o t w i e r d z a j ą słowaccy badacze sztuki l u d o w e j . 30 Kończąc p o w y ż s z e k r ó t k i e r o z w a ż a n i a należy jeszcze raz p o d k r e ś l i ć , że p o p u l a r n o ś ć figury Chrystusa Upada­ jącego pod k r z y ż e m oraz jej k u l t r o z w i n ę ł y się w k r ę g u działania K a l w a r i i Zebrzydowskiej, a b e z p o ś r e d n i m źród­ ł e m t y p u ikonograficznego, podjętego w sztuce ludowej w odmianie dewocyjnej, jest uznana za c u d o w n ą figura z kaplicy Trzeciego Upadku Chrystusa pod K r z y ż e m . Jeszcze w c h w i l i obecnej na kalwaryjskich odpustach sprzedawane są figury Chrystusa p a d a j ą c e g o pod krzy­ żem, lecz jako wyroby gipsowe produkcji masowej nie podlegają i n t e r e s u j ą c y m nas konwencjom artystycznym. PRZYPISY 1 L . R è a u , Iconographie de l'art chrétien, Paris 1956, T. I I , s. 465-467. 2 Rzeźby drewniane i kamienne, przedstawiające Upadek Chrystusa pod k r z y ż e m , o w y m i a r a c h od 20 do 150 cm, ustawiano w e w n ę k a c h kaplic, na s ł u p a c h p r z y ­ d r o ż n y c h , w fasadach d o m ó w . W czasie opracowywania niniejszego k o m u n i k a t u przejrzano przeszło 150 przy­ k ł a d ó w z n a j d u j ą c y c h się w terenie oraz w dokumentacji fotograficznej I n s t y t u t u Sztuki P A N . 3 K . Piwocki, Drzeworyt ludowy w Polsce, Warsza­ wa 1934, ryc. 53. 4 W ś r ó d drewnianych rzeźb ludowych p r z e d s t a w i a j ą ­ cych Upadek pod k r z y ż e m znane są m i ę d z y i n n y m i obiekty datowane na r o k 1716 z Trzebini, 1822 z Muzeum i m . Orkana w Rabce (nr i n w . MOR/27). Rzeźby kamienne datowane są n a s t ę p u j ą c o : 1778 — Wadowice, 1779 — Si­ dzina, pow. M y ś l e n i c e . 1791 — Sucha, 1796 — Gilowice, pow. Ż y w i e c (fundatorem był M i c h a ł Copia), 1798 — Zabłoczna, pow. Ż y w i e c , 1805 — Kobernica, pow. Biała, 1808 — Tarnawa Din., pow. Wadowice, Zembrzyce, pow. Wadowice, 1810 — Krzeszowa, pow. Ż y w i e c , 1821 — Moszczenica, pow. Żywiec, 1822 — R y c h w a ł d , pow. Ży­ wiec, 1823 — Ż y w i e c , 1826 —• J e l e ś n i a , pow. Ż y w i e c , 1829 — Radziechowa, pow. Ż y w i e c , 1830 — Zembrzyce, pow. Sucha, Grójec, paw. Biała, 1833 — M i l ó w k a , pow. Ż y w i e c , 1842 — Ż y w i e c , 1848 — K o j s z ó w k a , pow. M y ś l e ­ nice, 1863 — Spiwne, pow. Wadowice. 1869 — Wietrzy­ chowice, pow. D ą b r o w a Tarnowska ( w y k o n a ł Jakub K r a k o w s k i z Zakliczyna) 1872 — M i e c h ó w , 1884 — Marc ó w k a , pow. Wadowice. 16 88 �17 Upadek Chrystusa pod krzyżem. II. 16. Rzeźba kamienna, polichr., wys. 34 cm, dł. 82 cm. Milówka pow. Żywiec, n. 17. Rzeźba drewniana, polichr., wym. 34 X 48 cm. Wł. Muz. Diecezjalne, Tarnów. II. 18. Rzeźba drewniana, polichr., wys. 31,5 cm. Wł. Muzeum, Cieszyn. �5 T. Seweryn, Swiątkarz Powsinoga, Warszawa 1963, s. 130. 6 Informacji udzielił art. r z e ź b i a r z B r o n i s ł a w Chro­ my z K r a k o w a . 7 Katalog Zabytków Sztuki w Polsce, t. I , z. 3; J. Gadomski, M a l o w i d ł a ścienne z X I V w i e k u w Czcho­ wie, „Folia Historiae A r t i u m " , I I , K r a k ó w 1965. 8 W. Smereka, Studium pasyjne, rys historyczny i teksty Drogi Krzyżowej, K r a k ó w 1968, s. 73—74. 9 Katalog Zabytków..., t. I , z. 3. 10 W. Smereka, op. cit., s. 102. 11 Rozmyślania męki Pana naszego Iezusa Kryslusa z modlitwami... w Krakowie, w d r u k a r n i Ł a z a r z o w e y , Roku P a ń s k i e g o 1594. 12 Kalwarya albo Nowe Jeruzalem na Polach Ze­ brzydowskich zasadzone, a przez Oyca Franciszka Dzielowskiego... wypowiedziane w Kazimierzu przy Krako­ wie... 1669. 13 Katalog Zabytków..., t. I , z 14; J. Ł e p k o w s k i , Kal­ warya Zebrzydowska i jej okolica, K r a k ó w 1850, s. 76; C. Bogdalski, Święta Kalwarya Zebrzydowska na pod­ stawie kronik, dokumentów... K r a k ó w 1910, s. 47; K . D ą ­ browski, Kalwaria Zebrzydowska, Kalisz 1933, s. 27—23; Jerzy Szabłowski, A r c h i t e k t u r a K a l w a r i i Zebrzydowskiej (1600—1702), „Roczn. K r a k . " X X I V , 1933; H . E. Wyczawski, Dzieje Kalwarii Zebrzydowskiej, K r a k ó w , 1947, s. 180. 14 Katalog Zabytków..., t. I . z. 10. ¡15. L . K a l i n o w s k i , Geneza Piety średniowiecznej, „ P r a c e K H S " , X , 1953. 16 J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 75; C. Bogdalski, op. cit. s. 123—124; K . D ą b r o w s k i , op. cit., s. 27—28; H . E. W y czawski, op. cit. s. 6; J. Szabłowski, op. cit., s. 5; E. Roth, Der volkreiche Kalvarienberg in Literatur und Kunst des Spätmittelalters, B e r l i n 1958, s. 141; K . Nowacki, Misterium w K a l w a r i i Zebrzydowskiej, „Kwartalnik Teatralny", I X . -i960, z. 3—4, s. 456—462; W. Smereka, Fot. Stefania Krzysztofowicz — U. 1—3, 5, 6, 8, 9; Jan ski — U. 18; Anna Kunczyńska-Iracka — il. 19. II. 19. Upadek manowa. Chrystusa pod krzyżem, rzeźba op. cit., s. 19—29, 68—109; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 472—474. 17 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 5—6; W. Smereka, op. cit., s. 24, 76. Wzorem przy z a k ł a d a n i u drogi krzy­ żowej w K a l w a r i i Zebrzydowskiej były kalwarie w D u ­ senbach w Alzacji, Varallo koło Mediolanu, Koblencji, Zgorzelcu, Bambergu, Averdopie, Norymberdze, F r y b u r ­ gu. (H. E. Wyczawski, op. cit., s. 3,4.). Na wzór K a l w a r i i Zebrzydowskiej p o w s t a ł y kalwarie na Suwalszczyźnie, w Gordach, w Wejherowie, pod Radzyniem, w P a c ł a w i e , w Wólce G ó r s k i e j , w Wilnie, Krzeszowie, Wambierz>cach, na Górze Ś w i ę t e j Anny, w G ł u c h o ł a z a c h (W. Sme­ reka, op. cit., s. 29, 30, 76). 18 K . Nowacki, op. cit., s. 457. 19 P a ń s t w o w e A r c h i w u m m. K r a k o w a . Teka Gra­ bowskiego, T. 56, ryc. 1623. 20 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 188. 21 T a m ż e , s. 188, ł89, 191, 317, 318, 763. 22 Encyklopedia kościelna, Włocławek, 1933, t. X X X I I I , s. 207; J. Ł e p k o w s k i , op. cit., s. 76; A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie, I V - a - l , s. 151 ( „ A Dni 1823 die 9 Junii conseciata a Capelle 3 Lapsus... Dno Dno Dno Gregorio Thomas Ziegler, Ep. Tyn..."). 23 H . E. Wyczawski, op. cit., s. 197. 24 T a m ż e , s. 189. 25 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 1323. 26 A r c h i w u m OO B e r n a r d y n ó w w Krakowie. 27 P a ń s t w o w e Archiwum..., ryc. 610. 28 P a ń s t w o w e Archiwum... ryc. 1324, 1325. 29 Ż a b n i c a , pow. Ż y w i e c , wł. Muzeum w Ż y w c u , nr inw. JE/343/MŻ. 30 E. O k ä l o v ä , Ludove drevene sośky, M a r t i n , 1964, s. 11, 56, ryc. 55; S. Kovacevicova, Ludova plastika na Slovensku, Bratislava 1967, s. 3—4; V. H a s a l o v ä , Die m ä h r i s c h e Hinterglasmalerei, „ E t h n o g r a p h i c a " , Brno, V I I — V I I I , 1965—1968, s. 38—39. n o n Swiderski drewniana, ci — U. 4, 10—16; CAF — U. 17; Stefan dl. 40 cm. Muz. Opactwa Cystersów, Szczyrzyc, Deptuszew- pow. Li­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8bb946bb017fda2ed54ca533e3b4c2a.pdf 32e5e152aa377a9ac1d2881e9ce4d0b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:158 Title A name given to the resource Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.203-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 202 I I: w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959). W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku" (s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go. •• KRZYSZTOF KWASNIEWSKI UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W. • • , I Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano) jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo, zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów: Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce, Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi z 56-u wsi. B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t, 1 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa 1890. �205 204 it. proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench, Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:, lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich, Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt: o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13, a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki 2 M o w s z o w i c £: Jakub: Z dziejów roślin uprawnych: L Zboża, Warszawa 1948, s. 56. 3 T y n i e c k i Wł.: O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy. Warszawa 1874, t. XV s. 221. • R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216. e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem Medii Aevi Kraków 1900, s. 110. e Ottuv Slovnik Naueny. 7 L i n d e S. B.: Słownik języka polskiego, Lwów 1854-60. ~ Mowszowicz j.w., s. 56. o Brockhaus' Konwersations ~exicon, Leipzig. 10 Z Urzędowa Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233. .Il Wag a Jakub: Flora polska w ograniczeniu do jawnokwiatowych rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97. 12 Wg S a f a j' ikr. P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler d·", bóhmischen Sprache. lO S y l' e n n i u s S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009. "Rostafiński, Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127, 134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego. Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153. • " Rys. 1. Ber-Seta,'ia Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15. Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego, chińskiego ośrodka roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach Wag a J., j.w., t. I, s. 251. Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15 Je �207 206 r wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX w. ~5. Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4 dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:' \'1 przysłowiu śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec 'IV XIX W., ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w. ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach pogranicza podlasko-lubelskiego stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok. 2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~ to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE' było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20. Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji nia kulturnych rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI 2.; S z a f e l' Władysław: Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa 1952, s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56. " Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56. '" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische Pflanzenreste Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642, cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926. ID Wg. de C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56. ~o Za Mowszowiczem, j.w., s. 56-57. 21 N e t o l i t z k y F'.: Unser Wis sen von den Alten Kulturpflanzen Mitteleuropas, Berichte der Romisch-Germanischen Komission, 1931, XX, (14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna, War~zawa 1957, s. 134. .2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef: Kultura prapolska, Poznal1 19,19 s. 32; K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce wczesnofeudalnej. Kwartalnik Historii Kultury IVlaterialnej Warszawa 1954, r. II, nr 3, s. 358. 2:1 M o s z y it s k i Kazimierz: Kultura ludowa Slowian, Kraków 1929, t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I, Praha 1911, s. 179. N R o s t a f i it s ki, Sym::;ola.. j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian: Greckie i laciitskie żródla do najstarszych dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra- • ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory Zivily lidi na Rajnochovsku. Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55. 2.; K l' e s c e n t y n Piotr: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być n-:ogą utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Warszawa 1802, t. III, s. 136 i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm dla włościan, Warszawa 1306 s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek: Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu staraniem \Vydziału Oświaty Tcwarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego, III. Kraków 1850 s. 123. "I; Rkp. z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne polskie nazwy ... j.w" s. 216. eo C i n c i a ł a Andnej: Przysłowia ludu polskiego na Sląsku w Ks. Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11. !. U l a n o w s k a Stefania: Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII, dzi al etnologiczny s. 256. ", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J. �208 209 na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b) odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze, jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~. Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas, uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~ wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ... wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane tylko na paszę zieloną" 35. Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na j.w., s. 221 (o prosie). rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w. ;]2 Encyklopedia rolnicza, j.w. 33 Tyniecki, j.w., s. 224. '" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki targi kieleckie". 35 I w s k i: Proso i jego uprawa, Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117. 30 Podkarpaciu świadczą o tym wspomienia informatorów z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam' od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n<l uwagę zasługuje fakt, że "bor" znany był, jako "gorszy gatunek prosa" w Nowogrodzkiem i Ihumeńskiem (mińskie) 3b. Relacja ta uzupełnia tradycje o brze z Kurpiowszczyzny i pogranicza podlasko-lubelskiego, z drugiej jednak strony zielnik flory litewskiej wymienia tylko proso nie podając żadnej wiadomości o brze Si, a w językach litewskich nazwa ber jest w ogóle nieznana 3B. Występowanie tradycji ludowych o brze i jego uprawie w Małopolsce obrazuje załączona mapka. Wynika z niej m. in., że w górach nie przechowały się żadne tradJlcje o nim - nawet nie znana jest jego nazwa. Tym ciekawsze są powtarzające się relacje z obszarów uprawy bru, że siano g) więcej w górach. Przy tej rozbieżności faktem jest jedno: że be: daje się uprawiać w okręgach górskich, w Himalajach rośnie na wyso'kości ok. 800 m, zaś jego dzika odmiana Setaria viridis (L.) P. B. do wyookości ok. 3300 m 39. Wyróżnione na mapce etapy czasowe przyjęte zostały na podstawie dat zaniku uprawy bru podanych przez informatorów. Chronologia ta ma na celu jedynie zmniejszenie prawdopodobieństwa błędu tkwiącego w określeniach zachowanych w tradycji ludowej. Ostateczne zarZ'.lcenie uprawy bru wiązało się szczególnie często z pierwszymi latami po wybuchu II wojny światowej -a więc z latami dość dobrej koniunktury gospodar-· czej na wsi małopolskiej. Ciekawie przedstawiają się, uzyskane z niektóry-ch wsi informacje a w p l' a wad z e n i u uprawy bru za pamięci żyjącego pokolenia. W większości z nich data wprowadzenia łączy się z wybuchem I wojny światowej. Ponieważ Por. np. Tyniecki, al Por. Encyklopedia "" Kar ł a w i c z Jan: Słownik gwar polskich, Kraków 1900, t. I, s. 64. '37 J u n d z i ł ł B. S.: Opisanie roślin litewskich wg układu Linneusza. Wilno 1811, s. 22-23 wymienia tylko chwasty: Panicum verticillatum, P. glaucum, P. viride i P. Crus Galli oraz P. Miliaceum (proso). '" B r li c k n e r Aleksander: Slownik etymologiczny języka polskiego. W<lrszawa 1957, S. 21. 3!l Mowszowicz, j.w. s. 57. 14 .•LUd", t. XLV �211 ... II j ~ 1~ j ~j ,.: r' '~ " ~ l~ · .. ·· ~ ~~ .. ... ~ ~~ ~ ~ ~~ ~;~ .: .. ~~ ~ c ; 3 Pl ~ g; '" I ~ e-. . . ~! ·· .~ ..-. ~: . ~:]~ ~ ~ " .. ~ ~ "" " u <J I? O) e-. o 'O - ..., e-. lO '" OD o " ~~ 11~ _. ~~ 'a ~ ;--; :'" ~~ ~~,~ ~~~~ ~ <!l <l o tl~ " 3~ c C" . d • a c ~ "" to <o V) 'n '" 'Q lO , ~ i •.. O; .... <Il Ol ;:J ., bIl :;2 ;U ~ e I~ .,e-. 'O Ol :>; o, e-. ., e-. ., e-. "e-. ~ aJ co a lG '" 'O e O- <;; ..., e-. .•.e-. 'o 'q' e-. O> e-. o to O; '" to '" lO -IX '<' '" V) In .., 'O "..., ;>, g. ::i}2 •..•• V> 'O •...• o >,p. ;: .~ a::: ::l o • H ~I tU Q) 'O. rts tU..., N.!<: "''O .o O 00. >, c-i Po Ol co S ., e-. " ::l V> ro Cll:;j ~ ~~ El s:i 'u;>, ~ c ;: 'C >,. ~ co I .. C'l ~ Cti< ~ o e C/J ~ ap.. O; '" H ;:l e <Il :.:li tU c f;i ~ k e-. 'H o b.(} o o 0.5 g~ bO - :g '" C N .~ .•..;:: o Ol ~I lO f e bIl ..., " o .~ ., N ,~--" I o 'o(J <V c ~ i C o ¢ <El 'O lO k a, o .o •..• ::J § to ~ ~~ ~ ~ ~: ~ o e-. N J ;1 :1 U zarówno tradycje z innych wsi jak i archaiczność stosowanych te<::hnik uprawy i samej uprawy bru zdają się przema\viać za tym, że ber uprawiano na tym terenie od niepamiętnych czasów - nasuwa się przypuszczenie <::zyowo "wprowadzenie" uprawy bru nie było tylko nawrotem do uprawy tego zboża w związku z głodowymi latami I wojny. Nawrót ten usprawiedliwiony dużą plennością bru jest tym prawdopodobniejszy, że dla okresu 19141919 r. tj. dla lat głonowych istnieją także relacje o nawro<::ie do tak prymitywnej formy zdobywania pożywienia, jak zbiera·· nie dzikkh odmian bru (Setaria gIauca i Setaria verticillata) 40. Powiązania bru ze zbieradwem podkr€Śla też przytocz,ona już opinia de C o n d o Ile, że ber znany był jako pożywienie wcześniej niż uprawa roli. Można tu również przypomnieć nazwę szczypanki, którą Rostafiński tłumaczy: "Trzebaby przypuścić, że ber (prawdopodobniej, jako proso) obszczypywano,a pozostałe obsadki kłasów do czegoś używane nazywano w XV w. sz<::zypankami" 41. Sprawę tę wyjaśnia w dużym stopniu Kluk w ustępie: "Ber ... nie dojrzewa razem, więc się tylko d()jrz.ałe wier<::hy po <::zęścipozrzynają i na czym rozścielą, a po zebraniu wszystkiego zaraz się wymłócą, ziel·e zaś bez w1erz,chów zbierze się, wysuszy ,j zda się dla krów" 42. Śladami dawnej uprawy bru może też być występowanie chwastówo tej nazwie w prosie. Wiadomośd o uprawie bru są cz.asem dość chwiejne a rozmiary tej uprawy były już za pamięci ży.iącego pokolenia bardzo niewielkie. Przed 1900 r. uprawiano ok. 5-8 ha bru we wsi liczącej ok. 200 gospodarstw, zaś rozmiary uprawy bru w poszczególnych gospodarstwach wahały się w granicach 0,5-5 a. Ber uprawiali przeważnie małorolni 43, jak brzmią rela~je z większości wsi: tylko w niewielu wsiach stwierdzono, że ber uprawiali wszyscy bez względu na stan majątkowy. W kilku 40 41 14' Maurizio j. w. Rostafiń~ki: Symbola ... j. w. s. 110. 42 Kluk j. w. t. III s. 136. 43 Por. TY!liecki, j. w. s. 221 o prosie. �212 ! f l l Il I innych wsiach uprawą tą zajmowali się przeważnie bogatsi H. Z nawyku w niewielkich rozmiarach siali ber zwykle na własne potrzeby gospodarze starzy. Tradycje okazywały się nieraz żywsze niż sama uprawa: często nie znajdowano bru u gospa:larzy, którzy wedle innych informatorów mieli go jeszcze uprawiać. Tylko w dwóch wsiach (Wyżyca pow. Bochnia i Brzozowa pow. Tarnów) uda lo się uzyskać kło.'>ybru. . Sposób uprawy bru jest bardzo podobny do uprawy prosa. Charakteryzuje go w większości relacji wybór dobrej, niezachwaszcZ{)nej ziemi, konieczność plewienia oraz troska o drobne ziarno, które mogło być łatwo niszczone przez ptactwo lub rozsypywane przy zbiorze. Większość relacji podkreśla, że ber udaJe się najlepiej na ziemi "wypoczętej" (nowiny ,ugory) 45, a w ogóle wymaga ziemi dobrej, dobrze uprawionej i oczyszczonej. W zdecydowanej mniejszości są opinie, że ber nie potrzebuje dobrej ziemi, że wystarczają mu gleby piaszczyste i kamieniste 46a kilka relacji podkreśla tylko, że nie wymaga on tak dobrej gleby, jak proso. Rozbieżne są opinie - i to zarówno chłopów rolników, jak i zawarte w piśmiennictwie - co do wytrzymałoś.ci bru na' wilgoć. Niektórzy twierdzą, że jest on wytrzymały na nadmiar wilgoci 47, inni - że lubi wilgoć w miarę 48, jeszcze inni - że nie lubi zbytniej wilgoci 49a nawet jest wytrzymały na posuchy 50. Aby uzyskać dobry urodzaj i oszczędzić pracy przy plewieniu siano ber przew,ażnie po roślinach okopowych ("na ziemniaczyskach") albo na ziemi zleżałej po ugorze. Na "nowiznach" trzeba było w jesieni, z końcem wrześrria, lub z początkiem października .,spokładać" cienko ziemię, "zeby te kotury przeschły, potem rozwlic te kotury bronami", z końcem października zaorać, a na 4ł C y b u l s k i Napoleon: Próba badań nad żywieniem się ludu wiejski:;!go w Galicji, Kraków 1894 s. 1.31-132 pisze też o pro~ie że uprawiali je przeważnie zamożniejsi. M. Por. Syrennius j. w. s. 1010. 46 Por. Syrennius j. w. s. 1010, Kluk j. w. s. 136. •• Por. Ekielski, j. w. s. 123. 'F Por. Encyklopedia rolnicza j. w. 4' Por. Syrennius, j. w. 5. 1010, Kluk j. w. s. 136. >lI Por. Tyniecki j. w. s. 224. wiosnę z początkiem maja spulchnić radłem lub kultywatorem j zasiać. Przy jesiennej orce nawożono pod ber przeważnie obornik, chyba że ziemia była uprzednio dostatecznie nawożona pod okopowe lub wypoczęta przez ugorowanie. Siano ręcznie rzutem a ponieważ ziarno bru jest bardze· małe -- rzucano nie garścia lecz szczypty ujęte w trzy palce, stąd siew bru należał do czyn': nOści trudnych i wymagał pewnej sprawności. Znana była tylko polna uprawa bru; tłumaczono to tym, że ber zasiany przy domu w ogrodzie zostałby zniszczony przez dzikie i domowe ptactwo. Tylko w jednej wsi (Szufnarowa paw. Strzyżów) stwierdzono, że Ler uprawiano w polu lub w ogrodzie, a w jednej (Bogucice pow. Bochnia) - że siano go w polu, ale blisko domu by móc go oganiać od ptaclwa. Nie stwierdzono nigdzie rozmyślnego zasiewania mieszanki bru z prosem, zdarza się jednak że w miejcowościach, g:lzie zarzucono już uprawę bru pojawia się on w p.rosi-ei wtedy przeważnie nie jest wyrywany ani odrzu'cany, lecz zbiera się go i przerabia wraz z prosem. Plewiono ber w miarę potrzeby j w zależności od zachwaszczenia ziemi 1-3 razy. Sprzątano go z p·ola za pamięci żyjącego pokolenia zawsze sierpami, nawet już wtedy, gdy inne zboża koszono. Informatorzy uzasadniają to tym, że ziarno bru łatwo wysypuje się z kłosów i koszenie spowodowałoby znaczne straty - zresztą bru było zawsze niewiele, tak że zżęcie go nie stanowiło zbytniej straty czasu. W pow. bocheńskim do ok. 1914r. utrzymał się zwyczaj suszenia bru "na pasy" tj. poukładanego pasami na zagonach. Później zaczęto wiązać ber w "kawiarki" i stawiać w kopice zwane "chłopami". Stawiano ich razem tyle, ile dało się postawić uważając tylko, żeby był między nimi przewiew; ustalonej ilości "kawiarek" w jednym "chłopie" nie było. Każda taka kopica była nakrywana "chocholem" zrobionym jednak nie z bru, lecz ze słomy żytniej lub pszennej, gdyż snopek z bru byłby zniszczony przez ptactwo. Po przeschnięciu w polu zwożono ber do stodoły i od ra/w młócono l·ekko cepami, by nie zmiażdżyć dość mi~kkiego ziarna. Prace związane z uprawą roli, siewem, nawożeniem zwózką ł . .. ' , m ocemem oraz obrobką przy pomocy stępy wykonywali mężczyźni, kobiety zaś plewiły, żęły, niekiedy młóciły. �214 Rozmiary 215 i zanik uprawy bru przedstawiają z dwóch wsi: przykładowe zestawienia Wyżyce pow. Bochnia: nrów 94, użytków rolnych 289 ha Łoniowa pow. Brzesko: przed 1900 r. 8,5 ha nrów 250 użyto raIn. ok. 700 ha ok. H1l4 r. 2,5 ha ok. 1890 r. " ha ok. 1920 r. 1,5 ha ok. 1914 r. .5 ha ok. 1!ł39 r. 0,5 ha ok. 1956 r. 1 na (dane szacunkowe wg. oceny informatorów). ¢ .'i I t. i \I. Zbiory bru były przechowywane i - jak stwierdza znakomita wi~kszość relacji przerabiane w miarę potrzeby na kaszę s~uząc.ą jako poży.wienie 51. Tylko w jednej wsi Dębie pow. DębIca, Jak wspommano poprzednio uprawiano ber za przykładem d.wor~ i w związku z tym używano go wyłącznie na paszę, za-o siewaJąc w mieszance z wyką. W kilku wsiach informatorzy podali, ~e ber służy też jako pożywienie ptactwa domowego 52. NarzędZIem do przeróbki bru na kaszę była w większości wsi stępa ("stepa", "stempa") nożna (w pow. Bochnia, Brzesk,o, Dąbrowa Tarnov\lska, Strzyż ów) lub ręczna (pow. Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Przemyśl). Kaszę z bru nazywano przeważnie "kaszą br~~ną" 53,. "b:z.a~ką", lub "szarą kaszą" odmieniając nazwę :oslm~ naJczęsCle] "ber, bru" a nie "ber, beru" ;34. Nazwa "ber" Je~t. uzywan~ w~z~dzie, gdzi.e zachowały się tradycje uprawy tej rosImy. ObOk me] występuJe czasem nazwa "browe proso", lub (raczej żartobliwie) "kocie ogony" (por. niemieckie "Fuchsschwanz"). K.aszę z bru nazywano też niekiedy - ,podobni'e jak kaszę z prosa "jagłami"; znana też była nazwa "prażoki". Ta ostatnia nazwa jest być może znów reminiscencją dawnych zbiorów niedojrz~łego ziarna jako pożywienia głodowego, które sual Por. też Gutkowski s. 136. j. w. s. 308; Syrennius j. w. s. 1010, KI k . u J. W. Por. Kluk j. w. s. 136; Encyklopedia Rolnicza j. w. Tak nazywa ją też Syrennius, j. w. s. 1010. M Jak. podaje też Bruckner j. w. s. 21, a nie jak podaje Karłowicz: Słowl!ik gwar, J.. w. t. I s. 64; K o s i ń s k i Władysław: Słowniczek Prowincjonalizmów z okolIc Krakowa, Bochni i Wadowic, Materiały do Słownika Prowincjonalizmów Polskich L Kraków 1876, s. 38. szono następnie na słońcu lub w piecu na tzw. praż,mo, nowe krupy 55. Wydaje się to tym prawdopodobniejsze, że ber dojrzewa nierównomiernie. Większość informatorów ocenia kaszę z bru, jako pożywienie niesmaczne, względnie mniej smaczne od kaszy z prosa, ostre, wodniste i mało pożywne 56. Lubili tę potrawę przeważnie ludzie starzy, przywykli do niej; mówili że ma przyjemny "przykwaskawaty" smak i że jest zdrowym pożywieniem. Kaszę z bru "tajono", tj. gotowano na wodzie, na gęsto, a następnie jedzono w kawałkach zalanych serwatką, wodą, mlekiem lub omaszczoną. Oprócz tego gotowano tę kaszę na rzadko, na mleku. Były to potr;awy powszednie. Kaszę z bru spożywano też i przy okazjach świątecznych, np. na weselach podawano "tajoną" kaszę z bru, zalaną rosołem z "flakami" tj. pokrajanymi kawałkami mięsa 57. Potrawami wigilijnymi były: kasza z bru, ugotowana na rzadko na wodzie lub na mleku, nieomaszczana, okraszona suszonymi śliwkami i gruszkami, a na Wołyniu także pierogi i gołąbki z kaszą z bru. Sloma z bru była według opinii informatorów dość ostra i nie·zbyt wysoko ceniona jako pasza, niemniej jednak przeważni-e używana była właśnie jako pasza względnie jako ściółka. W kilku wsiach stwierdzono tradycyjne wyrabianie z tej słomy - podobnie jak ze słomy z prosa - szczotek do bielenia chałup. Mniej więcej na lata 1900-1925 a zwłaszcza na lala po I wojnie światowej przypada pojawienie się w większości przebadanych wsi lub w ich sąsi.edztwie pi-erwszego młynka do omielania kaszy. Były to specjalne urządzenia przy młynach lub młynki robione własnym przemysłem i poruszane kieratem, a nawet ręcznie. Określano je czasem nazwą gwarową jagielniki. Podkreślić należy, że we wszystki'ch wsiach z których uzyskano dane data wprowadzenia młynka do obróbki kaszy jest wcześniejsza, niż data zarzucenia uprawy bru, a Vol kilku wypadkach stwierdzono a2 53 Maurizio, j. w. Podobnie ujemną ocenę podają też Syrennius, j. w. s. 1010, Kluk, j. w. s. 136. 57 "Kaszę z flakami" (ale nie wiadomo jaką) podaje, jako potrawę weselną we wsi Wola Dżwińska pow. Bochnia Cybulski j. w. s. 147. 55 56 �217 216 dalsze posługiwanie się stępą, specjalnie przy obróbce bru, mimo jstnienia w okolicy młynka. Wielu informatorów podkreślało, że ziarno bru jest bardziej miękkie i łatwiejsze do obróbki niż ziarno prosa ós. Fakt ten przy tak prymitywnym narzędziu obróbki jak stępa mógł być jednym z czynników utrzymywómia się uprawy mimo, że był on oceniany niżej od podobnego w uprawie, ale nieco t wardszego do obróbki prosa. Wprowadzenie młynków uwalniających chłopa od pracy przy obróbce kasz mogło być jednym z czynników zarzucenia uprawy bru. Ziarno bru do siewu i do omielenia było podobnie jak proso specjalnie przygotowywane przez przepalanie, luh moczenie. "Odmi,etllo sie na osiecllu i palili sUomą takie mau~ ognisko i przepalali ber do siewu,żeby sie nie zaśniecili". Robiono to w ten spl)sób, że do kupki ziarna przytykali płonący wiecheć słomy i sypali ziarno garściami przez ogień, aż cała kupka się rozgrzewała. Do siewu wybierano też ziarno sypiąc je na wodę i pozostawiając na ten cel tylko ciężkie, tonące we wodzie ziarna 59. Także przed obtłukiwaniem w stępie ber moczono lub prażono w "brytwannie, w piecu po chlebie", żeby łaski łatwiej odchodziły, zaś po obróbce oddzielano "jagły" od "mątolin" przy pomocy sita, lub przez "opuwanie" (podrzucanie), uzyskując czystą "kaszę brzaną". Przepalaniu ziarna bru nadawano niekiedy znaczenie magiczne, okadzając ziarno siewne mirrą i kadzidłem święconvm na święto Trzech Króli żebv wróble nie zdziobatty, żeby ~ie nie śnieciUo" 60. Kasza z br~, p~_ dobnie jak i kasza z prosa była czasem potrawą obrzędową, spożywaną w wigilię Bożego Narodzenia. Kłosy bru święcono też w wiązance z innymi zbożami na ś\vięto Matki Boskiej Zielnej. Omaszczoną kaszę z bru przykładano czasem na stłuczenia, luh na "oberwanie" 61. t I i Choć odmienną opinię wyraża Tyniecki j. w. s. 224; Kluk j. w. s. 130. Oba sposoby podaje też Ekielski j. w. s. 123. 60 Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska. HI Zawada Uszewska pow. Brzesko. Por. znaczenie sClągające i tamujące krew, przypisywane kaszy z bru przez Syreniusza, j. w. s. 1010; Marcina z Urzędowa j. w. s. 233, choć brak wzmianek a leczniczej mocy oru 5S 50 Niewiele udalo się uzyskać ludowych powiedzeń i gadek, dotyczących bru: znane jest życzenie, aby ktoś miał tyle dzieci, "ile ziarnek w klIosiu bru" G?, powiedzenie: "ta kasa smakuje jak brzano" I):J. Na Śląsku Cieszyńskim zanotowano przysłowie: "Dzisia tego jako ber, jutro tego jako źber" 61. Podkreślenie plenności bru zawarte jest też w przysłowiu: "Kto sieje proso, ten chodzi boso, kto sieje ber, ten będzie żer" 55. Z piosenek o brze najbardziej znana jest: "Poleciała przepióreczka 'to proso, w proso, a ja za nią nieboraczek boso, boso, Uciekla mi przepióreczka w ber, w ber, a ja za nią nieboraczek pa7'ę butów zder, zder!" N a terenie Małopolski znana jest piosenka 61 podobna: .,W polu ber, w pol'u ber, W polu ber, w polu ber, Na porębie proso, Kup mi Jasiu buty Niech nie chodze boso! Na porębie manna, Kup mi Jasiu buty Niech ja będę panna!" Powiązanie l:;odkreśla uprawy bru ze starszym pokoleniem i jej ~i dawność powiedzenie: "Bab cyna. kasa, dziadków ber, Dobre jedzenie niby hej!" O~ w pracach lekarskich, takich jak S p i c z y ń s k i H.: O ziołach i mocy ich, Kraków 1556, lub S z a r f f e n b e r g M.: Herbarz, Kraków 1568. 62 Strzelce Małe pow. Brzesko. fl3 Stawiany pow. Pińczów. fl' Cinciała j. w. s. 11 nr 185. 6" Zdunek pow. Ostrołęka. 66 KrE;gi Stare pow. Pułtusk, Gostkowo pow. Pułtusk, Swierże pow. Ostrów Mazowiecka. Łyniew pow. Włodawa, Zdżary pow. Dąbie; piosenkę wa też repatriant ze wsi Sośnik pow. Sarny (Wołyń) i on jeden zna znaczenie nazwy "ber". 67 M a z u r Józef: O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud, Lwów 1902 t. VIII s. 231 (z wsi Trzęsówka pow. Kolbuszowa); K a l b e r g Oskar: Lubel~kie, Kraków 1884 t. II s. 50 nr 47 (ze wsi Frampol k. Dzwoli): Lipnica Dolna pow. Bochnia. 68 Jadowniki pow. Brzesko. �218 219 Powtarza się też ctoszukiwanie się w pomruku "Mru, 7nru, Wory owsa, miarka bru!" kota słów: 69 T.a ost~tnia gadka jest a tyle ciekawa, że zawiera powtórne sk.oJa.rzeme. bru .z kotem (por. nazwa "kocie ogony"). Poza wymle~lOnyml - mnych funkcji obrzędowych, leczniczych, czy maglcznych bru nie stwierdzono. Ciekawe skojarzenie nasuwa nazwa "kasza brzana": "brzana" to także gatunek bardzo ośdste~ ~yb~ (ba1rbus), pospolitej w dorzeczu Wisły, a powia,rlza się okre~ slelllle ka:szy z bru, że je.st to kasza "osha"; "brzana" Oiln,al(::za t€~ w gw.arze wsi małopolskich i przedmieść Krakowa ładną dZlewcz~nę (por. określen'ie gwarowe "ra:zówka" w tym samym zlnaczemu). Jeżeli chodzi o czynniki utrzymywania się uprawy bru w gosp~~arstwach chłopskich w Małopolsce, to chyba na pierwszym mle~scu trzeba wymienić jego dużą, większą niż prosa plenność. Zarowno uprawa bru, jak i prosa były pracochłonne. Nie odgrywało t-o chyba większej roli w przeludnionych i rozdrobnionych gospodarstwach chłopów małopolskich, których największym p~oblemem było uzyskanie z karłowatego gospodarstwa jak najwlększych plonów, aby wyżywić rodzinę. Oba zboża udają się dobrze na ugorach i nowinach, a więc w zupełnie prymitywnych warunkach uprawy. Jednakże według opinii większości informatorów ber odznacza się nie tylko większą jeszcze niż proso plennością, ale jest też mniej wymagający, jeżeli chodzi 00 warunki glebowe i daje się łatwiej obrabiać na kaszę przy pomocy stępy, gdyż ma miększe ziarno. Niektórzy starzy chłopi uprawiali też ber z nawyku. Z drugiej jednak strony kasz'a z bru uchodził2 'Za o wiele mniej smaczną i pożywną, niż kasza z pros:a. Dlatego ber uprawiali przede wszystkim ludzie ubodzy - ze względu na plenność tego zboża, (którą podkreślają m. in. nawet gadki i przysłowia). Z pomiędzy prosa i bru wybór padł już oddawna na 69 Dziewin Przemyśl. pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko, Nienadawa pow proso, i dlatego najczęstszym uzasadniem€m zarzucenia uprawy bru podawanym przez informatorów jest to, że kasza z bru jest mniej smaczna, niż kasza z prosa. Dlat.ego też trudno mówić a jakichś przyczynach zarzucenia uprawy bru: po prostu zmieniły się warunki, które stanowiły rację bytu tej uprawy. Wystarczyła trochę lepsza koniunktura gospodarcza wsi, by plenność tego zboża i jego małe wymagania, jeżeli chodzi o glebę przestały być argumentem decydującym dla produkowania tego mniej smacznego i pożywnego od prosa pożywienia. Wielu małorolnych, spośród których rekrutowali się głównie rolnicy, uprawiający ber - znalazło zarobek w miastach. Uprawa bru, przeznaczona wyłącznie na własn-e potrzeby ustfwow,ala rozwi:jrującej się oor,az bardziej i ogarniającej nawet drobne gospodarstwa rynkowej kalkulacji. Postęp techniczny rolnictwa wypierał zboże, wymagające posługiwania się sierpem, cepem i stępą. Jednym z czynników zarzucenia uprawy bru było też chyba wprowadzenie młynków do obróbki kasz, które umożliwiły otrzymywanie bez dodatkowego nakładu pracy lepszej kaszy z prosa. Reliktowa uprawa bru w gospodarstwach chłopskich w Małopolsce w XX w . .stanowi jesz,cze jeden przyczynek do dziejów' ich tradycjonalizmu, gospodarczego zacofania i specyficznego prymitywnego dążenia do samowystar'czalności. Zebrane materiały nie pozwalają jednak na stwierdzenie, czy uprawa bru jest na ziemiach polskich nieprzerwaną kontynuacją zwyczaju archaicznego, czy też stanowi jeden z jego nawrotów. Wykaz 1. miejscowości, S. P. 24 29 2. 24 31 3. 24 32 4. 24 37 5, 25 35 6. 26 29 p. XVI XII XVI XII XIII XIV z których zebrano dane a uprawie tur PAE (por. mapka) bru wg. sygna·· Januszewice pow. Włoszczowa (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska) Słupia pow. Jędrzejów (PAE, B. Bazielich) Wola Podleśna pow, Miechów (PAE, A. Zambrzycka) Obidowa pow. Nowy Targ (PAE) Kornatka pow. Myślenice (PAE) Promnik pow, Kielce (PAE, B. Olszowy, H. Garczyń ska) �220 7. 26 31 XI 8. 26 26 26 31 32 XII IX XIV 9. 10. 11. 12. 13. 14. 26 26 26 26 32 33 33 34 34 IV XI VI XI 15. 16. 17. 18. 19. 26 26 26 34 34 34 XII XIV XV 20. 21. 25. 26 26 26 26 35 26. 26 36 27. 36 28. 26 26 29. 27 30 30. 31. 27 31 27 34 IV III IV XIII IV Z2. 27 34 V 22. 23. 24. 35 35 35 37 II VIII XII XVI III 33. 34. :i r I!.'••.,.·. 35. 27 34 X 36. 27 34 XII 37. 27 34 XV 38. 27 35 I 40. 41. 27 35 IX 27 35 X 42. 27 35 43. 27 35 44. 27 35 45. 27 37 XIII XIV XV XI 46. 28 31 V 39. Borszowice pow. Jędrzejów (PAE, B. Olszowy H. Gorczyńska) Kije pow. Jędrzejów (ankieta) Węchadlów pow. Pińczów (ankieta) Dzierążnia pow. Kazimierza Wielka (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska). Łęka Zabiecka pow. Kazimierza Wielka (ankieta) Kazimierza Wielka (ankieta) Grobla pow. Bochnia (ankieta) Wyżyce pow. Bochnia (PAE, bad., ankieta) Bogucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Mikluszowice pow. Bochnia (bad.) Bratucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Baczków pow. Bochnia (bad.) Gawłów pow. Bochnia (ankieta) Gawlówek pow. Bochnia (bad.) Dziewin pow. Bochnia (ankieta) Proszówki pow. Bochnia (bad.) Jasień pow. Bochnia (ankieta) Leksandrowa pow. Bochnia (ankieta) Lipnica Dolna pow. Bochnia (PAE) Bytomsko pow. Bochnia (ankieta) Iwkowa pow. Brzesko (ankieta) Łukowica pow. Limanowa (PAE) Wilków pow. Kielce (PAE, St. Bronicz) Stawiany pow. Pińczów (ankieta) Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Strzelce Małe pow. Brzesko (ankieta) Strzelce Wielkie pow. Brzesko (bad.) Szczurowa pow. Brzesko (ankieta) Borzęcin pow. Brzesko (bad.) Wola Radlowska pow. Brzesko (PA E M. Pokropek, bad.) Bielcza pow. Brzesko (ankieta) Mokrzyska pow. Brzesko (ankieta) Jadowniki pow. Brzesko (ankieta) Uszew pow. Brzesko (ankieta) Łoniowa pow. Brzesko (ankieta) Zawada Uszewska pow. Brzesko (ankieta) Tworkowa pow. Brzesko (ankieta) Filipowice pow. Brzesko (ankieta) Frycowa pow. Nowy Sącz (PAE, I. Nizińska) Głuchów pow. Chmielnik (PAE, J. Furdyna) 221 47. 28 33 I 48. 28 33 IV VI VII VIII XIII 49. 28 33 50. 51. 28 28 33 33 52. 28 35 53. 54. 28 36 I 55. 28 36 II 56. 29 29 57. 29 31 XIV VI 58. 29 32 59. 29 32 60. 61. 29 29 33 34 62. 29 34 63. 29 36 II 64. 29 37 65. 30 29 66. 30 31 VII XVI XII 67. 30 34 68. 30 34 V 69. 30 35 70. 71. 30 30 34 34 VII IX XIII VI XII 72. 30 35 73. 30 35 I XIII III X XVI II 74. 75. 30 35 76. 77. 30 35 XV XVI 78. 30 36 III 80. 30 36 IV 81. 31 33 I 82. 31 34 V 83. 31 35 84. 31 36 85. 32 29 IX X XV 36. 32 31 X 87. 88. 32 32 32 34 XIV 79. X Welnin pow. Busko-Zdrój (PAE, J. Furdyna) Świdrówka pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Otmęt pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Dąbrowica pow. Dąbrowa Tarnowska (ankietd) Brzozowa pow. Tarnów (PAE, M. Pokropek) Siemiechów pow. Tarnów (ankieta) Kipszna pow. Tarnów (ankieta) Ciężkowice pow. Tarnów (ankieta) Nosów pow. Opatów (PAE st. Bronicz) Bogoria pow. Staszów (ankieta) Rytwiany pow. Staszów (ankieta) Biskupice pow. Busko (ankieta) Łysaków pow. Mielec (PAE M. Pokropek) Jaźwiny pow. Dębica (PAE M. Pokropek) Dębica (ankieta) Szerzyny pow. Jasło (PAE, I. Nizińska) Bartne pow. Gorlice (PAE, L Nizińska) Potok pow. Opatów (PAE, O. Mulkiewicz\ Bogoria pow. Sandomierz (PAE, O. Mulkiewic7.) Dąbie pow. Dębica (ankieta) Bobrowa pow. Dębica (ankieta) Ocieka pow. Ropczyce (ankieta) KazIów pow. Dębica (ankieta) Gawrzylowa pow. Dębica (ankieta) Brzeziny pow. Ropczyce (ankieta) Niewodna pow. Strzyżów (ankieta) Szufnarowa pow. strzyżów (ankieta) Cieszyna pow. strzyżów (ankieta) Kozlówek pow. strzyżów (ankieta) Kalembina pow. Strzyżów (ankieta) Twierdza pow. Strzyżów (ankieta) Glinik Dolny pow. Strzyżów (ankieta) Łęki Strzyżcwskie pow. Krosno (PAE, A. Kowalska Lewicka) Komorów pow. Kolbuszowa (PAE O. lVIulkiewic;:) Czarna pow. Dębica (PAE, M. Pokropek) Obrzechów pow. Strzyżów (ankieta) Krosno (ankieta) Wyżnica pow. Kraśnik (PAE I. Nizińska) Jastkawice pow. Tarnobrzeg (PAE, A. Zambrzycka) Jata pow. Nisko (PAE A. Zambrzycka) Łąka pow. Rzeszów (PAE, A. Zambrzycka) �222 Il 89. 32 35 XV 90. 91. 32 32 36 37 XIV XI 92. 93. 33 33 30 34 IV VIII 94. 33 35 XV 95. 96. 97. 98. 33 34 34 34 36 31 32 37 XIII V XIII III W nawiasach podano nazwiska Futoma pow. Rzeszów (PAE, A. Kowalska-Lewicka) Górki pow. Brzozów (ankieta) Niebieszczany pow. Sanok (PAE A. KowalskaLewicka) Stawce pow. Krasnystaw (PA E 1. Nizińska) Gniewczyna pow. Przeworsk (PAE, A. Kowals1caLewicka) Nienadawa pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) Ulucz pow. Sanok (ankieta) Zdzisławice pow. Janów (PAE, A. Zambrzycka) Potok pow. Biłgoraj (PAE, A. Zambrzycka) Pacław pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) podano nazwiska badaczy terenowych - badania prowadził autor. PAE. Gdzie T ADEUSZ SEWERYN ŁOWIECKIE nie , .j. i I i J li ; ,: .~ .•. .... " SPOSOBY WABIENIA Sztukę rozfoznawania i naśladowania gł0Sów zwierząt wykorzystywał człowiek do celów łowieckich już od naj dawniejszych czasów. Ukryty w gęstych zaroś.lach, wykrotach, plątawie gałęzi, dziuplach lub jaskiniach czyhał na przywabianą zwierzynę albo podchodził ją, grał na jej nerwach, na popędach erotycznych, społecznych i innych lub kusił zdradliwymi głosami - by potem ubić ją z bliska. Pierwotnie posługiwał się w wabieniu jedynie głosem własnym . W sztuce tej jeszcze niedawno niektórzy łowcy ludowi i pasterze dochodzili do zadziwiają~ej wprawy i z doskonałym efektem potrafili naśladować głosy różnych zwierząt: kwak dzikich kaczek wszelakich gatunków, syczący bżyk kaczorów, świstanie kuliga, ciurkanie dzięcioła, kokanie cieci-orki, hukanie sowy, bek sarniątek, gdziukanie dzików, wycie wilka z wszelkimi ponurymi falowaniami, kniazienie zajęcy, przeróżne leśne śpiewy, niesamowite skrzekoty, zawodzenia i kwileni.a. Lud dawno już rozróżniał dobrze te głosy przyrody, jeśli wiedział, że czajka kiwita, żuraw grduka, słonka chrapi, kawka pIegata, sroka szczegoce lub krzekce, puh:::.cz woła. lub huka, sowa pódżka, włochatka wiwa, a karliczka pupa, kuropatwa ciryka, skowronek dzwoni lub prZ2pieruje, dudek duda, wróbel ćwierka itp. Wabienie ustami Pierwsze mIeJsce w tej sztuce zajmują tak zwani w języku łowieckim n a t u r a l i ś c i czyli wabiący ustami, bez pomocy specjalnych instrumentów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8a453858ef2cde86d2099f0c714f387a.pdf 80ecfa0a5ad6e0a3108403e3f9197dab Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2306 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2139 Title A name given to the resource Uroda ludzkiej pomyłki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.1, s.11-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stomma, Ludwik Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ludwik Stomma U R O D A LUDZKIEJ POMYŁKI Pamięci Profesora Aleksandra Jackiewicza A k t I. Wieża Eiffela Powstała Wieża Eiffela z okazji Wystawy Światowej 1889, której miała być ozdobą i atrakcją. Jej twórcą był, jak nazwa wskazuje, inżynier Gustaw Eiffel, znany wcześniej jako konstruk­ tor wiaduktu nad Sioule (1869), mostu w Porto (1876), a przede wszystkim wysokiego na 122 m wiaduktu Garabit (1878) - cudu techniki owych czasów. Wieża przyniosła mu nie tylko nieśmier­ telną sławę, ale również Legię Honorową, którą udekorował go w dniu inauguracji (31.03.1 889) minister handlu Edward Lockroy (w zastępstwie premiera Piotra Emanuela Tirarda, który dostawszy zadyszki nie dotarł na najwyższą platformę, jako ze windy założono dopiero parę tygodni później). Wysokość Wieży: 300 metrów i 1 centymetr, waga: 9699 ton. ,,Jest ta wieża spełnieniem odwiecznego marzenia..." - powie­ dział w inauguracyjnym przemówieniu premier Tirard i niewiele przesadził. Projekty wysokich konstrukcji „na miarę stolicy świa­ ta" przedstawiano już Karolowi VIII, Franciszkowi I, Henrykowi IV, Ludwikowi XV, Napoleonowi... Realizacji monumentalnego pomysłu Alfreda Picarda przeszkodziła niemal w ostatniej chwili Rewolucja Lipcowa. Konkurentem zaś Eiffela był, aż do końca 1886, Juliusz Bourdais - zwolennik budowy cylindrycznej wieży, również na 300 m wysokiej, zwieńczonej koroną stu potężnych reflektorów, które „oświetlałyby równomiernie nie tylko cały Paryż, ale także Lasek Buloński, Neuilly i Levallois aż po Sekwanę". „Zważywszy wysokość naszych domów - pisał o tym projekcie złośliwy dziennikarz - stojących jak skały wzdłuż wąskich kanionów, jak i to, że ulice Paryża nie rozchodzą się koncentrycznie z miejsca przeznaczonego na tę monstrualną kolumnę, przypuszczać należy, iż tylko dachy miasta zalane zostaną światłem; tak więc, co zapewne nie jest w zamiarze twórców, skorzystają na tym nasze koty, podczas gdy przechod­ nie po staremu łamać będą nogi w ciemnościach." 1 Pomimo „odwiecznych marzeń" ostateczna decyzja o przy­ stąpieniu do budowy „konstrukcji stalowej podług wyliczeń inżyniera Gustawa Eiffela", podpisana 8 stycznia 1887 przez Edwarda Lockroy'a i prefekta Paryża Eugeniusza Poubelle'a (tak! - tego od pojemników na śmieci), wywołała burzę najsolenniejszych protestów. 14 lutego publikuje „Le Temps" list otwarty do Adolfa Alphanda - naczelnego architekta Paryża. Podpisują go między innymi: Guy de Maupassant, Aleksander Dumas, Sully Prudhomme, poeci: Franciszek Coppee, Leconte de Lisie; malarze: Jan Ludwik Meissonier, Leon Bonnat, Adolf Bouguerau, Adolf Willette; architekci z twórcą Opery paryskiej Karolem Garnier na czele, muzycy z Karolem Gounodem, aktorzy z Wiktorianem Sardou... „Obywatelu i drogi rodaku! - My, niżej podpisani, pisarze, malarze, rzeźbiarze, architekci, wielbiciele nieskażonego dotąd piękna Paryża, w imię dobrego gustu Francuzów, w imię Francji, jej historii i sztuki, protestujemy z oburzeniem przeciw planowa­ nemu wzniesieniu w samym sercu stolicy bezużytecznej i mon­ strualnej Wieży Eiffela, którą głos gminu, pełen zdrowego rozsąd­ ku, obwołał już teraz nową wieżą Babel. Bez popadania w szowi­ nistyczną przesadę możemy śmiało stwierdzić, iż jest Paryż bezsprzecznie najpiękniejszym miastem świata. Wzdłuż jego ulic, szerokich bulwarów, zachwycających nadbrzeży i promenad, wznoszą się najwspanialsze dzieła ludzkości. Dusza Francji, twórczyni tych arcydzieł, delektuje się tym rozkwitem kamien­ nego dostojeństwa. Włosi, Niemcy, Holendrzy, acz słusznie dumni ze swojego dziedzictwa artystycznego, nie posiadają nic. co byłoby porównywalne z naszym i dlatego tez budzi Paryż ciekawość i uwielbienie po wszech zakątkach świata. Czyż mamy to wszystko sprofanować? Czy Paryż ma się podporządkować kupieckiej wyobraźni konstruktora maszyn tracąc piękno i honor? Tak! - Ta wieża, której nie chciałaby nawet skomercjalizowana Ameryka, jest ponad wszelką wątpliwość obelgą dla miasta. Wszyscy to czują, wszyscy to powtarzaj, wszyscy tym się trapią; jesteśmy tylko słabym echem jakże słusznie zaniepokojonej opinii publicznej. Cudzoziemcy przybywający na naszą wystawę za­ krzykną zdumieni: „ A więc taką to obrzydliwość wybrali Francuzi, aby dać świadectwo swoim gustom!? I tak kpiąc z nas bezlitośnie będą mieli rację. Bowiem Paryż wzniosłych gotyków, Paryż Jana Goujon, Pilona, Pugeta, Rude'a, de Barye'a, etc... stanie się Paryżem pana Eiffela. By zrozumieć zasadność naszego oburze­ nia, wystarczy wyobrazić sobie tylko tę ośmieszającą Wieżę panującą nad Paryżem niczym gigantyczny słup czarnego, fab­ rycznego dymu i przywalającą swoim barbarzyńskim ciężarem Notre-Dame, Saint-Chapelle, Wieżę św. Jakuba, Luwr, kopułę Inwalidów, Łuk Triumfalny... Oto wszystkie nasze zabytki upoko­ rzone i pomniejszone, znikające w tym obłąkanym śnie. Przez długich dwadzieścia lat będziemy zmuszeni patrzeć, jak na to miasto, drżące niespokojnym geniuszem wieków kładzie się jak plamę atramentu, ohydny cień ohydnej kolumny z poskręcanej mutrami blachy. - Zwracamy się do Pana, który tak kochasz Paryż, który tyle mu piękna przydałeś, który tyle razy broniłeś go przed dewastacją i wandalizmem przemysłu, do którego więc należy honor bronić go raz jeszcze. Zwracamy się do Pana broniąc sprawy Paryża, gdyż wiemy, iż jako artysta miłujący to, co piękne, wielkie i sprawiedliwe, poświęcisz jej całą swoją energię i elok­ wencję. A jeśli nasze wołanie na alarm nie zostanie wysłuchane, jeśli odrzucone zostaną i pańskie argumenty, jeśli Paryż uprze się, by być zhańbionym, zostawimy przynajmniej potomności - Pan i niżej podpisani - ten protest, który przynosi nam zaszczyt." 2 3 Riposta nie dała na siebie czekać. „Wieża nie jest obiektem bezużytecznym - replikował sam Lockroy - nie jest też zwykłą atrakcją Wystawy Światowej; przeciwnie oddaje nauce nieoce­ nione usługi." „Jest Wieża - stwierdzał Eugeniusz-Melchior de Vogue - wiekopomnym zwycięstwem lóż masońskich nad skar­ lałymi klerykałami, ciosem w parafialne mistyfikacje, rewanżem za porażkę wolnomularzy z Senaaru, uosobieniem wszechpotęgi nauki wznoszącej wieżę Babel, budowy, której biblijny Bóg zakazał." „Wspaniały dowód potęgi przemysłowej naszego kraju"; „pomnik świeckiego geniuszu"; „niebywały wzlot myśli świeckiej"... - dorzucali inni. Zaś Gaston Tissandier konkludował: 4 �„Ta Wieża symbolizować będzie nie tylko kunszt współczesnej inżynierii, lecz cały ten wiek Nauki i Przemysłu, w którym żyjemy; stanie się pomnikiem wdzięczności dla bohaterów odrodzenia naukowego w końcu XVIII wieku i Rewolucji 1789 roku, którzy wytyczali drogi postępu." W miarę posuwania się robót i podnoszenia się Wieży, głosy zwolenników stawały się coraz głośniejsze i bardziej egzal­ towane. Znany nam już de Vogue zwracał się w imieniu Wieży Eiffela do dzwonnic katedry Notre-Dame: „O wy - stare, opusz­ czone wieże, których nikt już nie słucha. Czyż nie widzicie, iż zmieniły się bieguny Ziemi krążącej teraz wokół mojej stalowej osi? Jestem siłą wszechświata ujętą w karby geniuszem rachun­ ku. Myśl ludzka biegnie wzdłuż moich członków. Moje czoło opasane jest blaskiem przyniesionym ze źródeł światła. Wy byłyście ciemnotą, ja jestem Nauką!" W niemniej podniosłym tonie sekunduje mu anonimowy autor Oficjalnego przewodnika po Wieży Eiffela: „To stąd tylko (z drugiej platformy Wieży - przyp. LS) ogarnąć można wielkość postępu Dziejów. Natura i Historia ukazują tutaj swoją pełnię. To tam - na tej równinie rozciągniętej u waszych stóp dokonała się przeszłość. To tutaj (na Wieży - LS) wypełni się przyszłość. (...) Dzięki swojej formie fabrycznego komina wprowadza Wieża triumfalnie do Paryża ten przemysł, którego starano się go pozbawić. Wznosząc się dumnie przypomina niebom o potędze postępu, o zwycięstwie Nauki i Przemysłu." Wieńczy peany poświęcona Wieży kompozycja Adolfa Davida Poemat symfoniczny, opus 63: ,,- Inżynierowie i robotnicy przybywają na Pola Marsowe (lento) - Początki prac i fundamenty Wieży (moderato) - Szczęk żelaza (moderato e martellato) - Pracownicy żelaza (allegro et gaiement) - Zmieszanie i obawy pośród robotników (allegro mouvemente) - Pierwsza platforma, Wieża się wznosi, coraz bliżej szczyt (andante cantabile) - Ludzie na Wieży (moderato accelerando e crescendo jusqu' a la fin) - Hymn i flaga francuska (lento e grandioso)". Dodać wypada, iż lokalizacja Wieży Eiffela podkreślała w oczach zwolenników jej symboliczny wymiar. Aż do 1765 roku pokrywały Pola Marsowe winnice, przez piętnaście następnych lat były one placem ćwiczeń elewów pobliskiej Szkoły Wojs­ kowej. Od tego jednak czasu rozsławiły Pola liczne spektakularne wydarzenia: 1783 - Bracia Robert ekspediują stąd wielki balon (który spadnie w Gonesse, koło Ecouen, siejąc panikę wśród wieś­ niaków). 1794 - Balon Blancharda. 14 lipca 1790 - Święto Federacji pod przewodnictwem Tal­ leyranda. Ponad 300000 Paryżan składa w ulewnym deszczu przysięgę na wierność Narodowi i Konstytucji. 10 listopada 1794 - Egzekucja Jana Bailly - astronoma i mera Paryża (tego właśnie, który na zwróconą przez kata uwagę, że drży ze strachu przed śmiercią, miał powiedzieć: - „Ależ nie przyjacielu, to z zimna"). 8 czerwca 1794 - Święto Apoteozy Istoty Najwyższej zor­ ganizowane przez Robespierre'a. 10 listopada 1804 - Napoleon rozdaje legiom orły. 1863 - Start dwugondolowego balonu „Le Geant" skon­ struowanego przez Nadara. 1867 - Wystawa Techniczna. 1878 - Wystawa Światowa. Budowa Wieży trwała 26 miesięcy (dokładnie 795 dni). Prasa paryska relacjonowała jej przebieg z wzrastającym entuzjazmem: „Robotnicy rywalizują ze sobą w zapale i uwielbieniu dla wspólnego dzieła. Nie straszne im zmęczenie ani niepogoda; czy to zima, czy najgorętsze dni lata, pracują z całkowitym oddaniem, odwagą i niezłomną wolą zwycięskiego zwieńczenia Wieży" - donosił „Le cri du peuple" z czerwca 1887. Zaś „Le Rappel" dorzucał 13 sierpnia: „Liczba ciekawskich, przyglądających się budowie wciąż rośnie. Cudzoziemcy, przejazdem w Paryżu, wracają z terenów wielkiego przedsięwzięcia zachwyceni i nieco 5 6 7 12 zazdrośni. (...) Wszyscy są zgodni, że Wieża wyrasta jakby sama z siebie." Wreszcie, 1 kwietnia 1889, po przemówieniach, celebrach, orderach i wstęgach, wtargnęli na Wieżę turyści. Księga pamiąt­ kowa wyłożona przy wejściu na schody pozwala nam poznać ich pierwsze wrażenia : „Jakich szczytów sięgnie geniusz Fran­ cuzów w 1989? - Odpowiedzą obłoki!" (gość z Brazylii); „O Egipcie, ukochana moja ojczyzno, jakże chciałbym zobaczyć kiedyś, ze szczytów piramid, wzniesione rękami twoich dzieci, dzieło równie potężne i wspaniałe, jak Wieża Eiffela!"; „O moja ojczyzno! Kiedy ty taki sukces osiągniesz?" (Węgier); „Geniuszu francuski, ty zawsze pierwszym będziesz w świecie!"; „Widząc Wieżę Eiffela jestem dumna, że jestem Francuzką"; „Tak, jak na wieży Babel, jest i tutaj wielkie poplątanie języków, lecz nie dzieli ono ludzi - przeciwnie, łączy w jednogłośnym uwielbieniu Francji" (Greczynka); „Znalazłem na Wieży bezmiar ojczystych mórz" (Bretończyk). I tylko niejaka Bloumette zdobyła się na nieco dystansu odnotowując: „Im bardziej podziwiam Wieżę Eiffela, tym bardziej odczuwam znikomość wysokich obcasów"; zaś sierżant 18 regimentu piechoty, wyprzedzając wszelkie reinterpretacje freudowskie, skreślił dosadnie i krótko: „Imponujący penis!". Natomiast jedyna reakcja sceptyczna i zgorzkniała nale­ żała tego dnia (czyż to nie dodatkowy symbol?) do rodaka znad Wisły: „Budujemy coraz wyżej, upadamy coraz niżej. Stanislas Skarżyński." Ale głos jego zniknął na szczęście w ogólnej wrzawie. 8 Przeciwnicy wytaczali przeciw Wieży argumenty natury es­ tetycznej: „jest monstrualna", „obrzydliwa", „ośmieszająca", „ohydna", „nie jest z kamienia" ale „z poskręcanej mutrami blachy", „przywala barbarzyńskim ciężarem zabytki miasta", powoduje że „Paryż gotyków stanie się Paryżem pana Eiffela" etc; etycznej: „Wieża profanuje", „odbiera honor", „upokarza", „jest obelgą", „jest nową wieżą Babel"...; utylitarne: „jest bez­ użyteczna" i wreszcie socjoideologiczne: stworzyła Wieżę „ k u ­ piecka wyobraźnia konstruktora maszyn", „nie chciałaby jej nawet skomercjalizowana Ameryka", „jest wytworem przemys­ łowym"... Wśród kontrargumentów odnajdujemy natomiast: „zwycięst­ wo nad klerem", nad ,, parafialnymi mistyfikacjami", „ciemnotą", „przeszłością"; triumf „żelaza", „ przemysłu", „nauki", „wolnej myśli", „świeckiego geniuszu", „przyszłości", „tradycji Oświece­ nia i Rewolucji Francuskiej", „użyteczności" i patetyczne wy­ znanie: „Tak, jest to nowa wieża Babel". Nietrudno zauważyć symetrię argumentów i kontrargumen­ tów. Układają się one jakby w dwa cykle opozycji: 1 - przemysł : sztuka; inżynier : artysta; żelazo : kamień 2 - przyszłość : przeszłość; nauka : religia; wolność : tradycja Zacznijmy od pierwszego zestawienia - przemysł: sztuka. Francuskie słowo 1'industrie (zresztą i w polskim: industrializacja) wywodzi się z łacińskiego Industrie, czyli działalność zbiorowa, działalność zamkniętej grupy wtajemniczonych... Jeszcze w XVI II w. „chevalier d'industrie" oznaczało rzezimieszka, członka gangu złodziejskiego. Negatywne zabarwienie słowa przetrwało aż do połowy XIX w., sugerując działalność niestosowną, gminną, a nawet poniżającą. Sztuka natomiast - 1'art, z łacińskiego ars-tis (zdolność, talent) i głębiej - indueuropejskiego aritus/ritus od­ wołuje do obrzędu, działalności sakralnej, świętości, jednostko­ wego ze świętością spotkania. Na poziomie etymologicznym rozróżnienie przemysłu i sztuki wyznacza więc dalsze przeciwstawienia: przemysł sztuka zbiorowe indywidualne świeckie sakralne Równolegle opozycja żelazo : kamień, gdzie żelazo jest tworzy­ wem przetworzonym, kamień zaś „bez interwencji ludzkiej po­ częty", stawia nas wobec fundamentalnej, strukturalnej opozycji kultura natura �„ M i t - twierdził Roland Barthes - polega na odwróceniu kultury w naturę, lub co najmniej społecznego, kulturowego, ideologicz­ nego, historycznego - w 'naturalne': to co jest tylko wynikiem podziałów społecznych, estetycznych, moralnych, przedstawia­ ne jest nam jako 'oczywiste samo z siebie', ,zdrowy rozsądek', .słuszne prawa', .norma', .natura ludzka'... jednym słowem DOXA (rzecz dana u początków)." Podstawowa funkcja wyobrażeń zbiorowych polega więc na permanentnym przetwarzaniu kul­ turowego w naturalne, na mitycznym usprawiedliwianiu i integ­ rowaniu kultury. Tymczasem, w osobliwym przypadku zwolen­ ników Wieży Eiffela, mamy do czynienia z tendencją dokładnie odwrotną. - My odrzucamy naturę! Opowiadamy się świadomie po stronie przetworzonego. Nie chcemy objawionych tradycji, lecz prawd przez nas samych ukutych. Jesteśmy przyszłością! Jesteśmy heretykami!... - Ileż w tym snów Castorpa i Settembriniego, zapowiedzi futuryzmu i surrealizmu. 9 Antropolog wie jednak, i w tym bolesna dolegliwość jego (nomen omen) zawodu, że prawdy nie ma i że nie ma wolności, że mit tylko mit poprzedni zastępuje. Mitem zwolenników Wieży stało się społeczeństwo wyzwolone - bez tradycji, religii, prze­ szłości; z postępem pnące się ku wolności niewzruszonej i już, już jej sięgające. Wolności, w której nie ma nudnych zakazów i otępiałych tabu sprzed lat. Przemysł, żelazo, nauka! W pięćdziesiąt lat później małe wieżyczki Eiffela reklamowały (a niekiedy i dziś reklamują) miejsca intymnych schadzek w Po­ rtugalii, Ameryce Środkowej, na Dalekim Wschodzie, „po wszech zakątkach świata". Dekoracje przedstawiające Wieżę Eiffela są też, i w naszej dobie, niezbędnym elementem paryskich kabare­ tów, które, jak „Folies Bergere" czy „Crazy Horse" czują się lub sprzedają, jako „po parysku" prawdziwie wyzwolone. Nawet w prywatnych apartamentach burdelowych przy St. Denis mała, złota makietka Wieży jest obiektem rytualnie nieuniknionym. Ongiś przemysł, żelazo, nauka; teraz nagość, pióra, Chanel... Nowe pokolenia nieubłaganie strawestowały idee zwolenników inżyniera Eiffela. Czy jednak naprawdę zdradziły przesłanie? W czerwcu 1984 roku lesbijki Paryża, domagające się prawa legalnego zawierania związków małżeńskich, niosły na czele pochodu kartonową Wieżę Eiffela. Z tyłu widać było transparent: „Niech zwycięży myśl świecka"... Słońce wyszło zza obłoków i uśmiechnęło się do Wieży. A k t II. Łuk T r i u m f a l n y Zadekretowana przez Napoleona na polu bitwy pod Austerlitz budowa Łuku Triumfalnego potrwała lat trzydzieści (15.08.1806 - 29.07.1836). W międzyczasie obejrzała Francja upadek Cesars­ twa, wkroczenie kozaków do Paryża, Restaurację Burbonów, Sto dni, powtórną Restaurację, Rewolucję Lipcową, początek rzą­ dów Ludwika Filipa... Pierwotnie przewidywano lokalizację Łuku w okolicach dzi­ siejszego Placu Bastylii, tamtędy bowiem, przez ulicę Przedmieś­ cia św. Antoniego, wracały armie ze wschodu. Zmiana tego projektu jest zasługą ministra spraw wewnętrznych, Jana Chrzci­ ciela Champagny, który zręcznie zasugerował Cesarzowi, iż wznosząc się na rogatce Gwiazdy będzie Łuk widoczny z Tuilerii, a więc „zawsze przed oczyma Triumfatora", a co więcej „Najjaś­ niejszy Pan będzie pod nim przejeżdżał udając się do Malmaison..." 1830, dymisję Gousta. Triumf Huyota jest jednak krótki. W pięć miesięcy później Rewolucja Lipcowa zmiata Burbonów. Ludwik Filip powraca do pierwotnej koncepcji Łuku - pomnika chwały zwycięstw Rewolucji i Cesarstwa, a jej realizacja powierzona zostaje Ablowi Blouet, którego też imię wyryte zostanie, na wieczną rzeczy pamiątkę, u szczytu wschodniego filaru. Ma Łuk 49,5 m wysokości i 22 głębokości. Zdobią go rzeźby, płaskorzeźby i liczne inskrypcje. 1. Rzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: na prawym filarze „Wymarsz ochotników" Franciszka Rude'a (ucznia Cartelliera); rzeźba znana dziś popularnie pod nazwą „Marsylianki" od dominującej grupę kobiecej postaci „geniusza wojny"; na lewym filarze „Triumf Napoleona" Jana Piotra Cortota. - Od strony Neuilly: dwa alegoryczne przedstawienia Antoniego Etexa: „Obrona Francji przed koalicją 1814" (po prawej) i „Pokój" (po lewej). 2. Płaskorzeźby. - Od strony Pól Elizejskich: po prawej: Śmierć Franciszka Marceau pod Altenkirchen 21 września 1796, po lewej: Bitwa pod Aboukir (25 lipca 1799). Kincei Mustafa poddaje się Bonapartemu i Muratowi. - Od strony Neuilly: po prawej: Atak na most pod Arcole (17 listopada 1796). Na pierwszym planie Bonaparte i dobosz Andrzej Etienne; po lewej: Zdobycie Aleksandrii przez Klebera (2 lipca 1798). - Od strony aleji Wagram: Bitwa pod Austerlitz (2 grudnia 1805). Napoleon wyprowadza Gwardię do ataku. - Od strony aleji Klebera: Bitwa pod Jemmapes (6 listopada 1792). Karol Dumoriez rozpoczyna atak kawalerii. Wgłębi, pośród sztabowców, rozpoz­ nać można postać hrabiego Chartres - późniejszego króla Lud­ wika Filipa. 3. Inskrypcje. A. 150 nazw miejscowości związanych z sukcesami orężnymi Republiki, Dyrektoriatu i Cesarstwa. Patrząc na mapę współczes­ nej Europy, 35 spośród nich odnajdujemy we Włoszech, 29 w RFN, 25 w Hiszpanii, 10 we Francji, 9 w ZSRR, 8 w NRD, 7 w Belgii, po 5 w Egipcie, Austrii i Polsce (zachowując pisownię z Łuku: Pułtusk, Ostrolenka, Eylau, Danzig, Breslaw), 4 w Holan­ dii, 2 w Portugalii, oraz po jednej w Czechosłowacji (Austerlitz), Luksemburgu (Louxembourg), Jugosławii (Montenegro), Szwajcarii (Zurich), Izraelu (Jaffa) i na Węgrzech (Raab-Gyór). B. Nazwiska 660 dowódców wojskowych reprezentujących znów kilkanaście narodowości. Oprócz Francuzów są tu Niemcy, Włosi, Belgowie, Holendrzy, Szwajcarzy, Hiszpanie, siedmiu 10 Mury Łuku wznosiły się na 5,40 m, gdy zmarł nagle (20.1.1811) twórca jego projektu i naczelny architekt Jan Franciszek Chalgrin. Prace pod nadzo.rem jego wiernego ucznia Gousta doprowadziły budowlę, w tragicznych dniach upadku Cesarstwa, do wysokości 20 m. Nastąpiła teraz siedmioletnia przerwa. Wznowiono budo­ wę dopiero 9 października 1823 na mocy zarządzenia Ludwika XVIII, z nowym jednak programem dekoracyjno-ideowym; Łuk rozsławiać miał teraz burbońskie przewagi w Wojnie Hiszpańs­ kiej. Goustowi przydzielony zostaje polityczny kontroler - ultrarojalistyczny architekt Huyot, który kwestionując systematycznie wszystkie rysunki Chalgrina powoduje ostatecznie, w lutym 13 �Polaków: Kniaziewicz, Poniatowsky (Poniatowski), Lasowski (Łazowski), Dombrowsky (Dąbrowski), Zayonscheck (Zają­ czek), Sulkosky (Sułkowski), Klopisky (Chłapowski)... a nawet i przybysze z Austrii (Scherer), Irlandii (Kilmaine), Dominikany (Bruix) czy Wenezueli (Miranda). Z wieńczonego przez Łuk Triumfalny placu Gwiazdy (obecnie place Charles de Gaulle-Etoile) rozchodzi się promieniście dwa­ naście (od 1854) szerokich alej: Pola Elizejskie oraz - licząc od nich w kierunku ruchu wskazówek zegara - aleja Marceau (Franciszek Marceau-Desgraviers, 1769-1796 - rewolucyjny generał, zwycięzca spod Koblencji i Neuwied, ginie pod Altenkirchen w wieku 27 lat), aleja Jeny (zwycięstwo Napoleona nad armią pruską 14 października 1806), aleja Klebera (Jan Chrzciciel Kleber, 1753-1800 - zwycięzca spod Fleurus, dowódca armii egipskiej, zasztyletowany w Kairze), aleja Wiktora Hugo, aleja Focha, aleja Wielkiej Armii (od 1805 nazwa oficjalna armii Napoleona), aleja Carnota (Łazarz Carnot, 1753-1823 - czołowy działacz Rewolucji Francuskiej, członek Dyrektoriatu, przejścio­ wo minister wojny Napoleona, później jego przeciwnik, przyj­ muje jednak podczas 100 dni tekę ministra spraw wewnętrznych, wypędzony w 1816 r. poświęca się pracy naukowej), aleja Mac Mahona (Edme-Patryk Mac Mahoń, 1808-1898 - generał, rojalista, zasłużony podczas Wojny Krymskiej i pod Magenta, pogromca Komuny Paryskiej, prezydent Francji, 1873-1879), aleja Wagram (zwycięstwo Napoleona nad Austriakami 4-6 lipca 1809), aleja Hoche'a (Łazarz-Ludwik Hoche, 1768-1797 - gene­ rał rewolucyjny, okrutny pacyfikator Wandei) i aleja Friedland (zwycięstwo Napoleona nad armią rosyjską 14 lipca 1807). Zamyka Łuk jedna z najpiękniejszych perspektyw urbanistyki światowej: Plac Gwiazdy - Pola Elizejskie - plac Zgody z obelis­ kiem luksorskim (XIII w. przed Chrystusem) - Ogrody Tuileryjskie - Łuk Karuzelu - Luwr. „Wielkość kamienia na wielkości chwały" - napisał Wiktor Hugo (w poemacie zadedykowanym skądinąd swojemu ojcu, generałowi, „dla nazwiska którego nie znalazło się miejsce na Łuku Triumfalnym"). Miał być Łuk Triumfalny pomnikiem siły oręża francuskiego, dumy narodowej, niezłomnej potęgi im­ perium. To stąd wyruszyły wojskowe kondukty pogrzebowe Ferdynanda Focha (1926), Józefa Joffre'a (1931), Filipa Lecler­ ca (1947), Jana-Marii Lattre de Tassigny (1952) czy bohatera wojen kolonialnych, Ludwika Lyautey (1961). To tu, przy ustanowionym w 1921 roku Grobie Nieznanego Żołnierza, doko­ nują się uroczyste zmiany wart. To tędy wiedzie obowiązkowa trasa wszystkich dętych wojennych parad... Turyści jednak, z radosną nieznajomością splamionych kart militarnych dziejów, w kolorowym Paryżu tak odległym od huku armat i bitewnego kurzu, z zadartymi głowami wypatrują na Łuku nazw rodzinnych miejscowości lub swojsko brzmiących nazwisk. Anglicy przywłaszczają sobie Clarke'a, MacDonalda, Hatry'a, Pirce'a; Niemcy - Kellermana, Stroltza, Stengela...; Hiszpanie - Almerasa, Miquela, Loverda... Portugalczycy - Cosmao, Dugua... Litwini - Baltusa, Czesi (sam słyszałem!) - Zayonschecka... I nieważne, że owi w grobach się pewnie przewracają. W beztros­ kim języków pomieszaniu staje się Łuk Triumfalny znakiem kosmopolityzmu, wyrasta ponad narody, granice, armie i szabelkowe spuścizny. Paradoksalnie, to właśnie nieświadomi rzeczy turyści mają najgłębszą rację. Od samych bowiem początków, acz niezależnie od intencji owych twórców (o ile oczywiście uznawać będziemy za nich kreślące szkice jednostki, a nie zbiorowy geniusz historii), był już Łuk symbolem tego, co najbardziej bodaj obce sile oręża i potęgom imperiów - symbolem tolerancji, jedyna to być może budowla na świecie, z której spoglądają zgodnie rewolucjonista Dumouriez, cesarz Napoleon i król - Burbon Ludwik Filip; na którą otwierają się wyloty alej ku chwale królobójcy Carnota i reakcyjnego monarchisty Mac Mahona, Mac Mahona - kata komunardów i obrońcy prawa azylu dla tychże Wiktora Hugo (został za to wysiedlony z Belgii), krwawego wroga religii Hocha i Focha - zdeklarowanego klerykała... A przypomnijmy sobie jeszcze tę perspektywę zstępującą od Łuku, poprzez XIX wiek 11 14 (Pola Elizejskie), ku starożytnemu Egiptowi, wiekom XVI (ogrody Tuileryjskie) i XIII (Luwr)... Okaże się wtedy, że jest plac Gwiazdy miejscem przezwyciężenia i zniesienia przeciwieństw między epokami, ideologiami i narodami. Miejscem jedności, miejscem dla każdego, miejscem azylu. Coincidentio oppositorum. Tym bardziej, że patronuje temu miejscu pogodzenia sprzecz­ ności potężny cień Tego, który był jednocześnie Bogiem wojny i małym kapralem, monarchą i wyzwolicielem narodów w imię ideałów rewolucji, włoskim Korsykaninem i „największym z Francuzów", tyranem i tym który „ludziom wolność śle z wy­ gnania" (Puszkin) . Oczywiście, powiedzieć zawsze można, że są to tylko intelek­ tualne spekulacje i teoretyczne paradoksy. Spójrzmy więc do księgi pamiątkowej Łuku. - „Jakież szczęście zobaczyć wrota do wolności" (Czech); „Dwa tylko razy w życiu dane mi było przeżyć podobne wzruszenie - widząc Statuę Wolności w No­ wym Jorku i Łuk Triumfalny w Paryżu!" (Marokańczyk); „Witaj ziemio azylu i praw człowieka!" (Rumun); „Francjo! Ty jesteś zawsze ojczyzną wolności!" (turysta spod Lyonu)... - To nie przypadek, iż przewodniki i albumy ukazujące Paryż jako miasto wielokulturowe, stolicę wolności, mają z reguły Łuk Triumfalny na okładkach; wraz z nocnym życiem i szaleństwami miasta pojawia się natomiast nasza stara znajoma Wieża Eiffela. Dopóki Ravic z Łuku Triumfalnego Ericha Marii Remarque'a znajduje w Paryżu ucieczkę i schronienie, dopóty „wysoko w górze wznosi się jak z płynnego srebra masywny, szary kształt Łuku Triumfalnego" . Gdy jednak policja francuska aresztuje i wysiedla uciekinierów, gdy wiemy, że powraca mroczny czas hord narodowych i ideologii „Plac stał się morzem ciemności. Zginął w niej nawet Łuk Triumfalny" . 12 13 14 15 A k t III. Bazylika Sacre-Coeur Winnice, młyny, drewniane chatki, dwanaście krystalicznych źródeł, głębokie groty pozostałe po onegdysiejszych kopalniach gipsu, mały kościółek św. Piotra, osiem przytulnych uliczek, mały placyk. Fakt, że wzgórze Montmartre (od martray - miejsce straceń) zachowało az po lata siedemdziesiąte XIX w. swój arkadyjski charakter, dziwnym jest kaprysem historii, zważywszy, że już Ludwik XVI chciał tu postawić królewską nekropolię (projekt zaawansowany), Dyrektoriat - mauzoleum, Napoleon - świątynię Pokoju, Ludwik XVIII - monumentalną kolumnę (rozpoczęto subskrypcję). Nie oszczędzała też wzgórza historia. W 1814 r. biwakowały tu (i spaliły pół wieku) wojska rosyjskie w 1815 r. - angielskie. W czerwcu 1848 r. powstańcy stoczyli tu swoją ostatnią, krwawą bitwę; 22 maja 1871 r. słynny pluton kobiecy komunardek z Luizą Michel i Elżbietą Dmitrieff stawił rozpaczliwy opór I Korpusowi wojsk wersalskich generała Ladmiraulta. - Lecz znów zieleniły się winnice, rozkwitały sady, drzewa zapominały... 16 To właśnie ułudna tęsknota za sielanką i wolnością oraz - bardziej racjonalne - za tańszym życiem, przywiodła tutaj, w latach 1860-1865, młodych malarzy, tak zwaną „Manetową Kompanię", którzy określają się na wzgórzu. Renoir ma pracow­ nie, kolejno, na ulicach: Tourlaque, Caulaincourt ( t o trochę niżej) i Cortot; Degas - na Blanche, Lepie i Fontaine; Cezanne - na Hegśsippe-Moreau; Van Gogh z bratem Teo zamieszkają na Lepie. A jeszcze Manet, Monet, Pissarro, Sisley... Ta grupa rówieśników (najstarszy - Pissarro ma w 1865 r. 35 lat, najmłod­ szy - Renoir 24) rozsławi Montmartre na całym świecie. Miejsce ich spotkań - Cafe Guerbois, przejdzie do legendy. Stanie się to jednak wtedy... gdy już ich na wzgórzu od dawne nie będzie. 24 maja 1873 roku 362 głosami przeciw 342 zmuszony jest do dymisji rząd Adolfa Thiersa. Tego samego Thiersa, którego polskie podręczniki historii przedstawiają jako reakcjonistę i kata Komuny Paryskiej, który jednak uznany zostaje oto przez par­ lamentarną większość za nazbyt miękkiego, liberalnego i repub­ likańskiego. Jednym z pierwszych posunięć nowej, monarchistycznej ekipy jest zadekretowanie 24 lipca 1873 г., na wniosek �znanych ultrasów Huberta Rohault de Fleury i Aleksandra Legentil, budowy na szczycie Montmartre'u bazyliki Najświętszego Serca (Sacrś-Coeur). Natychmiast rozpisany zostaje konkursijuż w grudniu tegoż roku 1 8 7 3 " , spośród siedemdziesięciu ośmiu prac nadesłanych, wybrany zostaje projekt architekta Pawła Abadie, wzorowany na romańsko-bizantyjskim kościele w Saint- Front (Psrigueux). W tekście uchwały z 24 lipca 1873 r. czytamy o „przebłaganiu za haniebne dni komuny", jak również „za utratę władzy świec­ kiej przez Papiestwo..." - Stanowiła więc ona, co społeczeństwo francuskie doskonale zrozumiało, arogancką demonstrację klerykalnego konserwatyzmu nowej władzy. Nie tylko wszakże. W kraju częściowo jeszcze okupowanym przez wojsko pruskie (opuszczą one Nancy 5 sierpnia 1873 г., a Conflans i Jarnay dopiero 16 września) miała ona również posmak twardego przeciwstawienia się, prowadzonej konsekwentnie przez Berlin, antyreligijnej polityce „Kulturkampfu" (14 maja 1872 prawo przeciw Jezuitom, 14 maja 1873 rozwiązanie seminariów mniej­ szych i ograniczenie jurysdykcji biskupów), a więc mutatis mutandis posmak antyniemiecki. Wreszcie w wyborze projektu Abadiego zauważyć można łatwo symboliczny gest prorosyjski. Nie bez kozery zresztą na pierwszy pokaz makiety zaproszony został uroczyście carski ambasador Aleksander Gorczakow. Od­ wołujące się do tradycji Wschodu białe kopuły Sacrś-Coeur sugerować miały francusko-rosyjskie zbliżenie polityczne. Nie­ stety, nadmiar polityki nie ma na ogół nazbyt dobrego wpływu na dzieła sztuki... Budowa Sacrś-Coeur trwała lat 38 - od położenia kamienia węgielnego 1 lutego 1874 r. zwieńczenie dzwonnicy w 1912 г.; ale i wtedy jeszcze kontynuować musiano, przerywając je pod­ czas I Wojny Światowej, prace wykończeniowe we wnętrzu; tak, że konsekracja bazyliki odbyła się ostatecznie dopiero 16 paź­ dziernika 1919 r. w obecności 9 kardynałów, 12 arcybiskupów i 98 biskupów z całej Europy. „Wszyscy są zgodni - pisze Josette Devin - co do niebywałej brzydoty tej budowli, niestety jednej z najbardziej widocznych i znanych w Paryżu. Wojna 1870 okazała się więc równie nieszczęsna dla Francji, jak i dla piękna Paryża..." Po chwili jednak dorzuca: „O dziwo, tak jak w brzydocie ukochanej twarzy odnajdywać zaczynamy w końcu wdzięk i urodę. Paryzanie przyzwyczaili się do Sacrś-Coeur, a nawet obdarzają bazylikę szczerym uczuciem." W rzeczywistości nie wszyscy musieli się przyzwyczajać. „Jest ten kościół żywym dowodem francuskiej niefrasobliwości i poga­ rdy dla utartych kanonów piękna - pisał „Times" w październiku 1919 r. - tak jak impresjoniści przełamywali wyobrażenia es­ tetyczne swojej epoki, tak dzisiaj, na tym samym miejscu, te białe mury..." Zaś reżyser Wilhelm Dieterle posuwa się jeszcze dalej w wywiadzie udzielonym „Le Figaro" z okazji realizacji filmu Zola and this Time (1937): „Nie dziwię się, iż impresjonistów tak fascynowała paryska lekkość tej fantastycznej budowli w bielącej poświacie"... Gdy około 1907 roku mury Sacrś-Coeur wyrosły już na tyle, by wyobrazić sobie można było ich ostateczny kształt; Maneta 18 ( f 1 8 8 3 ) , Van Gogha ( f 1 8 9 0 ) , Sisleya ( f 1 8 9 9 ) , Pissarra ( t 1903), Cszanne'a ( t 1906) nie było już na tym świecie. Inni od dawna wynieśli się z Montmartru, skąd wygonił ich między innymi, jak Moneta, rejwach wielkiej budowy. Lecz cóż to komu przeszkadza??? Na schodach wiodących ku bazylice zalegają dniami i nocami barwne tabuny turystów, spragnionych niefrasobliwej lekkości paryskiego życia, chcących chłonąć legendę Montmartru impres­ jonistów i bohemy, fotografujących się na tle bizantyjskich wrót sanktuarium. Gdy pytałem ich - nie ze złośliwości, lecz ciekawo­ ści antropologa - jakie dzieło impresjonistów podoba im się najbardziej, ponad 50% odpowiedziało - „Sacrś-Coeur". I nie dziwić im się czytając podróżne prospekty, oglądając kolaże na kartkach pocztowych lub płótna tysięcznych pacykarzy na placu Tertre. Pomieszała się, sprzęgła bazylika z bohemą; tak zwane historyczne fakty raz jeszcze okazały się nieistotne i rozwiały się - tym razem - w oparach absyntu. Posłowie Uroda ludzkiej pomyłki? Właściwie trzech różnych pomyłek: zmiany podmiotu ideologii (Wieża Eiffela), zmiany samej ideo­ logii (Łuk Triumfalny), wreszcie przemieszczenia chronologicz­ nego (Sacrś-Coeur). Różnice te mają jednak drugorzędne zna­ czenie. Istotą jest dynamika znaków emanowanych przez obiekty - wydawałoby się - niezmienione i statyczne. „Wydawałoby się" - gdyż jest to statyczność pozorna. Czym innym jest Wieża Eiffela w pozytywnych i optymistycznych czasach Juliusza Vernego, czym innym w namiętnej i dekadenckiej „Belle epoque". Podob­ nie zmienia się sens katedry Notre-Dame, Mony Lisy, Słonecz­ ników Van Gogha. Historyk sztuki ma opisać dzieło (historyk - wydarzenie) samo w sobie lub, ewentualnie, na tle jego - dzieła - czasów, „jego" - a więc tych dla których było przeznaczone. Antropologa interesuje obiekt w dynamicznym kolntekście kul­ tury, obiekt wiecznie żywy, obiekt mityczny. Urok ludzkiej pomyłki. - A czyż nie jest pomyłką już to choćby, że jest katedra Nótre- Dame „zabytkiem", że chodzi się ją „zwiedzać", że policja reguluje ruch w jej nawach podczas Pasterki? Czy nie jest to znak nowy w nowym systemie wartości? Mit nowy? - Zarzuca się antropologii strukturalnej, że „zgubiła autora", że nie pamięta już kto był architektem Łuku Triumfalnego a kto namalował Słonecz­ niki. Cóż za nieporozumienie! Antropologia strukturalna nie zajmuje się tym, co znaleźć można w każdym leksykonie. Za to studiując subtelną grę znaczeń i mitów odnajduje wciąż na powrót ich autora prawdziwego: uwikłany w labiryncie dziejów, nieświadomy, a przecież niezmożony geniusz wyobrażeń społe­ cznych. A poza tym wszystkim to prawda: jest Paryż miastem wolności, niefrasobliwości, kosmopolityzmu, lekkości, swawolnej dwuzna­ czności, i jest także miejscem azylu, i stolicą świata, i coincidentio oppositorum. I każdy, kto położy się na trawniku pod Wieżą Eiffela poczuć może, jak przebiega przez jego pępek oś świata - Axis Mundi.™ PRZYPISY 1 A. Picard, Tours de 300 metres de hauteur, „Revue de I'architecture et des travaux publics" 1885, s. 32 Według pierwotnego projektu wieża miała być po 20 latach rozebrana. Wg. H. Leyrette, Gustave Eiffel, Paris 1986, s. 172 i 174 E.M. de Vogue, A travers /'Exposition, „Revue des Deux Mondes" VII/1889, s. 19 G. Tissandier, La Tour, „Le Figaro" (ed. spec.) 2.IV.1889 de Vogue, op. cit., s. 24-25 Guide officiel de la Tour Eiffel, Paris 1987, s. 5-6 Wg. J.P. Spilmont, M. Friedman, Memoires de la Tour Eiffel, Paris 1983, s. 191-193 R. Barthes, Changer I'objet lui-тёте, „ Esprit" t. IV/1970 s. 6 H. Dillange, L'Arc de Triomphe et le Carrousel, Rennes1983 2 3 4 5 6 7 8 s 10 11 V. Hugo, L'Arc de Triomphe, v. 1 -2 A. S. Puszkin, Napoleon, [w:] Dzieła wybrane Warszawa 1965, s. 92 Księga pamiątkowa Muzeum Łuku Triumfalnego, dostępna w Muzeum - rocznik 1986 E. M. Remarque, Łuk Triumfalny, Warszawa 1973, s. 117 i 370 Tamże, s. 482 W. Serman, La Commune de Paris, Paris 1986, s. 500 J. Hillairet, Dictionnaire historique des rues de Paris, Paris 1980, t.l, s. 269 J. Devin, Paris de toujours, Paris 1968, s. 149 Myli się więc Salvador Dali - to nie na dworcu w Perpignan znajduje się oś świata! 12 1 3 14 15 16 17 18 19 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4a8f2855f40925d7ab24b3c60d16000c.pdf 994220a60f28c6ac71e6f83a2d394135 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1806 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne urok Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1673 Title A name given to the resource Urok w aspekcie działań magiczno-religijnych / LUD 1981 t.65 Description An account of the resource LUD 1981 t.65, s.91-104 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ISSN 0076-1'4~5 Luid, t. 65, 11981 URSZULA LEHR UROK W ASPEKClE DZIAŁAŃ MAGICZNO-RELIGIJNYCH Zjawilsko kulturowe OIkJreślalnemianem "urok" posiada w kuJlturze wiejskiej specyfkzną wymCJWę.WynUka to z nieZJWykł'ejnadal żywotności tak wiary w "urok", jak i praktyk wią.żącyoh :się z jego "odczynianiem". Badania nad tym zagadnieniem prowadzone w dwu różnych regiona'ch Karpat, a mianowici'e w !BeSkidzie Sądeckim i Śaąs'kim 1, wskazllją nLezJbicienie 'tylko na ś1a!dy tegoż :zjawi1slka,a,le i na jego cZYlnną egzysten'Cję. Należy jednalk podJkrreślić, że jest ,to ohecnie zjawisko nie powszechne, lecz są to w większości wypadki sporadyczne, stanow'iące j'eidnąz pozostałości tradycyjlll,ej ku:ltwry ludowej tych ·obszarów. "Urok" - jako jeden z 'ciekawszych tprzejawów tradycyjnej !kultury Wliejskiej - należałaby umiejscowić na pognmkzu dwu d~iedzin, a mianowicie demonologii i medycyny ludowej. Urok !bowiem, ,a 'wlaśc]wie j'ego ,,'rzucenie" czy też "zadanie", dokonywane jest naj1częściej przez istoty zaHczane do tzw. półdemonów, a więc przez czarownice 2. !Zdarza się 'talkże, że urOlk mO'Żezadać OlSdba:nie nall€lŻą'CaQ.:> wspomnianych istot. Pooiada ona częstolkrroć cechy zewnętr,",ne wyróżniające ją od innJ'lch osób, a mianowióe: ~oś.nięte brwi, śniadą cerę i przeniJkliwe spojrzenie, lub też bardzo ,oiemne, prawie czarne oczy. Formuły stosowane przy tzw. "odczynianiu" lulb "odwil"acaniu" uroku, posiadające charakter magiczno-rehgijlllY przez w,",gląjd na swą stru'kturę, zaliczam~ ,być mogą do grupy tJ'lch, jakie stosuje się w Śiradlkach obronnych przed różnymi iiS'tatami .demonicznymi. J'est oczywiste, iż w wypadku uroku nie mają one na -celu odpędzenia listo-ty, która zło wyrządziła, lecz zlikwidowa-nie slwtJków przez nią wywolanych. Wymienione wyżej elemen.ty przemawiałyby za za:szE're.gowaniem tegoż zjawiSka do demonologii. Jednak ze w2'Jględu na objawy występują'ce wstkJUltek 1 'Barlia,njj,ann;iIW lattadh 19/716 - 191719<JIbdęto WISie ObildJzę i ŁąiC\ko położ,one IW Beskid2ie Sądeckim oraz I.stebną i Brenną IW Beskidzie Śląskim. Zebrane [ opracowane materoały 7Jna{JdIu:jąslię w All1dbiJWiUlIIl PraCQIWlI1iEtl1iolgJrai£iiIHKJM PAiN w KTalrowIi'e. Pll1zy cy1tlOlW,aniJu.poda,je się IW nawialSlie numery wj"W'iad61W. z Spotkano się co prawda z innym określeniem, a mianowicie: paproki lub łlabroki, ale - jak się wyd'aje - nazwy te są bardziej ogólne, obejmujące WS'l.y.s<tkie O!soby ozYlllliąoe zło, a więc w zakJresJ.e magi:i pa<sterskLej, mYŚ1dJwSlci€d. mloe<lZamkiej :ilbd. �92 UiRSZUiLA LEHR "rzucenia uroku", jalk np. Iból głowy 'Czy :żołądka, wymioty, to wchodzą one już óW /Zakres medycyny ludowej. Tak więc rozważanie tego zjawiska kulturowego w ikategoniach przynależności do wyłącznie jednej tylko dziedziny kultury wydaje się być niesłllis'zne. DefiJnicje uroku ,podawane w Ht€Tatur:re naukowej najczęściej umieszczają go w medycynie ludowej, w osta'tecznym określeniu tego zjaWiska charaikteryzują się jednak brakJiem zdecydowania. I tak, K. Moszyński podaje, i~: "... źródłem wielu chorób jest urok rzucony spojrzeniem llub pochwałą" 3. Karłowicz natomiast suger'll}e dwojakie jego rozumienie: urok oznacza allbo moc, !którą w swych' oczach pos:iadają niektórzy ludzie, mogący wywołać chorobę, lub też jest choil"obąsamą w S'OIbie 4. Derfinicja zawarta w innej publoikacji wyjaśnia, iż wrok to "wgipT.zesądów -ludowych urzeczenie, czary ... " ". TTeścią niniejszego opra'cowania nie mają być co prawda dywagacje na temat słusznoś'ci tych czy tnny'ch definicjii tego zjawiska kulturowego, nie chodzi tu równieiŻ o ustalenie Jego właściwego brzmiema, jednakże wydaje się istotne przyjęcie pewnych określonych kryteriów i jednoznacznych sformułowań, by właściwie inteTprEltować ,zebrane marteriały terenowe. Jak 'wyniika z uzyskanY'ch informacji, 'cza;ry są :skomp,liłk'Owaną formą zabiegu magiiczn€go wymagającą nie tylko użycia spojrzenia, iktóre w zasadzie nie odgrywa prawie żadnej roh, ile okTeś'lonych dz'ialań powtarzanych sukcesywnie, wy1korzyt'3tania wielu niez:będnych akcesoriów i zabiegów. Mieszkańrćy badanych wsi nie uwal2Jają,by wrak był chorobą. jaik podają niektóre z przytoczonych definicji. Ozna,cza on najczęściej złe spojrz,enie dokonane przez człowiJelka,które w !konsekwencji !powoduje chorobę, i to zarówno ludzi, jaki zwierząt, szczególnie bydła dwni: "Jak się Ipopatrzy na !kogoniezręcznie, ,to uroki dostaj-e, goława!boli, wymiotuje" (159'6). Ceł owego spoJrzenia jest więc jasno sprecyzowany; chooZliłobowiem o wywołanie określonych negatywnych skutJków na ,człowiełkulub zwi'er,zęciu przez O'SO:bę, k,tÓ1'abądź zazdrościła, Ulp.dobrze utrzymanego bydła, trzody chle,wnej 'Czy nalWet drobiu, bądź żywiła niechęć do konkretnej osoby. Wypada jednak dodać, że urok mógł być także .rzucony nieśwLadomie i to nawet prz'ez ,któregoś z domow\n~ków,bowiem nikt nie jest w sianie przewidz;ieć właściwości swego wzroku. Jak ,podała jedna z inf. w Łącku: "Ka'żdy może mieć ten .zły wZ!rok,może dziesięciu nie zaszkodzić, a jednemu zaszJkodzi. Talki 'Człowiek nie wie nawet o tym. Ten człowiek nie wie, że ma 'takie acy, 'że może urzec. Jo mom <:zyst€'ocy i nOlflIlla:Lne, amoge t'ak popatrzeć na Jwgoś i rzucem ,urok, a nie wiem o tym" (1575). Uroik mógq być rzucony nie tylko złym spojrzeniem, ale 3 K. MlQIslZyńlslkd, Kultura ludowa Słowian, t. 2, Kultu.ra duchowa, DZ. 1, Wa.rsmawa 19167, s. 166. 4 J. K:a.rł!QIW\iccz.,SłOWinik gwar poIsktich, t. 6, KJralkóow 19'1,1, s. 38 - 3fl. s S. Slooirupk.a, SłoW1lik f.rCJ£oologic:lmYj,ęzyka polskiego, Wa'I'szarwa 19174, s. 467. �Umk w aspekcie ~l.ań mligicz;no-reZigijnych 93 i pochwałą, co powodowało równie negatywne skU!tki. Naj,lepiej 'Oddaje to wypowiedź .respondentki, a mianowicie: "Jak ktoś przyjdmie obcy i powie: oj, jaką masz szumną krowe, albo świnie, to mówili, że urolk padnie i trzeba było odczyniać" (1697). Po wystąpieniu oibj'awów li zauxncz,onego 'człowieika łulb zwierzęcia przystępQwano dozlikwiddwania slmtJków uroku, czyli do jego "odczyniania". Nie posiadano co prawda wątpliwości, iż urok został zadany, nie mniej jednaik szukano .pO'tW:ieIidz'enia tak postawionej diagnozy. W przypadku ur{~ku l~kJkiego "odczyniać" go mógł ka'iJdy, w wytpadlkach skomplikowanych zajmowały się tym procedex€m osoby zwane znachorami, umiejące zarównozapolbiegać 'różnym 'choxDoom,jak i je pO'wodo'Wać,gdy proszone były o to ,celem wywarcia zemsty na sąsiedzie lub krewnym. Wiedziano o takich o:sobach, Iktórych mogło !być iki'1kawe wsi i 'W razie nieszczę.ścia udawano się do nich. Wiedza - j-eŚi1imożna tu użyć talk wielkiego słowa - związana z wy(krywaniem czy w końcu "odczynianiem urOlk,u"przekazywana była z poikaloeniana pokolenie. Zdarzały się jednak sporadyczne wypadki, ,iż ma'oka (najczęściej palfały się tym kobiety) :nie ,chciała przełka:mć swej iaj,ettnnej wiedzy 'córce. Jak informowano, znajomość ze słysz'enia formuł magkznych ICZynawet 'całego za!biegu związanego z odczynianiem uroku nie wystarcz,ała do jego skutecznego praktykowania. Można przypuszczać, że osoby zajmujące się zahi-egam:i magicznymi były szczególni-e pre:dystynowane do ich wykonywania dzięlki swej specyficznej, niejednOIkrotnie złożonej osa:b()woiści.Różniła się ona zasadniczo od osobowości pozostałych ,członków społeczności wiejsikiej,awięc była bardziej podatna na wszeltkie irracjonalne z]awi;ska, czasami neurotyczna i histeryczna. Zespół zachowań takiej <os,obyzdeterminowany został szczególnym klimatem domu rodzinnego w jakim wyrastała jednostka, w którym zajmowano się tego typu zahiegami magicznymi. Nie mniejszą rolę odgrywały społeczno~kulturowe w;pływyśrodowiSika wiejskiego; chodzi tu głównie o takie jego przejawy, jak ciemnota, zacofanie, brak podstawowych wi.adomości o świecie itp. Mimo cech, które u1kształtowały taką osobowość, jej sylwetka charakterologiczna nie posiadała pejoratywnego wydźwięku, .ponieważ jednostka nimi obdarzona czyniła zabiegi magiczne mające na celu naprawienie zła pcrz·ezinnych wyr,ządzonego. Oznacza to, iż od osoby takiej ni'e ()dw!'a,ca'nosię, nie bano się jej, lecz wręcz przeciwnie; mogła się ona ,cieszyć szacunlkiem i zaufani'em mieszkańców 'wsi, co powodowało, iż nie ukrywała specjalnie swych praktytk magicznych. Gdy na podstawie wstępnych obserwacji przypuszczano, że zachodzi pociejr,zenie o u.r()k, przystępowano do jego "odczyniania". Jak już wspomniano, proces ten wdada się z dwóch podstawowych �94 etapów: pierwszy - rozpoznanie, które można by ,tu nazwać faktycznym, potwierdzającym względni'e negującym postawioną uprzednio diagnozę oraz €'tap drugi - właści'we "odczynianie", posiadającecharalkter terapeut)7lcZtnymieszcząrcy się w kategoriarch irracjonailnych. Powyższa 'konstruk'cja ,całego zabiegu magicznego, cha.raktr~ryzująca się dwue'tapowością, jest prawie taka sama we wszys1Jkirchbadanych wsiach. Niewielkie różnice reg'ionalne, jalkie dają się zauważyć, odnoszą się już do samej S'truiktury czy też schema,1Juzabiegu magircznego oraz formuł. Etap pierwszy - rozpoznanie, polega na wykryciu, czy f.aktycznie urok został rzucony. Używa się do tego celu nas'tępujących akcesoriów: rozżarzonych węgie1Jków drzewnych w lloś C i.. 3 lub 9 (cyfry magiczne) oraz wody źródlarnej czerpanej zgodnie z prądem (co szczególnie podkreślano) lub też zwykł,ej z wiaderka. Ro.zżmzcne węgielki rzucało się na wadę. Jeżeli spadały na dno, a przy tym bardzo syczały, znaczyło to, iż urok został zadany i przystępowano do wlaśówego odczyniania, a jeżeli był rna wiernchu, to znaczy, że trzeba było lekarza hladrać, bo to ibyło co innego" ,(\1/563). 'Stosowanie powyższyoh alkcesoriów wydaje się być nie przypa,dlk'Owe.Rozżarzony węgiel, który ;wyjmowano z pieca, mógł poprzez swe obcowanie z ogniem, mającym właściwości oczyszczające i apotropeiczne zarazem, pełnić również ,pośrednio funkcję taką jak ogień. Woda, podohnie jak ogień, pełniła talk'że funkcje oczyszczające. Zastosowanie więc do tego zabiegu magicznego tych dwu środków już samo w sobie miało działanie magi'czne. Poprzez oczyszczenie ze "złego" miało uleczyć. F,a~t opada'nia węgielków na dno naczynia :z;ostałT'acjonalnie wytłumaczony przez jedną z iniorma'tOTeJk,:któ.ra podkreśliła, iż do tego celu używa,no węgiellkÓ'wz drzewa ibukowego, który jako cięż:szy np. od jodłowego siłą rzeczy musiał zawsze opadać na dno. P.odważa ona tym samym słuszność sprawdzania postawionej tą drogą diagnozy, .bowiem w ka~dym przypadku czy !był uralk ,czy też ni'e, węgielk~ opadały na dno stając się :przez to ni€zaprz'€oczalnym dowodem - wedle wiary mieszkańców wsi - na istnienie UiT'oIku. Opinie te posiadają jednak charakter sporadyczny. Etap drugi - odnosi się już do właściwego odczyniania. Z~brany mat€lI'iał po'zwolił na wyrlZlie!lenie trzech podstawowych schematów, w których jako kryterium przyjęto różne akcesoTiia stosowane w ·cz.asiezahi'egu magkznego. Schemat I - naj:bardzi€j rOZlpo'Wsz,echnionywe wszystkich badanych wsia'ch. W swej najogólniejszej postaiCi',przedstawia się następująco. Do wody ŻTódlanej (lub zwykłej 'wrzucano rOZ'Żarzonewęgielki w ilości 9 licząc wspak, tj. od 9 do 1, mówlio'Ilomodlitwę "Wierzę w Boga Oj1ca".Po modlitwie, gdy węgiellki lutonęły, co oznaczało "urok wielki", odmawiano iOiI'mułęmagiczno-religijną, a na'Stępni'e pocierano dłonią z.maczarnąw tej wodzie np. konioa, gdy byłzaurocwny. Potem pTZt€lewano tę wodę ze II' •• �U;TOikw a,s'pelkde dziaŁań magiczno-Tlelrig,ijnych 95 wschodu na zachód przez !konia li koń był zdrowy. "Odczynianie uroków" zadawanyoh zwierzętom, a więc Iczyto koniowi ,czy też /byldłu itp., było podobne we wszys'lJbch badanych wsiach. Istniały tyllko niewie'lkie różnice, a mianowłoie w tym, że wodę wlewano np. koniowi do prawego ucha czy do nozdrzy i !kropiono go tą wodą. Do 'zalbiegu używano niejednokrotnie 3 'węgielków. Zdarzało się ta'k'że,że zamiast bczenia węgie1Jków - przy ich wtzucaniu do wody - ochna'wiano wspak modlitwę "Ojcze Nasz". Niektórzy po wypowiedzeniu formuły magiczno-rehgijnej odmawiali po trzy razy "Zdrowaś Mario" i "Ojcze Nasz": W podobny sposób postępowano z człowiekiem, iktóremu zadano urok, z tym, ,że dawano mu się napić trochę wody z węgielikamii 'c~a'Samipocierano nią po czole z,auraczonego, w wypadku, gdy np. ,chodziło 'o ból głowy. ,Jwk stwierdzono w dwu jedynie wypadkach, a to w Brenneji w Lądku, na podstawie opadających na dno węgli potrafiono ustalić kto zadał urok. W 'przypadku pierwszym - czy urok został zaidany przez kobietę zamężną, mężczyznę ozy przez pannę, a w drugim podobnie, można było się przekonać kto rzucił urok, jaik też i ogólnie jodynie stwierdzić czy był to mężczyzna, czy kobieta. Ze względu na to, iż tego rodzaju dodatkowy "manewr" okazuje się być rzadkością, warto przytoczyć dolkładne vVY1Powiedzi informatorów na ten temat. Jak informują w Brennej - "Wody do garka się 'wzie!o, Iwągle spod blachy trzy. Po kolei wrzJUca,mianuje po dchu: Spod czepca - jeden węgiel (wrzuca), spod kłobuka - drugi węg:iel (wrzuca), spod warkocza - trzeci węgiel (wrzuca). I patrzy jak wrzeszczy. Ten, kiery miano'wał ten węgie'l, talk wrzeszczy najhardzi, to ten miał urzec" (1'59'7). Należy 'z,atem uważać w jakim momencie węgielek syczy najbardziej; i tak, jeśli przy wY1powiadaniu pierwszego wiersza, znaczy, że urok zadała kobieta zamężna, w wypadku drugim mężczyzna, a 'w trzecim parma. Podobną do powyższej jest ,formuła znana z Łącka. W trakcie wrzucania węgielków wymawiano kolejno te słowa: Urzekłacie baba w rczlepcu(wrzucano węgieleik), abo chłop w kapeluszu (wrzucano drugi węgieleik), aha panna we wieńcu i(wrzuoano trzeci węgiele\k), r~W7r5). Różnica - zresztą niewiielka - polegała jed)'inie na tym, że nie syczący jak w powyższym przypadku węg,ielelk,ale ten, który opadł na dno naczynia, np. podczas wymawiania słów: "Abo dl'łop iW karpelluszu", wskazywa'ł, że urok zadał mężczyzna. Inny sposób wYlkrywania płlci osalby, 'która "urzeikła", a pochodzący z tej samej 'wsi, ,podaje co następuje: "To sie Il'zurcałotrzy węgile do szJkla- �96 URSZULA LEHR neciki", mówią'c: "Jeden mnie UTzek, trzech mnie uzdrowi, Bóg Ojciec, Syn Boży, Duch Św:ięty" (1575). W ,tTakcie wrzureania węg,ielków odmawiano "Ojcze Nasz", "Zdrowaś Mario" i "Chwała Ojlcu". JeSli utonęły dwa rwęgieliki uważano, że uroik 'ZCJlstał zadany przez kobietę, a gdy tylku jeden, "urzec' m;iał mężczyzna. Schemat II należy do szeroko rO'llpowszechni-onegoi znanego większości mies~kańców badanych wsi. Przy odczynianiu uroku w tym schemacie nie używano ani wody, ani węgielików, lecz 'nadolek !kobiecej lwszuli z jej spodniej strony, lub dziecinną kos2lUlkę odwróconą na lewą stronę, czy też 1m'oczekalesonów. Części tej odzieży popluwa'no i pocierano nimi trzykrotnie człowieka ,po cwle, zaś zwierzęta, jaik np. konia, po ,grzbiecie w kierunku od ogo;na do głowy. Taik więc zabieg ten mógł być stosowany w ka!:ŻJdych warun/kach i natychmiast, zwłaszrcza gdy urok rzucono w .drodze, ,i ten fakt .być może tłumaczy powszechność jego występowania. Podczas wykonywania zahiegu w takiej postaci na ogół nie wypowiadano żardmejformuły. Czasami stoso'wano łącznie schernra,t I 'z II, przy ;czym warto tu zwrócić UJwagęna pewne rozróżnienie w zaleimośoi od płici, jakie zastosowano w schemacie II. Otó-ż gdy zauroczony został ikx)ń, mę7Jczyzna użyczał swej spodniej odzieży, w rprzypaJdku natQlllliast 1k00byłyczynila ta kobieta 6. Gdy nie pomagało pocierani,e obcr-ębemkosz'uli 'Po czole osoby, której zadano urok - bo i talk bywało, wówczas odczyniano urok wedle schematu I używają,c do tego ,celu - jak już wyżej wspomniano - węgiielków oraz wooy. Schemat III. Przy odczynianiu ur,dków oprócz wody i żarzących węgielków używano talldchalk'cesoriów, jalk miotła i przetak. Należy jednakże podikreślić, że ten sposób odczyniania uroków stasowany bywa sporadycznie, bowiem w tr,aik'Ciebadań zar'ejes1Jrowano go tylko w jednym przypadku w Obirlzy i Brennej. Informator z Obidzy w pierwszej kolejności do wod.y znajdującej się w gaTl1Jus:zJk:u wrzucił żarząoe się węgielki. następnie lał tę wodę przez pTZ!etak i miotłę, trzymając oba przedmioty nad gło'wą "u["zeczoneg.o" iko;nia i wypowiadał formułę magi'czną. Trzykrotnie powtarzał ten zabieg, po którym to koń otr.zepał się i wstał zupełnie z-drowy. Informatocr-ka z Brennej natomiast lała wodę przez miotłę trzymaną do góry. Na1eży jeszcze dodać, iż znane były równic'ż sposoby o(iczyniania uroków dostępne ka'Żldemu człowiekowi w ta'kim sensie, że mógł je sam na sobie odczynić, bowiem nie wymagały one 'Specjalnych ak'cesoriów, ani też znajomości fOlrmuł magiczno-religijnych. Polegały na tym, że czło6 Za.sygna!lri12lOIW1any :bu priZypade!k uŻYlwanlia do "odClzyniania u]'oków" części odtZlieży kobioc,ej, tj. rediOlI1ffi,należy do srpa.ra.dy'oznY'c:h (t576). spodniej �Urok w aspekcie d2ialań maoiczmo-r,eligijnych 97 wiek, ~tóry pocZlUł,iż ,został urzeczony, a poznawał ,to, jak już wcześniej podano, po bólu 'czy zal\Wota1chgłowy, mógł ratując się popluć na 7Jgięte palce prawej dłoni i potrzeć nimi po czole. Wyrmienione wyżej zaibtegi, stosowane przy ooczynianilu czy od:wraicaniu uroku, które by można zaliczyć do tzw. "pieTwszej pomOiCy",(tWOTZąschemat IV. Do osobnej grUJpy na,leży zab1eg wi~żący się z oIkadzaniem bądź to człowieka, bądź zwierzęcia, z którym zetknięto się w dwu jedynie przypa,dJkach w Istebnej ,i w Łącku. W tym celu należało za wsze]ką cenę 2Jdobyć rzecz należąq do osoiby, która urok zadała (np. włos), a następnie polożyć tę il'zecz na umiesz'czcme w glinianej misecZice rozżarzone węgielki. PoW\S'tającyze spalającego się - w tym ,przyipadiku - włosa itp. dym powodował, iż osoba na1chyilona nad miJseczką i wąchająca go, kiohał,a, co przyczyniało się - jalk wierzono - do pOWlI'otujej do 7Jdrowia. Wraz' z ~ichnięciem "zło", które j'ej zadano, miało wyjść. W wypadJkuzwierząt postępowano podabnte, przy 'czym dym'em tylko o:mdzano zauroczone zwierzę. Zabiegi związ,ane z oka'dzaniem, pochodzące z Łą,cka, są w swej i!Sto'Cieprawie takie same. W tej grupie zabie<gów do odczyniania uroku używano nie/ktedy moczu JuJd::zlli:iego. W zależności od tego Iczyzauroczonym !był ./koń ,czy Ikob)"ła, buhaj ,czy (krowa, używano stosownie moczu pochodzącego od mę~czyzny lub kolbiety. W moczu maczało się zapałkę, kitÓTąnastępnie zapalano. Do ga~nmszlka nalewa'no niewiele wody i tTZymając zaiI'ówno palą1cą się zapałkę, jak i garnuszek z wodą nad zwierzęciem, okadzano je. Gdy 7Jwterzę po trzykroć nie otTząsnęło się, .znaczyło to, iż faJkty'c2Jniebyły to uroki, które właśnie "hiJbano" - odczyniano. Z tym sposobem usuwania urolku spotkano się w Brennej. Na podstawie przedstawionego dotychczas materiału odnośnie do stosowanych zaibiegów magicz.nychzw'iązanychz odczynianiem, dają się zauważyć pewne rrórżmioo:wania, jak ,i lanalogie występujące w obrębie badanych reg,ionów. RóżnIce występują przede wszys:tikim w ilości używanych do odwracania UlI'oku atkcesorów, np. 9 węgielików, Móre Jedynie liczono :wspak w Istebnej, w~ględnie 3, przy wrzucaniu których do wody odmawiano formuły magkzne (Brenna, Łąclm), używaniu dodatkowych pTzedimiotów, jalk np. miotły i przetaka w Ob1dzy, a w Brennej ty]ko milotły, oraz w Siposobie postępolWania z wodą, którą ja!k to miało miejsoe w Br,ennej wlew:ano koniowi do uoha, a w Istebnej pocierano nią jedyniezauroc:wnego konia w ikierunku 'od cgona do g~owy. Ana'logi:czne natomiam jest stosowanie 'tych samyoh ,a!k'cesodów, tj. wody i węgla, we wszystkich badanych wsia1ch. Nadto w sposobie wykrywania płci osoby, która ,uroik zaidala, 'Sltosowane są podobne formuły talk w BTennej, jak i w Łąlcku. Uczne podobieństwa m02;I)Ia takiJe znaletźć w podręlCZnych metodach odczyniJania, jalk i przy Okadzaniu, zarówno w Brennej, jak i w Obirdzy. ., ••Lud" - łIOrn 65 �98 URSiZiUiLiA LEH!R Niezwykle ciekawym e1emeniiem towarzyszącym często zabiegowi odwracania uroku są wYlpowiadane fm'muły, które moiŻna oIkreślić jako magiczno-re.!ligijne. Użyto tu talkiego sd'OTmułowani'a,albowiem jak wykatże zamieszczona poni,żej analiza, ,zawarte są w 'nich zarówno słowa motHitwy, jak i ma'jące znaczenie magiczne zwroty. Obie fOll"myużywane są w kontekście magicznym, tj. zlikwidowa:n~a Skutków złego spojrzenia na modze dział,ań irracjonalnych. Ze wzglęld!u,na pewną rÓ2lnorodność stosowanych formuł z jednej strony, a czytelniejszą analizę z .drugiej, przytoczone 'WStaną one w 'całości. Najiboigatszy pod tym względem - rozmaitości nie tyle samych formuł, co ~ch warianltów - ,okazał s'ię być region Sądedki. W dwóch prz.ebada.nych wsia,ch, tego regionu na'trafiono na .tTZy podstawowe grupy fOTiIIlIUł WIaz z odmianami, powstałymi na Skutek zmian 'jalkie zaszły na drodze przekazu ustnego. A oto one: Grupa. I - Łądko NiLe ż'eigJruam CI1e SIWIOją mocą, dino BOiSką p()lll]ocą, ze Wl>iZyffi/k!iIffii Ś1wtię1tymi, ja ~rz.ny CZIł<llWliekza rumi. Potem odmawiano modlitwy: "Ojcze Nasz", "Zdrowa'ś i "Chwała Ojcu" bez wypowriadania sło'wa Amen (1596). Grupa II - Łąoko Wariant a) Jeden mn:i·e UJI1Z6k, <kugli mnie utzidra~bł, BÓIg Otioi€lC, SYIl1 BoiŻy, Duoh Modlitwy nie mówiono żadnej WarialIlt b) Jeden mnie Maroio" Świę,y. (1;575). ua:rzek; t!mOO'h ll1lnIi<e wdil1Ol\\'liJ, Bóg O~ctieJC, Syn BoIŻy, Dutch Święty. Następni€ odmawiano "Chwała Ojcu" (1 575). Wariant c) modil~twę: "Oj'cze Nasz", 1 Jeden cie UlrtLylk, t~rz.eclh de ulzJdrolWli, Bóg Ojlcielc, Syn Boży, Duch śwtięity, myli Tlró~ca Plliz;einadŚlWliętsza. Mod1iJtwynie ,odmawiano (1596). WaJriant d) - Ob'idza J,e'den de UIJ.'IZ;e!k, aie urzk1JroIWIi, Bóg Oj:cilec, Syn Boży, DUloh ŚW1ię,y. tlrtZJocih "Zdrowaś Mario"> �Urok w aspe,kcie dzi.aroń magicZ1UJ-reUgijnych 99 A następnie 'ochnawianopo trzy razy "ZdTowa'ś Ma;rio" i "Oj;cze Nasz" (1555). GrUlpa III - Obma Oczy llJ1"iZeldy, oozy u7lclirawią, Bóg Ojcli'ec, Syn Boży, DUich Swięty. Całą formułę wypowiadanotTzy razy (11512). Zdarzało się też i tak, 'że miast :formuły mówiono jedynie: ,,-:vv imię Ojca i Syna i Ducha Świętego", oczYWliśde bez wypowiedzenia słowa Amen (1596). Na terenie Beskidu ,Śląskiego natmfiono również na trzy grupy formuł pełnych oraz dwie modlitwy. GJ"iupaI - Istebna DzieW!ińć mnri'e Ull1zylkło, t!DZiOiChml1lre 1,eo21ee, Bóg O:;oie,c, SYil1 Boży, DuiOh ŚW1ięty. Modhtwy nie odma'wia'no (15u3). Grupa II - Brenna za\tlwClU'fdJz:itałe, irdź do s1kały, dl() wymO'l0', tam łomoj, trzasikaj, cha! Ull'OiOZylsko Również i w tym przypadku modlitwy nje odmaw.iano (1586). Grupa III - Brenna Najpierw należało się przeżegnać, a następnie wypowieidzieć te słowa: Ni e po ozliO\W1ieikJu. nd,e po byidlę1ciru, ino po gralnirc3ich. Modliltwy talkże nie odmawiano (1597). Z modlitw, jakich ty]Jko i wy'łą'cznie używano przy odczynianiu uroku bez stosowanlia formuł, a pochodząicych z Brennej, jest za1ecane odmawianie modliitJwy "Ojcze Nasz" i "ZdTOW8Ś Mall"io", względnie odmawianie "Ojocz.eNal5z", ale wspak (1'597). JaIk wynika 'z powyższych przykładów, przytolCzone formuły posiadają wyraźnie ·oharalkter magiczny 'z jedne i strony i reH:gijny z drugiej. Za tym pierwszym przema1Wiiakonstrukcja użyt~h nie przypadkowo słów, jak: "urzelk", "oczy urzekły", "oczy uzdll"o!Wiią" oraz cyfry magiczne 3 lUlb 9. Formuły te posiadają formę wiersza, bądź wypowiadame są pT'ozą. Zas,tosowanie tych .słów w ta\kim układzie ma na celu zamówienie skutków złego spojrzenia, a więc owego uroku i jego zliikwidowanie. Słowa modl!i.lbwynatomiasIt, jakie wchodzą w składfórmuł, mają pOlprz.eZ kh użycie wZffiQ'cnićskuteczność słów malgicznych. Nadto używanie słów .,. �100 UIRSIZ:tJILA LEHR modlitwy jest dodla:tkowym argumentem przemawiają'cym za pT7.etrwaniem -co prawda sporadycznie - tych zabiegów mag.icznych po dzień dzisiejszy. Niektórzy informatorzy uzasadniają wylkonywanie praktyk. magi!cZllY'ch- niezgOldnY1chzzało:żeniami religii k.atoh~kiej - w 'ten sposób, że na spowiedzi, w której to wyznali, iiż talk c,zynili, ksiądz nie uznał tego 'za gr~ech, ani też nieza:bronił ibh wy:konywania z tej ra,cji, że używane LOiI'mułyzawierały słowa modlitwy. Talk więc swoista konfiguracja oxałna predys1tynuje te formuły do nazwania ich magiczno-religijnymi. Są one ty:pową i1I:U1Stracją porzelk,adŁa:"PanuBo.guświec1Jkę, a diabłu ogar€lk" - w myśl którego ,bowiem talkie obustlronne zabezpieczenie jest pewniejszym gwarantem pomyślnych efektów zabiegu, jak i wypowiadanej formuły. Wspomnieć jesZicze należy o stasowanych sposoba'ch rnają,cych ustrzec czy to zwi&zę 'czy teri; ciłowiekJa, 'Prred złym spojrzeniem, a które prarktykowane są j.eszcze Wis'Pół'cześnie. Do znanych na ter'enie badanych wsi apotroipejli należą np.: cz€['Wone wstążeczki dawane niemowlęciJu bacrdzo podatnemu na uroki, czy czerwone "chwosty" zawies'zane pirzy uździe konia 7. Nie natrafiono wprawdzie w tereni'e na uzasadnieIlli'e stosowania właśnie cz,erwonego koloru mającego jak 'W1iadomo'charalkt,etrmagkzny. Jedynie spotkano się z wyjaśnieniem, iż ,kolor ten przy'Ciąga tzw. pierwsze spojrrenie, które niejednokrOItnie bywa groźne w skutrka,ch. Tak więc ewentualny urolk padnie w pier'wszej kolej,ności na ową "stążeczkę", czy "chwost"; drugie spojrzenie, jak podano, nie może już zas2Jkodzić, Do innych znany'ch sposobów stasowanY'ch rówIllież do dnia dzisiejszego należy wypowiedź odpowiednich słów, np. gdy po raz pierwszy ogląda się nowonarQdz,one dziecko, czy zakupione właśnie ,bydło, mÓWlisię: "przez urok", lub "bez uroku", względnie "na psa maik", llulb też należy spojrzeć w, pierwszej kolejności na swoje .po'zndklCie. ProfHaktyczne stosowanie środków zalbezpieczającY'ch przed UTokiem poZJwalana stwierdzenie, iże wiara w urok przetrwa'ł1a, '00 ni,ektórzy informatorzy podikJreślają deklarując nieraz swą I"kłonność w tymk!iexunku bez szczegó:lnej obieikcji. J'€lst to zjalwiSlko,przynajmniej dla większości, naturalne, nie podciągane na'wet pod zaibobonczy przesąd, zatem przyznawanie się do tego nie przynosi ujmy, ani też nie naraża na WyŚlInianie. Przetrwała w:ięc wialI'a podtrzymywana tiradycją, środki ochtronne stosowane na ogół powszechnie, formuły magiczno-religijne i w bardzo nieli:cznych 'wypa.dJkach stosowana j.eszcze w Ilata'ch70-tycih XX wieku 7 lR6W1Iliież OT'SZJaik: wels'ellny roien!ił ~ię c~eTlwlienią, by pI'lzYlpatdilm'We Slł1oljreenIe n!ie PI'lZYnJ~os,ło nlelSlZlclZęŚlcLa mlJod'ejplllrne (O. K'OilIbemg., Pomorze, t. 3.9, Wrooław 1005" s. 5; R. Kculk/ier, Luilorwe obrzędy i zwyczaje weselne na Kaszubach, W'a1'lSlzal'Ma 1 9l'7(5,s. 100>6). i �Urok 'IDaspelkcie ddabań mlJ;giczno-r,eliigijnych 101 pTakt)"ka związaJIla z odczynianiem uroku. Natomiast na ogół j'Uiżnie stosuJe się praktyk tego typu. Jak s,twierdzono, mieszkańcy WISina ból głowy biorą tabletkę z krzyży(kiam, a z chorym bydłem !Udają się do weterynarza. Jednakże na tle tej współczesnej wsi ~dącej z postępem również i w dziedzinie kulrtury zdatrzają si~ ewenementy. Przypadek odczyniania uroku z zastosowaniemzaihiegów magicznych miał miejsce w Obidzy jeszcze w 1977 roku, a odnosił się do zamoczenia konia 8. Należy on do jedynego, z jaikim się zetknięto w trakcie prowadzenia ktllkuletnich badań w BeskJidzie Sądeckim i Śląsklim, ale czy w istocie jest jedynym? Jest spraJwą oczywistą, że wiele osób nie Iprzyznałoby się do wykonywania zabiegów magicznych w XX wieku z obawy przed wyśmianiem, zlekceważeniem mimo, iż do wiary w urok przyznają się, jaik gdyby te dwie sprawy nie były ze sobą zWiiązane i nie stanowiły oikreślonej całości. Powszechne stosowanie jeszcz'e na przełomie XIX i XX wieklu zabiegów maglicznych, a ,występujące niejednokrotnie wspókześnie, zdaje się znaj!dować stosun/kowo proste uzasadnienie. Niski poziOll1loświaty, za,cofanie gospodarcze, nędza i ciemnota panujące na wsi po1skiej tego oikTesu implikorwały kh istni'ell1ie, jak i ugruntowywały egzystencrję irracjonalnych zachowań. Czynnrkit'e były hardzo sprzyjającym ~limatem dla rozwoju czy później kontynualcji działań magkznych. WSlpókześnie, a więc biorą'c pod uwagę 1al1:aSD-te XX wielku, wypadki te 2idarzają się już coraz rzad:zJiej, nie mniej jednak mają one miejsce. Dzieje się tak - jaik mo~na przypuszcz,ać - z killk'llpowodów, a to głównie z 'przywiązania do tr1adycji oraz presji ludzi star)1lch. Już samo po8 Wisrpoonniamy zahLeg magiJc:IlIly miał mlejls/c,e w Lipcu 11917'7 r. we ~s!i ObliJdza w woj. nowosądec,klim. UI'ok odczy1niała 44-letnia kobieta posiadająca wykształcenie pordrstaw/orwe. Kiobiierta wY'j'a:śniła, ile me wie d'la'CIZJetglQ właśnie do mej 'l;W!rócono się z prośbą o odczynianie urolku zadanego koniowi, jako że nigdy przedtem tego typu prakty,k nie wykonywała. Nadto dodała, iż sama radziła, aby wezwać weterynarza, a dop.ieDo gdyby ten nie pomógł, odczynia,ć urok. Jednakże st'arzy ludime tam będą:cy O["lzelk,lli,ile nrie ma wąItIPLiJWO'ŚCli 00 do t,eg,o, iż uToik zOlsitiał zadany i jaik SitM'liendiz:iła ta korbiert:a, datią'c jedinolznalc:znie dro ,'l;rOlZlUmienia, iż c'zy1I1liła to nie z wła:slnej w,owi, musiała - zmUISizona prnez sit:a['Sizych, 00 rów:ni'eż podkireśHła - o:dazYlniać urrok Po talk obisTllernyJlTIWlSitępie, jakd uC zymlla clhcą:c zapewne wyrtłuma/crzyć się, iJż 1"01a w jalk,ie'i wYlsltąlpiła zostaŁa jej pl1zYIPiJSlana, prlZy1sitąjpiła do s'z.oz,egóbOlw,eg0pr1zedisitalwi enria zabiegu margircznelg10 j'a,kli zals~'o:solwała, by Tlatować zauroczornego k1onia. Zastanawiająca jest metamorfolza psychiczna tej kobiety, k1t6ra piOiclząrtJklOIWO W orgóJe nie ohciała na t'en ternalt l'OIzJmawiać, pOltem - zadhęcrona i uspdkiod,ona oświaidiClZJerniem, iż jej wy\pOIwiJedź nie będrzJ£e and naigrana, ani zapisana, co praWlda z OIpolraJIIlli, zarozęła r'l:!lla'cjonJolwć prlZelbiieg OIweg,o 7JoJbii'egu. W traJkrci:e drI'olbii'anJg;CJIW'egro OIPOlwiaidan,ia, połąlc,zonego zg,esit~kiu'llalcją i zaimlpr101wiJzowaną slcenetrlią, zalPoonniała o ~sze1'miJch obawach i z t,OIkru jej na:cracji, emocj'onalneg,o napięc,ia jallcie t'QIW,afZYlSrzyŁo gesltiOlITIi słorw,OIITIOdIllO/SiHosrię WlI'arżen~'e, że pl1zerlYlwa to zdal1zenie po raz WltÓlry. Go do Sizczerroścd jed wypolWliCld:zi i z.adho·, wania ni'e mOigbo być żaidinYloh zasltirlz.eżeń (1151&5). . 1 1 �102 UlRSZULA LEHR jęcie "tradj'lCja" podkreśla, iż malmy do czynienia z zap'leczam histOrytcznym obyczaju 9. Zmiany w świadomości howiem zachodzą znac:lJniewoln1ej niż to ma miej'sce w !kulturze materialnej. Obyczaje i zwy'czaje zdet€rminowane historytcZinie pozostają w mniej lub bardziej zmienionej formie, a to w posta'ci reliktów .czy :przeżytków. Przekazywane z ,pOkolenia na polkolenie, uwarrunkowane tr'adycją trwają szczególnie mocno jeśli już nie w zachowaJniu, to w pamięci ludZJistarY'ch. Ogó1nie rzecz biorąc człowiek UJCieikasię do d7Jiałań magic:zmych w ohliczu niemocy i beznardzi,ejności wohec wydarz·eń :?Jewnętrwych.W 'środowiSku W1ejskim mogą to 'czynić ludzie starzy, a .za'chow.ania ich tłuma·cz.one są 'trady'cją, młodzi natomiast uciekają się do nich gdy zawodzą środki racjonaLne, lub też celem tzw. podwójnego zabeZlPicczenia. NliejednoikTotniebywa i taik,że dzia'łanie ludzi młodszych odbywa się na skutek presji wywieranej przez ludzi starYICh wioczących w wię\kszą efektywność i i skut€cztność działań irracjonaln}'lch. Nadto trzeba tu wspomnieć o bardzo istotn}'IID aspekcie towarzyszącym dzi,alaniom magicznym na marginesie samych praktyk. Wszyscy, z któr}'IIDirozmawiano, są wyznania rzymsko-katoliokiego. Zazna,czono, ,że więlkszość z nich do chwili obecnej jeśli nie praktylkuje zabiegów magic~nych, to przynajmniej stosuje środlki zapo·· biega1wczo-ochronne. / PowyżSze spostrzeż'eflJia uzyskane na bazie badań empirycwych znalazły .po:twierozenie w literatUJTzeprzedmiotu t~umaczącej tponieikąd pTZyczyny egzystowania pewnych, sprzecZJnych 'l reli:gią .zachowań, samej wiary w ur.cJlkczy w koń'Cu uzasadniającej w jakimś stopniu ikoegzys1tencję przeszłości ze wspókz'esnością. A zatem mOlŻillawyodrębnić trzy jak gdyby podstawowe zespoły o 'Charakter'ze psycholog~czno-elkonomicznyrrn: 1) myślenie prelogic:zme, 2) synlklretyzm chrześcijańsko-magkzny, 3) nierównomiocny rozwój bazy w stosumoou do r.adbU'do'Wy.Myślenie prelogiczne cechuje ludzi .p iel'wotnych, ale odnosić się ono może i nie jest obce ludziom cyW\ill.'izowanym.Tajemnka owego myślenia, jak podaje Meyer-Ginsbergawa 10, kryje się w chęci czlowieka bYlCiasU,niejszyrrnod zastanej rzeczywistości, po częścital1cie zaspokojenia własnych .amibicji, że można przelamać .prawa r·ządzące świaltem. Przenosząc tak'ie wyjaśnieniana tpł'aiszczyznę:bardzłejza'wę;żoną do umysłowości wiejskiej można by podJkreślić - tQibokchęci iJ:nponow,anilainnym swą :siłą ~prz€'łalmywania tego ·co środki racjonalne, empi!Iiia,.zwa;1czyćnie umieją - slu:sz.ność i zasadność owy'Ch zabiegów irracjonalnych. Przekorność ta, być może nie w pe'łni UiŚwiadamiana, bierze ,<;ię s'itąd, iż 'W świ,adomości -ludności wiejskiej istnieją iIlie}ednokro.tnłe dwa systemy wierzeń, iktóre z natury swej wylklu1czają się nawzajem. Na..leiŻytu' wspomniana w konkretnym 9 10 E, Sapk, Kulturo, język, osobowość, Wlall'lSlZalWa 19r718, s. 225 - 226. J. S=~, OSQbowość a 7"eHgf'a, WKllMzawa 1979, s. 217rt - 271ft �Urrok w aspekcie diZltawń magiczrno-rreligijnych 103 omawanym przypadku wiara ka'toliclka i wiara w dzla1ania irra'cjonalne. Jednaikże 'częs:to ~darza się, że te dwa systemy łą'czą się ze sobą i tworzą, jak podaJe Arnaudow, systemo:kreślony ipTZ2Z ,niego mianem syn'kTetyzmuchrzoocijaIlliiko-magicznego 11. nO'plli5ZlC~a 'on wykonywanie praktyk m~iczn)llch pr'zy za·chowaniu wiary i pełnej świadomoś'ci niezgodności tych2ie z nakazami chrześcijańskiego wy~naJnia. Trzecim momentem, który ma równi-eż zas,adniczy wpływ na egzystencję zahiegów magiczlllych, jest z marksistowSIkiego punlk.'tu widzenia nierównoonierny rozwój bazy w stooun!k!u do nadbudowy. Baz,a, a więc całe zaplecze gospodarcze, e:kollJOIIDiiClzne i społeczne, rozwija się znacznie szybciej, postęp dokonuje się niemal na oczach rosnącego pokole:nia. W na'dbudowie natomiast, zawierającej całą .sferę życia duchowergo - tak trudną do uchwyc€'nia i niewi:doczną sferę życia kulturowego, postęp następuje wOilniej. Roz'wój hazy -pocią:g.a.za sobą rozwój nadbudowy. I tak zdarza się, iż zaiSJtniały w XX wieku IpOStęp w nadbudowie odpowiada nieledwie XIX-wiecznej bazie. Dziej.e się tak dla'tego, że wsze1Jkie zmiany, innowacje, widoozne są przez wszysrtJkiJchi przyjmowane są chętniej z racji namacaln)llch i Wiidoczn)llchna codzień efeiktów. Dopiero do tak zaistniałej sytuacji musi się dostosować świadomość, której to proces prZledstawiania odbywa się znacZlnie wolniej, wziąwszy pod uwagę chociażby wymienio,ne już czynni:ki: tradycję, pr'esję ludzi starych, myślenie prelogi,czne, czy w końcu synkretyzm chrześcijańsko-magiczny. Mamy do czynienia z jeszClze jednym zagadinieniem, które wy:wiera istortne piętno na wszelkich działania·ch ludZlkJich.Mowa tu o wiedzy, warltościa-ch i pos;1;awa'chzawierających się w nazwanej prz-ez Lintona 12 warstwie psychologicz.lnej będącej tzw. Uikrytym aspektem kru~tury. Wy2iej wymienione czynniki łącznie z waT'stwą psychologi!czną stanowią swoistego rodzaju strukturę warunlkującą rodzaj ludizJkiego za,chowania: racjonalnego wZlględnie irracjonalnego odnośnie do oIkre'ślonej przez rzeczywist-ość kulturową sYltua,cji.T,rudno tu wskazać na którylkdlwi-ek z wymienionych czynników, by był owym decydującym w .przyjmowanliu określonej postawy człowieika w sto\Slunkudo działań magicZlny,ch. Są one bowiem nierozerwalnie ze sobą związane i wspólzale:ime. Można pTlZypus~czać, iż taka konfiguracja czynników będzie towarzyszyła człowiekOWIizaWSZle,a przewaga jedny:ch nad drugimi w dokonywaJniu właściwego wyiboru postawy zależeć będzie Oldniego samego. Pr~edsta'wienie w niniej\Szy:mopra1cowaniu zagadnień uroku izwiązanych z nim praktyk magircznych jest 2laledwi€ zasygnaJi'wwan1iem tychże zjawisk ina ma~ginesie badań terenowy-ch nad demonologią, prowadZiOny-ch we wsiach Beskidu Sądeckiego i Ś,ląski-ego.W związku z niezWy1kle 11 P. BOtgattYll1iew, S.emiOityka kttlwry Iudowe~, WamS!Z3.lwa 12 R. Lin;ton, Klulturow,e pod,starwy o,solbowości, W,aa'lSlZaJWa 191715 s. 1'8. 19175, s. 4. 1, �104 ciekawym i równoczesme złożonym charakter'em tego typu zjawisk kulturowych pastulIUje się dalsze i bardziej dogłębne bada'l1li&oraz anafiJzy w odnłesieniu do społeczności wiejskiej, a :być może i w ro~sz.erzeni'Una spoJ.eczmośćmiejską. Jak się uwarża, kontynuacja 'badań nad tymi zagadnieniami mogła by przynieść niezwylkle ciekawe ;re'Zultaltyi ukazać w zupełnie innym świetl'e kiuillturę duchową nie tylko wsi, ale i miastecz'al,{ czy miast. URSZULA LEHR A SPELL AS A MAGICAL AND RELIGIOUS ACTIVITY (Summary) A spell is a cultural- phenomenon known not noly in traditional folk culture. Field res·earch oarried out nowaday:s ID Ca'rpat!hian villages Obidza, Łąck (Be~kid Sądecki), Istebna and Brenna (Beskid Sląski) has shown that it is still a part of magical rites although infrequent. The structure of these rites are of a two-stage nature. The first stage is the statement of whether the spell was actually cast or not. The second stage is the actual breaking of the spell, if it indeed was placed upon someone. In the second stage three different variations in performing these rites are distinguished taking into consideration the materials and implements used during the magical spell. Variation I is one of the most common, in which ordinary water and glowing embers are used. Variation II is equally well known in the villages investigated. During this magic rite are used men's, women's and children's underwear. Variation III is quite rare. In this magical rite a broom and a sieve are used in addition to the water and glowing embers. Variation IV is a kind of "first aid". It does not depend on the use of any implements or magic formulas and can be performed by anyone. Macical rites connected with the incensing of the enchanted person or animal form a separate group. Magic words are usually spoken during the performance of magical rites; three groups of these words are distinguished in the villages of Beskid Sądecki and Beskid Sląski based on the ethnographic material collected. These groups of formulas give evidence of the usage of words from prayers along with words having magical character. To the materials used nowadays with the profilactic character belongs a varied number of apotropaic items. Besides these certain forms of behavior still prescribed in the villages investigated have the similar goal: protection of a person or animals against the eventual casting of a spell. The continuation to the present times of this still existing belief in the casting of spells has been determined by the following factors of psychological and economical character: 1) p~elogical thinking, 2) Christian and magical sincretism, 3) unequal development of basis in relationship to superstructure. These factors explain the present day existence of this cultural phenomenon, which should no longer exist. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f7aa0c4135c4507263fb53efee81aa5c.pdf 1d5be404a10db6ea510e6bf992fa044a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Subject The topic of the resource Lasowiacy - kultura materialna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:304 Title A name given to the resource Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od połowy XIX wieku po czasy dzisiejsze / LUD 1969 t.53 Description An account of the resource LUD 1969 t.53, s.225-231 Creator An entity primarily responsible for making the resource Furdyna, Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 53, 1969 r. JOZEF FURDYNA URZĄDZENIA DO OŚWIETLANIA WNĘTRZ U LASOWIAK6w W WIDŁACH WISŁY I SANU OD POŁOWY WIEKU XIX PO CZASY DZISIEJSZE 1 Do ostatnich dziesiątków lat XIX wieku do oświetlania wnętrz używali Lasowiacy niemal powszechnie drewna sosnowego, 'łupanego na cienkie deseczki czyli łuczywa. Nazywano je: szczapy lub szczypy (Komorów), scypy, dartki, smalówki (teren południowo-wschodni i południowy), smalówki, drzazgi, łupanki (sporadycznie cały teren). W razie bra!ku tego surowca zastępowano go wyjątkowo Lnnym rodzajem drewna. Okazuje się bowiem, że o dobry smolny pniak, z którego 'łuczywo sporządzano, w !końcu XIX wieku nie było w niektórych o!kolicach łHtwO. 1 Artykul stanowi część obszernej pracy pt. "Budynek mieszkalny i urządzenie wnętrz u Lasowiaków w widłach Wisły i Sanu od polowy wieku XIX po czasy dzisiejsze". Zródłami, na których się tu oparto, są materiały terenowe, archiwalne oraz pochodzące z literatury. Badania własne pochodzą z 15 wybranych wsi (Brzózka Królewska, Giedlarowa, Gwizdów, Jaślany, Lętowina, Komorów, Miechocin, Padew, Spie, Sarnów, Tuszów Narodowy, Wola Zarczycka, Wólka Grodziska, Wola Raniżowska, Zbydniów). Ważnym źródłem archiwalnym są tu przede wszystkim materiały Archiwum Pracowni Badania Sztuki Ludowej ISPAN w Krakowie. Materiały te pochodzą głównie z badań prowadzonych w widlach Wisly i Sanu w ok. 40 wsiach, pod kierunkiem prof. dra Romana Reinfussa w 1950 r. Wśród najważniejszych pozycji literatury wymienić należy kilka, przy czym żadna nie omawia specjalnie poruszanego w tytule artykulu zagadnienia. Są to: St. Bąk, Chata wiejska w okolicy Tarnobrzegu ("Lud", t. 29: 1930, s. 1-54); J. Fierich, Przeszłość wsi pow. ropczyckiego (Ropczyce 1936); Fr. Kotula, Z Sandomierskiej Puszczy (Kraków 1962); K. KwaśnIewski, Paleniska i piece w polskim budownictwie l-udowym (Ossolineum 1963); Ks. W. Michna, Pamiętnik historyczny... (maszynopis znajdujący się w zarządzie m. Gorlic); K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, t. l, R. Reinfuss, Tradycje otwartego ogniska w małopolskim budownictwie ludowym ("Lud", t. 41: 1954, s. 699-702); J. Słomka, Pamiętniki włościanina (od pańszczyzny do dni dzisiejszych), (wyd. II, Kraków 1929); S. Szczepanowski, Nędza Galicji (Lwów 1888); Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego (Lańcut-Zamek, 1961 - Katalog z tekstem R. Reinfussa). IS - Lud, t. 53, 1969 �JÓZEF FURDYNA J an Słomka np. pisze, że jego dziadek, Gierczyk, przywożąc z Dąby smolnego pniaka, powiedział: "dosyć naszukałem się po lesie i ledwie tego smolnego pniaka zdobyłem, ale czym wy, moje dzieci, będzieta kiedyś świecić, skoro lasy się umykają i coraz trudniej o smolny kawałek drzewa" 2. Na terenach centralnych dawnej puszczy, południowych i południowo-wschodnich omawianego terenu długo jeszcze a smolne drewno nie bylo jednak trudno. Ogień przetrzymywano zwylkle w popiele z poprzedniego dnia, a gdy wygasał, chadzano po niego z garnkiem do sąsiadów. Do jego rozniecenia używano hubki i krzesiwa, Iktóre dopiero od ostatnich około dwóch dziesiątków lat XIX wieku zostały wyparte Iprzez zapałki. Ze względu jednak na koszt, -aż mniej więcej do I wojny światowej, "praktykowano dawne zwyczaje". Urządzenia do oświetlania wnętrz przedstawiają się u Lasowiakó\\' dość rozmaicie. Najprymitywniejszym sposobem było zatykanie łuczywa w szparę ściany lub w specjalny otwór w ścianie pieca (Dzikowiec). Niektórzy woleli palić szczypki na polepie pieca, co w bardzo biednych domach spotkać mOiŻnabyło jeszcze 'W okresie międzywojennym (ryc. 1,3). Dym powstały przy spalaniu łuczywa uchodził pod kapę. Gdy tych ostatnich jeszcze nie stosowano, dla pozbycia się z wnętrza kopciu niektórzy używali tzw. worów, zawieszanych w odległości około 0,5 m od polepy nad paleniskiem lub rodzaju drewnianych rur, tzw. kadłubów (ryc. 29). Urządzenia te przytwierdzano u wylotu specjalnego otworu w powale. Kadłuby lub kadłubki (Komorów), posiadające do 80-100 cm Tablica L Sprzęty i urządzenia do oświetlania wnętrz. 1. Ognisko na polepie. Komorów, Spie (wg informacji). 2. Wyodrębniona część: polepy z kapturem. Wola Zarzycka (wg informacji). 3. Ogień pod kapturem. Wólka Grodziska i Wola Zarczycka, w ostatniej urządzenie częściowo zachowane (wg informacji). 5. Swiecak z kapturem. Komorów (wg informacji). 6. Stojak. Grębów (Wystawa mebli ludowych województwa rzeszowskiego, 1961, s. 12). 6 b. Stojak. Gwizdów (wg informacji) 7. Swiecak wiszący. Sokołów (K. Moszyńsld, KLS, t. l, fig. 495). ll. Swiecak wiszący z pow. Kolbuszowa (Wystawa mebli ludowych województwa 1'zeszowskiego, 1961. s. 12). 9. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 10. Switnik. Brzóza Królewska (wg informacji). 11. Swiecak. Spie (wg rysunku informatora). 12. Swiecak. Zbydniów (wg informacji). 13. Świecak. Ostrowy Tuszowskie (wg rysunku informatora). 14. Swiecak. Wola Raniżowska (wg informacji). 15. Swiecak. Wólka Grodziska (wg rysunku informatora). 16. Świecak. Giedlarowa (wg informacji i rysunlw informatora). 17 a-d. Rodzaje kaganków - gaganków. Tuszów Narodowy, Jaślany, Komorów (wg informacji). 18 a. Lampa przenośna domowej roboty. Brzóza Królewska. III b. Lampa przenośna domowej roboty. Tuszów Narodowy (wg informacji). Ulc. Lampa przenośna domowej roboty. Trzciana kolo Mielca (wg informacji). 18 d. Lampa przenośn'1 domowej roboty. Hyjki-Dębiaki (wg informacji). 18 e. Lampa naftowa. 2 J. Slomka, Pamiętniki, op. cit., Kraków 1929, wyd. II, s. 33. �Ur=qdzenia do oświetlania wnętrz 227 u Lasowiak6w 1 _.- . . -~!."£~~~-~~ 5 4 :t!1 r '! ; ,! ~: ~~ ..• ::. ...,.,'-:.~ 10 14- ;~.J 11 , ""1ft i'! /1, ,[./.,.'; f.\ lo" • 16 t ~~ ił 15 �228 JOZEF FURDYNA wysokości, wykQll1ywane były z wydrążonego pnia olchowego, ze złożonych razem dwóch lub ikilku części takiego pni'a objętych obręczami, względnie z płótna worlkowego oblepionego gliną, czy wreszcie ze zwiniętego w rulon kawałka Ikorzeniowej plecion!ki również oblepionej gliną. Wnętrze wora lub tzw. ducy wymazane było masą uz~kaną z utartych ziemniaków i mąki. W okolicach Leżajska, gdzie otwory czeluści pieców chlebowych umieszczone były w specjalnych pomieszczeniach, przystosowanych potem na kuchnie, łuczywo palono na małym podwyższeniu, znajdującym się na polepie przyczeluściowej, a w ścianie naprzeciw niego znajdował się kwadratowy otwór o boku około 50-60 cm, przez Iktóry izba była oświetlana. Sposób ten pozwolił uniknąć zadYmiania i za1kopcania tego pomieszczenia (ryc. 4). Pod koniec XIX W., gdy urządzenia dymne w postaci !kap zaczęły być stosowane powszechnie, oboik polep, prze~naczonych do gotowania na wolnym ogniu, robiono w części przyściennej k'wadratowe lub daszkowato zakończone wnęki, głęboikie 1&-20 cm, i w nich dopiero palono łuczywo. Dym uchodził pod kapę, a miejsce przed piecem chlebowym pozostawało wolne. Choć ten sposób oświetleni'a już minął, tu i ówdzie w starych piecach wnęki jeszcze pozosta'ły. Wylkorzystuje się je podczas pieczenia chleba dooświetloania 'łuczywem czeluści pieca, a na co dzień stawia się w nich najczęściej garcynki (naczynia ceramiczne) z kiszonym harszczem. Równolegle z wyżej opisanymi, posługiwali się Lasowiacy również, choć w mniejszym zakresie, urządzeniami oświetleniOWYmi, nie związanymi z piecem. Były to tzw. świecaki lub świetniki. Można je podzielić na stojące na ziemi i zawies:zJaneu powały oraz na kapturowe i pozbawione Ikapturów. Świecaiki stawiane na ziemi, zaopatrzone były w tzw. stojalk i zamieszczony nad nim kaptur, kadłub czyli ducę. St.oj'aik lub słupek mógł być prostym, grubym kawałkiem pniaka, zaopatrzonym na wierzchu w glinianą lpolepę (ryc. 5) lub kawałkiem średniej grubości słupka z przybitym na zewnątrz krzyż'a!kiem, przykrytYm następnie krąŻlkiem uplecionym ze słomy i oblepionym gliną. Słupek bywał wbijany w !klepisko na stałe (rzad!ko), lub posiada'ł drewnianą podstawę przystosowaną do przesuwania (ryc. 6a i b). Kadłuby lub duce konstruowane były analogicznie, jak w wyżej opisanych wypadikach, związanych z polepami IpieeowYmi z tym, że ich górny koniec przeprowadzony bywał tu zwykle ponad powałę a C2lasemi ,ponad dach (Grębów). Odstęp kadłuba od stojaka wynosił około 40 .em. Przykłady świecaków, zwieszanych u powały lub przy ścianie, bez użycia słupków, przedstawia rysunek 7 i 8. W niektórych wypadkach �Urządzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 229 jest to stożikowaty, ucięty u góry lej z grubego płótna, zaopatrzony u dołu w drewnianą obręcz, u której na drutach zawieszony jest blaszany krążek, przeznaczony do palenia szczyp (ryc. 7). W innych, rzadszych wypaclikach kaptur ma formę wydłużonej kapy, u podstawy której na drutach lub drewnianych listwach przytwierdzona jest kwadratowa, również drewniana podstawka z glinianą polepą lub blaszana (ryc. 8). Urządzenie to zawieszane bywało przy ścianie i nawiązuj€ do palenia szczyp na polepie pieca. Świeca ki z k'apą w formie co dopiero opisanej i kwadratowej podstawie do palenia szczyp, lecz ,związane ściśle z piecem, występowały w okolicach Tarnobrzega. Notuje je w swej pracy o chacie wiejskiej z tamtych okolic St. Bąk, podając również rysuneik pieca z takim świecakiem 3. Świecaki wiszące są u Lasowiaków zjawiskiem późniejszym, niż ich formy stojące, omawiane poniżej. Najdłużej używanymi były typy świecaków, przedst'a,wione na rysunJkach od 9-16. Występowały one w zasadzie na całym obszarze wideł Wisły i Sanu. Prosta konstrukcja, możliwość 'łatwego przesuwania lub przenoszenia w razie potrzeby, z'apewniły im dużą powszechność. Składały się one z drewnianego słupka lub metalowego pręta a około 80 do 90 cm wysokości, osadzonego w drewnianym klocku lub zaopatrzonego w rozwidloną w. trójnóg stanowiący żelazną podstawę 4. Górne zakończenie słupka lub :prętu tworzył tzw. świtnik, to jest wycięcie lub rozwidlony blaszany albo żelazny uchwyt, służący do zatyk'ania płonącego łuczywa. Bardziej prymitywne świecaki omawianego tu typu, wykonywane były z jednolitego kawałka drewna (ryc. 9, 10). Do najczęściej występujących należą typy widoczne na rysunkach 12-14. Świecaki całkowicie żelazne w r'odzaju widocznego na rysunku 15 należały do wypadków rzadkich i używane były w domach zamożnych gospodarzy lub choćby kowali (Gwizdów). W niektórych wypadkach, głównie ze względów bezpieczeństwa, a częściowo i z uwagi na porządek, popiół i węgiel z plonącego 'łuczywa opadał do podstawionych specjalnie naczyń (st03rego garnka, żelaźniaka lub miski, ryc. 14). Omawiane świecaki zaczynały wychodzić z użycia w latach osiemo St. Bąk, Chata wiejska, op. cit., s. 49, ryc. 120. oświetlenie wnętrz w dawnych domach, J, Sto Bystroń (Dzieje obyczaj(Jlv w dawnej Polsce, t. I, Warszawa 1960, s. 415) przytacza opis sposobów oświetlenia \V okolicach Lublina z XVII w. (powolując się na Werduma). Ponieważ opis ten przypomina lasowiackie świecaki słupkowe, warto go przytoczyć: "...nie znają chłopi po wsiach i mieszczanie w mniejszych miastach świec lub lamp, lecz w więkSZ€j części domów stoi w izbie pal, na nim znajduje się przytwierdzone li góry płaskie żelazo, l~tóre służy za małe ognisko. Na nie kładzie się suche trzaski ze sośniny, zapalają je i oświetlają tym sposobem izbę, lecz zarazem wywołują nieznośny 4 Omawiając dym", �230 JOZEF FURDYNA .dziesiątych, Ikiedy to rozpowszechniły się kaganki, znane zresztą sporadycznie i wcześniej, jcJk również wchodzące wówczas w użycie lampy naftowe. Świecenie 'łuczywem pochłaniało dużo czasu i wymagało ciągłego dozoru i uwagi. Mimo iż zatrudniano do tego pr.zewa~nie dzieci (na zmianę) było to jednak męczące. W czasie wesel do pilnowania świecaków wynajmowano czasem za opłatą jakiegoś starszego człowieka, który wchodził na piec i stamtąd ,oświetla:! izbę (Wólka Grodziska). Użycie kaganków (saganki, gaganki i żydki) było wygodniejsze (ryc. 17). Najintensywniej występują one w końcu XIX w. la dotrwały do I wojny światowej. Były to niewielkie gHniane, szklane lub blaszane naczynia, wypełnione 'łojem bydlęcym, oleJem, a w końcu XIX wieku również naftą, czyli tzw. gajsem (okolice Mielca). Knoty kaganków sprządzane były z kawałków bawełnianych lub lnianych szmatek. Ponieważ nafta była droga, by oszczędzić tego paliwa, niektórzy dodawali do niej zwykle nieco oleju (Wola Zarczyclka). Sporadycznie, jako paliwa używano roztopionego masŁa, zrobionego z pierwszego udoju po wycieleniu się krowy. Kaganek z masłem wypalano przed św. obrazem "z nabożeństwa i z wdzięcznością" (Grochowe). Po I wojnie światowej kaganków używano jeszcze tu i ówdzie głównie do oświetlenia kąta ze św. figurką lub obrazem Matki Boskiej w miesiąoach, poświęconych Jej czci. Pierwsze lampy naftowe tzw. gajsówki lub knotki, zakupywali przede wszystkim rzemieślnicy, pracujący wiecz<Jrami (np. szewcy, stolarze itp.). Lampy zaopakzone w blaszany pojemnik na naftę, dawa'ły już więcej świa:tła, 'było ono bardziej staibi1ne i mogło być regulowane. Szkła do lamp kupować zaczęto już od począ1Jku bieżącego wieku. Jednocześnie pojawi:ły się sZlkl'ane pojemniki na naftę, a ,cała lampa ujęta została w uchwyt z drutu na Iktórym zawieszano ją na środku powały lub na śdanie obolkoikna. Często stawiano j.e też na kapie pieca (ryc. 18). W okresie międzywojennym występują już lampy naftowe różnego typu z kloszami, lusterkami itp., używane często również po ostatniej wojnie. Ich zanik wiąże się z wprowadzeniem światła elektrycznego, co w większości wsi lasowiackich nastąpiło w ciągu ostatnich kn:kunastu lat. Z oświetleniem pomieszczeń gospodarczych, częściowo mieszkalnych, wiąże się ręczna latarnia. Latarnie domowej roboty przedstawiane przy-o kładowo na rysunikach 18 a-d są 'rodzajem oszklonych skrzynek o trójkątnej lub kwadratowej podstawie, zaopatrzonych górą w płaskie lub daszlkow,ate n:akryde z otworkami, aLbo z jednym otworem zasłoniętym blaszanym !kapturkiem. Do naroży lataćt"lniill góry przytwierdzone są druty, przechodzące następnie w uchwyt. Na podstawce wewnątrz urządzenia stawiało się świeczkę, kaganek lub gajsówkę. Opisane latarnie wy- �Urzqdzenia do oświetlania wnętrz u Lasowiak6w 231 stępowały u Lasowiaków sporadycznie jeszcze po I wOJnIe światowej. Fabrycznych latarni blaszanych używano powszechnie do ostatnich ikilku lat. Obecnie w związku z elektryc:wym oświetleniem obór, szybko zanikają· JOZEF FURDYNA DEVICES FOR INDOOR LIGHTING IN LASOVIAN LODGINGS IN THE LAST CENTURY Indoor lighting in Lasovian lodgings nearly to the end of the XIX-th century has been limited to burning resinous chips, set up in stove lits, laid down on the loam of stove stocks or at least have been put on so called "świtniki", that is a kind of home-made "candlestick". The last one has been placed on earth, hung up at ceilings or at walls. The "candlestick" had very often special cowls, hanging above the hearth to puff away the fume from above the burning resinous over the ceiling of the accommodation. The cowls sometime have been straight wooden pipes (like chimney pots), hollowed out in trunks or made from parts, linen sacks daubed with clay etc. "Candlestioks" placed on earth oonsistedof a stand with a fastener inside (wooden or iron made) - fire dog - for the resinous, and the hanging one consisted of a stand, a kind of plate, to put on it resinouses, and just as the first ones of the cowl. From the end of the XIX-th century came to existence among the Lasavians lamps filled with tallow, oil, sometimes with butter or petroleum. Instead of lamps during world war I very often have been used oil lamps machine·-made. that is so called "gajsówki'·. Formerly the Lasavians kept fire in ash, used £01' fire making tinder and flint and with safty matches acquainted in the very end of the XIX-th century. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9ab2f03bda90618a60e8643db52a4fcc.pdf 4d54fbfffed7534209fbe71f3cc788e5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978 Subject The topic of the resource wnętrze mieszkalne Żyrardów - kultura materialna wnętrze mieszkalne - rodziny robotnicze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4032 Title A name given to the resource Urządzenie mieszkań rodzin robotniczych Żyrardowa w końcu XIX i na pocz.XX w. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1978 t.32 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1978 t.32 z.1; s.43-50 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyńska-Skrzypek, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Anna Kuczyńska-Skrzypek URZĄDZENIE MIESZKAŃ RODZIN ROBOTNICZYCH ŻYRARDOWA W KOŃCU XIX I W POCZĄTKU XX W. Od 2 lat zespół p r a c o w n i k ó w Katedry Etnografii U W przy w s p ó ł p r a c y Muzeum O k r ę g o w e g o w Ż y r a r d o w i e prowadzi badania nad k u l t u r ą r o b o t n i k ó w Ż y r a r d o w a w ramach problematyki określonej jako „Obyczaj i moda w kulturze robotniczej". Siedząc k s z t a ł t o w a n i e się od­ r ę b n y c h cech k u l t u r y robotniczej i związki zachodzące p o m i ę d z y nią a k u l t u r ą c h ł o p s k ą , z w r a c a l i ś m y m.in. u w a g ę na u r z ą d z e n i e m i e s z k a ń rodzin robotniczych. Informatorami b y l i najstarsi m i e s z k a ń c y Ż y r a r d o w a , pa­ m i ę t a j ą c y jeszcze h i s t o r i ę swych rodzin. Uzyskano dane sięgające lat 60-tych ub. wieku. Weryfikowano je na podstawie m a t e r i a ł ó w archiwalnych. Formowanie się środowiska robotniczego w Żyrardowie P o c z ą t k i Ż y r a r d o w a , najpierw osady fabrycznej, po­ tem miasta sięgają lat 30-tych X I X w., kiedy na terenie p r z y l e g ł y m do wsi Ruda Guzowska założono warsztaty tkackie, k t ó r e w k r ó t k i m czasie r o z w i n ę ł y się w duże z a k ł a d y p r z e m y s ł u tekstylnego. W p o c z ą t k o w y m okresie produkcja oparta na krosnach r ę c z n y c h o d b y w a ł a się w zasadzie m e t o d ą n a k ł a d c z ą , ale już w latach 50-tych X I X w. r o z w i j a j ą się z a k ł a d y zwarte. Intensywny rozwój z a k ł a d ó w i szybki n a p ł y w p r a ­ c o w n i k ó w rozpoczyna się w tych w ł a ś n i e latach; w la­ tach 70-tych d u ż a część rodzin robotniczych w Ż y r a r ­ dowie to rodziny zasiedziałe w mieście już w drugim pokoleniu. W p o c z ą t k o w y m okresie rozwoju i rozbudowy fabry­ k i i przy ó w c z e s n y m systemie produkcji potrzebni b y l i głównie pracownicy dwojakiego rodzaju: murarze, cieśle i mechanicy oraz w y k w a l i f i k o w a n i tkacze „ręczni". Tych ostatnich werbowano na terenie wszystkich trzech za­ b o r ó w (m.in. w kieleckiem i na Ś l ą s k u ) , część z nich sprowadzano ze znanych w owym czasie o ś r o d k ó w rze­ miosła tkackiego, j a k Kamienica Polska k.Częstochowy i B ł ę d ó w k.Grójca. Był wśród nich też pewien procent II. 1, 2. Ż y r a r d ó w , bloki fabryczne C z e c h ó w i N i e m c ó w , z t e r e n ó w o mieszanym składzie n a r o d o w o ś c i o w y m . Ludzie ci, jak w y k a z a ł y badania, polonizowali się dość szybko, p r z e w a ż n i e już w drugim pokoleniu. N a r o d o w o ś c i niemieckiej b y l i właściciele Za­ k ł a d ó w , duża część u r z ę d n i k ó w i dozoru technicznego. Robotnicy n i e w y k w a l i f i k o w a n i , z k t ó r y c h większość z d o b y w a ł a k w a l i f i k a c j e podczas pracy (rozpoczynanej na ogół w bardzo m ł o d y m wieku) zaczęli masowo n a p ł y w a ć w k o ń c u lat 60-tych i 70-tych, kiedy zaczęły rozwijać się z a k ł a d y zwarte. N a p ł y w r o b o t n i k ó w t r w a do k o ń c a X I X w. R e k r u t o w a l i się oni w p r z e w a ż a j ą c e j liczbie z m i e s z k a ń c ó w okolicznych wsi, przede wszystkim m ł o ­ dych, p o c h o d z ą c y c h z rodzin bezrolnych, m a ł o r o l n y c h , k t ó r y m rodzinne gospodarstwo nie mogło z a p e w n i ć u t r z y ­ mania. W latach 60-tych i 70-tych z d a r z a ł o się, że spe­ cjalni w y s ł a n n i c y f a b r y k i werbowali we wsiach młodzież a nawet dzieci. Niektórzy z m i e s z k a ń c ó w pobliskich wsi dochodzili do pracy, zawsze jednak po k i l k u latach osiedlali się w Ż y r a r d o w i e na stałe. Ludzie m a j ą c y ro­ dziny szukali na ogół możliwości zamieszkania od razu, wtedy mogli p r a c o w a ć oboje m a ł ż o n k o w i e . Niekiedy osiedlenie u ł a t w i a l i zamieszkali wcześniej w Ż y r a r d o w i e krewni. P r z y b y w a j ą c y przez cały omawiany okres do Ż y ­ rardowa pracownicy m i e l i r ó ż n e w a r u n k i startu w życiu rodzinnym i zawodowym. Sprowadzani specjalnie rze­ mieślnicy przybywali często z odległych stron z r o d z i n ą i choćby m i n i m u m dobytku. O t r z y m y w a l i od f a b r y k i mieszkania w osiedlu fabrycznym. Młodzi przybysze ze wsi, k t ó r z y b y l i , prócz niewielkiej grupy r z e m i e ś l n i k ó w wiejskich, ludźmi bez ż a d n y c h k w a l i f i k a c j i , najczęściej nie mogli liczyć na ż a d n e oparcie w domu rodzinnym i zaczynali życie w Ż y r a r d o w i e niemal od zera. M a ł ­ ż e ń s t w a tu zawierane d o b i e r a ł y się na zasadzie podobnej sytuacji materialnej i życiowej. Znaczniejsze r ó ż n i c e w a r u n k ó w bytowych zacierały się jednak szybko, przybysze ze wsi w k r ó t k i m czasie z lat 80-tych ub. stulecia kowa). (obecnie ulice Marchlewskiego i marszałka Żu­ �44 �osiągali kwalifikacje w zawodzie, zaś m ł o d e pokolenie z rodzin k w a l i f i k o w a n y c h r z e m i e ś l n i k ó w zmuszone było samodzielnie zaczynać swe w ł a s n e życie rodzinne, po­ n i e w a ż rodziny były liczne i zarobki rodziców nie w y ­ s t a r c z a ł y na w y p o s a ż e n i e dzieci. Z a k ł a d y Lniarskie d a w a ł y w o w y m czasie niemal j e d y n ą możliwość zatrudnienia w Ż y r a r d o w i e i stąd niewielkie zróżnicowanie zawodowe m i e s z k a ń c ó w osady. W większości p r z y p a d k ó w w Z a k ł a d a c h p r a c o w a ł y całe rodziny, dzieci rozpoczynały p r a c ę w bardzo m ł o d y m w i e k u {do lat 90-tyeh zatrudniano dzieci nawet 8—9-letnie, potem wyszła ustawa z a k a z u j ą c a zatrudniania dzieci młodszych niż 12 lat). Zatrudnienie w Z a k ł a d a c h było zajęciem niejako dziedzicznym, we wszystkich badanych rodzinach przy­ najmniej jedno dziecko w y k o n y w a ł o tą s a m ą p r a c ę co rodzice. Na przełomie X I X i X X w. struktura społeczna Ż y r a r d o w a , w k t ó r y m do lat 70-tyeh większość stanowili robotnicy, b y ł a j u ż dość z r ó ż n i c o w a n a dzięki temu, że obok Z a k ł a d ó w i osiedla fabrycznego w y r a s t a ł o miasto ze swym drobnym rzemiosłem, handlem, oświatą i admi­ n i s t r a c j ą . O d r ę b n ą k a t e g o r i ą społeczną b y ł a kadra tech­ niczna Z a k ł a d ó w , z k t ó r y c h dużą część stanowili ludzie pochodzenia niemieckiego. Wśród ludzi t r u d n i ą c y c h się handlem p r z e w a ż a l i Żydzi. Robotnicy zamieszkiwali bloki fabryczne przeznaczo­ ne w y ł ą c z n i e dla nich, grupy sąsiedzkie były tu klasowo jednolite. W t a ń s z y c h domach czynszowych rodziny ro­ b o t n i k ó w s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i ­ k ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych najniższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych wymienionych t u grup (oprócz Żydów) nie b y ł a tak o k r e ś l o n a . Osiedle fabryczne Od p o c z ą t k u rozwoju Z a k ł a d ó w , fabryka założona na terenie s ą s i a d u j ą c y m z n i e w i e l k ą wsią b u d o w a ł a dla swych p r a c o w n i k ó w domy mieszkalne. W zasadzie osiedle fabryczne z a p o c z ą t k o w a ł o rozwój miasta. W 1868 r. stały już w Ż y r a r d o w i e 24 domy fabryczne i o wiele mniej prywatnych. W 1871 r. osiedle fabryczne liczyło 30 do­ m ó w , a w 1882 — ok. 70. W latach 80-tych rozwinęło się w szybkim tempie prywatne budownictwo czynszowe. Były to głównie parterowe lub j e d n o p i ę t r o w e domy, w dużej części drewniane ( i l . 4). B l o k i fabryczne tworzyły całą regularnie r o z p l a n o w a n ą dzielnicę. S k ł a d a ł y się na nią murowane k i l k u lub kilkunastorodzinne domy, w sUrszej części parterowe, z poddaszem, w nowszej jedno­ p i ę t r o w e (il. 1, 2). Oblicza się, że ok. 3/5 wszystkich r o b o t n i k ó w m i e s z k a ł o w domach fabrycznych. Mieszka­ nia przydzielano pracownikom Z a k ł a d ó w , którzy prze­ pracowali już k i l k a lat lub sprowadzanym do f a b r y k i r z e m i e ś l n i k o m — specjalistom. Czynsz wynosił ok. 1/3 miesięcznych z a r o b k ó w i b y ł niższy niż w domach p r y ­ watnych, zresztą we wcześniejszym okresie n i e ł a t w o było w y n a j ą ć mieszkanie prywatnie, miasto r o z b u d o w y w a ł o się bowiem wolniej niż osada. (Dopiero w 1895 r. liczyło 426 d o m ó w , w t y m 300 prywatnych). Mieszkania w domach fabrycznych były różnej ka­ tegorii, w starszych 2-izbowe (pokój i kuchnia) lub duża izba z m a ł ą k u c h e n k ą i i z d e b k ą na poddaszu. W do­ mach nowszych, k t ó r y c h b y ł a większość, prawie wszyst­ kie mieszkania były jednoizbowe: mniejsze, tzw. ,,alkierzyk" o powierzchni 17 m i w i ę k s z e — ok. 24 m . Mieszkania większe, dwupokojowe z k u c h n i ą , prze­ znaczone b y ł y w y ł ą c z n i e dla u r z ę d n i k ó w . Mieszkania 2-izbowe przydzielano w zasadzie t y l k o cenionym fa­ 2 2 l i . 3. Budynek gospodarczy na p o d w ó r z u (ul. M a r c h l e w ­ skiego). I I . 4. Dom czynszowy drewniany z lat 80-tych ub. stulecia (obecnie u l . 16 stycznia nr 24). I I . 5. Frag­ ment tego domu. chowcom, d ł u g o l e t n i m pracownikom, m ł o d e rodziny o t r z y m y w a ł y „alkierzyki", rodziny w i ę k s z e — duże izby. W r ó ż n y c h okolicznościach od zasady tej o d s t ę p o w a n o , mieszkanie można też było czasem zamienić, choć po­ ciągało to z sobą wzrost czynszu. Niekiedy w i ę k s z a i zamożniejsza rodzina o t r z y m y w a ł a dwa jednoizbowe mieszkania po d w ó c h stronach sieni. K a ż d a rodzina m i a ł a prócz tego k o m ó r k ę na p o d w ó r z u (w długim, j e d n o p i ę ­ t r o w y m b u d y n k u d r e w n i a n y m , stojącym r ó w n o l e g l e do mieszkalnego), w k t ó r e j trzymano węgiel i zapasy w a ­ rzyw, a t a k ż e hodowano d r ó b i króliki ( i l . 3). P r z y s ł u g i ­ w a ł o też prawo do korzystania ze strychu, piwnicy i u r z ą d z e ń sanitarnych na p o d w ó r z u . a Domy były nieskanalizowane, w o d ę brano ze studni ulicznych, z a k ł a d o w y c h , r ó w n i e ż na koszt f a b r y k i . K a ż d e z m i e s z k a ń parterowych miało prócz tego przed oknem k a w a ł e k o g r ó d k a . Z a r z ą d f a b r y k i z w r a c a ł dużą u w a g ę na sposób u ż y t k o w a n i a m i e s z k a ń . Co rok na koszt fa­ b r y k i malowano ściany lub, co było wliczone j u ż w czynsz, przeprowadzano b i e ż ą c e remonty. Wyznaczeni w t y m celu pracownicy f a b r y k i zwracali r ó w n i e ż u w a g ę np. na sposób izorowania drewnianych podłóg (w obawie przed zawi'gf.ceniem budynku). M i e s z k a ń c ó w o b o w i ą z y ­ w a ł a też dbałość o przydzielone ogródki, w k t ó r y c h prócz k w i a t ó w m o ż n a było sadzić warzywa. P o z o s t a ł e świadczenia f a b r y k i to: przydział węgla po cenie niższej niż r y n k o w a , oraz ochronka dla dzieci pracownic, w k t ó r e j dzieci od lat 3 do 7 p r z e b y w a ł y przez cały czas pracy m a t k i i o t r z y m y w a ł y 3 posiłki dziennie. Warto w t y m miejscu dodać, że we wspomnie­ niach najstarszych m i e s z k a ń c ó w p r z e w i j a j ą się szczegóły przedszkolnego życia, ś w i a d c z ą c e o t y m , iż zarząd fa­ b r y k i s t a r a ł się w wielu przypadkach podkreślić pater­ nalistyczny charakter ś w i a d c z e ń socjalnych (w sali przed­ szkolnej w i s i a ł y portrety założyciela f a b r y k i Dietricha, 45 �Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 6. P o k ó j 79-letniego T. Marciniaka, meble z lat dwudziestych; i l . 7. Rekon­ strukcja tradycyjnej izby (Muzeum O k r ę g o w e w Ż y r a r d o w i e ) ; i l . 8. Szafka; i l . 9. Szafa z k o ń c a ub. w i e k u ; i l . 10 Serwantka, w y k . w końcu ub. w i e k u w Ż y r a r d o w i e . �tam też z okazji świąt obdarowywano dzieci, k t ó r e uczo­ no ś p i e w a ć piosenki na cześć patrona itd.). Znaczna większość m i e s z k a ń , jak j u ż w s p o m n i a ł a m , były to pojedyncze izby jednolicie rozplanowane. W k ą ­ cie stała kuchnia w ę g l o w a (początkowo z cegieł, bielona lub nie, później kaflowa), na przeciwległej ścianie były dwa okna. Plan ten o k r e ś l a ł częściowo możliwości u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a i rozstawienia sprzętów. Rodziny b y ł y na ogół liczne, częściej d w u — niż trzy pokoleniowe. P r z e c i ę t n i e w rodzinie było czworo i więcej dzieci. Zagęszczenie izb było bardzo duże, poza t y m p o w s z e c h n ą p r a k t y k ą było przyjmowanie na nocleg sub­ l o k a t o r ó w . P r z y j m o w a ł y ich nawet lepiej sytuowane r o ­ dziny, nieraz po k i l k u i nierzadkie były przypadki, że w jednej izbie nocowało 10 i więcej osób. Sublokatorami b y l i młodzi ludzie ze wsi, rozpoczynający dopiero p r a c ę , p r z e w a ż n i e samotni. Większość z nich w okresie letnim dochodziła do pracy, a „ k ą t e m " mieszkali w zimie. Nato­ miast m ł o d e m a ł ż e ń s t w a z a m i e s z k i w a ł y „ k ą t e m " przede wszystkim u k r e w n y c h . W m i a r ę rozbudowy miasta p r a k t y k a ta zaczęła pnwoli z a n i k a ć . Urządzenie mieszkania robotniczego Z a r ó w n o rodziny, k t ó r e m i a ł y mieszkania fabryczne, jak i te, k t ó r e w y n a j m o w a ł y je w domach p r y w a t n y c h z a j m o w a ł y w większości j e d n ą izbę (mieszkania prywatne m i a ł y gorszy standard, były w gorszym stanie technicz­ nym, nie remontowane). Z konieczności w i ę c życie r o ­ dziny skupiało się w j e d n y m pomieszczeniu. W mieszka­ niach dwuizbowych r o z k ł a d funkcjonalny zależny b y ł od rozplanowania o k r e ś l o n e g o typu mieszkania. W n i e k t ó ­ rych kuchnia b y ł a znacznie mniejsza niż p o k ó j , w ą s k a i oprócz swej funkcji w ł a ś c i w e j spełniała j a k b y rolę alkierza, p o n i e w a ż m o ż n a tam było w s t a w i ć łóżko. W ł a ­ ściwą izbą m i e s z k a l n ą był p o k ó j . Tam, gdzie kuchnia b y ł a wielkością zbliżoną do p o k o j u , w niej skupiało się codzienne życie rodziny, pokój zaś pełnił rolę sypialni i pokoju gościnnego. T a k ż e w mieszkaniach dwuizbo­ wych łóżka stały w obu pokojach. Najbardziej typowe były mieszkania jednoizbowe. Oto ich opis. Rozmiary, rozplanowanie i wielostronne przeznaczenie izby o k r e ś l a ł y ilość i sposób rozstawienia s p r z ę t ó w . Część „ k u c h e n n a " mieszkania b y ł a zawsze w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o n a i przedzielona stojącym para­ wanem (sprzęt spotykany w większości d o m ó w robotni­ czych) lub zasłoną. W jednym t y l k o przypadku zanoto­ wano ustawienie mebli w ten sposób, aby rozdzielały one dodatkowo izbę w poprzek. Najczęściej jednak obo­ w i ą z y w a ł schemat ustawiania s p r z ę t ó w pod ś c i a n a m i , zaś stołu p o ś r o d k u izby. W mieszkaniu jednoizbowym obok pieca kuchennego stała lub wisiała szafka na naczynia (czasem z blatem, spełniając rolę stołu), stały wiadra na w o d ę , obok nie­ w i e l k i stół kuchenny, czasem r ó w n i e ż kredens l u b półka. W drewnianych skrzyniach trzymano zapasy k a r t o f l i i warzyw. W części mieszkalnej izby ustawiano pod ścia­ nami łóżka (miejsce było n a j w y ż e j na 3 łóżka, więc dzieci spały po k i l k o r o , sublokatorzy na rozłożonych na podłodze siennikach) i szafę na ubranie, czasem też k r e ­ dens. W k ą c i e lub m i ę d z y dwoma oknami stała komoda, p o ś r o d k u stół i krzesła. Umeblowanie u z u p e ł n i a ł y drew­ niane „ k w i e t n i k i " , s t a n o w i ą c e komplet z r e s z t ą mebli. Na codzień jadano przy stole kuchennym, bardzo rzadko zdarzał się — w rodzinach p o c h o d z ą c y c h ze wsi w pierwszym pokoleniu — zwyczaj jedzenia przy ł a w i e z jednej m i s k i , zwyczajem wiejskim. Przestrzenny podział na część „ m i e s z k a l n ą " i „ k u ­ c h e n n ą " z n a j d o w a ł odbicie w codziennych zajęciach r o 47 �z Ż y r a r d o w a dostawali czasem pojedyncze meble w po­ sagu. Dawano też często w posagu „ ś w i ę t e " obrazy z r o ­ dzinnego domu. Wszystkie sprzęty s k ł a d a j ą c e się na w y p o s a ż e n i e do­ m u robotniczego były produkcji miejscowych r z e m i e ś l n i ­ k ó w lub pochodziły z pobliskiego Mszczonowa, k t ó r y był znanym o ś r o d k i e m meblarskim na t y m terenie. Z a l e ż n i e od sytuacji materialnej zamawiano komplety <łóżka, sza­ fa, stół z k r z e s ł a m i , komoda, k w i e t n i k i ) lub poszczególne meble kompletowano stopniowo. Drobniejsze sprzęty jak stołki, czy szafki kuchenne, w y k o n y w a ł często sam go­ spodarz, a jeśli nie m i a ł k u temu zdolności — k t ó r y ś z sąsiadów. Meble w latach 80—90-tych X I X w wykonywano ozdobnie. Były one bogato zdobione i rzeźbione. Stoły miały nogi toczone, szafy i kredensy dekorowano r z e ź ­ bionymi „ g z y m s a m i " , podobnie profilowano oparcia ł ó ­ żek ( i l . 6, 7, 10). N i e k t ó r e komplety były „ m a z e r o w a n e " . Za najelegantsze uchodziły meble d ę b o w e . Miały je wszy­ stkie lepiej sytuowane rodziny. W domach biedniejszych kupowano meble sosnowe. W latach 80-tych w n i e k t ó ­ rych {nielicznych) domach były ł a w y i stołki, natomiast popularne były łóżka tzw. rodzinne, rozsuwane. T a k i zestaw s p r z ę t ó w b y ł jedynym, j a k i w t y m stan­ dardzie miejscowy rynek mógł zaoferować, stąd duża jednolitość w u r z ą d z a n i u wszystkich w n ę t r z . Moda zmie­ niała się wolno, ale j u ż przed s a m ą I w o j n ą i w okresie m i ę d z y w o j e n n y m zaczęto p r o d u k o w a ć meble inne, bez ozdób i rzeźb. Wszystkie izby robotnicze m i a ł y podłogi z niemalo­ wanych desek. W wielu domach p r z y k r y w a n o je chod­ n i k a m i z grubo tkanego l n u . Chodniki takie ozdabiane po bokach (wzdłuż) b i e g n ą c y m i k o l o r o w y m i pasami w y ­ rabiano w okolicznych wsiach i sprzedawano na targu w Ż y r a r d o w i e . Ś c i a n y izb malowano g ł a d k o , w kolorach pastelowych. Za nałożenie wzoru na ściany trzeba było dodatkowo płacić. Na d e k o r a c j ę izby s k ł a d a ł y się f i r a n k i , kapy, ser­ w e t k i , m a k a t k i , obrazy oraz drobne ozdoby ustawiane na komodach i szafach, a t a k ż e k w i a t y doniczkowe i sztuczne. 12 dżiny, unikano w y k o n y w a n i a czynności gospodarczych w tej części mieszkania, gdzie stal stół, komoda i ozdobnie z a s ł a n e łóżka. D ą ż e n i e m k a ż d e j gospodyni było maksy­ malnie m o ż l i w e w tych warunkach utrzymanie czystości i p o r z ą d k u , co było trudne przy licznych rodzinach i 10—12-godzinnym dniu pracy kobiet. Konieczna w tych warunkach dyscyplina w życiu codziennym o b e j m o w a ł a t a k ż e dzieci — dziewczynkom od siódmego roku życia powierzano większość prac domowych, s p r z ą t a n i e , goto­ wanie oraz opiekę nad r o d z e ń s t w e m . Czystość i p o r z ą d e k stanowiły istotną w a r t o ś ć spo­ łeczną i e s t e t y c z n ą . Szczególnie p r z e j a w i a ł o się to w okresie świąt, kiedy, w e d ł u g słów jednej z informatorek „już nie wiedzieli jak szorować". „Nie dojadł, a czysto m u s i a ł o b y ć " — wspomina inny informator. Niedostatek л а codzień nie s t a n o w i ł żadnego usprawiedliwienia dla b r a k u schludności, należy p r z y p u s z c z a ć , że tak rygo­ rystycznie przestrzegana czystość p o z w a l a ł a uczynić bie­ dę m n i e j widoczną. Z a k ł a d a j ą c y dom nowożeńcy ze wsi nie przywozili ze s o b ą ż a d n y c h dawnych s p r z ę t ó w . Młodzi pochodzący 48 W p r z e c i w i e ń s t w i e do mieszkania wiejskiego t a m ­ tego okresu tylko n i e w i e l k ą część dekoracji izby robot­ niczej s t a n o w i ł y przedmioty wykonane w domu. Wiele kobiet z rodzin robotniczych ( z a r ó w n o m ę ż a t e k jak i m ł o d y c h d z i e w c z ą t ) w y k o n y w a ł o haftowane lub szydeł­ kowe serwetki. U m i e j ę t n o ś ć tę zaczynały n i e k t ó r e z nich z d o b y w a ć już w fabrycznej ochronce. Haftu i s z y d e ł k o ­ wania uczyły się dziewczęta w szkole lub na specjalnie zorganizowanych kursach, w sklepach kupowano specjal­ ne wzorniki i p o r a d n i k i r ę c z n y c h r o b ó t e k , n i e k t ó r e nau­ czycielki specjalnie uczyły zdolniejsze dziewczęta bar­ dziej skomplikowanych technik haftu np. haft „ r i c h e lieu", a te p r z e k a z y w a ł y swoje umiejętności k o l e ż a n k o m . K a p y na łóżka i f i r a n k i kupowano najczęściej na miejscowym targu lub w sklepikach. Najprawdopodob­ niej większość tych t k a n i n sprowadzano z Łodzi. B i a ł e płótno, wybrakowane, często s p r z e d a w a ł a fabryka swoim pracownikom po niższych cenach. Łóżka p r z y k r y w a n o kapami z płóciennej tkaniny gobelinowej w ciemnych kolorach, a w domach bied­ niejszych — b i a ł y m i p ł ó c i e n n y m i p ł a c h t a m i ( i l . 7). Od ś w i ę t a nakrywano łóżka kapami b i a ł y m i , p ł ó c i e n n y m i lub p i k o w y m i , ozdobionymi k o r o n k ą albo też t i u l o w y m i na a t ł a s o w e j podszewce. Na p o c z ą t k u X X w. w m o d ę zaczęły wchodzić kapy pluszowe, najczęściej w kolorach bordo i zielonym, o wzorach kwiatowych. K a p y takie były drogie i u ż y w a n o ich t y l k o od święta ( i l . 11). Na wysoko zasłane łóżko kładziono p o d u s z k ę p r z y k r y t ą białą, �bogato zdobioną haftem i koronkami „ k a p k ą " lub k i l k a poduszek w b i a ł y c h dekorowanych k o r o n k ą poszewkach, ułożonych jedna na drugiej. F i r a n k i były zawsze białe, płócienne, rozszywane k o r o n k o w y m i w s t a w k a m i , lub w domach zamożniejszych koronkowe. Niekiedy upinano f i r a n k i po d w ó c h stronach okna, n a z y w a ł o się to „ p o r t k i " . W domach najuboższych wieszano f i r a n k i b i b u ł k o w e . Stół nakrywano p ł ó c i e n n y m obrusem, na codzień ko­ l o r o w y m , na święta b i a ł y m . Wydaje się, że w dekoracji izby w ogóle w y r ó ż n i a n o biały kolor, zwłaszcza w sy­ tuacjach o d ś w i ę t n y c h . B i e l d a w a ł a bowiem poczucie czy­ stości i schludności. Dbałość o d e k o r a c j ę mieszkania nie b y ł a r ó w n i e ł a t w ą s p r a w ą dla wszystkich rodzin. Najstaranniej w y ­ g l ą d a ł y izby tam, gdzie domem mogły zająć się dora­ stające dzieci. Wraz z dorastaniem dzieci ożywiało się też życie towarzyskie rodziny i w ó w c z a s na wygląd mieszkania zwracano n a j w i ę k s z ą u w a g ę . Dziewczęta same k u p o w a ł y lub w y k o n y w a ł y różne ozdoby, p r z y n o s i ł y k w i a t y , d b a ł y o czystość. Ś c i a n y ozdabiano obrazami malowanymi olejno na płótnie (te były starsze) i oleodrukami. Kupowano je od d o m o k r ą ż n y c h handlarzy (spoza Ż y r a r d o w a ) , na targu, a niekiedy p r z y w o ż o n o z pielgrzymki do Częstochowy. Obrazy umieszczano p r z e w a ż n i e nad ł ó ż k a m i , ale inaczej niż w mieszkaniach wiejskich, gdzie obrazy w i ­ siały r z ę d e m , jeden przy drugim. Druga różnica — w domach robotniczych wieszano r ó w n i e ż obrazy o treści świeckiej — oleodruki p r z e d s t a w i a j ą c e pejzaże i sceny sentymentalne. Miejsca ich produkcji nie u d a ł o się nam ustalić, ale przynajmniej część z nich była prawdopo­ dobnie produkcji niemieckiej. W n i e k t ó r y c h rodzinach (nie było to jednak po­ wszechne) unikano wieszania d u ż e j ilości o b r a z ó w r e l i ­ gijnych, a nawet nie kupowano ich w ogóle, uzasadnia­ jąc to p o s t ę p o w y m i p o g l ą d a m i . Rozpowszechniły się na­ tomiast obrazy o treści patriotycznej np. portrety k r ó l ó w polskich. W n i e k t ó r y c h zaś domach wieszano wizerunki rodziny cesarskiej. W k o ń c u X I X w. r o z p o w s z e c h n i ł y się fotografie r o ­ dzinne w formie dużych, zawieszonych na ścianie portre­ t ó w w złoconych lub drewnianych ramach. Wieszano fotografie ś l u b n e i portrety członków rodziny, rodziców i dzieci (dorosłych) { i l . 6, 11). Ś c i a n ę nad łóżkiem zakrywano zawieszoną l n i a n ą ż a k a r d o w ą m a k a t k ą . M a k a t k i takie nabywano na targu lub w miejscowych sklepikach. W e d ł u g wszelkiego p r a w ­ d o p o d o b i e ń s t w a produkowano je w Lodzi. Były one d w u lub t r ó j b a r w n e , utrzymane w tonacji b r ą z o w o - z ł o t o -zielonej. Ich m o t y w y o d p o w i a d a j ą n i e k t ó r y m motywom późniejszych ludowych makatek, spotykanych m.in. w okolicznych wsiach. P r z e d s t a w i a j ą najczęściej sentymen­ talne sceny parkowe z nieodzownym m o t y w e m altany i stawu albo najpowszechniejsze w tego typu zdob­ nictwie, jelenie na polanie w lesie ( i l . 12). Centralnym punktem dekoracji mieszkania był sprzęt ustawiony między oknami — najczęściej komoda, czasem m a ł y stolik. Na n a k r y t e j h a f t o w a n ą s e r w e t ą komodzie ustawiano rodzaj domowego o ł t a r z y k a , na k t ó r y s k ł a d a ł y się najczęściej krucyfiks, lub gipsowa figurka M a t k i Boskiej ( i l . 7). Po bokach stawiano symetrycznie świece w ś w i e c z n i k a c h , bukiety sztucznych k w i a t ó w lub su­ chych traw. T u też stawiano gipsowe lub fajansowe f i g u r k i , p r z e d s t a w i a j ą c e np. aniołki-dzieci oraz różnego rodzaju bibeloty, k t ó r y m i k o l e ż a n k i lub rodzeństwo o b d a r z a ł o się z okazji ś w i ą t lub imienin ( i l . 13). W ra­ mach tego zasadniczego schematu d e k o r a c j ę wzbogacano zależnie od uzdolnień lub z a m i ł o w a ń . Na o ł t a r z y k u sku­ piała się cała inwencja twórcza uzdolnionych artystycz- Fragmenty m i e s z k a ń robotniczych: i l . 11, 12. Łóżka i m a k a t k i ; i l . 13. Kredens z lat trzydziestych u H . i G. L e ś ­ niewskich; i l . 14. Kanapa, obraz i zegar u Leokadii Dworak. 49 �nie osób. Jak w y n i k a z relacji i n f o r m a t o r ó w w y k o n y w a n o z drewna niewielkie k a p l i c z k i - o ł t a r z y k i , k t ó r e stawiano na komodzie. Ż a d n a jednak nie d o c h o w a ł a się do na­ szych czasów. F i g u r y M a t k i Boskiej zdobiono tzw. gir­ l a n d ą z b i b u ł k o w y c h k w i a t ó w u p i ę t y c h na w y g i ę t y m w ł u k drucie. Wyrobem sztucznych k w i a t ó w z a j m o w a ł o się wiele dziewcząt i kobiet z badanych rodzin, k w i a t y wyrabiane z b i b u ł k i służyły do dekoracji domu, niekiedy robiono z nich w i ą z a n k i ś l u b n e , co uznawane było za substytut b u k i e t ó w z k w i a t ó w żywych i stosowane w rodzinach uboższych. Szczególną u w a g ę zwracano na s t a r a n n ą d e k o r a c j ę o ł t a r z y k a przy p r z e d ś w i ą t e c z n y c h wizytach księdza „po kolędzie" itp. Opinia księdza bar­ dzo się liczyła. Na szafach, k t ó r e nie były u góry zdobione gzym­ sem ustawiano ozdoby, z k t ó r y c h najpopularniejsze były dwie gipsowe główki dziewczęce dość dużych r o z m i a r ó w , utrzymane w pastelowych kolorach ( i l . 7). W ramach takiego stylu u r z ą d z e n i a w n ę t r z a istniało jednak z r ó ż n i c o w a n i e i to dwojakiego rodzaju. Wydaje się, że najbogatsza dekoracja o treści religijnej była w domach rodzin w pierwszym pokoleniu w y w o d z ą c y c h się ze wsi. W ż a d n y m jednak w y p a d k u mieszkanie robotni­ cze nie było kopią w n ę t r z a chaty chłopskiej pobliskich wsi tego okresu, i prócz zasadniczego rozplanowania mebli różniło się m n ó s t w e m szczegółów dekoracji. Natomiast różnice standardu mieszkania przejawia­ j ą c e się w ilości i jakości posiadanych s p r z ę t ó w u w a ­ runkowane były przez dochód, a więc stanowiska pracy członków rodziny, a t a k ż e przez s t r u k t u r ę i liczebność rodziny. Duża ilość m a ł y c h dzieci obniżała bardzo stan­ dard domu, k t ó r y podnosił się, gdy dzieci d o r a s t a ł y i po­ dejmowały pracę. W zasadzie do I wojny ś w i a t o w e j poziom z a r o b k ó w i w a r u n k i życia wszystkich badanych rodzin b y ł y mniej więcej w y r ó w n a n e i przy zatrudnieniu obojga m a ł ż o n ­ k ó w oraz p r z e c i ę t n e j ilości dzieci (3—4) z a p e w n i a ł y m i ­ n i m u m egzystencji (mierzone ó w c z e s n y m i kryteriami). T r u d n o ś c i bytowe w y r a ź n i e o d b i e g a j ą c e od p r z e c i ę t n e j w y s t ę p o w a ł y przede wszystkim w rodzinach bardzo licz­ nych, n i e p e ł n y c h lub tam, gdzie choroby u n i e m o ż l i w i a ł y zarobkowanie. Sytuacja ta zmieniła się w y r a ź n i e po I wojnie ś w i a t o w e j . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m na sku­ tek k r y z y s u i bezrobocia w wielu rodzinach pojawia się nędza. Kończy się też pomoc socjalna ze strony f a b r y k i na tak szeroką skalę, jak dotychczas. Pod koniec omawianego okresu u r z ą d z e n i e d o m ó w robotniczych zaczyna się wzbogacać. P o j a w i a j ą się nowe s p r z ę t y dotychczas u ż y w a n e t y l k o w domach z a m o ż n i e j ­ szych grup społecznych: w y ś c i e ł a n e kanapy, toaletki z lustrami czyli „ t r e m a " , serwantki ( i l . 13, 14), a t a k ż e dy­ wany i fajansowe lub porcelanowe serwisy. Ściany zaczęto m a l o w a ć we wzór „z w a ł k a " . P i e r w ­ sze zaczęły swoje domy u r z ą d z a ć „po nowemu" rodziny z a m o ż n y c h m a j s t r ó w i drobnych r z e m i e ś l n i k ó w . W r o ­ dzinach robotniczych zmiany były widoczne przede wszystkich w domach m ł o d y c h m a ł ż e ń s t w i tam, gdzie córki „na w y d a n i u " p r ó b o w a ł y uczynić dom rodziców bardziej reprezentacyjnym. Ten mieszczański styl u r z ą ­ dzenia w n ę t r z a o b o w i ą z y w a ł przez cały okres m i ę d z y ­ wojenny; chociaż ze w z g l ę d u na niższy w p o r ó w n a n i u z okresem poprzednim poziom życia rodzin robotniczych trudniejszy był do zrealizowania we wszystkich szczegó­ łach. Zycie towarzyskie i sąsiedzkie Dotychczasowe w s k a z u j ą na to, że kańców Żyrardowa łeczna miasta b y ł a badania, częściowo już referowane, w latach 70-tych większość miesz­ stanowili robotnicy. S t r u k t u r a spo­ jednak dość z r ó ż n i c o w a n a , bowiem Fot.: 50 K . Braun — obok Z a k ł a d ó w w y r a s t a ł o miasto ze swym rzemiosłem, handlem, o ś w i a t ą i a d m i n i s t r a c j ą , a w samych Z a k ł a ­ dach o d r ę b n ą g r u p ę społeczną s t a n o w i ł a kadra tech­ niczna. Jak już m ó w i l i ś m y , robotnicy mieszkali w blo­ kach fabrycznych, t w o r z y l i więc z w a r t ą g r u p ę , j e d n o l i t ą klasowo. Ale w domach czynszowych rodziny robotnicze s ą s i a d o w a ł y z rodzinami drobnych r z e m i e ś l n i k ó w , w ł a ­ ścicieli m a ł y c h s k l e p ó w i u r z ę d n i k ó w fabrycznych n a j ­ niższej kategorii. Od tych ostatnich dzieliła je dość w y ­ r a ź n a bariera społeczna, k t ó r a w przypadku pozostałych grup nie była tak określona. K o n t a k t y towarzyskie osób dorosłych n a l e ż ą c y c h do r ó ż n y c h klas społecznych nie istniały wcale, szkolne p r z y j a ź n i e ich dzieci, jeśli w ogóle m i a ł y miejsce, k o ń c z y ł y się wraz z z a k o ń c z e n i e m szkoły. I s t o t n ą b a r i e r ą awansu społecznego młodzieży robotniczej było w y k s z t a ł c e n i e . Ogromna większość dzieci robotniczych w 2 poł. X I X w. p o p r z e s t a w a ł a na 3 k l a ­ sach szkoły elementarnej, u z u p e ł n i o n y c h jeszcze w przy­ padku dziewcząt r ó ż n y m i kursami — gospodarstwa do­ mowego czy k r a w i e c t w a . Część dziewcząt rozpoczynało n a u k ę u krawcowych, co było d o b r y m przygotowaniem do późniejszej pracy w szwalniach. Rozpoczęcie pracy przez dzieci tak wcześnie jak to było możliwe, w y n i k a ł o u większości rodzin z konieczności, ale też i d a w a ł o p o ż ą d a n ą przez młodzież pozycję człowieka dorosłego i samodzielnego. T y l k o w niewielu przypadkach młodzi kształcili się dalej. W latach przed I w o j n ą ś w i a t o w ą przełożona miejskiego gimnazjum żeńskiego została zobo­ w i ą z a n a przez księży do przyjmowania co roku bez­ p ł a t n i e jednej uczennicy z rodziny robotniczej. Wydaje się jednak, że osoby te po u k o ń c z e n i u szkoły z r y w a ł y więzy ze swym d a w n y m otoczeniem. Na brak bliższych k o n t a k t ó w towarzyskich i b a r i e r ę socjalną m i ę d z y pracownikami fizycznymi, a i n n y m i ka­ tegoriami ludności m o ż e też w s k a z y w a ć f a k t , że w h i ­ storii rodzin do I wojny ś w i a t o w e j nie s p o t k a l i ś m y przypadku m a ł ż e ń s t w mieszanych z r ó ż n y c h klas spo­ łecznych. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero w okresie międzywojennym. W grupie p r a c o w n i k ó w fizycznych r ó ż n y c h kategorii różnice d o c h o d ó w nie s t a n o w i ł y w i ę k s z y c h przeszkód w kontaktach towarzyskich i m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nowo­ ści w zakresie np. u r z ą d z e n i a w n ę t r z a czy obyczajowości, z n a j d o w a ł y n a j ł a t w i e j s z ą d r o g ę do ś r o d o w i s k a r o b o t n i ­ czego przekazywane za p o ś r e d n i c t w e m codziennej obser­ wacji życia rodzin, k t ó r e m o ż n a by określić jako drobnomieszczańskie. Z drugiej strony nie m o ż e m y z a p o m i n a ć , że część rodzin badanej grupy r ó w n i e ż wyszła z t r a d y c j i d r o b n o m i e s z c z a ń ś k i e j . Ujednolicaniu się w z o r ó w k u l t u r y robotniczej i szybkiej adaptacji k u l t u r o w e j p r z y b y s z ó w ze wsi sprzyjały między i n n y m i bardzo bliskie kontakty sąsiedzkie rodzin robotniczych, zwłaszcza z a m i e s z k a ł y c h w osiedlu fabrycznym. M i e s z k a ń c y jednego domu spoty­ k a l i się wieczorami i w dni wolne od pracy na p o d w ó ­ rzu. Spotkania takie urozmaicano grą na h a r m o n i i i śpie­ w a m i . Kobiety z a j m o w a ł y się r o b ó t k a m i , k t ó r y m p o ś w i ę ­ cano wiele czasu. W lecie grupy z a p r z y j a ź n i o n y c h rodzin u d a w a ł y się w niedziele na tereny podmiejskie na „ m a ­ jówki". S p r a w ą o t w a r t ą pozostaje zakres społecznego ucze­ stnictwa w owych imprezach, nie wiadomo bowiem, czy w i ę k s z ą rolę o d g r y w a ł a tu więź sąsiedzka, czy też z m i e j ­ sca pracy. Stosowano wiele f o r m pomocy sąsiedzkiej, jak np. opieka nad dziećmi, pomoc w chorobie. Wesela z r e g u ł y o d b y w a ł y się w d w ó c h izbach — w ł a s n e j i po­ życzonej od sąsiadów, k t ó r z y — oczywiście b r a l i udział w uroczystości. O d r ę b n y m , nie poruszonym tu problemem, jest spra­ wa k o n t a k t ó w i więzi rodzin robotniczych z k r e w n y m i na wsi. Będzie ona tematem n a s t ę p n e g o opracowania. il 8—10; J . Swiderski — i l . 1—5, 7, 11—14. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c22dd759a6fb3170e3131f04f46424ae.pdf 3fd3968df3deb7882d22037d88152241 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6607 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wesele - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6177 Title A name given to the resource Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela ( od poł.XIX w. do poł.XX w.), II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzedy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.110 ( mapa nr 15 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), II Oprac. Anna Mączyńska i Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 75. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zaniki? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką" [...] 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki [...] 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy"). Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać — na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? 27. Czy „oględziny" i „swaty", zmówiny to dwa akty równoczesne, czy dwa odrębne, w pewnych odstępach czasu? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8549fae593355d01d61a149523581bec.pdf afa8dabc1b4e6a06cd7f1146e5261484 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6604 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne małżeństwo - zwyczaje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6174 Title A name given to the resource Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela (od poł.XIX w do poł.XX w.), I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.8:Zwyczaje i obrzędy weselne cz.I: Od zalotów do ślubu cywilnego, red nauk. Agnieszka Pieńczak s.68 ( mapa nr12 ) Creator An entity primarily responsible for making the resource Mączyńska, Anna Pieńczak, Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 12. Ustalenia dotyczące spraw majątkowych oraz organizacji wesela (od poł. XIX wieku do poł. XX wieku), I Oprac. Anna Mączyńska i Agnieszka Pieńczak Kwestionariusz PAE nr 9, Zwyczaje i obrzędy weselne, oprac. Józef Gajek przy współudziale Feliksa Olesiejuka: 15. Czy współcześnie zdarza się, że za zgodą rodziców kawalera osoba trzecia „idzie w swaty"? celem przedwstępnego omówienia sprawy zawarcia małżeństwa [...] Kiedy we wsi ten zwyczaj zanikł? Jak było dawniej? Jak nazywają ten zwyczaj i tę czynność? 19. Dokładnie zbadać czy swat tylko informował rodziców młodej i rodziców chłopca o ich stanowiskach w sprawie małżeństwa — czy też zawierał prawomocną umowę, w której określano sprawy majątkowe, a więc „posagu" czyli „wiana". Co w odczuciu miejscowej ludności oznaczają wyrazy: „posag", „wiano"?, której zerwanie groziło „nawiązką" " [...] 20. Zbadać jaką formę posiadały lub posiadają jeszcze swaty? a) zapisać tekst oracji swata lub dialogu z rodzicami, ewentualnie przyśpiewki [...] 26. W niektórych miejscowościach literatura odnotowuje: a) „targi przedślubne", b) lub tak zwane „oględziny" („wyglądy").Zbadać, czy terminy te (nazwy) są lub były we wsi znane oraz opisać - na czym zwyczaj ten polegał, a więc kto brał w nim udział, w jakich okolicznościach, jaką rolę grał w nich swat? może swatka? � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e6919c5356f58ea7c67647ff7983335.pdf ef977c835ec9b77cab2a78cac3013214 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6485 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource antropologia teatru International School of Theatre Anthropology Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6058 Title A name given to the resource Utopia, której dało się zaistnieć/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty t.59 z.2, s.100-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rożalski, Maciej Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ RÓŻALSKI t e c h n i k teatralnych efekt scenicznej o b e c n o ś c i . Barba nazywa t o poziomem „ p r e e k s p r e s y w n y m " pracy aktora i p r ó b u j e w y o d r ę b n i ć owe prawa, które wytwarzają fe¬ nomen Utopia, której udało się zaistnieć teatralnego fizjologicznym aktora, napięcia już na na poziomie poziomie przed-myślenia i przed-zaplanowania scenicznego k o n t e k s t u . Tak ro¬ zumiana t e a t r a l n o ś ć m i a ł a by się rodzić już w we¬ w n ę t r z n y m skupieniu ciała, a także w n a p i ę c i u wytwo¬ rzonym p o m i ę d z y rzeczywistym r u c h e m a sprzeczną w stosunku do niego i n t e n c j ą . P o m i j a j ą c stawiane często pytanie o z a s a d n o ś ć ta¬ kiego twierdzenia, pytanie o t o , czy m o ż n a w ogóle m ó w i ć o o g ó l n e j zasadzie, z której wynikałby szczegól¬ n y stan „ p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i scenicznej aktora", trzeba przyznać, że sam fakt postawienia pytania o p o n a d - k u l t u r o w e korzenie teatru, a także prowadzona P na szeroką skalę analiza zjawisk związanych z teatrem w różnych k u l t u r a c h stwarza szereg możliwości. Godzi omiędzy 1 a 15 k w i e t n i a 2005 r o k u m i a ł o m i e j ­ w sobie takie pytanie poszukiwania p r a k t y k ó w teatru sce we W r o c ł a w i u i n t e r e s u j ą c e wydarzenie te­ atralne, sesja I S T A - zarówno reżyserów, j a k i a k t o r ó w - z u s i ł o w a n i a m i ( I n t e r n a t i o n a l School o f teoretyków, którzy p o d d a j ą nieustannej analizie pro¬ T h e a t r e A n t h r o p o l o g y ) . Ten specjalistycznie i niemal­ że technicznie brzmiący termin jest ces k s z t a ł t o w a n i a się dzieła sztuki scenicznej. Labora¬ nazwą dla i n s t y t u c j i s k u p i a j ą c e j ludzi teatru z c a ł e g o t o r i u m , które umożliwia n a m p r o j e k t Barby przestaje świata. b y ć t y m samym tylko i wyłącznie warsztatem scenicz¬ T w ó r c a p r o j e k t u Eugenio Barba, reżyser i dyrektor ist­ nej sztuki z jednej, a s u c h ą , bo czysto teoretyczną za- n i e j ą c e g o o d czterdziestu l a t zespołu O d i n Teatret, co k i l k a l a t zbiera w różnych miejscach świata grupę ba¬ daczy teatralnego rzemiosła p o to, aby w s p ó l n i e praco­ w a ć n a d t a j n i k a m i sztuki aktorskiej. G ł ó w n y m celem i założeniem leżącym u podstaw funkcjonowania I S T A jest szeroko zakrojone, prowadzone teoretycznie i praktycznie badanie n a d sposobem tworzenia się w i ¬ dowiska teatralnego. Barba i jego w s p ó ł p r a c o w n i c y p r ó b u j ą zarówno przy p o m o c y n a u k o w y c h m e t o d ba¬ dawczych j a k i poprzez proces tzw. teatralnych poszu¬ k i w a ń u c h w y c i ć istotę i genezę tego, co m o ż n a by na¬ zwać f e n o m e n e m t e a t r a l n o ś c i . Antropologia teatralna S p o s ó b oraz m e t o d a działań wypracowane w zgoła d w u d z i e s t o p i ę c i o l e t n i m okresie p o s z u k i w a ń , wiedza, zdobyta podczas w i e l u s p o t k a ń I S T A , zostały przez B a r b ę zebrane w wydanej zresztą ostatnio w Polsce Se­ kretnej sztuce aktora i s t a n o w i ą zręb tzw. antropologii teatru. Ta stworzona przez B a r b ę m e t o d a badania i i n ¬ terpretowania sztuki teatru m a u swoich podstaw jed¬ n o , ale za to o d w a ż n e i nieustannie dyskutowane zało¬ żenie. Barba oraz jego w s p ó ł p r a c o w n i c y zapraszają n a kolejne sesje w i e l o k u l t u r o w ą ekipę artystów, reżyse¬ rów, mistrzów teatru. Wszystko p o t o , aby o d n a l e ź ć i o p i s a ć istotę zjawiska, które Barba nazywa „scenicz­ n ą o b e c n o ś c i ą aktora". T e n teoretyk i t w ó r c a współ¬ czesnego teatru twierdzi mianowicie, że istnieje zbiór Thomas Leabhart nauczyciel techniki mimu ciała opracowanej przez Etienna Decroux, podczas warsztatów sesji ISTA, fot. Francesco Galli t r a n s k u l t u r o w y c h , ogólnie o b o w i ą z u j ą c y c h zasad, któ¬ r y c h stosowanie wytwarza s t o j ą c y u podstaw wszelkich 100 �Maciej Różalski • U T O P I A , K T Ó R E J U D A Ł O SIĘ Z A I S T N I E Ć p r a w ą z drugiej. Istota p r o j e k t u I S T A polega na p o ł ą ­ W ł o s z k a z pochodzenia, przyjechała z indyjskiego sta­ czeniu procesu i n t e l e k t u a l n y c h i artystycznych poszu­ n u Orisa, gdzie o d 1979 uczy się t a ń c a odissi. k i w a ń w jedno. Zabieg t a k i ogranicza niebezpieczeń­ B y l i także obecni artyści z A m e r y k i P o ł u d n i o w e j . stwo czczej gadaniny i nadmiernej egzaltacji artystycz­ Z Brazylii przyjechał A u g u s t o O m o l ü , który o d 2003 nej. Rzadki dzisiaj m a r i a ż sztuki i n a u k i prowadzi do r o k u jest c z ł o n k i e m O d i n Teatret, a o d 1994 wytworzenia oryginalnego sposobu badania tego, co w s p ó ł p r a c o w n i k i e m I S T A , oraz grający na r y t u a l n y c h artystyczne. Idea teatralnego l a b o r a t o r i u m , zaczerp­ b ę b n a c h candomble Cleber da P a i x ä o . Jako nauczy¬ był n i ę t a przez B a r b ę o d r e f o r m a t o r ó w teatru p o c z ą t k u ciel wzięła także udział A n n a W o o l f z A r g e n t y n y , któ¬ w i e k u , t a k i c h j a k M e y e r h o l d czy S t a n i s ł a w s k i , nabie¬ rej i n d y w i d u a l n y t r e n i n g aktorski budowany jest na ra nowego w y m i a r u , w y m i a r u dialogu, który ma szan¬ bazie t e c h n i k i Tadashi Suzukiego oraz t a ń c ó w latyno¬ sę zaistnieć przez chwilę w grupie ludzi n i e p o r ó w n a n i e amerykańskich. większej niż kilkunastoosobowy zespół teatralny, j a k i m jest O d i n Teatret. Ten wypowiadany N o w o ś c i ą była o b e c n o ś ć europejskich t e c h n i k te¬ wielogłosem, atralnych, które zostały zaprezentowane przez T h o ¬ prowadzony na różnych poziomach i różnymi językami masa Leabharta z U S A - aktora, reżysera, pisarza i na­ dyskurs jest u t o p i ą , k t ó r a ma na chwilę szansę zaist¬ uczyciela t e c h n i k i cielesnego m i m a Etienne'a D e c r o u x n i e ć w rzeczywistości. oraz Gennadija Bogdanowa u c z ą c e g o metody biomechaniki Wsiewołoda Meyerholda. Codzienne sesje pracy trwały z n i e w i e l k i m i prze¬ r w a m i o d szóstej rano do dziesiątej wieczorem. D z i e ń 14» sesja ISTA - Wrocław-Krzyżowa podzielony był na serie d w u g o d z i n n y c h sesji. C z ę ś ć by¬ ła t r e n i n g i e m a k t o r s k i m w różnych t e c h n i k a c h , część zaś w s p ó l n ą p r a c ą uczestników i a k t o r ó w z Eugenio Sympozjum I S T A podzielono na dwie części. Po­ B a r b ą . O szóstej rano m i a ł o miejsce w s p ó l n e powita¬ między 1 a 8 k w i e t n i a miała miejsce zamknięta sesja nie w s c h o d u s ł o ń c a . Potem uczestnicy udawali się na pracy praktycznej w Krzyżowej, p o d Wrocławiem. N a ­ ś n i a d a n i e . N a s t ę p n i e miały miejsce tzw. Learning tomiast w terminie 9-15 k w i e t n i a odbyła się druga część sympozjum, na które złożył się cykl spotkań, wykładów skimi. K a ż d e g o dnia t e n krótki warsztat prowadził i n ¬ i spektakli, odbywających się głównie na Scenie na ny z nauczycieli zaproszonych na sesję I S T A . Z a j ę c i a Swiebodzkim we wrocławskim Teatrze Polskim. O ile odbywały się w grupach kilkunastoosobowych. druga część sesji m i a ł a charakter luźno powiązanych ze sobą naukowo-artystycznych paneli, podczas których sesji uczestnicy m i e l i okazję pracy warsztatowej z każ¬ d y m z obecnych nauczycieli. N a s t ę p n y m b l o k i e m pra¬ ne przybyłych na I S T A gości oraz pokazane zostały cy były dwa dwugodzinne spotkania, które umożliwia¬ spektakle: O d i n Teatret i te z festiwalu Wschodnia Li¬ ły p o g ł ę b i a n i e wiedzy na temat jednej z prezentowa¬ nia, część pierwsza była n i e d o s t ę p n a dla nikogo oprócz n y c h rano t e c h n i k . Te dwie sesje także miały swoje na¬ wcześniej wyselekcjonowanej grupy praktyków i teore¬ zwy - Bazar i D r e a m t i m e - które zresztą podobnie j a k tyków teatru. Z o s t a ł o t a m zaproszonych o k o ł o osiem¬ learning to learn f u n k c j o n u j ą niezmiennie na każdej se¬ dziesięciu uczestników, którzy m i e l i możliwość pracy nauczycielami oraz z a k t o r a m i O d i n . To tygodniowe spotkanie m i a ł o i wymianie i n f o r m a c j i . Po p o ł u d n i u rozpoczynało się była publicznie d o s t ę p n a , tak w i ę c pisząc o tegorocznej natomiast t r w a j ą c e do p ó ź n y c h godzin I S T A , wypada skupić się głównie na tej zamkniętej py. W i e c z o r e m obywały się spotkania z reżyserem i je¬ N a I S T A zawsze zostają zaproszeni praktycy i teo¬ go g o ś ć m i p o ś w i ę c o n e problematyce improwizacji. By¬ retycy teatru z c a ł e g o świata. W t y m r o k u Barba za¬ ły one zwykle pokazem pracy danego aktora, przery¬ prosił, j a k zawsze, przede wszystkim a k t o r ó w pracują¬ w a n y m n i e k o ń c z ą c y m i się p y t a n i a m i Barby o d n o ś n i e cych w t e c h n i k a c h teatru W s c h o d u . Pojawili się tan¬ do k a ż d e g o niemalże r u c h u , każdej zasady i elementu gam- gry aktorskiej. M i a ł o się wrażenie obcowania z j a k i m ś b u h . Ta forma t a ń c a u w a ż a n a jest za najstarszą na Ba¬ przedziwnym l i . Z niej w y w o d z i się większość balijskich g a t u n k ó w grupy wieczornych spotkanie z B a r b ą . O n o także dzieliło się na dwa eta¬ części. Założycielką uczestnicy m i e l i możliwość ćwiczenia z w y b r a n y m i na¬ Tak p r e z e n t o w a ł a się część dnia p o ś w i ę c o n a nauce założeniami t e c h n i k i aktorskiej. Sesja w Krzyżowej nie tanecznych i muzycznych. sji I S T A o d jej p o c z ą t k ó w w latach 80. W t y m czasie uczycielami I S T A . charakter z a m k n i ę t e g o t r e n i n g u pracy z k o n k r e t n y m i cerze grupy Pura Desa A n s a m b l e u p r a w i a j ą c y Zorga¬ nizowano je w t e n s p o s ó b , aby podczas tygodniowej prezentowane i omawiane były kolejne t e c h n i k i teatral¬ z zaproszonymi przez Eugenio B a r b ę to le¬ arn, dwugodzinne sesje pracy n a d t e c h n i k a m i aktor­ zakładem rzemieślniczym, w którym majster rozkręca swoje dzieło na części w poszukiwa¬ jest n i u konkretnego elementu. Jako uczestnicy czuliśmy W ł o s z k a Cristina W i s t a r i , k t ó r a stawiła się na tego¬ się dopuszczeni do warsztatu pracy mistrza, który miał rocznej I S T A z czterema a k t o r a m i , w t y m z b a l i j s k i m o d w a g ę z a p r e z e n t o w a ć przed n a m i swoją niewiedzę, tancerzem i a k t o r e m I W a y a n B a w ą . Z Japonii przyje­ ale i s ł a b o ś ć osoby p o s z u k u j ą c e j , za wszelką c e n ę usi¬ chał A k i r a M a t s u i , aktor klasycznego teatru n o , który łującej się dowiedzieć. W ł a ś n i e chyba tą o d w a g ę pa- w s p ó ł p r a c o w a ł już wcześniej z B a r b ą . Ileana Citaristi, 101 �Maaej Roialski • UTOPIA, KTÓREJ U D A Ł O SIĘ ZAISTNIEĆ ne n a p i ę c i e , wydzielającym „ s c e n i c z n ą a u r ę " jako pod¬ m i ę t a ł o się z sesji I S T A najbardziej. Jestem p e ł e n po¬ dziwu dla Eugenio Barby, który w y s t ę p u j ą c z pozycji stawie teatru jest r o z m o w ą w kategoriach metafizycz¬ absolutnego mistrza był p o m i m o to w stanie zdecydo¬ n y c h , które nie p o d d a j ą się empirycznym m e t o d o m ra¬ w a ć się na n i e u s t a n n ą weryfikację siebie wobec p i l n u ¬ cjonalnego badania, jakie usiłuje p r z e p r o w a d z a ć Bar¬ j ą c e j k a ż d e g o jego słowa publiczności. Ta sama odwa¬ ba, u w y d a t n i a j ą c dajmy na to specyfikę r u c h ó w akto¬ ga c e c h o w a ł a także jego w y s t ą p i e n i a podczas sesji po¬ ra no i p r z y r ó w n u j ą c j ą do sposobu poruszania się tan¬ p o ł u d n i o w y c h , kiedy to podzieleni na grupy uczestni¬ cerza candomble. P r z e p r o w a d z a j ą c badanie empirycz¬ cy dostawali zadanie tworzenia na określony wcześniej ne, musimy przede wszystkim w y p r a c o w a ć kryteria t e m a t w ł a s n y c h zaimprowizowanych e t i u d . Nasze nie¬ s p r a w d z a l n o ś c i poszukiwanego stanu. N i e da się jed¬ zdarne, n o s z ą c e wszelkie znamiona dyletantyzmu dzia¬ n a k w y p r a c o w a ć t a k o w y c h o d n o ś n i e do tego, czy ak¬ łania były przez twórcę O d i n Teatret traktowane z naj¬ tor pogłębił scenicznie swoją o b e c n o ś ć czy nie. I tutaj większą p o w a g ą . Pytał d o k ł a d n i e o wszystko, wyjaśniał w m o i m m n i e m a n i u , w słabości metodologicznej leży ewentualne wątpliwości, po czym zabierał się do reży¬ największa siła idealistycznego zamierzenia I S T A . Są¬ serskiej pracy n a d s c e n ą , t ł u m a c z ą c w międzyczasie dzę, że Eugenio Barba zdaje sobie sprawę z niemożno¬ wszelkie m o t y w y swojego działania. O d e b r a ł e m te lek¬ ści ostatecznego stwierdzenia, w j a k i c h w a r u n k a c h za¬ cje reżyserskiego m o n t a ż u j a k b u d u j ą c y przykład a k t u czyna się wydzielać ów specyficzny stan „ p o g ł ę b i o n e j ofiarowania, w k t ó r y m p o s t a ć mistrza ma o d w a g ę za¬ o b e c n o ś c i " . N i e ulega jednak wątpliwości, że poszuku¬ ryzykować p o p e ł n i e n i e b ł ę d u , ukazanie p o d m a s k ą do¬ j ą c sposobu zwerbalizowania czegoś, czego zwerbalizo¬ s k o n a ł o ś c i swojej niewiedzy. w a ć się nie da, Barba ukazuje cel swoich p o s z u k i w a ń w całej pełni, tyle, że na i n n y m poziomie k o m u n i k a c j i . „ S e k r e t n y język aktora", jego s p o s ó b metafizycznego przebywania, dociera do nas poza s ł o w a m i , poza sło¬ Pogłębiona obecność w a m i odbywa się ta c u d o w n a przemiana rzeczywisto¬ ści w teatrze, p o w ó d dla k t ó r e g o wciąż i wciąż do te¬ Projekt ISTA ustanawia m e t a p o z i o m a t r u wracamy. Zdaje się o t y m wiedzieć Barba, kiedy dyskursu u k a z u j ą c ciągle nowe meandry artystycznych t e c h n i k , o teatrze i sztuce w o g ó l e . Z a d a j ą c rzadkie dzisiaj pyta¬ zarazem mruga do nas o k i e m . Jego słowa skazane są na nie o zasady o g ó l n e , Barba sytuuje siebie i towarzyszą¬ p o r a ż k ę , ale b y ć m o ż e sam proces u s i ł o w a ń , rzemieśl¬ cych m u poszukiwaczy w przezroczystej k u l i laborato¬ niczej i ukierunkowanej pracy, k t ó r a ma miejsce w la¬ r i u m chemicznego. Czy m o ż e lepiej jest p o w i e d z i e ć al¬ boratoriach I S T A , pozwala na zbliżenie do nieosiągal¬ chemicznego, gdyż ta t r w a j ą c a już dwadzieścia p i ę ć lat nego celu, tyle że właśnie na poziomie, który nie jest „wyprawa" jest przecież poszukiwaniem idealnej synte¬ ekspresywny, tylko przedekspresywny. Sam zy, ogólnej zasady zasad, k t ó r a - w t y m miejscu na ce Teatr, samotność, t o w a ć go za p o m o c ą klucza o t w i e r a j ą c e g o wszelkie drzwi. N i e jestem pewien, czy samo założenie tego niejsze, ukryte jest poza doskonaleniem m e t o d , poza i n t e n c j a m i pedagogicznymi i przekazywaniem racjonalnie c o ś , co zabiegowi racjonalizacji się nie poddaje. N i e wiemy, że rezultaty zawsze m o g ą s t a ć się balastem, m a r t w y m ciężarem. N a j w a ż n i e j s z e pozostaje spotkanie „ s t a n u p o g ł ę b i o n e j o b e c n o ś c i " wyzierają założenia f i ¬ między naszym osobistym poczuciem p u s t k i , uporem lozoficzne, jeżeli nie metafizyczne d o t y c z ą c e możliwo¬ w jego ł ą g o d z e n i u i w i a t r e m . N i c z tego nie daje się ści przemienienia rzeczywistości na płaszczyźnie sztu¬ Ciało aktora staje się „ciałem wiedzy. (... ) W i ę c - to jasne - m a m y czego uczyć. C h o c i a ż poddaje, gdyż w e d ł u g m n i e zza owego poszukiwanego ki. rzemiosło, bunt. Pisze: „ J a k w histo¬ r i i n a u k i , tak w h i s t o r i i sztuki i teatru to, co najistot¬ p r o j e k t u badawczo-artystycznego jest możliwe do re¬ alizacji, gdyż Barba usiłuje w y t ł u m a c z y ć Eugenio Barba zdaje się k o m e n t o w a ć te domysły, kiedy w książ¬ płaszczyźnie teatru - określa świat i pozwala interpre¬ p r z e k a z a ć . To jest strefa ciszy. Jednak trzeba m ó w i ć . teatralnym", D o k ł a d n i e dlatego, że to, co istotne - m i l c z y " . 1 wzbogaconym o jakiś rodzaj specyficznej „ o b e c n o ś c i " , k t ó r a ma leżeć u podstaw fenomenu teatru. O b o j ę t n i e ile n a p i s a ł o b y się na t e n temat, ile k u l t u r i t e c h n i k te¬ atralnych p r z e b a d a ł o , p r ó b u j ą c znaleźć r e c e p t ę na owo „ p o g ł ę b i a n i e o b e c n o ś c i " , nie jest możliwe wypra¬ 1 E u g e n i o B a r b a Teatr, Samotność, rzemiosło, bunt. s. 52 T ł u m . Grzegorz G o d l e w s k i , I w o n a K u r z , M a ł g o r z a t a L i t w i n o w i c z - D r o ź d z i e l , w y d . I n s t y t u t K u l t u r y Polskiej U W , r e d a k c j a p r z e k ł a d u Grzegorz G o d l e w s k i , Leszek K o l a n k i e w i c z , W a r s z a w a 2003 r. cowanie kryteriów sprawdzalności t a k i c h stanów. We¬ d ł u g m n i e rozmowa o ciele w y t w a r z a j ą c y m wewnętrz- 102 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/87dcf462c48eb74b84e6aea36113caaa.pdf 30d3055c700db6466da7faa95c33e46f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1701 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1574 Title A name given to the resource Utopijna idea słowiańskiej jedności w świetle podziałów w łonie katolicyzmu i prawosławia oraz konfliktów między "siostrzanymi Kosciołami" / ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2001 t.45, s.99-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLV: 2001, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI W ŚWIETLE PODZIAŁÓW W ŁONIE K A T O L I C Y Z M U I PRAWOSŁAWIA ORAZ KONFLIKTÓW MIĘDZY „SIOSTRZANYMI KOŚCIOŁAMI" (PRZYKŁAD SŁOWIAN WSCHODNICH I ZACHODNICH)* W e d ł u g n i e k t ó r y c h badaczy, przyjęcie Ewangelii było fundamentem jedno­ ści i w s p ó l n o t y słowiańskiej, a t a k ż e p o d s t a w ą życia duchowego E u r o p y Ś r o d ­ kowej i Wschodniej (patrz np. Gajek 1997, s. 10-11). Historia Słowian (może poza najwcześniejszym okresem ich dziejów) dowodzi jednak, iż j e d n o ś ć , w s p ó l n o t a k u l t u r o w a , powszechne poczucie identyfikacji ze Słowiańszczyzną, działanie dla dobra wszystkich n a r o d ó w słowiańskich, to tylko m i t y , utopijne idee, k t ó r e nigdy nie m i a ł y się spełnić . D z i ś wystarczy przyjrzeć się politycznej mapie Europy - byłej Jugosławii, d a w n y m r e p u b l i k o m radzieckim: Rosji, Ukrainie i Białorusi, a t a k ż e Czechom i Słowacji, by z r o z u m i e ć , j a k wielka p r z e p a ś ć dzieli ideę słowiańskiej w s p ó l ­ n o t y od jej realizacji. P r z e p a ś ć ta nie p o w s t a ł a na naszych oczach, w w y n i k u j a k i e g o ś jednorazowego aktu, lecz t w o r z y ł a się przez wieki j a k o rezultat p r o ­ cesów historycznych, nie r o z w i ą z a n y c h konfliktów. D o jej pogłębienia przy­ czyniły się r ó w n i e ż utrwalane przez lata stereotypy etniczne. W s p o m n ę t u t y l k o dla p r z y k ł a d u o stereotypowym, zdecydowanie negatywnym, a nawet w r o g i m wizerunku P o l a k ó w w oczach Rosjan (szerzej patrz: Giza 1993) lub o sposobie widzenia B i a ł o r u s i n ó w przez P o l a k ó w . W ich obrazie r ó w n i e ż d o m i n u j ą cechy ujemne, a przez długie lata nasi najbliżsi sąsiedzi funkcjono­ w a l i niejako poza ś w i a d o m o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w Polski (na ten temat patrz: K a b z i ń s k a 1999). W wieku X I X dla wielu Rosjan Polacy, ale też - c h o ć w mniejszym stopniu - Słowacy, Chorwaci i Słoweńcy, byli „ J u d a s z a m i Sło­ w i a ń s z c z y z n y " , wyznawali bowiem katolicyzm, obcy - w rosyjskim mniema­ n i u - Słowiańszczyźnie, głoszący treści nieuznawane przez p r a w o s ł a w i e . 1 * Skrócona i znacznie zmieniona wersja tego tekstu została przedstawiona podczas konferen­ cji „Słowianie i Słowiańszczyzna - pojęcia i rzeczywistość dawniej i dziś", zorganizowanej przez Instytut Słowianoznawstwa PAN w listopadzie 2000 r. w Warszawie. O utopijności idei słowiańskiej jedności patrz np. Bobrownicka 1995; „Slavjanskij faktor" 1995; Kabzińska-Stawarz 1996; Mylnikov 1996. 1 �100 IWONA KABZIŃSKA P o l a k ó w i Rosjan dzieliła nie tylko religia, odmienny alfabet, rywalizacja 0 p i e r w s z e ń s t w o w ś r ó d Słowian, czy walka o terytoria białoruskie, u k r a i ń s k i e 1 litewskie, różne były także preferowane przez nich systemy rządzenia: demokra­ cja i u m i ł o w a n i e złotej wolności przeciwstawiane s a m o w ł a d z t w u (tamże, s. 11). Dziewiętnastowieczni słowianofile i panslawiści zdecydowanie p o d k r e ś l a l i te różnice, zwłaszcza konfesyjne, nie w i d z ą c innej możliwości ich usunięcia, j a k poprzez nawrócenie marnotrawnych synów na ł o n o Słowiańszczyzny. Niszczenie przez R o s j ę kultury i religii n a r o d ó w słowiańskich, k t ó r e znalazły się w zasięgu jej bezpośredniego oddziaływania odczytywano j a k o realizację z a m i a r ó w Stwórcy (szerzej patrz: Andrusiewicz 1995; Giza 1993, s. 9-39; Kotlarski 1999, s. 185-210). Jeden z p r z y w ó d c ó w ruchu słowianofilskiego, I w a n A k s a k o w , głosząc prze­ wodnictwo i d o m i n a c j ę Rosji nad i n n y m i narodami słowiańskimi i u z n a j ą c p r a w o s ł a w i e za j e d y n ą p r a w d z i w ą wiarę, określił P o l s k ę j a k o „ w r o g a Słowian i narodu rosyjskiego" (Aksakov 1886, s. 27). N a p o c z ą t k u pierwszej wojny światowej wielu P o l a k ó w służyło w regular­ nej armii carskiej. W ł ą c z o n o do niej t a k ż e polskie d r u ż y n y pospolitego rusze­ nia. K s i ę ż a katoliccy pracujący na terenie zaboru rosyjskiego n a w o ł y w a l i w t y m czasie do w a l k i z g e r m a ń s k i m wrogiem, głosili h a s ł a j e d n o ś c i sło­ wiańskiej, m ó w i l i „ o nowej erze w stosunkach polsko-rosyjskich, o braterskim zbliżeniu Rosjan z P o l a k a m i " ( Ł a t y p o w a 1999, s. 83-84). Dalsze wydarzenia (rewolucja l u t o w a i p a ź d z i e r n i k o w a , w a l k i m i ę d z y A r m i ą C z e r w o n ą i polskimi żołnierzami) p o k a z a ł y jednak, j a k bardzo różniły się interesy o b y d w u naro­ d ó w . M i m o to, we wrześniu 1918 г., z inicjatywy Polskiego Z w i ą z k u W o j s k o ­ wego, zorganizowano w Orenburgu „ D n i Jedności S ł o w i a ń s k i e j " (szerzej na ten temat patrz: Ł a t y p o w a 1999, s. 93-94). J e d n ą z przyczyn p o d z i a ł ó w występujących w świecie słowiańskim, unie­ możliwiających stworzenie w s p ó l n o t y , były (i są nadal) napięcia w stosunkach m i ę d z y C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim. N i e m a t u miejsca na dokładniejsze o m ó w i e n i e historii trwającego do dziś rozbicia chrześcijaństwa na K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki i P r a w o s ł a w n y , ani też na r o z w a ż a n i e daleko idących konsekwencji decyzji podjętej w 1054 r o k u , kiedy to doszło do ostatecznego w y o d r ę b n i e n i a się p r a w o s ł a w i a (na ten temat patrz np. Keller 1982; Katolicyzm w Rosji... 1997). Zdaniem N o r m a n a Davisa, schizma m i ę d z y Wschodem i Zachodem była „największym skandalem w dzie­ jach ś w i a t a chrześcijańskiego [...] Po r o k u 1054 istniały nie tylko dwa rzekomo powszechne cesarstwa chrześcijańskie; istniały również dwa rzekomo pow­ szechne i ortodoksyjne chrześcijańskie K o ś c i o ł y . Trzysta lat wcześniej g ł ó w n a linia p o d z i a ł u Europy oddzielała chrześcijańskie kraje P o ł u d n i a od p o g a ń s k i c h k r a j ó w P ó ł n o c y . O d tej chwili m i a ł a ona dzielić kraje Zachodu o d p r a w o s ł a w ­ nych k r a j ó w W s c h o d u " (Davis 1998, s. 367). Chciałabym zwrócić uwagę na fakt, iż wspomniana schizma nie była jedynym p o d z i a ł e m , j a k i d o k o n a ł się w łonie „siostrzanych K o ś c i o ł ó w " . Wystarczy w s p o m n i e ć o tzw. raskole (rozłamie) w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , j a k też o powsta­ n i u K o ś c i o ł a unickiego, od p o c z ą t k u p r z e ś l a d o w a n e g o przez Cerkiew. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 101 W 1652 r. p a t r i a r c h ą moskiewskim i głową K o ś c i o ł a p r a w o s ł a w n e g o w Rosji został N i k o n . Głosił on k o n i e c z n o ś ć przeprowadzenia reform, k t ó r y c h celem b y ł o zbliżenie liturgii i o b r z ę d ó w rosyjskiego p r a w o s ł a w i a do wzorca grecko-bizantyjskiego. Księgi religijne u ż y w a n e w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j zo­ stały poddane korekcie i dostosowane do greckiego pierwowzoru. Reformy N i k o n a s p o t k a ł y się ze zdecydowanym sprzeciwem części w y z n a w c ó w prawo­ sławia, zwłaszcza ludności chłopskiej, ale też k u p c ó w , b o j a r ó w i wojska. Sprzeciwiła się i m t a k ż e część kleru, na czele z A w w a k u m e m . W sporze m i ę d z y N i k o n e m i jego opozycjonistami istotne znaczenie m i a ł y m . i n . różnice p o g l ą ­ d ó w na miejsce M o s k w y i Konstantynopola w świecie p r a w o s ł a w i a . W e d ł u g N i k o n a , K o n s t a n t y n o p o l p o z o s t a ł centrum p r a w o s ł a w i a , z tego względu k o ­ nieczne stało się dostosowanie p r a k t y k liturgicznych do tradycji bizantyjskiej. Jego przeciwnicy uważali, że Rosja moskiewska - j a k o niepodległe p a ń s t w o p r a w o s ł a w n e - jest szczególnie predystynowana do otoczenia o p i e k ą wyznaw­ c ó w tej wiary. W M o s k w i e też, w przeciwieństwie do Konstantynopola, m o ż e się rozwijać bez p r z e s z k ó d starochrześcijańska o b r z ę d o w o ś ć kościelna. Prze­ c i w n i k ó w reform, k t ó r z y opowiedzieli się za zachowaniem dotychczasowych f o r m liturgii i ksiąg, j a k o prawdziwych i natchnionych przez Ducha Świętego, nazwano „ r a s k o l n i k a m i " . Oni sami określali się mianem s t a r o o b r z ę d o w c ó w (szerzej na temat s t a r o o b r z ę d o w c ó w patrz: Grek-Pabisowa 1999; G r ę b e c k a 2001; Iwaniec 1977; Kremleva 1997). R o z ł a m w Cerkwi nie m i a ł jedynie religijnego charakteru. Stosunek do reform N i k o n a stał się bowiem pretekstem do w y r a ż e n i a generalnego sprzeci­ w u wobec cudzoziemskich nowinek, naruszenia nietykalności i czystości wiary p r a w o s ł a w n e j , j a k też - wobec władzy aprobującej posunięcia uderzające w r o ­ dzime tradycje i obyczaje (Kremleva 1997, s. 701-703). Przeciwnicy reform uznani zostali za w r o g ó w „ g o s u d a r s t w a " . C h c ą c z a c h o w a ć wiarę, a j e d n o c z e ś ­ nie u n i k n ą ć kary (tortur, śmierci, konfiskaty m a j ą t k u ) musieli e m i g r o w a ć . Skryli się w lasach, osiedlili na stepach, wielu u d a ł o się do guberni archangielskiej, na tereny zawołżańskie, na U k r a i n ę (Ziemia Czernichowska) lub Syberię. Część s t a r o o b r z ę d o w c ó w osiadła w Inflantach, w W i e l k i m Księstwie Litewskim, a p o d koniec X V I I w. ich grupy d o t a r ł y na ziemie polskie. E m i ­ gracja nasiliła się w 1 p o ł o w i e X I X w. ( D o l ž e n k o 1998; Ponomarev 1998; Skupiska staroobrzędowców... b.r.w.). P r z e ś l a d o w a n i a ustały w okresie pa­ nowania carycy Katarzyny I I . W 1762 r. senat zezwolił s t a r o o b r z ę d o w c o m , k t ó r z y opuścili R o s j ę na p o w r ó t do kraju. W p o c z ą t k u X I X w. pozwolono i m na d r u k ksiąg religijnych i zaprzestano niszczenia ich d o m ó w m o d l i t w y (Kremleva 1997, s. 705). W okresie powstania listopadowego i styczniowego wielu s t a r o o b r z ę d o w c ó w mieszkających na ziemiach polskich uczestniczyło w walkach przeciwko p o w s t a ń c o m , za co zostali nagrodzeni przez w ł a d z e carskie. Korzystano też z ich usług j a k o szpiegów podczas wojen z Rzecząp o s p o l i t ą i z a r m i ą n a p o l e o ń s k ą (Rakowski 2000, s. 83, 90). F a k t y te m o ż n a u z n a ć za jedno z wielu świadectw wskazujących na to, że słowiańska j e d n o ś ć była (i jest) m i t e m . �102 IWONA KABZIŃSKA „ R a s k o ł " nie był k o ń c e m p o d z i a ł ó w . U schyłku X V I I w . p o w s t a ł y bowiem w ś r ó d s t a r o o b r z ę d o w c ó w dwie grupy: p o p o w c ó w i b e z p o p o w c ó w . Pierwsi, z a c h o w u j ą c stare o b r z ę d y i liturgię, korzystali z posługi p r a w o s ł a w n y c h po­ p ó w , p r z y j m u j ą c ich do swoich w s p ó l n o t . D r u d z y nie godzili się na tego t y p u w s p ó ł p r a c ę . N i e uznawali też wielu zewnętrznych form o b r z ę d o w y c h . W tej grupie, nie posiadającej własnej hierarchii d u c h o w i e ń s t w a i ujednoli­ conych p r z e p i s ó w , n a s t ą p i ł y kolejne podziały. Powstały r ó ż n e ugrupowania (np. p o m o r i a ń s k i e , fiedosiejewskie i filipońskie). W e d ł u g I . A . Kremlewej, r ó ż ­ nice m i ę d z y n i m i nie miały jednak zasadniczego znaczenia dogmatycznego (Kremleva 1997, s. 705-707). Podobnie j a k w wielu innych Kościołach, w Cerkwi Prawosławnej wystąpiło zjawisko określane jako sekciarstwo lub herezja. Należy jednak podkreślić, że nie m i a ł o ono nigdy masowego charakteru (Inikova 1997, s. 723; Pavlenko 1994, s. 119-125). W X I V w . w ś r ó d niższego duchowieństwa, głównie w Nowogrodzie i Pskowie, n a r o d z i ł a się sekta tzw. strigolnikow (cyrulików). Jej c z ł o n k o w i e w y s t ę p o w a l i przeciwko hierarchii cerkiewnej, k r y t y k o w a l i obraz życia ducho­ wieństwa, propagowali ascetyzm, poddawali w wątpliwość niektóre dogmaty. We wczesnym państwie moskiewskim powstały też dwa ugrupowania wywodzące się z d o k t r y n y Sergiusza z R a d o n e ż a . Pierwsze z nich, tzw. nie p o s i a d a j ą c y c h lub s t a r c ó w zawołżańskich, reprezentowane było przez N i l a z Sorska. W y s t ę p o w a ł o ono m . i n . przeciwko zbyt silnym z w i ą z k o m Cerkwi z p a ń s t w e m . U w a ż a n o r ó w n i e ż , że Cerkiew powinna z r e z y g n o w a ć z własności ziemskiej i zwolnić l u d n o ś ć wiejską z o b o w i ą z k u pańszczyzny. Reprezentantem drugiej grupy, tzw. józefinów, był Józef z W o ł o c k a . Grupa ta zajęła przeciwne stanowisko, opowia­ dając się za powiązaniem Cerkwi z państwem, k t ó r e miało obowiązek opiekować się nią. Cerkiew m o g ł a też p o s i a d a ć w ł a s n o ś ć ziemską. Biskupi byli mianowani przez synod kierowany przez carskiego prokuratora. O n i z kolei decydowali 0 obsadzaniu stanowisk przez poszczególnych duchownych. T a k odmienne p o g l ą d y były p r z y c z y n ą wielu konfliktów, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y do likwidacji o d ł a m u „nie posiadających". Uzależniona od p a ń s t w a Cerkiew rosyjska stała się jednym z e l e m e n t ó w jego systemu administracyjnego. Jak twierdzi Józef Keller (1982, s. 184-190), duchowieństwo skoncentrowało się na stronie obrzędowej, na dalszy plan zeszły głębsze studia teologiczne. Zahamowanie rozwoju teologii przy położeniu nacisku na emoqonalna stronę wiary zadecydowało o słabości Cerkwi 1 było czynnikiem sprzyjającym powstawaniu sekt. D o najbardziej znanych sekt rosyjskich należą: chłystowie, duchoborzy i m o ł o k a n i e . W latach sześćdziesiątych X V I I I w . z chłystów wyodrębniło się tzw. skopczestwo (skopcy). Wymienione t u nazwy zostały nadane c z ł o n k o m sekt przez w y z n a w c ó w p r a w o s ł a w i a . Oni sami nazywali się „ l u d ź m i B o ż y m i " , „ d u c h o w y m i b r a ć m i " , „synami Boga" itp. (Inikova 1997, s. 725-726). Rosyjskie sekty dzielą się na mistyczne i racjonalistyczne. D o pierwszej grupy należą m . i n . chłystowie i skopcy oraz tzw. N o w y Izrael. I c h wyznawcy u z n a j ą m o ż l i w o ś ć bezpośredniego obcowania człowieka z Bogiem i wcielenia się Boga w człowieka. „ C h ł y s t o w i e " głoszą, że są we w ł a d z y D u c h a Świętego, nie m o g ą więc grzeszyć �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 103 i p o p e ł n i a ć błędów. Założyciel skopców, Seliwanow, zalecał natomiast kastrację j a k o d r o g ę do szczęścia i zbawienia (Keller 1982, s. 189). Raqonalisci (mołokanie i duchoborzy) o d r z u c a j ą autorytet Cerkwi P r a w o s ł a w n e j , p r ó b u j ą c objaśniać Pismo Święte z pozycji rozumowych (Inikova 1997, s. 725-726). C z ł o n k o w i e sekt, z obawy przed p r z e ś l a d o w a n i a m i , starali się u k r y w a ć p r z y n a l e ż n o ś ć do poszczególnych u g r u p o w a ń i bardzo często zewnętrznie nie zrywali z C e r k w i ą . W i e l u z nich nie u n i k n ę ł o jednak kary, przede wszystkim - zesłania. W X I X w . , m . i n . na Kaukazie i na Syberii, p o w s t a ł y całe osady s k o p c ó w . W i e l u m o ł o k a n , i w y o d r ę b n i o n y c h z nich tzw. s u b b o t n i k ó w , osied­ liło się we wschodniej A r m e n i i . Przybyli oni głównie z guberni Tambowskiej, Saratowskiej i Orenburskiej. W e d ł u g I . W . D o ł ż e n k o (1998, s. 173) 80% przy­ byszy z d e c y d o w a ł o się na osiedlenie dobrowolnie, 2 0 % natomiast stanowili zesłańcy. Pierwsze osady tzw. sekciarzy na terenach wschodniej A r m e n i i po­ w s t a ł y w 1830 r. Najbardziej aktywne procesy osadnicze miały jednak miejsce w latach 1840-1850. Zgodnie ze spisem z 1886 г., na obszarach w y o d r ę b ­ nionych w e d ł u g współczesnych granic p a ń s t w a , znajdowały się 23 osady rosyj­ skie zamieszkałe przez 11 283 osoby, w tej liczbie było 6 osad p r a w o s ł a w n y c h z a m i e s z k a ł y c h przez 2 736 w y z n a w c ó w (tj. 24,4%) i 17 osad zamieszkałych przez „ s e k c i a r z y " , z 8 547 osobami (75,6%). Największą g r u p ą byli m o ł o k a ­ nie. D o dziś, j a k podaje D o ł ż e n k o , rdzenni m i e s z k a ń c y A r m e n i i u t o ż s a m i a j ą z n i m i Rosjan urodzonych w t y m p a ń s t w i e . Liczni przedstawiciele sekt religijnych zostali zesłani na tereny Gruzji. W X I X w . największą g r u p ę stanowili duchoborzy. Wielu było t a k ż e m o ł o k a n i s k o p c ó w . Z danych spisu rolnego, j a k i przeprowadzono na Kaukazie w po­ łowie lat osiemdziesiątych, wynika, że „ c z ł o n k ó w sekty d u c h o b o r ó w osiedlono w trzech kaukaskich jednostkach administracyjnych: guberniach tyfliskiej, jelizawietpolskiej i obwodzie karskim. Wszystkie siedziby d u c h o b o r ó w znaj­ d o w a ł y się więc na Zakaukaziu [ . . . ] " (Furier 2000, s. 49). Liczebność tej grupy w y n o s i ł a ok. 20 tysięcy (tamże). „ A n a l i z a danych spisu rolnego p r z e k o n a ł a b a d a j ą c e g o ten problem Aleksandra K l i b a n o w a , że duchoborzy wyróżniali się poziomem z a m o ż n o ś c i na wsi kaukaskiej" (Furier 2000, s. 49). W 1887 r. n a s t ą p i ł r o z ł a m w ś r ó d d u c h o b o r ó w . Wielu z nich opowiedziało się za n o w y m p r z y w ó d c ą , P.W. Wereginem, część opuściła Kaukaz i osiedliła się m . i n . w obwodzie rostowskim (Inikova 1997, s. 732). T a k ż e m o ł o k a n i e nie uniknęli w e w n ę t r z n y c h p o d z i a ł ó w . R ó ż n i c e w rozumieniu Starego i Nowego Testamentu były p r z y c z y n ą w y o d r ę b n i e n i a się tzw. subbotniczestwa. Człon­ kowie tej grupy, założonej przez Sundukowa, zanegowali b ó s t w o Chrystusa, świętowali s o b o t ę i uznali prawo mojżeszowe, stąd też zwano ich popularnie „ ż i d o s t w u j u s z c z i m i " . O d 1825 г., aby zapobiec odchodzeniu w y z n a w c ó w pra­ w o s ł a w i a do sekt, zaczęto przesiedlać s u b b o t n i k ó w na Kaukaz, gdzie też założyli swoje wioski (Inikova 1997, s. 734). W połowie X I X w. spośród m o ł o k a n wyodrębniła się grupa zwana prygunam i . Jej założyciel, L . Sokołów, u z n a ł się za Chrystusa, k t ó r y przyszedł, by sądzić świat i w e z w a ł swoich w y z n a w c ó w do zebrania się na Kaukazie. W latach �104 IWONA KABZIŃSKA trzydziestych X I X w. z m o ł o k a n wyodrębniła się „wspólnota wspólnot", założona przez A . Popowa. N a p o c z ą t k u X X wieku m o ł o k a n i e bezskutecznie podejmo­ w a l i p r ó b y zjednoczenia. W e d ł u g danych rosyjskich, 1 stycznia 1912 r. w Rosji oficjalnie mieszkało 133 935 osób należących do sekty m o ł o k a n , 4 844 p r y g u n ó w , 4423 subbotników. Obecnie mołokanie mieszkają przede wszystkim na Kaukazie. W ostatnich latach wielu c z ł o n k ó w tej grupy wyjechało do Rosji. N a p o c z ą t k u X X w. d u ż a grupa m o ł o k a n w y e m i g r o w a ł a do U S A (Inikova 1997, s. 736-737). Sekty, k t ó r e p o w s t a ł y w Rosji w X V I I I - X I X w. przyciągały głównie l u d n o ś ć wiejską. Jak pisze S. A . I n i k o w a , członkowie sekt odnosili się wrogo do Cerkwi Prawosławnej i nie chcieli identyfikować się z Rosjanami. Duchoborzy i m o ł o k a ­ nie np. u w a ż a l i się wręcz za o d r ę b n y n a r ó d . Nie uznawali świętości w ł a d z y carskiej, a pojęcie „otiecziestwa" łączyli z miejscem pobytu swoich p r z y w ó d c ó w (Inikova 1997, s. 737; por. D o l ž e n k o 1998, s. 179; Ponomarev 1998, s. 122-132). D ą ż o n o też do zachowania endogamii, unikając m a ł ż e ń s t w z przedstawicielami innych religii i narodowości. Złamanie endogamii nastąpiło w latach trzydziestych - czterdziestych X X w. (wówczas też wiele wiosek zamieszkałych przez członków sekt utraciło m o n o e t n i c z n o ś ć ) . „Sekciarze" starali się z a c h o w a ć czystość języka, k t ó r y nosił wiele cech charakterystycznych dla XVII-wiecznego rosyjskiego. D l a s t a r o o b r z ę d o w c ó w język nie był wyłącznie ś r o d k i e m komunikacji, lecz przede wszystkim służył zachowaniu t o ż s a m o ś c i etnicznej. Głosili oni, iż utrata j ę z y k a prowadzi do zagłady całej grupy (Ponomarev 1998, s. 122-123). M i m o dystansowania się do Rosjan, członkowie sekt byli związani z n i m i językiem, p a m i ę c i ą historyczną oraz wieloma obyczajami i tradycjami. D u c h o ­ borzy np. zachowali wiele pieśni ludowych sławiących historyczne osiągnięcia Rosjan. J e d n o c z e ś n i e k a ż d a sekta stworzyła w ł a s n e pieśni religijne, psalmy, a t a k ż e specyficzną o b r z ę d o w o ś ć d o r o c z n ą i r o d z i n n ą . B r a k o w a ł o t u jednak wielu form z a c h o w a ń nie związanych z religią (m.in. r ó ż n y c h t y p ó w zabaw, rozrywek) j a k też ludowych p r a k t y k magicznych (Inikova 1998, s. 737, 739-741; Ponomarev 1998, s. 122-123; D o l ž e n k o 1998, s. 178-179). Kolejne podziały słowiańskiego świata (przede wszystkim interesującego nas t u wschodniego i zachodniego) nastąpiły w w y n i k u powstania K o ś c i o ł a unickie­ go, ustanowionego oficjalnie na synodzie brzeskim, 9 p a ź d z i e r n i k a 1596 r o k u . F a k t ten pogłębił długotrwały konflikt między C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ­ łem Rzymskokatolickim ( D y l ą g o w a 1992, 1996; Marozava 1996). Wyznawcy K o ś c i o ł a unickiego na wschodnich terenach I Rzeczypospolitej odłączyli się od patriarchy moskiewskiego i uznali w ł a d z ę p a p i e ż a . Przyjęli też dogmaty religii katolickiej, zachowując o b r z ą d e k wschodni, staro-cerkiewnosłowiański j ę z y k m o d l i t w y i kalendarz obowiązujący w Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . C h o c i a ż tworzenie U n i i na wschodnich terenach Rzeczypospolitej o d b y w a ł o się w s p o s ó b pokojowy, Cerkiew i carowie rosyjscy uznali u n i t ó w za „ b r a c i siłą o d ł ą c z o n y c h od prawdziwej w i a r y " . U n i a była postrzegana przez R o s j ę j a k o „ k a m i e ń obrazy". K o ś c i ó ł unicki stał się obiektem p r z e ś l a d o w a ń , widzia­ no w n i m bowiem „ n a r z ę d z i e ekspansji kultury łacińskiej" (a więc i polskiej) na tereny rosyjskie (Dylagova 1996, s. 159). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 105 Po zajęciu ziem polskich przez Rosję rozpoczęło się nawracanie u n i t ó w na ł o n o p r a w o s ł a w i a . M i a ł o to p o w s t r z y m a ć polonizację, w rzeczywistości jednak sprzyjało rusyfikacji wiernych. I n i c j a t o r k ą wspomnianej akcji była Katarzyna I I , k t ó r a d o p r o w a d z i ł a do niemal całkowitej likwidacji U n i i na Ukrainie. Jej w n u k , M i k o ł a j I , d o k o ń c z y ł tego dzieła na ziemiach u k r a i ń s k i c h i na Biało­ rusi, Aleksander I I zaś włączył do Cerkwi P r a w o s ł a w n e j u n i t ó w z K r ó l e s t w a Polskiego. Z ł a g o d z e n i e p o l i t y k i antyunickiej n a s t ą p i ł o w latach 1796-1825, za c z a s ó w P a w ł a I i jego n a s t ę p c y Aleksandra I . W p o z o s t a ł y c h okresach wielu u n i t ó w osadzono w więzieniach lub zesłano w głąb Rosji. Wielu zginęło od k u l żołnierzy carskich (wśród nich byli np. m i e s z k a ń c y podlaskiego Drelowa i Pratulina, wyniesieni na ołtarze przez p a p i e ż a Jana P a w ł a I I ) . W 1839 г., na synodzie biskupów prawosławnych w Połocku, podjęto decyzję o likwidacji Kościoła unickiego na wschodnich terenach Polski przedrozbiorowej w ł ą c z o n y c h do I m p e r i u m Rosyjskiego. Dopiero po tzw. ukazie tolerancyjnym, wydanym przez cara Mikołaja I I (17/30 kwietnia 1905 r.) rozpoczęła się masowa ucieczka dawnych u n i t ó w z Cerkwi Prawosławnej. Likwidacja U n i i na terenach zaboru rosyjskiego sprawiła, że nie mogli oni powrócić na łono swego Kościoła, stawali się więc wyznawcami K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego. K o ś c i ó ł unicki p r z e t r w a ł natomiast w zaborze austriackim. W 1774 r. cesarzowa M a r i a Teresa określiła go mianem „ g r e k o k a t o l i c k i e g o " , a o b r z ą d e k unicki został z r ó w n a n y z rzymskim ( D y l ą g o w a 1996, s. 159-160). Jednym z widocznych efektów działań zmierzających do likwidacji U n i i na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji w w y n i k u r o z b i o r ó w była przebudowa świątyń unickich, m a j ą c a na celu upodobnienie ich do cerkwi (działania te nasiliły się po 1839 roku). Najważniejszym z e w n ę t r z n y m w y r ó ż n i k i e m świą­ t y ń p r a w o s ł a w n y c h jest tzw. piatigławie, t j . zespół pięciu cebulastych k o p u ł , z k t ó r y c h ś r o d k o w a m a większe rozmiary od czterech p o z o s t a ł y c h , usytuowa­ nych symetrycznie w rogach dachu. D o b u d o w y w a n o więc wieże z k o p u ł a m i do unickich kościołów. Czasem zamiast pięciu stawiano j e d n ą d u ż ą wieżę z a k o ń c z o n ą k o p u ł ą i umieszczano w rogach nawy m a ł e krzyżyki, mające s y m b o l i z o w a ć p r a w o s ł a w n e „ p i a t i g ł a w i e " . N a k r y w a n o też świątynie n o w y m dachem, np. o ś m i o p ł a t o w y m , z cebulastą k o p u ł ą . D o ścian dawnych świątyń unickich dostawiano ponadto rozmaite pomieszczenia, by przybliżyć plan, na k t ó r y m zostały zbudowane do krzyża greckiego, charakterystycznego dla bu­ d o w l i p r a w o s ł a w n y c h . D z i a ł a n i a te d o p r o w a d z i ł y do niemal całkowitego zani­ k u k o ś c i o ł ó w unickich na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. D o dziś też w stanie pierwotnym z a c h o w a ł y się tylko pojedyncze obiekty tego typu (należą do nich np. kościoły unickie zwane „siedleckimi"). Część świątyń unickich stała się k o ś c i o ł a m i rzymskokatolickimi i u n i k n ę ł a zamiany na cerkwie (szerzej patrz: Pokropek 1996, s. 79-88). Zmianie uległy nie tylko zewnętrzne kształty budowli. Przeprowadzono t a k ż e liczne p r z e r ó b k i w n ę t r z a świątyń, by zatrzeć widoczne t u wpływy rzym­ skokatolickiej architektury kościelnej i „ p r z y w r ó c i ć o b r z ą d e k do pierwotnej czystości". Stawiano więc np. tzw. carskie wrota, usuwano ołtarze boczne, �106 IWONA KABZIŃSKA konfesjonały, organy, obrazy katolickich świętych i z a k o n n i k ó w . D o d a w a n o też do krzyży u k o ś n e ramiona, tzw. pierieczotki (Paszkiewicz 1999, s. 86-87, 93). N a cerkwie zamieniono t a k ż e wiele świątyń katolickich, by zatrzeć ślady obecności katolicyzmu na ziemiach polskich w ł ą c z o n y c h do Rosji. I c h w y r ó ż ­ nikiem stały się cebulaste k o p u ł y , często malowane na niebiesko i zdo­ bione złotymi gwiazdami. I tak np. warszawski kościół ojców p i j a r ó w przy u l . Długiej został przebudowany na s o b ó r Świętej Trójcy. Podobnie p o s t ą p i o ­ no m . i n . z kościołem b e n e d y k t y ń s k i m w Radomiu, z kościołem ojców fran­ c i s z k a n ó w w Piotrkowie i z wieloma innymi świątyniami na terenie K r ó l e s t w a Polskiego oraz na dawnych ziemiach wschodnich I Rzeczypospolitej, np. z k o ś c i o ł a m i franciszkańskimi i jezuickimi w Mohylewie, Witebsku, N o w o ­ g r ó d k u (Paszkiewicz 1999, s. 80, 83). P o d ł o ż e polityczne i w y r a ź n i e a n t y p o l s k ą w y m o w ę m i a ł a przebudowa kościoła znajdującego się na s z a ń c a c h W o l i (w miejscu w a l k polsko-rosyjskich, jakie toczyły się podczas powstania lis­ topadowego, a zarazem miejscu śmierci generała Józefa Sowińskiego) na cer­ kiew M a t k i Bożej Włodzimierskiej (Paszkiewicz 1999, s. 83). Wznoszono też cerkwie w najbardziej widocznych, strategicznych punktach miast, np. na placu Saskim w Warszawie, by w ten s p o s ó b zaznaczyć o b e c n o ś ć i panowanie Rosji. Piotr Paszkiewicz p o d k r e ś l a , że budowa cerkwi w miejscach obecności Rosjan była praktykowana z a r ó w n o na terenach podbitych przez Rosję i włą­ czonych do I m p e r i u m , j a k również w Europie Zachodniej, A z j i i Ameryce, wszędzie tam, gdzie znajdowały się grupy ludności rosyjskiej, p r a w o s ł a w n e j . P r a w o s ł a w n i misjonarze mieli za zadanie nie tylko krzewienie idei religijnych, lecz t a k ż e zaznaczanie obecności Rosji w świecie (Paszkiewicz 1999, s. 267). Po odzyskaniu niepodległości przez P o l s k ę rozpoczęła się akcja tzw. „ o d moskwiania", t j . usuwania materialnych śladów obecności Rosji i p r a w o s ł a ­ wia przez burzenie wzniesionych przez n i ą cerkwi lub z a m i a n ę ich na kościoły katolickie (szerzej patrz: P a p i e r z y ń s k a - T u r e k 1989; Paszkiewicz 1998; Prawo­ sławie w Polsce... 2000). Jak w i d a ć , zasada: Cuius regio, eius religio jest ponad­ czasowa, niezależna od p a ń s t w i systemów. W r ó c ę jeszcze do K o ś c i o ł a unickiego. Los jego w y z n a w c ó w stał się tema­ tem wielu u t w o r ó w literackich. Pisał o n i m np. Stefan Ż e r o m s k i w Urodzie życia, Do swego Boga, Poganinie, Ananke i Mogile, pisała M a r i a Rodziewi­ c z ó w n a w Byli i będą oraz w Janie Boruckim, a Helena Mniszek w Ziemi lez i krwi. U n i t o m p o ś w i ę c o n e były t a k ż e u t w o r y Z ziemi chełmskiej, Przysię­ ga, Matka i Osądzona, W ł a d y s ł a w a Reymonta oraz prace mniej znanych pisarzy, np. Z . Kowerskiej, S.Maciejowskiego, ks. M . Stefanowskiego i ks. W . S m o c z y ń s k i e g o (Wrzosek 1996) . „ M o t y w u n i c k i " pojawił się w Betlejem Polskim, Lucjana Rydla, w Panu Balcerze w Brazylii, M a r i i Konopnickiej oraz w wielu innych utworach i listach tej autorki. Stefan Wrzosek p o d k r e ś l a , iż tematyka unicka w y s t ę p o w a ł a najczęściej w k r ó t k i c h formach epickich. I c h 2 2 Za zwrócenie uwagi na tę pozycję serdecznie dziękuję dr Ewie Tierling-Śledź z Uniwersytetu Szczecińskiego. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 107 bohaterem był przede wszystkim unita podlaski, walczący o swą t o ż s a m o ś ć r e l i g i j n o - n a r o d o w ą (Wrzosek 1996, s. 55). Losy u n i t ó w ukazywano j a k o ele­ ment w a l k i m i ę d z y Wschodem i Zachodem, m i ę d z y dwoma k r ę g a m i cywiliza­ cyjnymi. Zajmowali oni miejsce „ n a przedłużeniu m i t u Polski - przedmurza c h r z e ś c i j a ń s t w a " (tamże, s. 59). Nie wahano się przed wpisaniem tragedii w y ­ z n a w c ó w K o ś c i o ł a unickiego w w a l k ę sił boskich i diabelskich. Uczynił tak np. ks. M a r i a n Stefanowski w Bohaterach wiary (tamże, s. 60-61). P r z e ś l a d o w a n i e u n i t ó w , ich przymusowe „ n a w r a c a n i e " na p r a w o s ł a w i e , stało się też tematem u t w o r ó w ludowych. Ich p r z y k ł a d e m m o ż e być „ B i a ł o ­ ruska ballada w j ę z y k u prostym z okresu nawracania U n i t ó w przez Carat na p r a w o s ł a w i e " , zapisana w p a m i ę t n i k u Jana Jankowskiego (ur. w 1882 r. w N o w i k a c h k o ł o Grodna, zm. 15 stycznia 1963 r. w p o d g r o d z i e ń s k i c h A d a ­ mowiczach) i zachowana w dokumentach rodzinnych : 3 Kalisci jak u nas kazaki stajali, Iszou ja z Ginawicz da Bahatyrou, Jeny mienie spatkali. Skazau ja pachwalony, jeny smiejucca Adzin sztozci spiewaje, Druhi w dudku dmie, A treci skipieusia i pytaje kto ty? da kto ty? Ktoż ja: swoj czełowiek, jaż tutejszy, Syn baćki majeho, a aciec maich dzieciej, Ja tut radziusia, wun maja chatka, Eto moj wyhan, tam moj brat harec, Wun maja sestra żniec. A jon kipić do i u twar szturchaje, Kto ty, da kto ty? ruski czy nie! Ja wam skazau kto ja A barady ja nie naszu. Jak skipieusia hety sałdat Jak sciebenie mienie nahajkaju Asz mnie czerwono w aczach zrabiła sia Nie uspieu ja kryknuć, tolko padumau Zaszto ty mienie biosz praklaty. Heto minułosia, ujechali ad nas kazaki, Zawuć nas na schod. Każuć pryjechau Wielki naczalnik. Sam Kniaź Chawanski Choc świato było, treba było josci. Wyszou hety Kniaź i skazau: Nasz Car łaskawy, swaju wieru wam daje I usie błaha, no i ziemie mnoho. A ciepier wypiem pa czaru i zakusim Tylko tut padpiszcie, sztob katalickiej wiery nie wiedac i nie znac. 3 Z rękopisem tego pamiętnika mogłam się zapoznać dzięki uprzejmości p. Mieczysława Juszkiewicza, potomka J. Jankowskiego, za co Mu ogromnie dziękuję. �108 IWONA KABZIŃSKA A ty pisar piszy! Jak usie panoczku tak i ja Ale wun Maciej staje. Jak jon skaże pieriewiernucca To usie wioski na jeho zdaducca. Zawuc mienie da hetaho Kniazia, A jon pasadziu minie kale sebie, Czastuje i uhawarywae i obecaje Żemle mnaho i hroszej niemało. Tolki aby ja padpisausia A ja ni tudy, ni siudy, Nareszcie spytau mienie hordo, Nu sztoż ty nadumausia! Nadumausia sztob z mienie sto szkur dzierli! Sztob mienie piekli na ahnie Ja swajej wiery nie zmieniu! Oh jak zarou hety Kniaź! Jak wyłupiu oczy i kryknuul Hej kazak, dawaj rozak sto! Uchapili mienia kazaki, Pałażyli na stoł, bjuć - siekuć. Nieczuju szto balic. Tolko mnie za serce biere, Za szto jon na mienie skuru dziere. Hej kryknuu ja, bijcie macniej! Macniejszy ad waszej wiery Maciej! Tak nas tutejszych hnali ad Unitów do prawosławia . 4 W dokumentach rodzinnych Jan Jankowski figuruje j a k o autor „ B a l l a d y " . Jej bohater - Maciej - to prawdopodobnie, w e d ł u g M . Juszkiewicza, ojciec autora. Jankowski wyjaśnia, że „unjaci to był n a r ó d n a p o ł Polski, u niego byli cerkwi zamiast kościołów, a jednak należące pod Rzym, tak zwane grekokatoliki. G d y car w y m o r d o w a ł p o w s t a ń c ó w polskich, r o z p o c z o ł niszczyć to, co polskie, starał się w y r w a ć z piersi P o l a k ó w nie t y l k o serce, ale i z a t r u ć m y ś l o Polsce" . 5 Po 1918 г., w I I Rzeczypospolitej p o d j ę t o p r ó b y wskrzeszenia K o ś c i o ł a unickiego m . i n . na Podlasiu i W o ł y n i u - tzw. neounia (Pokropek 1996, s. 69-70). Po I I wojnie światowej wiele parafii unickich znajdujących się wcześniej na terenie Polski znalazło się w granicach ZSRR, gdzie zostały zlikwidowane przez władze. N a U k r a i n i e od 1946 do 1988 r o k u Cerkiew Grekokatolicka działała w podzie­ m i u . Obecnie najwięcej należących do niej w s p ó l n o t znajduje się na U k r a i n i e Środkowej i Wschodniej. W 1998 r. ich liczba wynosiła 3243 i przekroczyła liczbę parafii istniejących przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą - 3 237 (Stoćkyj 2000, s. 133) . 6 4 Pamiętnik J. Jankowskiego, rękopis. Pisownia zgodna z oryginałem. Tamże. Praca tego autora zawiera m.in. wiele cennych danych dotyczących działalności Kościołów różnych wyznań (głównie chrześcijańskich) na Ukrainie, ich historii, zajmowanych terytoriów, liczby wspólnot i organizacji religijnych, uczelni duchownych, misji, monasterów i klasztorów, wiernych praktykujących i in. 5 6 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 109 N a p o c z ą t k u ostatniej dekady X X wieku reaktywowanie K o ś c i o ł a unic­ kiego stało się j e d n y m z celów opozycji białoruskiej, k t ó r a chciała uczynić wyznanie unickie n a r o d o w ą religią b i a ł o r u s k ą (o U n i i j a k o narodowej konfesji B i a ł o r u s i n ó w szerzej pisze M a r o z a w a 1996). W 1995 r. na Białorusi działało 9 parafii unickich. N a b o ż e ń s t w a o d b y w a ł y się we w ł a s n y c h świątyniach (np. w M i ń s k u , P o ł o c k u i Lidzie), w kościołach katolickich (w H o m l u i M o ­ hylewie) lub w domach prywatnych (ah 1995). Dzieje K o ś c i o ł a unickiego i jego w y z n a w c ó w bardzo w y r a ź n i e świadczą 0 b r a k u j e d n o ś c i Słowian, występujących w ś r ó d nich konfliktach politycznych, religijnych, etnicznych, narodowych. Są one t a k ż e p r z y k ł a d e m walk o domina­ cję Rosji, a potem Z S R R , na wschodnich i centralnych obszarach Europy. P r z e ś l a d o w a n i a K o ś c i o ł a unickiego nie skończyły się bowiem wraz z upad­ kiem caratu. Jeszcze w p o ł o w i e X X wieku w Z S R R w okrutny s p o s ó b zamor­ dowano unickiego duchownego, ks. Senkiwskiego (wrzucając go do k o t ł a z w r z ą t k i e m ) , biskup R o m ż a został otruty w szpitalu, księdza Baranyka pod­ dano t o r t u r o m i zamordowano, wyrywszy m u n o ż e m znak k r z y ż a na pier­ siach. W i e l u w y z n a w c ó w K o ś c i o ł a grekokatolickiego, wraz z wiernymi innych K o ś c i o ł ó w , zesłano do łagrów, więzień, o b o z ó w pracy, pozbawiono mienia, a nierzadko i życia (Szostkiewicz 2001b, s. 38). Dziś, m i m o sygnałów gotowości do dialogu i ekumenizmu, wysyłanych przez przedstawicieli r ó ż n y c h K o ś c i o ł ó w , m i m o zachęty - ze strony p a p i e ż a , Jana P a w ł a I I - do otwarcia się na tradycję d u c h o w ą chrześcijańskiego Wschodu, wydaje się, iż brak wyraźniejszych oznak istnienia duchowej wspólnoty (nie tylko słowiańskiej). D i a l o g ekumeniczny został jednak rozpoczęty, a - w e d ł u g ks. M i c h a ł a Czajkowskiego - jego w y n i k i (mimo oporu n i e k t ó r y c h K o ś c i o ł ó w 1 przedłużającego się oczekiwania na ustalenie zasad p r a w o s ł a w n e j ekumenii przez Synod W s z e c h p r a w o s ł a w n y ) „ s ą i m p o n u j ą c e " (Czajkowski 1997, s. 68). D i a l o g o w i i pojednaniu zdecydowanie przeciwstawia się część hierarchii Cerkwi P r a w o s ł a w n e j . 21 czerwca 1997 r. m i a ł o się o d b y ć w Wiedniu histo­ ryczne spotkanie p a p i e ż a Jana P a w ł a I I z p a t r i a r c h ą M o s k w y i Wszechrusi, Aleksym I I . N i e doszło jednak do niego. W komunikacie Świętego Synodu podano, iż nie zostało ono odpowiednio przygotowane. Nie r o z w i ą z a n o też - zdaniem Synodu - wielu istotnych p r o b l e m ó w , z a r ó w n o dawnych, j a k i współczesnych. Pod adresem K o ś c i o ł a Rzymskokatolickiego p a d ł y t a k ż e o s k a r ż e n i a o prozelityzm i działalność polityczną (Czajkowski 1997, s. 69). Przez wielu Rosjan p r a w o s ł a w i e traktowane jest j a k o ideologia narodowa, „przeciwstawiająca - zdaniem o. Gieorgija Czistiakowa - n a r ó d rosyjski wszystkim p o z o s t a ł y m narodom ś w i a t a " . Stoi to, w e d ł u g niego, w jaskrawej sprzeczności z o t w a r t y m ekumenizmem Jana P a w ł a I I , „ g o r ą c o miłującego R o s j ę i jej c h r z e ś c i j a ń s t w o " (cyt. za: Bezwiński 1999, s. 172). W a r t o też p r z y p o m n i e ć j e d n ą z zasadniczych różnic między mesjanizmem polskim i r o ­ syjskim. T e n pierwszy „stawiał sobie za cel odrodzenie, ocalenie i zespolenie n a r o d ó w w o k ó ł chrystianistycznych w a r t o ś c i - był chrystocentryczny". D r u g i natomiast „ m i a ł władcze i imperialne ambicje" (Kotlarski 1999, s. 202). �110 IWONA KABZIŃSKA W i e l u p r z e c i w n i k ó w ekumenizmu w dzisiejszej Rosji liczy na p o w r ó t „żelaznej k u r t y n y " , k t ó r a oddzieliłaby od siebie świat katolicki i p r a w o s ł a w n y . Świeccy „ h i s t o r i o z o f o w i e " rosyjscy, do k t ó r y c h należy np. Aleksander D u g i n , wspiera­ n i przez d u c h o w i e ń s t w o , n a w o ł u j ą „ d o stworzenia swoistej, ponadnarodowej w s p ó l n o t y słowiańsko-turkijskiej do w a l k i z anglosaskim światem, judaiz­ m e m " , u k a z u j ą c Rosjan j a k o „jedność m i s t y c z n ą " , „ n a r ó d Ducha Ś w i ę t e g o " , „sól Z i e m i " , „jedyny n a r ó d na świecie wybrany przez Boga do wypełnienia misji zbawienia ś w i a t a " (Lazari 1997, s. 337). Wiaczesław P o ł o s i n głosi nato­ miast, że „ R o s j i wyznaczona została przez O p a t r z n o ś ć szczególna misja historyczna - p o ł ą c z e n i a Wschodu i Zachodu i zjednoczenia świata. [...] Rosja była i znowu musi stać się liderem duchowym ludzkości [ . . . ] " (tamże). Narazie nie w i d a ć z w i a s t u n ó w zjednoczenia. Rosyjscy przeciwnicy dialogu m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim i C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą protesto­ w a l i np. (m.in. w M o s k w i e ) przeciwko wizycie Jana P a w ł a I I na Ukrainie, w czerwcu b r . Z bliżej niesprecyzowanych p o w o d ó w naciskano na przełożenie wizyty na wrzesień ( K A B , P A P 2001). W K i j o w i e , przed wizytą Ojca Świę­ tego, u r z ą d z a n o antypapieskie demonstracje, podczas k t ó r y c h niesiono wize­ r u n k i P a p i e ż a p r z y p o m i n a j ą c e g o w i l k a lub szatana. Uczestnicy demonstra­ cji krzyczeli: „ O n w a m zabierze dusze!" (Wilczak 2001, s. 40). M ó w i ł o się „ o spisku watykańsko-polskim, wymierzonym w suwerenność U k r a i n y " (tamże). A u t o r k a p o d k r e ś l a , że część m i e s z k a ń c ó w U k r a i n y p o s t r z e g a ł a wspomniane zachowania j a k o „ p r ó b ę ingerencji Rosji w w e w n ę t r z n e sprawy swego k r a j u " (tamże; por. Stoćkyj 2000, s. 145). O d b y w a ł y się ponadto modlitwy „ o ocalenie świętej wiary prawosławnej i U k r a i n y " (Szostkiewicz 2001 a, s. 15). Zastanawiano się, czy to przypadek, że p a p i e ż przyjeżdża na U k r a i n ę dzień po 22 czerwca, tj. niemal w rocznicę n a p a ś c i Niemiec na Z S R R , postrzegając go j a k o „ n o w e wcielenie imperialnego Zachodu, lidera politycznego w przebraniu duchownego, k t ó r y m a czelność świętować zwycięstwo nad komunizmem na gruzach systemu sowieckiego" (Szostkiewicz 2001a, s. 15). 7 U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a „ w e r b a l n i e " podtrzymuje dialog ekume­ niczny, w rzeczywistości jednak - j a k twierdzi J. Stoćkyj (2000, s. 121) - od­ nosi się negatywnie do p r o c e s ó w ekumenicznych. Znamienne i nie w y m a g a j ą ­ ce, j a k sądzę, komentarza są t a k ż e słowa patriarchy M o s k w y i Wszechrusi, Aleksego I I , wypowiedziane podczas jego p o b y t u na Białorusi w czerwcu 2001 r. Stwierdził on, że „wizyta p a p i e ż a na U k r a i n i e m o ż e ostatecznie p o p s u ć stosunki m i ę d z y katolikami a p r a w o s ł a w n y m i " . D o d a ł też: „ B i a ł o r u ś i Rosja zrobiły zdecydowane k r o k i w kierunku ponownego zjednoczenia. M a m na­ dzieję, że wielka bratnia U k r a i n a uzmysłowi sobie bezsporne dobro j e d n o ś c i . 7 Protesty wyznawców prawosławia towarzyszyły też pielgrzymce Papieża do Grecji, w maju 2001 r. Podczas tej pielgrzymki Jan Paweł I I stwierdził, że mimo upadku murów politycznych, pozostały inne mury - religijnych uprzedzeń i wiele jest jeszcze do zrobienia, by Kościół za­ czął oddychać dwoma płucami. Jednym z nich jest Kościół Wschodni, drugim - Zachodni (Szostkiewicz 2001; W K i in. 2001). �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 111 P r ó b u j e się nas skłócić i p o r ó ż n i ć , ale daj B ó g , a b y ś m y szli r ę k a w r ę k ę " ( „ T y d z i e ń na świecie", Polityka, nr 26, 30.06.2001). Wizytę p a p i e ż a , j a k o p a ń s t w o w ą , z a a k c e p t o w a ł natomiast w specjalnym oświadczeniu patriarcha kijowski, Filaret. W y w o ł a ł o to k r y t y k ę Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego . Jej przedstawiciele nie wzięli także udziału w spotkaniu przy­ w ó d c ó w K o ś c i o ł ó w i w s p ó l n o t religijnych działających na U k r a i n i e z Ojcem Świętym, k t ó r e o d b y ł o się 24 czerwca 2001 w Kijowie. Z s o n d a ż y przeprowadzonych przez Ośrodek B a d a ń Socjologicznych na dwa m i e s i ą c e przed p l a n o w a n ą wizytą Ojca Świętego w K i j o w i e i we Lwowie wynikało, ż e r n a ona poparcie 60% ludności. 34% ankietowanych stwierdziło, że jest „ i m wszystko jedno czy Jan Paweł I I przyjedzie do ich kraju, czy też nie lub w r ę c z nie wiedziało, k i m jest p a p i e ż " . N a s t ą p i ł natomiast zdecydowany wzrost aprobaty dla papieskiej wizyty w stosunku do lutego 2001 г., kiedy to tylko 23% m i e s z k a ń c ó w kraju o d n i o s ł o się z zadowoleniem do tych p l a n ó w (PAP, 2001). Dzisiejsza U k r a i n a jest terenem w a l k i toczącej się m i ę d z y wyznawcami p r a w o s ł a w i a , n a l e ż ą c y m i do k i l k u Cerkwi o odrębnej hierarchii i strukturze. Najważniejsze z nich to: U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu M o ­ skiewskiego, U k r a i ń s k a Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Kijowskiego, działająca od 1992 г., oraz U k r a i ń s k a Autokefaliczna Cerkiew P r a w o s ł a w n a , p o w s t a ł a w 1919 r. Zmuszona siłą przez władze p a ń s t w o w e do s a m o r o z w i ą z a ­ nia się w 1932 г., o d r o d z i ł a się na k r ó t k o w latach 1942-1944, a po 1944 r. działała na emigracji. N a U k r a i n ę p o w r ó c i ł a w r o k u 1988 (Droga do świąty­ n i . . . 2001; Stoćkyj 2000, s. 125-126). N a Ukrainie działają ponadto: Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a , Rosyjska W o l n a Cerkiew P r a w o s ł a w n a , N i e z a l e ż n a W s p ó l n o t a P r a w o s ł a w n a oraz Greckie W s p ó l n o t y U k r a i ń s k i e j Cerkwi Prawo­ sławnej (Stoćkyj 2000, s. 111-112). M ó w i ą c o sytuacji na Ukrainie, arcybiskup I h o r Isiczenka podkreślił, j a k wielkie znaczenie m a Cerkiew Autokefaliczna dla k s z t a ł t o w a n i a t o ż s a m o ś c i narodowej U k r a i ń c ó w , ich o d r ę b n o ś c i od R o ­ sjan: „ S k o r o n a r ó d wrócił do normalnego życia, trzeba się p o c z u ć n o r m a l n y m i U k r a i ń c a m i , a nie częścią narodu sowieckiego, czy j e d n ą z trzech części tego, co Rosjanie n a z y w a j ą trojjedinyj russkij naród" (Droga do świątyni... 2001, s. 138). W Cerkwi Autokefalicznej - zdaniem I . Isiczenki - „ w s z y s t k o jest inne: i maniera śpiewu, i szaty liturgiczne - greckiego, a nie moskiewskiego k r o j u , i m o d l i t w a wiernych i nawet samo rozplanowanie o b r z ę d u we w n ę ­ trzu świątyni. N i e m ó w i ą c j u ż o wymowie t e k s t ó w , k t ó r e znałem ze staroc e r k i e w n o - s ł o w i a ń s k i e g o , a k t ó r e teraz usłyszałem w j ę z y k u r o d z i m y m " ( D r o ­ ga do świątyni... 2001, s. 132). Arcybiskup Isiczenka p r z y p o m n i a ł , że caryca K a t a r z y n a I I z a b r o n i ł a odprawiania n a b o ż e ń s t w w j ę z y k u staro-cerkiewno-słowiańskim z w y m o w ą u k r a i ń s k ą . Car P a w e ł I natomiast w 1800 r. w y d a ł 8 8 W lutym 1997 r. patriarcha Filaret został obłożony klątwą przez Rosyjską Cerkiew Prawo­ sławną. Uznał on ten akt za „wtrącanie się Cerkwi Moskiewskiej w sprawy niezależnej Ukraiń­ skiej Cerkwi Prawosławnej Patriarchatu Kijowskiego". Anatema utrudnia jednak Filaretowi pro­ wadzenie działań na rzecz dialogu ekumenicznego (Stoćkyj 2000, s. 122). �112 IWONA KABZIŃSKA zakaz budowy świątyń w stylu u k r a i ń s k i m . „ N a kilka p o k o l e ń z a m a r ł o u k r a ­ ińskie odczuwanie cerkwi j a k o świątyni rodzimej - nawet teksty liturgiczne musiano czytać z rosyjską w y m o w ą " (tamże). O p r ó c z p o d z i a ł ó w przebiegających przez Cerkiew P r a w o s ł a w n ą , na U k r a ­ inie w y s t ę p u j ą k o n f l i k t y m i ę d z y katolikami i p r a w o s ł a w n y m i , a t a k ż e m i ę d z y K o ś c i o ł e m Rzymskokatolickim, C e r k w i ą P r a w o s ł a w n ą i K o ś c i o ł e m Grekokatolickim. Powodem n a p i ę ć jest m . i n . przejmowanie świątyń p r a w o s ł a w n y c h i rzymskokatolickich przez u n i t ó w (Stoćkyj 2000, s. 138-139, 148). Jak pisze ks. Czajkowski, U k r a i ń s k a P r a w o s ł a w n a Cerkiew Patriarchatu Moskiewskie­ go u t r a c i ł a np. większość parafii w obwodzie lwowskim i iwanofrankowskim (Czajkowski 1997, s. 69). J. Stoćkyj informuje natomiast o stratach U k r a i ń ­ skiej Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Kijowskiego (na rzecz U k r a i ń s k i e j Cerkwi P r a w o s ł a w n e j Patriarchatu Moskiewskiego) w obwodzie iwanofran­ k o w s k i m , tarnopolskim, lwowskim i chmielnickim (Stoćkyj 2000, s. 145). W ł a s n o ś c i ą g r e k o k a t o l i k ó w stały się kościoły w Tarnopolu, w Brodach i K o ­ marowie. U n i c i nie w y r a ż a j ą zgody na u d o s t ę p n i a n i e tych świątyń k a t o l i k o m . W czerwcu 1995 r. k s i ą d z M a r i a n Buczek, kanclerz k u r i i metropolitalnej we Lwowie, stwierdził, iż k o n f l i k t m i ę d z y katolikami o b r z ą d k u łacińskiego i gre­ k o k a t o l i k a m i jest szczególnie przykry, „ w czasach komunistycznych [bowiem] prymas W y s z y ń s k i z o b o w i ą z a ł się do opieki t a k ż e nad grekokatolikami, zaś w polskich seminariach kształcili się i dalej kształcą klerycy grekokatoliccy" (tk 1995). Z tego samego ź r ó d ł a wynika, że na Ukrainie mieszka o k o ł o m i l i o ­ na k a t o l i k ó w o b r z ą d k u łacińskiego. Prawie p o ł o w ę s t a n o w i ą Polacy. P o z o s t a ł a część to U k r a i ń c y , Rosjanie, Czesi, Słowacy, R u m u n i i W ę g r z y . W 1995 r. liczba g r e k o k a t o l i k ó w sięgała 3,5 miliona. Mieszkali oni głównie w zachodniej części kraju (tk 1995) . Inne dane przytacza J. Stoćkyj. W e d ł u g s p o r z ą d z o n y c h przez niego s z a c u n k ó w , w I kwartale 1998 r. liczba w y z n a w c ó w religii rzymsko­ katolickiej w y n o s i ł a 395250, c z ł o n k ó w Cerkwi Grekokatolickiej natomiast - 2506210 (Stoćkyj 2000, s. 170) . W czasie pielgrzymki P a p i e ż a na U k r a i n ę polska telewizja (audycja „ F a k t y " , T V N ) i n f o r m o w a ł a kilkakrotnie o 6 m i l i o ­ nach g r e k o k a t o l i k ó w mieszkających w tym p a ń s t w i e . Jak w i d a ć , liczba ta była zdecydowanie z a w y ż o n a . T o ona jednak, a nie rzetelne dane naukowe została podana do publicznej w i a d o m o ś c i i z a p a d ł a w p a m i ę ć . 9 10 Czy m o ż l i w e jest zjednoczenie u k r a i ń s k i c h K o ś c i o ł ó w , przede wszystkim p r a w o s ł a w n y c h ? W chwili obecnej nic na to nie wskazuje. Gdyby jednak tak się stało, w ó w c z a s - j a k pisze Stoćkyj - przed C e r k w i ą „rysują się w s p a n i a ł e perspektywy". Liczba parafii p r a w o s ł a w n y c h w y n o s i ł a b y prawie 11 tysięcy „i w ten s p o s ó b u k r a i ń s k i e p r a w o s ł a w i e zajęłoby pierwsze miejsce w świecie 9 Odmienne informacje podaje Stoćkyj (2000, s. 133; patrz s. 108 tego artykułu). Ukraińska Cerkiew Prawosławna liczyła 5944950 wiernych, Cerkiew Patriarchatu Kijowskiego - 1 567 352, Cerkiew Autokefaliczna - 778 150. Na Ukrainie mieszkało ponadto 827150 pro­ testantów, 183 650 muzułmanów, 2 700 Żydów, 21150 wyznawców innych religii (Stoćkyj 2000, s. 170). 1 0 �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 113 p r a w o s ł a w n y m z p u n k t u widzenia liczby parafii. D l a p r z y k ł a d u : Rosyjska Cerkiew P r a w o s ł a w n a Patriarchatu Moskiewskiego na terytorium Rosyjskiej Federacji posiada o k o ł o 7 tysięcy parafii. Jak to się m ó w i , jest o czym po­ m y ś l e ć " (Stoćkyj 2000, s. 176-177). W e d ł u g mnie, ważniejszy od liczby parafii i skupionych w nich wiernych jest stopień ich z a a n g a ż o w a n i a religijnego, a t a k ż e ich postawa wobec dialogu i ekumenizmu. W ostatnich latach na terenach dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego K o ś c i ó ł Rzymskokatolicki stał się miejscem konfliktów o język liturgii. U ż y w a n ą od w i e k ó w w wielu miejscach polszczyznę zaczęto z a s t ę p o w a ć językiem grupy rządzącej, d o m i n u j ą c e j , np. b i a ł o r u s k i m , u k r a i ń s k i m litewskim lub rosyjskim. Wprawdzie oficjalnie wprowadzenie innego języka m o d l i t w y u z a l e ż n i o n o od potrzeb zgłoszonych przez wiernych, w rzeczywistości jednak bardzo często zmiana n a s t ę p o w a ł a wbrew ich życzeniom i sprzeciwom wobec z r ó w n a n i a statusu innych j ę z y k ó w ze statusem języka polskiego w Kościele ( K a b z i ń s k a 1999a, s. 202). K o n f l i k t o język w Kościele Rzymskokatolickim, podobnie j a k trudna sytuacja polskiego d u c h o w i e ń s t w a , o s k a r ż a n e g o o prozelityzm, działal­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , polonizację i in., to - w e d ł u g mnie - przejawy u t r z y m u j ą c e g o się w p a ń s t w a c h dawnego Z w i ą z k u Radzieckiego niechętnego stosunku do katolicyzmu, postrzeganego - j a k przed wiekami - j a k o wyznanie obce, wrogie. P o d z i a ł o m religijnym występującym w świecie słowiańskim t o w a r z y s z ą po­ działy polityczne, b ę d ą c e efektem tworzonych w ostatnich latach u k ł a d ó w obejmujących (podobnie j a k w czasach słowianofilów i p a n s l a w i s t ó w ) t y l k o n i e k t ó r e narody słowiańskie, zjednoczone pod przewodnictwem Rosji. Przy­ k ł a d e m m o ż e b y ć powstanie Z w i ą z k u Białorusi i Rosji. W e d ł u g prezydenta Aleksandra Ł u k a s z e n k i , było ono koniecznością wynikającą z istnienia w s p ó l ­ nego k o d u narodowego i kulturowego, j a k i m jest słowiańskość (Foligowski 1999, s. 199, por. s. 196, 200). M o ż n a z a d a ć pytanie, jakie są owe kody, a t a k ż e - jakie k o d y m a j ą inne narody słowiańskie, pozostające poza Z w i ą z ­ kiem? Prezydent Ł u k a s z e n k a stwierdził także, że p r a w o s ł a w i e jest ideologią i religią p a ń s t w o w ą ( M S , Reuter 1996). Uprzywilejowanie jednej konfesji z p e w n o ś c i ą nie sprzyja normalizacji s t o s u n k ó w między poszczególnymi K o ś ­ ciołami i ich wyznawcami. Zdaniem A . D . Bogaturowa, świat słowiański jest dziś podzielony bardziej niż kiedykolwiek, a dla wielu n a r o d ó w identyfikacja słowiańska nie m a więk­ szego znaczenia (Bogaturov 1999, s. 52). Badania terenowe, jakie w latach 1992-1998 p r z e p r o w a d z i ł a m w ś r ó d P o l a k ó w mieszkających na Białorusi nie t y l k o d o w i o d ł y , iż w badanej zbiorowości brak jest identyfikacji słowiańskiej, lecz t a k ż e w y k a z a ł y , że wielu osobom, przede wszystkim reprezentującym starsze pokolenie, pojęcie „ S ł o w i a n i e " w ogóle nie jest znane (szerzej na ten temat patrz: K a b z i ń s k a - S t a w a r z 1996). H i s t o r i a l u d ó w słowiańskich dowodzi, że kwestia wiary, a t a k ż e identyfika­ cja religijna, m i a ł a dla nich bardzo w a ż n e znaczenie. N a fundamencie religij­ n y m tworzyły się liczne w s p ó l n o t y , w tym również o charakterze sekt. Nie u d a ł o się natomiast z b u d o w a ć w s p ó l n o t y opartej na idei słowiańskiej jedności. �114 IWONA KABZIŃSKA Idea ta nie wyszła w rzeczywistości poza elity polityczne, czy kulturalne. Pozbawiona była mocy oddziaływania na większe grupy, dla k t ó r y c h t o ż s a m o ś ć słowiańska (poczucie przynależności do któregoś z n a r o d ó w słowiańskich i/lub do grupy Słowian) nigdy nie była tak istotnym kryterium identyfikacji j a k religia. Pytanie o przyczyny tego zjawiska m o ż e stać się przedmiotem głębokiej refleksji. LITERATURA ah. 1995, Na Białorusi działa 9 parafii greekokatolickich, Biuletyn KAI (Katolickiej Agencji Informacyjnej), 14.06. A k s a k o v I . S . 1886, Sočinenija. Slavjanskij vopros, 1860-1886, Moskva. A n d r u s i e w i c z A. 1995, Rosyjski mesjanizm religijny w X I X wieku, [w:] Filozofia i religia w kul­ turze narodów słowiańskich, T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Rzeszów, WSP, s. 189-208. B e z w i ń s k i A. 1999, Polska refleksja nad prawosławiem rosyjskim, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M . Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 165-183. B o b r o w n i c k a M . 1995, Narkotyk mitu. Szkice o świadomości narodowej i kulturowej Słowian Zachodnich i Południowych, Kraków, Universitas. B o g a t u r o v A . D . Obščeslavjanskij znamenater otnošenij Rossi s Belorussiej, Ukrainoj i Kazach­ stanom, [w:],, Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, A.D. Bogaturov (red.), Moskva, Rossijskij NauČnyj Fond, s. 52-53. C z a j k o w s k i M. 1997, Rozmowa na odległość, Polityka, nr 26, 28.06, s. 68-69. C z i s t i a k o w O . G . 1998, Papież, Rosja, prawosławie, Tygodnik Powszechny, nr 1. D a v i s N. 1998, Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków, Wydawnictwo Znak. D o l ž e n k o L V . 1998, Étnokurturnye processy sredi russkogo naselenija Armenii, [w:] Russkie v sovremennom mire^ V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, I E A R A N , s. 171-196. Droga do świątyni. Z Ihorem Isiczenką, arcybiskupem charkowsko-połtawskiej Ukraińskiej Cerkwi Prawosławnej rozmawia Leszek Wołosiuk, Więź, nr 5 (511), maj 2001, s. 129-139. D y l ą g owa H . 1992, Kościół unicki na ziemiach Rzeczypospolitej 1596-1918, Przegląd wscho­ dni, t. 2, z. 2 (6), s. 257-287. - 1996, Unia brzeska przyczyną konfliktów religijnych, etnicznych i politycznych, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, I A E PAN, s. 157-161. F o l i g o w s k i P. 1999, Białoruś. Trudna niepodległość, Wrocław, Atla 2. F u r i e r A. 2000, Droga Gruzji do niepodległości, Poznań, Zakład Badań Narodowościowych PAN. G a j e k J. S. M I C 1997, Dialog, komunia, służba. Pytania o duchowość w Europie Środkowej i Wschodniej, [w:] J.S. Gajek M I C , L . Górka SVD, W kręgu światła Wschodu, Warszawa-Lublin, Wydawnictwo Księży Marianów, s. 7-23. G i z a A. 1993, Polaczkowie i Moskale. Wzajemny ogląd w krzywym zwierciadle (1800-1917), Szczecin, Polskie Pismo i Książka. G r e k - P a b i s o w a I. 1999, Staroobrzędowcy. Szkice z historii, języka i obyczajów. Wybór z oka­ zji 45-lecia pracy naukowej, Warszawa, Instytut Słowianoznawstwa PAN. G r ę b e c k a Z. 2001, Świat staroobrzędowców północnej Białorusi. Ciągłość i zmiana tradycyjnej kultury i obyczajowości, Etnografia Polska, t. 45, z. 1-2, s. 195-214. I n i k o v a S.A. 1997, Russkie sekty, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 722-740. I w a n i e c E . 1977, Z dziejów staroobrzędowców na ziemiach polskich XVII-XX w., Warszawa. K A B , PAP. 2001, Opóźnić wizytę papieża, Życie, 27. 05. K a b z i ń s k a 1.1999, O wizerunku Białorusinów w oczach Polaków, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G. Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, s. 323-336. - 1999a, Wśród ,,kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej (narodowej) Polaków na Białorusi, Warszawa, I A E PAN. �UTOPIJNA IDEA SŁOWIAŃSKIEJ JEDNOŚCI 115 K a b z i ń s k a - S t a w a r z I . 1996, Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne. Źródła - Typy - Sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, s. 225-236. Katolicyzm w Rosji... 1997, Katolicyzm w Rosji i prawosławie w Polsce (XI-XX w.). Katolicizm v Rossii i pravoslavie v Poise (XI-XX w.), Polsko-Rosyjska Komisja Historyczna Polskiej Akademii Nauki i Rosyjskiej Akademii Nauk, Wydział I Nauk Społecznych PAN, b.m.w. K e l l e r J. 1982, Prawosławie, Warszawa, Iskry. K o t l a r s k i G . 1999, Miedzy rusofilią a rusofobią. Myśl historyczna Mariana Zdziechowskiego, [w:] Oblicza Wschodu w kulturze polskiej, G . Kotlarski, M. Figura (red.), Poznań, Wydaw­ nictwo Poznańskie, s. 185-210. K r e m l e v a L A . 1997, Staroobrjadčestvo, [w:] Russkie, V.A. Aleksandrov i in. (red.), Moskva, „Nauka", s. 701-722. L a z a r i A. 1997, Współczesny nacjonalizm rosyjski i prawosławie (szkic), [w:] Katolicyzm w Ro­ sji..., s. 335-339. Ł a t y p o w a W. 1999, Polacy na południowym Uralu w latach I wojny światowej, Wrocławskie Studia Wschodnie, nr 3, s. 83-102. M a r o z a v a S. 1996, Uniackaja carkwa u kulturna-gistarycznym razwicci Bělorusi (1596-1839), Grodna, Ministerstwa Adukacyi i Nawuki RP, Grodzieński Dzjarzauny Uniwersitet im. Janki Kupały. M S . , R e u t e r , 1996, Nawrócony Łukaszenka, Życie, 2-3.11. M y l n i k o v A. S. 1996, Kartina slavjanskogo mira: vzgljad iz Vostočnoj Evropy. Étnogenetičeskie legendy, dogadki, protogipotezy XVI - načala XVIII veka, Sankt Peterburg, Centr Peterburgskoe Vostokovedenie. P A P . 2001, Ukraińcy cieszą, się z wizyty papieża, Metropol, 23.05. P a p i e r z y ń s k a - T u r e k M . 1989, Między tradycją a rzeczywistością. Państwo wobec prawo­ sławia 1918-1939, Warszawa. P a s z k i e w i c z P. 1998, Spór o cerkwie prawosławne w I I Rzeczypopolitej. „Odmoskwianie" czy polonizacja, [w:] Nacjonalizm w sztuce i historii sztuki 1789-1960, D. Konstantynów i in. (red.), Warszawa, Instytut Sztuki PAN, s. 227-233. - 1999, W służbie Imperium Rosyjskiego 1721-1917, Warszawa, Instytut Sztuki PAN. P a v l e n k o A.P. 1994, Familnyei semejno-bračnye syjazi russkogo sel'skogo naselenija Zakavkazija, [w:] Russkie v bližnem zarubeže, V.I. Kozlov, E.A. Šervud (red.), Moskva, s. 119-125. P o k r o p e k M . i W. 1996, Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, Warszawa, Neviton. P o n o m a r e v A . P . 1998, Russkie v étničeskoj istorii Ukrainy, [w:] Russkie v sovremennom mire, V.A. Tiškov, E.A. Šervud (red.), Moskva, Institut Etnologii i Antropologii R A N , s. 116-124. Prawosławie w Polsce, 2000, A. Radziukiewicz (red.), Białystok, Wydawnictwo Arka. R a k o w s k i G. 2000, Wśród jezior i mszarów Wileńszczyzny, Warszawa, Oficyna Wydawnicza „Rewasz". Skupiska staroobrzędowców w Europie, Azji i Ameryce. Ich miejsce i tradycja we współczesnym świecie, b.r.w., I . Grek-Pabisowa i in. (red.), Warszawa, Instytut Slawistyki PAN. „Slavjanskij faktor". Mežslavjanskie otnošenija v seredine 90-ch, 1995, D. Bogaturov (red.), Mo­ skva, Rossijskij Naučnyj Fond. S t o ć k y j J. 2000, Sytuacja religijna na Ukrainie w latach 1988-1998, [w:] Hryciuk G . Stoćkyj J., Studia nad demografią historyczną i sytuacją religijną Ukrainy, Lublin, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, s. 111-180. S z o s t k i e w i c z A. 2001, Ciężar klątwy, Polityka, nr 20, 19.05, s. 32-33. - 2001a, Haj żywe Papa, Polityka, nr 26, 30.06, s. 15-16. - 200lb, Ziemia zwaśniona, Polityka, nr 25, 23.06, s. 38. tk. 1995, Lwów: kanclerz kurii o trudnej sytuacji religijnej na Ukrainie, Biuletyn KAI, 28.06. W i l c z a k J. 2001, Ojcze nasz, Polityka, nr 25, 23.06, s. 40. W K , K A I , P A P . 2001, Dwa płuca Kościoła Chrystusa (Jan Paweł II w Grecji i Syrii), Życie, 5-6.05. W r z o s e k S. 1996, Unici w literaturze polskiej. Obecność. Idee. Formy, Podlaski Kwartalnik Kulturalny, nr 4, s. 54-72. �116 IWONA KABZIŃSKA IWONA KABZIŃSKA T H E U T O P I A N I D E A O F T H E SLAVONIC U N I T Y I N T H E L I G H T O F T H E R E L I G I O U S DIVISIONS WITHIN R O M A N C A T H O L I C I S M AND RUSSIAN ORTHODOX C H U R C H A N D T H E C O N F L I C T O F "SISTER C H U R C H E S " (THE CASE O F T H E E A S T E R N A N D W E S T E R N SLAVS) Summary The idea of the Slavonic unity, common Slavonic culture based on community of language, popularized in the nineteenth century by the Slavophils and Pan-Slavists was, as a matter of fact, a kind of myth. Russia used to exploit it for its political purposes. It is enough to investigate mutual relationships of the three Churches: Roman Catholic, Uniate Church, and Russian Orthodox to realize how deep the roots of the divisions are, existing till now and running across Slavonic nations. It is not difícult to notice numerous prejudices, wrongs, sterotypes and conflicts. Another evidence of the lack of Slavonic unity is the number of fractions of the Russian Orthodox Church which are defined as sects by the main church and opposed to for the sake of unity. Most difficult is the situation of the Ukraine where there are three competing Orthodox Churches - the Russian Orthodox Church of the Moscow Patriarchate, the Orthodox Church of the Kiev Patriarchate and the Autocephalous (Ukrainian) Church. The cicrumstances of the visit of Pope John Paul I I in Ukraine in June 2001 and the protests of the Moscow Church against it have shown how deep the fissions are between "sister Churches" of Western and Eastern Christianity. Norman Davies named the schism between East and West "the greatest scandal in the history of the Christian world". The consequences of the schism influence till now the relationships of groups belonging to particular churches, many of them representing Slavonic nations. Religious divisions have determined differences in culture, mentality, attitudes to history. They also influence ethnic and national identity of particular groups of confessors. The authoress points out that religious identification has always been very important for Slavonic nations, it originated many communities some of them had the character of sects, whereas the attempts at constructing Pan-Slavonic unity have never been successful. The idea was limited to intellectual and political elites. It had no attracting power for societies, for whom the Slavonic community (i.e. the sense of belonging to a Slavonic nation and/or to the Slavs) has never been a factor of identification so relevant as religion. Trying to find the grounds of this phenomenon can lead us to deeper reflection. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f4854243dba5731d0aee141cb5fce33.pdf f21eeb7f47f11ab2fa401d6c20377b57 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1718 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1590 Title A name given to the resource Uwagi na temat używania środków odurzających w tzw. kulturach tradycyjnych a aspekty uniwersalnego modelu rytuału przejścia w MONAR-ze / ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2002 t.46, s.143-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dąbrowski, Grzegorz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLVI: 2002, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 GRZEGORZ DĄBROWSKI Katedra Etnologii Uniwersytetu Wrocławskiego UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH W TZW. KULTURACH TRADYCYJNYCH A ASPEKTY UNIWERSALNEGO MODELU RYTUAŁU PRZEJŚCIA W MONAR-ze* Rytuał jest symboliczną transformacją doświadczeń, których żadne inne medium nie może odpowiednio wyrazić. Susanne K. Langer „Interpretacja antropologiczna - jak pisał Czesław Robotycki - nie ogra­ nicza się w zainteresowaniach, podejmuje różnorodne tematy z rozległych obszarów kultury, preferując temat współczesny. Jeżeli sięga w przeszłość, to wydobywa z niej daleką analogię, historyczną klamrę lub ciąg przekształceń. Tradycja etnologiczna antropologii oraz jej nastawienie na współczesność pozwala na obejmowanie zjawisk z dwóch punktów widzenia. Prymitywny i współczesny to struktury, a nie następstwo czasowe. Rozpatrując zjawiska kultury między tymi dwoma biegunami można pytać, jak ta pierwsza struktura istnieje w drugiej" (1992, s. 108). Przychylając się do takiej możliwości inter­ pretacji, warto dodać, iż cytowany autor uważa za zasadne i widzi potrzebę opisywania problemów kultury współczesnej w kategoriach, jakie wypracowa­ no na gruncie etnologii. Antropologiczna metarefleksja umożliwia bowiem spojrzenie na dzisiejszą rzeczywistość bez odżegnywania się do mechanizmów kulturowych i struktur, które poznano przy okazji badania tzw. kultur trady­ cyjnych, ludowych. Tak więc „[...] ludowy to pewien typ reakcji, a nie funkcja miejsca zamieszkania [...]" (tamże, s. 9). „Element ludowy we współczesnej kulturze [natomiast] to twór świadomościowy, który powstaje jako rezultat «ludowego sposobu reagowania»" (tamże, s. 25). * MONAR jest instytucją powstałą w 1978 roku z inicjatywy Ewy Andrzejewskiej i zmarłego tragicznie 19.08.2002 roku Marka Kotańskiego. Początkowym celem było leczenie osób uzależnio­ nych od narkotyków. Z czasem wykształcił się z tego cały ruch, zajmujący się również profilak­ tyką. Zasadnicza działalność MONAR-u nadal ogniskuje się wokół leczenia. Ważnym elementem jest tu przeprowadzenie resocjalizacji byłych narkomanów w ośrodkach, które są samodzielnymi placówkami, a przebywający w nich rezydenci i wychowawcy tworzą coś w rodzaju wspólnot terapeutycznych. Ważną rolę w leczeniu odgrywają także byli narkomani. Więcej informacji na temat powstania MONAR-u i jego placówek można znaleźć w przypisie 14. �144 GRZEGORZ DĄBROWSKI I 1 Tematem tego artykułu jest analiza procesu resocjalizacji byłych narkoma­ nów prowadzonego w MONAR-ze. Wymaga ona poddania interpretacji przez odniesienie do pewnych „stałych struktur". W tym przypadku są to tradycyjnie rozumiane rytuały przejścia. Odwołuję się do nich po pierwsze dlatego, że jeżeli gdzieś w tzw. kulturach tradycyjnych używano środków odurzających, to w więk­ szości przypadków dotyczyło to właśnie rytuałów przejścia. Z drugiej strony, droga, jaką musi przejść trafiająca do MONAR-u osoba uzależniona przypomina strukturę rites de passage. Opisując najważniejsze elementy MONAR-owskiej metody resocjalizacji byłych narkomanów, chciałbym porównać je z mode­ lem rytuałów przejścia, zestawić uniwersalną strukturę (wyraźnie zaznaczaną w obrzędowo-magicznych praktykach tzw. ludów tradycyjnych) z „ludowym sposobem reagowania" (uchwytnym we współczesnej rzeczywistości), a także odsłonić wspólny mechanizm tego, co tradycyjne i współczesne. Dlatego też pierwszą część artykułu wypełniają uwagi na temat koncepcji rytuałów przejś­ cia, a także wybrane przykłady użycia narkotyku w kontekście rites de passage. W moim przekonaniu, MONAR-owski model leczenia przypomina rytuał „włączania" jednostek do społeczeństwa. Wypada tu jednak zaznaczyć, że jest to „ponowne włączenie" osób, które w wyniku uzależnienia narkotykowego egzystowały w świecie niejednokrotnie na zasadzie outsidera. Kuracja odwy­ kowa proponowana przez MONAR jest procesem przystosowawczym do dal­ szego funkcjonowania byłego narkomana w dorosłym życiu. Realizacja tego celu wymaga jednak wcześniejszego pokonania, przez byłego narkomana, serii prób, które składają się na powodzenie kuracji odwykowej. Stąd też opisany tutaj model będzie raczej prezentacją sposobu „włączenia" osoby uzależnionej do społeczności MONAR-u a nie bezpośrednio do społeczeństwa. Refleksje antropologiczne wskazują na uniwersalny charakter obrzędów przejś­ cia i towarzyszących im rytuałów. Występują one m.in. w tak istotnych momen­ tach jak narodziny, śmierć, zmiana statusu społecznego związanego z wiekiem, płcią itd. Ważnym rytuałem przejścia, z punktu widzenia podejmowanej w tym artykule analizy, jest inicjacja. Pod tym pojęciem można rozumieć rozpoczynanie różnego rodzaju procesów i sytuacji kulturowo-społecznych. W literaturze etno­ graficznej kojarzone jest ono przede wszystkim z doświadczeniami przedstawicieli tzw. kultur tradycyjnych związanymi z wchodzeniem „młodzieży" w życie 2 1 Artykuł jest częścią przygotowywanej obecnie pracy doktorskiej, pt. „Koncepcja rytuałów przejścia a problem narkomanii. Antropologiczna teoria a społeczna rzeczywistość". Promoto­ rem pracy jest prof, dr hab. Adam Paluch. Istnieje pogląd, że inicjacje chłopców były formalnie bardziej rozbudowane i miały gru­ powy charakter. U dziewcząt miało to wymiar jednostkowy, gdyż „stanie się kobietą" wynikało z fizjologicznych właściwości żeńskiego organizmu. Jednak i tu młoda kobieta podlegała rytu­ ałom, które miały na celu uświadomić jej przejście do kolejnego etapu życia. Wielu autorów twierdzi, że inicjacje mężczyzn były kulturową odpowiedzią na naturalne oznaki dojrzewania dziewcząt. W obu przypadkach inicjacja daje kulturową świadomość płci (por. Eliade 1997, s. 5-14; Campbell 1994, s. 57-69). 2 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 145 dorosłe. Aby przejść ten proces uspołecznienia niejednokrotnie trzeba przebyć całą serię prób natury cielesno-duchowej, by sprostać kulturowo ustalonym wymogom mającym na celu włączenie młodego człowieka do świata dorosłych. Inicjacja jest rytuałem zawierającym przesłanie zawarte w światopoglądzie, wie­ rzeniach lub micie. Poprzez rytuał inicjacji osoba poznaje swoje prawa, zyskuje świadomość płci, wieku. Dowiaduje się, jakie są jej obowiązki i przywileje wynikające z osiągnięcia statusu osoby dorosłej. W większości przypadków inicjacja jest związana bezpośrednio z okresem dojrzewania. Spośród wielu aspektów inicjacji warto zwrócić uwagę na symboliczny mo­ ment śmierci. Inicjacyjne „próby" - a są nimi m.in. odosobnienie (symboliczne odtrącenie), usuwanie części ciała (wybicie zębów, odcięcie napletka, defloracja), obcięcie włosów, często i odurzenie narkotykiem, mające spowodować zapomnienie dzieciństwa - symbolizują śmierć człowieka, który po przejściu rytuału inicjacji rodzi się na nowo . Tradycyjny model rytuału przejścia (też inicjacji) składa się z faz separacji (wyłączenie ze społeczeństwa), mediacji (okres liminalny) - jednostka już nie jest osobą, którą była dotychczas a jeszcze nie osiągnęła nowego statusu - oraz agregacji (włączenia do społeczności). W większości przypadków forma rytua­ łów przejścia wykazuje cechy uniwersalne (por. Turner 1964). Istotnym momen­ tem rites de passage, w kontekście tradycyjnego używania środków odurzają­ cych, jest faza medialna (liminalna). Ze względu na swoją nieokreśloność i mediacyjny charakter, etap ten obwarowany jest licznymi tabu. Wszystko co łączy się z mediacją jest zarazem święte i niebezpieczne - wieloznaczne (Van der Leeuw 1997, s. 41). Tabu naznaczone są m.in. granice, które dzielą różne poziomy rzeczywistości (por. Stomma 1986, s. 153; Leach 1989, s. 48). Tabu zawdzięcza również swoją moc bezpośredniemu związkowi z sa­ crum . Jednak tabu, jako rzecz nieokreślona, nie musi być traktowane jako 3 4 5 3 „I tak najistotniejszy - jak pisali autorzy artykułu pt. Śmierć jako organizator kultury - i najdłuższy etap inicjacji, okres marginalny (okres pobytu na tamtym świecie) wypełniony jest powracającymi uparcie metonimiami śmierci. Inicjowanego obowiązuje milczenie (grobowe), zakaz śmiechu (znak życia), podkreśla się jego niedojrzałość czy dziewictwo, bije się go i tortu­ ruje, upija do nieprzytomności lub usypia. Użycie halucynogenów, szeroko rozpowszechniane w obrzędach plemiennych, zadawanie bólu, lęk czy sen kierują inicjowanego w głąb własnej psychiki, odsyłając w krainę podświadomości" (Tokarska, Wasilewski, Zmysłowska 1982, s. 94). Można tu m.in. wymienić granice: czasowe - np. związane z rocznym cyklem obrzędowym (również w cyklu dobowym godzina 12 bądź zero uważana jest za godzinę duchów, a więc postaci ze świata innego niż realny), przestrzenne - związane z podziałem na przestrzeń sakralną i zwykłą (np. cmentarz, gdzie spoczywają ciała zmarłych, jednak ich dusze, według licznych wierzeń, egzystują w innym, nadprzyrodzonym świecie), między tym, co zakazane a tym, co dozwolone (np. w naszej kulturze alkohol dozwolony jest od lat osiemnastu), między okresem dzieciństwa a dorosłością, wreszcie - granice pomiędzy światami, tzn., według różnych wierzeń, między świa­ tem realnym a nadprzyrodzonym. Człowiek przekraczający niektóre z tych granic, znajdujący się w sytuacji medialnej, musi liczyć się z zakazem tabu, jeśli taki jest kulturowo ustanowiony. W tzw. kulturach tradycyjnych, odznaczających się względnie dużą spójnością systemów społecznego i wierzeniowego, płaszczyzny aktywności kulturowej skorelowane były ze sobą sie­ cią rytuałów i praktyk. Przykładowo, rytuałom inicjacyjnym, podczas których często używano 4 5 �146 GRZEGORZ DĄBROWSKI niebezpieczeństwo lecz raczej jako środek ochrony przed niebezpieczeństwem (por. Wasilewski 1990, s. 12). Nieprzestrzeganie tabu stwarza zagrożenie zarówno dla tego, kto lekceważy zakaz, jak i dla sacrum. Potwierdzeniem szczególnego znaczenia tabu w kulturze mogą być przytaczane przez Ernsta Cassirera uwagi na temat tego, że „istnieje wiele społeczeństw, które znają tylko jedno prze­ stępstwo: nieprzestrzeganie tabu" (1971, s. 183) oraz, że „nie ma społeczeństwa, które nie wypracowałoby systemu tabu" (tamże) . Dotychczasowe uwagi są istotne, gdyż tabu często bywa używane jako klucz do wyjaśnienia kontrolowanego użycia narkotyków w tzw. kulturach tradycyjnych i niepohamowanej ich konsumpcji w świecie Zachodu. „Fakt, że ludzkość od początku swej historii piła, jadła, paliła, wdychała i wstrzykiwała sobie substancje psychotropowe świadczy o tym, że stosowanie czegoś, co podnosi nastrój jest istot­ ną potrzebą człowieka jako gatunku, a nadto, że właśnie w skali gatunku przez długi czas nie zmniejszyło ono sukcesu ewolucyjnego. Wynika to stąd, że sub­ stancje wpływające na psychikę były stosowane w sposób ograniczony i zrytualizowany. Zażywano je bądź w trakcie obrzędów religijnych, bądź jako substancje «rekreacyjne», ale przyjmowane były ceremonialnie w szczególnych okolicz­ nościach. Nadużywanie ich i pobieranie poza tymi wyjątkami momentami było uważane za naganne, a często obłożone tabu" (Vertulani 1996, s. 22). Niemal we wszystkich kulturach tradycyjnych znano narkotyki (Lips 1957, s. 113). W Ameryce Łacińskiej i Ameryce Południowej np. istniało (istnieje) 6 7 środków odurzających, przyświeca intencja wprowadzenia młodzieży w świat dorosłych. W sen­ sie społecznym ruch odbywał się „do przodu". Jednak w płaszczyźnie religijnej chodziło o ruch „wstecz", do czasu mitycznego, do momentu stworzenia, kiedy to bogowie ustanowili obowiązu­ jący porządek rzeczy. Na tej podstawie J.S. Wasilewski stwierdził, że tabu odnosi się bezpo­ średnio do sacrum, do przeszłości, która nie jest historycznym ciągiem zdarzeń, tylko idealnym i „zawsze stałym" momentem początku (1990, s. 35). W sensie bardziej pragmatycznym - na co zwraca uwagę E. Leach - tabu służą do uporząd­ kowania świata poprzez wyeliminowanie wieloznaczności. „Tabu tnie przedmiot na wyraźnie określone porcje dzięki rozdzieleniu kategorii. Na przykład jest rzeczą ważną, by każdy z nas potrafił odróżnić «pozywienie» od «nie-pożywienia». Istoty ludzkie nie mogą dokonać takiego rozróżnienia kierując się instynktem [...]. W wyniku zakazania wątpliwych rodzajów potencjal­ nego pożywienia następuje pozytywne określenie tego, co jest już zupełnie jednoznaczne «pożywieniem»" (1986, s. 160). Jak wynika z literatury przedmiotu, zasada ta może również dotyczyć środków odurzających. Nie są to jedynie miejsca, gdzie narkotyk mógł być wręcz integralną częścią systemu wie­ rzeniowego, chociaż wiele grup żyjących w tej części świata wpisało narkotyk w kontekst własnej kultury. Np. Indianie Karibo z peruwiańskiej Amazonii, używają narkotyku o nazwie ayahuasca (Banisteriopsis caapi). Użycie napoju ayahuasca, y aje, jest podstawą system religijnego i medycz­ nego 72 plemion zamieszkałych lasy Amazonii (zob. Pankalla 2000, s. 83). Warto też wspomnieć o koncepcji W. La Barre'a, według której ludność paleo- i mezolityczna, która około 14 tysięcy lat temu przybyła z Azji Północnej do obu Ameryk, praktykowała szamanizm. W związku z tym znała techniki osiągnięcia ekstazy za pomocą środków halucynogennych (w przypadku północno-azjatyckiego szamanizmu chodzi o muchomora czerwonego, Amanita muscaria). Zdaniem La Barre'a, jest to przyczyna wyodrębnienia przez Indian (zwłaszcza środkowo- i południowo-amerykań­ skich) tak dużej liczby środków powodujących zmianę świadomości i wpływających na osiąg­ nięcie wizji (La Barre 1972, s. 272). 6 7 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 147 wiele grup, które używają środków odurzających podczas ceremonii religijnych (rytuałów przejścia) lub w celach leczniczych. Zwykle takim ceremoniom prze­ wodziła osoba kompetentna (szaman, kapłan, medicine-man). Wymagane było również odpowiednie przygotowanie - cielesne i duchowe. Dobrym przykładem na rytualne użycie narkotyków jest inicjacja chłopców znana z południowej Kalifornii (plemiona Diegeño i Luiseño) Chociaż nie jest to model inicjacji, tylko przykład użycia narkotyku podczas inicjacji, warto poświę­ cić temu zagadnieniu nieco miejsca, uwzględniając kontekst użycia narkotyku. Otóż, w tej części Ameryki ważnym elementem kulturowym było doznanie wizji. U Indian kalifornijskich - jak pisze Tadeusz Dajczer - osiąganie tego stanu umysłu odnosiło się do konkretnego punktu ich mitologii, do czasu mitycznego, będącego w ich świadomości czasem snu. Dostąpienie stanu snu - wizji pozwoliło partycy­ pować w mitycznym czasie początków (1984, s. 46). Aby ten traumatyczny cel zrealizować, ludy dzisiejszej Kalifornii używały jako mediatora wywaru o nazwie toloacze, będącego odpowiednio przyrządzonym bieluniem (Datura inoxia). Najbardziej znacząca rola toloacze wiązała się z rytuałami inicjacyjnymi. Wizje, jakich doznawali inicjowani pod wpływem toloacze pozwalały na poznanie tajem­ nic tkwiących w micie plemienia, umożliwiały spojrzenie w przyszłość i w mitycz­ ną przeszłość, dawały poczucie „realnego" wejścia w świat wartości uznawanych przez grupę. Zapewniały poczucie pewności uzyskania mocy nadprzyrodzonej. Jednakowoż osiągnięcie wizji nie wiązało się tylko z wypiciem wywaru. Pomijając wymóg odpowiedniego przygotowania napoju, z zachowaniem wszelkich rytual­ nych rygorów jego preparacji, należy zaznaczyć, iż szczególny nacisk kładziony był na przygotowanie młodzieńców do rytuału przejścia. Obejmowało ono okres odosobnienia kandydata (nawet do roku), posty, wstrzemięźliwość od przyjemności, nauki inicjacyjne oraz rytuały oczyszczenia duchowego. Sam moment inicjacji nierzadko obfitował w elementy zadawania tortur fizycznych, mających doprowadzić wytrzymałość inicjowanego do granic możliwości. Przez symboliczne uśmiercenie rodził się on do roli dorosłej osoby. Przejście przez kolejne fazy inicjacji predestynowało do zażycia narkotyku i doświadczenia wizji jednoznacznych z poznaniem tajemnicy plemienia. Można przypuszczać, że strach przed bezpodstawnym użyciem narkotyku w społecz­ ności, która zorganizowała system rytuałów inicjacyjnych strzegących tajemnicy dostępnej po przeżyciu wizji powodował wstrzemięźliwość od tego typu używek (Dajczer 1984; zob. też Eliade 1997; Furst 1976, s. 134-145). Innym, bardziej znanym rytuałem związanym z użyciem narkotyku jest piel­ grzymka Huiczoli z Meksyku po peyotl (Lophophora williamsii). Indianie, pod przewodnictwem szamana - rnara'aka'me - pokonują trzystumilową trasę do Wirikuty, ich mitycznej krainy, gdzie rośnie peyotl, m.in. w celu włączenia nowych członków i odnowienia cyklu rocznego. Pielgrzymka ta wymaga wielu wyrzeczeń, a przystąpieniu do ceremonii peyotlowej towarzyszą liczne rytualne zasady, których spełnienie bywa warunkiem dostąpienia wizji, ale i ochroną przed złymi konsekwencjami, jakie może spowodować użycie peyotlu (por. Furst 1976, s. 134-145; Myerhoff 1997; Posern-Zielińska 1972). �148 GRZEGORZ DĄBROWSKI Powyższe przykłady pokazują, jak ważne, w kontekście tradycyjnego użycia narkotyku, są takie elementy jak odpowiednie przygotowanie, rytualne spożycie, przewodnictwo osoby uznanej przez innych za kompetentną do wykonywania podobnych praktyk. Nie bez znaczenia jest tu interes starszych członków grupy, polegający na tym, by młodzież wprowadzić w dorosłe życie zgodnie z tra­ dycją. Przybliżone przykłady wskazują też na włożony wysiłek i poświęcenie wymagane do tego by spożyć narkotyk - zwykle uznawany w tzw. tradycyjnych kulturach za tabu . Być może, występujące dziś w wielu krajach świata zjawisko narkomanii wynika z tego, że użycie narkotyku nie jest strzeżone przez zakazy tabu. Trudno rozstrzygnąć, czy jest to efekt deficytu religijności, postawy teologicznej, czy braku doświadczenia względem narkotyków, których użycie, w kulturze Zachodu, do niedawna nie miało tradycji (historii) . Ponadto, trudno jest mówić o jednolitej postawie członków społeczeństw wysokorozwiniętych w stosunku do środków odurzających. Narkotyk niekoniecznie stanowi tabu dla wszystkich. Przyczyną - zdaniem Max'a Gluckmanna - jest różnica między tzw. kulturami tradycyj­ nymi a współczesnymi, polegająca na odmiennym zakresie rytualizacji życia religijnego. W małych grupach plemiennych łatwiej utrzymał się w miarę jedno­ lity światopogląd. W społeczeństwach Zachodu natomiast, na skutek różnorod­ ności form życia świeckiego, mnogości interakcji międzyludzkich, wielości ról odgrywanych wobec różnych partnerów społecznych, wyobrażenia o świecie czy religii są zależne od wielu czynników. Stąd też trudno mówić o jednomyślnej postawie względem np. rytuału wprowadzającego młodzież w życie dorosłe. Każ­ dy, w zależności od grupy i miejsca, w jakim się wychowuje oraz przyszłości, jakiej dla siebie pragnie, przechodzi przez właściwe w jego sytuacji etapy. Nie zawsze odnoszą się one do sfery religijnej, tak jak to ma miejsce w przypadku inicjacji (zob. Buchowski 1993, s. 137). Trudno więc mówić o, funkcjonujących na zasadzie prawa zwyczajowego, „hamulcach" względem np. tabu, które jest m.in. ostrzeżeniem przed niebezpieczeństwem. Narkotyk nie jest używany w wa­ runkach rytualnej kontroli, jak to mogło mieć miejsce np. podczas inicjacji lub w trakcie obrzędu mającego na celu sakralną rewitalizację cyklu rocznego. Nawet 8 9 8 Pomijając fakt, że narkotyk zwykle bywa używany w medialnej fazie rytuału, warto dodać, że jego tabuiczny charakter podkreślają ambiwalentne określenia, jak również fakt, że często uważa się go za dobry środek mediacyjny w kontaktach z sacrum czy duchami przodków. Przy­ kładowo, halucynogen używany w Amazonii - ayahuasca - „powoduje doświadczenie wyjścia z ciała, wrażenia telepatyczne i mediumiczne oraz spektakularne wizje. Karibo nazwali ten święty napój również «małą smiercia», a jego właściwości budziły lęk" (Drury 1994, s. 70). Z kolei Inkowie uważali, że kokaina (Erythroxylon coca) w języku keczua: cocales i yungas - „[...] jest darem boskim i diabelskim wynalazkiem, lekiem skutecznym na wszystkie dolegliwości i zemstą ostatnich Inków na białych kolonizatorach" (Daszkiewicz 1996, s. 40). „Roślina ta towarzyszyła wszystkim ceremoniom religijnym" (tenże, s. 41); „Bez koki Indianie nie mieli prawa zbliżyć się do grobów, nie mogli również jednoczyć się z duchami przodków" (tamże). Poza nielicznymi przypadkami, zwykle w świecie artystów, użycie narkotyków na masową skalę rozpoczęło się dopiero w latach sześćdziesiątych ubiegłego stulecia (pomijając wykorzy­ stywanie narkotyków jako środka do produkcji leków używanych w medycynie). 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 149 jeśli istnieją współczesne rytuały związane z narkotykami - ustanowione w ra­ mach subkultur narkomańskich i młodzieżowych - to występują one tylko w tych grupach. Wątpić jednak należy w ich regulująco-kontrolną skuteczność. Ważnym aspektem mającym wpływ na deficyt współczesnego rytuału włącza­ jącego młodzież w życie dorosłe jest tempo rozwoju kultury Zachodu, zmieniają­ cych się wciąż mód, standardów postępowania, czy metod edukacji. W wielu przy­ padkach dorośli, którzy nie nadążają za kolejną nowością przestają odgrywać rolę autorytetów. „Dziś młodość jest imperatywem kategorycznym wszystkich genera­ cji" (Finkielkraut 1992, s. 131). Trafną wydaje się być uwaga Jolanty Kaczurowskiej, która twierdzi, że narkomania nie jest chorobą dziecka, lecz patologią świata dorosłych (1993, s. 65) . Tym bardziej, że „narkoman - według jednej z kon­ cepcji - to młody człowiek, który sięgnął po narkotyki nie dlatego, że był chorym psychicznie czy degeneratem, lecz dlatego, że nie potrafił rozwiązać swoich problemów związanych z wejściem w dorosłe życie" (Malinowska 1985, s. 29) . Możliwe, że jednym z celów tradycyjnie rozumianych rytuałów przejścia było zapobieganie problemom towarzyszącym młodzieży w okresie dojrzewania, zaś religijno-rytualne zachowania, które w tzw. kulturach tradycyjnych towarzyszyły użyciu narkotyku, były efektem wielu lat, może wieków, doświadczeń przeka­ zywanych z pokolenia na pokolenie. Takich mechanizmów względem środków odurzających kultura Zachodu jak dotąd nie wytworzyła, chociaż nie brak na tym polu refleksji . 10 11 12 II Z punktu widzenia etnologii, nie ma prawd objawionych. Człowiek, w trakcie kulturowej działalności, sam ustala kanony postępowania. Mówiąc o rytuałach przejścia i ich formach, należy zająć podobne stanowisko. Właśnie MONAR jest dobrym przykładem stworzenia przez różne grupy zainteresowanych „stałego" modelu resocjalizacji, będącego kodyfikacją doświadczeń związanych z lecze­ niem osób uzależnionych od narkotyku. 1 0 Jak pisze Wojciech Wanat, narkotyki są współcześnie sposobem manifestowania przez młodzież własnej niezależności, pomimo, że środki te są zabronione przez prawo stanowione przez dorosłych , którzy traktują je jako tabu (1997, s. 55). „Narkomania jest przejawem niedostosowania społecznego młodzieży i bardziej ma cha­ rakter kulturowo-obyczajowy i społeczny niż medyczny" (Staniaszek 1985, s. 33). Często zwraca się uwagę na fakt niedostatecznej dbałości o wprowadzenie młodzieży do społeczeństwa, ze wskazaniem na podstawowe systemy wychowawcze: „Jak się ocenia, szerze­ niu się narkomanii wśród młodzieży nie są w stanie skutecznie zapobiegać rozwiązania prawnoadministracyjne i medyczne, odwołujące się głównie do ścisłej kontroli sprzedaży i dystrybucji środków odurzających. Skuteczna profilaktyka i terapia antynarkotykowa w skali ogólnokrajowej powinna raczej polegać na przeciwdziałaniu - metodami psychoterapeutycznymi - nerwicogennym zaburzeniom osobowości. Oprócz tego - zdaniem wielu autorów - należy dążyć do takiej organizacji życia codziennego, szkolnego i rówieśniczego, zwłaszcza w okresie dojrzewania [podkreślenie - G.D.], która by nie rodziła poczucia izolacji i deprywacji społecznej. Stany takie, jak wiadomo, często prowadzą do alkoholizmu, narkomanii i zachowań autodestrukcyjnych" (Kojder 1976, s. 179). 11 12 �150 GRZEGORZ DĄBROWSKI Analiza procesu resocjalizacji prowadzonego w MONAR-e jest próbą zwróce­ nia uwagi na fakt tworzenia swego rodzaju rytuału przejścia przez ludzi żyjących w warunkach kultury współczesnej. Sama rytualizacja zachowań mających na celu skuteczne wyjście z nałogu narkotykowego wydaje się natomiast być reak­ cją typu ludowego. Porównanie struktury rytuału przejścia, znanej z opisów etnograficznych i uznanej przez badaczy za kategorię kulturową, z mechanizmami reakcji współczesnego świata wydaje się zasadne, zwłaszcza w płaszczyźnie antropologicznej metarefleksji. Jak pisał Claude Lévi-Strauss: „Dopiero ewolucja naszej wiedzy i uświadomienie sobie nowych problemów sprawiły, że w trybie życia, praktykach i wierzeniach, które przedtem traktowaliśmy z góry, dostrze­ gamy obiektywną wartość i znaczenie moralne" (1993, s. 38). Francuski etnolog miał tu m.in. na myśli brak pokory zdobywcy kontynentów, ale i człowieka współczesnego, który - często w imię rozwoju techniki i podniesienia warunków życia - zapomniał o szanowaniu tradycyjnych systemów rytualno-wierzeniowych, zarówno ludów podbijanych, jak i własnych. Był to efekt wcześniejszego nie­ dostrzegania ich pragmatycznej wartości. Pragmatyzm ów nakazuje zachowanie własnej tradycji, co jest warunkiem przetrwania danej grupy. Nakazuje on także włączenie zakazów do systemu prawa zwyczajowego, zwykle posługującego się takimi narzędziami, jak sankcje nadnaturalne. Brak tak pojmowanych zakazów w stosunku do narkotyków (pomijając różnego typu ustawy) jest, być może, jedną z głównych przyczyn problemów współczesnego świata - w tym Polski - z niekontrolowanym ich użyciem przez młodych ludzi. Warto więc przyjrzeć się dokładnie procesowi resocjalizacji byłych narkoma­ nów, jaki wypracował w Polsce MONAR. Przykłady z historii tej instytucji wska­ zują, że powodzenie kuracji odwykowej jest związane z przejściem przez ustalony (w trakcie doświadczeń grupowych poprzedników) proces „włączania" jednostki do społeczności MONAR-u. Warunkiem sukcesu jest pokonanie poszczególnych etapów leczenia, z zastosowaniem się do obowiązujących reguł, których przestrze­ ganie leży wyłącznie w interesie osoby podejmującej próbę wyjścia z nałogu. Grupę osób używających narkotyki, a będących najczęstszymi rezydentami ośrodków MONAR-u, dla celów tej analizy można ograniczyć do tzw. „ćpun ó w " . Ich uzależnienie i często degeneracja psycho-fizyczna nastąpiły wskutek długoterminowego (nałogowego) „brania" narkotyków, głównie preparowanych z maku lekarskiego (Papaver somniferum). Do najbardziej znanych i nielegal­ nie używanych narkotyków z tej grupy należą: opium, morfina, heroina (grupa narkotyków twardych). Wśród osób, dla których zorganizowano pierwsze 13 14 13 Uzasadnieniem tego wyboru jest fakt, że MONAR został zorganizowany głównie dla ludzi z tej grupy i znaczna część jego historii i doświadczeń wiąże się z osobami uzależnio­ nymi od opiatów. Nazwa MONAR związana jest z ośrodkiem terapeutycznym dla osób uzależnionych w Gar­ wolinie, który funkcjonował przy Stołecznym Zespole Neuropsychiatrycznej Opieki Zdrowotnej dla Dzieci i Młodzieży. Założycielami tej placówki byli: Ewa Andrzejewska i Marek Kotański. W 1978 roku (15.X.) powstał też niezależny ośrodek w Głosko wie (dawne woj. siedleckie), zorganizowany własnym sumptem przez pracowników MONAR-u i narkomanów odbywających 1 4 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 151 placówki MONAR-u oraz następnych uzależnionych, którzy tam trafili, szcze­ gólnie popularna była tzw. „polska heroina", potocznie nazywana „kompotem". Narkotyk ten produkowali głównie sami narkomani w warunkach domowych, wykorzystując słomę z maku lekarskiego. Używanie wymienionych narkotyków bardzo często prowadzi do degradacji jednostki, zarówno w płaszczyźnie społecznej, jak i moralnej, nie mówiąc już 0 nieodwracalnych zmianach fizjologicznych systematycznie zatruwanego orga­ nizmu. Jednak, jak pokazuje praktyka MONAR-u - Marka Kotańskiego - łatwiej wyleczyć narkomana z bardzo długim „stażem brania", niż osobę dopiero roz­ poczynającą „przygodę" z narkotykiem. „Wydawałoby się, że kiedy stopień zaawansowania jest jeszcze znikomy, powinno być łatwiej i , że ludzie mają największe szanse wyjścia. Nie jest tak jednak. Nie dotarli oni bowiem do najmroczniejszych obszarów narkomanii, nie osiągnęli dna, często nie zaznali jeszcze tego, co jest już udziałem długoletnich narkomanów: upodlenia, rozpaczy 1 męki powolnego konania" (Kotański 1984, s. 24). Myśl ta i zawarte w niej określenia („osiągnięcie dna", „upodlenia", „rozpa­ czy i męki powolnego konania") sugerują, że przy interpretacji zjawiska narko­ manii w kontekście wspomnianego deficytu współczesnych rytuałów przejścia (inicjacji) w świecie Zachodu, należałoby zwrócić uwagę właśnie na moment „powolnego konania" i „upodlenia" narkomana. Wskazuje on bowiem na sankcjo­ nującą moc wcześniejszego doświadczenia. Własne przeżycia osoby uzależnionej, związane z ciągłą pogonią za narkotykiem, doświadczanymi stanami „głodu nar­ kotykowego" i wynikającym z tego cierpieniem, są nie tylko historią jej uzależ­ nienia, ale i egzemplifikacją tego, co może nastąpić wskutek przerwania absty­ nencji. Najważniejszą sankcją zabraniającą ponownego użycia narkotyku staje się więc doświadczenie (zwykle rozpoczęte i przebyte w okresie dojrzewania). Brak tego typu sankcji (symbolicznych, np. w postaci rytuału) może kores­ pondować z niedostatecznym przygotowaniem dorosłej części społeczeństwa do zagwarantowania młodzieży oparcia w okresie dojrzewania. Jest prawidłowością, że pierwsze sięgnięcie po narkotyk (tzw. inicjacja narkotykowa) następuje właśnie w tym okresie. „Narkomania jest chorobą ludzi młodych i zaczyna się najczęściej w jednym z trudniejszych okresów życia człowieka - w okresie dojrzewania. Wyniki badań wielu autorów na ogół wskazują, że większość narkomanów rozpoczęła zażywanie narkotyków przed ukończeniem 16-17 lat" (Łuczak 1995, s. 74). Według wielu autorów zorientowanych na psychologiczne leczenie. Był to stojący na uboczu podniszczony dworek z przyległymi do niego 30 ha ziemi upraw­ nej. Następne ośrodki (w Zaczerlanach - woj. białostockie, Zbicku - woj. opolskie, Sokolnikach - woj. łódzkie, Zapowiedniku - woj. gdańskie, Gondynkach - woj. suwalskie, Wrocławiu, Marianówku - woj. koszalińskie, Różnowicach - woj. pilskie, Mysiałkowicach - woj. jeleniogórskie) powstawały na tej samej zasadzie. Zwykle adaptowano na potrzeby ośrodka odwykowego opusz­ czony budynek, dzięki czemu osoby uzależnione, tam trafiające, miały dużo pracy i obowiązków, które pozwalały im nie myśleć o narkotyku. Wymienione ośrodki prezentują najstarszą i zasadniczą formę działania MONAR-u, polegającą na leczeniu i resocjalizacji. MONAR współpracuje z inny­ mi ośrodkami terapeutycznymi w Europie (Firlit 1990, s. 61 i 76; Kotański 1984a, s. 16). �152 GRZEGORZ DĄBROWSKI i pedagogiczne wyjaśnienie zjawiska narkomanii, jest to związane z emocjonal­ nymi problemami tego momentu życia. Przyczyną użycia narkotyku może być chęć imponowania bądź zamiar uzyskania aprobaty grupy rówieśników, niezro­ zumienie ze strony innych, potrzeba przezwyciężenia własnej nieśmiałości, brak autorytetów w najbliższym otoczeniu (rodzina, szkoła), kryzys wartości, czyli poddanie w wątpliwość ideałów młodzieńczych, w zderzeniu z rzeczywistością świata dorosłych, brak zajęć rozwijających ciekawość świata, chęć doświadcze­ nia „innych stanów" umysłu, znanych z opowiadań kolegów i literatury, czy wreszcie ucieczka przed bieżącymi problemami, likwidacja „bólu istnienia", jak i „niecodzienna" rozrywka (zob. Kowalski 1984, s. 9-10; Łuczak 1995, s. 8-20; Niewiedział 1993, s. 58-60; Rybczyńska 1993, s. 91; Ślusarczyk 1983, s. 39). Można sformułować tezę, że rytuały przejścia, takie jak inicjacja, organizo­ wane w tzw. społeczeństwach tradycyjnych, a związane z okresem dojrzewania, miały na celu m.in. niedopuszczanie do podobnych „patologii". Warto przy­ pomnieć, że obok nauki mitologii plemienia, zwyczajów, norm, zdobycia władzy dotyczącej przyszłego zajęcia (np. szereg praktyk związanych z myślistwem) inicjowany zyskiwał status dorosłego członka społeczności z określeniem wszel­ kich relacji matrymonialnych, hierarchicznych, dowiadywał się, jakie są jego prawa i obowiązki, co wolno robić a co jest zakazane etc. Dodatkowo, jeżeli w danej kulturze wykorzystywano w rytuale właściwości narkotyku, inicjowany dowiadywał się, jaki do tego typu środków odurzających ma być stosunek. Zwykle inicjacje wymagały odpowiedniego przygotowania, olbrzymiej siły ducha i wytrzymałości fizycznej. Osoba poddawana takiemu rytuałowi była świadoma cierpienia grożącego za nieprzestrzeganie norm i tabu kulturowych. Inicjacje były kulturowym pomostem między młodzieżą a światem dorosłych. Warto przy­ pomnieć, że większość rytuałów inicjacyjnych podkreśla symboliczną śmierć osoby inicjowanej i jej nowe narodziny. W warunkach kultury współczesnej owa symboliczna śmierć nie występuje z taką wyrazistością, jak miało to miejsce w świecie tzw. kultur pierwotnych. Istnieje natomiast rzeczywiste ocieranie się 0 śmierć. Przykładów dostarczają pamiętniki i wypowiedzi byłych narkomanów. 1 tak, Barbara Rosiek, w książce Pamiętnik narkomanki, zapisuje następujące refleksje: „Jestem dzieckiem śmierci, którą noszę w sobie. Jestem swoją własną samozagładą. Ale jeszcze jestem. Czasami tylko przychodzi taka myśl, żeby sobie pożeglować bez powrotu. Na drugą stronę tęczy. Ale tu szaro i smutno. Mam na lewym przedramieniu wypalone piętno. Piętno śmierci" (1997, s. 72). W innym miejscu autorka pisze: „Umarłam za życia, automat bez woli uczuć" (tamże, s. 144); „Kiedyś chciałam popełnić samobójstwo, bo nie miałam siły, by prze­ trzymać realny świat. Ale odkąd poznałam tajemnicę, umieranie stało się tylko jedną chwilą uniesienia" (tamże, s. 175). Inni byli narkomani, którzy woleli zachować anonimowość, a których wypowiedzi zostały zamieszczone w książce Jerzego Siczka - Zmartwychwstali, stwierdzają: „Uważam, że grzanie nic mi 15 1 5 Grzanie - potoczne wśród narkomanów określenie intoksykacji. Bierze się stąd, że „kom­ pot", zanim będzie gotowy do aplikacji, musi zostać podgrzany. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 153 nie dało. Może jedynie to, że wiem, co jest po tamtej stronie granicy" (Siczek 1987, s. 155). Inna osoba, której list został zamieszczony w tej książce, pisze: „Nie mogłam sobie darować, że byłam aż tak głupia, że dałam się oszukać, że byłam słaba, że na te 5 lat umarłam" (tamże). Sam Siczek tak charakteryzuje pojęcie śmierci u narkomanów: [ludzie ci] „[...] umierają codziennie na raty, odsunięci na margines naszego «normalnego życia»" (tamże, s. 9); „[...] otarli się już nieraz o śmierć: koledzy umierali na ich obojętnych oczach albo oni sami umierali wielokrotnie, ratowani w ostatniej chwili z zapaści po przedawkowaniu, z ciężkich powikłań pracy całego wycieńczonego narkotykiem organizmu" (tam­ że, s. 72-73). Doświadczana przez narkomanów „śmierć", czy - mówiąc inaczej - ciągłe ich ocieranie się o nią, nie jest zatem nutą metaforycznej refleksji two­ rzonej po to, by porównać „okres ćpania" do czegoś, co - zwłaszcza dla człowieka Zachodu - jest metonimia stanu bardzo niepożądanego i w trakcie ewolucji stop­ niowo odsuwanego (por. Aries 1992). Śmierć dla narkomana to również fizjolo­ giczne i bardzo realne objawy - zapaść, śmierć kliniczna, chociaż - jak pisze tera­ peuta Czesław Cekiera: „Postawa narkomanów do śmierci jest bardziej tolerancyjna niż alkoholików. Narkomani traktują śmierć jako «wybawienie od cierpień, dobro dla wielu ludzi, odpoczynek, rzecz naturalną, obowiązek wobec natury, następstwo życia, finisz». Wypowiedzi o śmierci ujmowane są w kategoriach bardziej pogod­ nych i pozytywnych; poza kilkoma wypowiedziami nie zawierają elementów lęku, strachu, chociaż z natury każdego napawa ona niepokojem, «śmierć jest... piękna, jest początkiem nowego życia»" (1982, s. 119). Śmierć, czy okres narkomański, w odczuciach narkomanów cechuje się medialnością, jak wszystko co znajduje się na „granicy" - połączeniu dwóch świa­ tów. Barbara Rosiek miała ochotę udać się „na drugą stronę tęczy", narkoman cytowany przez Siczka dowiedział się „co jest po tamtej stronie". Wypada do­ dać, że podczas inicjacji sensu stricte symboliczna śmierć była podkreśleniem mediacji, przechodzenia z jednego stanu w drugi, umierania jako dziecko i bu­ dzenia się jako osoba dorosła. Był to kulturowo uwarunkowany i pożądany stan, a nie efekt niemocy - jak ma to miejsce dzisiaj - wobec narkotyku. Być może symboliczne doświadczenie śmierci, niezależnie od kultury, jest potrzebne czło­ wiekowi w okresie dojrzewania. Śmierć jednak jest usuwana z kultury masowej w wyniku hedonistycznych postaw współczesnego człowieka. Zatem „osiągnięcie dna", „upodlenia", odczuwanie „rozpaczy i męki powol­ nego konania", w przypadku wielu osób, które trafią do ośrodków MONAR-u, jest, być może, warunkiem podjęcia decyzji o leczeniu, po to, by nie powta­ rzać więcej „złych doświadczeń". Chęć życia pozwala niektórym narkomanom zdobyć się na „walkę z nałogiem". Jak pokazuje doświadczenie, dla długoletnie­ go narkomana „powrót do życia" nie jest rzeczą prostą. Jak twierdzi Kotański: „[...] narkomana trzeba nauczyć żyć od początku" (1984, s. 39). Zadaniem MONAR-u jest sprawić, by ta nauka była skuteczna. 16 1 6 „Człowiek, który zaczął brać narkotyki i wszedł na drogę przestępstwa musi zrozumieć, że pozostał daleko od jakichkolwiek norm etycznych" (Kotański 1984a, s. 24). �154 GRZEGORZ DĄBROWSKI Choć MONAR cechuje się znaczną elastycznością przeprowadzania reso­ cjalizacji, wypracowany tam został stały model działania w tym względzie . Narkoman, który zdecydował się podjąć leczenie nie trafia wyłącznie w ręce lekarzy, psychologów czy psychiatrów. Staje przed społecznością - mini wspól­ notą, złożoną głównie z narkomanów mających za sobą pewien okres leczenia i abstynencji. Opiekę nad postępowaniem społeczności sprawują osoby profesjo­ nalnie do tego przygotowane. Takim opiekunem - wychowawcą był przede wszystkim Marek Kotański. Obok dyplomowanych wychowawców ważną rolę odgrywają byli narkomani, którzy przeszli przez cały proces resocjalizacji w MONAR-ze. Są to tzw. „neofici", postacie ważne, gdyż symbolizują możli­ wość wyjścia z nałogu. Społeczność sprawuje najwyższą władzę. Ona decyduje o przyjęciu osoby wykazującej chęć leczenia, planuje i rozdziela prace przewi­ dziane i konieczne do wykonania, kontroluje przestrzeganie zasady abstynencji, pomaga tym, którzy tej pomocy potrzebują, a nie radzą sobie z nową sytuacją, wykazując jednak chęć zerwania z nałogiem. I choć bardzo dużo zależy od woli jednostki to grupa reguluje swoisty system prawa, jaki obowiązuje w trakcie pro­ cesu resocjalizacji . Ustalone w MONAR-ze zasady prawa, leczenia i życia są „[...] efektem doświadczeń i przemyśleń wielu osób leczących się i wychowaw­ ców, począwszy od pierwszych dni wspólnego życia społeczności" (Siczek 1987, s. 69) w danym ośrodku. Dla przykładu, w ośrodku w Zaczerlanach generalnymi zasadami są: bezwzględna abstynencja narkotykowa (lekowa), alkoholowa i ni­ kotynowa oraz zakaz kontaktów seksualnych do końca szóstego miesiąca pobytu (kuracja trwa dwa lata), praca fizyczna dla dobra ośrodka i społeczności, nie­ stosowanie przemocy wobec innych, poszanowanie cudzej własności. Złamanie którejś z tych zasad jest równoznaczne z wypisaniem z ośrodka . Warunkiem przyjęcia jest przejście kuracji odwykowej w jakimkolwiek szpitalu lub prze­ bycie niezbędnego okresu abstynencji (ok. dwóch tygodni); (tamże, s. 166). Chociaż społeczność MONAR-u cechuje demokracja, to istnieje hierarchiczny jej podział. Wynika on z konieczności pokonania kolejnych etapów określają­ cych status jednostki, a zatem i jej prawa. 17 18 19 17 „System Głoskowa [pierwszy ośrodek MONAR-u - G.D.] jest bardzo elastyczny. Istnieje w nim wiele zasad, ale istnieje też wiele wyjątków - i dopiero to wszystko razem składa się - o paradoksie! - na żelazny, spójny i konsekwentny program leczenia narkomanów" (Kotański 1984a, s. 21). Ważnym elementem jest gra czyli grupowa konfrontacja jednostki i grupy, coś w rodzaju publicznej spowiedzi a zarazem nauki szczerości, która jest jednym z ważniejszych elementów budowy nowej osobowości narkomana (por. Kotański 1984, s. 15). Pierwowzór gry pochodzi z Synanonu, amerykańskiej wspólnoty leczącej narkomanów, na której wzorował się MONAR. W myśl zasad Synanonu, w odróżnieniu od MONAR-u, pacjenci, jeśli chcieli, mogli nie opusz­ czać ośrodka po odbytej terapii. Był to jeden z powodów, dla których ten psychoterapeutyczny ruch o początkowo świeckim charakterze i humanistycznej ideologii przekształcił się w centrali­ stycznie zarządzaną i zwartą organizację o charakterze sekty religijnej. Głównym zarządcą i ideo­ logiem był założyciel tej instytucji - Charles Dederich (por. Doktór 1994, s. 17). W Głoskowie, gdy ktoś złamał tę zasadę, mógł usłyszeć słowa: „Stary, masz 50 złotych na bilet i trzy minuty na opuszczenie ośrodka" (Kotański 1984a, s. 21). 1 8 1 9 �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 155 Przyjmowany do ośrodka narkoman „staje" przed społecznością, która decy­ duje o tym, czy wykazuje on odpowiednią motywację do walki z nałogiem. „Kan­ dydat musi opowiedzieć o dnie ludzkiego życia" (Kotański 1984, s. 16). Osoba przyjęta rozpoczyna etap nazwany „nowicjatem". Trwa on zwykle minimum trzy miesiące. Nowicjusz musi obciąć włosy, a prywatne, „normalne" ubranie zmie­ nić na drelich roboczy. W drelichu tym musi chodzić przez cały okres nowicjatu. Jeżeli wychodzi na zewnątrz (pod opieką) do lekarza, szkoły, ma mieć na sobie drelich. Zdaniem Kotańskiego „[...] noszenie drelichów ma wartość symboliczną jakby pewnego rodzaju skóry, którą zrzuci, gdy stanie się inny" (tamże, s. 33). Z antropologicznego punktu widzenia, obcięcie włosów i pozbycie się ubrania ma (oprócz symbolicznej) wartość uniwersalną. Wszakże inicjowanych pozba­ wiano części ciała oraz odzienia, które miało związek z przeszłością. Praca, zwykle ciężka, fizyczna, jest jedną z głównych zasad MONAR-u . Nowicjusz wykonuje prace wymagające od niego olbrzymiego wysiłku. Wyzna­ czaniem zajęć zajmuje się społeczność. Przykładowym zajęciem nowicjusza jest czyszczenie toalet, opróżnianie i mycie szamba, czyszczenie stajni. Czas pracy zwykle przekracza osiem godzin, by osoba przechodząca pierwszy etap leczenia nie myślała o niczym innym, niż odpoczynek . Nowicjusz musi często pracować więcej niż inni. Jest to swoista „próba" wytrzymałości i chęci stania się przez nowi­ cjusza „nową osobą. Stosowane są również „próby" natury psychicznej; mają one miejsce podczas zebrań społeczności. Poza dyskutowaniem bieżących problemów, nowicjuszowi zadaje się wówczas wiele pytań, wychwytuje się wszelkie przejawy jego słabości, zarzuca się kłamstwo itp., po to, by mógł uświadomić sobie, ile stra­ cił przez nałóg (por. Kotański 1984, s. 15). Celem tych praktyk jest zniszczenie psychiki narkomana, „[...] pokazanie mu, że jest zerem" (Kotański 1984a, s. 24). Znamienne, że postawę nowicjusza najlepiej mogą zweryfikować właśnie narko­ mani, którzy przeszli „gehennę oczyszczania". Oni też mogą zadawać najbardziej okrutne pytania „[...] niszczące osobowość narkomana" (tamże, s. 15). Następstwem przejścia „nowicjatu" jest przywdzianie „normalnego ubrania", skrócenie czasu pracy i możliwość decydowania o wykonywanym zajęciu - czę­ sto wedle profesji, zamiłowania, zdolności i efektywności, co jest zauważane i akceptowane przez społeczność. Przykładowo, ktoś, kto lubi pracować w ogro­ dzie robi to, ktoś, kto lubi zwierzęta - opiekuje się nimi. Jest to drugi etap reso­ cjalizacji, który trwa około roku. Jednostka staje się „domownikiem". Zwiększa się jej udział w życiu towarzyskim, może zabierać głos w istotnych dla wszyst­ kich sprawach i - co ważne - zezwala się jej na częste wychodzenie z ośrodka w towarzystwie opiekuna. „Jest to okres uczenia się dostrzegania fajnych rzeczy w codziennej rzeczywistości, moment, w którym przyjdzie czas na pierwsze zadowolenie z siebie" (Kotański 1984a, s. 27). 20 21 2 0 „Praca jest jednym z najważniejszych elementów terapii i podstawowym obowiązkiem każdego pacjenta" (Kotański 1984, s. 22). „Mówimy tak: «Ciężko ci, ciężko ci pracować osiem godzin? Ciężko. No to będziesz pra­ cował 12 albo 16»" (tamże, s. 25). 2 1 �156 GRZEGORZ DĄBROWSKI Ostatni etap leczenia w MONAR-ze wiąże się z uzyskaniem tytułu „monarowca", czyli pełnoprawnego członka społeczności, który w najwyższym stop­ niu ponosi współodpowiedzialność za przebieg wszelkich procesów dotyczących leczenia i ośrodka. „Monarowcem" zostaje się co najmniej po roku pobytu w ośrodku. Osoba taka może, wręcz musi, wychodzić na zewnątrz, wykonywać prace poza ośrodkiem i uczyć się. Może również założyć rodzinę. Zdaniem Kotańskiego, jest to okres najtrudniejszy, gdyż osoba będąca „monarowcem" „[...] musi zaczynać żyć na własny rachunek" (tamże). Około dwuletni okres pobytu w ośrodku MONAR-owskim jest trudną do prze­ bycia drogą w kierunku abstynencji (wielu narkomanów decyduje się prędzej czy później na opuszczenie tej swoistej „wspólnoty"). Wskazując na podobień­ stwo procesu resocjalizacji wypracowanego przez MONAR do rytuału przejścia (inicjacji) warto przytoczyć jeszcze jedną wypowiedź Kotańskiego: „Aby zwięk­ szyć prawdopodobieństwo sukcesu terapeutycznego trzeba przeprowadzić wycięcie tkanki rakowej [jest nią skłonność do narkotyku - G.D.] w sposób bezwzględny [...] trzeba wiercić w chorej psychice, mimo że pacjent wije się i krzyczy, stosując cały arsenał przekonywujących środków, że on naprawdę już wszystko zrozumiał i wie jak postępować" (1984, s. 21). Warto podkreślić, że metody MONAR-owskiej resocjalizacji są efektem wielu doświadczeń - tak terapeutów, jak pacjentów. Według Kotańskiego, schemat ten „stworzyło życie" (1984a, s. 28). Cechuje go konieczność zaznaczania metaforycznej śmierci byłego narkomana - „zniszczenie" jego narkomańskiej (dawnej) osobowości, by mógł narodzić się jako nowa osoba . Zatem za podstawowy czynnik kreujący stan resocjalizacji MONAR-u można uznać zdobycie pewnego doświadczenie, czy raczej sumy doświadczeń wielu osób. Czy jest to jednak tylko doświadczenie? Sugerowałbym, aby przypadek MONAR-u określić raczej jako „ludowy sposób reagowania", dostrzegalne są tu bowiem podobieństwa strukturalne między metodą resocjalizacji MONAR-u a schematem rytuału przejścia (inicjacji), znanym z tzw. kultur tradycyjnych. W jednym i drugim przypadku chodzi o moment przejścia, zmianę statusu (nawet osobowości), o uśmiercenie starej i stworzenie nowej osoby. O egzemplifikację sankcji określających stosunek - jeśli już nie do narkotyku, który w świecie Zachodu nie jest obwarowany sakralnymi zakazami tabu, to - do praw i zasad obowiązujących w społeczeństwie. Różnice dotyczą natomiast wspomnianego już faktu, że w przypadku tradycyjnych rytuałów przejścia następuje „włącze­ nie" młodzieży do społeczeństwa, a w przypadku osób trafiających do MONAR-u chodzi o „ponowne włączenie" do społeczeństwa byłych narkomanów, po uprzednim ich „włączeniu" do wspólnoty tegoż ośrodka. Ponadto, w przypadku tradycyjnie rozumianej inicjacji moment symbolicznej śmierci, zaznaczany za 22 2 2 Warto zaznaczyć, że prowadzone w MONAR-ze metody resocjalizacji często są przedmio­ tem ostrej krytyki: „Twarde zasady funkcjonowania ośrodka [w Głoskowie - G.D.] rodziły wiele kontrowersji, krążyły legendy o wręcz «faszystowskich» metodach [tam] panujących [...]" (Firlit 1990, s. 61). �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 157 pomocą tortur fizycznych i czynników wpływających na psychikę inicjowanego, był tylko jej metaforą. Natomiast osoby trafiające do MONAR-u ocierały się o śmierć realnie, zanim trafiły na leczenie (zanim „jeszcze nie" stały się nowym człowiekiem, a „już nie" były osobami sprzed momentu podjęcia decyzji o lecze­ niu). Będąc już w ośrodku, musiały one przebyć całą serię prób w celu nabycia nowego statusu - „domownika", a później „monarowca". W tzw. społeczeństwie tradycyjnym to pełnoprawni jego członkowie dawali przyzwolenie na odseparo­ wanie, a po odpowiednim czasie kulturowo ustalonej mediacji związanej z rytua­ łem przejścia - na włączenie inicjowanego do zbiorowości. W przypadku świata zachodniego, społeczeństwo nie zmusza do obrania narkomańskiej drogi (przynaj­ mniej bezpośrednio), ale i nie zawsze chętnie przyjmuje byłego narkomana. Bez względu na różnice i podobieństwa oba opisane warianty „procesów" przejścia - tradycyjny i współczesny - są najprawdopodobniej wynikiem wcześ­ niejszych doświadczeń, czy to związanych z procesami adaptacyjnymi w tzw. kulturach tradycyjnych, czy też tych, które osobom związanym z MONAR-em pozwoliły wypracować ich własne metody leczenia narkomanii. W przypadku MONAR-u jest to szczególnie widoczne. Być może konieczność „ponownego" (pierwszego) „włączenia" narkomanów do społeczeństwa jest właśnie efektem wspomnianego deficytu współczesnego rytuału przejścia. Co ważniejsze, spo­ soby leczenia (nie zapobiegania), jakich dostarcza opisany przykład wskazują na to, że na oczach współcześnie żyjących dokonuje się proces symbolicznego kumulowania doświadczeń, z których w sposób spontaniczny rodzi się pewien rytuał „włączenia" do społeczeństwa przez MONAR, co w konsekwencji ma pro­ wadzić do rozpoczęcia „normalnego" życia osób, które „przeszły przez śmierć". Być może rytuał symbolicznej śmierci, znany z tzw. kultur tradycyjnych, jest po prostu przestrogą przed niestosowaniem się do ustalonych norm społecznych wynikających z doświadczenia. Taką normą może być odpowiednie zachowanie się pierwotnego myśliwego w potyczce z drapieżnym zwierzęciem. Myśliwego, który przechodząc przez rytuał inicjacji doświadczył ceny symbolicznej śmierci, będącej skodyfikowaną w micie mądrością uczącą metod właściwego postępo­ wania. W przypadku Indian kalifornijskich, którzy dla celów inicjacji wykorzy­ stywali silny halucynogen Datura inoxia, była to mądrość regulująca ich stosu­ nek do tabu kulturowego. Takim tabu jest m.in. narkotyk, który w polskiej tradycji jest przybyszem z zewnątrz (doświadczenie Zachodu w tej dziedzinie jest mniejsze niż np. wśród społeczności indiańskich). Nabywanie określonego stosunku do tego środka na gruncie kultury współczesnej bywa okupione cier­ pieniem. Jak dotąd, efektywne w niektórych przypadkach bywa jedynie leczenie, będące synonimem „włączenia" (ale ponownego) do społeczeństwa, poprzez uprzednie wejście byłego narkomana do społeczności MONAR-u. Być może jest ono także synonimem potrzebnego w tej sytuacji współczesnego rytuału przejścia. Czy istnienie takiego rytuału zminimalizowałoby problem narkomanii? Możliwe, że tak, choć tylko rzeczywistość mogłaby zweryfikować ten pogląd. Posiłkując się raz jeszcze doświadczeniem Kotańskiego, warto przedstawić przytaczaną przez niego metaforę drogi, jaką musi przejść narkoman w procesie �158 GRZEGORZ DĄBROWSKI resocjalizacji. Droga ta przedstawiana jest jako przejście przez przełęcz górską z dobrym przewodnikiem. „Dobra droga to taka, która nie oszczędza, jest prze­ paścista i prawie niemożliwa do przejścia. Żeby tego dokonać trzeba ostro iść [...]. Zbyt ostra droga jest nie do przejścia dla niewprawnych, ale wybranie z kolei zbyt łatwej powoduje, że nie uczy się narkomana chodzić po górach i wcześniej czy później spadnie on w przepaść" (1984, s. 21-22). Może taka droga potrzebna jest współczesnym nastolatkom, którzy jeszcze nie zdążyli zetknąć się z narkotykami? Ci, którzy przeszli z sukcesem, wypowiadają się w następujący sposób: „Le­ czenie zakończyłem rok temu. Wypadło to w dniu moich urodzin i były to moje nowe urodziny" (Siczek 1994, s. 142); „Przyszedł jednak dzień, kiedy mogłem się oczyścić. Było mi ogromnie ciężko, ale czułam się wolna, zaczęłam żyć" (tamże 1987, s. 156); „MONAR dał nowe życie" (tamże, s. 164). Podobnych wypowiedzi nie ma potrzeby mnożyć. Uciekając się raz jeszcze do spostrzeżeń Kotańskiego, można jedynie dodać, iż - jego zdaniem - wyleczenie z nałogu jest równe zmartwychwstaniu (Kotański 1984, s. 16), które okupione zostało serią trudnych do przebycia prób „z samym sobą". Prób poprzedzonych wcześniej­ szym widmem realnej śmierci, która dla osoby „wyleczonej" jest przestroga i być może główną sankcją, by zachować abstynencję. Idea wyjścia z nałogu, realizowana przez MONAR, jest jednak nieco utopij­ na, gdyż wiele osób wychodzących z ośrodka po odbytej kuracji napotyka na liczne problemy wynikające ze zderzenia z „normalnym" światem. Często ludzie ci ponownie sięgają po narkotyk. Powodem jest piętno narkomana w społeczeń­ stwie, ale też szczerość i uczciwość - jak wielokrotnie podkreśla Kotański - których uczy MONAR, i które są jednym z warunków pokonania nałogu. Jeden z pracowników i ideologów MONAR-u powiedział: „Być może stanie się kiedyś, a może właśnie staje się na naszych oczach rzecz najbardziej zaskaku­ jąca: ci ludzie, najbardziej słabi i chorzy w naszej rzeczywistości, znajdą w sobie dość siły, aby wyleczyć nie tylko siebie, ale też przyczynić się do zdrowia całego społeczeństwa, do którego powracają, tak ciężko konfrontując swoje nowe zasady życia z codziennością. Jeśli tak się stanie, to właśnie przez przywracanie wzorów postaw normalnych i oczywistych, a gubionych od lat" (Siczek 1987, s. 9). Czy powyższa wypowiedź jest idealizacją narkomana, czy krytyką społeczeństwa? Nie sposób odpowiedzieć. Być może jest ona jednym i drugim. Na pewno w wielu dziedzinach i sposobach życia światopogląd człowieka współczesnego różni się od tego, jaki charakteryzował ludy, które stosowały rytuały przejścia i inne rytuały odnoszące się do sacrum . Paradoksalnie jednak, ten sam czło­ wiek współczesny zwrócił uwagę, że zawarta w paradygmacie „magiczno-religijnym" wiara w upodmiotowienie świata ma m.in. cel pragmatyczny . Wracając do głównej, sformułowanej tu tezy, należałoby zapytać, czy istotnie deficyt odpo­ wiedniego rytuału przejścia (inicjacji) jest przyczyną niekontrolowanego użycia 23 24 Nie jest to jednoznaczne z tym, że żyli w Złotym Wieku i nie mieli problemów. Szerzej na ten temat zob. Dąbrowski 2001. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 159 narkotyków? Jest to problem zbyt złożony, by odpowiedź mogła być jednoznacz­ na. Niewątpliwie resocjalizacja w ośrodkach MONAR-u wskazuje pośrednio na taką ewentualność. Wiadomo też, jak twierdzi Joseph Campbell, że brak rytuału inicjacji we współczesnym świecie przejawia się w „maminsynkowatości [męż­ czyzn - G.D.] i rozbitych małżeństwach" (1994, s. 68). Możliwe, że jeśli powstanie forma uświadomienia młodzieży (przechodzącej okres dojrzewania) cierpień, jakich doznają osoby uzależnione od narkotyku - inna niż bezpośrednie doświadczenie - postawa przynajmniej części młodych ludzi wobec narkotyków ulegnie zmianie. Często, według wielu autorów, tradycyjnym sposobem przekazania dorastającym pokoleniom wiedzy dotyczącej zachowań względem np. tabu (też i narkotyku) było odwołanie się do szeroko pojętego sacrum, mądrości zawartej w micie, co realizowano m.in. za pośrednictwem odpo­ wiedniego rytuału. Współcześnie można również znaleźć w literaturze uwagi doty­ czące roli religii w przeciwdziałaniu narkomanii. Zdaniem Ewy Andrzejewskiej, „[...] dla ludzi wierzących wielką rolę mogliby w odnajdywaniu sensu życia speł­ niać duchowni, zaangażowani w sprawę leczenia młodocianych narkomanów" (1983, s. 49). Jednak to właśnie religia jest tym, co odróżnia MONAR-owski model przejścia od rites de passage, znanych z tzw. kultur tradycyjnych. Analogia strukturalna nie stanowi jeszcze o ich tożsamości. W społeczeństwach niecywili­ zowanych, o czym pisze Michał Buchowski, rytuały przejścia splecione były z elementami sakralnymi (1993, s. 135), w MONAR-ze natomiast została dokona­ na kumulacja doświadczeń, które stworzyły reguły złożonego procesu resocjaliza­ cji. Jednostki muszą zostać włączone do grupy terapeutycznej, pokonać kolejne sztywno określone etapy, by móc myśleć o powrocie do społeczeństwa. Praktycz­ nie dwuletni okres „powrotu do normalności" w MONAR-ze jest czasem nauk i odosobnienia dla przebywających tam ludzi. Jest to mediacja, która nie ma jedno­ myślnie określonego związku z elementem sakralnym, jak to miało miejsce np. podczas inicjacji. Nie jest to jednak przeszkodą, by proces resocjalizacji wypraco­ wany przez MONAR uznać za rodzaj „reakcji typu ludowego". Zarówno celem inicjacji, jak i MONAR-u jest włączanie jednostek do społeczeństwa, chociaż ten drugi przypadek dotyczy „ponownego" włączenia. Proporcjonalnie krótki okres istnienia narkomanii w świecie Zachodu w stosunku do okresu zachodzenia pro­ cesów adaptacyjnych w przypadku np. Indian z Ameryki Południowej (gdzie ludność tubylcza wyodrębniła największą liczbę środków odurzających) nakazuje, by metody resocjalizacji byłych narkomanów w MONAR-ze traktować jak rodzą­ cy się rytuał. Możliwe, że takie nastawienie badawcze pozwoli lepiej zrozumieć źródła zachowań względem narkotyków, których dostarczają opisy etnograficzne, a których historia nie zawsze jest w stanie odtworzyć. Trzeba jednak zaznaczyć, że przykład MONAR-owskiej terapii jest tylko współ­ czesnym towarem, który pozwala porównywać się ze, znanymi z etnograficznych opisów, schematami zachowań kulturowych, których rozwój mógł być tak długi, jak długie były procesy adaptacyjne tzw. ludów tradycyjnych. Dotyczy to zwłasz­ cza tych grup, które wykorzystywały różnorakie środki odurzające i wiedziały, jak z nimi postępować. Z kolei używanie, na szerszą skalę, narkotyków, przez �160 GRZEGORZ DĄBROWSKI przedstawicieli wielu współczesnych krajów, dotyczy zaledwie ostatnich kilkudzie­ sięciu lat. Trudno więc o optymizm względem rychłego pojawienia się skutecz­ nego sposobu na przeciwdziałanie masowemu sięganiu młodzieży po środki zmie­ niające świadomość. Nawet jeśli resocjalizację przeprowadzaną w ośrodkach MONAR-u, w jakimś stopniu można by uważać za rytuał. Tym bardziej, że jego ewentualna skuteczność dotyczy leczenia efektów narkomanii a nie sposobu, który by jej przeciwdziałał. Ponadto, jest to dopiero raczej zalążek rytuału. Jego ewolucja, której celem ostatecznym mógłby być status rytuału przejścia par excellence, wydaje się potrzebować jeszcze trochę czasu i , co bardzo możliwe, kolejnych doświadczeń, z coraz nowszymi generacjami narkotyków. LITERATURA A n d r z e j e w s k a E. 1983, Kilka uwag o leczeniu narkomanii, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 47-50. A r i e s P. 1993, Pięć wariacji na cztery tematy, przeł. J.M. Godzimirski, [w:] Antropologia śmierci. Myśl francuska, S. Cichowicz i J.M. Godzimirski (red.), Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 284-300. B u c h o w s k i M . 1993, Magia i rytuał, Warszawa, Instytut Kultury. С e к i e r a Cz. 1982, Poczucie i poziom sensu życia u narkomanów, [w:] Narkomania w Polsce, M . Lassota, M . Sternalski (red.), Częstochowa, Częstochowskie Towarzystwo Lekarskie do Walki z Kalectwem, s. 114-125. C a m p b e l l J. 1994, Kwestia bogów, przeł. P. Kołyszko, Warszawa, Jacek Santorski & Agencja Wydawnicza. C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do fllozojli kultury, przeł. A. Staniewska, War­ szawa, Czytelnik. D a j c z e r T. 1984, Inicjacje i ich wymiar kosmiczny u ludów Kalifornii, Warszawa, Akademia Teologii Katolickiej. D a s z k i e w i c z P. 1996, Zadziwiająca historia koki, Wiedza i Życie, nr 2, s. 40-43 D ą b r o w s k i G. 2001, Kryzys cywilizacji technicznej? Rozważania na marginesie badań nad problemami narkomanii, czyli etnolog o ekologii, Zeszyty Etnologii Wrocławskiej, nr 1, s. 65-80. D o k t ó r T. 1994, Pomiędzy medycyną a religią. Ruchy religijne i parareligijne w profilaktyce i terapii uzależnień, Warszawa, Wydawnictwo Pusty Obłok. D r u r y N . 1994, Szamanizm, przeł. H. Smagacz, Poznań, Wydawnictwo Rebis. E l i a d e M . 1997, Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne. Narodziny mistyczne, przeł. K. Kocjan, Kraków, Znak. F i n k i e l k r a u t A. 1992, Porażka myślenia, przeł. M . Ochała, Warszawa, Niezależna Oficyna Wydawnicza. F i r 1 i t G. 1990, Młodzieżowy ruch na rzecz przeciwdziałania narkomanii - MONAR, powstanie i ewolucja ruchu, [w:] Studia nad ruchami społecznymi, T. I I I , J. Słupińska, W. Modzelewski (red.), Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Instytut Polityki Społecznej, s. 59-110. F u r s t P.T. 1976, Hallucinogenes and Culture, Los Angeles, Chandler&Sharp, Inc. K a c z u r o w s k a J. 1993, Społeczne uwarunkowania narkomanii dzieci i młodzieży, [w:] Narkomania - HIV/AIDS; zagrożenia społeczne, profilaktyka, terapia i resocjalizacja, S. Kawula, H. Machel (red.), Gdańsk, Oficyna Wydawnicza Polczek, Polski Czerwony Krzyż, s. 60-65. К o j d e r A. 1976, Zjawiska patologii społecznej w Polsce w świetle badań empirycznych, Studia Socjologiczne, nr 1, s. 171 -201. �UWAGI NA TEMAT UŻYWANIA ŚRODKÓW ODURZAJĄCYCH 161 K o t a ń s k i M . 1984, Ty zaraziłeś ICH narkomanią, Warszawa, Państwowy Zakład Wydaw­ nictw Lekarskich. - 1984a, Wstęp, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Mo­ naru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 5-6. - 1984b, Model leczenia narkomanii w Głoskowie, [w:] Problemy narkomanii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 15-29. - 1985, Model Głosków, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 54-59. - 1988, Daj siebie innym, Warszawa, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza. K o w a l s k i K . M . 1984, Psychologiczne uwarunkowania narkomanii, [w:] Problemy narko­ manii. Zarys metod resocjalizacji i profilaktyki „Monaru", Warszawa, Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, s. 9-15. L a B a r r e W. 1972, Hallucinogenes and the Shamanic Origins of Religion, [w:] Flesh of the Goads. The Ritual use of Hallucinogenes, Peter T. Furst (red.), Illinois, Waveland Press, Inc., s. 261-278. L a n g e r S.K. 1976, Nowy sens filozofii. Rozważania o symbolach myśli, obrzędu i sztuki, przeł. A . H . Bogucka, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L e a c h E. 1986, Poziomy komunikacji i problematyka tabu w odbiorze i rozumieniu sztuki pierwotnej, Polska Sztuka Ludowa, nr 3-4, s. 159-164. - 1989, Kultura i komunikowanie, [w:] Leach E., Greimas A.J., Rytuał i narracja, przeł. M . Buchowski. A. Gregorczuk, E. Umińska-Plisenko, Warszawa, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, s. 5-98. L e e u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, przeł. J. Prokopiuk, Warszawa, Książka i Wiedza. L é v i - S t r a u s s С. 1993, Spojrzenie z oddali, przeł. W. Grajewski. L . Kolankiewicz. M . Kolankiewicz, J. Kordys, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy. L i p s J.E. 1957, U źródeł cywilizacji, przeł. J. Brodzki, Warszawa, Wiedza Powszechna. Ł u c z a k E. 1995, Narkomania jako problem społeczny, Olsztyn, Wydawnictwo ART. M a l i n o w s k a M . 1985, K i m są polscy narkomani? [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 26-29. M y e r h o f f B.G. 1997, Pejotlowe łowy. Sakralna podróż Indian Huiczoli, przeł. A. Szyjewski, Kraków, Wydawnictwo Znak. N i e w i e d z i a ł D. 1993, Kryzys tożsamości i wartości w okresie dorastania jako możliwe przy­ czyny narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dobek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 57-65. P a n к a l l a A. 2000, Psychologia mitu. Kultury tradycyjne a współczesność, Warszawa, Wy­ dawnictwo Psychologii i Kultury. P o s e r n - Z i e l i ń s k a M . 1972, Peyotyzm. Religia Indian Ameryki Północnej, Wrocław, Biblioteka Etnografii Polskiej nr 25, Wydawnictwo I H K M PAN. R o b o t y c k i Cz. 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Kraków, Nakładem Uniwer­ sytetu Jagiellońskiego. R o s i e к В . 1997, Pamiętnik narkomanki, Katowice, Krajowa Agencja Wydawnicza. R y b c z y ń s k a D. 1993, Opinie młodzieży z zielonogórskich szkół ponadpodstawowych na temat zjawiska narkomanii, [w:] Dorastanie, A. Dąbek (red.), Zielona Góra, Pełnomocnik Wojewody Zielonogórskiego ds. Zapobiegania Narkomanii, s. 87-109. S i c z e k J. 1987, Zmartwychwstali, Warszawa, Krajowa Agencja Wydawnicza. - 1994, Narkomani. Od uzależnienia do dobrego życia, Warszawa Jacek Santorski & CO Agencja Wydawnicza. S t a n i a s z e k M . 1985, Kto jest narkomanem? Z Markiem Staniaszkiem rozmawia Jacek W. Kamiński, [w:] Magazyn MONAR '85, K. Czabański, T. Jarzębowski (red.), Warszawa, Agencja OMNIPRESS, s. 16-17. �162 GRZEGORZ DĄBROWSKI S t o m m a L . 1986, Antropologia kultury wsi polskiej XIX wieku, Warszawa, Instytut Wydawni­ czy PAX. Ś l u s a r c z y k B . 1983, Narkomania - wybrane aspekty kryminologiczne, [w:] Narkomania znakiem czasu, R.Ł. Dąbrowski (red.), Warszawa, Wydawnictwo „Znaki czasu", s. 31-40. T o k a r s k a J., W a s i l e w s k i J.S., Z m y s ł o w s k a M . 1982, Śmierć jako organizator kul­ tury, Etnografia Polska, t. 26, z. 1, s. 79-114. T u r n e r W.V. 1964, Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] Sym­ posium on New Approaches to the Study of Religion, M.E. Spiro (red.), Seattle, American Ethnological Society, s. 4-20. W a n a t W. 1997, Odlot donikąd, Warszawa, Iskry Elma Books. W a s i l e w s k i J.S. 1990, Tabu, zakaz magiczny, nieczystość. Tabu a paradygmaty etnologii, Etnografia Polska, t. 34, z. 1-2, s. 7-46. Ve r t u 1 a n i J. 1996, O nałogach bez emocji, Wiedza i Życie, nr 12, s. 20-25. GRZEGORZ DĄBROWSKI REMARKS ON THE USE OF HALLUCINOGENS I N SO-CALLED TRADITIONAL CULTURES A N D ASPECTS OF UNIVERSAL MODEL OF RITES OF PASSAGE I N THE THERAPY OF DRUG ADDICTION Summary The author of the article tries to juxtapose the model of traditional rites of passage with some elements of therapy of drug addicts developed in MONAR. MONAR, founded in Poland in the middle of the seventies of the 20th century, is the most professional institution treating addic­ tions. Its aim is to help the patients to grow out of the addiction and to readjust to life in society. The treatment is a long process, lasting about two years, and includes several trials which should be passed by each of the inmates. The therapeutical community has hierarchical structure and par­ ticular individual's behaviour and attitudes are constantly confronted with norms and rules binding the therapeutical community. Each individual's status in the hierarchy is related to how advanced he or she is in the process of growing out of addiction. The author points out that there is a visible structural analogy between such therapy project and rites of passage in traditional tribal societies. Not only structure but also the purpose is the same - namely to include an individual into the group of adults. In the case of treating addictions it means in fact "to include again". Many traditional rites of passage were accompanied by the use of hallucinogens, i.e. drugs; the author refers to the cases of such rituals. Therapy in MONAR deals with the use of drugs too, but in this respect differences rather than similarities should be pointed out. Let us take death - symbolic death is a constituent of the structure of traditional rites of passsage. In case of people addicted to drugs, they are often endangered with real death before they undertake therapy. Still in both cases death is a precondition of "rebirth". Another difference concerns attitudes towards hallucinogens in traditional tribal cultures and in modern Western culture. In tribal cultures the use of drugs was often tabooed and that is another problem discussed in the article. After having discussed the problems of rites of passage, attitudes to youth and hallucino­ gens both in traditional cultures and in contemporary world, the author sets forth the thesis that problems with addiction in the developed Western countries may result from the lack of adequate rites of passage. The therapy system developed by MONAR, aiming at "social rebirth" of those giving up drugs can be considered as a corroboration that such kind of activities in our society resemble "patterns of the folk type".Though the therapeutical process leading to social re-adjustment is not a rite of passage par excellence, still in some respect it resembles people's behaviour connected with hallucinogens which can be found in ethnographic records. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ca9f60eed5683041ca7ce5e7b939e00.pdf 791322add0a5da80547dad3b239b9ee9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1302 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Subject The topic of the resource Afganistan - rolnictwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1202 Title A name given to the resource Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.161-188 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wolski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. A R T Y KUŁ Y, O M O W I E N I A, M A T E R I A LY Lud, t. 56, 1972 KRZYSZTOF WOLSKI UWAGI NAD ROLNICTWEM NA PODSTAWIE ŚRODKOWEGO BADAŃ TERENOWYCH AFGANISTANU Z ROKU 1969 Poniższy artykuł, będący wynikiem obserwacji terenowych z późnych letnich miesięcy roku 1969, nie rości sobie pretensji do wyczerpania wszystkich zagadnień związanych z rolnictwem, zwraca jedynie uwagę na niektóre problemy silniej rzutujące na charakter afgańskiej specyfiki agrarnej. Marginesowo zostaną tu potraktowane zagadnienia hodowlane, pomimo że ta dziedzina narodowej gospodarki wysuwa się w Afganistanie na miejsce czołowe, a niektóre gałęzie hodowli zwierząt dostarczają produktów mających pierwszorzędne znaczenie w handlu światowym. Może właśnie dlatego, że chów zwierząt w Afganistanie i oparty na produkcji zwierzęcej eksport dywanów, kilimów i futer (karakuły) predominuje \V obrazie ekonomicznym i jest powszechnie znany, zajęto się dziedziną inną, dziedziną upraw roślin, jako zapoznaną domeną rolnictwa Afganistanu. Badania nad rolnictwem w Afganistanie l przeprowadził autor jako kontynuację swych wcześniejszych poszukiwań terenowych w Beludżystanie, Sindzie, Bahawalpurze i Pendżabie (Pakistan Zachodni) oraz Gudżeracie, Radżastanie, Pendżabie i Kaszmirze (Indie) i Nepalu w latach 1960-1961, 1964 i 1967. W Afganistanie przebywał autor latem 1969 r. w następują1 Wypadnie mi złożyć serdeczne podziękowanie p. mgr. Mieczysławowi Ptaśnikowi, dyrektorowi Zal7.ądu Muzeów i Ochrony Zaby.tków oraz p. mgr. Bogusławowi Płazie, vicemini'strowi Kultury i Sztuki za ułatwienie mi wyjaz:du na badania terenowe do Afganistanu. Wyrazy wdzięczności muszę przeka'zać p. ambasadorowi Janowi Petrusowi i p. radcy Leonowi Kopcińskiemu z Ambasady PRL w Kabulu za żyezliwąpomoc i serdeczną opiekę w Afganistanie. Osobno muszę rpodziękować moim informatorom tel'enowym p. Yunusawi Abbosi z Kolangar, p. Mirowkhanowi Sa fi z Kolangar, p. Aszrafowi Szarif z Gul Bahar i p. Gulam Faruk z Pol-e-Alam. II - Lud. tom LVI �162 KRZYSZTOF WOLSKI cych prowincjach: Kabul, Parwan (Czarikar), Bamiyan, Baghlan, Wardak, Logar, Ghazni. Są to tereny Hindukuszu Centralnego, gór Koh-i-Baba oraz gór Logar, tworzących północne przedłużenie Sefid Koh (Spin Garh). Badania terenowe przeprowadzono w następujących miejscowościach: Seraj-e-Amir Abdur Rahman Chan, Dar-ul-Aman (przedmieście Kabulu), Paghman, Ghazni (2220 m n.p.m.). Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, Czarikar, Gul-Behar i Dżebel-us-Siradż w dolinie Pandżiru, dolina rzeki Salang i tereny przy przełęczy Salang, Khindża w okręgu Pul-e-Chumri. W dolinie rzeki Ghorband: Czardeh Ghorband, Siahgird, Szehali u stóp przełęczy Szibar (3000 m n.p.m.) i w kotlinie Bamiyanu. Wszystkie te miejscowości leżą powyżej 1800 m n.p.m. Najwyżej wzniesione są Salang (przełęcz leży na wysokości 3660 m n.p.m.) i kotlina Bamiyanu (ok. 2500 m n.p.m.) Ludność Afganistanu nie jest jednolita. Południe i południowy wschód zamieszkują rdzenni Afganie, zwani niekiedy Pasztunami lub Patanami. Mówią oni wschodnio-irańskim językiem pasztu, dzielącym się na kilka dialektów poważnie zróżnicowanych. Pasztuni od stu lat osiedlani są przez władców Afganistanu na obszarze całego kraju (głównie na zachodzie) i mają stanowić element, na którym opiera się obecnie rządząca dynastia, wywodząca się z pasztuńskiego plemienia Durrani z okolic Kandaharu. Na zachodzie mieszkają Persowie, wśród których występują niewielkie skupienia Beludżów. Na północy kraju żyją ludy grupy tureckiej: Kirgizi, Turkmeni i Uzbecy oraz irańscy Tadżycy. Srodek zajmują Tadżycy i ludy mongolskiego pochodzenia Hazara; jedni i drudzy, podobnie jak Persowie z zachodu (z okolic Heratu), używają języka farsi czyli perskiego, współcześnie w Afganistanie nazywanego językiem dari 2. W górach wschodniego Afganistanu mieszkają drobne grupy mówiące językami należącymi do pośredniej grupy pomiędzy językami irańskimi a indyjskimi. W Afganistanie występuje około dwudziestu pięciu języków z licznymi dialektami na większych obszarach językowych. Kulturowo można Afganistan podzielić na obszary przynależności do kręgów: centralno-azjatyckiego na północy, irańskiego na zachodzie i południowym zachodzie, a indyjskiego na południowym wschodzie. Dzięki takiemu układowi etnicznemu, tradycyjne nazewnictwo narzędzi produkcji przedstawia prawdziwą mozaikę. Trudno dostępne i odseparowane od reszty kraju doliny górskie powodują jeszcze większe zróżnicowanie; dialektowe w nazewnictwie, a techniczne w szczegółach narzędzi czy w sposobie wykorzystania i pracy. 2 Ze względów politycznych podtrzymuje się nazwę dari starając się wycofać z użycia nazwę farsi, a przeforsować sugestię, jakoby dari mial być innym językiem, niż farsi. W obrębie farsi w Afganistanie występuje sporo lokalnych różnic dialektalnych. �Uwagi nad rolnictwem srodkowego Afganistanu 163 Prawie 90% ludności kraju jest zawodowo czynna w rolnictwie. Nawet ludność niewielkich miast zajmuje się głównie uprawą roli i sadownictwem, a dopiero ubocznie innymi zajęciami, jak rzemiosło, handel czy pośrednictwo lub transport. Do ludności rolniczej zalicza się koczowników 3 będących w przeważającej większości hodowcami zwierząt. Hodowcami zwierząt są pełni nomadzi 4 (wielcy nomadzi), prowadzący wędrowny tryb życia i nie zajmujący się rolnictwem. Seminomadzi prowadzą również wędrowny tryb życia, lecz przy swych obozach uprawiają role (ubocznie trudnią się też zbieractwem). Ludność półosiadła ma swe stałe siedziby we wsiach, a wędrówki odbywa tylko w określonej porze roku. Dwie ostatnie grupy zajmują się zarówno hodowlą zwierząt, jak i rolnictwem. Niekiedy nomadzi wykonują usługi rzemieślnicze dla rolniczej ludności osiadłej, np. trudnią się zakładaniem, naprawą i czyszczeniem urządzeń irygacyjnych 5, lub sezonowo wynajmują się do prac rolnych w polach i ogrodach. Nomadzi uprawiają przeważnie grunty suche 6. W większych miastach mieszka sporo ogrodników, kupcy zaś i rzemieślnicy posiadają swoje gospodarstwa podmiejskie. Nawet tak wyłączni i tradycyjni kupcy, jakimi są Sikhowie w Kabulu, mają swoje ogrody w Szamali. Powierzchnia Afganistanu nie jest ani pomierzona dokładnie, ani obliczona. Przyjmuje się na ogół, że wynosi ona około 650000 km2, z tego wzniesione do 300 m n.p.m. jest 5600 km2 (0,9%), od 1800-3000 m 210000 km2 (33,1%), a ponad 3000 m 66900 km2 (10,5%) 7. Badane obszary znajdują się w grupie przedostatniej i ostatniej. Tereny użytkowane rolniczo zajmują obszar około 120000 km2 co w stosunku do powierzchni kraju wynosi około l81i/o 8. Według innych źródeł tereny użytkowane rolniczo (zajęte pod uprawy) zajmują 78000 km2, to 0 jest U,9 /o powierzchni kraju. W tym tereny nawadniane wodą z rzek "rud-i-bar" zajmują 3,38 mil. ha (5,2%), nawadniane wodą ze źródeł i stuW środkowym Afganistanie koczowników określa się słowem kuczi (f.) (a w paszpochodzącym od perskiego kucz podróż, wędróWka. W obrębie kuczi rozróżnia się: 1. żniwiarzy (wędrownych rolników) deraugar (f.) czyli Zogar (p.), 2. kupców tenżar (f. i p.), zwanych też powindah (urdu), i 3. hodowców zwierząt maldar (f. i p.). 4 Por. K. Ferdinand, Nomadism in Afganistan with an appendix on milk products. Viehwirtschaft und Hirtenkultur. Budapest 1969, s. 127-160. 5 Zob. K. Wolski, Powindah, patańscy koczownicy Afganistanu i Pakistanu. "Etnografia Polska", t. VII, 1963, s. 363-396. 6 Ludność koczowniczą Afganistanu można szacować na około 2-3 milionów. 7 J. Humlum, La geographie de Z'Afghanistan, Etude d'un pays aride. Copenhague 1959, s. 17; K. Wolski, Afganistan. Geografia Powszechna, t. IV. Warszawa 1967, s. 336. 8 K. Wolski, op. cit., s. 339. 3 tu kuczej), �164 KRZYSZTOF WOLSKI dni "czeszmeh sar" 0,87 mil. ha (1,3%), a wodą z kanałów podziemnych "karizi" 1.06 mil. ha (1,6%), zaś uprawy suche "lalmi" zajmują 2.49 mil. ha (3,8%). Naturalnie nie wlicza się do tego łąk i pastwisk zajmujących 3,20 mil. ha (4,9%) 9. Prawie 90% powierzchni uprawnej przypada na zboża. Zasiewy pszenicy obejmują największe obszary. W produkcji pszenica znajduje się także na pierwszym miejscu l0. Gleby środkowego Afganistanu przeważnie są ciężkie, ilaste o znacznej spoistości, co w suchym klimacie powoduje szybkie twardnienie i zaskorupianie się powierzchni (grunty te są jednak urodzajne). Wichry nanoszą tyle urodzajnego, lekkiego pyłu, że stale powstaje less. Wprawdzie znaczna część tych nawianych pyłów bywa spłukiwana przez ulewne deszcze, ale to co pozostaje, dostatecznie użyźnia glebę. Spłukiwane cząstki wody nanosi na pola leżące niżej i tym samym również je użyźnia. Większość gleb górskich zawiera spore ilości dużych kamieni. Kamienie znajdują się w glebach zboczy dolin, w ziemi na płaskowzgórzach, a także na polach na dnie wąskich dolin rzek Ghorband, Khindżan i Salang. W szerszych dolinach zostały już usunięte w czasie wiele wieków trwającej uprawy ziemi. Są to wszystko poważne utrudnienia przy uprawie mechanicznej (radłowaniu i bronowaniu). Klimat posiada wszystkie cechy ostrości charakterystycznej dla górskich regionów suchych tej części Azji Środkowej. Występują tu ostre, mroźne zimy i suche, gorące lata. Opady, głównie późnojesienne, zimowe i wiosenne, latem trafiają się wyjątkowo podczas gwałtownych burz. Ilości opadów w poszczególnych latach bywają różne. Przeciętna roczna (wyliczona za lat szesnaście) opadów Kabulu wynosi 300 mm 11. Ale już w leżącym w pobliżu Paghman jest prawie dwukrotnie wyższa. Zresztą, gdy w dolinach jest sucho, na pobliskich wysokich górach pada deszcz lub śnieg. Specjalnie zimą duża amplituda dobowa daje się we znaki rolnictwu. Nie tyle dochodzące do - 20° mrozy nocne, co wysokie (do + 26° w słońcu) temperatury dnia powodujące szybkie znikanie pokrywy śnieżnej na polach, szkodliwie odbijają się na ozimych zasiewach. Porywiste zimowe wichury północno-zachodnie wysuszają glebę, odsłaniaj q korzenie pszenicy i powodują jej wymarzanie. Silnie odczuwa się skutki wichury w szerokich i długich dolinach, pozbawionych naturalnej osłony terenowej. Te cechy klimatu środkowego Afganistanu zmuszają tutejszego rolnika do wznoszenia wiatrochronów. Latem wieją porywiste wichry południowe i połud- 9 D. N. Wilber, Afghanistan, its people. its society, its culture. New Haven s. 281. lU U. N. Statistical yearbook 1968. New York 1969, s. 116, 1:.l4, 144 i 151. 11 E. Stenz, The climate of Afghanistan, its aridity, dryness and divisions. York 1946, s. :.l. 1962, New �Uwagi nail Tolni<:twe111 środkowego 165 Afganistanu niowo-zachodnie, osiągające największą siłę we wczesnych godzinach popołudniowych. W okolicy Czarikar, Begram, dolinie rzeki Pandżir i w dolinie rzeki Ghorband, a także w kotlinie Bamiyan są to wiatry zachodnie, szalejące popołudniami i ustające wkrótce po zachodzie słońca. Wichry te wytrącają ziarno z kłosów, otrząsają owoce z drzew, łamią gałęzie w sadach, a łodygi kukurydzy na polach. Dlatego sady, ogrody i pola muszą być specjalnie osłaniane. Roli wiatrochronów nie mogą spełniać lasy. gdyż środkowy Afganistan nie posiada prawie zupełnie szaty leśnej. Jako wiatrochrony stawia się murki gliniane lub kamienne oraz sadzi różnego rodzaju żywopłoty. Z tym jednak, że nie są to żywopłoty niskie, a żywopłoty-ściany z topoli ahar 12 i wierzb bied, a czasem morw tut. Żywopłoty sadzi się wszędzie tam, gdzie pobliska woda umożliwia wegetację drzewom. Rosną te osłony od wichrów nad każdym prawie rowem nawadniającym. Drzewa są sadzone tak gęsto obok siebie, że już same ich pnie tworzą zasłonę ogrodu. Topole podkrzesuje się wysoko, pozostawiając jedynie na czubku drzewa wiechę gałęzi i liście. Trzeba tu dodać, że żywopłoty i niewielkie gaiki baghczia n rosnące na obszarach sztucznie nawadnianych, to główny zasób drzewnego materiału budulcowego i przemysłowego w środkowym Afganistanie. Topola i wierzba dostarcza drzewa budulcowego, a morwa i orzech ciesielskiego i kołodziejskiego. Te wiatrochrony-żywopłoty rosną nie tylko na skrajach poszczególnych posesji, lecz i wewnątrz większych ogrodów lub winnic. Doskonale można obserwować te układy w Szamali, to jest na terenach położonych na północ od Kabulu. Liczne gliniane mury pandżiara-e-bagh (ogrodzenie ogrodu) i żywopłoty osłaniają rozległe winnice. W żywopłotach spotyka się też drzewo sindżit, obok topól i wierzb. Morw w żywopłotach widuje się mniej, drzewo to rośnie raczej w sadach lub nad potokami. W Afganistanie środkowym przeważają gospodarstwa niewielkie, jako średnią przeciętną należało by przyjąć powierzchnię około 8-10 dżerib 14. Afganistan środkowy prawie nie ma gospodarstw obszarniczych, wielkich, jakie można spotkać na północy w afgańskiej Turkmenii. W Logar bywają gospodarstwa o powierzchni 60 dżerib, ale też małe mające 4-5 dżerib. Oczywiście bierze się pod uwagę obszar ziem ab,i, to jest gruntów nawadnianych sztucznie. Inne tereny uważane są za pustki, w których można (jeżeli się tylko do tego nadają) zasiać sobie jakieś pólko lalmi i jeżeli rok będzie wilgotny, zebrać plon. Niektóre takie pólka ulegają stałemu zawła- 13 się ahar Populus piramidaZis i czinar występuje rzadziej. Baghczia i cieniste ogrody, to miejsca świątecznej siesty. 14 1 dżeriba 12 Z topól spotyka Pandża czinar - = Platanus 0,195 ha. - Populus alba. �166 KRZYSZTOl" WOLSKl Ryc. 1. Sady w dolinie l-leki Ghorband. szczeniu. Jednak obszar pustek i gór uważa się nadal za tereny niczyje, za wspólną własność najbliższej osady. Jest to teren wypasu zwierząt danej osady i zwierząt koczowników podczas ich przechodu przez daną okolicę. Trafia się, że niektóre przedsiębiorcze jednostki usiłują zawłaszczyć część takiego terenu; reakcja grupy jest specyficzna, gdyż takiego człowieka uważa się za nienormalnego, a jego czyn nie może mieć trwałych skutków i jest traktowany jako niebyły. Bywają gospodarstwa, w dolinie Salangu i Ghorbandu, które posiadają tylko 2 dżeriby ziemi uprawnej i niewielki sad przydomowy. Gospodarze tacy miewają grunty upraw suchych, a także utrzymują się z rzemiosła, pracy najemnej 1;; i pasterstwa bliskiego zasięgu. Jedną z klęsk rolnictwa Afganistanu jest rozdrabnianie gruntów. Sprzyjają temu zwyczaje spadkowe; w Logar uznają one podział gruntów po śmierci ojca pomiędzy wszystkie pozostałe dzieci. Wprawdzie nadziały synów są dwukrotnie większe od nadziałów córek, jednak wielodzietne rodziny stanowią trwałe zagrożenie dla stałości areału gospodarstw rolnych. 15 W Pol-e-Alam młody miejscowy chłopiec pracujący przy bydle u sąsiada zarabia r{){:znie:30 ser pszenicy, 30 ser kukurydzy, otrzymuje całkowite wyżywienie. pagTi (zawój na turban), k'Oszulę,szarawary i buty oraz 200 afgani. �Uwagi nad ro1.n.ictweln ,i;rod/~'owego Afganista.nu Ryc. 2. Arat w gospodarstwie ogrodniczym H;7 pod Kabulem. W tej trudnej sytuacji pewną ochroną areału gospodarstw stanowi zwyczaj (istniejący np. w okręgu Logar), że siostry nie zabierają należnej im części roli, lecz pozostawiają ją braciom lub bratu. Wzajem brat ma moralny obowiązek pokrycia połowy kosztów pogrzebowych w razie śmierci siostry. Zabranie przez siostrę należnej jej części z gospodarstwa rodzinnego powoduje zerwanie wszelkich kontaktów z pozostałą rodziną. Na innych terenach (okolice Gardezu lub Kandaharu), córki nie dostają ziemi, tylko rzeczy osobiste. Niejednokrotnie większe gospodarstwa są de facto podzielone przez wydzierżawienie części gruntów. Oczywiście w grę wchodzą w takim wypadku ziemie sztucznie nawadniane, czyli abi. Istnieją różne typy dehkhani czyli dzierżawy. Zamindar czyli właściciel ziemi daje ziemię i wodę, zaś robociznę i sprzężaj, narzędzia i zboże na zasiew daje dehkhan; w takim wypadku plon po zbiorach dzieli się na trzy części, z których zamindar bierze dwie, a jedną zatrzymuje dehkhan. W wypadku gdy zamindar daje ziemię, wodę, sprzężaj i ziarno do zasiewu,plon po żniwie dzieli się na cztery części, z których tylko jedną zatrzymuje dehkhan. Jeszcze innym typem dzierżawy jest tzw. idźiara; czynsz dzierżawny bywa tu ściśle określony i oddawany w ziarnie lub pieniądzu bez względu na urodzaj i wysokość uzyskanego przez dzierżawcę plonu. Są to warunki dzierżawy obo- �168 KRZYSZTOF WOLSKI wiązujące w okręgu Logar. W okolicy Gardezu występują warunki nieco korzystniejsze dla dzierżawców. Niekiedy trafia się grawi, czyli zastaw ziemi, jako zabezpieczenie pożyczki pieniężnej. Dla celów sztucznego nawadniania rzeki Ghorband, Pandżir, Salang, Kabul czy Logar, podobnie jak i inne na terenie całego kraju są zamykane licznymi jazami, które chwytają część nurtu i odprowadzają wody do poszczególnych partii pól lub sadów czy ogrodów. Jazy, daka, nie są ani zbyt mocne, ani zbyt trwałe. Buduje się je w rzekach z dużych kamieni, które na odpowiednie miejsca dociągają woły. Konstrukcja nie jest spoista, choć dziury pomiędzy wielkimi głazami utyka się mniejszymi kamieniami, czasem (jeśli ten materiał jest dostępny) podsypuje żwirem. Tak wyglądają jazy np. na rzece Ghorband. Na mniejszych rzekach widuje się w konstrukcji drzewo. Jednak i tam przeważnie stosowane są zastawy. z głazów. Tak jest np. na rzece Khindżan w okręgu Pul-i-Chumri (rzeka ta wypływa z północnych zboczy Hindukuszu koło przełęczy Salang). Jazy przeciekają i znaczna część wody rzeki, początkowo uchwycona, ucieka przez kamienie i wpływa z powrotem do głównego nurtu, reszta zaś płynie osobnym kanałem - strumieniem zwanym naher. Po każdej ulewie czy większym deszczu woda uszkadza jazy roztrącając kamienie. Wtedy natychmiast trzeba naprawiać jaz, a raczej budować go na nowo, zbierając rozrzucone głazy. Prace takie przebiegają szybko z uwagi na to, że pola i sady nie mogą pozostać bez wody. Niektóre naher i dźiuj (rowy nawadniające) dziesiątkami kilometrów biegną zboczem dolin i doprowadzają wodę do oaz leżących wysoko na stokach wzgórz. Dźiuj doprowadzają wodę na pola należące do różnych właścicieli 16. Ludzie ci mają prawo do pobierania wody w pewnym określonym czasie. Stąd na naher i dźiuj są liczne tamy i rozdzielnie wody zwane ab bahsz. Jeżeli w związku z pobieraniem wody powstaną jakieś spory, rozsądza je mirab lub mirau, to jest "sędzia wody". W środkowym Afganistanie rozróżnia się dwa zasadnicze typy upraw w zależności od rodzaju nawadniania. Pierwszy typ to uprawy suche znane pod nazwą lalmi lub barani, zależne wyłącznie od opadów deszczowych, a także ilości wilgoci nagromadzonej w ziemi z topniejących śniegów z opadów zimowych. W typie lalmi występują uprawy zbożowe, a na północy kraju także dyniowate (melony, arbuzy, dynie, tykwy). Uprawy lalmi spotyka się wszędzie tam, gdzie wody jest zbyt mało lub nie można jej doprowadzić kanałami nawadniającymi (wyższe zbocza dolin, płaskowzgórza). W pobliżu przełęczy Szibar uprawy lalmi wspinają się na zbocza Hindukuszu na wysolrość około 3300 m n.p.m., zaś na płaskowyżu masywu Koh-i-Baba i wysoczyzny Hindukuszu Centralnego wchodzą prawie 16 Ter€n nawadniany przez wspólny dżiuj nazywa się dżiujbor w Pol-e-Alarn. �IJW(Jgl nad rolnictwem. ,<!;rodkowego Afganistanu 169 na wysokość 3400 m n.p.m. sięgając bez mała do granic wiecznych sm.egów. Na polach lalmi czyli barani pojawia się tylko jeden zbiór w roku; stosuje się na nich też jednoroczne lub kilkuletnie ugorowanie. Wyjątkowo tylko przez kilka lat z rzędu zasiewa się stale jeden i ten sam kawałek roli. Na polach lalmi stosuje się rzadszy wysiew zboża, a poza tym role te mniej chronione niż pola abi (otoczone murkami kamiennymi lub glinianymi) narażone są na częściowe wypasienie przez zwierzęta należące do koczowników. Skutkiem tego na polach lalmi zboże rośnie bardzo rzadko. Natomiast zboże to formuje kłosy mocne i grube, a ziarno twarde i wybitnie dorodne 17. W Logar lalmi to zasiewy jare czyli behari. W górach Koh-i-Baba i Hindukuszu bywają one także ozime czyli tirmahi. W Logar bywa siana (choć rzadko kiedy) pszenica ozima na gruntach lalmi i takie zasiewy noszą tam miejscową nazwę kauzi. Na północy Afganistanu zasiewy suche noszą nazwę bogar i taką nazwę określa się także pszenicę pochodzącą ze zbioru na polach suchych. Często jare zasiewy lalmi należą do koczowników, którzy posiawszy pszenicę na wiosnę, dopiero w sierpniu prz'ybywają do pól na żniwa. Drugi typ to uprawy abi, czyli nawadniane: wodą z rzek, potoków i źródeł, czy też wodą zaskórną lub źródlaną przy pomocy podziemnych kanałów zwanych karcz lub wodą ze studzien, wydobywaną przy pomocy kieratu z kołowrotem (arat - perski młyn). Na badanych terenach stwierdzałem istnienie karezu tam, gdzie wodę można było sprowadzić z przedpola skalistych wzgórz na pola leżące w szerokiej dolinie. Karez występuje w okolicy Ghazni, a także w najbliższym sąsiedztwie Kabulu w Szamali (Daku, okolica Czarikar) 18. Arat widuje się u ogrodników w Dar-ul-Aman, przedmieściu Kabulu. W uprawach alJ,iw Afganistanie spotyka się przede wszystkim ryż, warzywa, okopowe, strączkowe, kukurydzę, pasze zielone (koniczyna, lucerna, wyka) i zbożowe. Na grutach abi rosną również sady i ogrody. Dodatnimi stronami upraw abi są: możliwości stosowania płodozmianu, uzyskiwanie kilku plonów w ciągu roku i regulowanie nawadniania, zaś ujemnymi: utrudniona uprawa, kłopotliwa niwelacja pól, niewielkie powierzchnie poletek uprawnych, konieczność intensywniejszego nawożenia oraz zależność od zapasu wody w urządzeniach nawadniających. Do tego jeszcze należy dodać koszty utrzymania urządzeń nawadniających i sŁabszą wydajność zbóż. 17 Z wyżej wymienionych powodów nie ceni się pszenicy z pól abi i najchętniej się ją zbywa, zakupując na swój własny użytek domowy (na mąkę) pszenicę lalmi. Nie wszyscy rolnicy posiadają oba rodzaje pól, choć przeważnie bywa, że właściciel ról abi ma też rolę lalmi. 18 K. Wolski, Tradycyjne techniki sztucznego nawadniania w krajach irańskich. "Lud", LIII, 1969, s. 196-224. �170 KRZYSZTOF WOLSK[ Technika uprawy pól abi jest dosyć zawiła i kłopotliwa. Dwie rzeczy muszą być zawsze brane pod uwagę: po pierwsze, aby ziemia nadto nie przeschła, a po drugie, aby zbytnio nie zaskorupiała. Obydwa problemy występują W rolnictwie w Logar, na glebach cięższych. Lekkie ziemie afgańskiej Turkmenii nie nastręczają takich trudności. Przygotowanie pola pod zasiew pszenicy składa się z następujących czynności: pierwszą jest lekkie zalanie wodą wypasionego do cna wyschłego ścierniska, polal, aby po wsiąknięciu wody można je były po czterech dniach płytko zradlić. Po zradleniu (radło espar) wyrównuje się powierzchnię pólka przy pomocy brony, mala. Następnie przez 10-14 dni zostawia się rolę, aby chwasty mogły skiełkować i zacząć róść. Po dwu tygodniach trzeba podjąć dalszą uprawę, gdyż w przeciwnym razie rola mogłaby się zaskompić. Teraz następuje głębokie radlenie. a po nim dokładne niwelowanie powierzchni pola przy pomocy rhokhol. Zniwelowane pole nawozi się mierzw~~ bydlęcą lub fekaliami z ustępów. Osły nanoszą nawóz w workach na kupki. Rozrzucanie wykonuje się szuflawą łopatą, cziori. Tak przygotowaną rolę zasiewa się ziarnem z płachty, palau, przewieszonej pr:;:o;ez ramię lub z podołka, doman (w pasztu - laman), ręcznie, siewem rzutowym. Siewników Ryc. 3. Drewniane radło płozowe "espar". Pol-e-Alam ",. okr. Logar. �Uwagi nad rolnictwem ,,:;,.ndkowego Ryc. 4. Brony "mala" i "kheszawal". A[gonis!nnu 171 Pol-e-Alam w okr. Logar. nie używa się. Po siewie następuje bronowanie pola broną zębatą, kheszawal. Specjalnie pracochłonne jest przygotowanie roli pod warzywa. Zniwelowane pólko zostaje podzielone na liczne grzędy, pulwan, przy pomocy cziori. Grzędy są wąskie, a wyglądem przypominają raczej przypłaszczone grobelki. Układ grzęd bywa dowolny. Rzadko widuje się grzędy równe i równoległe, przeważnie są one wielopalczaste. Funkcja bruzdy jest zdecydowanie odwrotna niż w wilgotnej Europie środkowej. Służą one tutaj nie do odwadniania grzęd, a do nawadniania. Bruzda jest najmniejszym i ostatnim kanałem irygacyjnym, którym doprowadza się wodę do roślin. Układ grzęd zależy od rodzaju upraw. Uprawy typu przemysłowego, jak np. ty':' toń czy bawełna, przeważnie sadzi się samodzielnie na równych i równoległych grzędach. Warzywa takie jak dyniowate, pomidory, papryka, bakłażany, kalafiory a nawet kapustę sadzi się wraz z innymi na grzędach, które zależnie od potrzeby bywają nierówne i wielopalczaste. Wszystkie wyżej wymienione uprawy są nawadniane przez napuszczanie wody do bruzd, dżiujcza. Następnie woda podmaka na grzędy oraz przesiąkia do korzeni. Pędy roślin nie zostają zalewane. Inaczej ma się rzecz przy uprawie na płaskich, niskich grzędach, np. marchwi, cebuli, porów. W czasie nawad-' niania zalewa się też i grzędy, choć na nich woda stoi i płyciej i krócej niż �172 KRZYSZTOF' WOLSKI w bruzdach. Ziemniaki sadzi się na grzędach w dwu rzędach, a każdy nad bruzdą, z której woda zasila wilgocią rośliny. W środkowym Afganistanie podstawowym i najważniejszym narzędziem uprawy jest drewniane radło płozowe, espar 19 z żelazną radlicą, phal, ciągnione przez parę wołów w jarzmie, joh. Cały zaprzęg nazywa się J.cholba.Ten typ radła występuje w Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar, a także w dolinie rzeki Kabul. W Afganistanie istnieje sporo regionalnych różnic w wyglądzie całości i poszczególnych części radła. Wydaje się, że nie można mówić o dwu typach radła 20, gdyż jest ich kilka znanych, a należy dodać zastrzeżenie, że mogą jeszcze występować typy dotychczas nieznane w literaturze. Radło z Pol-e-Alam w Logar ma trzy zasadnicze drewniane części: 1) płozę a zarazem niską słupicę - khunda, w którą wpuszczony jest 2) grządziel - tiir, z trzema dziurkami, - kiliak na drugim końcu, służącym do regulowania głębokości pracy narzędziem i 3) czepigi - matgir umieszczonej prostopadle z tyłu khunda. Matgir ma u góry jeszcze poprzeczną drewnianą rączkę - dastgirak. Radło to jest jednoczepigowe. Innym nieco jest rylcowe radło z kotliny Bamiyanu. Radło z Bamiyanu składa się z dwu części: jedną stanowi czepiga i plaza, khunda, a drugą grządziel - tiir. Jeden i drugi typ posiada żelazną radlicę - phal. Typy radła płozowego i rylcowego występują także w Nuristanie (Kafiristanie). Jeden i drugi typ posiada żelazne radlice, a także ma pojedyńcze rączki-czepigi. Radło jest jedynym narzędziem rolniczym służącym do głębokiego spulchniania ziemi (przez rycie). Rolnicy Afgańscy uważają, że spulchnianie ziemi radłem jest wystarczająco głębokie. Głębokość można regulować i pogłębiać. Bliskość bruzd zapewnia spulchnienie i należytą uprawę roli. Pługa nie spotyka się poza pokazowymi fermami państwowymi, i inne nowoczesne maszyny rolnicze. w których widuje się też traktory Narzędziami rolniczymi o podobnie ważnym znaczeniu jak radło są brony i szufle służące do niwelowania gruntów abi. Bez dokładnie i bezbłędnie zniwelowanej powierzchni pólka niemożliwe jest stosowanie nawadniania przez zalewanie. Niwelowanie takie musi być wykonane tak pod zasiewy zbożowe (np. pszenicę czy kukurydzę), jak i pod jarzyny czy okopowe. Dokładne zniwelowanie jest jedną z najważniejszych czynności rolnika uprawiającego grunt abi. Jeżeli czynność ta nie będzie zrobiona precy'9 Nazwa ta i następne podaje się w języku tarsi. Są to nazwy narzędzi rolniczych z Pol-e-Alam i Kolangar w dolinie rzeki Logar. 20 J. Humlum, op. cit., s. 191-192. Stwierdza występowanie dwu typów radIa, podając radio z Hindukuszu (podobne, choć prymitywniejsze od radia z Bamiyanu _. ryc. 192 a) i drugie z południowo-zachodniego Afganistanu. Na terenie Nuristanu spotyka się oba typy radeł, tj. pIozowe i rylcowe, zaopatrzone w prostą (bezskrzydłową) radlicę - Narody Mira. Narody Pieriedniej Azji. Moskwa, 1957, s. 137. �Uwagi 11(/.(t rolnictw en] środkowego Afganistanu 173 zYJme, to przy nawadnianiu poszczególne części pola otrzymują rozne dawki wody, a to z kolei odbija się na roślinach i plonach. Do równania bruzd i rozbijania grud, a także bronowania po siewie, służy kheszawal drewniana zębata brona ramowa. Spód jej jest okuty, jak również okute są zęby. Kheszawal ma około jednego metra wysokości. Trzy łańcuchy zaczepia się do trzech kółek (dwa u dołu, jedno u góry) i doprowadza do jarzma ciągniętego przez woły. Ziemię równa się mala - broną-deską. Jest to narzędzie proste formą, ale funkcjonalne i wydajne w użyciu. Mala jest deską grubą na 5-8 cm, szeroką na około 25 cm i długą na około 180200 cm: w połowie długości są umieszczone dwa haki (w odstępie około 40--50 cm) trzeci zaś w środku między nimi. Do tych haków przymocowane są żelazne łańcuchy, doprowadzone aż do jarzma. Mala robi się z twardego drewna morwowego, rzadziej z miękkiego topolowego. N a glebach lżejszych poganiacz idzie za broną; zwykle stoi na mala i tym samym ją obciąża. Czasami dla obciążenia mala przywiązuje się na niej kamienie. W Pol-e-Alam i Kolangar poganiacz jest wystarczającym obciążeniem mala. W dolinie Ghorbandu widuje się mala w postaci topolowego okrąglaka z dwoma zaczepami. Oczywiście obciążenie kamieniami takiego klocka nie jest możliwe. Niekiedy poganiający woły staje na takiej belce. W oazie Pirzada w południowo-zachodnim Afganistanie mala (deska) ma dyszel doprowadzony do jarzma wołów 21. Grobelki, band, potrzebne do zatrzymania wody usypuje się przy pomocy dużej brony-szufli zwanej rhokhol. Broną tą niweluje się grunt i przesuwa ziemię. R/1J,okhol, podobnie jak i kheszawal, posiada trzy kółka, do których przyczepione są trzy łańcuchy doprowadzone do jarzma. Dół rhokhol jest okuty grubą żelazną blachą, zaostrzoną, służącą do podgarniania ziemi. Powyżej znajdują się dwie deski, które zatrzymują podgarnianą ziemię. Praca tym narzędziem jest ciężka, gdyż trzeba je utrzymywać pod odpowiednim kątem a następnie podnosić, gdy dogarnie się ziemię do grobli. Rhokhol jest zawsze ciągnięty przez parę wołów. Z mniejszych narzędzi są w użyciu: rydel żelazny, beel, i cziori, łopata-szufla, którą usypuje się grzędy. Szufla ta bywa gładka, jak w Logar lub zębata. Taką szeroką i zębatą (o czterech zębach), zwaną andża, usypuje się pulwan (grzędy) w Gul Behar. Narzędziem tym pracuje dwu ludzi. Jeden trzyma andża i wbija ją w ziemię, a drugi ciągnie sznur zaczepiony na dwu końcach dolnej, poziomej części narzędzia. W Gul Behar z innych narzędzi rolniczo-ogrodniczych posiadają: kulang - kilof do rozbijania twardych grud i wyrywania kamieni z ziemi oraz tesza, motyczkę - bardę żelazną, o ostrzu szerokim na 8 cm. Tesza ma długości 12 cm, a drewniany trzonek do niej 45 cm. W Gul Behar jest " J. Humlum, op. cit .. s. 233. �174 KRZYSZTOF WOLSKI w użyciu sierpek, daskala, w okręgu Logar nazywa się on też aradas. Jest to narzędzie ogrodnicze służące do podcinania korzeni chwastów podczas plewienia i przy uprawie warzyw. Daskala ma ostrze zaokrąglone. Długość sierpka wraz z drewnianą rączką wynosi ok. 30 cm. Do sprzętu zbóż służy mały półkosek, das, zaś do sieczenia lucerny i koniczyny używa się dużego półkoska zwanego też das. W Gul Behar do sprzętu zbóż używa się małego półkoska das, tego samego typu co w Logar. Narzędzie to ma 42 cm długości (wraz z drewnianą rączką, dasta), zaś ostrze ok. 22 cm. W dolinie Ghorbandu i kotlinie Bamiyanu sierp jest innego kształtu 22. Ostrze jest półokrągłe, a samo narzędzie nieco mniejsze. Ostrze sierpów nie jest gładkie. Do sprzętu kukurydzy, do podcinania jej grubych łodyg, używa się tawar, topora - tasaka żelaznego, umieszczonego na trzonku o długości około 1 m. Narzędzia rolnicze wyrabiają kowale, ohangar i stelmachowie - nadźiar. Drobne uzupełnienia do części żelaznych; jak trzonki czy rączki drewniane, są wykonywane przez gospodarzy. Kowale wiejscy obok wykonywania swego rzemiosła posiadają niewielkie gospodarstwa rolne. Omłot odbywa się na polach, na specjalnych (przeważnie okrągłych) klepiskach, hermandżioi mających 5-8 m średnicy. W Pol-e-Alam klepiska leżą wśród pól, lub na czas młocki przeznacza się na nie część ścierniska i tam udeptuje się ziemię. W dolinie rzeki Ghorband hermandżioi znajduje się tuż przy polach, ale już poza terenem abi na nieco wyższych miejscach. Są to stałe hermandżioi. W gospodarstwach uprawiających (odległe nieraz) grunta lalmi, hermandżioi są lokalizowane w pobliżu domów (tak domy jak hermandżioi leżą poza obrębem cennych abi). Snopy zboża (wiązane sznurem z koziej wełny) transportuje się z odległych górskich pól lalmi na grzbietach osłów. Transport odbywa się natychmiast po żniwach. Zdźbła pszenicy czy jęczmienia, np. przy przełęczy Szibar wyrywa się z korzeniami. Całodzienny plon nakłada się na osły przybyłe ze żniwiarzami z dolin i wieczorem zabiera na hermandżioi w pobliże domów do osady. W Hazaradżat koczujący rolnicy, którzy swe pola abi mają nieraz bardzo odległe od miejsca zamieszkania, przybywają na nie podczas żniw z namiotami. Namioty ustawiają na ścierniskach, a obok uklepują hermandżioi. Zżęte zboże leży na pomieci czasem nawet kilka dni, aż całe pole zostanie uprzątnięte. Potem dopiero następuje młocka. W Ghazni i okolicy zboże w okłotach zwozi się z pól (tak lalmi jak abi) na grzbietach osłów, mułów, lub wołów na poszczególne hermandżioi, leżące tuż poza opłotkami osady. W Ghazni na środku okrągłego hermandżioi znajduje się rodzaj stogu, w którym zmagazynowany jest plon. W koło tego stogu układa się war22 Kształt tego sierpa jest podobny do ksztaltu sierpów używanych w Polsce. �Uwagi nad rolnictu;em śroGkowego Afga.nistanu 175 stwy zboża (o grubości od 40 cm do 1 m) kłosami ku środkowi. W dolinie rzeki Ghorband zboże układa się nieregularnie 23 obok hermandżioi, gdzie oczekuje na młockę. Ziarno z kłosów wydeptują woły. Drepczą one w kółko po warstwie zboża rozłożonego na hermandżioi. Woly na pyskach mają kagańce, puzband, z włókna palmowego, nie tyle aby nie pożerały zboża, co żeby nie najadły się ości i nie zachorowały. Nieraz woły ciągną czapar. Niekiedy czapar bywa ciągnięty przez osły (Ghazni). Czapar jest to wiązka patyków w ramie lub bez. Niekiedy jest to mata słomiana w drewnianej ramie różnego kształtu. W Ghazni widywałem prostokątne czapar z wielkim dyszlem. Ciągnęły je osły zaprzężone w jarzmo. Wybija ono ziarno z kłosów. Czapar jest prymitywnym typem tribulum, znanej z terenów bałkańskich, a w Persji z Azerbejdżanu, brony do młocki. Czapar używa się powszechnie do młocki w okolicach Ghazni 24. W dolinie Ghorbandu używa się do młocki kija, ale tylko w czasie wytłukiwania ziarna z kłosów pozostałych po odsianiu. Kijem, dabaj, młóci się w Logar zawsze kolby (szulki - pałki) kukurydzy, fasolę, groch i bób. Kupy ziarna, plew i trzyn odkłada się na uboczu, podczas gdy na hermandżioi układane są nowe snopy pod racice wołów. Słoma kruszy się szybko; kłosy opierają się dłużej racicom wołów niż źdźbła wysuszone i przepalone przez słońce. Gdy jeden z ludzi pogania woły, drugi zrusza warstwy przy pomocy zwykłego kija lub też wielozębnych drewnianych wideł zwanych czarszah (cztery zęby). Widły czarszah mają zęby przymocowane do trzonka drewnianymi kołkami i rzemieniami. Czyszczenie omłotu odbywa się na hermandżioi lub obok. Do podgarniania zboża na hermandżioi używana jest drewniana łopata - szufla, raszbyl. Od plew i drobnych trzy n oddziela się ziarno, wykorzystując wiejący w lecie wiatr południowo-zachodni. Odpowiednią ilość nabiera się na trzcinową (bambusową) szuflę, czadż, a następnie wznosi na całą długość rąk powyżej głowy i wysypuje zawartość czadż. Wiatr unosi plewy i trzyny, a ziarno pada u stóp przesiewającego. Ponieważ wiatr nie jest w stanie oddzielić czystego ziarna od ziarna w plewce (łusce), więc skrąża się je na przetaku (sicie), rharbal. Ziarno w łusce ponownie zostaje wysypane na hermandżioi pod racice wołów. Trzyny i plewy przewozi się do obejścia gospodarskiego na grzbietach zwierząt 25 (woły, osły, wyjątkowo konie) w nosidłach ze sznurów (trangal) lub koszach czy olbrzymich kilimowych worach guni. Nastę23 W okresie żniw w lecie nie padają deszcze, więc nie musi się troszczyć o zabezpieczenie zboża przed zamoknięciem. 24 W Ghazni widziałem zamiast drepczących wołów i czapar jeżdżący w kółko po hermandżiOi ciągnik. Protektory na oponach spełniały rolę wygniatacza ziaren z kłosów. 25 Przy mbotach rolnych nie używa się wozu. Wozy widuje się w Kabulu, a na prowincji jedynie bryczki - dwukółki jednokonne. �17t) KRZYSZTOI" WOLSKI pnie są przechowywane w specjalnych pomieszczeniach (krytych) zwanych leahdan. Trzyny (leah) są cenioną paszą zimową dla bydła. Zboże przewozi się w worach wełnianych, dżiowal, na grzbietach zwierząt, a następnie składa w komorach zajmujących część domu mieszkalnego. Rzadziej trzyma się zboże w osobnych spichlerzach. Pomieszczenie na przechowywanie zboża w okręgu Logar zwane jest gandzina lub amborchana. W komorach stoją czasem gliniane beczki, kandu, (owalne lub czworokątne), w których przechowuje się zboże 26. W afgańskiej Turkmenii, w okolicach Mazar-i-Szerif, zboże jest Składane w specjalnych dołach wylepionych gliną lub wymoszczonych słomą, a następnie przykrytych słomą i zasypanych ziemią. Strony tamte są bogatsze i mają więcej ziarna niż górzysty Afganistan środkowy. Zboża - rhaladżiat - to główne uprawy Afganistanu, one to zajmują większość obszarów rolnych kraju. Określeniem rhaladżiat objęte są również strączkowe i pastewne motylkowe, proso, kukurydza i ryż. Rhaladżiat jest pojęciem przeciwstawnym dla sabzidżiat, czyli warzyw ogrodowych. Ze zbóż uprawia się głównie pszenicę - Triticum vulgare - gandam, gółkę lub częściej ostkę, która jest łatwiejsza do omłotu. W Logar sieje się pszenicę odmiany zwanej khaldżiau, jest to pszenica gółka, czerwona lub biała, miękka do omłotu, lecz na polu łatwo się wysypuje. Twardsza do omłotu i mniej sypliwa, jest pszenica ostka, sugdar. W Afganistanie występuje sporo odmian lokalnych. W Logar zwracano mi uwagę na wprowadzanie pszenicy argentyńskiej, która jednak szybko się wyradza. Wysiew (ręczny) wynosi w Logar około 7 ser 27 na dżeribę. Jest on wysoki, lecz liczy się, że sporo ziarna wyzbierają ptaki i sporo roślin wymarznie zimą. Zbiór dochodzi do 100 ser ziarna z dżeriby. Przeważnie bywa dużo niższy. W roku 1969 w Logar zbiór dochodził do około 80 ser z dżeriby (około 28 q z ha) 28. Są to jednak wyjątkowe optima i maxima. Pszenica jest przeważnie kulturą ozimą, czyli tirmahi. Jarą czyli behareh w dolinie rzeki Logar spotyka się bardzo rzadko. Jęczmień - Hordeum - dżiau sieje się tylko na paszę dla koni lub osłów. W Logar panuje przekonanie. że jęczmień wyjaławia glebę. Jako chwasty w pszenicy w Logar najczęściej trafiają się: żyto, dżiaudar, wyka, masz i dziady, mordandom. Podobnie do chwastów zalicza się owies. Częstym chwastem w pszenicy bywa powój polny, pecziak - Convolvulus arvensis. Trafia się on i w marchwi. Na brzegach pól na band (grobelkach - miedzach) widuje się nieraz bieluń cI; Mąkę przechowuje się w koszach starannie oblepionych gliną, a następnie wygładzonych. Niekiedy w dużych naczyniach glinianych a rzadziej (podręcznie) w metalowych. ~7 1 ser 7,066kg = 4 szarak. 28 W okolicy Kandaharu (pirzada) wydajność z ha wynosi od :1-1:1 q, (J. Humlum, op. cit., s. 231). O~ �Uwagi nad rolnictwem "rodkowego 177 Afganistanu dziędzierzawę - Datura stramonium - dantura. W zbożach lub na brzegach rowów rośnie mak polny, gul-e-ridi - Papaver rhoeas - o delikatnych, czerwonych kwiatach. Również na brzegach grzęd i rowów ściele się ślaz tik hali, a wśród traw, koniczyn i lucerny rośnie babka wąskolistna, zubon-e-bara i mniszek - Taraxacum officinale - szir gaya. Zyto - Secale cereale - dżiaudar w Logar i Ghazni trafia się jako chwast w pszenicy ~9 abi, czyli z pól sztucznie nawadnianych. Głównie występuje w zbożach ozimych. Występuje tam odmiana Secale cereale var. afghanicum, ta sama w swej odmianie jarej znajduje się w zbożach jarych. Zyto, wystrzelające swymi pędami ponad niższą pszenicę, zrzyna się na polu sierpem lub półkoskiem. Usuwa się je jeszcze w stanie zielonym. Owies Avena fatua (owies głuchy), woilak, widywałem w Bamiyan rosnący wraz z pszenicą. Nie uważa się go tam za chwast ale za uprawę samosiewkę ~O. Również na Lamtym terenie bywa w jęczmieniu. W Logar owies rośnie w pszenicy, nazywa się on tam gulkajak i uważany jest za chwast. Na niektórych polach w Bamiyan owies z pszenicą rósł w stosunku pół na pól. Kukurydza, dżiowar, zajmuje poczesne miejsce w uprawie, jako druga po pszenicy. Kukurydza bywa uprawiana samodzielnie lub z wsiewem soi (Glicine ma:r:) lub rzadziej soczewicy (Lenes esculenta), albo fasoli (PhaseoZus) pieszej. Wysiewana jest w Pol-e-Alam (Logar) ręcznie, później plewiona z chwastów. Kukurydzy się nie obsypuje. Zbiór następuje ręcznie, a łodygi wycina się za pomocą długiego tasaka, tafar. Wydajność przy uprawie samodzielnej w najlepszym wypadku dochodzi do 120 ser ziarna z 1 dżeriby, tj. około 42 q z 1 ha. Mąka kukurydziana służy do wypieku placków. Często mąkę kukurydzianą miesza się z pszenną. Kukurydzianka, kasza kukurydziana, dalda, często występuje w miejscowej kuchni. Proso, arzan - Panicum miliaceum - sieje się wyłącznie na karmę dla ptaków. Ryżu - Gryza sativa - w Pol-e-Alam prawie wcale się nie uprawia ze względu na jego duże zapotrzebowanie na wodę. W Khindżan, gdzie wody nie brakuje, większość gruntów a1Jlizajmuje uprawa ryżu. Podobnie jest w wzniesionym na 2 200 m n.p.m. Paghman. Spotyka się ryżowiska w dolinie Ghorbandu i Pandżiru, ale tylko tam, gdzie nie brakuje wody. W uprawie znajdują się dwie odmiany: lok') o ziarnie krótkim i grubym (mniej cenionym) i mahin a ziarnie długim, cienkim i twardym. Ten ostatni, wysoko ceniony w handlu, jest mniej wydajny w uprawie. Mahin uprawia się w rejonie Dżelalabadu. Oprócz wymienionych dwu głównych odmian istnieje sporo pośrednich. Odmiany te różnią się nie tylko kształtem i wielkością, ale i barwą bryndż, czyli ryżu łuskanego. Ryż jest siany 29 Por. J. Humlum, op. cit., s. 171-172. Zyto w Afganistanie chwast w pszenicy aż do wysokości 2500 fi n.p.m. 30 J. Humlum, op. cit., s. 172, wymienia też owies jako chwast leżącej pomiędzy Kandaharem a Girisk. 12 - Lud, tom L VI występuje jako w oazie Pirzada �178 KRZYSZTOF WOLSKI ręcznym siewem rzutowym wprost na rolę. Najlepsze i naj droższe odmiany ryżu są wysiewane gęsto na rozsadniku, a następnie flancowane (wysadzane) na polu. Ryż jest wydajniejszy niż pszenica. Na polach spotyka się strachy na wróble i inne ptaki. Są to kukły, sijai, lub snopy czy wiechy, albo wstążki na żerdziach. Niekiedy widać szałasy - budy strażnicze, czapari, stojące na polach i w sadach. Bywają też specjalne ochrony przeciw urokom. Takie ochrony pól miałem możność (8 VIII 1969) obserwować w Khindżan. Na kwitnącym polu ryżowym umieszczono nazarband przeciw urokom. Na jednym kiju stała wiecha ze słomy, a na drugim przywiązana była ośla szczęka. Czasami na grubym kole ustawia się oślą lub końską czaszkę. Koniczyna perska - Triofolium resupinatum - szajtal ~l lub szabdar i lucerna - Medicago sativa - reszka są spasane przez bydło, owce i kozy jako zielonki lub też suszone na zimę. Specjalnie lucerna reszka jest cenioną uprawą z tego względu, że trwa na polu po 8-9 lat, a w odpowiednich \>"'arunkach,przy dostatecznej ilości wody i ciepła, daje w ciągu roku 6 pokosów. W Afganistanie centralnym, wysoko wzniesionym, gdzie okres wegetacyjny jest krótszy, reszka daje 4-5 pokosów rocznie. Szaf tal, biało-różowo kwitnąca koniczyna perska, jest delikatniejsza od czerwonej koniczyny europejskiej. Jej łodygi są cieńsze, liście i kwiaty drobniejsze. Zapach ma bardzo silny, przypominający zapach groszku pachnącego i wanilii. Szaf tal bywa uprawiany jako roślina dwuletnia. Daje 3-4 pokosów delikatnego siana. Osobno wypadnie nieco uwagi poświęcić kaniance - Cuscuta - której kilka odmian pasożytuje na różnych roślinach w Afganistanie. Kanianka znana jest pod miejscową nazwą szereszak (Logar, Ghazni, okolice Kabulu) i namatak (kotlina Bamiyanu). Najczęściej widuje się tę grożną roślinę pasożytniczą na lucernie, koniczynie i marchwi, lecz także na drzewach i krzewach: na głogu, wierzbie, iwie i topoli, jak również na winogradzie. Najgroźniej przedstawia się na marchwi, gdy całą grzędę pokrywa różowo-seledynową czapą. Podobnie bywa na lucernie. Walczy się z kanianką zrywając jej pędy wraz z łodygami żywiciela. Przeważnie jednak kanianka pozostaje nieusuwana i powoduje poważne straty gospodarcze. . W Pol-e-Alam uprawy motylkowe pochłaniają wszelkie nadwyżki wody i większość gospodarstw nie może z braku wody pozwolić sobie na uprawę warzyw. Przy nagminnym braku wody do upraw, gospodarstwa warzywnicze pod Kabulem starają się uniezależnić od dostaw wody z dżiuj. Ogrodnicy, baghban, budują arat. Mając dosyć wody mogą sadzić w swych bostan (ogród warzywny) wodochłonne uprawy. ,31 W dorzeczu rzeki Logar na wiosnę z liści i pędów "szaf tal" robi się szpinak, a zimą ze suszonych liści i łodyg, po rozmoczeniu, nadziewkę do pierogów (z tłuszczem). �Uwayi narl rolnictwem Ryc. 5. Ogórki "tara" .':;roci.kowego Afga.nistanu. na targu 179 w Kabulu. Warzywa - sabzidżiat - uprawia się w Pol-e-Alam jedynie w niewielkich ilościach na potrzeby własnego domu. Z warzyw uprawianych powszechnie wymienić należy: ziemniaki, marchew, pory, cebulę, pomidory, kapustę i ogórki oraz melony, arbuzy i dynie. Nie znaczy to jednak, aby płodów gospodarki warzywniczej nie zbywano do Kabulu. Ziemniaki, kaczalu - Solanum tuberosum - wysuwają się na pierwsze miejsce w gospodarce warzywniczej. Coraz też pocześniejsze miejsce zaczynają zdobywać w kuchni afgańskiej. Występują już nie tylko w pobliżu wielkich miast lub w dolinie Ghorbanclu 32. W ostatnich dwudziestu latach zrobiły karierę i dotarły wszędzie w górach na najwyżej położone pola. W uprawie dochodzą do wysokości 3300-3500 m n.p.m., co zdołali zaobserwować w Hindukuszu Wschodnim czlonkowie polskich wypraw wysokogórskich. Granica uprawy ziemniaka przesunęła się poważnie powyżej 2 600 m n.p.m.33. Ziemniaki rosną na polach abi. Marchew, zardak - Daucus carota - jest podstawowym warzywem. Spotyka się tak czerwoną, jak i białą. Pietruszka, gaszniz - Petrosilium sativum - podobnie jak selery - Apium graveolens - używane w kuchni jako przyprawa, uprawiane 32 Por. J. Humlum, op. cit., s. 181. Badacz ten spotykał z końcem lat czterdziestych ziemniaki jedynie w okolicy Kabulu i dolinie Ghorbandu, uprawiane na niewielką skalę. 33 J. Humlum, op. cit., s. 189 (podaje górną granicę uprawy ziemniaka na 2600 !li n.p.m. wig Wawilowa). �KRZYSZTOf' 180 Ryc. 6. Kabul, bazar - WOLSKI sprzedawcy melonów. są w niewielkich ilościach przeważnie dla cudzoziemców. Gaszniz czyli kolendra - CoriandTum sativum - używana jest na zielono do przypraw mięs, jarzyn i napojów. W niewielkich ilościach uprawia się ją w każdym gospodarstwie. Selery są tu nie korzeniowe a łodygowe (naciowe). Wśród warzyw Afganistanu znajduje się też pasternak - Pastinaca sativa uprawiany w ogrodach. Buraki, lablabu 1,1 Beta vulgaris nie odgrywają poważniejszej roli wśród warzyw. Buraki ćwikłowe są ciemnoczerwone i podłużne. Niektóre dorastają do znacznych rozmiarów. Brukiew, szalgham Brassica napus var. rapifem - pojawia się częściej. Kapusta, karam - Brassica oleracea jest powszechnie uprawianym warzywem. Rzadziej widuje się kalafiory, gulpi - Brassica oleracea botrytis - a wyjątkowo na rynku w Kabulu kalarepę Brassica olemcea vaT. gongoloides. Częściej spotyka się rzodkiewkę, mul-isurchak - Raphanus sativus var. sativus - i rzodkiew, muli lub torb, białą, długą, rzadziej o fioletowej skórce. Także bardzo popularne są pomidory, badandżian rumi - Solanum lycopersicum - czerwone i żółte, o owocach dużych a także zupełnie drobnych. Z jarzyn wypa34 W latach po drugiej stanie i kolo Dżelalabadu wojnie uprawę światowej wprowadzono w północnym Afganiburaków cukrowych dla celów przemysłowych. �Uway; nad "o1nictwem środkowego Afgani.stanu 181 dnie jeszcze wymienić bakłażany, badandżiansiah - Solanum melongenaa owocach długich około 20 cm (naj dłuższe dochodzą do 30 cm) i kolorze ciemnofioletowym, rzadziej purpurowym. Badandżian siah są bardzo lubiane i popularne w kuchni afgańskiej. Dużo widzi się cebuli, piaz 35 - Allium cepa - różneso kształtu i smaku, podobnie powszechną jarzyną są pory, gandana - AlliUJn porum 36 i czosnek, sir - Allium sativum. I, naturalnie, papryka, murcz - Capsicum annuum - w różnych odmianach od drobne) i wąskiej do olbrzymiej, znajduje się prawie w każdym ogrodzie. Osobno należy wspomnieć dyniowate, gdyż ich znaczenie gospodarcze jest znacznie większe niż poprzednio wymienionych warzyw (za wyjątkiem cebuli). Melony - Cucumis mela - są znane w kilku gatunkach. Do najpospolitszych należą: kharbuza, duże do 40 cm długości, podłużne, barwy zielono-żółtawej, w okolicy Kandaharu i Turkmenii uprawiane na eksport do Pakistanu, oraz khatakaj, okrągłe, niewielkie, żółto-pomarańczowe. Znane są też dastambul zupełnie małe, silnie aromatyczne. Melony Afganistanu odznaczają się plennością, a owoce doskonałym smakiem, słodyczą i aromatem. Niektóre melony (np. khatakaj) bywają w całości suszone i tak przechowywane na zimę. Takie suszone melony spotyka się w handlu krajowym. Arbuzy, tarbuz - Citrullus vulgaris - rosną w Afganistanie również dziko. Z uprawianych są znane o miąższu różowym, i żółtawo-zielonym. Podobnie jak i melony są eksportowane do Pakistanu Zachodniego. Dyń, kadu - Cucurbita maxima - uprawia się mniej środkowym Afganistanie, obfituje w nie głównie północ kraju, gdzie ziarno z dyń jest surowcem oleistym. Ziarno dyni, tochm-i-kadu, jest spożywane głównie na północy kraju. Kadu nazywają się też kabaczki i podłużna dynia zwyczajna (Cucurbita pepa). Dynia ozdobna (z naroślami) nazywa się khurma kadu. Ogórek, badrang - Cucumis sativus - spotykany bywa jako pospolity, oraz rzadszy, wydłużony (do około l m), często powyginany, tara. Wymienione warzywa widuje się w każdym ogrodzie. Tykwa, sorahi kadu - Lagenaria vulgaris - trafia się w ogrodach, ale jej ograniczona użyteczność, w większości wypadków przeważnie zdobnicza, nie przyczynia się do rozpowszechnienia uprawy 37. Podobnie ważne dla wyżywienia ludności są uprawy fasoli, lubio - Phaseolus - grochu, nakhud - Pisum - i bobu, bokuli - Vicia jaba - v.: 35 W Ghazni widziałem ciekawe nawożenie grzęd 'cebuli. Mianowicie zbierano proch na pobliskiej drodze, a następnie w koszach noszono go na grządki cebuli, podsypując nim rzędy roślin. Po podsypaniu tym nawozem pólko zalewano wodą. 3G Pory zbiera się kilkakrotnie wycinając nacinę. Pozostawiona w ziemi cebulka odrasta. Liście zbiera się dwukrotnie lub trzykrotnie. Następnie 'Plantacje porów likwiduje się, radłując grzędę. 37 Tykwę widuje się pnącą na drzewa. Niewielkie owoce tykwy kształtu butelkowatego po wysuszeniu i ozdobieniu są używane na tabakierki na naswar (do miejscowej tabaki do żucia). �182 KRZYSZTOF WOLSKI a także sOji, masz - Glycine max - peluszki, kulul - Pisum arvense _ (groch błękitno-purpurowy) oraz soczewicy, nask - Lens esculenta. Ta ostatnia specjalnie na dużą skalę jest uprawiana w Pakistanie, choć nie brak jej w południowym Afganistanie. Uprawia się dwie odmiany soczewicy: soczewicę dużą - bakuli, muszung i małą - daal. Specjalnie ta ostatnia jest ceniona, ze względu na doskonały smak. Uprawia się też fasolę urd - Phaseolus mungo. Bokuli to drobny bób (bobik), z ziarnem a czarnej łusce. Suche ziarno jest mielone a mąka dodawana do pszennej. Z tej mieszanki wypieka się placki. Z roślin przemysłowych na pierwszym miejscu wymienić należy mak. koknar - Papaver somniferum - uprawiany głównie na opium w zachodnim Afganistanie, we wschodnim w okolicy Dżelalabadu oraz na północy w Badakszanie. W centralnym trafia się też na polach. Z używek uprawia się konopie, czar - Cannabis indica - głównie na haszysz a ubocznie na ziarno oleiste, oraz tytoń tanbaku - Nicotiana tabacum - Nicitiana rustica 38. Z oleistych spotyka się w okręgu Logar len, zehrer - Linum usitatissimun - uprawiany wyłącznie dla oleistych nasion. Tylko siemie jest wykorzystywane, zaś słoma używana na opał. Niekiedy widuje się rzepaki i gorczycę. Z oleistych sieją tu w ogrodach słoneczniki, aJtobparast - Helianthus annuus. Bawełna, ponba, jest rośliną od naj dawniej szych czasów zadomowioną w Afganistanie. Odwiecznie uprawianą jest odmiana Gossypium herbaceum na północy i południu kraju, zaś Gossypium aJ'boreum var. indicum w okolicach Dżelalabadu. W latach dwudziestych XX wieku została wprowadzona odmiana amerykańska Gossypium hirsutum, początkowo na północy kraju a następnie rozprzestrzeniona na całym obszarze. Ta odmiana posiada włókno dłuższe i nieco cieńsze. Główne regiony uprawy bawełny to Afganistan północny (90%). Widuje się bawełnę na polach w okolicy Czarikaru, w dolinie Ghorbandu i w okręgu Logar, jednak uprawa bawełny w Afganistanie środkowym nie odgrywa poważniejszej roli gospodarczej. Bawełnę uprawia się na polach, abi, choć zdarza się też uprawa bawełny na polach lalmi. Trzcina cukrowa, najszakar - Saccharum officinarum nie znosi mrozu, więc nie jest sadzona w środkowym Afganistanie. Uprawia się ją koło Dżelalabadu. Z przypraw są uprawiane koper, anyż, kminek, papryka, rzeżucha, mięta i chrzan. Z nowszych upraw, dostosowanych do kuchni międzynarodowego konsumenta, widzi się na rynku kabulskim: szpinak (od dawna uprawiany 38 Liście tytoniu używa się do palenia a także są one podstawowym składnikiem afgańskiej tabaki naswar. W handlu spotyka się dwa rodzaje naswar a) lżejszą (skłaoającą się z tabaki i popiołu z kory platana), b) mOC'lliejszą (z tabaki z domieszką wapna). Naswar żuje się. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afgani.'tanu 183 w Afganistanie), sałatę i szczaw ogrodowy, dostarczane przez podkabulskich ogrodników. Tylko na rynku kabulskim trafia się tut-e-zamini morwa ziemna) czyli truskawki. Pewne rośliny uprawiane są w ogrodniczych gospodarstwach pod Kabulem, na pozostałym obszarze kraju należą do dziko rosnących. Taką rośliną jest rabarbar - Rheum rhabarbarum. W okręgu Logar rośnie dziko i znany jest pod dwoma nazwami: rawosz - większy o smaku delikatnym oraz cziuk1'i, mały kwaśniejszy. Na bazarach pojawia się jako jarzyna sezonowa na wiosnę. W okolicy Kandaharu koczownicy i pastusi wiejscy w marcu i kwietniu zbierają rabarbar podczas wypasów i przynoszą do osad. Oni również dostarczają rabarbar na targ. Sadownictwo, baghdari, odgrywa poważną rolę w rolnictwie. Owoce, mewadżiat, w wyżywieniu i eksporcie kraju zajmują niepoślednie miejsce. W latach 1956-1959 wartość eksportu świeżych owoców stanowiła 10% całego dochodu z eksportu. Zaś owoce suszone grały w eksporcie jeszcze poważniejszą rolę stanowiąc 27,5% wartości całego eksportu. Ogółem wartość owoców w eksporcie była znacznie większa niż wartość karakułów (25,4%), a wynosiła 37,5%, zaś ilościowo stanowiło to 60800 ton (owoce suche 27 000 ton a świeże 33 800 ton) 39. W sadach w Pol-e-Alam podobnie jak w wielu innych miejscowościach spotyka się głównie morwy. Owoce morw spożywane są w stanie świeżym i suszonym, zaś drewno stanowi doskonały materiał ciesielski. Liście morw są podstawą hodowli jedwabników. Jedwabnictwo grało dawniej poważniejszą rolę niż obecnie 40. Z hodowli jedwabników słynął Afganistan zachodni. Od kilkunastu lat prowadzi się wysiłki mające na celu odrodzenie hodowli jedwabników w okolicy Heratu, Dżelalabadu, w Baghlanie i Kunduzie 41. Morwa, tut - Morus alba - jest cenionym w Afganistanie drzewem. Sotatut posiada duże, białe owoce. Odmiana Brahichani ma owoce mniejsze, czarno-białe. Obie te odmiany po dojrzeniu dają owoce niezmiernie słodkie. Odmiana zwana Szahatut - Morus nigra - jest najwyżej ceniona, ze względu na najlepsze owoce, spożywane na świeżo. Szahatui są duże, czarne, soczyste i lekko kwaskowate. Suszone owoce morw 42 służą do produkcji mąki, talchan, używanej do wyrobu ciastek. Podobnie jak w środkowym Afganistanie suszy się morwy i inne owoce w TurD. N. Wilber, Afganistan ... op. cit., s. 284. Napływ tkanin z włókna syntetycznego oraz wszelkiej taniej tandety na bazary Afganistanu poważnie podważył opłacalność hodowli jedwabników. H D. N. Wilber, op. cit., s. 233-234. W roku 1953/4 pod egidą FAO sprowadzono 5000 sadzonek morw z Japonii. W 1960-1961 zasadzono w samym Kataghan (prowincja) milion sadzonek morw. 42 Sady morwowe podcza-s dojrzewania owoców są starannie zamiatane. Z ziemi wyplewia się trawę. Gdy owoce zaczynają opadać i nieco podsychać (w suchym 39 40 �184 KRZYSZTOF WOLSKI kmenii. dawaną Suszy się w Turkmenii także i dziko rosnące jeżyny, na mąkę dodo pszennej 43. Następne miejsce zajmują śliwy, alu - Prunus domestica - występujące w kilku odmianach. Zwykłe alu podobne są do śliwek węgierek. Renklody określane są nazwą alu balu. Najbardziej ceni się odmianę dużych ciemno-żółtych renklod, zwanych alu-i-bochara, które w odmianie mniejszej używane są przeważnie do suszenia. Ściąga się z nich skórkę, a następnie suszy w cieniu. Aluczi są niewielkie, żółte, okrągławe lub lekko podłużne, podobne do mirabelek lub ałyczek. Spożywa się je świeże. Do suszenia się nie nadają. Morele, zerdalu - Prunus armeniaca - i brzoskwinie, szaf talu - Prunus persica - znajdują się prawie przy każdym domu w Pol-e-Alam. Morele rosną też w wysoko położonej (2400 m n.p.m.) kotlinie Bamiyanu. Owocem pośrednim pomiędzy morelami a brzoskwiniami jest zardalu-i-kajsi, dojrzewający w tym samym czasie. Owoc ten kształtem i wielkością przypomina morele, lecz miąższ ma białawy a skórkę karminowo-czerwoną. Do suszenia nie nadaje się. Wśród moreli występują dwie odmiany; większe o morelowej barwie i płaskiej pestce, uważane za szlachetniejsze i mniejsze, bardziej okrągławe, żółtawo-cytrynowe, o pestce okrągławej i mniejszej. Ta druga odmiana moreli nazywa się gholengh. Podobnie zerdalu i szaf talu rosną w dolinie Ghorbandu, choć tam raczej powszechnie spotyka się migdały, badam Amygdalus communis. Jest ich kilka odmian o ziarnie różnej wielkości, o drobnych odchyleniach w kształcie. Zasadniczo rozróżnia się dwie odmiany migdałów: badam-e-kuraki, migdał twardy, posiadający grubą łupinę i badam-e-karazi, czyli migdał papierówkę o delikatnej łupinie, kruszącej się lekko w palcach. Migdały uszlachetnia się przez oczkowanie 44. W ten sam sposób uszlachetnia się morele i brzoskwinie. Migdały są mniej wymagające, a jako łatwiejsze do transportu od brzoskwiń dają lepsze dochody. Migdały są najwyżej cenionym owocem w sadach Afganistanu, gdyż dochód jaki w razie urodzaju może dać poszczególne drzewo, przewyższa dochód z kilku drzew moreli. Morele suszy się i dopiero zbywa 45; suszone morele nazywa się kistta. Zerdalu suszy się powietrzu Afganistanu następuje to szybko), zamiata się je miotłami na kupki. Następnie zbiera i przesusza na słońcu (często na płaskich dachach domów). Gdy pod drzewami jest czysto, otrzymuje się czyste suszone owoce. Transport tych suszek odbywa się w workach. POT. analogiczne obserwacje B. Grąbczewskiego (B. Grąbczewski, W pustyniach Raskemu i Tybetu, W-'Wa, b.d. s. 33. 43 W. Konig, Zur Wirtschatt der Turkmenen, w: "Jahrbuch des Museums £tir Volkerkunde zu Leipzig", XX, 1964, s. 225. 44 Cytrusy (szlachetne odmiany) rmmnaża się w Dżelalabadzie iPrzez 'Sztubrowanie, a uszlachetnia oczkowaniem. 45 Drewna moreli, brzoskwiń i migdałów nie ceni się. Są używane na opał, lub do budowy. Z moreli i brzoskwiń zbiera się pestki, a ziarna zbywa jako gorzkie migdały lub wyciska z nich olej. Łupiny służą na opal. �Uwagi nad rolnictwem środkowego Afganistanu 185 gdy są już dobrze dojrzałe. Z rozpołowionego owocu usuwa się pestkę. Suszenie odbywa się w cieniu. Morele żółte, gho,lengh, w których pestka jest trudna do usunięcia, nie są wyłuskiwane i suszy się je wraz z pestkami. W dalszej kolejności wypadnie wymienić jabłonie, seb - Pirus malus. Jabłek jest sporo odmian, lecz wszystkie przeważnie jednakowo słodkie po dojrzeniu, choć wyglądem znacznie różnią się między sobą. Do cenionych odmian należy seb karazi, czyli papierówka (właściwie "jabłko papierne"), o czerwonej skórce. Seb karazi jest bardzo słodkie. Kadu seb jest to równie słodkie, duże jabłko kompotowe. Odmiany późniejsze są również przeważnie słodkie. Na południu i południowym zachodzie jabłoni w sadach jest mało. Jabłka tamtejsze są przeważnie niewielkie, zielone, słodkie, ale twarde i mączyste. Jabłonie spotyka się w sadach w kotlinie Bamiyanu na wysokości 2500 m n.p.m. 46. Owoce tamtejsze nie są tak dorodne i duże jak w dolinie Ghorbandu, okolicach Czarikaru lub sadach podkabulskich. W okręgu Logar słynie z najlepszych jabłek miejscowość Mahmadagha. Stamtąd pochodzą najlepsze seb karazi o delikatnej skórce. Inna znana odmiana seb-e-nozokbadan o czerwonej skórce a białym miąższu pochodzi z miejscowości Modara, koło Gardezu. Jabłka eksportuje się do Pakistanu w stanie świeżym i suszonym. Grusze spotyka się w sadach. Gruszka, nok - Pirus communis - jest w Afganistanie owocem rzadszym, choć bywa dużym i smacznym. Różne odmiany dostarczane są latem i jesienią na bazary Kabulu. Za najlepsze uważa się jesienną odmianę nok istalifi o owocach zielonkawych, małych, soczystych i słodkich. Gruszki przeważnie nie bywają suszone. Widuje się też zagraniczne odmiany, które zaaklimatyzowano w podmiejskich sadach. Jabłonie i grusze są szczepione wysoko, często dopiero na konarach. W przydomowych sadach na jednym drzewie bywa kilka gatunków owoców 47. Czereśnie - Prunus avium (cerasus avium) - i wiśnie - Prunus cerasus (Cerasus vulgaris), - te ostatnie w odmianie czarnej - Prunus austeTa widuje się w środkowym Afganistanie rzadko. W dolinie Logar, czereśnie, gelas, spotyka się w ogrodach jako pojedyńcze drzewa. W rejonach, gdzie prawie każdy owoc jest przechowywany i zbywany w postaci 46 Zob. N. I. Wawilow, D. D. Bukinicz, Agricultural Afghanistan. Supplement 33 to the Bulletin of Applied Bot-any, of Genetics and Plant Breeding. Leningrad 1929, s. 551-552. 47 W tej dziedzinie można obserwować niezwykle pomysly ogrodników. Często trafia się, że na morwie zasz'czepia się morele, winorośl i inne odmiany morw. Szczepienie uważa się za zabieg doskonalszy od oczkowania. Szczepi się jabłonie, grusze, śliwy, morele, brzoskwinie, morwy a nawet winorośl. W rozpędzie szczepienia zdarza się, że na topoli jako podkładce zaszczepia się róże. �186 KRZYSZTO~' WOLSKl suchej, wIsme, jako nie mające dużo miąższu, nie kalkulują się w gospodarstwie. Po prostu nie wytrzymują konkurencji owoców większych i bardziej wydajnych. Zresztą owoc kwaśny na obszarach, gdzie ceni się przede wszystkim owoce słodkie, nie ma racji bytu. W całym Afganistanie, lecz nie powyżej 2200 m n.p.m. rosną pigwy, bui lub bihi - Cydonia oblonga. Owoce mają duże i aromatyczne, kształtu tak okrągłego jak i podłużnego, podobnego do gruszek. Pigwy używa się na kompoty, konfitury i spożywa obsmażane w cieście. Pestki z pigw są suszone i używane jako lekarstwo. Wywar pije się przy chrypkach i bólach gardła. Afganistan środkowy, wysoko wzniesiony, nie jest terenem występowania granatów. Granaty, anar - Punica granatum - można wprawdzie spotkać i \V ogrodach Kabulu, lecz rosną one tam jako krzew ozdobny, ze względu na swe ciemnoczerwone, dekoracyjne kwiaty. Owoc ich bywa niewielki. Anar rosną głównie w Maszriki (okolice Dżelalabadu) a także w słynnej odmianie anar-i-Kandahari w okolicach Kandaharu. Ta ostatnia odmiana odznacza się dużymi owocami. Wczesne anar są koloru białego, późniejsze różowego a najlepsze, późne, są ciemnoczerwone. Anar spotyka się też w dolinie Ghorbandu i niższym północnym Afganistanie. Owoc ten nie znosi przechowywania, a przejrzały pęka i musi być szybko spożyty. Sok uchodzi za specjalnie zdrowy i jest polecany do picia rekonwalescentom. Figa, andźir - Ficus carica - nie rośnie w środkowym Afganistanie. Jest tam dla niej zbyt wysoko i chłodno. Spotyka się jednak czasem w sadach pojedyńcze drzewa, które prawie nie 'Owocują. W okolicy Dżelalabadu, Kandaharu, Farah i Heratu jest ich więcej, a w Seistanie spotyka się figi dziko rosnące o owocach gorzkawych. Orzechy włoskie, czarmars - Juglans regia - należą do naj częstszych. obok morw, drzew w obejściach. Rozróżniają: kurak o grubej, twardej łupie i karazi (papierowe), miększe o łupinie delikatnej. Kurak niekiedy bywa~-ą mniejsze, choć przeważnie jedne i drugie są tej samej wielkości. Orzechy rosną jeszcze na wysokości 2500 m n.p.m. W kotlinie Bamiyanu widuje się ładne i duże okazy tego drzewa. Orzechy są dorodne o ziarnie dobrze wykształconym i słodkim. Stanowią one jeden z poważniejszych produktów eksportowych kraju 48. Osobno wymienić należy winorośl właściwą (winną latorośl), tok - Vitis vinifera - występującą w licznych odmianach o owocach przeważnie białych, choć niekiedy spotyka się i czarne. Te ostatnie nie są cenione jako odmiana handlowa. Spożywa się dużo winogron angur w stanie świeżym. 4" Orzechy i Iranu. eksportuje się przeważnie do Pakistanu i Indii. a lakże do ZSRR �U·WG.gi na({ roln-ictwenl środkowego 187 Afganistanll Odmiana husaini jest biała, o owocach podłużnych, dużych, walcowatych. Jest ona doskonała i delikatna w smaku. Tej odmiany sporo sadzi się w Szamali i w dolinie Ghorbandu. Najwyższą wartość posiada odmiana biała o owocach drobnych, bezpestkowych zwana kiszmiszi (tj. rodzynkowe). Na rodzynki suszy się je dwojako: w cieniu, wtedy pozostają żółto-zielonawe, albo na słońcu, wtedy owoce czerwienieją, ciemnieją i nabierają słodyczy. Tereny uprawy winogradu posiadają specjalne suszarnie rodzynków. Są to przewiewne gliniane wieże z licznymi otworami, przez które gorący podmuch wichru dostaje się do środka. Wieże przybudowane bywają do domów mieszkalnych. Takie wieże można oglądać w Szamali na północ od Kabulu. Na nieświadomych przeznaczenia, te budowle robią wrażenie wież obronnych ze strzelnicami. Winograd prowadzi się: 1) na puszta czyli grobelkach ziemnych (np. w Ghazni, Logar, Kandahar), 2) na rusztowaniach tok-e-swara w sadach lub przy domach. Często takie rusztowanie stoi na płaskim dachu domu (np. w Czardeh Ghorband w dolinie Ghorbandu, Gul Behar), 3) W okolicy Mazar-i-Szerif puszczają winograd na drzewa migdałowe, jabłonie. Odmianę tę nazywają angur-e-drahti (winograd drzewny), owoce ma czarne, z licznymi pestkami i bywa bardzo słodka. W uprawie używa się do przycinania grubszych pędów piłki am, a cieńsze przycina się sekatorem me- kraz-e-tokburi. Winogrona w stanie świeżym eksportuje się do Pakistanu przez przełęcz Chajber. Transport odbywa się samochodami. Winogrona obkładane liśćmi, pakowane są do podłużnych wiklinowych koszy kadżawa. W koszu takim mieści się około 7-10 kg owoców. Winogrona spod Kandaharu znoszą doskonale transport do Kabulu, ale muszą być przewiezione w ciągu kilku godzin, aby (będąc dojrzałe) nie zepsuły się podczas upału. Z Kabulu bezpośrednio wiezie się je dalej do Peszwaru (do Pakistanu). Głównym produktem eksportu rolnego z Afganistanu są kiszmisz czyli rodzynki. Na eksport idą tak drobne, jak i olbrzymie kandahari kiszmisz. Wywozi się je głównie do Pakistanu i Indii i stamtąd dalej do krajów azjatyckich. Kiszmisz są również eksportowane do Iranu i ZSRR. Transport odbywa się tak samochodami jak i karawanami wielbłądów. Hodowanie zwierząt u ludności osiadłej w Pol-e-Alam czy w Gul Behar odgrywa rolę drugoplanową. Do najważniejszych zwierząt domowych należy zaliczyć bydło, gdyż woły stanowią podstawową siłę pociągową w rolnictwie, a kl'Owy są głównym dostarczycielem mleka. Latem bydło przebywa w obrębie podwórza, gdzie pod gołym niebem, -lub pod lichym, ocieniającym daszkiem z gałęzi stoi przy glinianych żłobach. Terenem wypasów są okoliczne ziemie lalmi oraz ścierniska. Nieco zielonej i treściwej paszy otrzymuje w żłobach. Zimą też stoi na podwórzu, a w okresie naj- �188 KRZYSZTOF WOLSKI chłodniejszym l smeznym bywa zapędzane do pomieszczeń zamkniętych i krytych. Bydło jest przeważnie drobne, lecz silne i wytrzymałe. W roku 1966-67 szacunkowo obliczano pogłowie na 3700000 sztuk 49. Kóz hoduje się sporo. Pierwsze miejsce wśród zwierząt domowych Afganistanu zajmują owce. Hoduje się owce zwyczajne i tłustoogoniaste. Karakuły są częstsze w Turkmenii i północnych rejonach środkowego Afganistanu. Welna owiec, wielbłądów i kóz jest podstawowym surowcem w tkactwie dywanów. Dywany i kilimy oraz skórki karakułów i koźląt należą do najważniejszych towarów eksportowych kraju. Na rynku zagranicznym cenione są także afgańskie owcze i kozie kożuchy. W roku 1966-67 pogłowie owiec w Afganistanie szacowano na 20100000 sztuk 50. Owce często wraz z trzodami koczowników wysyłane są na odległe miejsca wypasów letnich. Koni prawie się nie hoduje, uważając je za zwierzęta luksusowe (domeną hodowli koni jest Afganistan północny). W okręgu Logar spotyka się konie (jako wierzchowce) 51 w większych gospodarstwach mających około 50 dżerib ziemi. Pogłowie koni w Afganistanie jest nieliczne, w roku 1966-67 szacowano je na około 227000 sztuk 52. Konie Afgańskie nie są duże, lecz mocne i odporne na twarde warunki klimatyczne i terenowe. Osioł jest pospolitym (obok wołu) zwierzęciem jucznym. Widuje się też sporo mułów. Wielbłądy w gospodarstwach ludności osiadłej widuje się w okolicach Ghazni; w innych rejonach środkowego Afganistanu wielbłąd jest zwierzęciem koczowników. Gospodarstwa hodują niewiele drobiu; kształtem przypominają polskie zielononóżki. W rolnictwie i hodowli w środkowym Afganistanie idzie przeważnie starym, tradycyjnym porządkiem. kury są nieduże, wszystko Pojawiają jeszcze się już nowe odmiany roślin, bardziej wydajne od odmian uprawianych tu od dawna (np. groch, kukurydza, pszenica), jednak nie wszystkie dobrze się tu aklimatyzują (pszenica) i po pierwszych latach lepszych plonów, degenerują się. Są też usiłowania w kierunku wprowadzenia szlachetniejszych ras zwierząt domowych. W gospodarstwach państwowych hoduje się krowy ras wysokomlecznych. Powstają fermy hodowli drobiu. Jest to, jak dotychczas, przysłowiowym ziarnkiem piasku w morzu potrzeb olbrzymiego kraju. Nowoczesność wkracza do rolnictwa Afganistanu wraz ze stosowaniem nawozów sztucznych, a na fermach państwowych z maszynami rolniczymi i traktorami. U. N. Statistical Yearbook 1968, New York 1969, s. 125. Tamże, s. 125. 51 W Logar, w Kabulu czy Ghazni konie w pojedynkę są zaprzęgane dwukolnych pojazdów (baggi - pakistańska tonga). 52 Tamże, s. 125. 49 50 do lekkich � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b27633e8894331f25c4b93b64016a671.pdf c7c3a827d14328fa8da4163a07928c9b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4785 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - badania kowalstwo ludowe snycerstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4442 Title A name given to the resource Uwagi o badaniach twórczości kowalskiej i snycerskiej w Polsce/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1964 t.18 z.4; s.224-229 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 36 B. Jankowska, Z badań nad garncarstwem lu­ dowym Opolszczyzny, „Kwartalnik Opolski", 1960, nr 3, s. 89—105. » A. Jaworczak, Z dziejów cechu garncarskiego w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 301-327; St. Pastuszkiewicz, Cech garncar­ ski w Iłży, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 228—31; M. Żakowska, Stanisław Kosiarski garncarz iłżecki, PSL, 1947, nr 1-2; A. Wajda, Win­ centy Kitowski — iłżecki artysta ceramik, PSL, 1952, nr 2. J. A. Zaremba, Artyści ludowi z Chałupek Kie­ leckich, „Przemysł Ludowy i Artystyczny", 1956, nr 3, s. 27—39. J. Klimaszewska, E. Fryś, Materiały do rze­ miosła ludowego w woj. kieleckim, „Etnografia Pol­ ska", T. I , 1958, s. 269—75. «° J. P. Dekowski, O ostatnim ośrodku garncar­ stwa w Opoczyńskiem, „Prace i Materiały Etnogra­ ficzne", T. V I I , 1948/9, s. 335-38. « Wystawo ceramiki ludowej (katalog), Iłża, l i ­ stopad 1962. 38 39 43 A. Gerlach, Garncarstwo ludowe okolic pod­ warszawskich, „Etnografia Polska", T. I I , 1959, s. 296—302. M. Żywirska, Garncarstwo w Puszczy Białej, „Prace i Materiały Etnograficzne", T. V I I , 1948/9, s. 339—17. J. Dutkiewicz, Ośrodek garncarski w Rawie Mazowieckiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeolo­ gicznego i Etnograficznego w Łodzi. Seria Etnogra­ ficzna", nr 1, Łódź 1957, s. 151—69; D. Mikołajczykowa, Garncarstwo w Tuszynie, jw., s. 171—79. 44 45 47 J. Krajewska, doioa na Kaszubach, Jacek Ceramika kaszubska z końca 4 » B. Żukowicz, Ceramika Józefa Kaimierczaka, PSL, 1963, nr 1. M. Przeździecka, Ceramika pomorska, PSL, 1954, nr 4 oraz: J. Chranicki, Kilka uwag na margi50 •W^TSZSŁM^ u . u. sie, PSL, 1959, nr 4. W. Hołubowicz, Garncarstwo wiejskie zachod­ nich terenów Białorusi, Toruń 1950. = K. Pietkiewicz, Wystawy i konkursy sztuki lu­ dowej Ministerstwa Kultury i Sztuki w r. 1948 i 1949, „Lud", T. X X X I X , 1952, s. 554-5, 565; R. Reinfuss, IV konkurs ceramiki ludowej w Kielcach, PSL, 1951, nr 4—5; Ch. Zieliński, Konkurs i wystawa ceramiki ludowej woj. łódzkiego, PSL, 1952, nr 3; E. Fryś, Garncarstwo ludowe Lubelszczyzny, PSL, 1957, nr 1; E. Fryś-OPietraszkowa, Konkurs i wystawa garncar­ stwa ludowego woj. krakowskiego, PSL 1962, nr 2; taże, Wystawa ceramiki i muzeum regionalne w ŁańE pietraisźek , slan Majątkowy garncarzy, PSL, 1960, nr 2; Th. Jasiewicz, Materiały do dziejów garn­ carstwa w pow. konińskim w XVIII w., PSL, 1961, nr 4. 55 M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., recenzja M. Kwapień, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", 1962, nr 3—4, s. 712—14. - E. Pietraszek! Ośrodki garncarskie w dobrach tenczyńskich w XVIII i pierwszej połowie XIX wie­ ku, PSL, 1961, nr 1, 2. 5' M. Gajewska, J. Kruppe, Stan i problematyka badań nad produkcją garncarska w Polsce w XIV i XV w., w: Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, T. I, Wrocław 1961, s. 17—35; J. Kruppe, Studia nad ceramiką XIV w. ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław 1961. 52 3 C U S r PSL, 1950, nr 7—12. Olędzki UWAGI O BADANIACH TWÓRCZOŚCI KOWALSKIEJ I SNYCERSKIEJ W POLSCE Siedząc przemiany w zainteresowaniach plastyką ludową w Polsce na przestrzeni ostatniego półwiecza nietrudno zauważyć, iż w okresie minionego dwu­ dziestolecia zmalała popularność większości dziedzin tzw. sztuki zdobniczej, w tym zarówno zdobnictwa w drewnie, jak też w metalu. Duże zainteresowanie problematyką sztuki zdobniczej w okresie wcześniej­ szym wiązało się ze stopniem znajomości przedmiotu, z etapem odkrywania plastyki ludowej. Na etapie tym istniała niewątpliwie tendencja do uznawania za najcenniejsze i pierwszoplanowe w badaniach głównie tych wartości artystycznych sztuki ludowej, które nie znajdywały bliskich odpowiedników w określonych dziedzinach sztuki „oficjalnej" (pisankarstwo, hafciarstwo, wycinankarstwo, nictwo w drewnie i metalu) Tendencji tei towarzy­ szyło traktowanie rzeźby i malarstwa ludowego jako dzieł, będących tylko przetworzeniem wzorców prze. jętych ze sztuki oficjalnej. Silniej zrośnięte ze śro­ dowiskiem ludowym figuralne zatoawki gliniane i drewniane, ciasta obrzędowe, sery, wota woskowe, czy wreszlcie malarstwo nie występujące pod postacią obrazu — pozostawały poza kręgiem zainteresowań historyków sztuki, przez innych zaś badaczy trakto­ wane były jako składowa zjawisk przede wszystkim wierzeniowych, obyczajowych (np. rekreacyjnych), gospodarczych, a w małym .stopniu artystycznych. Po I I wojnie światowej w pracach etnografów i historyków wsi dawną problematykę sztuki zdob­ niczej, obrzędowości i zwyczajów zastąpiły zaniedba­ ne tematy z zakresu • ikultury materialnej, struktury społeczno-gospodarczej zbiorowości wioskowych i grup lokalnych. Przesunięcie zainteresowań w kierunku rzeźby czy malarstwa należy uznać za naturalny etap rozwojo­ wy w procesie ustalania zakresu badań plastyki l u - �dowej. Nasza analiza stanu badań i osiągnięć w mi­ nionym dwudziestoleciu musi więc uwzględniać owo pozytywne w ostatecznym rezultacie odejście od nad­ miernej fascynacji dekoratywnością dzieł sztuki lu­ dowej. Okres miniony nie jest zresztą zupełnie wolny od nawrotu do tych tendencji. Osłabienie zainteresowań badawczych problematy­ ką zdobnictwa stanowiło wyraz innych jeszcze prze­ mian, poza tymi jak: pełniejsze rozumienie istoty sztuki ludowej, oparte na badaniach nad jej genezą, wartościami ideowymi, czy wreszcie funkcjami peł­ nionymi we własnym środowisku. W interesującym nas okresie ukazało się w róż­ nych periodykach, głównie jednak w „Polskiej Sztuce Ludowej", kilkadziesiąt opracowań poświęconych zdobnictwu w drewnie i metalu — sprawom arty­ stycznej twórczości ludowej, kowalskiej i syncerskiej. W kilku dziełach, ujmujących całościowo zagadnienia plastyki ludowej, uwzględnione zostało kowalstwo oraz snycerstwo. Poza tym istnieje kilka pozycji dotyczących obróbki drewna czy kowalstwa, w któ­ rych zwrócono uwagę na artystyczną stronę wyro­ bów. W dorobku tym brak jest dzieła równego za­ mierzeniom i rozmiarom ujęcia przedmiotu, jak w re­ welacyjnych książkach: Władysława Matlakowskiego, Kazimierza Moszyńskiego, a zwłaszcza Mieczysława Gładysza jedynych tego rodzaju w literaturze światowej, a wydanych w okresie międzywojennym. Zapewne, na fakt ten, prócz wspomnianych na wstę­ pie przyczyn, wpłynął talkże inny dziś niż przed 20 3Q laty system pracy naukowej. Przyjęła Się me toda dochodzenia da większych rozbaw całościowych w oparciu o systematyczne oublikowanie sprawozdań i materiałów badań,' informowanie o kolejnych etaD ch oracv w szkicach i artvkułarh Wielka w tvm wmlrdzi* role oderrwa M n i M i , > Praw™*™ Pol<L Sztuka Ludowa" M e k i takiemu « v « £ * i « w i " nr cv 1 2 ¬ rt a własnych ^ ^ i m ^ r i ^ b a d ^ . Zestaw oipracowań z zakresu twórczości kowal­ skiej jest ciekawszy i bogatszy aniżeli z zakresu snycerki. Niektóre prace poświęcone twórczości ko­ wali pojawiły się na marginesie dociekań, dotyczą­ cych spraw rzemiosła, jego miejsca i roli w kulturze wsi polskiej. Dociekania te inspirowały badaczy do rozszerzania wiedzy o przedmiocie, a co najważniej­ sze, pozwalały wiedzę tę oprzeć na analizie społecz­ no-gospodarczej historii życia wsi. Do tego typu prac należy zaliczyć pierwsze w literaturze przedmiotu całościowe omówienie artystycznego kowalstwa w Polsce, dokonane przez Romana Reinfussa, a także fragmenty rozpraw Zbigniewa Jasiewicza, poświęcone kowalstwu w Wielkopolsce, podobne założenia świecały mi w opracowaniu kowalstwa Kur­ piowszczyzny. 1 Pracownicy krakowskiej Pracowni Badania Pla­ styki Ludowej Instytutu Sztuki PAN, działając pod kierunkiem prof. dr Romana Reinfussa oraz poje­ dynczy badacze innych placówek opublikowali w mi­ nionym dwudziestoleciu sporą ilość szkiców, których przedmiotem są wybrane rodzaje wyrobów kowal­ skich (okucia wozów, kufrów, krzyże, kraty itp.). Autorzy omawiają historię tych wyrobów na określo­ nym obszarze kraju, ponadto starają się dać analizę formalną najczęściej spotykanych okazów.' Fakt, że są to opracowania częściowe, nie osłabia bynajmniej ich wielkiego znaczenia dokumentacyjnego. Zdobycie dziś informacji o tej tradycyjnej już twórczości na­ potyka bowiem na znaczne trudności. Wspomnieć też należy opracowania twórczości fajczarskiej i spinkarskiej z Podhala. Na szczególną uwagę zasługują tu wnikliwe artykuły Wandy GentilTippenhauer omawiające twórczość wybranych arty­ stów tej trudnej sztuki zdobniczej: Andrzeja Opacina Kubina, Józefa Bigos a i Stanisława Szymoszka Gą­ sienicy. Nie można również pominąć pracy Zbigniewa Bo­ cheńskiego o przykładach zdobnictwa na siedemna­ sto- i osiemnastowiecznych zbrojach husarskich. Osobną pozycję w przedstawianym dorobku zajmuje praica Tadeusza Seweryna o formach do wyrobu opłatków od połowy X V I I w. do początków bieżącego stulecia. Zarówno spostrzeżenia Bocheńskiego, jak również obszerny i interesująco udokumentowany wywód Seweryna, znacznie rozszerzają naszą dotych­ czasową orientację o zakresie omawianej twórczości. 5 6 7 Skromniej przedstawia się zestaw opracowań do­ tyczących snycerstwa. Ważniejsze .pozycje to pionier­ skie uwagi Olgi Mulkiewicz o snycerstwie w Kielec­ kiem, obszerne szkice monograficzne Władysławy Kolago o łyżnikach podhalańskich, Leopolda Węgrzyno­ wicza i Bronisławy Kopczyńiskiej-Jaworskiej o zdo­ bionych formach do serów, również z tego rejonu kraju, wreszcie Mieczysława Woźnowsfciego o matry­ cach do masła w Polsce. Poza tym jest spora ilość przyczynków, nieraz odkrywczych, jak Marii Przeździeckiej o zdobionych „dubach", czy Jerzego Czaj­ kowskiego o podpórkach pod kwiaty oraz zdobio­ nych ulach. • 8 Na osobną uwagę zasługują artykuły, głównie autorów z ośrodka łódzkiego, traktujące zdobnictwo w drewnie jako element wystroju wnętrz mieszkal­ nych. Wydaje się, że pozycje te, jeśli chodzi o kon­ cepcję, bliskie są wymaganiom, jakie stawia ,się obec­ nie pracom poświęconym kulturze ludowej. W kon­ cepcji tej zawiera się dążenie do ustalania zależności, jakie zachodzą między różnymi elementami badanych zjawisk kultury. Jest to niezbędne dla rozumienia funkcji i strony ideowo-formalnej określonych przy­ kładów twórczości zdobniczej. 10 Podobne walory można również odnaleźć w paru szkicach, omawiających twórczość wybranych artystów-stolarzy. 11 Odrębną grupą przedmiotów, pośrednio związa­ nych z ludową twórczością snycerską, są drewniane formy do pierników. Dziedzina tej pięknej dawnej sztuki odkryta została dopiero w ostatnich kilkunastu latach. W tym też czasie ukazało się kilka nader interesujących opracowań, z których na pierwsze miejsce wysuwa się obszerne studium Marii 2ywirskiej," 225 �Najważniejszym bez wątpienia osiągnięciem wszystkich tych wymienionych prac jest rozszerzenie naszej orientacji o zakresie przestrzennym i po­ wszechności ludowego kowalstwa artystycznego i sny­ cerstwa. Stało się oczywiste, że umiejętności te ist­ niały powszechnie, nie tylko na Podhalu czy Śląsku, lecz także w innych rejonach kraju. Znacznymi osiąg­ nięciami w tym zakresie może poszczycić się zarówno wieś kielecka, wielkopolska i pomorska, jak również mazowiecka (z mazurską i podlaską). Podobnie jak w innych dziedzinach kultury ludowej, ustalone zo­ stało, iż wartości uznawane często za prastare (zwy­ czaj i sposób zdobienia pewnych obiektów) mają nie­ zbyt odleeła tradycie sieeaiaca X I X w i że podle¬ gały one w ciągu oLtnich stu lat wyraźnym prze¬ mianom, które prowadziły ostatecznie do zaniku wie­ lorakich okazji w których mogło objawić się zamó­ wienie na pracę dekorowane przez rodzimych arty­ stów Rozumienie tych procesów stworzyło podstawę dla szeroko zakrojonych akcji reaktywowania dla ce­ lów namiatkarskich i in (a -wiec dla odbiorcy z zewnatrz) różnych przejawów snycerki i zdobnictwa w metalu." Nie ulega najmniejszej wątpliwości, że przeważa­ jąca większość wymienionych opracowań twórczości kowalskiej i snycerskiej dostarcza materiału na osob­ ne obszerne omówienie i pełne scharakteryzowanie indywidualnych osiągnięć autorów. Zarazem jednak, poszczególne pozycje, nie wyłączając drobnych przy­ czynków, składają się na spoistą lekturę, pobudzającą do tych samych przemyśleń, podobnych refleksji. Łą­ czy bowiem poszczególne prace dążenie do skrupu­ latnego wykorzystania bazy źródłowej, głównie na drodze badań terenowych, badań dzieła sztuki w ści­ słym powiązaniu z życiem środowiska, z którego ono pochodzi. Ale jednocześnie ponad tylm dążeniem nie­ trudno dostrzec cel nadrzędny Jest nim iak sadze poszukiwanie cech właściwych omawianej twórczości w odniesieniu do jednostki do większych zbiorowości aż do narodu włącznie Omawiając badania minio­ nego dwudziestolecia nad zdobnictwem w drewnie i metalu wvdaie <sie celowe zsumować spostrzeżenia rozsiane 'zarówno po artykułach publikowanych iak i informacje w l i k a j a c e z materiałów zebranych przez poszczególne instytucie co pozwoli obiać szerzei problematykę badawcza omawianel twórczości i zarysować dalsze zadania. Jest rzeczą wiadomą, że dla zdobnictwa w drew­ nie i metalu wspólne są nie tylko środki wyrazu, ale również funkcje (głównie dokumentacyjne i repre­ zentacyjne) w życiu rodziny czy większej zbioro­ wości: społeczności wioskowej lub grupy lokalnej. W każdym wypadku na czoło wysuwa się moment współdziałania tych dziedzin twórczości ze sferą zja­ wisk społecznych. Rozpatrując je łącznie, uzyskuje się dostatecznie reprezentatywny obraz dla proble­ matyki sztuki zdobniczej co pozwala zrozumieć strukturę zawodową i ogólne podstawy artystycznego działania jakie istnieją w sztuce ludowej Z jednej bowiem strony mamy twórczość artystyczna nieza¬ wodową, szeroko rozpowszechnioną w środowisku włoskim (zdobnictwo w drewnie uprawiane przez pasterzy, chłopów-rolników), z drugiej zaś — wybit­ nie zawodową działalność rzemieślniczą kowali, czy nawet spinikarzy i rytowników. Dlatego też, rozpatru­ jąc prace poświęcone tym dwóm dziedzinom, można podjąć próbę określenia pewnych najważniejszych zadań badawczych w zakresie zdobnictwa ludowego i tylko w niektórych wypadkach zajdzie .potrzeba sięgnięcia po przykłady z innych jego dziedziin, np. wycinankarstwa, hafciarstwa czy tkactwa. Wiadome jest, że prace snycerskie spotyka się na ogół w ściśle określonych miejscach. Nie wystę­ pują one we wszystkich przedmiotach, nawet łatwych do zdobienia. Stosunkowo najczęściej, w różnych re­ jonach kraju popisowe dzieła pracy snycerskiej znaj­ dujemy wśród sprzętów i narzędzi związanych tra­ dycyjnie z zajęciami kobiet. O wiele rzadziej obiek­ tami pracy snycerza bywały inne narzędzia i sprzęty, które nie służyły kobiecie. Bardzo rzadko również i skromnie bywały zdobione przedmioty nie mające wyraźnie adresowanego użytkownika. Wydaje się, że częste przykłady snycerskiej działalności na przed­ miotach, przenaczonych dla indywidualnego użytkow­ nika, pozwalają sądzić, iż u podstaw tej formy twór­ czości były intencje przede wszystkim społeczne, kon­ kretyzujące sie w kreeu spraw rodziny Ozdobnie rzezana przęślica lub kreżołek, darowana dziewczynie prz.e'z chłopca, miały być widocznym wyrazem żywio­ nych orzez nieso uczuć zamiarów małżeńskich a iednocześnie dowodem zdolności i pracowitości "autora." Podobnie w kunszcie snycerskim maglownicy mąż okazywał uczucie żonie, a zamawiając na wiano dla młodei O7ido[rmip r i e t a slkr7vnip rodzice wyrażali swą troskę o córkę " Mamy podstawy sądzić, iż w tej postaci społecznodokumentacyjna funkcja twórczości snycerskiej utrzymywała się żywo do końJca X I X w. w wielu rejonach kraju. Równolegle jednak rozwijała się twórczość zdobnicza w drewnie w innych dziedzinach życia, że wymienimy tu przystroję w budownictwie, zaprzęgu oraz meblarstwie. Zachowała się ona dłużej, a ślady jej spotykamy jeszcze obecnie. Zdobnictwo tego rodzaju występowało wszędzie tam, gdzie pozo­ stawała nie naruszona spoistość więzi społecznych zbiorowości lokalnej. Zdobieniem podkreślano więc walory reprezentacyjne domu. spichrza, niektórych sprzętów i mebli świadczących o zasobności gospo¬ darzą (stół, krzesła, szafka lub półka na naczynia) a także pojazdów — sań i wozów wyjazdowych, w których można bvło sie pokazać szerokiei rzeszy ziomków." Zdobienie w drewnie, tak jak wiele innych form działania artystycznego, mogło jednak nie być po­ wodowane intencją zwracania czyjejś uwagi. Istniały ośrodki, a nawet połacie kraju, gdzie umiejętności snycerskie były powszechne i tam mogły być tylko źródłem przeżycia estetycznego, działaniem w niczym nie obliczonym na rozgłos i ocenę otoczenia. Wydaje się, że motywy kierujące rozwojem arty­ stycznej twórczości kowalskiej są równie łatwe do ustalenia, jak w przypadku snycerstwa. Największą różnorodność zdobienia wyrobów kowalskich znajdu­ jemy w tych częściach kraju, gdzie rzemiosło to, już 17 �w 1, pol. X I X w., opierało się na działalności kuźni wiejskich, nie włączonych do gospodarki dworskiej. Na działalność tych warsztatów, pozostających w ści­ słym kontakcie z gromadą, miały wpływ zamówienia środoWiska wiejskiego. Interesuje nas jednak przede wszystkim ów klimat, w którym rzemieślnicy zaj­ mujący się tylko kuciem koni, wyrobem sośników i siekier zdolni byli uwierzyć w doniosłość artystycz­ nych poczynań. Kowale zaczynają chętnie przyjmo­ wać zamówienia na prace zdobnicze, zwłaszcza tam gdzie działała gęsta sieć kuźni i zamawiający miał duże możliwości wyboru pomiędzy nimi. Kowale znajdowali też w zdobieniu wyrobów najwłaściwszy sposób uczestniczenia we wszechogarniającym syste­ mie konkurencji. Zdobienie wyrobów otworzyło drogę do wybr6d«ej klienteli, którą zjednać mogły tylko najbardziej popisowe dzieła. Na Śląsku, w nie­ których okolicach (czy tylka wsiach) Małopolski i Wiolkobotski oraz w mnieíszvm stoDniu Podlasia gdzie istniały podstawy dla konkurencji zawodowej w kowalstwie rzemiosło to moie sie wiec r>tvs7ezvcić wyrobami naibardziH n r a r o r h ł ó n n J L L i r ^ e m v í l nieiszvmi ood w J J L fali ' zdonnicz^o « W reionach^kon.olM^Invr-h ^ m l ^ ^ h kowalstwo winWrio rZ ZZ trprit™ . L l l . , tiofen I , ™ L L i x T , w 7 l „ , m w 15 ratorskich pomysły jakie narzucała sama materia przedmiotu, czy najodpowiedniejsza dla niej tech­ nika, Ślady cięć w drewnie, uderzeń młotka w po­ wierzchnię metalu, tak jak odciski w glinie (np. pal­ ców gamoaTza), kształty splotu przędzy w tkaninie, nie mówiąc już o ściegach przy szyciu, a więc formy geometryczne — przypadkowe, zawsze jednak na­ zwane, weszły na stałe do arsenału elementów zdob­ niczych. Nawet użycie tylko powszechnie stosowa­ nych motywów, stosowanie się do naturalnych pra­ wideł w działaniu artystycznym, jak np. zwielokrot­ nienie śladu, różnicowanie tych śladów, wreszcie podporządkowanie w układy rytmiczne i symetrycz­ ne łącznie z akcentowaniem dawało w efekcie skoń¬ czenie doskonałe dzieło. I ńie powinno nas dziwić że w dziełach tej sztuki nic więcej się nie dzieje. ** W omawianym czasie, to jest w okresie z u cłriym z tt*a~ dveii usttiei A D o t v k a i m v orawie w równei mierze mo,vwv eeometryczńe i roślinne Natomiast motvwv 7wierJce czy Podstawienia człowieka iwiawiala ha<rd7o r7aldko Nie tr7eha nodkrp^lać źp włączenie L t v w ń w nr^tawiaiaryoh » « P - f i l n i P do tvch 3 3 ^ S ^ J L ^ w ItZ^h Z L v i«t mat7 riał Klip naitviiriflf'nTfTs;?v ri^a ł"ir7pt*wflr7flnin nlflę+w ? 1 n a itflfc lak w w^nrtkT, n ^ n « « r l ^ l ^ m l r , ! ' mltllni i t l S tonftoI ,J^lwH i ^ adoracji sa- antropomorticzne odnajdujemy najczęściej w tycn gałęziach sztuKi zdobniczej. Które w polsce należy uznać za najnowsze Tak jest np w przypada cinanki w papierze lub podlaskich tkanin dwuosnowowych, których wtórny rozwój nastąpił w ostatnim ćwierćwieczu. Należy przy tym powiedzieć ze np. w dziedziniei wycinankarstwa nie każdy ośrodek mo­ że poszczycić się rozszerzeniem zakresu motywów o przedstawienia ze świata zwierząt czy ludzi Sław­ na wycinanka Kurpiowskiej Puszczy Zielonej ustę­ puje zdecydowanie pod tym względem pracom z ąąsiedmcb terenów Puszczy Białej, me mówiąc juz o wycinance łowickiej. Analiza motywów figuralnych w wyemance Kurpwwszczyzny Północnej wykazała, że występowały one przy końcu X I X w. najczęściej w twórczości mężczyzn." Niewątpliwie w tym wy­ padku miała znaczenie większa bywałośc mężczyzn w świecie, a tym samym szersza niż u kobiet chłon­ ność uroków świata. I nie będzie przesadą jeśli po­ wiemy, że pobyt w wojsku, zajęcia furmańskie, f l i ­ sackie, wędrówki za pracą zarobkową częstsze u mężczyzn, wpływały na wzbogacenie efektów pla­ stycznych ich twórczości. Wydaje się, że podobne były przyczyny różnicujące w poszczególnych częś­ ciach kraju wszelkie odmiany sztuki zdobniczej. Większe doświadczenie zbiorowości, ukształtowane przez kontakty z otoczeniem i centrami kulturowy­ mi, emanowało poprzez wielorakość i rozmaitość mo­ tywów zdobniczych. Warto przypomnieć, że niesamoistność sztuki zdob­ niczej, jej służebna niejako rola wobec zdobionego obiektu narzucała twórcy swoistą dyscyplinę, uwa­ runkowaną dobrą znajomością budowy przedmiotu, sposobu jego użytkowania i znajomością materiału. Dlatego też wykorzystywał on do swych celów defco- Z przedstawionych wyżej uwag wynikałoby, iż natężenie występowania w kraju omawianych dzie­ dzin twórczości zdobniczej było niejednolite, a funk­ cja dzieł i ich waJory tematyczne — różnorodne. Wydaje się więc, iż nie maimy podstaw do mówienia 0 wszechogarniającej terytorium naszego kraju pol- ni™ ^ ™ n ™ ^ ^ , 7 ^ ^ ^ ^ nych (w wypadku np. wozów, sań, szczytów budynWszystMe z rozpatrywanych wyżej zamówień do­ tyczyły głównie środków transportu i komunikacji, a w mniejszym stopniu budownictwa. W zamówieniaoh tych chodziło o wzbogacenie walorów repre­ zentacyjnych obiektów, które były dziełem przede wszystkim cieśli lub stolarza, względnie stelmacha lub kołodzieja. Największe oczywiście możliwości ar­ tystyczne dawały kowalom te wyroby, które w ca­ łości wychodziły spod ich ręki. Wyroby takie to: krzesiwka — występujące na całym prawie obszaize Polski, przetyki do kołowrotków zdarzające się na północno-wschodnich obszarach kraju, zaś ns po­ łudniu spinki, czy wreszcie w całej Polsce kute krzyże żelazne. Podnietą do pracy nad tymi bami mogło być dla kowali uczestniczenie w zaspo¬ kajaniu potrzeb bardziej złożonych aniżeli sama chęć godnego pokazania się sąsiadom. Kowalskie przetyki zapinki, podobnie jak " zdobne drewniane statki tkac¬ kie lub przybory do utrzymywania ubrań i bielizny W CZVSto&CÍ b viV d i r aiitií rila Vii i^ki ch nQfih W -u/v 3 1 D a d k u z a ś z a m a w i a n i a kuteen k „ J . ^ h n r t J n ™ " ła do s ł o s u t r 7 h « u ™ L ^ ™ m i l 7 ™ H^-m M e zmarłym nie mówian i , i « Z 1 mego symbolu krzyża P° ^ 2 ^ , ^ ^ ^ w s z e c n n 327 �skiej specyfice twórczości, zarówno kowalskiej, jak grupowej jak Lasowiacy i Kurpie. W obydwu wy­ snycerskiej. padkach mamy do czynienia z układami gospodarki Wysiłki w prowadzeniu dalszych badań winny, średnich i drobnych zespołów rolnych, ściśle powią­ jak sądzę, zmierzać do ukazania złożonego mecha­ zanych z rozmaitymi zajęciami dodatkowymi. Docho­ nizmu istniejących w Polsce modeli tych twórczości, dzi t u jeszcze inny, niezwykle istotny moment, decyZależne są one prawdopodobnie przede wszystkim jący o polskości zjawiska. Znany jest fakt regresywod rodzaju występujących struktur społeczno-gospo­ nej roli, jaką we wszelkiej twórczości artystycznej darczych, które różnie się kształtowały w różnych chłopów odegrała folwarczno-ipańszczyźniana prze­ częściach kraju. szłość gospodarki w kraju. Wiadome jest jak szcze­ Wydaje się, że można już obecnie sugerować wy­ gólnie silnie przeszłość ta ciąży w dziejach Polski. I za­ stępowanie na terenie Polski w okresie mniej więcej pewne nie pozbawione racji jest uzasadnienie np. większej aktywności twórczej ludności z terenów od 2. pot. X I X w. do I wojny światowej, a w nie­ królewszczyzn i w nieco mniejszym stopniu b i których przypadkach aż do 30-ych lat bieżącego stu­ skupszczyzh swobodami sprzed okresu uwłaszczenio­ lecia, trzech podstawowych modeli ludowej twór­ wego. Samo zaś uwłaszczenie wyzwoliło, jak wiado­ czości snycerskiej. mo niespożyta aktywność artystyczna ludności chłopPierwszy model — to twórczość o przewadze nie­ zawodowych form działalności, pełniąca równorzęd­ skiei aktywność o różnym starcie odoowiadaiacym różnym mom&ntoirn aktu uwłaszczenia w poszczegól¬ nie funkcje estetyczne i społecznie, najszerzej rozu­ miane (tj. w ramach rodziny, społeczności wioskowej, nych zaborach kraju zbiorowości terytorialnej). Twórczość o przewadze Istnienie w Polsce licznego stanu szlachty, ze motywów nie nawiązujących do form otaczającej swym odłamem drobnej szlachty zaściankowej, osła­ rzeczywistości, lecz podsuniętych przez właściwości biało drożność i trwałość wytworów artystycznej tworzywa i proces jego obróbki, twórczość praco­ twórczości ludowej wśród ogółu polskiej społeczności chłonnych rozwiązań formalnych. wiejskiej. Jak wiadomo, aspiracje kulturalne szlach­ Drugi model — to twórczość gdzie równorzędnie ty, nawet schłopiałej, sięgały często bardzo wysoko, występują zarówno niezawodowe, jak i zawodowe co przy nikłych możliwościach nabywczych tej war­ formy działalności, twórczość o przewadze funkcji stwy sprowadzało się najczęściej do orientacji w kie­ społecznej szerzej rozumianej ftj. w ramach społecz­ runku wytwórczości mieszczańskiej. Natomiast ist­ ności wioskowej, grupy lokalnej), o przewadze moty­ nienie szlachty, będącej w stałym antagonizmie wów przejętych z historycznych, późnych form dekoz chłopami, prowadziło do konsolidacji społecznej ratorskich {meblarskich i architektonicznych), twór­ określonych grup lokalnych i zarazem stwarzało k l i ­ czość stosunkowo niepracochłonnych rozwiązań for­ mat dla ogólnej rywalizacji. malnych. Dla grup chłopskich, otoczonych jak Kurpie Pusz­ Trzeci model — to twórczość o przewadze zawo­ czy Zielonej pierścieniem drobnej szlachty zaścian­ dowych form działalności, prawie wyłącznie .pełniąca kowej, a sądzę, że i dla wielu innych analogicznych funkcje społeczne, szeroko rozumiane (tj. w ramach grup chłopskich w Polsce, w rywalizacji tej twór­ społeczności wioskowej i najbliższego sąsiedztwa), czość artystyczna, oparta o własną spuściznę i zarad­ podporządkowane silnie utylitarności obiektu, sztuka ność, nabierała w czasach pewnej stabilizacji dzie­ wykorzystująca głównie, a niekiedy wyłącznie, mo­ jowej (koniec X I X w. — początek X X w.) znaczenia tywy przejęte z wcześniejszych i późniejszych histo­ jednej z najważniejszych form. rycznych form dekoratorsklch (meblarskich i archi- . Trzeci model nie znajduje, jak sądzę, dokładnie tektonicznych). wyznaczonych granic występowania. Wiąże się on sto­ Model pierwszy lokalizuje się w rozległym pasie sunkowo najściślej z obszarami monolitycznych południowej części kraju, w rejonie niejednolitej struktur gospodarczych, tworzonych przez drobne, struktury gospodarki, wydatnego wspomagania roz­ średnie i większe zespoły rolne, a więc przy istnieniu drobnionych zespołów rolnych przez górskie paster­ wyraźnej stratyfikacji społecznej zbiorowości wiosko­ stwo owiec. Należy .podkreślić ogromną rolę w wych. Wskazać jeszcze należy na występowanie w za­ ukształtowaniu modelu tej twórczości istniejących sięgu tego modelu twórczości stosunkowo gęstej sieci w pasterstwie nadwyżek wolnego czasu, okresowego wiejskich i małomiasteczkowych ośrodków rzemieśl­ bytowania na „odludziu", wreszcie ruchliwości ludzi niczych i rozwiniętych form wymiany towarowej. większej aniżeli w systemie zasiedziałej, monolitycz­ Twórczość tę możemy łączyć z niektórymi rejonami nej gospodarki rolnej. Model tej twórczości wiąże rolniczymi Dolnego Śląska, pewnymi partiami Wiel­ południową część Polski z obszarami Bułgarii, Czar­ kopolski i Pomorza, a także z centralną częścią kra­ nogóry .południowej Serbii Chorwacji Rumunii ju. Elementy tych zjawisk artystycznych są wspólne i Słowacji. dla wsi polskiej, czeskiej, morawskiej, saskiej i ba­ warskiej Drugi model twórczości można chyba uznać za 25 najbardziej bliski pojęciu — polski. Występuje on w różnych, oddalonych od siebie częściach kraju, na ograniczonych, niewielkich obszarach, jak puszcze: Kozienicka, Solska i Zielona, a więc tereny za­ mieszkałe przez ludność prawie wyłącznie pochodze­ nia chłopskiego (nieszlacheckiego), ap. o silnej więzi 228 Przedstawioną próbę określenia modeli tradycyj­ nego snycerstwa ludowego w Polsce można oczywi­ ście zastosować również do kowalstwa. Byłoby to na­ wet łatwiejsze, jakoże w twórczości tej nie ma owe­ go zróżnicowania na zawodową i niezawodową formę działalności. Na skutek zaś opierania się na d z i a ł a - �ności warsztatów rzemieślniczych, włączonych w sy­ stemy normujące (np. w ramach organizacji cecho­ wej, terminatorstwa), zróżnicowanie w tej twórczości sprowadza się zasadniczo do strony funkcjonalnej, w mniejszym zaś stopniu treściowej oraz samego wykonawstwa. Fakty, które pozwoliły sugerować istnienie trzech podstawowych modeli twórczości snycerskiej na te­ renie Polski, w stosunkowo krótkim wycinku czasu można traktować jako stałe lecz nie niezmienne,* same zaś modele — jako odpowiednik organizmu, z własną historią powstawania i zanikania. Stwier­ dzenie lo może nas ustrzec przed powtórzeniem błę­ dów koncepcji regionalilstycznych, rozpatrujących fakty w izolacji od rzeczywistych ich powiązań i ustalających sztywne granice ich występowania w przestrzeni i czasie, bez brania pod uwagę zacho­ dzących przesunięć i przeobrażeń. Wracając jeszcze raz do stwierdzenia, że niemoż­ liwe jest wskazanie właściwych całemu obszarowi 8 Polski określonych cech twórczości zdobniczej, na­ leży powiedzieć, iż dochodzimy do tego na podstawie, przede wszystkim, przemyśleń i danych, zgromadzo­ nych w minionym dwudziestoleciu. Me są to jednak tylko źródła publikowane, które wcześniej wymie­ niłem. Poszerzają wydatnie ich zasób zbiory mu­ zealne, w większości wypadków od nowa zgroma­ dzone po zniszczeniach wojennych, a także różnego rodzaju materiały naukowe licznych ośrodków ba­ dawczych, .powstałych w czasach Polski Ludowej. Rozumiejąc więc powody, które sprawiły, że w okresie minionego dwudziestolecia problematyka twórczości zdobniczej została podporządkowana i n ­ nym kierunkom badań, można dziś już postulować szersze podjęcie tej problematyki, a zwłaszcza prac ustalających miejisce i rolę tej twórczości w cało­ kształcie plastyki ludowej w Polsce. Jest to nie­ wątpliwie zadanie możliwe do wykonania jedynie na drodze dalszej penetracji mało znanych części i za­ kątków kraju. PRZYPISY 1 Por. R. Reinfuss, J. Swiderski, Sztuka ludowa w Polsce, Kraików 1960; K. Piwocki, Polsko sztuka ludowa, w pracy zbiorowej: Historia sztuki polskiej, t. I I I , Sztuka nowoczesna, pod redakcją T. Dobrowol­ skiego, Kraków 1962, s. 400-429; St. Błaszczyk, Pla­ styka, w pracy zbiorowej: Kultura ludowa Wielko­ polski, pod redakcja J. Burszty, t. I , Poznań 1960, s. 563-650. Por. W. Matlakowski, Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu, Warszawa 1901; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian, cz. I I , z. 1, Warszawa 1938 M. Głaidysz, Góralskie zdobnictwo drzewne na Śląsku, Kraków 1935; tenże, Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków 1938. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo ar­ tystyczne, PSL, 1953, nr 6, s. 348—376; Z. Jasiewicz, Studia historyczno-etnografhczne nad kowalstwem wiejskim w Wielkopolsce, Poznań 1963; Z. Głowa, Ludowe zdobnictwo żelaza w pow. Opoczno, PSL, 1961, nt I , s. 34—40. Por. Z. Cieśla-Reinfussowa, Okucia wozów z okolic Makowa, Cz. I . Analiza form, PSL, 1948, nr 11-12, s. 27-34, Cz. I I . Analiza ornamentów, 1949, nr 1—2, s. 26—38; E. Fryś, Ludowe kufry okuwane, tamże, 1959, nr 1-2, . 46-53; F. Kotula, Ze studiów nad zdobnictwem kowalskim w okolicach Rzeszowa („Raki" czyli kratki), tamże, 1952, nr 2, s. 87—91; M. Michalska, Krzyże żelazne w powiecie wieluńskim, tamże, 1959, nr 1—2, s. 54—61. Por. K. Malkiewicz, A. Zambrzycka, Fajczarstwo na Podhalu, PSL, 1956, nr 4—5, <s. 209—218; W. Gentil-Tippenhauer, Andrzej Opacin Kubin, tam­ że, 1955, nr 6, s. 376—384; taże, Józef Bigos, tamże 1957, nr 1, s. 25-32; taże, Stanisław Szymoszek Gą­ sienica (Stolarz i spinkarz podhalański), tamże, 1957, nr 3, s. 174—179. Por. Z. Bocheński, Ornamentyka ludowa na zbrojach husarskich, PSL, 1955, nr 6, s. 362—375. Por. T. Seweryn, Arcydzieła żelazorytu ludowe­ go (Formy do wyrobów opłatków), PSL, 1955, nr 6, s. 335—361. Por. O. Malkiewicz, Z zagadnień kieleckiej sny­ cerki, PSL, 1960, nr 4, s. 195—205; L . Węgrzynowicz, Zdobienie serków owczych, tamże, x955, nr 1, s. 2—22; B. Kopczyńska-Jaworska, Owcze sery zdobione Kar­ pat, „Etnografia Polski", t. V, 1962, s. 197—231; 2 3 4 s 5 6 7 8 M. Woźnowski, Zdobione formy i matryce do masła, PSL, 1962, nr 2, s. 67—83. ° Por. M. Przeździecka, Zdobione „duhy" pod­ laskie, PSL, 1953, (nr 6, is. 377—381; J. Czajkowski, Ozdobne drabinki do kwiatów, tamże, 1955, nr 2, s. 100—103; tenże, Ozdobne ule skrzynkowe, tamże 1960, nr 4, s. 206—210 i in. Por. J. P. DCkowski, Wnętrze chaty jasieńskiej, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicznego i Etno­ graficznego w Łodzi. Seria Etnograficzna", nr 2, 1958, K. 45—89; Z, Neymanowa, Wnętrze chaty w Klo­ nowej i okolmy, tamie, nr 3, 196o! s. 207-240; taże, Wnętrze chaty w Załęczu, tamże, nr 5, 1961, s. 75-94 taże! Wnętrze chaty w WlynicLh i okolicy tamże nr 7 1963 s 75-101- L Dubiel, Wnętrze domu chłopi skiego w' Beskidzie' Śląskim w latach 1860-1950, Prace i Materiały Etnograficzne" X z 2 1957 s. 7-72. • 10 M d l e n a l y w m < ) g r a l l c z n e z 11 Por. E. Fryś, Jan Golis, łowicki stolarz i rzeź­ biarz, PSL, 1959, nr 3, s. 161—167; taże, Meble Józefa Gibuly, tamże, 1961, nr 2, s. 97-100; W. GentilTippenhauer, Stanisław Szymoszek Gąsienica, wyd. cyt. Por. J. Ginett-Wojnarowiczowa, Piernik raci­ borski, PSL, 1948, Inr 11—12, is. 38—39; C. Vetulani, Pasłęckie formy piernikarskie, tamże, 1953, nr 1, s. 56—58; M. Zywirska, Rzeźbione formy piernikarskie, tamże, 1957, nr 2, s. 67-106. Por. R. Reinfuss, Czy ludowe kowalstwo arty­ styczne musi zaginąć?, PSL, 1958, nr 4, s. 203—206; M. Maśliński, Ludowe kowalstwo artystyczne (Uwagi związane z pokonkursową wystawą w Krakowie), tamże, 1960, nr 4, s. 243-249; K. Pietkiewicz, Bilans opieki nad sztuką ludową w okresie piętnastolecia, tamże, 1959, nr 4, s. 187-197; R. Reinfuss, Aktualna zagadnienia przemysłu pamiątkarskiego, tamże, 1954, •nr 2, s. 67—78 i in. " Por. O. Mulkiewicz, Z zagadnień..., wyd. cyt., s. 195; W. Gentil-Tippenhauer, Stanisław Szymo­ szek..., wyd. cyt., s. 174; H. Olędzka, Geneza i rozwój zdobnictwa w drzewie na terenie Kurpiowskiej Pusz­ czy Zielonej, rkps pracy magisterskiej w Archiwum Katedry i Zakładu Etnografii UW. " Por. E. Fryś, Jan Golis..., wyd. cyt, s. 161; A. Dobrowolska, Meble ludowe zachodnio-pomorskie, PSL, 1950, nr 1—6, s. 60—61. Potwierdzają te dane 15 13 229 �informacje uzyskane we we i ach Bobolino, pow. Sław­ no, Syrniki, pow. Lubartów oraz Oborczyska, pow. Przasnysz. " Por. R. Reinfuss, Ludowe skrzynie malowane, Warszawa 1954, e. 5—7, 12 i nast.; M . Pękalski, Biłgo­ rajskie budownictwo drewniane, PSL, 1959, nr 3, s. 154—159; J. Grabowski, Sztuka ludowa Mazur i Warmii, tamże, s. 51—59; JM. Zywirska, Zdobienie rzeźbą w drewnie chaty kurpiowskiej, tamże, 1949, nr 3-4 is. 105 i nast.; L. Malicki, Sztuka ludowa Po' Gdańskiego na tle zbiorów Muzeum Pomor­ skiego w Gdańsku, tamże, 1962, nr 3, s. 136—143 i in. 17 Por. W. Gentil-TLppenhauer, Stanisław Szymossek..., wyd. cyt., zakończenie artykułu, a także M. Gładysz, Górilskie zdobnictwo drzewne..., wyd. cyt., s. 3—-19. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo..., wyd. cyt., s. 353; Z. ,B. Głowa, Ludowe zdobnictwo..., wyd. cyt., s. 40 i nast. 1B 19 Nie bez znaczenia ibyło także, wiążące się z ty­ mi tradycjami, zaopatrzenie warsztatów kowalskich w narzędzia, szczególnie służące zdobieniu, np. stem­ ple. Wystarczy powiedzieć, że w rejonie Makowa używano kilkudziesięciu odmian stempli, w Opoczyńskiem - kilkanaście, a na terenie Kurpiowszczyzny M A R I A W O.L E Ń S 2 sierpnia 1964 r. zmarła mgr Maria Woleńska, znana działaczka na polu sztuki ludowej i muzeal­ nictwa, która z talentem organizacyjnym łączyła go­ rące umiłowanie sprawy i wyjątkową kulturę arty­ styczną. Urodziła się 21.VII.1904 r. w Tarnopolu. Jej ojciec, doktor medycyny Orliński, był zapalonym społecznikiem i posłem na Sejm. Po ukończeniu pra­ wa na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie specjalizowała się w etnografii na Wydziale Huma­ nistycznym. Do chwili wybuchu wojny zdążyła ukoń­ czyć 4 lata studiów i już w czasie ich trwania da­ ła się poznać jako świetna organizatorka w Patro­ nacie Przemyślu Ludowego i Domowego w Tarno­ polu, zrzeszającym do 1939 r. około 2.000 twórców ludowych. Skupowała piękne werety z Koropca, ma­ lowane miski z Toustego i wiele innych przedmio­ tów. Ona to „odkryła" doskonałego rzeźbiarza ludo­ wego, Dymitra Bilińskiego, którego figury, zakupio­ ne przez Muzeum Etnograficzne w Krakowie a także miłośników sztuki, znalazły się w wiele lat później na sławnej krakowskiej wystawie malarstwa, rzeź­ by i grafiki ludowej (1948 r.) i o których pisała w „Polskiej Sztuce Ludowej" (1957 r., nr 4, s. 208—215). Z ramienia Patronatu zorganizowała dwie szkoły tkactwa Srzebyczkowefio w Mikulińcach i Ładyczynie wznawiające tradycyjne kobierce barwione W czasie okupacji — już w Warszawie — utrzy­ mywała rodzinę z warsztatu tkackiego na Bielanach, gdzie dzieliła sie swymi umiejętnościami z art.^plast Janiną Trawińską i Irena Kwiatkowską znanymi dziś g ł ó w n i e 7 z 7 ^ ^ v ^ Ł ^ w ^ ^ ^ c h l T ^ cowni^"Doświadczanej Tkactwa ZtysS^Zegl Znajomość warsztatu pozwoliła Marii Woleńskiej już po wojnie — w Krakowie — na projektowanie Północnej — zaledwie kilka. Por. R. Reinfuss, Polskie ludowe kowalstwo..., wyd. cyt., s. 364—375; Z. CieślaReinfussowa, Okucia wozów..., wyd. cyt., s. 26—27; Z. B. Głowa, Ludowe zdobnictwo..., wyd. cyt., ,s. 39. ° Jw. *> Por. M. Michalska, Krzyże żelazne..., wyd. cyt., s. .54 i in. Ostatnio zajmował się sprawą tą obszernie Andrzej Abramowicz, Studia nad genezą polskiej kul­ tury artystycznej, Łódź 1962, s. 103 i nast. Dlatego też wydaje się, iż pierniki i związane z nimi formy rzeźbione w drzewie należy traktować jako część składową twórczości rzeźbiarskiej sensu •stricto. 'Por. « . Olędzka, Z badań nad wycinanką kur­ piowską, PSL, 1964, nr 3, e. 176. Przy wyznaczaniu tych modeli pominięte zo­ stało rzeźbienie form drewnianych do pierników (por. przyp. 23). Określenia tego użyłem sa Claude Lévi-Straussem, L'Antropologie sociale devant l'histoire, „Anna¬ les Economiques Sociétés Civilisations", R. 15, 1960, nr 4, s. 625—637; por. też Dzicy i cywilizowani, z Claude Lévi-Straussem rozmowa Zofii Sokolewicz i Tadeusza Drewnowskiego, „Polityka", R. V I I I , 1964, nr 27 (383), s. 1, 9. ! 23 25 2 1 25 s s K A 1 9 0 4 - 1 9 6 4 artystycznych tkanin ubraniowych dla cepeliowskiej Sp-ni Art.-Plastyków im. Wyspiańskiego, za które otrzymywała na konkursach liczne pierwsze nagrody. Jako kustosz Muzeum Etnograficznego w Kra­ kowie (w latach 1948—1954) organizowała wiele wy­ staw stałych, jak: „Sztuka ludowa", „Jak człowiek się odziewał", „Współczesne przeobrażenia sztuki ludowej" oraz czasowych, jak np. „Zdobnictwo pol­ skie", „Sztuka ludowa mniejszości narodowych w Polsce" (opracowując do niej obszerny katalog). Dla uczestników Międzynarodowego Kongresu Historyków Sztuki A.I.C.A. przygotowała specjalną wystawę: „Polska sztuka ludowa — rzeźba i ma­ larstwo". Opracowała też w niezwykle rzetelny spo­ sób część inwentaryzacyjną katalogu już wspomnia­ nej wystawy: „Malarstwo - Rzeźba - Grafika". Po przeniesieniu do Muzeum Narodowego w Kra­ kowie pełniła funkcje inspektora 5 muzeów regio­ nalnych a nadto konserwatora tkanin. Podczas wy­ jazdów w teren nabawił? się gruźlicy. Ostatnie lata poświęciła bezpośredniej pracy z twórcami ludowymi — już z ramienia Cepelii, a mia­ nowicie z Feliksem Czajkowskim, rzeźbiarzem z Zelczyny pod Krakowem, którego talent bardzo się roz­ winął pod jej opieką, wznawiała też stare formy ce­ ramiki w Starym Sączu u garncarza Józefa Biliń­ skiego, współdziałała z Janikiem nad kontynuowa­ niem tradycji rzeźby łemkowskiej. W Cepelii pierwsza wprowadziła repliki muzealne mebli podhalańskich i nowosądeckich s k ™ X i^low^ch^wydn^k żydowskich czuwała nnd w^konarTiem d w K I w h K r obrazów ^ < z k l e i taZkltt M l i l u d o w i w llJ^t Niełatwi b^ifSni^ k™W,fc,VTi w ™ 7 £^™1^„<£l wymTjej u m f e l ę t r S i doskonały smak SystycznyT Janino Orynżyna, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/69a72941c06724d86114acf3ec21a2c1.pdf 373202c4b4a8ac049ed7873389509103 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:652 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1969 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:599 Title A name given to the resource Uwagi o modelu / ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1969 t.13 z.1, s.11-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część I A R Y T К U Ł Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X I I I : 1969 z. 1 KRYSTYNA MAŁKOWSKA U W A G I O MODELU * Podjęcie tego tematu jest zadaniem niewdzięcznym: tyleż trudnym, co nieefektownym; jednak coraz częstsze stosowanie terminu „model" — można by rzec moda na model — w jakimś sensie niepokoi i pro­ wokuje do rozważań. Niepokoi, bo odrobina choćby intuicji oraz do­ świadczeń z zakresu stosowania tego terminu w mowie potocznej wystarczy, aby zdawać sobie sprawę z jego niejednoznaczności, a więc i potrzeby dokładniejszego sprecyzowania. Bliższe zapoznanie się z modelem stosowanym jako narzędzie pozna­ nia naukowego uświadamia nam, że i tu nie może być mowy o ja­ kimś jednym modelu, że mamy do czynienia z całym szeregiem typów, zróżnicowanych zarówno pod względem formy, jak i funkcji. Inaczej pojmuje się model w naukach sformalizowanych, dedukcyjnych, ta­ kich jak matematyka, logika matematyczna czy fizyka teoretyczna, inaczej znów — i bardziej różnorodnie — w naukach empirycznych. Przy t y m i m bardziej dana gałęź nauki empirycznej odbiega swym cha­ rakterem od nauk ścisłych, t y m dowolniej posługuje się pojęciem modelu. Wśród wypowiedzi, różnych autorów znaleźć można bardzo różne de­ finicje modelu; zależy to najczęściej od tego, jaką dany autor reprezen­ tuje dyscyplinę naukową oraz na jakie właściwości modelu kładzie główny nacisk. Dla przykładu przytoczę kilka ważniejszych definicji: „Modelem jest to, czym się posługujemy w miejsce nie dającej się objąć rzeczywistości" * A r t y k u ł niniejszy jest oparty na referacie w y g ł o s z o n y m przez a u t o r k ę na konwersatorium naukowym Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego i Z a ­ kładu Etnografii Powszechnej I H K M P A N . Został p o m y ś l a n y jako punkt wyjścia d l a b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w y c h r o z w a ż a ń n a ten t e m a t , u j ę t y c h w f o r m ę c y k l u d a l s z y c h r e f e r a t ó w , k t ó r y c h tematy o b j ę ł y b y konkretne dziedziny b a d a ń w ś w i e t l e analizy modelowej. 1 Role G . F r e y , Syrnbolische und of the Model in Mathematics ikonische Modelle, and Natural and [w:] Social The Concept Sciences, and the Proceedings �12 KRYSTYNA MAŁKOWSKA „Model jest odbiciem jednej dziedziny zjawisk przez inną lepiej znaną i bardziej zrozumiałą" . „Model jest łącznikiem między teorią i doświadczeniem; strukturą formalną, która może być poddana badaniu" . Model to „możliwa realizacja, w której wszystkie uzasadnione zdania teorii T są s p e ł n i o n e " . Ostatnie sformułowanie jest definicją przyjętą w logice matematycz­ nej. P. Suppes widzi w niej treść pojęcia modelu wspólną dla nauk dedukcyjnych i empirycznych. Różnią się one jedynie w sposobie jego stosowania. („Stałość znaczenia przy różnicy stosowania"). W. A. Sztoff proponuje następującą definicję: „Przez model rozumie się taki system pojęciowy lub materialno-realny, który odtwarzając lub odzwierciedlając badany obiekt może go zastąpić tak, że jego badanie daje nam nową informację o t y m obiekcie" . To, że model raz może mieć postać całkowicie materialnego układu, że może n i m być model konstrukcji statku czy samolotu albo organizm' zwierzęcia traktowany np. jako analogia organizmu człowieka, czy też zwykła mechaniczna pompa ssąco-tłocząca reprezentująca w uprosz­ czony sposób działanie serca itp., innym razem znowu może być w y ­ rażony równaniem matematycznym, wykresem itd. — nie musi stano­ wić o aż tak istotnych różnicach między poszczególnymi typami modeli, żeby nie można było szukać jakiegoś wspólnego mianownika, wspólnej cechy, która łączy je jednak ze sobą. Z punktu widzenia teorii pozna­ nia naukowego wszystkie modele w n i m stosowane określamy jako i n ­ strumenty poznania. Nie jest to jednak cecha pozwalająca na wyodręb­ nienie ich jako oddzielnej klasy. Teorie np. to też jedno z narzędzi po­ znania. A jednak, jakkolwiek oba te pojęcia niekiedy bywają niesłusznie utożsamiane, modele różnią się od teorii stopniem abstrakcji (ogólności), wyrażającym się w tym, że teorie mają charakter ponadczasowy i ponadprzestrzenny (oczywiście chodzi tu o teorie wysoce abstrakcyjne), podczas gdy modelom przysługują współrzędne czasu i przestrzeni . 2 3 4 5 6 of the Colloqium [...] organized D o r d r e c h t 1961, s. 90. F r e y, op. cit. at Utrecht, January 1960 by Hans Freudenthal, 2 3 L . A p о s t e 1, Towards Sciences, [w:] The Concept..., the Formal s. 9. Study of Models in the Non-formal 4 A . T a r s к i , A General Method in Proofs of Undecidability, [w:] A . T a r s к i, A . M o s t o w s k i , R . M . R o b i n s o n [ E d s . ] Undecidable Theories, Amsterdam 1953, s. 11; P . S u p p e s , A Comparison of the Meaning and Uses of Models in Mathematics and the Empirical Sciences, [w:] The Concept..., s. 163. 5 W . A . S z t o f f , Modelirowanije 1966, s. 19. F г e у , op. cit, s. 91. 6 i filosofía, AN SSSR, Moskwa—Leningrad �UWAGI O MODELU 13 Przy teroriach niższego rzędu, mających charakter empirycznych uogól­ nień, zróżnicowanie to jednak w znacznym stopniu się zaciera. Drugą istotną cechą modeli jest ich gnoseologiczna funkcja odbi­ jania, odzwierciedlania obiektywnej rzeczywistości; funkcja podkreśla­ na bardzo mocno przez filozofię materialistyczną. Wydaje się wszakże, że ów wspólny mianownik można znaleźć w sformułowaniu: model jest realizacją (wcieleniem) jakiejś określonej z a s a d y u p o r z ą d k o w a n i a elementów danego układu — bądź wynikającej bezpośrednio z teorii {dedukcja), bądź stanowiącej podstawę tworzenia uogólnień empirycznych. Pierwsza, ogólna część tego sformu­ łowania, daje się zastosować również i do innych, pozanaukowych mo­ deli, używanych np. za wzorce standartowe w technice, produkcji i życiu codziennym. Przyjmując sformułowanie, że model jest odwzorowaniem zasady, różnicę między modelem w naukach dedukcyjnych i empirycznych widzimy w innym stosowaniu tego pojęcia. W pierwszych na podstawie dedukcji szukamy kolejnych realizacji zasady, „schodząc" niejako na coraz niższe stopnie abstrakcji w kierunku rzeczywistości, w której powinna spełniać się owa zasada — w drugich zaś istotne jest, by wychodząc od konkretu znaleźć zasadę coraz bardziej ogólną w miarę wznoszenia się ku wyższym poziomom abstrakcji. Tę niezmiernie ważną funkcję modelu w poznaniu naukowym nazywamy interpretacją. Tak więc, jak wynika z tego, co zostało wyżej powiedziane, ostateczną interpretacją faktów i zjawisk świata empi­ rycznego byłaby teoria o możliwie najwyższym stopniu ogólności, podczas gdy ostateczną interpretacją każdej teorii jest ta dziedzina rzeczywistości, której ona dotyczy. „Świat jest modelem naszych nauk w tej mierze, w jakiej nauki te są prawdziwe. Lub odwrotnie, zadaniem nauki jest znalezienie formuły matematycznej (calculus), dla której rzeczywistość jest jedynym modelem" . Wprawdzie interpretacja w naukach empirycznych jest odwrotnie skierowana niż w naukach sformalizowanych, to jednak model — w i ­ doczny wyraźnie jako ogniwo wiążące oba te sposoby rozumowania — jest w istocie swej ten sam. Podkreśla to również Sztoff w rozdziale swej pracy poświęconym zagadnieniu interpretacji, kładąc jednocześnie nacisk na najściślejszy związek modelu z interpretacją, na nierozdzielność tych dwu pojęć. Jest to jego zdaniem proces poznawczy w którym pojęcia modelu nie da się niczym zastąpić, w wielu bowiem innych przypadkach, jak sądzi, należy czynić próby unikania tego terminu 7 8 7 8 Przez d z i e d z i n ę rozumie A p o s t e 1, op. cit. się o k r e ś l o n y zbiór e l e m e n t ó w , ich relacji 1 funkcji. �14 KRYSTYNA MAŁKOWSKA wszędzie tam, gdzie można go zastąpić innym bliskoznacznym, takim jak wzór, struktura, schemat itp. Pozwoliłoby to choć w części zmniej­ szyć jego wieloznaczność. Niejednokrotnie model jest niesłusznie utożsamiany z teorią, zwłaszcza teorią niesprawdzoną — hipotezą; nieraz zamiennie używany z terminami: „typ", „ s t r u k t u r a " lub wręcz rozumiany jako „konkretny, funkcjonujący system" (zwł. w ekonomii). W naukach empirycznych posługujemy się. obok indukcji, również szczególną formą d e d u k c j i . Dedukcja empiryczna nie ma charakteru sformalizowanego systemu opartego na podstawowych pewnikach — aksjomatach; podstawę jej stanowią teorie, które na danym etapie badań mogą być przyjęte jako podstawowe przesłanki (quasi-aksjomaty) wnio­ skowania dedukcyjnego lub są „roboczo", hipotetycznie przyjmowane dla weryfikacji niesprawdzonych jeszcze teorii. Interpretując w ten sposób te teorie tworzymy ich modele, ich realizacje, a konfrontując je z daną dziedziną faktów, zjawisk, ich relacji i funkcji — weryfikujemy je. Dobrze zweryfikowane teorie mogą stanowić podstawę do wniosko­ wania o pewnej dziedzinie rzeczywistości, oczywiście dopóki dalszy sto­ pień przybliżenia, uzyskany w miarę doskonalenia metod, lub inny kąt widzenia nie pozwoli na wykrycie zjawisk sprzecznych z teorią. W t y m przypadku, jeśli teoria opierała się na realnych elementach i rzeczywi­ stych relacjach, najczęściej nie dezaktualizuje się ona, lecz kurczy się zasięg jej stosowalności. Najczęstszą bodaj wadą teorii opartych na empirycznych uogólnieniach jest nadmiernie szeroki zakres ich stoso­ wania. 9 Już z tych ogólnych uwag widać, że oba procesy rozumowania: indukcyjny i dedukcyjny, nie stanowią jakichś odrębnych, niezależnych od siebie procesów myślowych i poznawczych, lecz splatają się ze sobą stale i nierozerwalnie, choć często sobie tego nie uświadamiamy. Można by przyjąć, że w czystej postaci procesy te zachodzą jedynie na naj­ wyższych szczeblach abstrakcji (matematyka, logika formalna) z jednej strony, z drugiej zaś na poziomie elementarnych, bezpośrednich zdań empirycznych typu postrzeżeniowego. Ale i t u sprawa nie przedstawia się tak zupełnie jasno. Karol Popper na przykład twierdzi, że nie istnieją zdania całkowicie empiryczne, że wszystkie one zawierają implicite elementy dedukcyjne. Jest on rzecznikiem poglądu, że wszystko to, co można nazwać procesem poznawczym, polegającym na zdobywaniu coraz większej ilości informacji o postrzeganej rzeczywistości, jest w istocie swej oparte na dedukcji, choć ma ona często charakter bardzo • Por. M . K o k o s z y ń s k a , z 18 lutego 1968. W drodze do jedności wiedzy, „Kultura", nr 7 �15 UWAGI O MODELU 10 „utajony" . Wynikałoby z tego, że doznając wrażeń zmysłowych jeszcze nie poznajemy świata, dopóki, nie włączy się myśl, zawierająca zawsze elementy dedukcji. Zagadnienia te są stale przedmiotem gorących dyskusji teoretyków poznania naukowego. Tak czy inaczej sprawy stoją na biegunach ekstre­ malnych, wydaje się rzeczą oczywistą, iż w procesie poznania jedynie wówczas możemy uzyskać maksimum informacji o rzeczywistości w za­ dowalającym stopniu przybliżonych do prawdy, jeśli potrafimy umysł nasz skłonić do ustawicznego przerzucania się od konkretu do abstrakcji i od abstrakcji do konkretu. Nigdy nie możemy być w dostatecznym stopniu pewni uogólnień empirycznych opartych na metodzie indukcyj­ nej! wychodzących od elementów szczegółowych, a to przede wszystkim z dwóch powodów: 1. Pewność, że nie istnieje w obrębie danej klasy żaden element sprzeczny z naszym uogólnieniem — pomijając już, że jest praktycznie nieosiągalna — wymaga przede wszystkim wyróżnienia danej klasy spośród innych, wyznaczenia granic jej zasięgu. To jednak jest już zabiegiem dokonywanym na wyższym poziomie uogólnienia. 2. Dlatego, że rzeczywistość jest czynnym procesem, tworzącym coraz to nowe elementy, nowe zależności. W takich naukach, jak biolo­ gia, a bardziej jeszcze nauki o kulturze i społeczeństwie, czynnik ten występuje szczególnie silnie. Wróćmy jednak do tego ogniwa wiążącego — do modelu; omówiliśmy ogólnie jego funkcję interpretacyjną. Nie jest to jednak funkcja jedyna, choć — jak było już powiedziane — bodaj najważniejsza. W nauce występuje jeszcze szereg innych postaci modelu; do najczęściej stosowa­ nych należą modele eksperymentalne i dydaktyczne (poglądowe). Typologia modeli jest równie niejednolita, jak ich definicje — zazwy­ czaj przyjętymi kryteriami podziału na podstawowe typy są forma, a raczej tworzywo i funkcja. Najczęściej spotykany podział rozróżnia: 1 M o d e l e r e a l n e (przedmiotowe) zwane też przez niektórych autorów materialnymi. Sztoff np. przyjmuje ten drugi termin, preferując go ze względu na bardziej ogólny charakter, obejmujący również pola fizyczne. Do tego typu należą wszystkie modele rzeczywiste istniejące obiektywnie w przyrodzie lub wykonane przez człowieka. Mogą to być wszelkie modele substancjalne, wykonane z dowolnego materiału, mogą być żywe modele (np. zwierzęta doświadczalne), wszelkie urządzenia eksperymentalne itp. 2. M o d e l e n o m i n a l n e , nazywane też pojęciowymi, konceptu­ alnymi, lub — jak u Sztoffa — również idealnymi (niezbyt szczęśliwie 1 0 K . R. P o p p e r , The Logic of Scientific Discovery, New York 1959. �16 KRYSTYNA MAŁKOWSKA ze względu na zbyt silne skojarzenia z typami idealnymi). Mają one charakter pewnych założeń myślowych i mogą występować w postaci ikonograficznej, werbalnej lub wyrażonej w symbolach (matematycznych i in.). Modele nominalne bądź odnoszą się do rzeczywistości, stanowiąc jedynie jej uproszczenie, polegające na wyższym poziomie uogólnienia (np. wyabstrahowanie cech istotnych) — mają więc swe odpowiedniki w świecie realnym i w tym sensie są również rzeczywiste, choć pojęcio­ we, bądź nie mają takich odpowiedników, są tylko idealizacjami, konstruktami syntetycznymi. Do nich należą wszelkie wyidealizowane pojęcia graniczne, jak np. w fizyce ciało doskonale czarne, gaz doskonały, próżnia idealna itp., a w naukach społecznych modele odpo­ wiadające typom idealnym, jak społeczeństwo zamknięte — społeczeń­ stwo otwarte, Gemeinschaft — Gesellschaft i wiele innych. Są to urzeczowione formy pewnych cech, które w rzeczywistości występują jedynie w różnym stopniu nasilenia jako przymioty rzeczy, a w typie idealnym ulegają ekstrapolacji ad extrémům. Takie wartości graniczne, praktycznie nie istniejące, dadzą się jednak pomyśleć jako realizacje teoretycznie możliwe. Byłyby one jednak real­ nie możliwe jedynie wówczas, gdyby mogły istnieć sytuacje idealne, t j . doskonałe, w których działałyby jedynie czynniki jednoznacznie i jedno­ kierunkowo tworzące taki właśnie obiekt. W rzeczywistości zdarzyć się niekiedy może sytuacja zaledwie zbliżona do idealnej, kiedy czynniki zakłócające i wynikające stąd deformacje obrazu przy pewnych założe­ niach możemy „praktycznie zaniedbać". Wyidealizowane pojęcie graniczne może być niejednokrotnie pomocne w poznaniu naukowym, jest jednak tylko jednym z narzędzi poznania, pełni rolę instrumentalną, a jako obiekt abstrakcyjny, idealny, nie może być przedmiotem badań empirycznych, prowadzić to bowiem może do szeregu mistyfikacji naukowych. W związku z t y m i rozważaniami nasuwa się pewien przykład z zakresu nauk społecznych, który budzi niepokój. Chodzi o ,.społeczność lokalną" — termin tak często stosowany w odniesieniu do konkretnych społecz­ ności, który przecież nie jest niczym innym, jak takim wyidealizowanym pojęciem granicznym, mającym na drugim biegunie swoją opozycję pomyślaną jako społeczność o zerowym stopniu więzi lokalnej. Oba te typy stanowią punkty graniczne skali jakiegoś continuum nasilenia więzi lokalnej tak, jak występuje ono realnie; w rzeczywistości nie istnie­ ją jednak wartości graniczne tego nasilenia: nie ma społeczeństw opar­ tych całkowicie i wyłącznie na więzi lokalnej, jak trudno też sobie wyobrazić społeczeństwa pozbawione jej zupełnie. A zatem „społeczność lokalna" jest jedynie konstruktem, którym wolno nam się posługiwać instrumentalnie jako układem odniesienia ułatwiającym ewentualną �17 UWAGI O MODELU typologię określonych zjawisk społecznych, nie możemy natomiast hipostazować jej, traktując jako byt rzeczywisty i czyniąc z niej przed­ miot badań empirycznych. Jedyne, co możemy badać, to nasilenie więzi lokalnej w konkretnych takich czy innych społecznościach: wioskowych, osiedlowych itp. Typy idealne, zdaniem M a r t i n d a l e ' a , zostały głównie stworzone przez ,XIX-wieczny komparatyzm w naukach społecznych w ramach ogólnej tendencji do wyróżniania typów. Tendencja ta stanowiła próbę stworzenia wspólnych mianowników i układów odniesienia dla metody porównawczej, aby uczynić z niej bardziej precyzyjną procedurę nau­ kową. „Miejsce, jakie zajmują typy idealne w socjologii współczesnej, świadczy o t y m , w jakim stopniu metoda socjologiczna wciąż jeszcze pozostaje na poziomie komparatyzmu" . Martindale dodaje, że konstruo­ wanie typów idealnych przez wczesnych socjologów nacechowane było znacznie większą odpowiedzialnością intelektualną, niż by się mogło z pozoru w y d a w a ć . B y l i oni świadomi (jak się należy domyślać, w prze­ ciwieństwie do współczesnych), że ich typy idealne są raczej konceptu alizacjami niż obiektami realnymi. Dychotomie, opozycje, alternatywy są pojęciami logicznymi, którymi posługujemy się w procesie poznawczym. Ontologicznie rzecz biorąc nie istnieją. Popełniamy, jak się zdaje, dość częsty błąd, polegający na tym, że owym koncepcjom pomocniczym przypisujemy cechę istnienia w sensie on to logicznym. Co więcej, w ślad za t y m przenosimy, a w każ­ dym razie do niedawna zbyt często przenosiliśmy, w naukach społecz­ nych logiczną zasadę niesprzeczności w sferę ontologii. Zontologizowanie dychotomii i zasady niesprzeczności stwarzało niezmiernie dużo nieporo­ zumień. Jest jeszcze jeden powód, dla którego — jak należy przypuszczać — typy idealne cieszyły się (i cieszą) powodzeniem na gruncie nauk społecznych. Typ idealny może być formą eksperymentu myślowego, k t ó r y w braku możliwości przeprowadzania eksperymentów realnych stanowi ich namiastkę. Eksperyment myślowy bywa zresztą szeroko stosowany również w ekonomii, a nawet w naukach przyrodniczych. Karol Hempel wyraża pogląd, iż idealne typy ekstremalne należą do wczesnych stadiów rozwoju dyscypliny naukowej; zanikają w miarę rozwoju badań statystycznych i ustalania k r y t e r i ó w operacjonalnych, pozwalających na dokładne ocenianie stopnia „mniej lub więcej" na n 12 1 1 D . M a r t i n d a l e , Sociological Symposium on Siciological Theory, M a r t i n d a l e , op. cit. l t 2 — Etnografia Polska, t. X I I I , z. 1 Theory and the E v a n s t o n 1959. Ideal Type, [w:] L . Gross, �18 KRYSTYNA MAŁKOWSKA continuum. Np. skala temperatur ostatecznie wypiera oceny: zimno-gorąco . Wydaje się, że ostatnio wyobraźnia nasza w zakresie nauk o kulturze uczyniła już duży postęp, przyjmując coraz powszechniej zasadę komplementarności i ciągłości zjawisk, a nie ich dyzjunktywnego wyłączania się. Nie tylko poszczególne dziedziny życia i kultury, poszczególne fakty i zjawiska mogą być względem siebie komplementarne (komplementarność ontologiczna); komplementarne mogą być również poszcze­ gólne ich aspekty zależne od sposobu względnie kąta widzenia, od mikrodo makropoznawczych pozycji (komplementarność epistemologiczna). Być może tworzenie komplementarnych modeli aspektowych zwią­ zanych z odpowiadającymi i m teoriami jest słusznym rozwiązaniem etapowym w dążeniu do teorii ogólnej. Powstać może w ten sposób rodzina modeli izomorficznych względem badanej dziedziny rzeczy­ wistości. Izomorfizm polega na odpowiedniości, przystawaniu, ogólniej — podobieństwie modelu do teorii, dwu teorii do siebie lub modelu do obiektu. Teorie izomorficzne, t j . takie, których prawa mają tę samą formę, są nawzajem swymi modelami; jest to szczególny przypadek, kiedy teoria może być modelem (nominalnym). I m wyższy stopień izo­ morfizmu, t y m bardziej adekwatny jest model. Ściślej izomorfizm polega na t y m , że oba układy: modelowy, uproszczony A i bardziej złożony B, występujący w roli explicandum, dadzą się wyrazić za pomocą tej samej formuły matematycznej (równania, funkcji). Modele mogą być również homologiczne, t j . identyczne z układem badanym pod względem zacho­ dzących w nich procesów. Innym rodzajem modeli wyidealizowanych mogą być konstrukty oparte na łączeniu cech idealnych lub w ogóle pewnych cech w takim połączeniu nie występujących. Za przykład może nam posłużyć np. „człowiek idealny". Modele tego rodzaju mogą funkcjonować jako norma­ t y w y albo jako układy postulowane, wynikłe z założeń teoretycznych lub doktrynalnych. Niebezpieczną ich stroną jest możliwość ewentualnego znoszenia się, wzajemnego wykluczania się pewnych — sztucznie zesta­ wionych — cech, które w realizacji nie mogą łącznie występować bądź funkcjonować. W etnografii polskiej, jak się zdaje, preferuje się obecnie typ modelu przyjęty z ekonomii i historii gospodarczej, a rozumiany jako a) model pewnego typu ekonomiki ujętego w jego cechach istotnych, z pominięciem cech drugorzędnych i akcydentalnych, b) model konkretnego, funkcjo­ nującego systemu społeczno-ekonomicznego (lub społeczno-kulturowego), 13 1 3 C . G . H e m p e 1, Symposium: Problems in the Social Sciences, Language and Human p o d a j ę z a D . M a r t i n d a l e , op. cit., s. 87. of Concept and Theory Formation Rights, P h i l a d e l p h i a 1952, s. 65—86; �UWAGI O MODELU 19 zbudowany również na jego cechach istotnych i wreszcie rzadziej c) mo­ del typu wyidealizowanego drugiego rodzaju, t j . syntezy „zlepionej" ż cech wyabstrahowanych z kontekstu realnych układów w sztuczną całość. Czytelnik zaczyna się już zapewne niepokoić, że wciąż jeszcze nic się nie mówi o t y m , w jaki sposób konstruuje się model lub skąd możemy wiedzieć, że pewien układ A można uznać za model obiektu В mniej znanego bądź trudniejszego do ogarnięcia wyobraźnią ze względu na duży stopień skomplikowania czy też przestrzenne rozmiary. Tu leży największa trudność i potencjalne źródło rozczarowania: niestety, nie da się podać szczegółowej recepty na model. Po prostu zależy to od konkret­ nego przedmiotu badań i od celów, jakie sobie w tych badaniach sta­ wiamy, a w znacznym stopniu również od intuicji, od twórczej w y ­ obraźni badacza. Inne warunki musi spełniać model eksperymentalny, inne wzorzec produkcyjny jako swego rodzaju normatyw, jeszcze inne model dydaktyczny, w którym chodzi tylko o możliwie najbardziej po­ glądowe przedstawienie pewnej teorii czy zjawiska już stosunkowo do­ brze znanego i t d . Dlatego też modelowanie w naukach typu empirycznego pozwala osiągnąć jedynie pewne stopnie przybliżenia — oczywiście i m są one wyższe, t y m bliższe prawdy jest wnioskowanie oparte na tej metodzie. Niezmiernie istotną cechą modelu jest apelowanie do wyobraźni, pobudzanie jej i wznoszenie ku wyższym stopniom abstrakcji. Jedno­ cześnie doniosła rola modelu — mimo jego niedoskonałości — w badaniu naukowym i w każdym chyba procesie poznawczym dowodzi z kolei, jak ważny składnik tego procesu stanowi właśnie wyobraźnia. Przecież nawet w życiu codziennym, w kontaktach z ludźmi posługujemy się modelami, nie bardzo tego świadomi. Na przykład to, że pewnych ludzi rozumiemy lepiej, innych gorzej, polega w dużym stopniu na t y m , że poznajemy (lub odczuwamy) bliźnich również na zasadzie modelu — t y m razem sami n i m jesteśmy, stanowiąc układ znacznie lepiej sobie znany. W stosunku do pewnych typów osobowości •— bardziej względem nas homologicznych — model, którym jest nasza własna osobowość, daje większy stopień przybliżenia, dostarczając t y m samym większej ilości informacji o osobowości drugiego człowieka, a więc i wyższy stopień zrozumienia. Dla ułatwienia zrozumienia procesu powstawania modelu przytoczę tu za Leo Apostelem sformułowanie ogólnych warunków towarzyszących temu procesowi: „ M y ś l w y m a g a o g a r n i ę c i a w j e d n y m akcie p o z n a w c z y m istotnych cech danej d z i e d z i n y ; w t y m c e l u d z i e d z i n a ta m u s i b y ć w y r a ż o n a albo u k ł a d e m r ó w n a ń , albo w formie obrazu lub diagramu. �20 KRYSTYNA Myśli potrzebne dlatego t e ż d o k o n u j e jest MAŁKOWSKA ujrzenie systemu w w y d z i e l e n i a tego s y s t e m u opozycji spośród i odróżnieniu innych w od sposób innych; bardziej z u p e ł n y n i ż m a to m i e j s c e w r z e c z y w i s t o ś c i . S y s t e m r o z p a t r u j e m y w p e w n e j elementy z b y t m i k r o s k o p i j n e l u b zbyt g e n e r a l n e wypadają z zasięgu interesowania. System poznajemy i kontrolujemy w pewnych n i a ; dlatego t e ż e f e k t y , skali; naszego z a ­ granicach przybliże­ k t ó r e n i e o s i ą g a j ą tego p o z i o m u p r z y b l i ż e n i a są zaniedby­ wane. Badaniu jakiegoś systemu towarzyszy określony cel; wszystko co nie ma jednej całości: dla­ w p ł y w u n a ten c e l u l e g a e l i m i n a c j i . Różne cechy systemu tego p r z e a k c e n t o w u j e m y powiązanie, istotność powinny b y ć poznane jako aspekty ich jedność. Kiedy o s i ą g n i e m y oraz j e d n o l i t o ś ć perspektywy izolację, i punktu jasność, widzenia, jedność, tworzymy adekwatny model w y r a ż o n y b ą d ź w formie r ó w n a ń , b ą d ź r y s u n k u (piktogramu)" 1 4 . Warto się jeszcze chwilę zastanowić nad relacją model-kultura. Czy kultura ma model względnie czy kultura może być modelem? Konieczne będzie tu odróżnianie: a) kultury w znaczeniu ogólnym jako sfery form aktywności człowieka jako istoty społecznej i efektów tej aktywności i b) kultury jako konkretnie funkcjonującego systemu w konkretnych współrzędnych przestrzenno-czasowych. W t y m ostatnim znaczeniu kultury możemy, jak w odniesieniu do konkretnych systemów ekono­ micznych, mówić o modelach bez większych zastrzeżeń. Czy jednak równie prosto przedstawia się zagadnienie: w jakim sto­ pniu możemy konkretną k u l t u r ę typu b uważać za model kultury w zna­ czeniu a? Temat ten doskonale nadaje się do dyskusyjnych rozważań, nie chcę więc sugerować własnego poglądu. W związku z t y m dalsze pytanie: czy i jakie modele kultury (a) są możliwe? Możemy też odwrócić zagadnienie i na k u l t u r ę w sensie global­ nym spojrzeć jako na model, czyli dziedzinę pewnej teorii ogólnej; raczej moglibyśmy, gdyby teoria taka istniała. Rzecz w t y m , że na obecnym etapie rozwoju naszej dyscypliny szukamy właśnie takiej teorii ogólnej, dla której kultura byłaby modelem. Znalezienie teorii, która w zadowa­ lająco adekwatny i jednocześnie generalny sposób tłumaczyłaby procesy i relacje zachodzące w kulturze, ujmując je w kategoriach dostatecznie relatywizujących parametry czasu i przestrzeni, napotyka na razie zasadnicze i chyba zrozumiałe trudności. Jest to bowiem dziedzina, z któ­ rą przy jej całym wewnętrznym, „własnym" skomplikowaniu interferują jeszcze dodatkowo dziedziny substratów, a więc fizyczny, biologiczny, psychiczny i wreszcie historyczny. Tymczasowych rozwiązań szuka się w teoriach i modelach aspektowych. O ileż łatwiej było tworzyć teorie dla świata zjawisk fizycznych, które tłumaczą się tylko własnymi pra­ wami, bez oddziaływania substratów. W poszukiwaniu wyjścia z impasu czyniono w nauce próby tłuma1 4 Apostel, op. cit., s. 15—16. �UWAGI O MODELU 21 czenia zjawisk należących do sfery większego skomplikowania przez sprowadzanie ich do zjawisk i procesów niższego poziomu. Powstawały w ten sposób modele obciążone wadą redukcjonizmu. Nawiasem mówiąc redukcjonizm jest bardzo poważnym niebezpieczeństwem wszelkiego modelowania (poza dedukcyjnym). Przy modelach występuje bowiem ten sam efekt niezamierzony i niepożądany, na jaki zwracaliśmy już uwagę, mówiąc o dychotomiach i o typach idealnych — zawsze grozi nam hipostazowanie, w t y m przypadku przyjęcie odbicia za rzeczywistość, czyli sprowadzenie, zredukowanie układu skomplikowanego do niekiedy bardzo uproszczonego. Jest to dość ewidentny przykład w p ł y w u naszej aparatury pojęciowej (a więc języka) na obraz rzeczywistości, jaki sobie tworzymy, na światopogląd filozoficzny. Globalny model przyjęty w danym okresie przez pewną dziedzinę nauki coraz częściej bywa w literaturze określany jako paradygmat. Termin ten, zapożyczony z językoznawstwa, stosowany bywa na okre­ ślenie modeli dominujących, kształtujących i podporządkowujących sobie wyobraźnię naukową w zakresie całej dyscypliny i wywierających w p ł y w na tworzenie teorii i modeli szczegółowych. Paradygmaty tego rzędu, jak systemy astronomiczne Ptolemeusza i Kopernika, jak geome­ tria Euklidesa czy teoria względności albo teoria ewolucji w biologii, s t a ł y się źródłem niezwykle doniosłych zmian w poglądzie na świat, wywierając jednocześnie w p ł y w na inne dyscypliny naukowe. Znaczenie takich paradygmatów w rozwoju nauki, w rozwoju myśli było i jest ogromne. Thomas S. Kuhn oparł na koncepcji paradygmatu całą teorię rozwoju nauki, zwaną stąd paradygmatyczną . Rzecz polega na normalnym sche­ macie poznania modelowego: ogólna teoria, utworzenie jej modelu-paradygmatu to okres intensywnego rozwoju nauki, zwłaszcza w zakresie teoretycznym. W miarę dalszego gromadzenia dorobku naukowego, nowych odkryć, dochodzi do podważenia adekwatności paradygmatu. Rozdźwięk między przyjętym modelem ogólnym a nagromadzeniem nowych, sprzecznych z nim faktów prowokuje do intensyfikacji badań w t y m zakresie, w jakim najjaskrawiej występowały rozbieżności, a to z kolei prowadzi do powstania nowego paradygmatu. W pierwszym okresie funkcjonuje on często na zasadzie rewelacji, wywołując lawinowe zmiany w innych naukach. Zdarza się też, że nowy paradygmat dojrzewa jednocześnie w różnych dziedzinach poznania. 15 1 5 T . S. K u h n , The Structure of Scientific Revolutions, [ p r z e d r u k z:] Inter­ national Encyclopedia of Unified Science, t. 2, n r 2, C h i c a g o 1962; E . O l s z e w s k i , T. S. Kuhn: The Structure of Scientific Revolutions [rea], „Kwartalnik Historii N a u k i i T e c h n i k i " , n r 4: 1963. �22 KRYSTYNA MAŁKOWSKA Na gruncie nauk społecznych przykładem takiego generalnego paradygmatu jest koncepcja ewolucji w X I X w. przejęta z biologii. Niestety, model ewolucjonistyczny zastosowany do kultury, bez oparcia się na dobrej analizie elementów i na właściwej ich odpowiedniości (izomorfizmie), obciążony redukcjonizmem, gruntownie i na długo znie­ chęcił etnografów do szukania nowego, tak ogólnego modelu. Niemniej nie uchronili się oni zupełnie od przyjmowania paradygmatów. Wyrażało się to choćby w formułowaniu ogólnych definicji kultury, których powstało wiele, a za którymi zawsze, choćby implicite, stoi jakiś model ogólny. Są to jednak paradygmaty trochę na prywatny użytek poszcze­ gólnych badaczy czy szkół, nie są natomiast tak szeroko i świadomie stosowane i nie pociągają za sobą t y l u implikacji, co ewolucjonizm. Nie ulega jednak wątpliwości, że relatywizm, wyrażony w swej naj­ bardziej sformalizowanej postaci w teorii Einsteina, odegrał rolę ogromną w kształtowaniu się poglądów na terenie nauk o kulturze, choć nie zawsze zdajemy sobie z tego dostatecznie sprawę. Na zakończenie warto podkreślić, jak niezmiernie ważne dla zwięk­ szenia naukowej samoświadomości jest spojrzenie na własną dziedzinę badań z większej perspektywy, na tle całej dyscypliny naukowej, a na tę z kolei z jeszcze większej perspektywy — na tle ogólnej teorii poznania. Konieczne jest, by każdy badacz angażował się w pełni w badaną przez siebie problematykę szczegółową, starajmy się jednak przy t y m nie ulegać nadmiernej fascynacji i nie zapominać, iż „jest to tylko jedna z rzeczy wielu" **. Krystyna Małkowska SOME REMARKS ON MODELS S u m m a r y I t is not only i n c o l l o q u i a l s p e e c h t h a t the w o r d "model" h a s m a n y m e a n i n g s . W h e n u s e d b y s c h o l a r s , too, it is u s e d i n v a r i o u s senses. T h e a u t h o r c o m e s to conclusion, however, that all these shades of meaning, differing from the each other i n f u n c t i o n or i n f o r m , c a n be b r o u g h t d o w n to a s i n g l e c o m m o n d e n o m i n a t o r : i n a l l its f o r m s t h e m o d e l i s v a l i d as t h e e m b o d i m e n t of a g i v e n p r i n c i p l e a c c o r d ­ i n g to w h i c h t h e e l e m e n t s of some s y s t e m a r e a r r a n g e d i n o r d e r . I n s c i e n c e , the difference lies in the between different implementations the use model made of i n the the deductive model. In of a g i v e n p r i n c i p l e , "coming of a b s t r a c t i o n t o w a r d s c o n c r e t e c a s e s a n d the e m p i r i c a l sciences deduction, w e look d o w n " to l o w e r for successive and lower w h i c h s h o u l d fit i n w i t h t h e levels principle in ** P a r ę m i e s i ę c y po o d d a n i u n i n i e j s z e g o a r t y k u ł u do d r u k u u k a z a ł s i ę w d i a c h S o c j o l o g i c z n y c h " (nr 1: 1968: s. 27—58) a r t y k u ł P . S z t o m p k i , O modelu w socjologii. „Stu­ pojęciu �23 UWAGI O MODELU question. I n the e m p i r i c a l m e t h o d , on the o t h e r h a n d , w e begin w i t h the c o n c r e t e a n d t r y to f i n d p r i n c i p l e s t h a t c o v e r a l a r g e r a n d l a r g e r a r e a of facts, p r o c e e d i n g t o w a r d s h i g h e r a n d h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n . T h e m o d e l is both a n e l e m e n t a n d a tool of s c i e n t i f i c i n t e r p r e t a t i o n . I n the e m p i r i c a l s c i e n c e s , it is t r u e , i n t e r ­ p r e t a t i o n a i m s i n the opposite d i r e c t i o n f r o m that i n the d e d u c t i v e s c i e n c e s , yet the m o d e l , w h i c h constitutes a d i s t i n c t l i n k c o n n e c t i n g these t w o f o r m s of r e ­ a s o n i n g , is i n r e a l i t y one a n d the s a m e . T h e a u t h o r m a k e s a b a s i c d i v i s i o n of m o d e l s into r e a l m o d e l s a n d n o m i n a l m o d e l s . S h e devotes r a t h e r m o r e s p a c e to n o m i n a l m o d e l s of one k i n d — i d e a l i s a ­ tions, or a r t i f i c i a l c o n s t r u c t i o n s t h a t h a v e no c o u n t e r p a r t s i n r e a l i t y . F o r e x a m p l e , i d e a l t y p e s a r e often u s e d b y the s o c i a l s c i e n c e s , a n d e s p e c i a l l y b y s o c i o ­ logy. I n the c a s e of i d e a l t y p e s t h a t a r e as it w e r e e m b o d i m e n t s of c e r t a i n c h a r a c t e r i s t i c s w h i c h i n r e a l i t y o c c u r o n l y i n d i f f e r e n t i n t e n s i t i e s as t h e a t t r i b u t e s of t h i n g s , t h e r e is f r e q u e n t l y a t e n d e n c y to h y p o s t a t i z e t h e m , a n d to t r e a t t h e m as r e a l entities. T h i s m a y l e d to c o n f u s i o n . We probably commit the fairly f r e q u e n t e r r o r of a c t i n g a s i f c e r t a i n a u x i l i a r y c o n c e p t i o n s h a d a r e a l e x i s t e n c e i n the ontological sense. S i m i l a r l y , m a n y m i s u n d e r s t a n d i n g s h a v e a r i s e n i n the s t u d y of c u l t u r e b e c a u s e c e r t a i n l o g i c a l concepts s u c h as d i c h o t o m y , or t h e p r i n c i p l e of n o n - c o n t r a d i c t i o n , a r e ontologised. I n t h e s e d i s c i p l i n e s , cognitive i m a g i n a t i o n has r e c e n t l y m a d e g r e a t s t r i d e s , for the p r i n c i p l e that p h e n o m e n a a r e c o m p l e m e n t a r y a n d c o n t i n u o u s is g a i n i n g i n c r e a s i n g a c c e p t a n c e , r e p l a c i n g t h e v i e w that they a r e d i s j u n c t i v e l y separate. t A n e x c e e d i n g l y i m p o r t a n t c h a r a c t e r i s t i c of the m o d e l is that it a p p e a l s to t h e i m a g i n a t i o n . I t t a k e s the i m a g i n a t i o n onto h i g h e r l e v e l s of a b s t r a c t i o n , a n d m a k e s it m o r e e l a s t i c , s h i f t i n g r a p i d l y f r o m i n d u c t i v e to d e d u c t i v e r e a s o n i n g a n d b a c k . F o r both these w a y s of t h i n k i n g a r e i n s e p a r a b l e e l e m e n t s of the c o g n i t i v e p r o c e s s . W h e n u s i n g a m o d e l , h o w e v e r , it m u s t be r e m e m b e r e d t h a t t h e r e is a c o n s t a n t d a n g e r of the e r r o r k n o w n a s r e d u c t i o n i s m . Translated by Krystyna Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a266a496e991e1ab22893c0b8d702734.pdf 984bfb2e62d885f24462291268240adf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5460 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Śląsk Cieszyński - dziedzictwo kluturowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5077 Title A name given to the resource Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego / Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego Aspekty socjologiczne i demograficzne Description An account of the resource Dziedzictwo kulturowe jako klucz do tożsamości pogranicza polsko-czeskiego; pod red. Haliny Rusek,Agnieszki Pieńczak i Jacka Szczyrbowskiego, s.180-187 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kania, Tadeusz Language A language of the resource pol ang. cz. Publisher An entity responsible for making the resource available Wydział Etnologii i Nauk o Edukacji Uniwersytetu Śląskiego w Cieszynie Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tadeusz Kania Uniwersytet Śląski w Katowicach Instytut Nauk o Edukacji Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne Dziedzictwo kulturowe dotyczy konkretnego obszaru – w omawianym poniżej tekście Śląska Cieszyńskiego, a szczególnie tzw. Zaolzia – przede wszystkim konkretnych grup ludności, mieszkańców tego terenu, społeczności lokalnych czy ludności całego regionu. Przypomnijmy, że Zaolzie jest najbardziej uprzemysłowioną częścią Śląska Cieszyńskiego, a potencjał ludnościowy, przemysłowy, kulturalny (infrastruktura kulturalno-oświatowa) i inne były tutaj znaczne. Stąd też wiele wskaźników świadczy o wyjątkowości kulturowej tego obszaru. Chociaż Zaolzie miało zaledwie 1272 km kw. powierzchni, to już przed II wojną światową znajdowało się na nim 570 rewirów górniczych. Był to jednak nie tylko region kultury górniczej, ale i góralskiej (ok. Jabłonkowa). W miastach i całym Zagłębiu Ostrawsko-Karwińskim przenikały się kultury narodowe, szczególnie czeska, polska, niemiecka, a do wojen także węgierska, słowacka, żydowska. Wytwory kultury górniczej i jej trwale ślady są prawie w każdym środowisku miejskim. Bardzo zaludniony obszar czeskiej dziś strony Śląska Cieszyńskiego miał już przed wojną zagęszczenie 280 mieszkańców na kilometr, a w rewirach węglowych dochodziło nawet do 500 czy 1000 mieszkańców1. Zauważmy, że w strukturze wyznaniowej jeszcze w okresie przedwojennym dominowali katolicy (200 tys. na 55 tys. ewangelików). Na całym Śląsku Cieszyńskim było też kilka tysięcy Żydów. W kolejnych dziesięcioleciach struktura ludnościowa, struktura wyznaniowa i narodowościowa bardzo się zmieniały, co dokładnie opisują statystyki, dane ze spisów powszechnych, migracji oraz artykuły naukowe. Wystarczy podać, że w latach 30. XX wieku Karwina liczyła 25 tys. mieszkańców, gdy w CSSR dołączyła do pierwszej dziesiątki dużych miast w Czechach i na Morawach; razem z wybudowanym od podstaw Hawierzowem przekroczyła 100 tys. mieszkańców. Urbanizacja Orłowej, Suchej, Czeskiego Cieszyna, Frydku połączone1 T. Kania: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów, W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 43. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 181 go z Mistkiem w jeden organizm, Trzyńca, który prześcignął liczbą ludności Czeski Cieszyn – te wszystkie procesy urbanizacji przestrzennej i demograficznej wpływały na zmiany potencjału ludnościowego i strukturę narodowościową. Inna też była tożsamość ludności nowo powstających dzielnic w rozbudowywanych miastach, ludności migrującej z głębi Czech czy Słowacji. Migracje zawsze miały poważny wpływ na rozwój ludnościowy Zaolzia, bo o ile do I wojny światowej połowę ludności napływowej stanowili Polacy (przeważnie analfabeci z Galicji), to po II wojnie światowej przeważali już Czesi i Słowacy; byli także liczni Węgrzy, Niemcy, Grecy (uchodźcy), a nawet Wietnamczycy i Romowie. W okresie powojennym z tego obszaru zniknęła ludność pochodzenia niemieckiego, chociaż różne więzi rodzinne pozostały; całkowicie zanikła mniejszość żydowska, wymordowana przez hitlerowców. Stąd też uległa zmianie świadomość narodowa oraz tożsamość wielu grup mieszkańców. Po czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego czeski regionalizm jest bardzo ubogi, podobnie jak piśmiennictwo o kulturze lokalnej. Na temat sytuacji narodowościowej na Zaolziu ukazuje się wiele publikacji i artykułów naukowych czy publicystycznych, które w prasie pogranicza mają często bardzo krytyczny i polemiczny charakter. Czołowi znawcy sytuacji polskiej ludności na pograniczu Śląska Cieszyńskiego dalej podkreślają, nawet w prasie w Czechach, np. w polskojęzycznych miesięcznikach czy dzienniku, tendencyjność czeskich tez czy całych publikacji. Dotyczy to np. problemów historii, ludowości, języka czy współczesnych incydentów związanych z dwujęzycznością napisów, tj. niszczeniem napisów w języku polskim2. Publikacje o stosunkach wyznaniowych czy etnicznych, o zagadnieniach demograficznych czy o religijności ukazujące się nawet w prasie mniejszości polskiej w Czechach czy w wydawnictwach regionalnych zawierają dość rzetelne zestawienia tabelaryczne i sięgają do spisów czy danych z wszystkich epok, np. z okresu Monarchii Austro-Węgierskiej. Urzędowe spisy świadczą bowiem na korzyść polskiej mniejszości (kiedyś większości na tym terenie) i co za tym idzie świadczą o przyczynach w zmianie potencjału ludnościowego i narodowego Polaków na Zaolziu, w tym o migracjach i procesie czechizacji. Według urzędowych spisów ludności Polacy na Zaolziu stanowili jeszcze do 1910 roku prawie trzy czwarte mieszkańców, np. w powiecie frydecko – misteckim ponad 85% , a powiecie karwińskim 63% – gdy Czesi mniej niż jedną piąta, a resztę Niemcy i inni3. Pisząc o danych demograficznych i głównych tendencjach ludnościowych na pograniczu Śląska Cieszyńskiego należy podkreślić rolę migracji i poważnych ruchów ludności, głównie na skutek wojen, migracji za pracą, wysiedleń i ucieczek. Do czasów współczesnych można doliczyć się aż jedenastu fal migracyjnych na Zaolziu, począwszy od I fali migrantów polskich z Galicji do Zagłębia Ostrawsko - Karwińskiego do ostatniej fali i ruchów ludności po wejściu Czech i Polski do Unii Europejskiej i migracjach zarobkowych poza Zaolzie na Zachód. Fale te liczyły od kilku do kilkunastu tysięcy migrantów, a najliczniejsza (zasiedlanie nowych dzielnic miast 100 tysięcznych - Hawierzowa i Karwiny) nawet ponad 60 tys. Zaburzyły one całkowicie 2 K. Kaszper: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 oraz por. również S. Zahradnik: Śląsk Cieszyński – „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43. 3 Tamże, s. 42: tabela pt. Urzędowe spisy ludności; por. również praca S. Zahradnika: Struktura narodowościowa Zaolzia. Trzyniec 1991. �182 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví stosunki ludnościowe i zmieniły proporcje narodowości na Zaolziu4. Polacy przestali się liczyć w strukturze demograficzno-etnicznej w wielu miejscowościach, a ich potencjał, zamiast wzrosnąć do 400 tys. mieszkańców (na co wskazywałyby proste wyliczenia i prognozy), zmalał w ciągu niespełna wieku do 40 tys. mieszkańców deklarujących w spisach polskość. W omawianym okresie ludność w Polsce (od końca I wojny światowej do dziś) zwiększyła się – licząc głównie Polaków i odliczając mniejszości, a nawet odliczając straty wojenne – z nieco ponad 20 mln do prawie 40 mln (łącznie z emigracją po II wojnie i wyjazdami do Niemiec), gdy liczba Polaków na Zaolziu zmniejszyła się z prawie 200 tys. do około 40 tysięcy, zamiast wzrosnąć do 400 tys. Na proste pytanie gdzie są ci Polacy? (przyrost naturalny był przeciętny) można odpowiedzieć: katastrofalny ubytek spowodowały głownie fale migracyjne (wysiedlenia, ucieczki, emigracja w różne rejony Czech i Europy, a drugą przyczyną była czechizacja. Napisy na cmentarnych pomnikach i korzenie wielu rdzennych mieszkańców są zaolziańskie lub galicyjskie (np. głównie z dawnej Galicji czy z Małopolski Zachodniej). Czechizację i jej postępy jako przyczynę zmian w strukturze narodowościowej można pokazać na przykładzie drzew genealogicznych rodzin i losów typowej rodziny5. Malejący potencjał demograficzny ludności polskiej na Zaolziu wpływa oczywiście na kapitał społeczny i nie tylko mniejszości polskiej w Czechach i na Morawach. Jeżeli w okresie międzywojennym stosunek ludności polskiej do ludności najmniejszego wtedy obszaru woj. śląskiego (miało w 1922 roku 4235 km kwadratowych czyli niespełna ponad procent obszaru ówczesnej Polski) wynosił jak jeden do dziesięciu, to współcześnie jest to jeden do stu (40 tys. do ponad 4 mln). Przed wojną woj. śląskie miało u zarania swego powstania 1 mln 125 tys. mieszkańców, a nie wszyscy byli Polakami, gdy Polaków na Zaolziu było jeszcze ponad 100 tys.6. Ta swego rodzaju „katastrofa” demograficzna, która nie wynika z niżu demograficznego, a jest raczej katastrofą kulturowo-demograficzną ma jeszcze jeden wymiar statystyczny związany z II wojną światową. Polacy bowiem ponosili główne straty ludnościowe na tym obszarze (obok Żydów, których wymordowano), ale byli nie tylko wysiedlani do tzw. Polenlagrow czy mordowani całymi grupami jak w Żywocicach, z zemsty za działalność partyzantów. Polacy z Zaolzia ponieśli stosunkowo największe straty w zbrodniach na wschodzie, tj. są jakby najliczniejszą grupą w zbrodni katyńskiej. Dziś już wiemy, że jeżeli wśród około 25 tys. Polaków zamordowanych z trzech głównych obozów i wielu więzień zginęło ponad 600 Zaolziaków, to proporcje są drastyczne. Zginął bowiem jeden na tysiąc Polak (w tym Żydzi polscy oraz nieliczni prawosławni czy grekokatolicy, np. duchowni w wojsku), ale zginął jeden na dwustu mieszkaniec Zaolzia, najczęściej 4 T. Kania: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008. 5 T. Kania: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej).W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272. 6 Podręczna mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie, w posiadaniu autora, jedna plansza. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 183 wojskowy, policjant, urzędnik czy inny, który ewakuował się we wrześniu na wschód i został uwięziony, a potem zamordowany. Wśród 25700 jeńców i więźniów ze Starobielska, Kozielska, Ostaszkowa i więzień zachodniej Ukrainy czy Białorusi najmłodsi (np. policjant ze Stonawy) mieli po dwadzieścia kilka lat. Ogólna liczba ofiar z Zaolzia wynosi około 6000 za cały okres wojny, w tym 80% Polaków, 2500 Żydów, 1000 Zaolzian poległo wcielonych do Wermachtu, sam Oświęcim pochłonął ponad 450 ofiar. Według dość dokładnych wyliczeń 65% zginęło w obozach koncentracyjnych, w egzekucjach i mordach 8%, w walce na frontach i w działaniach wojennych 15%, podczas nalotów 8%, ale co dwudziesty był zaginiony7. Owe proporcje, w tym straty demograficzne, świadczą o wielkim ubytku ludności polskiej, jej czechizacji i to na terenach dawniej etnicznie polskich, gdzie występowało wiele miast i dzielnic kilkunasto lub kilkudziesięciotysięcznych dawnych miast. Kresy Ostrawskie i dawne rozumienie Kresów południowo-zachodnich zmieniły się, dawne nazwy (np. pojęcie Morawskiej, Śląskiej czy Polskiej Ostrawy i zdanie „Ostrawica nasza granica”) stały się archaiczne i historyczne. Istnieje jeszcze problem kapitału i potencjału kulturalno-oświatowego, które służą rozwojowi społeczności. Baza kulturalna i oświatowa na Śląsku Cieszyńskim od ponad stu lat należy do bardziej rozwiniętej i dobrze służyła także w przeszłości Polakom za Olzą, którzy najczęściej sami ją tworzyli, budowali, organizowali. Dzięki dobremu zaludnieniu obszaru gęsta była sieć szkół i innych placówek, rzadko występujących w głębi Polski czy na tzw. kresach albo na obszarach określanych jako Polska B czy C czyli biedniejsza. Będąc najbardziej rozwiniętą częścią przemysłową Austro-Węgier Śląsk Cieszyński miał na swoim obszarze do I wojny nie tylko takie urządzenia cywilizacyjne jak np. sieć tramwajową (Cieszyn, Bielsko, Ostrawa, Karwina), ale w wielu polskich wsiach funkcjonowały np. domy ludowe, domy robotnicze i domy Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego pełniące funkcje domów kultury, jak Dom Narodowy w Cieszynie. Gęsta sieć szkół powodowała, że u początków niepodległości Polski i Czechosłowacji poziom analfabetyzmu na tym terenie wynosił zaledwie między 6 a 15%, gdy w Polsce na kresach był w tym czasie 5-6 krotnie wyższy8. U schyłku lat 30. zeszłego stulecia analfabetyzm zmniejszył się nawet do kilku procent, kiedy to w Polsce wynosił dalej ponad 20%, a na kresach wśród mniejszości dochodził do 60%. Potencjał kulturalno-oświatowy i cały kapitał kulturowy mógł się lepiej rozwijać dzięki wysokiemu poziomowi scholaryzacji. Miejscowa ludność od okresu monarchii i jeszcze w okresie międzywojennym budowała społecznie szkoły, powołując szkoły także wyznaniowe czy stowarzyszeniowe (katolickie, ewangelickie, Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego i inne). Przed II wojną światową na Śląsku Cieszyńskim przeciętnie co dwa lata oddawano do użytku jedną szkołę, a w Cieszynie funkcjonowała nawet pierwsza w woj. śląskim szkoła wyższa (Wyższa Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego, przeniesiona w 1949 roku do Olsztyna, która dała początki znanej olsztyńskiej ART, dziś Uniwersytetowi Rolniczemu)9. Potencjał kulturalny po 7 S. Zahradnik: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, nr 40, 2010, s. 4 (cykl Historia). 8 T. Kania: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych).W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński. Opole 1991, s. 51. 9 T. Kania: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk �184 Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví czeskiej stronie Śląska Cieszyńskiego został od II wojny światowej bardzo ograniczony polskiej ludności, instytucje były podobnie jak obiekty i placówki odbierane, w wielu dziedzinach się zmniejszył. Musiało to mieć wpływ na jej rozwój i kapitał społeczno-kulturowy. Polskie obiekty, w tym liczne szkoły i placówki należące do polskich stowarzyszeń, nawet sklepy, spółdzielnie i placówki związane z Kościołem katolickim, władze CSSR potraktowały jako dobra poniemieckie i zostały one najczęściej upaństwowione. Polacy zostali pozbawieni często dorobku wielu pokoleń swoich przodków, tracąc we wsiach i w miastach dobrze wyposażone placówki. Cała sieć polskich sklepów i spółdzielni została zczechizowana, a los wielu sztandarowych obiektów przypomina sytuację obiektów na wschodzie czy na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Tak było z dawną siedzibą najważniejszych organizacji polskich w Czeskim Cieszynie hotelem „Piast”, który przez ostatnie lata kojarzony jest raczej ze stoiskami handlowymi Wietnamczyków i tym, że został bezpowrotnie utracony. Mniejszość polska na Zaolziu nie ma też takiego zaplecza materialnego jak do II wojny światowej, a jej niewątpliwe sukcesy w dziedzinach aktywności społecznej szły jakby na konto organizacji czeskich czy czechosłowackich. Skoro nie mogły istnieć, jak przed wojną, narodowe polskie kluby sportowe to miejscowi sportowcy zdobywali medale jako obywatele CSSR, kojarzeni jako Czesi. Zresztą nawet pierwsza legalnie wybrana Miss Czechosłowacji była Polką z Zaolzia, a w wielu dziedzinach działalności Polacy z czeskiej strony Śląska Cieszyńskiego przodują do dziś. Baza materialna jest jednak istotnym czynnikiem rozwoju lokalnych społeczności i podkreślić trzeba liczną sieć domów Polskiego Związku Kulturalno Oświatowego i klubów, a w ostatnich latach odradzające się placówki przyparafialne, drużyny harcerskie czy inne dawniej zapomniane formy i placówki czy stowarzyszenia. W dziedzinie mediów lokalnych utrwalona jest pozycja prasy polskiej, na czele z dziennikiem „Głos Ludu” i miesięcznikiem „Zwrot” czy specjalistycznymi biuletynami i bardzo wielowątkowym „Kalendarzem Śląskim”. Odnosi się jednak wrażenie (poparte statystykami i świadczące o niekorzystnych proporcjach i tendencjach), że Polacy na Zaolziu mają do wykorzystania przebogate tradycje i wielowiekowe dziedzictwo, ale jest to wszystko coraz bardziej kultywowane w zmniejszającej się liczebnie społeczności. Chociaż kultura Zaolzia jest chyba najlepiej opisaną kulturą regionalną (Śląska Cieszyńskiego) w Polsce, to z całego dziedzictwa korzysta coraz mniej ludzi. Powstały na wzór Uniwersytetu III Wieku w Cieszynie podobny UTW w Czeskim Cieszynie przyjął nawet specyficzną nazwę, która miała jakby łączyć pokolenia. Nazywa się Międzygeneracyjnym Uniwersytetem Regionalnym, ale frekwencja nie zawsze świadczy o międzygeneracyjności i poważniejszym zasięgu placówki. Pisząc o niektórych przejawach życia społecznego i przykładach z życia religijnego wybrałem przykład pielgrzymek i procesji kościelnych. Tendencje w ruchu pielgrzymkowym czy też obraz typowej Drogi Krzyżowej w Wielki Piątek skłaniają do konkretnych refleksji na temat udziału w tych procesjach, proporcji Czechów i Polaków czy ogólnego obrazu, ich przebiegu. W okresie komunizmu pielgrzymowanie, a tym bardziej procesje w centrach miast stawały się niemożliwe i mieszkańcy głębi Czech zostali od tego odzwyczajeni. Dziwiły ich zachowania pielgrzymów w PolCieszyński – Środowisko naturalne. Zarys dziejów. Zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna. Cieszyn 2001, s. 381-401. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 185 sce, ich podróże przez Czechy do Włoch czy procesje po mieście, które odbywały się w Cieszynie, a które liczni turyści mogli oglądać okazyjnie będąc w Polsce. Bardzo często pozostałością i przykładem pewnej niewiedzy o praktykach religijnych czy nawet o dniach wolnych z okazji świąt narodowych i kościelnych, które są w Polsce i Czechach obchodzone dość uroczyście, jest zjawisko ich nieznajomości i skutki takiej ignorancji. Jeżeli święta z okazji niepodległości czy dzień imienin Cyryla i Metodego przypadają w dni robocze-targowe w Polsce, to obywatele sąsiedniego kraju chcą dokonać zakupów, wyrażając zdziwienie pustym ulicom i pozamykanym sklepom. Podobnie obywatele Czech nie mogą dokonać zakupów w Boże Ciało czy 11 Listopada. Typowym przykładem stosunku do udziału w procesjach są drogi krzyżowe, od lat ekumeniczne, bo trasa biegnie od kościoła w Czeskim Cieszynie do kościoła w Polsce. Ekumeniczna procesja wygląda tak, że tłumy Polaków przekraczają most graniczny pod Wieżą Piastowską (centrum starego Cieszyna), a czescy obywatele większości niepraktykujący czy innowiercy lub ateiści w tych procesjach nie uczestniczą, stanowiąc raczej ciekawskich i bardzo zdziwionych widzów. Przebieg Drogi Krzyżowej wielkopiątkowej w 2010 roku mógł też zdziwić z powodów językowych, ponieważ mimo ekumenizmu i przewagi 80 do 90% Polaków w całej procesji odbywała się po czeskiej stronie w języku czeskim (stacje, modlitwy, pieśni), na moście granicznym w obu językach, a po polskiej stronie tylko po polsku. Wielu Polaków spodziewało się nie tylko języka czeskiego w trakcie modlitw na ulicy Głębokiej czyli w Polsce, ale oczekiwali, że skoro stanowią przytłaczającą większość uczestników to powinno było już być więcej polszczyzny w Czeskim Cieszynie. Po prawie dwudziestu latach od upadku komunizmu i pięciu latach od całkowitego otwarcia granicy polsko-czeskiej można jednak zauważyć większą otwartość na język sąsiada w nazewnictwie handlowo-turystycznym, napisach sklepowych (szyldy, opisy towarów, małe reklamy). Wydaje się, że nawet wietnamscy handlowcy z Czeskiego Cieszyna są bardziej wielojęzyczni i nastawieni na klientów z Polski niż sprzedawcy Czesi, z wyjątkiem może sklepów monopolowych opierających głównie swoje dochody o klientelę z Polski. Pogranicze nadolziańskie jest więc w pierwszym dziesięcioleciu nowego tysiąclecia ciekawym miejscem dla obserwacji socjologicznych, terenem wartym analiz demograficznych czy badań etnologicznych. Powracają tematy sprzed stu lat, np. znowu Polacy szukają zatrudnienia w przemyśle Zagłębia Ostrawsko-Karwińskiego, stanowiąc poważny procentowo w skali zatrudnienia pracowników dołowych udział górników. Górnicy ci dojeżdżają głównie z miejscowości dawnego Rybnickiego Okręgu Węglowego, wielu mieszka w hotelach robotniczych przy czeskich kopalniach w okolicach Karwiny. Z relacji wielu miejscowych Polaków pracujących jako obywatele Czech na tychże kopalniach można zebrać kilka wniosków negatywnych. Po pierwsze robotnicy i górnicy z Polski są bardziej wyzyskiwani, gdyż zarabiają na nich pośrednicy. Po drugie miejscowi Polacy wobec rodaków z Polski ukrywają swoje pochodzenie, żeby nie wchodzić w bliższe kontakty czy znajomości. Po trzecie: znaczna część dojeżdżających górników z Polski to byli doświadczeni pracownicy kopalń, którzy mają już przyznane emerytury i praca w Czechach jest ich drugim źródłem dochodu. Mają w związku z tym aktualnie wyższą stopę życiową i są obiektem zazdrości czeskich czy innych górników. Górników z Polski poznać można po szychcie na parkingach, ponieważ przykopalniane parkingi zapełnione są przeważnie czeskimi „Škodami”, a Polacy parkują samocho- �Dziedzictwo kulturowe • Kulturní dědictví 186 dami wyższej klasy, nowszymi i częściej niemieckich marek. Polacy niestety giną w wypadkach kopalnianych częściej, gdyż kierowani są do trudniejszych przodków, rzadziej przy tym chorują lub nie korzystają z chorobowego w Czechach, a wręcz są kierowani jakby na delegacje. Wyzysk jest więc, analogicznie jak w okresie Monarchii C.K., wśród robotników z Galicji większy, ale dziś wyzyskują ich także firmy z Polski, a nie tylko czeski czy niemiecki kapitalista. Piszą o tym coraz częściej lokalne gazety, także górnicze dodatki polskojęzyczne czy wspomniany „Głos Ludu”, nazywając nawet górników z Polski niewolnikami. Liczba zatrudnianych górników dochodziła w końcu 2009 roku do 4 tys. i wiele kopalń wręcz jest uzależnionych od polskiej siły roboczej. Warto dodać, że w wypadkach w latach 2008-2009 zginęło 10 górników, a setki zostały rannych, tak więc praca taniej stosunkowo siły roboczej z Polski będzie już zauważalnym przez historię gospodarczą i ekonomię zjawiskiem10. Takie są demograficzno-socjologiczne refleksje związane ze zmianami w strukturach ludności, malejącym potencjałem kulturalnym, praktykami religijnymi czy sytuacją polskich górników w Czechach. Pogranicze kulturowe Śląska Cieszyńskiego cały czas się zmienia i warto analizować statystyki, media lokalne, obserwować lokalne społeczności i prowadzić historyczne porównania w różnych dziedzinach ważnych dla stosunków społecznych i narodowościowych. Bibliografia: Kania T.: Baza oświatowa i infrastruktura kulturalna Śląska Cieszyńskiego. W: Śląsk Cieszyński - środowisko naturalne, zarys dziejów, zarys kultury materialnej i duchowej. Red. W. Sosna, Cieszyn 2001, s. 381-401 Kania T.: Ogólny i subiektywny obraz migracji na nietypowym pograniczu Śląska Cieszyńskiego. W: Integracja w świecie powszechnej migracji. Red. J. Surzykiewicz, M. Kulesza. Warszawa 2008, s. 208-217 Kania T.: Rodzina miedzy kulturami. Biograficzne aspekty wielokulturowości (na przykładzie rodziny nadolziańskiej). W: Społeczne uwarunkowania edukacji miedzykulturowej. T. 2: Problemy praktyki oświatowej. Red. T. Lewowicki, A. Szczurek-Boruta, B. Grabowska. Cieszyn – Warszawa – Toruń 2009, s. 261-272 Kania T.: Region - Kresy - Pogranicze. Złożoność uwarunkowań i specyfika problemów. W: Z problemów ochrony i konserwacji regionalnego dziedzictwa piśmienniczego. Red. I. Panic. Cieszyn 1994, s. 27-52 Kania T.: Rola potencjału gospodarczego i kulturalnego w przedstawianiu i ilustracji pogranicza kulturowego (na przykładzie Śląska Zaolziańskiego z lat dwudziestych i trzydziestych). W: Na Pograniczach. Kultura – Ludzie – Problemy. Materiały z konferencji naukowej. Red. Z. Jasiński, Opole 1991 Kaszper K.: Zaczadzony klimat, „Zwrot”, nr 4, Czeski Cieszyn 2009, s. 22-23 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3 10 Kuźnik G., Chlup D.: Niewolnicy na życzenie? „Głos Ludu”, 6.04.2010, nr 40, s. 1 (cykl: Sytuacja polskich górników w Republice Czeskiej); Kuźnik G., Chlup D.: Delegacja na… przodku, „Głos Ludu” 6.04.2010, nr 40, s. 3. �Tadeusz Kania: Uwagi o potencjale Śląska Cieszyńskiego. Aspekty socjologiczne i demograficzne 187 Zahradnik S..: Mordowano najlepszych. „Głos Ludu”, 6.04.2010, 2010, nr 40, s. 4 Zahradnik S.: Śląsk Cieszyński - „nowe” spojrzenie? „Zwrot”, nr 1, Czeski Cieszyn 2009, s. 41-43 Zahradnik S.: Struktura narodowościowa Zaolzia, Trzyniec 1991 Źródła: Mapa województwa śląskiego, opr. Franciszek Popiołek (statystyka woj. według „Rocznika Polskiego” z 1922 roku), Nakładem Spółki „Ostoja” w Cieszynie. Shrnutí Poznámky o potenciálu Těšínského Slezska. Sociologické a demografické aspekty Autor uvádí podrobné statistické údaje o vztazích obyvatelstva, počtu Poláků a jiných obyvatel Zaolzí. Porovnává demografické ztráty a populační růst, včetně ztrát z období války. Zdůrazňuje kulturní potenciál Těšínského Slezska, které již v předválečném období se lišilo od všeobecného průměru. Pozornost je zaměřena na radikálně odlišné formy náboženství, jakož i moderní náboženské praktiky a chování křesťanů na obou stranách hranice. Z nových problémů a neobvyklých jevů byla analyzována specifická situace polských horníků v České republice, jejich nehodovost a vykořisťování. Summary Some remarks on the potentialities of Cieszyn Silesia. The sociological and demographic aspects The author provides exact statistical details concerning population relations and the number of Poles and other inhabitants in Zaolzie. Demographic losses (including war times) and population increase are compared in the study. Due attention is drawn to the cultural richness of Cieszyn Silesia, which was far more than average already in the pre-war times. Extremely diversified religious symptoms were focused on, as well as current religious practice and behaviour patterns of Christians on both sides of the border. As regards new problems and untypical phenomena, the specific situation of Polish miners (accident rate and exploitation) in the Czech Republic was discussed. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b17263327c71c141dff3cc4628a642f1.pdf 32fff71d16600b181ae6b075f895c7e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4464 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4153 Title A name given to the resource Uwagi o zagadnieniu tak zwanej sztuki ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1975 t.29 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1975 t.29 z.3 ; s.131-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki UWAGI O ZAGADNIENIU TAK ZWANEJ WSPÓŁCZESNEJ SZTUKI LUDOWEJ P o n i ż s z e u w a g i razić m o g ą a u t o r y t a t y w n o ś c i ą : w y n i k a f o r m w y r a z u . Jeszcze w y r a ź n i e j w p ł y w z m i a n y k l i e n t e l i odbił o n a j e d n a k z konieczności u n i k a n i a o b s z e r n y c h uzasadnień się n a twórczości K u d ł y , k t ó r y s t o i j u ż w y r a ź n i e p o z a t r a d y ­ (któro znaleźć m o ż n a w o p u b l i k o w a n y c h d o t ą d m y c h p r a ­ c y j n y m kręgiem s n y c e r z y l u d o w y c h X I X w . M o ż n a p o w i e ­ c a c h , n a które się n i e k i e d y p o w o ł u j ę ) . dzieć, że g ł ó w n y m r y s e m charakteryzującym z m i a n y w s z t u ­ D r u g i m ograniczeniem m y c h wywodów jest skoncentro­ ce t e g o t y p u a r t y s t ó w , w c i ą ż jeszcze b l i s k i c h w i n i m i i i n n y m i gałęziami s z t u k i zachodzą l i c z n e r e l a c j e i a n a ­ s i l n a i n d y w i d u a l i z a c j a f o r m y i j e j cech w y r a z o w y c h . O d w r ó ­ l o g i e — więc u w a g i t e m o g ą przyczynić się d o z o b a c z e n i a i c h cenie się t r a d y c y j n e g o o d b i o r c y w i e j s k i e g o o d własnych t w ó r ­ również w e w ł a ś c i w y m świetle. mentalności t w ó r c o m wyrazie w a n i e się n a z j a w i s k a c h p l a s t y k i . M y ś l ę j e d n a k , że m i ę d z y l u d o w y m ubiegłego w i e k u — b y ł a ców — umożliwia i m f o l g o w a n i e i n d y w i d u a l n y m upodoba­ G ł ó w n y m założeniem m o i c h r o z w a ż a ń j e s t r o z p a t r y w a ­ n i o m w f o r m i e i treści dzieł, n i e k o r y g o w a n y c h opinią włas­ n i e z j a w i s k a s z t u k i l u d o w e j , którą n a n a s z y m g r u n c i e p o z w a ­ n e g o środowiska i j e g o n a w y k ó w . P o d o b n e z j a w i s k a m o ż n u ze sztuką chłopską i d l a chłop­ spostrzec w sztuce b a r d z i e j d e k o r a c y j n e j , a więc z p o z o r u stwa — w kategoriach historycznych, jako zjawiska histo­ m n i e j narażonej n a z m i a n y i n d y w i d u a l n e . M a m t u n a m y ś l i rycznego. pracach: n p . „ d y w a n y d w u o s n o w o w e " , z których Plutyńska była t a k W r o c ł a w 1953 d u m n a i które w j e j o p i n i i b y ł y w s k r z e s z e n i e m i kontynuacją l a m sobie i d e n t y f i k o w a ć Uzasadnienie 0 historycznej 1 Niektóre genezie zagadnienia m o ż n a znaleźć w m y c h polskiej teorii sztuki sztuki ludowej, ludowej („Studia estetycz­ n e " , t . I I I , 1966). O odrębnej sztuce w s i p o l s k i e j , a n a l f a b e ­ sztuki tradycyjnej i „odwiecznej". Przy zachowaniu „pra­ s t a r e j " t e c h n i k i wdzierają się t u n o w o w ą t k i i k o n o g r a f i c z n e t y c z n e j , można mówić dopiero o d X V I w . , g d y o d s k o k p o ­ i z i o m u k u l t u r y m a s chłopskich w y r a ź n i e począł się różnić o d W z b o g a c a t o n i e j e d n o k r o t n i e wartość a r t y s t y c z n ą coraz większa ilość indywidualnych i c h interpretacji. t z w . w y ż s z y c h stanów. N a j w y r a ź n i e j s z e r y s y treściowe i s t y ­ styczną i ekspresyjną) t y c h dzieł, a l e w y z w a l a j e coraz w y ­ l i s t y c z n e t e j s z t u k i występują w X I X w . — k i e d y , j a k m y ś l ę , raźniej z o k o w ó w krępującej t r a d y c j i . (kolory­ nastąpiła w procesie h i s t o r y c z n y m s w o i s t a postać s a m o w i e - Z m i a n y , j a k i e zaszły wśród w i e j s k i c h odbiorców „ d z i e ł d z y k l a s o w e j chłopstwa i równocześnie w s k u t e k o c z y n s z o w a - s z t u k i " p o d w p ł y w e m naleciałości z k r ę g ó w s z t u k i m a s o w o - n i a i uwłaszczenia zmieniła się b a z a m a t e r i a l n a j e g o k u l t u r y . -przemysłowej — świetnie i l u s t r u j e c h y b a o s t a t n i a ż y w a d o R o z k w i t t e n nastąpił j e d n a k w czasie wystąpienia pierwszej n i e d a w n a gałąź „ p r a w d z i w e j " s z t u k i l u d o w e j , t o j e s t t w o ­ r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , poczynającej dostarczać p r o d u k t ó w r z o n e j z myślą o w i e j s k i m o d b i o r c y i t y l k o d l a n i e g o . Z p r z y ­ zaspokajających również p o t r z e b y „ e s t e t y c z n e " coraz szer- c z y n , które s t a r a m się wyjaśnić w a r t y k u l e Polnisohe szyoh mas ludzkich. Volksteppiche w Festschrift fur Robert gemalte z Wildhaber roku W s z t u c e l u d o w e j X I X w . p r z e t r w a ł y oczywiście p r z e ­ 1972 — r o z p r z e s t r z e n i a się o n a w c a ł y m k r a j u w l a t a c h p o ­ ż y t k i - e p o k d a w n i e j s z y c h , co pozwalało r o m a n t y k o m n a s z u ­ w o j e n n y c h . E x d e f i n i t i o n e jest t o n a p e w n o „sztuka l u d o ­ k a n i e w n i e j „ p r a s ł o w i a ń s k i c h " elementów i stworzyło ż y w ą w a " , b o d l a chłopa p r z e z n a c z o n a d o t ą d w i a r ę w niezmienność i ahistoryczność t e j s z t u k i . P r z e ­ p r z e z w i e j s k i e środowisko. A l e w o a l e n i e dostrzeżemy a n i tematyce, i b a r d z o szeroko a n i n a w e t w i s t o t n y c h ceohach przyjęta ż y t k i t a k i e , ale j u ż o p a r t e w p i e r w s z y m rzędzie n a osiągnię­ w c i a c h s z t u k i l u d o w e j X I X w . , ciągną się w głąb naszego s t u l e - wpływu t r a d y c j i klasycznej sztuki ludowej. Poza p e w n y m i formalnych o i a , t r w a j ą d o dziś i p o t ę g o w a n e są fałszywą oceną wynikającą t e c h n i c z n y m i p r o c e d e r a m i i l a s t n o t least s p o s o b a m i j e j p r o ­ w n i e m n i e j s z e j m i e r z e z p o d w y ż s z e n i a przeciętnego w i e k u d u k c j i i sprzedaży n i c właściwie n i e łączy j e j z d a w n ą sztuką d z i s i e j s z y c h mieszkańców w s i , które są dziś s i e d l i s k i e m l u d z i ludową. J e s t t o s z t u k a j u ż w y r a ź n i e j a r m a r c z n a , choć n i e ­ s t a r y c h , s t a r y c h „ k o n o p i e l k ó w " . W ś r ó d n i c h obracają się k i e d y a r t y s t y c z n i e interesująca. N a p e w n o zaś b a r d z o i n t e ­ w dużej m i e r z e działacze „ p o d t r z y m u j ą c y " t r a d y c j e d a w n e j resująca j a k o z j a w i s k o społeczno-artystyczne. s z t u k i l u d o w e j . W c a l e liczne zastępy „ t w ó r c ó w l u d o w y c h " , W y p a d e k o p i s a n y j e s t b a r d z o pouczający i r z u c a j a s k r a ­ wciąż n a n o w o o d k r y w a n y c h p r z e z entuzjastów i p r z e z s z u ­ w e światło n a d o t y c h c z a s o w e kające „ t o w a r u " p l a c ó w k i C e p e l i i , n i e pracują j e d n a k w c a l e cyjną sztuką ludową. W o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m i d e o l o g i a metody „opieki" n a dtrady­ d l a s w o i c h środowisk, lecz „ d l a m i a s t " , d l a k l i e n t e l i zupełnie i m e t o d y k a t a k i e j o p i e k i została o p r a c o w a n a najpełniej i n a j - różnej niż w X I X w . , c o oczywiście m u s i mieć i m a p r z e ­ logiczniej przez Związek P o p i e r a n i a Przemysłu m o ż n y w p ł y w n a wspomnianą produkcję. R o z u m i a ł a t o z n a ­ z siedzibą w W i l n i e . J e g o i d e o l o g a m i b y l i : Bronisław L i c h t a - k o m i c i e E . P l u t y ń s k a — g d y n a Zjeździe T o w a r z y s t w a P o ­ rowicz, p i e r a n i a P r z e m y s ł u L u d o w e g o w W i l n i e w r o k u 1937 żądała Schrarnmówna. C e l e m t y c h z a b i e g ó w — o b o k usiłowań e k o ­ zabronienia w p r o w a d z a n i a r a d i a n a w s i , które „ p s u ł o " t r a ­ n o m i c z n e j p o m o c y d l a z a n i e d b a n y c h Kresów — było ocalenie Eleonora Plutyńska i przede Ludowego wszystkim Helena d y c y j n ą kulturę ludową i odcinało w i e j s k i c h odbiorców o d „ c z y s t e j " , t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j , t a k i e j , j a k a istniała „ludowej p r o d u k c j i " . w X I X w . P r z e z s t w o r z e n i e możliwości z b y t u j e j t w o r ó w p o ­ B r a k odbiorców w obrębie własnego kręgu k u l t u r a l n e g o p r z e z t z w . B a z a r y P r z e m y s ł u L u d o w e g o — usiłowano zastą­ odbił się i musiał się odbić n a c h a r a k t e r z e n i e t y l e f o r m a l n y m , pić wygasających co t r e ś c i o w y m i i d e o w y m t e j s z t u k i , n a w e t u a r t y s t ó w o b r a ­ p r z e z m i e j s k i c h . W i a r a w p o z a h i s t o r y c z n e wartości t e j s z t u k i , nabywców wiejskich dla tej produkcji, cających się wciąż w kręgu t r a d y c y j n y c h t e m a t ó w i sche­ j e j głęboką mądrość i wartość a r t y s t y c z n ą w y n i k ł a z t r a d y c j i m a t ó w s z t u k i l u d o w e j X I X w . P r z y k ł a d ó w m o ż e dostarczyć zakopiańskiej działalności W i t k i e w i c z a , P o l s k i e j S z t u k i S t o ­ s z t u k a międzywojennych mistrzów, j a k W o w r o , Kosiarski sowanej Warchałowskiego oraz Krakowskich Jastrzębowskiego t r a d y c y j n y c h „indywidualne" odmiany i interpretacje, p o d międzywojennym przez warszawski Ł a d . Prace t y c h T o w a ­ w p ł y w e m Zegadłowicza p r ó b y t w o r z e n i a r z y s t w cieszyły się społecznym p o p a r c i e m i m i a ł y drzeworytniczych i Buszka, Warsztatów c z y P a s t u s z k i e w i c z . U W o w r y pojawiają się w s c h e m a t a c h kontynuowanych w okresie znaczne „pieczątek". Iłżeccy garncarze: K o s i a r s k i i Pastuszkiewicz s u k c e s y , o c z y m w i e m , j a k o jakiś czas P r e z e s t y c h T o w a ­ przechodzą całkowicie l u b n i e m a l całkowicie d o twórczości r z y s t w c z y raczej i c h Związku. P o l s k a międzywojenna, a już przedstawiającej: d r o b n y c h f i g u r e k c e r a m i c z n y c h o t r a d y ­ szczególnie j e j K r e s y W s c h o d n i e — b y ł a j e d n a k c z y m ś z u ­ c y j n y m t e m a c i e . Już t o samo wskazuje n a tęsknotę w poszu­ pełnie i n n y m niż o b e c n a . P r z e n i e s i e n i e i d e o l o g i i t y c h T o w a ­ „czyste" r z y s t w n a g r u n t p o w o j e n n y ( p r z e z Z o f i ę Czasznioką, w s p ó ł ­ g a r n c a r s t w o . Równocześnie można w analizie i c h prac d o ­ pracownicę P l u t y ń s k i e j , stojącą n a czele o d p o w i e d n i e j k o ­ strzec c o r a z więcej e l e m e n t ó w i n d y w i d u a l n e g o p o s z u k i w a n i a mórki M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i w l a t a c h powojennych) kiwaniu tematów bardziej i n d y w i d u a l n y c h niż 1.31 �zapoczątkowało „współczesną o p i e k ę " n a d ludową sztuką i g ł ó w n i e u jego schyłku p o j a w i a się n o w a „ g a ł ą ź " s z t u k i : i przeniosło na nią dawną j e j m e t o d y k ę i ideologię. Z t y c h sztuka usiłowań zrodziła się C e p e l i a j a k o p r a k t y c z n e ramię o p i e k i , w ó w " i j a k ją t a m różnie n a z y w a j ą . U p r a w i a j ą ją urzędnicy, zastępujące d a w n e B a z a r y . W l a t a c h 5 0 - t y c h n a c i s k i d e o l o ­ j a k R o u s s e a u c z y u n a s Płaskociński, l e k a r z e — gów zorganizowanej i a n o n i m o w y „ d e r M a l e r P a p s " , chłopi, j a k Generalić, rze­ unifikującej „ s p ó ł d z i e l c z o ś c i " ( Z w i ą z k u Spółdzielni), schematy organizacyjne amatorów, dyletantów, „współczesnych prymity­ Głowacka spółdzielni i kładącej mieślnicy, j a k u n a s Skrętowicz i t d . J e s t t o s z t u k a już w y ­ n a c i s k n a opłacalność p r o d u k c j i — d o p r o w a d z i ł d o w y p a c z e ­ raźnie i n d y w i d u a l n a i n i e a d r o s o w a n a d o żadnego k o n k r e t ­ n i a p i e r w o t n y c h założeń. N a j b a r d z i e j s m u t n y m p r z y k ł a d e m nego o d b i o r c y , u p r a w i a n a d o r y w c z o l u b t a k ż e z a w o d o w o , j a k m o ż e b y ć t u p r o d u k c j a iłżeckiej spółdzielni, u n a s p r z e z M a r i ę K o r s a k i w i e l u i n n y c h . Są t o l u d z i e n i e „ w z o r y " Kosiarskiego niczny i masowy. i Pastuszkiewicza powielającej w sposób mecha­ Z a t a r c i e różnic m i ę d z y produkcją chcący się pogodzić z bierną konsumpcją w y t w o r ó w pla­ spół­ s t y c z n y c h , k t ó r z y choą i muszą w z i ą ć udział w p r z e k a z y w a n i u dzielczą i „ l u d o w ą " m o ż n a śledzić w m a s o w y m w y r o b i e s n y ­ i n n y m s w y c h przożyć c z y przemyśleń, chcą p o z o s t a w i ć p o c e r k i „zakopiańskiej", dywanów wiązanych z Czorsztyna i t d . sobie t r w a ł y ślad. Są wśród n i c h l i c z n i — j a k t o n a z y w a j ą N a w e t t a k u t a l e n t o w a n i ludzie, j a k Konopkówna z T a t a r , w Nałęczowie — ulegając konieczności „ w i e r n e g o " p o w i e l a n i a „ d o b r y c h w z o ­ n i e d o s t a t k i f i z y c z n e c z y p s y c h i c z n e w y r z u c e n i za społeczną r ó w l u d o w y c h " , tracą n i e m a l w s z e l k i o s o b i s t y w k ł a d w swą burtę, j a k N i k i f o r c z y H e r ó d o k , ale t a k ż e zupełnie produkcję w y c i n a n e k , p o d o b n i e j a k m a l a r k i z Z a l i p i a . P r z y ­ m a l n i " , j a k Ociepka czy R y b k o w s k i , j a k hafciarka M i c k i o - niespołniacy, l u d z i e w y a l i e n o w a n i , p r z e z „nor­ kłady n a „sztukę l u d o w ą " prawdziwą i „ p o w i e l a n ą " można w i c z o w a . I c h s z t u k a n i e m a z dawną ludową właściwie n i c b y m n o ż y ć w nieskończoność i k a ż d y s k l e p C e p e l i i m o ż e d o ­ wspólnego, choć n i e r a z n a z y w a się i c h t w ó r c a m i l u d o w y m i . starczyć t u a r g u m e n t ó w . Okazało się b o w i e m , że p i l n o w a n i e W c a ł y m świecie i s t n i e j e dziś m o d a n a i c h sztukę, co często , , c z y s t e j " f o r m y l u d o w e j j e s t niemożliwo w w a n i u masowej p i e l ę g n o ­ p o d a ż y d l a r y n k ó w m i e j s k i c h i musiało doprowadzić „twórczość l u d o w ą " do bezdusznej nej k a r y k a t u r y . Liczne k o n k u r s y prowadzone p r o w a d z i d o k a t a s t r o f y , podobnej j a k „ w sztuce ludowej" t y p u C e p e l i i . M a s o w y p o p y t n i s z s z y jakość i szczerość t y c h i bezmyśl­ w y p o w i e d z i ; n i e obmyślono d o t ą d właściwych f o r m „ o p i e k i " . p o d hasłom M o ż e o n e w ogóle n i e są p o t r z e b n e ? C e p e l i a i D e s a w z i ę ł y „kontynuacji" d a w n y c h t r a d y c j i i technik, d a w n y c h f o r m w o b r o t y w i e l u spośród t y c h t w ó r c ó w . I j a k t o b y w a — p o ­ i magają i m i równocześnie i c h niszczą. procederów — b y w a j ą n i e r a z interesujące, ale n i e m o g ą wskrzesić umarłoj s z t u k i : umarłej d l a s a m e g o „ l u d u " , o ż y ­ wianej sztuczną p o ż y w k ą masowego miejskiego odbiorcy. C o r a z większe m a s y w y t w ó r c ó w „ s z t u k i l u d o w e j " próbuje się o b e c n i e zorganizować p o p r z e z w y d a w a n i e d y p l o m ó w a r t y ­ s t o m ( l u b i c h p o w i e l a c z o m ) , k t ó r y c h jedną z c e c h i s t o t n y c h był b r a k dyplomów. M o d a n a twórczość „ n a i w n y c h " powstała n a t l e s y t u a c j i w całej s z t u c e współczesnej. M a m t u n a m y ś l i t e j s z t u k i n i e zrozumiałość, społeczną nieprzydatność, j e j pracę d l a wąs­ k i c h kręgów „wtajemniczonych", d l a k r y t y k ó w i muzeolog ó w . Twórczość p r y m i t y w ó w j e s t d o s t a t e c z n i e „ w s p ó ł c z e s n a " i t a j e m n i c z a , b y zadowolić s n o b i z m y l u d z i idących z m o d ą , Z g r y ź l i w e t e u w a g i n i e przeoczają f a k t u , że z a h a m o w a ­ a równocześnie d o s t a t e c z n i e ł a t w a , b y b y ć z r o z u m i a ł ą i d o ­ nie tego r u c h u nie t y l k o jest p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , ale stępną, j a k o że o p e r u j e najczęściej p o w s z e c h n y m i b y ł o b y n i e d o b r e , g d y ż n i e w i a d o m o co m i a ł o b y zastąpić j e g o p a m i s y m b o l i c z n y m i i — m i m o częstej f a n t a s t y k i — archety­ p r o d u k t y . P o d o b n e starcie masowej p r o d u k c j i z tradycyjną dekoracyjną i „ s t r a w n ą " , ł a t w o przyswajalną. J a k już w s p o ­ sztuką ludową m o ż e m y zresztą zaobserwować w e w s z y s t k i c h m n i a ł e m , m o d a t a g r o z i autentyczności t e j s z t u k i : już są k r a j a c h środkowej i w s c h o d n i e j E u r o p y o r a z n a Bałkanach w c a l e n i e n a i w n i „ z a w o d o w i " artyści p o d nią się p o d s z y w a ­ formą i t o z p o d o b n y m i r e z u l t a t a m i : chęć u t r z y m a n i a i k o n t y n u o ­ j ą c y , a i sprzedający za g r u b e pieniądze s w e dzieła „ w i e l c y w a n i a t r a d y c j i k o l i d u j e z masowością o d b i o r u , f o r m y s z t u k i n a i w n i " — muszą stracić n a swej „ n a i w n o ś c i " . M y ś l ę w i ę c , o b l i c z o n e j n a k l i e n t ó w z własnej „ p a r a f i i " z m a s o w y m o d ­ że m o d a n a t ę gałąź s z t u k i p r z e m i n i e t a k ż e w h i s t o r y c z n y m biorcą, m i e s z k a j ą c y m w m i a s t a c h , s z t u k i a u t e n t y c z n e j z p o ­ czasie — zależnie z a p e w n e o d dalszego r o z b o j u wielaną w e d ł u g określonych w z o r c ó w . s z t u k i , j e j społecznych k o n t a k t ó w Nie można jednak zakończyć t y c h rozważań takim „uczonej" i ewentualnie podjęcia z n o w u społecznej swej f u n k c j i . M y ś l ę j e d n a k równocześnie, j e d n o s t r o n n y m i p e s y m i s t y c z n y m a k c e n t e m . Wspomniałem że odrzucając obecną tendencję d o w y s u w a n i a t e j s z t u k i , n a wstępie, że w s z e l k i e t y p y s z t u k i , w t y m t a k ż e s z t u k a l u ­ j a k o n i b y ludowej — przeciw „internacjonalnej" i z b u n t o ­ d o w a — muszą b y ć rozważane w k a t e g o r i a c h h i s t o r y c z n y c h . w a n e j s z t u c e „ u c z o n e j " — w a r t o i należy myśleć o o r g a n i z o ­ Jednakże d o tego r o d z a j u s t w i e r d z e n i a trzeba wprowadzić w a n i u l u d z i parających się plastyczną w y p o w i e d z i ą , o śle­ t a k ż e p l a s t y c z n a , a więc r o ­ d z e n i u i c h twórczości, j e j d o k u m e n t o w a n i u i g r o m a d z e n i u . dząca k o n k r e t n e p r z e d m i o t y — j e s t trwałą, j a k m y ś l ę , cechą M y ś l ę , że t a k i c h „ a m a t o r ó w " i „ n a i w n y c h " c z y „ p r y m i t y w ­ istotną p o p r a w k ę . S z t u k a — l u d z k i e j a k t y w n o ś c i n a w s z y s t k i c h szczeblach historycznej n y c h " laików będzie c o r a z w i ę c e j . M y ś l ę , że w y b i t n e t a l e n t y i k l a s o w o zróżnicowanej k u l t u r y . Z w r ó c i ł n a t o uwagę m . i n . w M a r k s , g d y rozważał „ t r w a ł e w a r t o ś c i " s z t u k i . W społeczeń­ a opiekować się społecznie t y l k o t y m i tej plejadzie s t w a c h p r z e d pierwszą rewolucją przemysłową w X I X w . o d c i ę t y m i p r z e z swój l u d z k i „ s t a t u s " o d społeczeństwa. k a ż d y n i e m a l człowiek miał bezpośrednio l u b pośrednio d o czynienia z jakąś formą m a n u a l n e j twórczości — nawet wśród k r ó l ó w i m o ż n o w ł a d c ó w szerzyło się a m a t o r s k i e u p r a ­ należy traktować jak innych artystów, „niewydarzonymi", M y ś l ę , że C e p e l i a m o ż e n a d a l produkować u p r a g n i o n e wciąż n a m i a s t k i s z t u k i „ l u d o w e j " , choćby m a s z y n o w o od­ bijając w z o r y w y c i n a n e k — t a k długo j a k n a t e n a m i a s t k i w i a n i e s z t u k i : Z y g m u n t I I I n i e b y ł t u w y j ą t k i e m , a Kościusz­ i s t n i e j e p o p y t w społeczeństwie n i e p r z y g o t o w a n y m d o o d ­ k o c z y Stanisław K o s t k a P o t o c k i u n i k a t o m . Szczególnie zaś b i o r u i n n e j s z t u k i . M y ś l ę t a k ż e , że n a i n n y c h z a s a d a c h z o r g a ­ k o b i e t y ze w s z y s t k i c h w a r s t w społecznych brały udział w t e j nizowana „twórczości". Zamknięte w s w y m k u l t u r a l n y m i ekonomicz­ z o w a n e s k l e p y D e s y ) w i n n a się zająć sztuką ,,współczeenych n y m g e t c i e społeczeństwo chłopskie korzystało p r y m i t y w ó w " , póki o n a istnieje z dobrodziejstw p r a c y m a n u a l n e j . Mówię powszechnie „dobrodziejstw", instytucja (może BWA czy wyspecjali­ i pełni w a ż n e f u n k c j e d l a odbiorców i s a m y c h twórców. b o wierzę ( j a k J u n g ) w j e j „ o c z y s z c z a j ą c e " wartości. K a ż d y Z d a j ę sobie sprawę, że m o j e w n i o s k i są j a ł o w e i „lese- n i e m a l coś w y t w a r z a ł , nadawał czemuś kształt, n i e k i e d y — f e r n e " . N i e u m i e m podać i n n y c h — być m o ż e d l a t e g o , że d o ­ i c h y b a w c a l e n i e t a k r z a d k o — o trwałej wartości e s t e t y c z ­ świadczenie nauczyło m n i e nieufności d o w s z e l k i c h z b y t d a ­ n e j . P r z e m y s ł p r z e r y w a t ę działalność, w y s y c h a więc j e d n o leko każdym razie z g ł ó w n y c h źródeł l u d z k i e j t w ó r c z e j s a t y s f a k c j i . S e t k i i t y ­ należy — i t o w g r o n i e e t n o g r a f ó w n a d e w s z y s t k o — zdać idących i n g e r e n c j i w ż y c i e s z t u k i . W siące l u d z i pogodziło się z t a k i m k a l e c t w e m , ale n i e w s z y s c y . sobie sprawę z c h a r a k t e r u „współczesnej I z n ó w , już w k a t e g o r i i h i s t o r y c z n e j , właśnie w X I X w i e k u i z t e g o , co w p r a s i e i h a n d l u t a k się n a z y w a . 132 sztuki ludowej" �U . 1. H e l e n a S z c z y p a w k a - P t a s z y i ' i s k a , M a l u s z y n , g m . S z c z u t o w o , w o j . płockie. Aleksander Jackowski SZTUKA LUDOWA — RELIKT CZY WARTOŚĆ ŻYWA świąt, r o c z n i c , „ o k r ą g ł y c h d a t " s t w a r z a rają d o s z e r o k i c h rzesz odbiorców, n a w e t d o w i e l u k r a j ó w , s w o i s t y k a l e n d a r z każdej k u l t u r y , społeczności, r o d z i n y , j e d ­ Obchodzenie j a k t o m a miejsce z o b c h o d a m i rocznic, którym p a t r o n u j e n o s t k i . W y n i k a z r y t m u życia, z r y t m u b i o l o g i c z n e g o , z n i e ­ U N E S C O . W t e n sposób stają się o n e i s t o t n y m e l e m e n t e m u s t a n n e g o p r z e c i w s t a w i e n i a sobie działania i o d p o c z y n k u , w y c h o w a n i a , kształtowania z a s o b u wspólnej w i e d z y r u c h u i p a u z . Z p o t r z e b y o r g a n i z o w a n i a czasu, o r g a n i z o w a n i a mięci społeczeństw. z b i o r o w e j pamięci. K a l e n d a r z , n a w e t t e n z w y k ł y , c o d z i e n n y , n a r z u c a w s p ó l n y r y t m działań społecznych, w y z n a c z a i pa­ Istnienie w k u l t u r z e f a k t u cyklicznego wspominania czy dnie myślenia o p e w n y c h treściach b y ł o i j e s t w y k o r z y s t y w a n e świąt i p r a c y , d n i e — w k t ó r y c h członkowie d a n e j społecz­ przoz w s z y s t k i e s y s t e m y . T o oczywiste. A l e p o t r z e b a r e f l e k s j i ności wspólnie p r z e ż y w a j ą ( w m y ś l i c z y określonym d z i a ­ spojrzenia wstecz, k o n f r o n t a c j i — istnieje i w nas s a m y c h . łaniu) pamięć w y d a r z e ń w a ż n y c h w h i s t o r i i r e l i g i i , n a r o d u , W ciągłej z a d y s z c e , pogrążeni w kłopotach c o d z i e n n e g o d n i a , g r u p y społecznej, r o d z i n y . Są t o d n i e , w k t ó r y c h i s t n i e j e ciągle w b i e g u , p r a c y — o d c z u w a m y p o t r z e b ę p r z e r w y , ogar­ p r e s j a pamięci o r o c z n i c a c h , t e m a t a c h . K a l e n d a r z r e l i g i j n y nięcia myślą o b s z a r u m i n i o n e g o c z a s u , z a s t a n o w i e n i a się n a d w y z n a c z a całoroczny t o k w s p o m i n a n i a i w s p ó l n e g o przeży­ sytuacją, n a d n a s z y m w n i e j m i e j s c e m . w a n i a treści ukształtowanych p r z e z kościół. K a l e n d a r z pań­ stwowy akcentuje podstawowe fakty z historii narodu, Trzydziestolecie p o w o j e n n e s t a n o w i o d c i n e k czasu d o ­ s t a t e c z n i e długi, a b y pokusić się o p r ó b ę s p o j r z e n i a w s t e c z , k t ó r y c h pamięć w i n n a konsolidować społeczeństwo n a o k r e ­ o konfrontację ślonej płaszczyźnie i d o o l o g i c z n e j . 8 m a r c a m y ś l i m y o k o b i e ­ w y c h z rzeczywistością, która nas o t a c z a . „ O k r ą g ł a d a t a " — t a c h , n i e d a w n o przecież w p r o w a d z o n y rytuał t e g o d n i a każe j e s t t u n i e j a k o p r e t e k s t e m , w i e l u z n a s , k t ó r z y zajmują się naszych dotychczasowych sądów obiego­ obdarowywać k o b i e t y k w i a t a m i c z y d r o b n y m i p o d a r k a m i . sztuką ludową, coraz w y r a ź n i e j d o s t r z e g a p o t r z e b ę r z e c z o ­ W w e j a n a l i z y obecnej d n i u zmarłych, n i e j a k o p o d presją społeczną w r a c a m y sytuacji. Wyrazem tego jest p o s t u l o ­ pamięcią d o najbliższych, s t r o i m y g r o b y , n a które n i e m a m y wana. prz-3z różne o s o b y często czasu iść w ciągu r o k u . U k r e s u żniw świętujemy 0 s t a n i e s z t u k i l u d o w e j . Sądzę, że zarówno p u b l i k a c j e , j a k wojewódz­ 1 w y s t a w y , które m i e l i ś m y w o s t a t n i m o k r e s i e , zwłaszcza Święta, r o c z n i c e , „ o k r ą g i o d a t y " u r o d z i n c z y śmierci stępujących p r z e m i a n , w y z n a c z y ć p o l e rozważań i d y s k u s j i . w i e l k i c h l u d z i — dzięki środkom m a s o w e g o p r z e k a z u docie­ W ł a ś n i e d y s k u s j i — g d y ż n i e stać n a s c h y b a jeszcze n a t r a d y c y j n e d o ż y n k i — niegdyś l o k a l n e , obecnie k i e , ogólnopaństwowe. i instytucje potrzeba „raportu" 7, o k a z j i Х Х Х - l e c i a P R L , pozwalają zauważyć k i e r u n k i n a ­ 133 �a u t o r y t a t y w n ą ocenę, n i e stać t a k ż e d l a t e g o , że z m i e n i a się w z n i k o m y m t y l k o s t o p n i u m o g ł a korzystać z działalnośoi ciągle j e j p r z e d m i o t , z m i e n i a s y t u a c j a — a pozostają u t a r t e , w y k w a l i f i k o w a n y c h rzemiosł, z droższych t o w a r ó w i m p o r t o ­ n a w y k o w o s t o s o w a n e określenia, które w r ó ż n y c h s y t u a c j a c h w a n y c h . Zmuszona była d o gospodarki m o g ą znaczyć coś zupełnie i n n e g o . D l a t e g o w w a r t o spojrzeć n a n i e z p e r s p e k t y w y doświadczeń m i n i o n e g o trzydziesto­ dużym i tanie p r o d u k t y p r a c y — wiejskiego lecia. samowystarczalnej, s t o p n i u n a t u r a l n e j , kupując t y l k o podstawowe i małomiasteczkowego rzemiosła. P o w o d o w a ł o t o w z a k r e s i e z a s p o k o j e n i a estetycznych, Czym była dawna sztuka ludowa? a częściowo i m a t e r i a l n y c h — potrzeb wytwarzanie w i e l u f o r m z a s t ę p c z y c h , tańszych i p r o s t s z y c h niż w i d z i a n e w e d w o r z e , w mieście c z y n a p l e b a n i i . K o n s t a t a c j a w y j ś c i o w a . S z t u k a l u d o w a b y ł a formą w y ­ K u l t u r a w s i opierała się p r z y t y m w n i e w i e l k i m t y l k o r a z u k u l t u r y l u d o w e j , p r o d u k t e m t e j k u l t u r y , w y n i k i e m róż­ n y c h p o t r z e b i n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h , k t ó r e określały o d ­ s t o p n i u n a p o d z i a l e p r a c y , k t ó r y z a p e w n i a ł r o z w ó j i postęp rębność r e g i o n a l n e j g r u p y , a z a r a z e m j e j łączność z i n n y m i umiejętności t e c h n i c z n y c h , n a u k i , s z t u k i . S y t u a c j a p o l i t y c z n a , zwłaszcza w okresie p r z e d uwłasz­ p o k r e w n y m i g r u p a m i społeczności w i e j s k i e j . t r z e b a w i ę c zacząć o d c z e n i e m , sprzyjała n a r a s t a n i u świadomości odrębnych i n t e ­ p r z y p o m n i e n i a , c z y m b y ł a k u l t u r a l u d o w a . N i e wdając się resów społecznych, k l a s o w y c h , odrębności k u l t u r o w y c h (co w d e f i n i c j e (a j e s t i c h m n o g o ś ć ) , m o ż n a p o w i e d z i e ć , że s t a ­ w y r a ż a ł o się zresztą w r ó ż n y c h p o s t a w a c h ) . P r o w a d z i ł o t o nowiła o n a swoistą sumę w a r t o ś c i , n a p o w s t a n i e d o w z r o s t u w i ę z i społecznych, m i ę d z y l u d z k i c h , d o kształto­ Rozważania o sztuce l u d o w e j których z ł o ż y ł y się p r z y c z y n y wynikające p r z e d e w s z y s t k i m z s y t u a ­ wania cji w s i . w p ł y w zarówno n a kształtowanie się treści k u l t u r y l u d o w e j , 1 się w s p ó l n o t y . Sytuacja polityczna wywarła więc K a ż d a k u l t u r a powstaje b o w i e m z co n a j m n i e j dwóch j a k i n a różnicowanie się i k o n k r e t y z o w a n i e f o r m s t y l o w y c h z a s a d n i c z y c h przesłanek: z p o t r z e b y określenia i z a c h o w a n i a poszczególnych g r u p r e g i o n a l n y c h . O d g r y w a ł a b o w i e m i s t o t ­ tożsamości g r u p y , k t ó r a t ę kulturę s t w a r z a — i z p r z e c i w ­ ną rolę w f o r m o w a n i u się s t r u k t u r y w y s t ę p u j ą c y c h w określo­ s t a w i e n i a się k u l t u r z e otaczającej. P o w o d e m odrębności w s i , n y m czasie f u n k c j i , w a k c e n t o w a n i u c z y n n i k a a w rezultacie i jej k u l t u r y , były: — sytuacja i ekonomiczna, s y t u a c j a p o l i t y c z n a , b r a k dostępu d o w i e d z y . O m ó w m y p o ­ prestiżowego reprezentacyjnego. N a c h a r a k t e r z e k u l t u r y a r t y s t y c z n e j l u d u z a w a ż y ł y też krótce t e c z y n n i k i . t a k i e p r z y c z y n y , j a k b r a k dostępu d o w i e d z y i a n a l f a b e t y z m . W s z y s t k o t o w p ł y n ę ł o n a stabilizację p e w n e g o z a s o b u f o r m N i e t r u d n o z a u w a ż y ć , że u p o d s t a w odrębności l u d o w e j ( w i e j s k i e j ) k u l t u r y leżało upośledzenie w s i . T a k w i ę c b o d ź c e stylowych, przekazywanych o z a t a r c i e d y s t a n s u m i ę d z y t w ó r c ą a odbiorcą, n a a k c e n t o ­ 2 „znaku u j e m n y m " sprowokowały powstanie w d o r o b k u w pokolenie, n a w a n i e r o l i t r a d y c j i i pamięciowego — bezpośredniego naszego n a r o d u wartości t a k i c h , j a k f o l k l o r i s z t u k a l u d o w a . spo­ s o b u p r z e j m o w a n i a d o r o b k u i umiejętności p o p r z e d n i c h p o ­ U p o ś l e d z e n i e e k o n o m i c z n e w s i w porównaniu z sytuacją koleń. i n n y c h w a r s t w społecznych n i e w y m a g a k o m e n t a r z a . W i e ś . 3. K a t a r z y n a Gaweł, Z i e l o n k i , g m . Z i e l o n k i , w o j . k r a k o w s k i e U . 2. W a c ł a w S u s k a , B u d z i s k a , g m . A d a m ó w , w o j . siedleckie. 3 134 z pokolenia �135 �W r e z u l t a c i e k u l t u r a l u d o w a kształtowała się j a k o s t o ­ sunkowo spoista artystycznego, suma n o r m , zwyczajów i form wyrazu p r z y c z y m opierała się n a t r a d y c j i , n a p o ­ c z u c i u wewnętrznej w i ę z i g r u p y , n a s z a c u n k u d l a z b i o r o ­ m o d y f i k a c j i d o powszechnie akceptowanego w z o r u l u b też — r z a d z i e j — t w o r z e n i e f o r m z g o d n y c h z ogólną „ g r a m a t y k ą " , które zaakceptowane, s t a n o w i ł y z k o l e i p u n k t wyjścia d l a n o w y c h wariantów. wości, która b y ł a s y g n a t a r i u s z e m p o c z y n a ń j e d n o s t k i . P o r ó w n u j ą c t ę sytuację z istniojącą o b e c n i e w k u l t u r z e D l a t e g o s z t u k a l u d o w a stanowiła emanację świadomości artystycznej, dostrzegamy i s t o t n e różnice. W naszej współ­ i podświadomości k u l t u r o w e j g r u p y , w y r a z p o t r z e b i u p o d o ­ czesnej s z t u c e i s t n i e j o równolegle w i e l e r ó ż n y c h k o n w e n o j i bań całej społeczności, a w n i e w i e l k i m t y l k o s t o p n i u i n d y ­ a rozwój o d b y w a widualności tworzącej j e d n o s t k i . Sztukę t ę cechowała p r z y coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a r t y s t y c z n y c h . W k u l t u r z e l u d o ­ tym wej wzorzec s z t u k i był w zasadzie jeden, a krystalizacja tego większa niż w k u l t u r z o oświeconej więź człowieka w z o r c a następowała p o p r z e z i n d y w i d u a l n e w a r i a n t y . W i d o c z ­ z ziemią, p r z y r o d ą , zajęciem, t w o r z y w e m , narzędzim. Kultura w się ne t o b y ł o zwłaszcza w r ę k o d z i e l e : t k a c t w i e , h a f c i a r s t w i e , niej z d o b n i c t w i e , w rzeźbie c z y m a l a r s t w i e określonego ośrodka. l u d o w a , o której t u m ó w i m y , zmieniała czasie, zmieniała się s t r u k t u r a występujących się w d r o d z e l i c y t a c j i m ó d , w y m y ś l a n i a w f u n k c j i , n i e m n i e j p ó k i istniała — stanowiła m o d e l , c z y m o ż e W a r t y s t y c z n y m rękodziele l u d o w y m m a m y więc d o l e p i e j powiedzieć — m a c i e r z , w r a m a c h której mieściło się c z y n i e n i a w z a s a d z i e n i e z formą i n d y w i d u a l n ą , a z sumą ż y c i e człowieka. wariantów. N i e m a jednej „najlepszej" w y c i n a n k i czy t k a ­ K u l t u r a t a m o g ł a się przekształcać, p ó k i trwała j a k o n i n y , jest t y l k o suma wariantów tego t e m a t u , z których określona całość „ m o d e l o w a " , p ó k i miała w sobio m o c k r y ­ k a ż d y m o ż e b y ć r ó w n o u p r a w n i o n y , jeśli mieści się w r a m a c h s t a l i z a c j i , d o p ó k i s a m a stanowiła a t r a k c y j n y w z o r z e c życia. „wiązki". L u d z i e urodzeni i żyjący w r a m a c h tej k u l t u r y nie m i e l i s k r a j n y c h p r z y p a d k ó w — s t a n o w i swoistą sumę m o ż l i w o ś c i dużej s w o b o d y w y b o r u . Przynależność d o g r u p y d e t e r m i n o ­ d a n e g o „ t e m a t u " , a więc określonego r o d z a j u t k a n i n y , de­ wała i c h psychikę. koracji malarskiej mebla, ornamentu, stroju, haftu. W t e j s y t u a c j i s z t u k a była w y r a z e m p o t r z e b i nawyków a r t y s t y c z n y c h ukształtowanych w r a m a c h l u d o w e j kultury Właśnie t a wiązka wariantów, po odrzuceniu I n d y w i d u a l n o ś ć a r t y s t y c z n ą w k u l t u r z e oświeconej p r z y ­ w y k l i ś m y ( n i e zawsze słusznie) rozumieć właśnie w k a t e g o r i i i opierała się n a p o d s t a w o w y c h z a s a d a c h myślenia p l a s t y c z ­ opozycji wobec zastanej k o n w e n c j i . W t r a d y c y j n e j k u l t u r z e n e g o , u t r w a l o n y c h w świadomości z b i o r o w e j . D z i ę k i t e m u l u d o w e j , w i e j s k i e j — indywidualność, zwłaszcza w miała o n a m o c a s y m i l a c j i r ó ż n y c h w z o r ó w przejętych z z e - rzemiosł i z d o b n i c t w a ( t z n . s z t u k i u ż y t k o w e j ) w y r a ż a ł a się w n ą t r z. w t w o r z e n i u w a r i a n t ó w istniejącego s c h e m a t u , realizowała się A skoro t r a d y c j a własna g r u p y b y ł a szkołą gustów zakresio więc w r a m a c h „ w i ą z k i " — sytuując się bliżej j e j s t a t y s t y c z ­ i s i t e m , w k t ó r y m ostać się m o g ł y j e d y n i e t e f o r m y , które nego s k r a j u . były zgodne z ogólnym c h a r a k t e r e m s z t u k i l u d o w e j i z istnie­ upodobań g r u p y , n i e z g o d n a jącymi w d a n y m czasie n a w y k a m i p e r c e p c y j n y m i , t o zrozu­ ferencji estetycznych miałe b y ł o , że k s z t a ł t o w a ł y w a ł a się p r z y p a d k i e m j e d n o s t k o w y m , n i e „ t y p o w y m " . Jeśli się w sztuce ludowej pewno reguły a r t y s t y c z n e , s t y l c h a r a k t e r y s t y c z n y d l a d a n e j dzie­ O ile wykraczała — poza granice pozostawała n a m a r g i n e s i e , j e d n a k inwencja j e d n o s t k i zgodna w z ó r , k t ó r y w d a n y m m o m e n c i e stawał się a t r a k c y j n y , p r z y ­ zauważalną cechę sztuki ludowej, regionów. N i c więc d z i w n e g o , i badaczy s z t u k i poszczególnych że d l a w i e l u k u l t u r y artystycznej c e c h s t y l i s t y c z n y c h stała się w i d o m y m z n a k i e m pewnych rozpoznaw­ czym tej sztuki. stanowił s t a t y s t y c z n ą oś k r y s t a l i z a c j i n o w o twórczość powstających wariantów. T a k w i ę c w d a w n e j k u l t u r z e l u d o w e j istniała z a r ó w n o twórczość a k c e p t o w a n a p r z e z g r u p ę , j a k też i „ i n n a " , w y ­ odrębniająca się, n i e znajdująca p o d t r z y m a n i a i k o n t y n u a c j i w Zespołowa, a więc w z a s a d z i e a n o n i m o w a , „modę", n a j m n i e j d l a p e w n e j części społeczności, i w k r ó t k i m czasie obserwatorów l u d u , wspólnota t o tworzyła prze­ jący stosunkowo powolnej ewolucji. stanowiła ł a t w o grupy, b y ł a z tendencją kształceń t y p ó w e k s p r e s j i , s t y l i z a c j i , uproszczeń — upodobaniach sta­ d z i n y i g r u p y ( r e g i o n u ) i w o g ó l n y c h s w y c h zrębach u l e g a ­ W s p ó l n o t a f o r m , m o t y w ó w , zestawień k o l o r y s t y c z n y c h , w istniejących z a k t u a l n y m k i e r u n k i e m pre­ danej społeczności. B y ł a t o twórczość l u d z i m a r g i n e s u , wiejskich dziwaków, kalek, niemrawców. Marginesowość w i e j s k a opierała się o n a w y k i e s t e t y c z n e organizujące w y ­ z j a w i s k a n i e oznaczała j e d n a k j e g o w y j ą t k o w o ś c i . obraźnię a r t y s t y c z n ą j e d n o s t k i . W s p ó l n o t a k r y t e r i ó w równolegle, t o w a r z y s z y ł o s z t u c e l u d o w e j , s p r a w n e j , m o d n e j , ocen p r o w a d z i ł a d o t e g o , że w t o k u z b i o r o w e g o p r o c e s u t w ó r c z e g o o d p a d a ł y i n n o w a c j e p r z y p a d k o w e , a f o r m a ulegała d o s k o n a ­ l e n i u . Z a c h o d z i ł t u p r o c e s p o d o b n y d o t e g o , k t ó r y sprawił, Istniało typowej. Wielu badaczy (np. Grabowski) rezerwowało jednak określenie „ s z t u k a l u d o w a " t y l k o d l a t e j części twórczości że w pieśni c z y m u z y c e l u d o w e j następowało d o s k o n a l e n i e się, a r t y s t y c z n e j w s i , która miała społeczny a k c e p t środowiska, szlifowanie wariantów}. charakterystyczne cechy stylistyczne. Analogiczne sprecyzowany zjawisko obserwujemy t a m , g d z i e istniał k a n o n piękna, g r a m a t y k a f o r m powszechnie z n a n a i obowiązująca. K a n o n stanowił p o d s t a w ę łości s z t u k i egipskiej, greckiej, bizantyjskiej. umożliwiający ogólny w y s o k i p o z i o m — doskona­ Kanon — P o z a obrębem zainteresowania i d o k u m e n t a c j i pozosta­ w a ł y więc z j a w i s k a i n d y w i d u a l n e , s p o r a d y c z n e , odbiegające zarówno o d k o n w e n c j i „ l u d o w e j " , j a k i o d wzorów czości w a r s t w oświeconych. W t a k i m ograniczeniu twór­ pojęcia niwelował j e d n a k „ s z t u k i l u d o w e j " n i e b y ł o b y n i c złego, g d y b y n i e s m u t n a k i e r u n k i s p o n t a n i c z n e j i n w e n c j i a r t y s t y c z n e j , określał k i e ­ właściwość l u d z k i e j n a t u r y , skłonnej d o n i e d o s t r z e g a n i a t e g o , r u n e k i n n o w a c j i ; s f o r m a l i z o w a n y — prowadził d o stagnacji, co n i e n a z w a n e , n i e u c u k r o w a n e i o d p o w i e d n i o do b u n t u przeciw m a r t w y m k o n w e n c j o m . w a n e . D l a t e g o u w a g i obserwatorów w y m y k a ł y się z j a w i s k a S z t u k a l u d o w a n i e opierała się o k a n o n przestrzegany przez a u t o r y t e t y g r u p y i jednoznacznie z d e f i n i o w a n y . Zespo- ciekawe, sklasyfiko­ ale n i e mieszczące się w zakreślonych p r z e z n i c h samych granicach obserwacji. łowość p r o c e s u t w ó r c z e g o n i e l i k w i d o w a ł a r o l i i n w e n c j i j e d ­ Pojęcie „sztuki l u d o w e j " stworzono z zewnątrz, zgodnie n o s t k i , mód i wpływów, ale podporządkowywała j e podsta­ z t y m co uważano za w y t w ó r t a k i e j s z t u k i , z g o d n i e z k r y ­ wowym t e r i a m i ocen w y p r a c o w a n y m i w r a m a c h k u l t u r y a r t y s t y c z n e j regułom percepcyjnym (stosunkowo stabilnym) i możliwościom g r u p y . Stąd w sztuce l u d o w e j rozwój form w a r s t w oświeconych w końcu X I X w . i n a początku X X w . , następował n i e p r z e z z d e r z e n i e coraz t o i n n y c h p r o p o z y c j i a więc akcentując wartości z d o b n i c z e , s t y l o w e . P o j ę c i e zaś ( j a k t o się d z i e j e n p . współcześnie), a l e p o p r z e z ewolucyjny rozwój wariantów. Ambicją twórczą j e d n o s t e k było w p r o w a d z e n i e 136 raz stworzone i u f o r m o w a n e u z n a n o za o d p o w i e d n i k rzeczy­ wistości t a k , że zaczęło własnej o n o ograniczać S z u k a n o więc t y l k o t e g o , co s p o d z i e w a n o pole obserwacji. się znaleźć. S t w o - �rzono pewien stereotyp s z t u k i l u d o w e j , którego i r o z s z e r z e n i e w c a l e nie b y ł o ł a t w e . W e f e k c i e rozbicie pominięto zastygłe w d a w n y m kształcie. Z a c z ę t o w i ę c badać t o , c o wykraczało poza model s z t u k i profesjonalnej, twórczość w opisie i d o k u m e n t a c j i m u z e a l n e j t a k i e z j a w i s k a , j a k twór­ z a r ó w n o w s i , j a k i środowisk r o b o t n i c z y c h , górniczych, m i e j ­ czość p o g r a n i c z a s k i c h przedmieść. wiejsko-miejskiego, malowane karuzele, dekorację s t r z e l n i c , e k r a n y u l i c z n y c h f o t o g r a f ó w , p r o d u k t y sztuki jarmarcznej a znakomicie (wyroby zorganizowane z c u k r u , ciasta), n i e zdobione plastycznie formy narzędzi, p r z e d m i o t ó w g o s p o d a r s k i c h , pełne w y r a z u i g r o t e s k o w e g o h u m o r u s t r a c h y n a w r ó b l e c z y n a d z i k i , ekspresje wych i zwyczajowych obrzędo­ Świadomość ograniczoń d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o ­ w e j zaczęła się p o t ę g o w a ć z a r ó w n o n a s k u t e k pogłębiania i przyjęcia m e t o d o l o g i i marksistow­ s k i e j , j a k też n a s k u t o k n a p o r u n o w y c h zjawisk twórczych, n i e mieszczących się w d o t y c h c z a s o w e j — d o r e w i z j i pojęcia „ s z t u k a l u d o w a " w w a r u n k a c h współ­ czesnych, d o rozszerzenia s z t u k i . Doświadczenia p l a s t y k i współartystycz­ n e g o , а1э i naszą w r a ż l i w o ś ć . D a w n a formuła s z t u k i l u d o w e j ukształtowana była w kręgu d w ó c h p o j ę ć : dokoracyjności i funkcjonalności, którą r o z u m i a n o p r z e d e w s z y s t k i m j a k o zgodność f o r m y z funkcją, t w o r z y w e m i narzędziem . A l e 4 f o r m i z m , k o n s t r u k t y w i z m , ekspresjonizm, abstrakcja geo­ t e g o określenia n a twórczość m a s pracujących ( „ s z k o ł a ś l ą s k a " — B a z i e l i c h , F l o r e n s k a ) , n a twórczość w y c h o d z ą c ą p o z a „ t y p o w o ś ć " r e g i o n u . Czy istnieje dziś sztuka ludowa w tradycyjnym rozumieniu tego pojęcia? t y p s t y l u , j a k toż i n a s k u t e k p r z e m i a n , j a k i e nastąpiły w n a ­ pojmowaniu dwie d o k o r y g o w a n i a , rozszerzania d a w n y c h d e f i n i c j i s z t u k i l u d o w e j , o b e j m o w a n i a kręgiem zainteresowań z j a w i s k dotychczas niedocenianych; klasyfikacji. Zmie­ czosnej r o z s z e r z y ł y n i e t y l k o s a m o pojęcie f a k t u są w y r a ź n i e — niły się k r y t e r i a ocen z a r ó w n o n a s k u t e k wyjścia p o z a sterooszym ostatnich l a t widoczne tendencje: ceremonii, „zdarzeń" o charakterze b l i s k i m współczesnym h a p p e n i n g o m ( n p . h e r o d y ) . postaw teoretycznych T a k więc zarówno w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j , j a k i p r a k t y c e dokumentacyjnej N a t o p y t a n i e o d p o w i a d a l i ś m y p o w o j n i e n a o g ó ł bez w a h a n i a — t a k . D z i ś coraz częściej k w e s t i o n u j e się w o g ó l e f a k t i s t n i e n i a a u t e n t y c z n e j s z t u k i l u d o w o j ( P i w o c k i ) l u b też o g r a n i c z a się t o pojęcie t y l k o d o n i e k t ó r y c h z j a w i s k . Różnice stanowisk n i e wynikają j e d n a k z o d m i e n n y c h o b s e r w a c j i , p r z e c i w n i e — w s z y s c y g o t o w i jesteśmy się z g o ­ m e t r y c z n a , p o p - a r t , a n a w e t h a p p e n i n g i , pozwoliły n a m do­ dzić n a o p i s s t a n u f a k t y c z n e g o . Rzecz t y l k o w t y m с o b ę ­ strzec dziemy dawniej n i e zauważane wartości, ekspresję r z e ź b y , więź b u d o w n i c t w a z k r a j o b r a z o m , dawnej r o z u m i e l i p r z e z pojęcie s z t u k i l u d o w o j w e w s p ó ł ­ aluzyjność f o r m czesnych w a r u n k a c h i czy będziemy p a t r z y l i n a s t a n obecny n a t u r a l n y c h (gałęzi, k o r z e n i ) , s t r a c h y n a wróble, j a r m a r c z n e z p e r s p e k t y w y zachodzących p r z e m i a n , c z y toż s t a t y c z n i e . c u k r y , m a k a t y , bibułkowe k w i a t y , o p - a r t o w s k i e działanie w z o r ó w n a białostockich c z y m a z u r s k i c h t k a n i n a c h . Z k o l e i u h i s t o r y c z n i e n i o podejścia do sztuki p o z w o l i ł o spojrzeć n a nią j a k o n a z j a w i s k o Jeśli p o w i e m y , ż e s z t u k a l u d o w a j e s t p l a s t y c z n y m w y ­ r a z e m różnorodnych p o t r z e b l u d z k i c h powstałych i f u n k c j o ­ ludowej zmienno, nie nujących w r a m a c h k u l t u r y l u d o w e j ( n a t y l e s p o i s t e j i a u t e n ­ t y c z n e j , że dającej się w y r a ź n i e odróżnić o d n u r t u kultury I I . 6. W ł a d y s ł a w Chajec, K a m i e n i c a Górna, g m . Jasło, w o j . krośnieńskie. I I . 7. I z y d o r L i p i e c , Garbacz-Skała, g m . W a ś n i ó w , w o j . kieleckie. 137 �w a r s t w oświeconych, k u l t u r y r e p r e z e n t a c y j n e j ) — t o oczy­ d o w z o r ó w p o w s z e c h n i e występujących, a s t r e f a odrębności, w i s t e j e s t , że t a k i e j „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i już n i e m a . N i e d a w n i e j b a r d z o rozległa, dziś k u r c z y się d o r o z m i a r u m a r ­ m a b o w i e m k u l t u r y l u d o w o j odrębnej j a k o całość, różniącej g i n e s u , wspólnego zresztą d l a p e w n y c h środowisk w i e j s k i c h się n i e t y l k o s p o s o b a m i p r z o k a z u , ale i trościami. W y s t ę p u j ą i m i e j s k i c h (co m o ż n a d o s t r z e c n p . w d e k o r a c j i w n ę t r z ) . jedynie — ale już w r a m a c h k u l t u r y ogólnonarodowej — T r a d y c j a , w z o r y własnej d a w n e j k u l t u r y istnieją o c z y ­ różne r e l i k t o w e f o r m y o w e j d a w n e j k u l t u r y , określone t r a ­ wiście d y c j o , n a w y k i , m n i e j c z y b a r d z i e j świadomie k o n t y n u o w a n e . l u d z i e s t a r s i , kontynuują t r a d y c j e , w k t ó r y c h w y r o ś l i . Są t o Zmieniła się b a z a , n a g r u n c i e której powstała i istniała j e d n a k coraz m n i e j l i c z n e e n k l a w y , w k t ó r y c h zachowała się i obecnie. Wciąż jeszcze część mieszkańców w s i , nega­ jeszcze d a w n a k u l t u r a , d o k t ó r y c h „ n o w e " n i e m a l n i e d o ­ t y w n e , separujące d a w n i e j tę kulturę o d oświeconej. Znikł c i e r a , g d z i e stanął czas. A l e z a c h w y t j a k i o g a r n i a , g d y się w odrębna k u l t u r a l u d o w a . Przestały działać bodźce choć spotyka p o d Łowiczem czy n a Podhalu starych ludzi w daw­ wciąż niższa niż w m i a s t a c h , zbliża wieś d o k u l t u r y p o ­ n y m s t r o j u , idących n a sumę d o kościoła — j e s t z a c h w y t e m wszechnej. mieszczucha zaskoczonego egzotyką w s i j a k b y żywcem w y ­ zasadzie a n a l f a b e t y z m , a średnia wykształcenia, Zmienił się zespół l a n s o w a n y c h w z o r ó w p o s t a w , zmienił sposób p r z e k a z u , n a b y w a n i a umiejętności. W y r ó ż ­ jętej z K o l b e r g a n i o n y przez Antoninę Kłoskowską „układ k u l t u r y l u d o w e j " r e l i k t o w e , skazane n a n i e u c h r o n n y i s z y b k i z a n i k , świadczące 3 czy obrazów T e t m a j e r a . Jest t o r e j e s t r u j e sytuację już w zasadzie ginącą i m a wartość t e o r e ­ tylko t y c z n e g o m o d e l u a n i e o d b i c i a rzeczywistości istniejącej. k t ó r y c h części k r a j u . Na „lud" działają równolegle wzorce innych o niedoinwestowaniu i zacofaniu zjawisko k u l t u r o w y m nie­ środowisk, R ó w n o c z e ś n i e d l a większości mieszkańców w s i k u l t u r a docierające dzięki k o n t a k t o m bezpośrednim, j a k też i środ­ o j c ó w s t a j e się coraz b a r d z i e j d a l e k a , a w z o r e m a t r a k c y j n y m k o m masowego przekazu. s t a j e się k u l t u r a m i e j s k a , m a s o w a , p o p u l a r n a . N i e z n a c z y t o , W z o r y obco w d a w n e j s y t u a c j i zostawały wchłonięte, że n a g l e o d r z u c a się w s z y s t k o . W y r a ź n e ślady w i ę z i z t r a ­ zasymilowane. Przyjmowane bez z m i a n — g d y o d p o w i a d a ł y dycją rodzimą widoczne potrzebom społeczności, upodobaniom, modzie; adapto­ w a n e — g d y inspirowały n o w e rozwiązania. B y ł o t o m o ż l i w e , t o w y m , bądź związane ze ponieważ t r a d y c j a i p o c z u c i e odrębności g r u p y stanowiły oś wartości. krj^stalizacji. są w z a c h o w a n i u , myśleniu, o d ­ c z u w a n i u . Są t o j e d n a k p r o c e s y b ą d ź o c h a r a k t e r z e Stan obecny ś w i a d o m y m m a wszelkie cechy relik­ w y b o r e m s t a n u przejściowego, Z a n i k c z y n n i k ó w spajających, konstytuujących odręb­ g d y i s t n i e j e jeszcze w y r a ź n e p o c z u c i e odrębności w s i , pamięć ność w i e j s k i e j społeczności, spowodował j e d n a k , że t r a d y c j a przeszłości, r e l i k t y w myśleniu c z y o d c z u w a n i u , zespół z a ­ przestała mieć m o c o s w a j a n i a n o w e g o . Z a n i k a wspomniana chowań, sądów wartościujących i ż y w y c h t r a d y c j i , odczu­ w y ż e j „ o ś k r y s t a l i z a c j i " . T o n i e wieś a d a p t u j e „ n o w e " d o w a n y c h p r z e z daną grupę j a k o „ i c h " . A l e p o z i o m s t r u k t u r a - s w o i c h p o t r z e b , ale o d w r o t n i e , t o o n a s a m a p r z y s t o s o w u j e się l i z a c j i t y c h k o m p o n e n t ó w j e s t już n a t y l e słaby, a w i ę ź 138 �z kulturą powszechną n a t y l e s i l n a , że t r u d n o j e nazwać dziś N i e z n a o z y t o , że s z t u k i l u d o w e j dziś n i e m a , że n i k n i e bez odrębną ludową kulturą. J e s t t o r a c z e j s t a n d o k o m p o z y c j i , śladu l u d o w y n u r t twórczości. S y t u a c j a j e s t j e d n a k i n n a niż r o z t a p i a n i a t r a d y c j i własnych w k u l t u r z e p o w s z e c h n e j , n a ­ d a w n i e j i z n a c z n i e b a r d z i e j złożona. S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e rodowej . b y ć j e d y n ą formą w y r a z u t w ó r c z e g o w s i , s t a j e się n a t o m i a s t W t e j zaś k u l t u r z e ogólnonarodowej następujo w y r a ź n a i n t e n s y f i k a c j a różnych j e j w a r s t w , w z r a s t a więc zasięg o d ­ działywania k u l t u r y ambitnej, elitarnoj, bo intensywność oddziaływania narodowej. wymagającej w y ż s z e g o s t o p n i a p r z y g o t o w a n i a , ale z a r a z o m w z r a s t a zasięg oraz wartością c o r a z b t r d z i o j autonomiczną w naszej k u l t u r z o kultury Sytuację obecną c h a r a k t e r y z u j e więc n i e i s t n i e n i e j e d n e j jakiejś formuły „ s z t u k i l u d o w o j " , a l o : powszechnoj, 1 — p o c z u c i e w i ę z i z dawną kulturą ludową wśród zwłaszcza mniej ż y w a pamięć wśród szerszej g r u p y l u d z i wywo­ o p a r t e j o p e w n e m i n i m u m w i o d z y ogólnej, zwłaszcza k u l t u r y części p o p u l a r n e j i m a s o w e j , której s y n o n i m e m s t a j e się r o z r y w k a rozwinięte r e g i o n y łatwa i p r z y j e m n a . W i d o c z n e są, t e ż w z o r c e funkcjonujące w różnych s u b k u l t u r a c h t a k g r u p z a w o d o w y c h , j a k mło­ dzieży c z y g r u p ukształtowanych p r z e z specyficzną sytuację ludzi 2 — starszych kraju; dzących się ze w s i d a w n y c h umiojętności i f o r m , zwłaszcza w z a k r e s i e rękodzieła ( t k a c t w o , h a f t ) i z d o b n i c t w a ; ( n p . środowisk i z o l o w a n y c h , przostępczych). 3 — występowanie W r ó ć m y j e d n a k do k u l t u r y ludowej i joj dzisiojszych zamieszkujących tradycyjnych schematów sztuki l u d o w e j p o z a bazą własnej ( l u d o w e j ) k u l t u r y ; reliktów. P ó k i istnioją odrębne w a r u n k i życia i p r a c y n a w s i , 4 — i s t n i e n i e p e w n y c h n a w y k ó w e s t e t y c z n y c h w świa­ p ó k i ż y w a j e s t świadomość własnych t r a d y c j i — m o ż e się domości z a r ó w n o mieszkańców w s i , j a k i m i e j s k i e j ludności o n a przejawić w w y b o r z o określonych w z o r ó w e s t o t y c z n y c h . pochodzenia W i d a ć t o w l o k a l n y c h m o d a c h n a urządzenie mieszkania, n a z d o b n i c t w o d e t a l u a r c h i t e k t o n i c z n e g o , p a r k a n ó w i ścian 5 — wiejskiego; twórczość s p o n t a n i c z n a , kształtująca się p o z a za­ sięgiem oddziaływania w z o r ó w k u l t u r y e l i t a r n e j . n p . m o z a i k i z l u s t e r e k i szkiełek, m a l o w a n i e s i a t e k m e t a l o ­ w y c h , o r n a m e n t y k o w a l s k i e ) . W i d a ć t o w różnych m o d a c h Co nazywamy dziś sztuką ludową? r e g i o n a l n y c h i środowiskowych. I n a c z e j u b i e r a się młodzież, i n a c z e j l u d z i o s t a r z y , występują też m o d y l o k a l n o , n p . n a Podhalu itd. 6 N i e są t o j e d n a k p r z e m i a n y poszczególnych elementów w r a m a c h s y s t e m u spójnego, dążącego d o k r y s t a ­ P o j ę c i e twórczości l u d o w e j (a więc i „ s z t u k i środowisk uznawanych w danym momencie za atrakcyjne. w t r a d y c y j n y m r o z u m i e n i u t e g o pojęcia? — wiemy, że a d 1 : Najbliższa t r a d y c y j n e m u pojęciu s z t u k i l u d o w e j j e s t twórczość p i e r w s z e j g r u p y . Twórczość t a k a „ w d a w n y m s t y l u " wciąż i s t n i e j e , z n a m y ośrodki k a m i e n n e j r z e ź b y n a ­ T a k więc n a p y t a n i e — c z y i s t n i e j e jeszcze s z t u k a l u ­ dowa wyżej grup. l i z a c j i , ale ślady d a w n y c h upodobań z d e r z o n e ze w z o r a m i kultury ludowej") o d n o s i się w p r a k t y c e d o w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h istnieje, ale j a k o zjawisko reliktowe, odpo­ ginące, a więc mało i s t o t n e w c h a r a k t e r y s t y c e współczesnej k u l t u r y . grobkowej wykonywanej d l a miejscowej ludności, n i e m a l zupełnie t a k j a k p r z e d kilkudziesięciu l a t y ( n p . w Myślenickiem). Wciąż jeszcze n a M a z o w s z u , w Białostockiem, n a Kielecczyźnie wicie k o b i e t w y r a b i a n a krosnach potrzebne I I . 8. J ó z e f B i g o s , B u k o w i n a T a t r z . , w o j . nowosądeckie. I I . 9. Stanisława Bakułowa, Strzałki, g m . K a d z i d ł o , w o j . ostrołęckie I I . 10. F r a n c i s z k a Burzyńska, B ł ę d ó w , g m . Chąśno, w o j . s k i o r n i e w i c k i e . 9 10 139 �sobie t k a n i n y , ale p r z y z n a m — n i e n a p a w a m n i e t e n f a k t p o d te fabryczne a n i u c z u c i e m d u m y , a n i radości. Ś w i a d c z y b o w i e m n i e t y l e „ l u d o w y m " . O t ó ż w t y m rzecz, że w j e d n y m i w d r u g i m o żywej i świadomie k u l t y w o w a n e j t r a d y c j i , alo o zacofaniu przypadku gospodarczym Wielu r e g i o n u , o n i e l i c z e n i u w budżecio domowym kapy i wzory, n a sprzedaż — są o n e „ p r a w d z i w e " . „twórców" ludowych Nio tylko (jeśli nie w stylu zresztą ono. większość) umie własnego czasu i p r a c y , w r e f z c i o o złej d y s t r y b u c j i t o w a r ó w i może w y p o w i a d a ć się równocześnie w co n a j m n i e j d w ó c h przemysłowych k o n w e n c j a c h f o r m a l n y c h ( s t y l i s t y c z n y c h ) , i t o właśnie j e s t i o i c h niższym w a l o r z e konkurencyjnym ( w y g l ą d , c e n a , j a k o ś ć ) . J e s t t o , j a k b y n a rzecz n i e patrzeć, dziś n a t u r a l n e , a d z i w n e zjawisko reliktowe. różnych wzorów ad 2 : O ile jednak s z t u k a l u d o w a . . r e l i k t o w a " w y t w a ­ r z a n a j e s t z p o t r z e b własnych, t o twórczość „ w b y było, g d y b y wobec n a p o r u i bodźców e s t e t y c z n y c h , pozostawali na nie nieczuli. dawnym W dawnej kulturzo ludowej świadomość estetyczna s t y l u " , jaką o b s e r w u j e m y w s k l e p a c h C e p o l i i , j e s t w y n i k i e m b y ł a n i e j a k o d a n a . N i o istniał w y b ó r p o s t a w , w z o r ó w , k o n ­ k o n i u n k t u r y i różnych z a b i e g ó w i n s t y t u c j i opiekujących się w e n c j i . S y t u a c j a społeczno-kulturowa określała u p o d o b a n i a , sztuką ludową. O p i e r a się o n a p r z e d e w s z y s t k i m n a umiejęt­ twórczość. O b e c n i e n a t o m i a s t w y p o w i e d ź t w ó r c z a j e s t s p r a ­ nościach l u d z i w w i e k u średnim i p o d e s z ł y m , n a ż y w y c h wą decyzji, jeszcze t r a d y c j a c h , które coraz m n i e j użyteczno własnemu artystycznej. środowisku stają się p o ż ą d a n y m t o w a r e m e k s p o r t o w y m — d o m i a s t w k r a j u i za granicą. Twórczość t a k a b a z u j e n a pamięci w z o r ó w t r a d y c y j ­ n y c h , alo o d e r w a n a j e s t już o d środowiska własnego, w r a ­ Przy świadomego w y b o r u t e j c z y i n n e j jednej konwencji mogą dziś konwencji pozostać jodynie l u d z i e wciąż joszczo głęboko związani z tradycją ludową, z k u l t e m przeszłości, a u t o r y t e t e m rodziców, l u d z i e w enklawach zacofania, od komunikacyjnych, wzorów. ników nadzoru artystycznego propozycje przez f a c h o w y c h pracow­ etnograficznego Cepelii, i ośrodów żyjący szlaków P o z a kręgiem b o d ź c ó w z e w n ę t r z n y c h t w o r z ą toż c i , k t ó r y c h Toteż wszelkie z m i a n y , m o d y f i k a c j e , nowe miasteczek, z dala m a c h k t ó r e g o przebiegał p r o c e s przekształcania się d a w n y c h i n s p i r o w a n e są l u b k o r y g o w a n e od n a przykład wczasowych. izoluje o d otoczenia bariera psychiczna. Obserwacje przygotowań Antoniego K r o ha poczynione d o k o n k u r s u n a rzeźbę w karpacką trakcie wyraźnie a p o t e m z a t w i o r d z a n e p r z e z o d p o w i e d n i e k o m i s j e . W y d a j e się wskazują n a t o , że współcześni chłopscy rzeźbiarze t o p a r a d o k s o m , ale m a s w o j e u z a s a d n i e n i e , j a k o że k o m i s j a sobie sprawę z t e g o , że o d b i o r c a o c z e k u j e rzeczoznawców w i e „ l e p i e j " , co j e s t l u b n i e j e s t n e g o w z o r c a r z e ź b y . Z a p y t u j ą , j a k mają robić — „ n a l u d o ­ ludowe, a w k a ż d y m r a z i e co C e p e l i a za t a k i e uważa. K o m i s j a w y ­ zdają o d n i c h określo­ 9 wo" c z y w i n n y m s t y l u . S a m spotkałem się w i e l o k r o t n i e c h o d z i b o w i e m o d znajomości t r a d y c j i i t ą właśnie t r a d y c j ą z t a k i m p y t a n i o m , n p . odwiedzając r z e ź b i a r z y l u b e l s k i c h . weryfikuje W i ę k s z o ś ć w y d a j e się n a w e t w y r a ź n i e zmęczona i z n u d z o n a każdy nowy pomysł t z w . twórca. Sam zaś t w ó r c a , chociaż z n a jeszcze d a w n e t r a d y c y j n e f o r m y i t e c h ­ robieniem n i k i , n i e zawszo j e s t i m w i e r n y . P r z e c i w n i e — w i e l u współ­ c z a s e m już t y l k o z i l u s t r a c j i w książce c z y „ P o l s k i e j czesnych t w ó r c ó w l u d o w y c h w y z n a j e L u d o w e j " , a l e często i c h p r a w d z i w e a s p i r a c j e n i e n a g i n a n e równolegle d w i e este­ „na ludowo". Znają o n i konwencję „ludową" Sztuce t y k i . Jedną — n a u ż y t e k własny, drugą — g d y z jakiegoś p r z e z zamówienia i różne s y t u a c j e — w i o d ą i c h w k i e r u n k u p o w o d u m a wrócić d o f o r m t r a d y c y j n y c h . wzorców s z t u k i realistycznej Obserwujemy t o o d p r z y n a j m n i e j 50 l a t . N i e d o s t r z e ­ gając t y c h „ d w ó c h d u s z " l u d o w e g o twórcy, t r u d n o zrozu­ mieć sens działań t a k i c h opiekunów l u d o w e j sztuki, jak p r o f . A n t o n i Buszek czy p r o f . Eleonora Plutyńska. Wielo- k r o t n i o p i s a n o , że p r o f . P l u t y ń s k a współpracująca z t k a c z ­ k a m i białostockimi, doprowadziła t o n ośrodok d o z n a k o m i ­ t e g o p o z i o m u . Oburzyło t o b a r d z o a u t o r a reportażu w biało­ stockich „Kontrastach"'. J a k t o ? — pytał z sarkazmem. T o k t o j e s t w końcu t w ó r c ą l u d o w y m ' ? K t o t ę sztukę l u d o w ą d o p r o w a d z i ł d o świetności ? O t ó ż w t y m właśnie rzecz, żo wraz z dostępem w i e d z y światową upadać d a w n e tradycyjnej zaczęły jeszcze p r z e d znakomite o r n a m e n t y k i wchodziła tradycje, nowa. I na Urok -naiwno-dekoraeyjnej. ich rzeźby czy jarmarcznej, „nieludowe" wcale t a k bardzo n i e różnią te się o d „ l u d o w y c h " . N i e różnią się z m o j e g o p u n k t u o b s e r w a c j i , ale n i e i c h — p r a c o w i t y c h w y t w ó r c ó w f i g u r e k . B o o n i c h t u mówię, a nio o w y b i t n y c h twórcach wypowiadających się w sposób i m t y l k o właściwy, t w o r z ą c y c h z własnej p o t r z e b y , z w i e l k i e j chęci, a n i e t y l k o z myślą o s p r z e d a n i u s w y c h p r a c . T o są p o p r o s t u t w ó r c y , artyści — Leon Wincenty Krajewski, K u d ł a , J a n L a m ę c k i , J ó z e f P i ł a t , J ó z e f S o b o t a ... Chciałbym b y ć z r o z u m i a n y właściwie. W c a l e n i e u w a ­ wojną żam, żo w y p o w i e d ź w „ s t y l u l u d o w y m " j e s t dziś p r z e ż y t - iniejsco k i o m c z y fałszom. J e s t o n a j e d n a k w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u k a p fa­ sprawą ś w i a d o m e j d e c y z j i , sprawą w y b o r u , k t ó r y b r y c z n y c h przesłonił doskonałość s t a r y c h w z o r ó w . W t o d y t o może być d y k t o w a n y l u d z i e t a c y j a k p r o f . P l u t y ń s k a zaczęli oczyszczać w y o b r a ź ­ bądź sytuacją r y n k o w ą , koniunkturą. nię s w y c h p o d o p i e c z n y c h , groteskowo- I n n a rzecz, że w rzeczywistości p r z e k o n y w a ć i c h o sensie t w ó r ­ czości z g o d n e j z d a w n y m i z a s a d a m i , z p o r z ą d k i o m n a r z u c o ­ Twórca bądź r z e c z y w i s t y m i tradycyjnych form upodobaniami, n i e zawsze wyznaje na własny u ż y t e k dawną ludową e s t e t y k ę . P r z e w a ż n i e u b i e r a się n y m p r z e z technikę warsztatową. W i d z i e l i nadciągające zło, p o m i e j s k u , chce mieszkać w d o m u — wpływy w p o k o j u — n i e i z b i e . M a t e l e w i z o r , r a d i o , pralkę, m a s z y n ę miasta, cywilizacji, wszystko co burzyło spokój a n i e w chałupie, zaścianka, niszczyło t r a d y c y j n ą tkankę życia. B u s z o k n i c d o s z y c i a , c z y t a g a z e t y , i n t e r e s u j e się p o d b o j e m n i o powiedział r o b o t n i c o m , z k t ó r y m i pracował, że i c h b a t i k i p o l i t y k ą . A p r z y t y m z całą świadomością i p r z e k o n a n i e m dostały z ł o t y m e d a l n a p a r y s k i e j w y s t a w i e bywa cyjnej w sztuki dokora- 1925 r . P l u t y ń s k a starała się uchronić „swoje" propagatorem kosmosu, d a w n y c h t r a d y c j i , osiągnięć ludowej k u l t u r y . T a k b y ł o z H e l e n ą R o j - K o z ł o w s k ą , Felicją C y r u - t k a c z k i n a w e t o d umiejętności c z y t a n i a i p i s a n i a , n i e m ó w i ą c łową. T a k j e s t z Czesławą K o n o p k ó w n ą , J a n e m już o t y m , że b y ł a p r z e c i w k i o m , Władysławem W a l c z a k i e m , Eweliną Pęksową. Ropre- r a d i o f o n i z a c j i w s i , upatrując Kawulo- w t y m c z y n n i k rozkładu t r a d y c y j n e j k u l t u r y . D z i ś t e za­ zontują o n i sztukę swego r e g i o n u w t e l e w i z j i , n a r ó ż n y c h b i e g i w y d a j ą się n a i w n e i śmieszne, ale w kontekście t a m ­ targach t y c h czasów i w y p o w i a d a n y c h p o g l ą d ó w stają się zrozumiałe. wkładają P l u t y ń s k i e j zresztą udało się ośrodek s o k o l s k i d o p r o w a d z i ć P ę k s o w a m i e s z k a w d o m u świadomie s t y l i z o w a n y m n a l u ­ d o p o z i o m u doskonałego, lepszego o d s t a n u s p r z e d na wzory fabryczne . 8 Dowodem — tkaniny i festiwalach, odświętny za granicą. strój, Oczywiście — t a k i c h fotografują, wtedy filmują. mody d o w o . N a ścianach wiszą o b r a z y n a szkle p r z e z nią m a l o ­ Scholastyki w a n e — ale i k o p i e b i z a n t y j s k i c h i k o n , które w y k o n a ł a n a K r u p o w i c z , F r a n c i s z k i R y b k o . F e l i c j i i O l i m p i i Jaroszewicz podstawie czy one P ę k s o w a w s t r o j u l u d o w y m , m ó w i gwarą (choć n a co dzień nowemu", j e j n i o u ż y w a ) — d z i e c i w y c h o w a ł a n a inteligentów świado- Sabiny Masełbas. A l o ... i n n e t k a n i n y w y r a b i a j ą d l a siebie, i n n e d l a m i a s t a . D l a siebio już „ p o 240 radzieckich albumów. Kiedy trzeba, chodzi �И. 1 1 . J a n Bilewicz, p i o r n i k a r z , Żywiec, w o j . bielskie. z w i ą z a n y c h z kulturą góralską, w i e l c y t w ó r c y naszej n a r o d o w e j k u l t u r y , o n też dziś określa umiejących i g o n t y wystrugać, i co t r z e b a w d o m u zrobić. m y c h swego p o c h o d z e n i a , s p e c y f i c z n y k o l o r y t w i e l u przejawów naszej k u l t u r y m a s o w e j . Sama czyta dobrą literaturę, j e s t p o p r o s t u inteligentną góralką, j a k i c h t e r a z c o r a z więcej n a P o d h a l u ... Mówiąc więc widzieć zasadnicze o współczesnej sztuce Poprzez liczne i skuteczne f o r m y o p i e k i i zachęty do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów ludowej, i procederów udało się trzeba zahamować z a n i k t r a d y c y j n y c h f o r m s z t u k i l u d o w e j . O t o ­ z m i a n y , j a k i e nastąpiły. Rosnącą świa­ c z o n o j ą opieką, zdając sobie sprawę z t e g o , że j e s t t o już domość w a g i l u d o w y c h t r a d y c j i i nawiązania d o n i c h z w y ­ zweryfikowany historycznio i artystycznie dorobek ludowej b o r u . T w o r z e n i e w s t y l u l u d o w y m , p r z y jednoczesnej kultury, umie­ który chcomy utrwalić jętności w y p o w i a d a n i a się w r ó ż n y c h k o n w e n c j a c h . T w o r z e ­ w stanie żywym — n i e a l b o n a s k u t e k chęci i d e n t y f i k o w a n i a się z dowej k u l t u r y artystycznej. najbliższą s o b i e formą w y p o w i o d z i , a l b o n a s k u t o k u l e g a n i a b o d ź c o m komercyjnym. Sprawa twórczości różni z d o c y d o w a n i e wych dzisiejszych stylu swej zachować naro­ P o p i e r a m y — proszę zwrócić n a t o uwagę — n i o każdą czy świadomości w y b o r u i określonia i p ó k i się d a j a k o w a ż n ą k o m p o n e n t ę naszej jakąkolwiek ( n i o wartościuję t u ) twórczość w s i — a l o t ę , która k o n t y n u u j o d a w n e z a s a d y , ludzi na tradycyjne twórców l u d o ­ f o r m y , d o p r o w a d z o n o d o p e r f e k c j i p r z e z d o r o b o k zospołowy o d d a w n y c h . T a m c i p o p r o s t u n i o w i e d z i e l i , że są pokoloń. J o s t t o u z a s a d n i o n e , g d y ż c h o d z i n a m w t y m w y ­ żo p a d k u n i e „ w o g ó l e " o aktywność kulturową (a więc i t w ó r ­ m o g ą b y ć i n n i niż są, rzeźbili, m a l o w a l i , cięli w y c i n a n k i — ,.twórcami l u d o w y m i " , n a myśl i m n i e przychodziło, czą) człowieka, a l e o a m o r t y z o w a n i e p r o c o s u z a n i k u d a w ­ t a k j a k u m i e l i , w z g o d z i e ze sobą, środowiskiom, t r a d y c y j ­ n y c h umiejętności i upodobań e s t e t y c z n y c h , o u t r z y m a n i e nymi w ż y w y m o b i e g u k u l t u r y (zwłaszcza m a s o w e j , n o r m a m i , mocno Autentyzm zakorzenionymi w świadomości. i c h twórczości polegał n a t y m , że b y ł a o n a a b s o l u t n i e z g o d n a z i c h n a w y k a m i , dążeniami e s t e t y c z n y m i i możliwościami p s y c h o - f i z y c z n y m i . są, i t a k n p . M a r c i s z p r z y b i j a n a k a ż d y m ze rzeźbionych ptaków sztancowanym cisz metalową napisom „Twórca tabliczkę z swych równiuteńko l u d o w y , Stanisław Mar­ „ T w ó r c a " t e n n i e r z e ź b i już d l a w s i , ale i chętnego k l i e n t a z m i a s t a też n i e obsłuży, a odeśle d o n i e c h sobie k u p i za d o l a r y w B i u r z e H a n d l u Warszawy, Zagranicznego „Desa". przecież przez Coraz częściej s p o t y k a m y się z t y m , że w „ l u d o w e j " f o r m u l e w y p o w i a d a j ą się l u d z i e już bezpośrednio ze wsią n i e związani, wykształceni. Z j a w i s k o t a k i o p r o f . B u r s z t a nazwał u n a s f o l k l o r y z m e m . O b o j m u j o o n o w s z y s t k i e p r z e j a w y nawiązania d o l u d o w e j e s t e t y k i , f o r m y . O d t w o r z e n i a pastiszów n a szkle P e k s o w e j , Walczaka, (obrazy Słowińskiego) aż p o daleko idące p r z e t w o r z o n i a l u d o w y c h i n s p i r a c j i ( W ł a d y s ł a w H a s i o r , J o r z y Bereś). N i e m a m pretensji do Marcisza i s t u j e m u p o d o b n y c h , są B y ł o b y j e d n a k d z i w n o , g d y b y chęć k o n t y n u o w a n i a t e j t r a d y c j i została o g r a n i c z o n a t y l k o d o środowiska w i o j s k i e g o . D z i s i e j s i zaś rzeźbiarze c z y m a l a r z e doskonało w i e d z ą kim powszechnej) f o r m wykształconych przez l u d . produktem „miasto" sztuki istniejącej ludowej, W ludowym stylu wypowiada się o b e c n i o w i e l u a m a ­ sytuacji, windowania t o r ó w ( r z e ź b y , w y c i n a n k i , h a f t y ) , podkształconych p i a s t y - zapewniania „twórcom" k ó w - d y l e t a n t ó w , inteligentów, r o b o t n i k ó w , uczniów. J e d n i z b y t u i przywilejów — stypendiów, zapomóg, w y s o k i c h eme­ robią t o d l a z a r o b k u , w y k o r z y s t u j ą c w y s o k ą falę rytur. k t u r y , i n n i z w e w n ę t r z n e j p o t r z e b y , z umiłowania. W ś r ó d a d 3: O c z y w i ś c i e , f a k t i s t n i e n i a twórczości kontynuują­ cej z d a w n a w y p r a c o w a n e f o r m y a r t y s t y c z n e j o s t w y n i k i e m t e g o , że nastąpiła a u t o n o m i z a c j a t y c h f o r m , oder­ w a n i e i c h o d g l e b y l u d o w e j k u l t u r y . Sztukę ludową zaczęto pojmować w k a t e g o r i i s t y l u . D o tego s t y l u nawiązywali takich ludzi spotyka tożsamości, świadomoj koniun­ się chęć j a k b y podkreślenia w i ę z i z kulturą ojców, z swojej kulturą, w której się w y c h o w a l i , z którą czują się z w i ą z a n i . Zjawisko turze n u r t u t o w y s t ę p u j e szczogólnie w y r a ź n i e w ludowego, w twórczości p i s a r z y litera­ pochodzenia 141 �chłopskiego, k t ó r z y świadomie wracają d o źródeł i doświad­ do czeń l a t młodości. w konsekwencji rzutujo ujomnie na poziom Obojętne czy ludzi t y c h nazwiemy „twórcami ludo­ Copolia zmuszona związani z dawną l u d o w ą tradycją, z ż y c i e m w s i niż k o n i u n ­ zaciekłości niektórych działaczy i przedmiotów, a t o współczesnej na maszynową, seryjną produkcję „ g a l a n t e r i i " o cecłiach l u d o w y c h . J a k o będzio przejść „sztuka l u d o w a " p r e z e n t o w a n e będą w ó w c z a s n i e t y l k o p r a c e a u t e n ­ trzeba t y c z n y c h twórców, ale i stereotypowe otaczać i c h t ą samą opieką, z a i n t e r e s o w a n i e m . N i e u m i e m zrozumieć napływających twórczości l u d o w o j . M o ż n a p r z e w i d y w a ć , że za l a t k i l k a w y m i " , c z y n i e . I t a k są o n i często o w i e l e s i l n i e j , p r a w d z i w i e j k t u r a l n i w y r o b n i c y cepoliowskich wzorów. Dlatego obniżenia p o z i o m u wzory „w ludowym stylu". teoretyków Uniwersalizacja k u l t u r narodowych na poziomie w tępieniu t a k i c h p r z e j a w ó w k o n t y n u a c j i l u d o w e j t r a d y c j i . wiedzy Sądzę, że s k o r o z g a d z a m y się w s z y s c y , że niemożliwe i a b s u r ­ t e c h n i c z n e j , d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o w i ą ż e się z c o r a z w y ­ dalne byłyby próby „cofania" w s i , separowania od k u l t u r y , raźniej obecnie odczuwaną potrzebą określenia własnej t o ż ­ d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o , a b y utrzymać błogi p r y m i t y w i z m samości k u l t u r o w e j . N a j p r o s t s z y m , n a j b a r d z i e j i autentyczną w i ę ź z dawną kulturą, t o t r z e b a przyjąć z a n y m z n a k i e m t e j odrębności j e s t dziś f o l k l o r , s z t u k a l u d o w a . rzecz naturalną, iż dziś, a jeszcze bardziej elementar­ Zarówno s z t u k a a u t e n t y c z n a , j a k i s t y l i z o w a n a . W jutro, postaci twórczość w y w o d z ą c a się z l u d o w y c h źródeł będzie r o z w i j a n a dzieł z g r o m a d z o n y c h w m u z o a c h i n a k a r t a c h a l b u m ó w i p o d t r z y m y w a n a przez l u d z i i w p o s t a c i pamiątek, w y r o b ó w c e p e l i o w s k i c h , g r a f i k i u ż y t ­ ś w i a d o m i e do niej n a ­ wiązujących, l u d z i z r ó ż n y c h środowisk i o r ó ż n y m p o z i o m i e kowej o wzorach ludowych. w i e d z y 10. T ę produkcję p o w s z e c h n i e n a z y w a się również „ s z t u k ą N a s t ę p u j e proces a u t o n o m i z a c j i i d e p e r s o n i f i k a c j i l u d o ­ w y c h wyrobów, oderwanie Potęguje — t o wzrastająca p r z e d m i o t u o d osoby fala międzynarodowej twórcy. turystyki l u d o w ą " , w y c h o d z ą c p r z y t y m określeniu o d źródła, o d s t y l u z j a k i e g o się w y w o d z i . Określenie „ s z t u k a l u d o w a " znaczy w t y m w y p a d k u t y l k o t y l e , że d a n y p r z e d m i o t m a p e w n e regio- c e c h y s t y l i s t y c z n e b l i s k i e d a w n e j s z t u c e l u d o w e j . Słusznioj pamiątek byłoby wówczas mówić o w y r o b a c h w s t y l u l u d o w y m , w y ­ spełniają p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y o c e c h a c h f o l k l o r y s t y c z ­ r o b a c h o cechach f o l k l o r y s t y c z n y c h , wykorzystujących l u ­ n y c h . R z u t u j e t o n a działalność C e p e l i i , k t ó r a , a b y u t r z y m a ć d o w e m o t y w y i t d . — a l e m o ż n a obawiać się, że w p r a s i e i związana z t y m p o t r z e b a p a m i ą t e k o c h a r a k t e r z e nalno-narodowym. Zrozumiałe, że rolę takich p r z y ż y c i u twórczość ludową, z a b i e g a o d l a t o r o z s z e r z e n i e i r y n k u z b y t u , o p o w s t a n i e m o d y n a w y r o b y l u d o w e . Dziś r e s p e k t o w a n e . Zresztą c z y m j e zastąpić 1 p o p y t n a t e w y r o b y , „ręcznie w y k o n a n e " , przekracza podaż, co z m u s z a d o w y d ł u ż a n i a z a m a w i a n y c h s e r i i u w y t w ó r c ó w , 142 mowie potocznej uściślenia t e długo jeszcze n i o będą a d 4 : Sztuką ludową n a z y w a się równioż w y r o b y j a r ­ marczne, twórczość bazarową, peryferyjną. Czynią tak �n a w e t e t n o g r a f o w i e , dodając ludowa" przymiotnik c z a s e m d o okroślenia „sztuka „autentyczna". Mam wątpliwości, dawnyoh n o r m estetyoznych, a nie tworzenia się w s p ó ł ­ czesnego „ s t y l u " . c z y j e s t t o słuszne, chociaż d o s t r z e g a m w i ę ź łączącą e s t e t y k ę Następstwem s y t u a c j i obocnej n i e jest więc formo­ t y c h wytworów z p e w n y m i cechami dawnej sztuki ludowej. w a n i e się m o d e l u n o w e j s z t u k i l u d o w e j , ale s t o p n i o w e za­ Wytwory cieranie peryferyjno-jarmarczne funkcjonują zresztą i wśród w a r s t w w y w o d z ą c y c h się z l u d u , w c h o d z ą n a m i e j s c e dawnej s z t u k i l u d o w e j , zaspokajająo potrzeby środowisk, d o k t ó r y c h n a s z a współczesna k u l t u r a p l a s t y c z n a w ograniczonej mierze. M a k a t k i , gipsy, dociera sztuczne t a n d e t n a g a l a n t e r i a ze szkiełek i p l a s t i k u — kwiaty, wydają się różnic m i ę d z y wzorami kultury popularnej, po­ wszechnej a d a w n y m i n a w y k a m i e s t e t y c z n y m i . Ogólna t e n d e n c j a n i e z m i e n i a j o d n a k f a k t u , że wciąż istnieją — a b y ć m o ż e w przyszłości będą jeszcze w y r a ź n i e j — młodzieży s p r y m i t y w i z o w a n ą i schyłkową wersją n i e t y l e s z t u k i l u d o ­ i w e j , co w z o r ó w d a w n e j k u l t u r y mieszczańskiej, t y c h róż­ dotyozą miejskiej, arohitektów, inteligencji górników, n p . sposobu występowały m o d y środowiskowe, l o k a l n e . W ś r ó d technicznej, marynarzy zdobienia plastyków i t d . Lokalne domów (m.in. mody snycerka, n y c h serwantek z p o r c e l a n o w y m i f i g u r k a m i , p l u s z y i aksa­ d e k o r a c j a l i s t w , nadokienników i g a n k ó w ) , k o l o r y s t y k i i o r ­ m i t ó w , h a f t o w a n y c h s e r w e t e k , s z k l a n y c h k u l , oleodruków, n a m e n t y k i parkanów, z d o b n i c t w a w m e t a l u ( k r a t y , b r a m y , p o d u s z e k , p i e r r o t ó w , l a l e k i k o t k ó w — zdobiącyoh k a n a p ę . Czy jeat t o nasza s z t u k a l u d o w a ? Obrońcy t e j t e z y m ó w i ą , że i d a w n i e j wieś asymilowała zapożyczone wzory, b a l u s t r a d y balkonów), w betonie (ornamentowane N i e k t ó r e m o d y kształtują się zresztą s a m o r z u t n i e i o g a r ­ że t r z e b a t y l k o czasu, a b y się z t y o h zapożyczeń rozwinęła niają z n a c z n e o b s z a r y k r a j u — n p . z d o b i e n i e n o w a s z t u k a . Oczywiście, ale p o d w a r u n k i e m , że istniałaby wiozącyoh k u l t u r a środowiska, atrakcyjność własnej odrębności, p r z e ­ k w i a t ó w w wieńcach c m e n t a r n y c h i t p . c i w s t a w i e n i a się n a p o r o w i l a n s o w a n y c h w z o r ó w . T a k j e d n a k nie jest. bazarowa Środowiska, które n i e są i z o l o w a n e , zaspokaja obecnie estetyka i c h s t a t u s społeczny n i e j e s t pustaki, s ł u p y ) , s z k l e ( z d o b i e n i e ścian stłuczką szklaną, l u s t e r k a m i ) . nowożeńców do ślubu, użycie samochodów plastikowych Twórozość t e g o r o d z a j u należy badać i d o k u m e n t o w a ć jako przejaw zmian i n i c j a t y w y estetycznej w upodobaniach, jako świadectwo społeczeństwa i j e g o r ó ż n y c h g r u p . t r w a ł y , n i e t e ż istnieją żadne dążenia d o zamknięcia się P r z e z t o właśnie, a n i e p r z e z w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e , w swej g r u p i e . j e s t o n a interesująca i ważna d l a naszej k u l t u r y n a r o d o w e j . T r z e b a więc n a obeoną sytuację spojrzeć z p e r s p e k t y w y W twórczości t e j n a uwagę zasługuje s a m m e c h a n i z m zachodzących z m i a n . C z y m i n n y m j e s t b o w i e m pozostałość p o w s t a w a n i a „ m ó d " i c y z e l o w a n i a się f o r m . J e s t o n a n a l o ­ d a w n y c h upodobań, a c z y m i n n y m kształtowanie się s t y l u , giczny s z l i f o w a n i e f o r m y w procesie z b i o r o w e g o p o w t a r z a n i a p e w ­ w i e m j e d n a k , czy jest t o dostateczny powód, a b y samo z i a - n e g o s c h e m a t u . N i e j e s t obojętne c z y w o d a z a m a r z a , prze­ w i s k o uznać za „ a u t e n t y c z n i e l u d o w e " . T e n s a m m e c h a n i z m mieniając się w l ó d , c z y lód t o p n i e j e , zamieniając się w w o d ę . o b s e r w u j e m y zresztą i w p o w s t a n i u centrów l u d o w e j r z e ź b y do tego, który występował w sztuce l u d o w o j . N i e identyczny, inny m a ( Ł ę c z y o k i e , Z a w i d z k i e , K ą t y R y b a c k i e , Szczecińskie), n a i w ­ sens, g d y go w i d z i m y w ujęciu d y n a m i c z n y m , w t e n d e n c j i nego m a l a r s t w a ( n p . H l e b i n e w J u g o s ł a w i i ) c z y w k o n k u r ­ S t a n pośredni, a c z k o l w i e k pozornie rozwojowej. Obserwowane przez nas przejawy e s t e t y k i k r a ­ sach n a s z o p k i k r a k o w s k i e , które wyrabiają zarówno ucz­ m a r s k i e j , b a z a r o w e j , b r u k o w e j są p r z y k ł a d e m d e k o m p o z y c j i niowie, j a k i inteligenci — emeryci. I I . 1 2 . Zdzisław D u d z i k , K r a k ó w . I I . 13. E w e l i n a P ę k s o w a , Z a k o p a n e , w o j . nowosądeckie. I I . 14. W ł a d y s ł a w Zakopane. 13 Walczak 14 143 �I Jeśli n i e c h c i a ł b y m nazwać t e j s z t u k i p e r y f e r y j n e j — z a c h o w a j m y t ę n a z w ę d l a s z t u k i , która m a w y r a ź n y r o d o w ó d „ l u d o w ą " , t o jeszcze z j e d n e g o p o w o d u . N o s i c i e l i c z y t e ż t r a d y c y j n y i ł ą c z y się bezpośrednio z o b s z a r e m odbiorców dawnej sztuki ludowej. tej sztuki nie identyfikuję z ludem. Pojęcie „ l u d " m a u n a s swoją rangę historyczną. O z n a c z a j m y więc stylowym N i e j e s t więc „ l u d o w y " O c i e p k a c z y N i k i f o r , n i e j e s t n i m — m ó w i ą c o przeszłości — w a r s t w y nieoświecone, p r a ­ Sutor cujące f i z y c z n i e , c z y l i j a k c z y t a m y w Wielkiej rzeźbiący w w ę g l u . N i e j e s t t y m b a r d z i e j przeciętny a m a t o r ; Powszechnej: „ . . . ogół ludności pracującej Encyklopedii przeciwstawionej brak a n i Paweł bowiem Wróbel czy wykształcenia inny górnik malujący zawodowego i lub artystycznogo w a r s t w o m u p r z y w i l e j o w a n y m " , względnie, w węższym za­ n i e k w a l i f i k u j e jeszcze d o m i a n a „ t w ó r c y l u d o w e g o " . k r e s i e — „ludność w i e j s k ą " ; m ó w i ą c zaś o współczesności — szerzanie k a t e g o r i i „ s z t u k i l u d o w e j " n a działalność a m a t o ­ n i e c h „ l u d " z n a c z y t y l e co naród świadom swego k l a s o w e g o r ó w , n i e w y d a j e się więc słuszne. r o d o w o d u . T a k przecież r o z u m i o m y w j ę z y k u c e r e m o n i a l n o -administracyjnym pojęcie „lud p o l s k i " , „Polska Rzecz­ pospolita L u d o w a " . Nie z plastiku ludowej czy pluszowe sztuki. B y ć m o ż e t y m , k t ó r z y t o czynią, c h o d z i o t o , a b y p o d ­ kreślić, że dzieło w y s z ł o z rąk r o b o t n i k a , górnika c z y chłopa, a n i e u c z n i a , s t u d e n t a , i n t e l i g e n t a . Jeśli t a k — sądzę też, a b y m a k a t y , g i p s y i b a z a r o w e k w i a t y były „spadkobiercami" Istnienie nowych przecież powiedzieć n p . praca amatorów wystarczy górników. j e d n a k j e s t t o t a k i s t o t n e dziś, g d y p o c h o d z e n i e Czy i wykony­ kolorystycz­ w a n a p r a c a n i e świadczą już a u t o m a t y c z n i e o k u l t u r o w e j n y c h , t e m a t y c z n y c h , skłonność d o s y m o t r y c z n y c h układów przynależności człowieka ? R o b o t n i k - t e c h n i k G r z e g o r z Stań­ i więź c z y k r e p r e z e n t u j e w s w y c h r y s u n k a c h i t e m p e r a c h wartości z j a w i s k a z dawną sztuką ludową, a l e n i e j e s t kontynuacją t y p o w e dziś d l a s z t u k i e l i t a r n e j , a n i o j o d e n l e k a r z , a d w o k a t dekoracyjnych upodobań dawnej Roz­ rozwiązań w s k a z u j e n a genetyczną jej głównego n u r t u . czy nauczyciel — powielane p r y m i t y w n e s t e r e o t y p y k u l t u r y Niezależnie j e d n a k o d tego, czy p r z y m i o t n i k „ludowy^ masowej. u z n a m y z a w ł a ś c i w y d l a określenia w y t w o r ó w s z t u k i p e r y ­ feryjnej — funkcjonuje o n w obiegu powszechnym także w t y m znaczeniu. J e s t t o z j a w i s k o szersze i g o d n e u w a g i . D o t y c z y r e l a c j i m i ę d z y k u l t u r a m i . D a w n i e j s t r a t y f i k a c j a przebiegała nowo", „pio­ dziś j e s t „ p o z i o m a " . W z o r c e e s t e t y c z n e kształto­ ludowej w a ł y się b o w i e m d a w n i e j w r a m a c h p o d z i a ł u wieś — m i a s t o , j e s t p o w s z e c h n y , m a s o w y r u c h twórczości p l a s t y c z n e j , k o m ­ k u l t u r a oświecona — k u l t u r a l u d o w a , i n t e l i g e n c j a — p r o l e ­ a d 5: P r a w d z i w y m spadkobiercą p o n o w a n i a swego o t o c z e n i a , twórczości a k t y w n y stosunek do sztuki, t a r i a t w i e j s k i i m i e j s k i . D z i ś , w d o b i e u n i f i k a c j i treści i f o r m p r z y k t ó r y m zacierają się o s t r e g r a n i c e m i ę d z y t w ó r c ą a o d ­ docierających biorcą. A l o n a z w a n i e t e j twórczości m i a n e m „ s z t u k i l u d o ­ p r z e k a z u , wyróżniają się w p r z e k r o j u całego społeczeństwa w e j " n i e m a sensu w naszej s y t u a c j i . W p r o w a d z i l i b y ś m y w a r s t w y różniące się w y k s z t a ł c e n i e m , a s p i r a c j a m i k u l t u r o ­ t y l k o z a m ę t , zwłazscza że wciąż jeszcze m a m y w y m i , zasięgiem p e r c e p c j i określonych treści. twórczość z d u c h a swogo a u t e n t y c z n i e ludową. Chociaż więc z p u n k t u w i d z e n i a r o l i j e d n o s t k i w k u l t u r z e twórczość nalna 144 jest najbardziej „ludowa" (czytaj nieprofesjo­ „powszechna"), wszędzie p r z y pomocy środków masowego W t a k i m właśnie układzie „ p o z i o m y m " w y s t ę p u j e dziś z j a w i s k o twórczości p o w s z e c h n e j , którą s p o t y k a m y w róż­ nych środowiskach. Ale cechy środowiskowe występują �I I . 15. H e l e n a R o j - K o z ł o w s k a p r o w a d z i k u r s m a l o w a n i a n a szkle. Z a k o p a n e . O k . 1950 г. I I . 16. H e n r y k Zegadło, rzeźbiarz, obecnie R a b k a , w o j . nowosądeckie. I ł . 17. S e w e r y n O d r z y w o l s k i , m a l a r z . K r a s n y s t a w , w o j . chełmskie. tu tylko wśród amatorów w i e j s k i c h . Dominują wzorce powszechnie rzadko, są t r u d n o u c h w y t n e , właściwie spoty­ s t y l o w y c h , a l e t a k się m a j ą c y d o a u t e n t y c z n e g o w z o r c a j a k profesjo­ w n a j l e p s z y m r a z i e k o p i a d o oryginału. W i n n y m p r z y p a d k u nalną, j a k i amatorską, z t y m żo w z o r y p r o f e s j o n a l n e n i e są m a m y d o c z y n i e n i a ze sztuką pseudo-ludową, z f a l s y f i k a ­ ani t a m i , z twórczością epigońską „ w s t y l u " . k a n o , w y w o d z ą c e się z i n s p i r a c j i zarówno sztuką bliskiej daty, a n i n i e dotyczą poszukiwań bardziej świadomą kontynuacją, a t r z e c i — n a w i ą z a n i e m d o c e c h ambitnych i elitarnych. Oczywiście t r u d n o w t y m m a s o w y m r u c h u a m a t o r s t w a plastycznego o w y s o k i e osiągnięcia a r t y s t y c z n e . N i e o n i o zresztą c h o d z i . I s t o t n ą b o w i o m cechą t e g o z j a w i s k a jest f o r m a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a . I w t y m właśnie — j a k p o ­ w i e d z i e l i ś m y n a wstępie — j e s t o n o spadkobiercą t r a d y c y j n e j zostały w y k o n a n e w r a m a c h ż y w e j jeszcze d y c j i s z t u k i l u d o w o j przez l u d z i związanych sposobem odczuwania, tra­ wychowaniom patrzonia n a świat, z dawną kulturą ludową — a l b o ; b — zostały świadomie wykonane w duchu (stylu) d a w n e j l u d o w e j s z t u k i p r z e z l u d z i w y w o d z ą c y c h się ze w s i i związanych emocjonalnie rozpadu — - twórczości w „ d a w n y m s t y l u " twórczości i n d y w i d u a l n e j , s p o n t a n i c z n e j , wykraczającej n a j b a r d z i e j prężna j e s t p i e r w s z a , r z a d k a — t r z e c i a , a d r u g a , P o d s u m u j m y więc d o t y c h c z a s o w o r o z w a ż a n i a . P r z e z określenie „ s z t u k a l u d o w a " rozumieć można współcześnie dzieła, k t ó r e : emocjami, okresie poza k r q g f o r m t r a d y c y j n y c h * i t e ż p a m i ę t a ć , że w o b e c n y m — przejmowanie wzorów obcych _ kultury ludowej. a Warto k u l t u r y l u d o w e j spośród t r z e c h g ł ó w n y c h p o s t a w : z wiejską kulturą, a w p r o w a ­ d z o n e i n n o w a c j e n i e przekreśliły zasad myślenia plastycz­ nego właściwych l u d o w e j s z t u c e ; r a b y istnieć, w y m a g a p o m o c y , świadomej p o l i t y k i , o p i e k i . O strefowym charakterze granic w kulturze W k u l t u r z e granice pojęciami składających się n a pojęcie z d e c y d o w a n i e n i e są o s t r e . d o m i n u j e i łatwo wyznaczyć granice. Przeważnie j e d n a k m a m y do czynienia z sytuacjami mniej czy bardziej zdajemy m i e s z a n y m i . Często n i e sobie z t e g o s p r a w y i d ą ż y m y d o „ p r e c y z y j n e j " o d p o w i e d z i — co j e s t c o . A w t e d y cięcie, j a k i e g o m u s i m y dokonać, z a p r z e c z a właśnie Pokutuje с — stanowią replikę c z y adaptację twórczości l u d o w e j . między T y l k o w p r z y p a d k a c h s k r a j n y c h , m o d e l o w y o h , zespół c e c h u nas bowiem t e j pożądanej precyzyjności. pojęcie g r a n i c y u f o r m o w a n e n a przykładach zaczerpniętych z g e o g r a f i i c z y g e o m e t r i i . A l e t o , należy co m o ż l i w e w g e o g r a f i i p o l i t y c z n e j , n i e j e s t m o ż l i w e w o d ­ stosować j e d y n i e w p i e r w s z y m p r z y p a d k u . D r u g i — j e s t już n i e s i e n i u d o pojęć złożonych, k s z t a ł t o w a n y c h h i s t o r y c z n i e . Oczywiście określenie „autentyczna" sztuka 145 �N i e z a w s z e j e d n a k w y c i ą g a m y z t a k i e j s y t u a c j i właściwe w n i o s k i . P r z e s z k a d z a t e m u skłonność naszego umysłu d o „ s z u f l a d k o w a n i a " pojęć, w y n i k ł a zresztą z dążenia d o o p a ­ n o w a n i a i uporządkowania f a k t ó w , z k t ó r y m i się s t y k a m y . Porządkując je, trzeba jednak widzieć zjawisko w jego r z e c z y w i s t y m kształcie, w e w z a j e m n y c h powiązaniach. P a ­ miętać, ż e „ c z y s t e " p o d z i a ł y występują w s y t u a c j a c h s k r a j ­ nych, modelowych. Ż y c i e j e s t złożone, m y w p r o w a d z a m y d o niego nasz porządek, nasz s y s t e m o c e n , n o r m , n a z w — źle j o s t j e d n a k , g d y s t w o r z o n y m o d e l ciąży n a n a s z y m w i d z e n i u , g d y p o ­ w o d u j e o d r z u c e n i e t e g o , co się w n i m n i e mieści. Źle j e s t , g d y doskonały skądinąd e t n o g r a f - m u z e a l n i k p o w i a d a o s z o p k a c h k r a k o w s k i c h -— t o n a s n i e i n t e r e s u j e , t o przecież n i e j e s t już s z t u k a l u d o w a ... Ź l e , g d y z k o n k u r ­ sów u s u w a się r z e ź b y w y b i t n i e interesujące, d l a t e g o że n i e pasują d o u t a r t y o h schematów. Strefy pograniczne we współczesnej sztuce ludowej O i l e w rzemiośle a r t y s t y c z n y m i rękodziele nastąpiło s p o t r y f i k o w a n i e f o r m , a z m i a n y wynikają z p o t r z e b a d a p t a ­ cyjnych, t o w plastyce przystaje pojęcie f i g u r a l n e j , d o której twórczości, najłatwiej najbardziej zauważyć zacho­ dzące p r z e m i a n y . W ł a ś n i e rzeźba j o s t dziedziną, w której najpełniej dostrzegamy rozpiętość p o s t a w i bogactwo t a ­ lentów, swobodę i n w e n c j i , w z r o s t a s p i r a c j i t w ó r c ó w , roz­ szerzenie się kręgu i c h zainteresowań. G d y b y dzieła współczesnych rzeźbiarzy ustawić w j e d ­ nym I I . 18. I z a j a s z R z o p a , R e d a , g m . W e j h e r o w o , w o j . gdańskie. szeregu, grupując j e o d f o r m najbardziej prostych, w d o b r y m sensie t e g o słowa — p r y m i t y w n y c h — d o d z i e l najbardziej sprawnych warsztatowo, to „dolną" granicę w y z n a c z y ł y b y p r a c o H e r ó d k a , P t a s z y ń s k i e j , Siemińskiego, Hołdy, G r a n i c e w k u l t u r z e mają c h a r a k t e r p a s m a , w której następuje stopniowe zagęszczenie strefy, coch aż d o s y t u a c j i , w której układ r z e c z y w i s t y z b l i ż y się d o s y t u a c j i m o d e l o w e j . T a k i m i są p r z y k ł a d y s k r a j n e , „ c z y s t o " . M i ę d z y zaś t y m i m o d e l o w y m i s y t u a c j a m i rozciąga się -•- dziś już b a r d z o szeroka — s t r o f a p o g r a n i c z a . Z nią właśnie m a m y przeważnie d o c z y n i e n i a , zajmując ludową. Sztuką — d o d a j m y dziełem artystycznym się współczesną sztuką zdominowane są tradycją Oleksego - ludzi żyjących n a marginesk mało zróżnicowano, a d e k w a t n e d o i c h możliwości p s y c h i c z ­ n y c h i f i z y c z n y c h . „ G ó r n ą " granicę stanowiłaby n a t o m i a s t twórczość P a l k i , W i e r z c h o w s k i e g o , Toborowicza, Honryka Zogadło, w d u ż y m już s t o p n i u świadoma, s p r a w n a , nawiązu­ jąca d o określonych wartości s z t u k i l u d o w o j oraz sztuki p r o f e s j o n a l n e j , i n s p i r o w a n e j ludowością. P i e r w s z e p r a c e — są „ a u t e n t y c z n e " w t y m sensie, że — a n i e rzemiosłom i ręko­ (które Miki. w i e j s k i e j społeczności, rzeźbiących z m o z o ł e m f i g u r y p r o s t e , f o r m a i c h s t a n o w i jodyną i m o ż l i w ą d l a a u t o r a . D a r e m n o i w k t ó r y c h i n w e n c j a t w ó r c y d o c h o d z i d o głosu w słabym b y ł o b y prosić Sobotę, Muchę, Ptaszyńską, H o ł d ę c z y O l e k ­ s t o p n i u ) , sztuką, a więc p r z e d e w s z y s t k i m rzeźbą i m a l a r ­ sego, b y w y r z e ź b i l i coś i n a c z e j . F o r m a w y r a z u j e s t t u n i e stwem. t y l k o w y p r a c o w a n a , a l e i „ d a n a " rzeźbiarzowi, Próba wyraźnego oddzielenia n p . d a w n o j s z t u k i l u d o w e j o d współczesnej, t e j zaś o d n a i w n e j i o d s z t u k i o s o b i s t e j ( r o z u m i a n e j w sensie L'art brut) Twórcy ekspresji — skazuje nas n a z drugiego, „dojrzałego", bieguna pracują z o w i o l e większą świadomością i skalą możliwości a r b i t r a l n e o c e n y , często p o d p o r z ą d k o w a n e c o l o m , d l a k t ó ­ wych. r y c h d o k o n u j e m y k l a s y f i k a c j i . W i e l o współczesnych rzeźbienie rzeźb wyznaczona d y s p o z y c j a m i i c e c h a m i osobowości. Palkę. Toborowicza w innej czy Wierzchowskiego k o n w e n c j i . Piorwszo rzeźby wyrazo­ stać n a są więc l u d o w y c h może być w y s t a w i a n y c h p o d szyldem zarówno . . l u d o w o " , ponieważ n i o m o g ą b y ć i n n o , d r u g i e „ludowym", Zegadlo, nikają z p o s t a w y a u t o r a , z uświadomienia sobie s w y c h możli­ j a k „naiwnym". Kudła, Lamęcki, S o b o t a c z y Chajec należą d o o b u k a t e g o r i i . M u c h a c z y H e - wości. ródek m o g ą b y ć r o z p a t r y w a n i w równej m i e r z e j a k o p r o ­ d u k t k u l t u r y ludowej i jako Wierzchowski zjawisko ekspresji i P a l k a z k o l e i przekraczają l u d o w e j , b l i s c y współczesnej osobistej. granicę rzeźbie s t y l i z o w a n e j lx» w y ­ M a m y t u więc d o c z y n i e n i a w p i e r w s z y m p r z y p a d k u z pograniczem p r y m i t y w n o - l u d o w y m (przez „ l u d o w e " r o ­ sztuki z u m i e m w t y m w y p a d k u twórczość z w e r y f i k o w a n ą spoleez- „na l u ­ n i o ) , a czasem i p o g r a n i c z e m ze sztuką psychopatologiczną,' d o w o " . Z a k r e s y c e c h zachodzą, n a siebie, twórczość dużego co j e s t z r o z u m i a l e , g d y sobie p r z y p o i m i i m y , j a k często l u d z i e p r o c e n t u współczosnych rzeźbiarzy c z y m a l a r z y „ l u d o w y c h " wiejskiego jest odrębności p s y c h i c z n e j , n i e d o r o z w o j u c z y k a l e c t w a . W d r u ­ jednocześnie charakterystyczna d l a pewnej grapy amatorów. gim K l a s y f i k a c j a , j a k i e j d o k o n u j e m y , o p a r t a więc j o s t n a w y b o r z e c o c h , któro ląc/.ą się jednocześnie z c e c h a m i w c h o ­ d z ą c y m i w s y n d r o m i n n e g o pojęcia. S z t u k a l u d o w a zwłasz­ cza w okresie rozpadu tradycyjnej swej liazy szczególnie s i l n i e i często w związki z i n n y m i twórczości a r t y s t y c z n e j . 146 m a r g i n e s u znajdują się n a n i m w s k u t e k natomiast przypadku twórczość swojej świadomie-ludowa g r a n i c z y z a m o t o r s t w o m , a n a w e t ze sztuką profesjonalną. Prześledźmy przykładowo sytuację H e r ó d k a . Rzeźbił d l a siebie, z p o t r z e b y o t a c z a n i a się aniołami, świętymi p o ­ wstępuje s t a c i a m i , które ustawiał n i e r a z n a k a m i e n i a c h o m y w a n y c h modelami w o d ą p o t o k u . R z e ź b y H e r ó d k a n i e są „ l u d o w e " z p u n k t u widzenia stylu, są j a k najoezywiściej prymitywne. Ale �szczególna f o r m a równo t e g o p r y m i t y w i z m u - j e s t r e z u l t a t e m za­ ograniczonych możliwości manualno-psychicznych (przecież H e r ó d e k n i e b y ł w s t a n i e n a w e t w y r z e ź b i ć r ą k ! ) , j a k i stworzonej przet niego f o r m y ekspresji. T o , co n a m się u k a z u j e j a k o „ n a i w n o ś ć " , w y n i k a z n i e współmierności z a m i e r z e n i a d o s p o s o b u j e g o r e a l i z a c j i , i c o ważniejsze — z p o e t y k i , nigdzie n i e podpatrzonej, jącej n a j b a r d z i e j wiedzieć operu­ prostymi, czytelnymi znakami. J a k po­ o rzeczach najważniejszych, o świętych, Marii, aniołach, g d y z t r u d e m b u d u j e się słowo. I l e napięcia m u s i b y ć w l e d w i e a r t y k u ł o w a n y m d ź w i ę k u , b y przekazał sens t e g o , co się chce w y r a z i ć ... Z n a k rzeźbiarski m u s i donieść wielką prawdę, znak najprostszy — z trudem żłobiony r y s u n e k o c z u , u s t . I t a u f n a w i a r a , że s t a r c z y t y c h parę e l e m e n t ó w , a b y k r z y w o p r z y c i ę t y p i e n i e k , chlapnięty białą, czorwoną i zieloną l u b niebieską farbą — w zależności o d t e g o czyją m a postać przedstawiać — p r z e m ó w i ł d o w i d z a , stał się w i z e r u n k i e m ś w i ę t y m . W i e d z a H e r ó d k o o n a t u r z e i pamięć w i d z i a n e g o (a m i a ł r e p r o d u k c j e z p i s m , m . i n . Trójcę Rublowa) wzoru zostały z r e d u k o w a n e d o a t r y b u t ó w n a j p r o s t s z y c h . „ P o e t y k a " rzoźb w y n i k a t u ze z n a l e z i e n i a sobie t y l k o właściwych znaków, z i c h nośności i p r o s t e j — a doskonałej o r g a n i z a c j i . N i e m o ż ­ ność sięgnięcia d o r e a l i s t y c z n y c h rozwiązań j e s t t u zastą­ p i o n a umownością, ekspresją z l a k u , s y m b o l u , p l a m y b a r w roj. Odrębność H e r ó d k a w y n i k a więc n i e ze świadomej g r y w y o b r a ź n i , n i e z w y s t u d i o w a n y c h p o m y s ł ó w , ale z k o n i e c z ­ ności zbudowania — niejako o d początku — własnego a l f a b e t u f o r m . J e s t t o s z t u k a przejmująca, p o d o b n i e j a k m a l a r s t w o N i k i f o r a . A l e c z y d a się zmieścić bez r e s z t y d o jakiejś „ s z u f l a d k i " ? D o j a k i e j ? L u d o w y ? ponadczasowych C h y b a w sensie I I . 19. A d a m z a s a d myślenia, w i ę z i z religijnością i k u l ­ turą d a w n e j w s i . P r y m i t y w n y ? Zegadło (ojciec H e n r y k a , i l . 16), K r z y ż k a , g m . Suchedniów, w o j . k i e l e c k i e . N a p e w n o , ale c z y t y l k o ? Błogosławiony t o p r y m i t y w i z m — dający t a k s i l n y i własny t o n w s z t u c e . N a i w n y ? Z g o d a , jeśli naiwność znaczyć będzie podejmowanie zadań, przekraczających konwencjonalne bliskich tradycyjnym wzorom, na obecnym etapie swej s p o s o b y rozwiązań. „ I n n y " ? Oczywiście, i n n y o d o t o c z e n i a , twórczości s t o i już n a p r z e d p o l u p l a s t y k i p s y c h o l o g m o ż e określić t u i l o r a z i n t e l i g e n c j i , stopień izo­ kładąc n a c i s k p r z e d e w s z y s t k i m n a ekspresję f o r m i b a r w , l a c j i , ale c z y t o tłumaczy, d l a c z e g o H e r ó d e k m a c u d o w n y której w z o r e m świat w e w n ę t r z n y ? Rouault'a. T r u d n o o precyzję k l a s y f i k a c j i w rzeźbie, zwłaszcza t e j naprawdę t w ó r c z e j . W ł a ś n i e d l a t e g o , że w y r a ż a ona nie świadomość zbiorową, ale człowieka, a r t y s t ę . Równio trudne jest sprawiedliwe wyważenie granic pojęć w z a k r e s i e m a l a r s t w a n a s z k l e . M a m y t u b o w i e m d o czynienia już t y l k o z r e a n i m o w a n i e m dawnych tradycji, stąd toż p u n k t e m wyjścia d l a w i e l u u z n a n y c h dziś m a l a r z y b y ł y k o p i e i n i e d a l e k o idące przekształcenia w z o r ó w m u z e a l ­ nych obrazów. Od kopii i kursów malowania zaczynał J a c h i m i a k , Roj-Kozłowska, Pęksowa, W a l c z a k . A l e Helena R o j - K o z ł o w s k a już w p i e r w s z e j fazie malowała „naiwnie" własno t e m a t y , a b y p o l a t a c h odejść o d t r a d y c y j n y c h sche­ matów ( „ l u d o w y c h " ) i tworzyć o b i a z k i narracyjne, o t e m a ­ tyce zwyczajowo-obrzędowej mieszczące się b a r d z i e j i legendarne-historycznej, w kategorii plastyki amatorskiej. T a k i e też o b r a z k i , które n a dobrą sprawę można b y malować i temperą n a p a p i e r z e , powstają o b e c n i e i n a K a s z u b a o h , profesjonalnej, j e s t już n i e t y l e góralska s z t u k a co obrazy T a k w r z e ź b i e , j a k i m a l a r s t w i e p o j a w i a j ą się formy c o r a z już d a l s z e o d l u d o w e j t r a d y c j i , w y d a j e się, że w k r a ­ c z a m y w e t a p , k i e d y t r u d n o b ę d z i e ciąć s k a l p e l e m d e f i n i c j i p o ż y w e j t k a n c e t w ó r c z o ś o i . W o s t a t n i c h d w ó c h —• t r z e c h l a t a c h p o d n a c i s k i e m ż y c i a (a n i e s u g e s t i i a d m i n i s t r a c y j ­ nych czy płynących z rozważań teoretycznych) — na k i l k u już k o n k u r s a c h i w y s t a w a c h u m i e s z c z o n o nie prace j e s z c z e ludowe i j u ż jednocześ­ a m a t o r s k i e , słusznie oddzielając j e w m i a r ę m o ż n o ś c i o d s i e b i e . C i s a m i a u t o r z y p o j a w i a j ą się zresztą i n a p r z e g l ą d a c h a m a t o r ó w , i n a w y ­ stawach sztuki ludowej — n p . Zagajewski, Mucha, Tobo- r o w i o z , M i c h a l s k i , K o ł a c z . C i s a m i reprezentują za granicą naszą sztukę „naiwną" czy „inną" (spontaniczną) — a k i e d y i n d z i e j l u d o w ą ( L a m ę c k i , K u d ł a , A . Z e g a d ł o , Skrę towicz, Zagajewski). W n i o s k i ? T a m gdzie jest „ludowe". Ale wyuczony p a m i ę t a j ą c , że w p ł y w środowiska i k u l t u r y m a s o w e j nie­ malowania n a szkle, w swej rzeźbę czy malarstwo dostrzegalne, trzeba t e c h n i k i i zasad wydzielać t o wyraźnie i o d dwóch l a t w Koszalińskiem. J a c h i m i a k — m ł o d y góral, twórczości sięgnął p o p o d p a t r z o n e w z o r y s z t u k i n o w o c z e s n e j , sie i m p u l s y , k t ó r y c h e f e k t e m przyswojone s y f i k o w a ć k r y t e r i a m i , k t ó r e z w y k l i ś m y stosować w i n t u i c y j n i e , zewnętrznie, bez w n i k a n i a w sens są dzieła n i e dające się k l a ­ sztuce d e f o r m a c j i , z doskonałym j e d n a k w y c z u c i e m k o l o r u . O i l e l u d o w e j . P u n k t e m w y j ś c i a d l a o c e n y m u s i b y ć s a m o dzieło p r z y poprzednio lub jego konwencja, a nie m i a r a u m o w n e j „sztuki l u d o w e j " o zbliżaniu w y m i e n i o n y c h n a z w i s k a c h można się d o g r a n i c y amatorstwa mówić plastycznego, to Cechą a u t e n t y c z n e j twórczości jest b o w i e m t o , że prze­ J a c h i m i a k p r z y w o d z i n a m n a myśl początkowo m a l a r s t w o kracza ona granice. dzieci, p o t e m m a l a r s t w o amatorów z wyraźnymi inspirac­ A b y znaleźć prawidłową płaszczyznę o c e n y , t r z e b a t e ż w i e d z i e ć — co i d l a c z e g o p o w i n n o się p o p i e r a ć , o t a c z a ć opieką. j a m i sztuką z a w o d o w ą . K r z y s z t o f Okoń zaś, m u z y k p o c h o ­ dzący z P o d h a l a , zaczynając o d o b r a z k ó w b a r d z o jeszcze 147 �Miejsce sztuki ludowej we współczesnej kulturze S z t u k a l u d o w a t w o r z o n a współcześnio j e s t z j a w i s k i e m z w i ą z a n y m s w y m i k o r z e n i a m i z historią. P a t r z ą c n a n i ą o d t e j s t r o n y m o ż e m y w n i e j w i d z i o ć ż y w y jeszcze przeszłości, bardzo ożywioną trad3'cję. i s t o t n y obraz naszej Dopełnia kultury, ona w będąc ślad sposób jednym ze źródeł świadomości n a r o d o w e j W s z t u c e l u d o w e j s i l n i e j niż w j a k i e j k o l w i e k i n n o j odczuwamy w i ę ź z przoszlością, ciągłość k u l t u r y . W p o ­ t o c z n y m o d c z u c i u o n a właśnie j e s t n a j b a r d z i e j ,,polska", n i c t e ż d z i w n e g o , że w o k r e s i e s i l n i e postępującoj u n i w o r s a l i zacji kultur i eksplozji s z t u k a l u d o w a staje międzynarodowej się w y r ó ż n i k i e m turystyki — zwiedzanego j e d n ą z w i ę k s z y c h j e g o a t r a k c j i . R o ś n i e więc kraju zapotrzebo­ w a n i e n a i m p r e z y f o l k l o r y s t y c z n e , n a sztukę l u d o w ą j a k o pamiątkę. Wiąże się t o , n i e s t e t y , z komercjalizacją sztuki, z jej masowym funkcjonowaniem. S z t u k a w z n i o s ł y m z n a c z e n i u t e g o słowa) z a m i e n i a się w tej (we I I . 2 0 . D o m w e w s i B i e l , g m . Małkinia, w o j . ostrołęckie. s t o r o o- typB u d z i t o zrozumiały s m u t e k u l u d z i , których fascy­ nowała j a k o s z t u k a , którzy o d k r y w a l i w t e j p r o s t e j , n i o uczonej twórczości m o c i n s p i r o w a n i a s z t u k i analogie d o poszukiwań a w a n g a r d y stulecia. Chcieliby, a przykładem „wysokiej", artystycznej naszego zamieszczony w tym numerze p i s m a artykuł p r o f . Ksawerego Piwockiogo, uszanować wysoką którą poświadczały rangę tej sztuki, rangę znakomite wystawy aby artystyczną, dawnoj rzeźby, m a l a r s t w a i d r z e w o r y t u , zorganizowane po wojnie w Paryżu Brukseli, Londynie, w wielu miastach Polski. Schillera, Andrzeja S t o p k i , Andrzeja szków, J a n a Szczepkowskiego, D l a Leona i Zbigniowa d l a profesorów: Starzyńskiego, Michała W a l i c k i o g o , K s a w e r e g o czy Tadeusza wielką Seworyna — sztuka ludowa Piwockiego była D o s t r z e g a l i w n i e j doskonałość f o r m y , ekspresję, siłę % emo­ II. P r o c o s y zachodzące współczośnie w k u l t u r z e p r z e s u ­ n ę ł y w w i d o c z n y sposób sztukę ludową ze s t r e f y z j a w i s k a r t y s t y c z n y c h w o b r ę b k u l t u r y m a s o w e j . Obniżaniu r a n ­ g i a r t y s t y c z n e j s p r z y j a zresztą i m a s o w a twórczość współ­ czesna, o d e r w a n a o d środowiska, a p o b u d z a n a głównie róż­ n y m i a k c j a m i , k o n k u r s a m i , f e s t i w a l a m i , a przede w s z y s t k i m działalnością C e p e l i i . Twórczość t a u t r z y m u j e dzięki Cepe­ l i i s t o s u n k o w o w y s o k i p o z i o m , chociaż ogólna s y t u a c j a s p r z y ­ j a j e j k o m e r c j a l i z a c j i i s p r o w a d z e n i u d o r a m pamiątkarstwa. A l e właśnie t o życie s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e m a s o w e j , n a nią, p r o f u z j a -*4sH *\-T&*%£* *7мг~ kultury. działania, więź z tradycją. rosnące z a p o t r z e b o w a n i e эa trwałą, i wciąż ż y w ą wartością d o r o b k u naszej cjonalnego Prona­ Juliusza audycji folklo­ 2 1 . P a r k a n , słupki b e t o n o w e z t ł o c z o n y m wzorem, K o m o r o w o , g m . Rząśnik, w o j . ostrołęckio. Sądzę, że w a r t o spojrzeć n a sprawę t r z e ź w o , bez l u d o - mańskich sentymentów, bez f r a z e o l o g i i . Współczesna s z t u k a l u d o w a b y w a różna, zła i d o b r a . T o , że b y w a gdzieś słaba, nio jest k a m i e n i o m obrazy d l a naszego l u d u . G o r z e j g d y słabą rzeźbę i przeciętne h a f t y a d a p t o w a n o n a serwetki d e m o n s t r u j e się z s z u m o m j a k o osiągnięcie k u l t u r y jakiegoś r e g i o n u . T a k się właśnie d e p r o c j o n u j o tę sztukę n i e p r z e m y ­ ślanymi w y s t a w a m i , p o k a z y w a n i e m p o d s z y l d e m s z t u k i l u ­ d o w e j złych rzeźb, k i c z o w a t y c h o b r a z k ó w niewydarzonych r y s t y c z n y c h w r a d i o i t e l e w i z j i , sukcesy „ M a z o w s z a " czy a m a t o r ó w . P r z y k ł a d ó w można b y p r z y t o c z y ć w i o l e , c h o ć b y „Śląska", a nawet bezkrytyczne n o t a t k i w pismach, chwa­ z K r a k o w s k i c h Targów S z t u k i Ludowej i z lące p o n a d miarę w y r o b n i k ó w l u d o w o - p o d o b n y c h f i g u r e k — D o m u Chłopa. wszystko t o odegrało b a r d z o pozytywną rolę w zmianie s t o s u n k u w s i d o swego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Nie można b o w i e m warszawskiego S z t u k a l u d o w a słusznio uważana j e s t z a legitymację a r t y s t y c z n y c h uzdolnień l u d u , a l e c z a s o m o d n o s i się w r a ż e ­ zapominać, że w i n d o w a n i e rangi n i e , że n i e d o c e n i a m y r o l i naszej współczosnej s z t u k i , n a ­ l u d o w e j s z t u k i p r z e z z n a w c ó w o d b y w a ł o się w s y t u a c j i , g d y s z y c h w y k s z t a ł c o n y c h t w ó r c ó w . C h w a l i się chłopa c z y r o b o t ­ wieś zaczęła się w s t y d z i ć własnoj k u l t u r y i s z t u k i — wiążąc ją n i k a , p ó k i n i o u c z o n y , p ó k i naśladuje d a w n e w z o r y i s t r u g a e m o c j o n a l n i o z czasem n ę d z y i poniżenia. D o p i e r o prymitywne opieka rzeźbki, ale w y s t a r c z y w k u l t u r z e m i e j s k i e j , w środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , s p r a ­ s k o ń c z y ł y ! W a r t o pamiętać, że obecnie s a m s z y l d „ l u d o w o " wiła, że wieś przestała n i e przesądza jeszcze o wartości, i często f i r m u j e smętne swego d o r o b k u . Co więcej — strój l u d o w y nabrał c e c h r e p r e z e n t a c y j n y c h , a l u ­ dową „ d e k o r a c j ę " Podnoszenie, umacnianie J e s t p e w n e m i n i m u m p o z i o m u , poniżej którogo wysokiej s t y c z n e j s z t u k i l u d o w e j (zwłaszcza d a w n e j ! ) rangi arty­ p r z e z książki, d o b r e w y s t a w y i t d . , a z d r u g i e j s t r o n y dążenie d o u t r z y m a n i a Tym b a r d z i e j , że wciąż m a m y rękodzieło a r t y s t y c z n e n a w y s o k i m p o z i o m i e i można s p o k o j n i e wybierać t o , co n a j ­ lepsze. Popierając możliwie dobrego p o z i o m u w imprezach m a s o w y c h , w h a n ­ możliwe d l u , pamiątkarstwie. ludowej 748 scho­ dzić n i e należy, a b y n i e czynić k r z y w d y właśnie „ l u d o w i " . Co robić ? W y d a j e się w s k a z a n e działanie w dwóch k i e ­ runkach. i p o c h w a ł y się resztki dawnej sztuki regionu. s p o t y k a m y p r z y różnych świętach i uroczystościach p a ń s t w o w y c h . a b y zainteresowanie wyższą uczelnię się w s t y d z i ć plastyczną, b y ukończył n a d współczesną sztuką i masowość w y s t ę p o w a n i a t e j s z t u k i wysiłki jednak t o rękodzieło, dla podtrzymania czyniąc wszystkie autentycznej i j e j k o n t y n u a c j i współczesnej sztuki — p r o d u k u j e się �jednocześnie (ręcznie c z y m a s z y n o w o ) w y r o b y w l u d o w y m i s t o t n y c h wartości t r a d y c y j n y c h , j a k śladów z e w n ę t r z n y c h , s t y l u , c h a r a k t e r z e . M i m o w z a j e m n y c h p o w i ą z a ń , są t o d w a M ó w i ą c najogólniej i w d u ż y m skrócie — człowiek w s p ó ł ­ c z e s n y , zwłaszcza w mieście, narażony j e s t n a l i c z n e s t r e s y , różne z a g a d n i e n i a . P i e r w s z o d o t y c z y twórczości p o d t r z y m u j ą c e j tradycję, a więc u n i k a t o w e j s z t u k i i a r t y s t y c z n e g o rękodzieła, d r u g i e z a c h o w a n i a n a r y n k u m a s o w e j p r o d u k c j i ( m . i n . pamiątkar­ skiej) o charaktorze l u d o w y m , f o l k l o r y s t y c z n y m . Ideałem byłoby, g d y b y potrzeby dało się o b y ć bez t e j masówki i wszelkie zaspokajać w y t w o r a m i rękodzieła ludow ego, n i e T w y d a j o się t o j e d n a k m o ż l i w e , ponieważ p o p y t przekracza p o d a ż , a jednocześnie j e s t c h y b a pożądane, a b y o cechach ludowej sztuki urozmaicały naszą wyroby produkcję tekstylną, pamiątkarską, galanteryjną. często c z u j e się w y o b c o w a n y , o s a m o t n i o n y w tłumie, p o ­ zbawiony bezpieczeństwa. poczucia spokoju, Bombardo­ w a n y n a d m i a r e m informacji, p o d d a n y przyspieszeniu m i e j ­ s k i e g o życia, o d c z u w a ze w z m o ż o n ą siłą p o t r z e b ę f o r m s t a b i l ­ n y c h , z n a n y c h , w i ą ż ą c y c h się ze w s p o m n i e n i e m dzieciństwa, ze świadomością więzi społecznej, k u l t u r o w e j . Sztuka l u ­ d o w a odczuwana jest przez w i e l u l u d z i j a k o swojska, b l i s k a emocjonalnie. Zaspokaja ładu, u m i a r u , barwności. T k a n i n y o s u b t e l n e j przy t y m potrzebę równowagi, i bogatej k o l o r y s t y c e , g a r n k i p r o s t e i s z l a c h e t n e mają w sobie d o s k o ­ nałość kształtu o s z l i f o w a n e g o w procesie z b i o r o w e j i długiej R e g u ł a postępowania m u s i t u być j e d n a : p ó k i można — twórczości. G d y więc n i e s t a n i e l u d z i z d o l n y c h f o r m y te opierać się n a twórczości ż y w e j , g d y j e d n a k z a n i k n i e o n a , k o n t y n u o w a ć , c e l o w e m o ż e okazać się p o w i e l a n i e bądź granicy, s z y c h w z o r ó w , n a w e t m e c h a n i c z n i e . Zwłaszcza ż e , j a k już maszy­ m ó w i l i ś m y , f o l k l o r i pamiątka o l u d o w y m c h a r a k t e r z e p o ­ poziom jej spadnie poniżej dopuszczalnej t r z o b a przejść n a produkcję seryjną (ręczną bądź n o w ą ) , alo zachowującą w y s o k i p o z i o m w z o r n i c t w a . trzebne Są t u z n ó w d w a z a g a d n i e n i a , które n i e zawsze dadzą się traktować łącznie. J o d n o , t o twórczy rozwój są d l a z a s p o k o j e n i a potrzeb masowej najlep­ turystyki, zwłaszcza z a g r a n i c z n e j . człowieka, Odrębną n a t o m i a s t sprawą, której n i e m o ż e m y n a t y m d r u g i o — zachowanie w obiegu wyrobów o cechach l u d o w e j m i e j s c u omawiać, j e s t kształtowanie m a s o w e g o r u c h u t w ó r ­ sztuki. czości a m a t o r s k i e j , s t w o r z e n i e j a k największej l i c z b i e u z d o l ­ C z y t r z e b a dążyć d o t e g o , a b y w n a s z y m życiu zachować żywą pamięć charakterystycznych cech ludowej sztuki? n i o n y c h l u d z i warunków d l a twórczego u c z e s t n i c t w a w k u l ­ turze. * N a pewno — g d y mowa o muzeach, publikacjach, f i l m a c h , w y s t a w a c h , a więc o u t r w a l e n i u i p o p u l a r y z a c j i d o r o b k u ludowej przystrój sztuki. C h y b a . . . — g d y wnętrz, pamiątkę c h o d z i o t z w . masówkę, regionalną. Piwocki był tu R a n g ę „ o f i c j a l n ą " s z t u k i wyznaczają i n s t y t u c j e , k t ó r e w świadomości społecznej są d o t e g o p o w o ł a n e . D o b r z e w i ę c , co p r a w d a i n n e g o z d a n i a , m n i e j e d n a k w y d a j e się, że p r z y że s z t u k a l u d o w a o b f i c i e obecnoj środkach m a s o w e g o p r z e k a z u , że s p o t y k a m y ją n a różnych 1 1 u n i w e r s a l i z a c j i k u l t u r w a ż n e j e s t u t r z y m a n i e róż­ n y c h z n a m i o n odrębności n a r o d o w e j — t a k dotyczących reprezentowana jest w naszych w y s t a w a c h , festiwalach, Cepeliadach, J a r m a r k a c h D o m i n i - I I . 2 2 . B r a m a m e t a l o w a , D a l e k i e , g m . W ą s e w o , w o j . ostrołęckie. Ш11 149 r �Do czego dążymy? kańskich, T a r g a c h K r a k o w s k i c h c z y Tatrzańskiej J e s i e n i ... a l e p r z y c h o d z i z a p y t a ć , c z e m u s z t u k a t a , która odegrała t a k wielką rolę w naszej k u l t u r z e , n i e f i g u r u j e w większości n a s z y c h m u z e ó w n a r o d o w y c h ? C z e m u z a m y k a się ją w opłotk a o h e t n o g r a f i c z n y c h m u z e ó w , g d z i e p o k a z u j e się j ą j a k o część życia wsi, obok przedmiotów kultury materialnej. J e s t t o oczywiście w a ż n y , ale t y l k o j e d e n a s p e k t f u n k c j o n o ­ w a n i a t e j s z t u k i , która wniosła przecież d o d o r o b k u a r t y ­ stycznego k u l t u r y n a r o d o w e j poważny wkład, t a k w p o s t a c i f o r m i dzieł m i s t r z o w s k i c h (zwłaszcza r z e ź b y , d r z e w o r y t u ) , j a k i i n s p i r a c j i , które t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a kształcie naszej s z t u k i X X w i e k u . Dlaczego w łódzkim M u z e u m S z t u k i nie m a p r z y f o r m i s t a c h a n i j e d n e g o przykładu r z e ź b y c z y m a ­ l a r s t w a n a s z k l e , k t ó r e t a k s i l n i e z a w a ż y ł y n a rzeźbach Zbigniewa Pronaszki (Pieta!), obrazach Tytusa Czyżew­ skiego czy Władysława Wąsowicza? N i e w y m a g a t o n a w e t r e w o l u o j i w myśleniu, d r o g a j e s t p r z e t a r t a . Formiści umieścili d e m o n s t r a c y j n i e o b r a z y l u d o w e n a szkle n a s w o j e j pierwszej w y s t a w i e , właśnie p o t o , a b y pokazać źródło s w y c h i n s p i ­ racji. Gest t e n powtórzył Janusz Bogucki na R o z d z i e l i ł b y m t u d w i e s p r a w y . Opiekę doraźną, s p r a ­ w o w a n ą o b e c n i e p r z e z odpowiednią k o m ó r k ę M i n i s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i , p r z e z Cepelię ( F u n d u s z R o z w o j u czości) i S t o w a r z y s z e n i e Twór­ T w ó r c ó w L u d o w y c h — oraz s t r a ­ tegię działania n a przyszłość. O p i e k a n i e b u d z i w ą t p l i w o ś c i , j e s t c e l o w a , przemyślana, z a p e w n i a l u d z i o m nym jako „twórcy" stypendia, zasiłki, zweryfikowa­ ulgi podatkowe, e m e r y t u r y , z b y t w y r o b ó w , udział w l i c z n y c h w y s t a w a c h , konkursach, festiwalach. A l e w a r t o zastanowić się, d o czego p o w i n n i ś m y d ą ż y ć . D o jakiego m o d e l u k u l t u r y . Czy do takiego, w którym u p o w s z e c h n i a się t w o r z o n e już w jakiejś g r u p i e w a r ­ tości, c z y też d o t a k i e g o , w k t ó r y m s t a w i a się n a a k t y w ­ ne u c z e s t n i c t w o społeczeństwa. O p o w i a d a j ą c się z a tą drugą koncepcją, zacząć t r z e b a o d t e g o , że d o t y c z y o n a w ogóle p o s t a w y człowieka, a n i e t y l k o j e g o t w ó r c z o ś c i artystycznej. wystawie M o ż n a p r z e w i d y w a ć zresztą, że w przyszłośoi z m n i e j s z y formistów w g a l e r i i M i ę d z y n a r o d o w e g o K l u b u P r a s y i K s i ą ż ­ się d y s t a n s m i ę d z y sztuką a n i e - s z t u k ą . C h o d z i t y l k o o t o , k i w W a r s z a w i e . L u d o w e a u t e n t y k i znaleźć można w z n a k o ­ a b y d o k o n a ł o się t o n a płaszczyźnie zwiększonej a k t y w n o ś c i micie twórczej, a n i e biernego o d b i o r u . przemyślanej ekspozycji Muzeum Kandinsky'ego w M o n a c h i u m . Dlaczego w warszawskim M u z e u m Narodo­ w y m można oglądać trzeciorzędne n i o r a z o b r a z y z i n n y c h krajów, a nie dojrzymy ludowej z XVIII a n i jednej czy X I X wieku? mistrzowskiej Zapytajmy rzeźby dalej — dlaczego s z t u k a l u d o w a z a j m u j e t a k z n i k o m e miejsce w p r o ­ g r a m a c h studiów e t n o g r a f i c z n y c h , d l a c z e g o n i e s p o t y k a się j e j w c a l e n a h i s t o r i i s z t u k i , d l a c z e g o n i e stykają się z t ą sztuką w ogóle s t u d e n c i u c z e l n i p l a s t y c z n y c h ? twórcza istnieć b o w i e m m o ż e w s o c j a l i z m i e t y l k o p r z e z z a a n g a ż o ­ w a n i e człowieka w swoją pracę, w ż y c i e . W z o r e m m o ż e b y ć d l a nas d a w n a k u l t u r a wsi, z c h a r a k t e r y s t y c z n y m b r a k i e m podziału n a czas p r a c y i czas o d p o c z y n k u , z p e ł n y m z a a n g a ­ ż o w a n i e m w e w s z y s t k i e czynności, n a r o l i i w gospodarce. A l e w w a r u n k a c h społeczeństwa i n d u s t r i a l n e g o p a t r i a r c h a l n e C z y t o , iż s z t u k a l u d o w a utraciła dziś m o c p r o g r a m o ­ w e g o i n s p i r o w a n i a , oznacza, A k t y w n o u c z e s t n i c t w o nieodłącznie w i ą ż e się z d a l e k o posuniętą d e m o k r a t y z a c j ą ż y c i a i p r a c y . P o s t a w a że j e s t o n a d l a dzisiejszego w z o r y m o g ą się okazać inspirujące, g d y z n a j d z i e się d l a n i c h nową motywację. D l a t e g o m o w a o zaangażowaniu takim, c z y h i s t o r y k a s z t u k i zupełnie n i e p r z y d a t n a , n i e ­ j a k i e g o p r z y k ł a d y znaleźć m o ż n a z a r ó w n o w k o p a l n i a c h o z y w a ż n a ? C h y b a t a k n i e j e s t , choć oczywiście z a k r e s i s k a l a f a b r y k a c h — j a k i w środowiskach t w ó r c z y c h , w w o l n y c h tych zawodach. artysty inspiracji bardzo się z m i e n i ł y . D a w n i e j bowiem — Racjonalizator zaangażowany w rozwiązywany jeszcze w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o — k o r e ­ p r o b l e m , n a u k o w i e c , a r c h i t e k t , a r t y s t a n i e pracują: „ o d — spondowała o n a z tv, ó r c z y m i p o s z u k i w a n i a m i a r t y s t ó w - p l a ­ d o " . N i e dzielą czasu n a „ p r a c ę " i „ o d p o c z y n e k " . P r a c a n i e s t y k ó w , dziś b y w a z a l e d w i e w p e w n y c h m o m e n t a c h i m p u l ­ jest s e m d l a a r t y s t y , k t ó r y s w o b o d n i e c z e r p i e z różnych t r a d y c j i , satysfakcją. C z y są szanse n a t o , że w p o d o b n y m k i e r u n k u dla nich dopustem a n i koniecznością. Jest twórczą r ó ż n y c h w z o r ó w . J e d y n i e A d a m R z ą s a w rzeźbie i A d a m r o z w i n i e się k u l t u r a p r a c y w przyszłości? Są, z m i e r z a k u K i l i a n w s c e n o g r a f i i p o z o s t a l i w kręgu l u d o w y c h f o r m . I n n i t e m u h u m a n i z a c j a p r o c e s u p r a c y , zwiększenie czasu t y l k o w określonych s y t u a c j a c h nawiązują w g r a f i c e , sceno­ n e g o , s z e r o k o już w p r o w a d z o n y n a Z a c h o d z i e i w Z w i ą z k u g r a f i i c z y p l a k a c i e d o jakiegoś w z o r u l u d o w e g o , n i e czynią R a d z i e c k i m r u c h o m y czas zajęć, z a l o ż n y o d w o l i p r a c o w n i k a , t e g o j e d n a k p r o g r a m o w o . R o z s z e r z a się krąg i n s p i r a c j i — a ze s z t u k i n a kulturę ludową, n a pierwotność, m a g i ę , o b y c z a j , czynności p r z y taśmie n a rzecz k o m p l e k s o w e g o ceremonię, k t ó r e w p r o w a d z i ł a n p . f a b r y k a samochodów narzędzia, dziwny, fascynujący świat, coraz b a r d z i e j e g z o t y c z n y . S z t u k a l u d o w a p r z e s t a j e korcić artystę, b y w z i ą ł j ą i podniósł ,,do n a r o d o w e g o " . Inaczej dziś p a ­ t r z y m y n a t ę sztukę, m o ż e g ł ę b i e j , p e ł n i e j . W i d z i m y ją n i e jako z i a r n o , k t ó r e m o ż e zakiełkować, ale j a k o dojrzały, w pełni u f o r m o w a n y kształt, k t ó r y n i e w y m a g a już żadnej obróbki. Sztuka wreszcie stała się n a t o m i a s t istotną podporą o d bezmyślnego wykonywania jednej działania, ,,Volvo". W k u l t u r z e l u d o w e j n i e istniał o s t r y p o d z i a ł n a t w ó r c ó w i odbiorców. W y d a j e się, ż e w k u l t u r z e czasu wolnego i właśnie p r z y a k t y w n y m u c z e s t n i c t w i e w s z t u c e j e s t szansa zmniejszenia d y s t a n s u , k t ó r y dziś i s t n i e j e m i ę d z y twórcą a b i e r n y m odbiorcą. W ludowa odwrót wol­ k u l t u r z e l u d o w e j istniała zawsze świadomość w a r ­ tości nadrzędnych. M a ł a s t a b i l i z a c j a n i e stawała się c e l e m . w i e l u a m a t o r ó w , szczególnie r z e ź b i a r z y . Sięgają p o l u d o w e W w z o r y , ponieważ z a p e w n i a i m t o z b y t , sięgają też d o sche­ s w o i s t e f i l o z o f o w a n i e . K a l e n d a r z życia przeznaczał czas n a m a t u ludowego pracę i święta, n a m o d l i t w ę i ż y c i e t o w a r z y s k i e . s t y l u , ponieważ w n i m z d o l n i są n a j l e p i e j się p o k a z a ć . P r o s t ą ludowo-podobną figurkę n i e t r u d n o w y ­ r z e ź b i ć , o ileż łatwiej niż k o m p o z y c j ę w y m a g a j ą c ą studiów n a t u r y , znajomości anatomii.-Rozumieją k r y t e r i a t e j s z t u k i , i sądzą, że m o g ą i m sprostać. k i e r a c i e c o d z i e n n y c h zajęć istniał czas n a r e f l e k s j e , n a C z y m b ę d z i e k u l t u r a przyszłości ? C z y s t a n i e się t a k , że właśnie s z t u k a r e f l e k s y j n a zastąpi m i e j s c e r e l i g i i ? W i t k a c y przewidywał, że w twórczości artystycznej wyładują się różne działania, a m b i c j e i m a r z e n i a . Obserwując współczesne S z t u k a l u d o w a — w p o s t a c i różnych j e j r e m i n i s c e n c j i z j a w i s k a w k u l t u r z e , n i e d z i w i ł b y m się, g d y b y najbliższy już c z y o r n a m e n t y k i — weszła też w nasze ż y c i e : d o r e k l a m y , o k r e s przyniósł p r z y p ł y w zainteresowań, n a z w i j m y j o ogól­ d e k o r a c j i , m o d y k o b i e c e j , k o s t i u m u scenicznego, n i e — filozoficznych, do foto­ światopoglądowych, a n a w e t „meta­ g r a f i i w czasopismach, występów f o l k l o r y s t y c z n y c h . Oder­ f i z y c z n y c h " , zresztą już d z i s i a j j o s t t o w i d o c z n e , d o w o d e m w a n a już o d źródeł własnej k u l t u r y w i e j s k i e j stała się p o popularność książki i f i l m u D a n i k e n a , a r t y k u ł ó w o p s y c h o ­ p r o s t u składową częścią naszego życia, c z y m ś , co j e m y j a k o n a t u r a l n e i zwyczajne. 150 traktu­ tronice, zainteresowanie filozofią Aurobindo, w A u r e v i l l e , myślą T e i l h a r d de C h a r d i n ' a i t d . — ośrodkiem �Dość n i e o c z e k i w a n i e wróciła p r o b l e m a t y k a oschatalo- i inni). J e d n y m z powodów ogromnego w z r o s t u r u c h u ama­ g i c z n a , k o n i o c świata z b i b l i j n e j przypowiości stał się realną torskiego g r o ź b ą l u d z k i e j działalności. Ż y c i e z d e r z a nas z m y ś l a m i , więzi, p r z e z z a i n t e r e s o w a n i e , ż y c z l i w ą u w a g ę , p r z e z możność k t ó r y c h n i e l u b i m y d o siebie dopuszczać. Zagrożenie n a t u r y , s a m o r e a l i z a c j i , p o t w i e r d z e n i a się. świadomość w y c z o r p y w a n i a się t r a d y c y j n y c h b o g a c t w natu­ r a l n y c h — s t a w i a nas z n ó w o k o w o k o z p r z y r o d ą , z k o n i e c z ­ nością myślenia, k a t e g o r i a m i ogólnoludzkimi, a n i e s w o j e g o zaścianka. j e s t właśnio p o t r z e b a wspólnych, autentycznych Czy widzę miejsce d l a s z t u k i l u d o w o j ? Oczywiście, alo ograniczone, stokroć ważniejszo jest bowiom, żeby wieś, ż e b y k i d z i e , k t ó r z y już p o z b y l i się d a w n o j s z t u k i — a k t y w n i e u c z e s t n i c z y l i w naszej k u l t u r z o . W i ę k s z ą rolę odegrać t u K i l k a l a t t o m u w y d a w a ł o się, że i n d u s t r i a l i z a c j a w r a z m o ż e nawiązanie d o p e w n y c h t r a d y c j i zarówno folklory­ z całą machiną środków m a s o w e g o p r z e k a z u s z y b k o z n i s z c z y stycznych, w s z o l k i e pozostałości t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w o j . D z i ś r y ­ l u b a l s k i o c z y myślenickie „ t u r n i e j e g m i n " , w y z w a l a j ą c e siły s u j e się szansa, w y b o r u p e w n y c h wartości, nawiązania d o społeczne, inicjatywę, integrujące społeczeństwo, ś w i a d o m i e postaw, któro można „wypreparować" w toj kulturze. B y ć m o ż e u d a n a m się zachować z t o j k u l t u r y więzi międzyludzkich, któro jodnak trzeba świadomość budować na j a k l u d y c z n y c l i . Przykładem już nawiązujące d o t r a d y c j i m i o j s c o w o g o — białostockie, folkloru. Alo naj­ ważniejsze j e s t c h y b a t o , że n a w y k i , p o s t a w y ukształtowano i ż y w o n a wsi a częściowo i wśród l u d z i w y w o d z ą c y c h się zupełnie i n n y m g r u n c i e , j a k o że na. d a w n o j w s i o g r a n i c z o n e zc w s i m o g ą i m pozwolić s z y b c i e j b y ł y p r z e d e w s z y s t k i m d o r o d z i n y ( w i e l k i e j r o d z i n y ••- p o d ­ s o c j a l i s t y c z n y m o d o l k u l t u r y , wnieść d o t o j k u l t u r y w a r t o ś c i czas g d y t e r a z w miościo w i d a ć redukcję d o małej i łatwiej wejść w nowy, rodziny, ukształtowano o d pokoleń — rzetelność i s z a c u n e k d l a s w o j e j l i n i i ) , d o sąsiadów, n a k t ó r y c h p r a c y , godność, lączonio i n t e r e s u własnogo z i n t o r o s o m spo­ się b y ł o „ s k a z a n y m " . I n a c z o j toż w y g l ą d a o b e c n i o s t o s u n e k ł e c z n y m , p e w n o c e c h y obyczajowości, świadomość z w i ą z k u pokrewioństwa w p i e r w s z e j m i ę d z y jednostką a grupą, m n i o j s z o j e s t ciśnionio a u t o r y t o t u człowieka z przyrodą, -ze spolocznością, tradycją, z kulturą, s t a r s z y c h , r o d z i c ó w , ciśnionio o p i n i i p u b l i c z n e j , w z o r c a z a ­ która w y c h o w u j e i k t ó r ą się w s p ó ł t w o r z y . c h o w a ń . S p r a w y t y c h w i ę z i n i o można przeceniać. „ S a m o t ­ ność w t ł u m i e " j e s t źródłem f r u s t r a c j i , załamań, p r o w a d z i d o s c h o r z o u naszej c y w i l i z a c j i , d o ekscesów, w z r o s t u p o s t a w agresywnych, d o t w o r z o n i a się g r u p m ł o d z l o ż o w y c h , prze­ stępczych. W p o r s p t k t y w i o p r z e m i a n , j a k i o zachodzą, l u d z k i c h , k u l t u r y . W a ż n a j e s t aktywność t w ó r c z a i t o różna na każdym p o l u . W a ż n o jest stwarzanie k l i m a t u i warunków dla autontycznogo W i e m . że t o co piszę, z a b r z m i n a i w n i e i f i l a n t r o p i j n i e , alo w i e r z ę , żo j e d n y m z r e m e d i ó w n a t o n s t a n r z o c z y j e s t u c z o s t n i c t w o w k u l t u r z e , istnienie płaszczyzny istotnym p r o b l e m e m całogo k r a j u s t a j e się p r z y s z ł y m o d o l stosunków zaangażowania, d l a świadomości, że się j e s t p o t r z e b n y m , żo się j o s t czymś więcej niż ziarenkiem piasku, j e d n y m z m i l i o n a ziaronok. wspólnego Z p e r s p e k t y w y dalszej właśnie t o się staje w a ż n e , a n i e p r z e ż y w a n i a różnych treści, w t y m i s z t u k i , d y s k u t o w a n i a f a k t , że dzięki k o n k u r s o m „ u j a w n i " się jeszcze pięćdziesięciu o rzeźbiarzy. teatrze, wania szukania wzajemnego zrozumienia się w k o n t a k c i e z d r u g i m człowiokiom I I . 23. F r o n t i odnajdy­ (Grotowski Chcę być właściwio zrozumiany, doceniam w pełni d o t y c h c z a s o w o f o r m y o p i e k i n a d l u d o w y m i t w ó r c a m i , d o m u w D r o g i s z k a c h , g m . N i e d ź b ó r z , w o j . c i e c h a n o w s k i e . I I . 2 4 . B r a m a ze z d o b i e n i a m i , Godzisze W i e l k i e , g m . Godzisze W i e l k i e , w o j . k a l i s k i e . 151 �ale i uważam, p r z e d e że już teraz trzeba się zająć ców d l a a k t y w n e g o u c z e s t n i c t w a w k u l t u r z e m o ż l i w i e n a j ­ większej ilości l u d z i t a k n a w s i , j a k i w m i a s t a c h . W h i e r a r c h i i zadań j e s t t o p r o b l e m e m w ę z ł o w y m naszej k u l t u r y . O d t o g o zależy n a s z a przyszłość, potencjał zdolność m a n e w r u w e k o n o m i c e , wiedzy, d o s t a t e k . Sądzę, że m y , z a j m u j ą c y się kulturą ludową, również m o ż e m y wnieść d o t e g o z a g a d n i e n i a swój w k ł a d . Myślenie „ s k a l ą w a r t o ś c i " j e s t niezbędne p r z y rozwiązy­ w a n i u t r u d n y c h i b o l e s n y c h d l a nas p r o b l e m ó w . Z a k i l k a l a t znikną s t r z e c h y , z n i k n i e d a w n a wieś, z m i e n i się pejzaż. O c z y ­ wiście t r z e b a co n a j c e n n i e j s z e ocalić, zabezpieczyć, przenieść d o skansenów, zamienić w g o s p o d y c z y ośrodki kultury, d o m y r e g i o n a l n e j pamięci. A l e s p r a w a p o d s t a w o w a o d której n i k t nas, etnografów czy historyków s z t u k i , nie z w o l n i t o kształt n a s z y c h n o w y c h w s i , t r o s k a o nową p r z y r o d y 7 b u d o w n i c t w e m . O b a w i a m się, że — harmonię przegrywamy coś ważniejszego niż w i d o k k i l k u s e t chałup w zaśmieconym pejzażu. W r a c a j ą c n a z i e m i ę — j a s n e , że w i d z ą c co n a p r a w d ę w a ż n e i w c z y m nasz udział j e s t maleńki, t r z e b a robić t o co m o ż n a , ocalać r e s z t k i z a b y t k ó w w i e j s k i e g o budownictwa, s t r z e c h y tępione z u p o r e m m a n i a k a , p o m a g a ć t w ó r c o m . A l e pomagając, t r z e b a zdawać sobie sprawę, że p r o b l e m w y ­ k r a c z a p o z a „ l u d o w y c h " , że o b o w i ą z k i e m n a s z y m j e s t p o d ­ jąć właściwą p o l i t y k ę w o b o c całego m c h u p l a s t y k i a m a t o r ­ skiej, zapewnić p r z y n a j m n i e j najbardziej utalentowanym możliwość z a k u p u f a r b i pędzli (!!!). M a r t w i , że wciąż o r g a ­ n i z u j e się dęte, e f e k t o w n e i puste imprezy, a nie stwarza d o s t a t e c z n y c h w a r u n k ó w d l a t o g o co naprawdę w a ż n e rozwoju g r u p z a i n t e r e s o w a ń — w szkołach i placów­ kach k u l t u r a l n y c h ; grup nie sformalizowanych, nie wylicza­ j ą c y c h się z a k c j i , n i e działających w myśl PRZYPISY również w s z y s t k i m s t w o r z e n i e m w a r u n k ó w i bodź­ drobiazgowych w y t y c z n y c h z g ó r y . G r u p c z y kół, w k t ó r y c h l u d z i e będą m y ś l e l i s a m o d z i e l n i e . O książkach, f i l m a c h , o b r a z a c h , p r o ­ b l e m a c h , o t y m co i c h p a s j o n u j e . O s z t u c e l u d o w e j też. Ogólna d e f i n i c j a k u l t u r y H . R i c k e r t a w y r ó ż n i a z p r z y r o d y sferę działań człowieka. „ K u l t u r a j e s t t y m w s z y s t k i m , co s a m o p r z e z się n i e w y r a s t a z p r z y r o d y , lecz p o w s t a j e dzięki p r a c y człowieka, co j e s t w y t w o r e m r e f l e k s j i i działalności l u d z k i e j " . D l a badań n a d kulturą g r u p y spo­ łecznej n a j b a r d z i e j p r z y d a t n a w y d a j e m i się d e f i n i c j a A . P r z y ł u b i c k i e j . R o z p a t r u j e o n a kulturę j a k o „ s y s t e m c z y zospół systemów reguł technologiczno-użytkowych oraz i n ­ t e r p r e t a c y j n y c h danej g r u p y k u l t u r o w e j , w r a z z charakte­ r y s t y c z n y m i d l a n i e j p o r z ą d k a m i w a r t o ś c i " (O dwóch poję­ ciach kultury, „ N u r t " , 1972, n r 9 ( 8 5 ) . 1 Z k o l o i rozwój s z t u k i l u d o w e j m o ż l i w y b y ł d o p i e r o w w a r u n k a c h względnej s w o b o d y , n i c więc d z i w n e g o , że „ z ł o t y o k r e s " t e j s z t u k i p r z y p a d ł u nas n a l a t a p o uwłaszcze­ n i u w s i , n a o k r e s s z y b k i e g o w z r o s t u zamożności w s i , a zwła­ szcza g o s p o d a r z y . T a d e u s z S e w e r y n podkreśla jeszcze rolę czasu w o l n e g o w twórczości. „ J u h a s — pisze — mający błękit n a d sobą, a zieleń p o d sobą, w o l n y o d pośpiechu życia w n i z i n a c h miał lepsze w a r u n k i k o n t e m p l a c j i niż r o b o t n i k m i e j s k i , więcej s w o b o d y i w o l n e g o czasu oraz większe zwę­ żenie t r o s k ż y c i a " (Rozdroża sztuki ludowej, W a r s z a w a 1948, s. 8 ) . 2 S z l i f o w a n i e się pieśni i w ogóle f o r m s z t u k i miało m i e j s c e wszędzie t a m , g d z i e w y s t ę p o w a ł y m n i e j c z y b a r d z i e j u s t a l o n e k a n o n y piękna. J u l i a n P r z y b o ś , zastanawiając się n a d poezją starogrecką i łacińską, pisał: „ T e m a t y b y ł y za­ d a n e p r z e z anonimową twórczość n a r o d u , p r z e z m i t y , c h o ­ dziło o c o r a z d o s k o n a l s z e i c h o p r a c o w a n i e . P o e t a o d p o e t y p r z e j m o w a ł p o m y s ł y , brał całe sceny i f i g u r y , a j e g o ambicją b y ł o , ż e b y każdemu o b r a z o w i i z d a n i u już u ż y t e m u p r z e z p o p r z e d n i k ó w — dać l e p s z y o d p o p r z e d n i e g o w y r a z słowny. T a k szlifował się j ę z y k , ze zdań r o b i o n o coraz d o s k o n a l e j t o c z o n e b r y l a n t y , ideałem b y ł o osiągnięcie formuły e p i g r a m a t y c z n e j , z d a n i a g o d n e g o w y r y c i a n a p o m n i k u " (Próba przybliżenia. O zawodzie poety i malarza, „Twórczość", R . X I V , 1958, n r 1 1 , s. 7 2 — 7 7 ) . T e n s a m proces zachodził w twórczości l u d o w e j . 3 H e l e n a S c h r a m m ó w n a w swej p o d s t a w o w e j k s i ą ż c e : Sztuka ludowa i jej znaczenie dla kultury artystycznej, Wilno 1939 — podkreśla w s z t u c e l u d o w e j p r z e d e w s z y s t k i m związek k o m p o z y c j i z t w o r z y w e m (s. 7) i rolę narzędzi, k t ó ­ r y m i posługuje się t w ó r c a , a b y nadać materiałowi o d p o w i e d ­ nią formę (s. 5 ) . 4 I I . 2 5 . O z d o b y m e t a l o w e n a d furtką, w y k . Bronisław B i e d r o ń , P r z y s z o w a , g m . Ł u k o w i c a , w o j . nowosądeckie. 152 �I I . 26. P r z e d w o j e n n e r e p r e z e n t a c y j n e d o ż y n k i k r a k o w s k i e . I I . 2 7 . D o ż y n k i C e n t r a l n e w W a r s z a w i e n a S t a d i o n i e X - l e e i a w 1969 �I I . 2 8 . P r o f . E l e o n o r a P l u t y ń s k a wśród t k a c z e k z J a n o w a , g m . Janów, w o j . białostockie. ' A n t o n i n a K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, W a r s z a w a 1972. Interesujące p r z y k ł a d y p o d a j e A n t o n i K r o h w a r t . Aktualny stan stroju podhalańskiego, „ P o l . S z t . L u d . " , 1972, n r 1, s. 3 — 1 0 . O s t a t n i o n a n o w e „ m o d y " w i e j s k i e zwrócił uwagę W ł a d y s ł a w H a s i o r : „ D z i s i a j n a P o d h a l u d o s t r z e g a m . . . z j a w i s k o , mające swe źródło w A m e r y c e , k r a j u c h e m i i . P r o ­ d u k u j e się t a m m a s o w o f i r a n k i n y l o n o w e , które w iszą dziś w c h a t a c h góralskich. W t a k i e j ilości, że ktoś n i e z o r i e n t o ­ w a n y , iż n i e b y ł o t e g o trzydzieści l a t t e m u , o d b i e r a t e n f a k t j a k o stały e l e m e n t d e k o r a c y j n y . P o p r o s t u j e s t t o b a r d z o n a t u r a l n y proces p r z e i s t a c z a n i a się środowiska... Sądzę, iż za łat pięćdziesiąt dzisiejsze n o w a l i j k i n a w s i góralskiej c z y m a z o w i e c k i e j t a k się c u d o w n i e zestarzeją, że znów będą m i a ł y formę zgrzebności l u d o w e g o przemysłu. (Niepokój w pracowni. Z Władysławem Hasiorem rozmawia Piotr Roguski, „ R e g i o n y " 1975, n r 1) D i o n i z y S i d o r s k i , Jak Pani Plutyńska na Podlasiu folklor uczyniła, „ K o n t r a s t y " , 1974, n r 9. A r t y k u ł r a z jeszcze d o w o d z i , j a k t r u d n o j e s t uzyskać w p r z y p a d k o w y m reportażu p r a w d z i w y osąd z j a w i s k a c z y o s o b y i j a k łatwo skrzywdzić pamięć człowieka, gromadząc p r z e c i w n i e m u zasłyszane pomówienia. S z k o d a , że a u t o r n i e uznał za s t o ­ s o w n e j e z w e r y f i k o w a ć , zapoznać się z m e c h a n i z m o m p o ­ w s t a w a n i a s z t u k i l u d o w e j i p r o b l e m e m i n s p i r a c j i — zwłasz­ cza w fazie z a n i k a n i a f o r m t r a d y c y j n y c h . I n n a rzecz, że i n g e r e n c j a p l a s t y k a sięgnęła t u d a l e k o i n a p e w n o w a r t o zastanowić się — c z y i w j a k i e j m i e r z e j e s t t o uzasadnione. 6 T 7 8 Fet.: M . Pokropek - i l . 1 , 3 , 5, 6, 1 7 , 1 9 ; K . A . W . dowski - II. 7 ; J . Świderski - i i . 12, 2 7 ; H . - A n t o n i K r o h , Rzeźba ludowa czyli „Miesięcznik L i t e r a c k i " , 1972, n r 12. 9 i° Zupełnie i n n e , ale przemyślano i k o n s e k w e n t n e s t a ­ n o w i s k o r e p r e z e n t u j e T a d e u s z S t a i c h w a r t . Prawda i fałsz u- literaturze gwarowej („Biuletyn I n f o r m a c y j n y Stowarzy­ szenia T w ó r c ó w L u d o w y c h " , L u b l i n , 1974, n r 7 — 8 , s. 3 9 — 4 1 ) : „ P o z o s t a j e z a t e m d o rozstrzygnięcia, k o g o z piszących gwarą należy uznać za górali, a więc za m a j ą c y c h b e z s p o r n e p r a w o posługiwania się t y m j ę z y k o w y m i n s t r u m e n t o m " . S t a i c h b a r d z o w n i k l i w i e a n a l i z u j e t e m a t , podkreśla i ż : ..Gwara, j o s t n i o p r z y c z y n ą , lecz s k u t k i e m chłopskiego p i s a ­ n i a . P r o c e s p i s a n i a w g w a r z e z a c z y n a się t a m , g d z i e z a c z y n a się góralszczyzna, j e s t u w a r u n k o w a n y góralskim r o z u m o ­ w a n i e m i myśleniem w ogóle. T o zaś — u w a r u n k o w a n e j e s t s p o s o b e m życia, w y w o d z ą c y m się z h i s t o r y c z n e j b a z y p a ­ s t e r s k i e j " . G o t ó w b y ł b y m zgodzić się ze S t a i c h e m , że t a m g d z i e jeszcze występuje t o n t y p więzi z przyrodą, zajęciom, tradycją —• co na P o d h a l u , j e s t sons o d d z i e l e n i a „ a u t e n ­ t y c z n y c h " o d „ n i e a u t e n t y c z n y c h " . A l e przyjmując t o k r y ­ t e r i a , n i e z m i e r n i e o g r a n i c z a m y z a k r e s współczesnej s z t u k i l u d o w e j . D l a t e g o zajmuję i n n e o d S t a i c h a s t a n o w i s k o . K s a w e r y P i w o c k i . W y p o w i e d ź w d y s k u s j i p t . : Co zrobić ze sztuką ludową, „ K u l t u r a " , R . X I , n r 3 1 , 6 . V I I I . 1 9 7 3 . 1 1 Olędzka i l . 9, 16, 18, 20 neoprymiływizm, - 25; H . i i . 2; Z. Kamykowski Świątkowski •- i l . 1 0 ; H. i ] , S, 1 5 , J . Jarosińska Wójcik - i l . 11 i l . 28: J . Śla­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/204f6cdb30e58aa96857f24e8f411a38.pdf b769a0b38d4cb58ddc1c9bd7b7ee9ea2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6125 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource antropologia kulturowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5712 Title A name given to the resource Uwagi polemiczne do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej "Nasza wspólna nowoczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła" / LUD 2008 t.92 Description An account of the resource LUD 2008 t.92, s.263-264 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szromba-Rysowa, Zofia Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 92, 206038 UWAGI P O L E M I C Z N E do wypowiedzi dr Anny Kowalskiej-Lewickiej „Nasza współczesna antropologia społeczna i kulturowa nie powinna odcinać się od korzeni, z których wyrosła". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza, „Lud" 91: 2007 Z szacunkiem dla Pani dr Anny Kowalskiej-Lewickiej i Jej wieku, nie mogę jednak pominąć milczeniem kontrowersyjnych — myślę, że nie tylko dla mnie — sformułowań, zamieszczonych w tomie 91. „Ludu". Treść w żadnym wypadku nie odpowiada tytułowi wypowiedzi, która jest, między innymi, subiektywną oceną charakterologiczną nieżyjących, znanych i zasłużonych etnografów polskich, zwłaszcza ze środowiska krakowskiego. Za¬ stanawiający jest brak w tekście uwag merytorycznych dotyczących naszej nauki i jej korzeni. Są natomiast charakterologiczne (na ogół negatywne) oceny uczo¬ nych. Tekst czyta się jak opowieść: „Moje życie i moja etnografia". Autorka ma prawo formułować własne oceny, mieć pretensje do niektórych osób, cenić jednych, a drugich specjalnie nie lubić, ale to nie powinno wpływać na ocenę ich działalności naukowej. W żadnym wypadku nie służą temu przyta¬ czane ploteczki i złośliwości. Czy upoważnione i czy potrzebne są takie sformułowania, jak: „żaden cha¬ rakter", „bardzo przyzwoity facet", „nie liczyła się w rodzinie, nie była intelektu¬ alistką", „dusił się biedak", „miała swoje sympatie (przeważnie miernoty) wśród studentów", „udało mu się wyrzucić z Muzeum...", „kobieciątko", „nie trakto­ wano [go] zbyt poważnie przez te jego dziwactwa", „skądinąd bardzo wysoko ( . ) ceniony" (przez ojca Autorki). W tym przypadku chodzi o prof. dr Stanisła¬ wa Kutrzebę — prezesa Polskiej Akademii Umiejętności w Krakowie. To niektó¬ re przykłady, a przytoczyć można by ich wiele. Będąc przez wiele lat współpracownicą prof. Mieczysława Gładysza, dosko¬ nałego terenowca, kierownika badań monograficznych na Śląsku, autora dwóch wiekopomnych dzieł z zakresu sztuki, wreszcie — cenionego kierownika Zakła¬ du Etnografii Polskiej Akademii Nauk i Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz długoletniego dziekana Wydziału Filozoficzno-Historycz- �264 Zofia Szromba-Rysowa nego Uniwersytetu Jagiellońskiego, zastanawiam się, dlaczego zabrakło — jak i w innych przypadkach — oceny merytorycznej jego działalności, co mogłoby mieć związek z „korzeniami", o które tak Autorka zabiega. Są natomiast znane Jej (i chyba tylko Jej) ploteczki czy ciekawostki, nie mające związku ze spuści¬ zną naukową. W przypadku prof. Andrzeja Waligórskiego — dużej klasy i dużej kultury uczonego, któremu zawdzięczamy, tu, w środowisku krakowskim, otwarcie na antropologię anglosaską, można by się było spodziewać innej oceny. Zapewniam, iż ani mnie, ani krakowskiemu środowisku, z którego się wy¬ wodzę (Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk) nie jest znane uczucie pogardy dla źródeł, o którym Autorka pisze w ostatnim zdaniu swojego tekstu: „nigdzie nie spotkałam takiej pogardy dla własnych źródeł, jak w naszej dyscyplinie". Jestem przekonana, iż mój list będzie właściwie odebrany. Kraków, 7.07.2008 doc. dr hab. Zofia Szromba-Rysowa � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/732fb5b28a0dbbf283519caf3e857413.pdf 02712cfc72fa91efd23f704d100f8191 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1138 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1048 Title A name given to the resource Varia / LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.305-312 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text v VH. A R l Lud, NAJWAZNIEJSZE NABYTKI A t. 54, 1970 ZAGRANICZNE BIBLIOTEIU POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO IM. J. CZEKANOWSKlEGO ZA ROK 1969 (BEZ CZASOPISM) zestawiła J. Gerlach-Klodnicka Ogólne ALLCHIN BRIDGET: The Stone-tipped Arrow. Late Stone-age hunters af the tropical Old World. London 1966, s. 224. PROBLEME UND METHODEN Volkskundlicher Gegenwartsforschung. VortragR und Diskussionen einer internationalen Arbeitstagung in Bad Saarow 1967. Herausgegeben von W. Jacobeit und Paul Nedo. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 51, Berlin 1969, s. 172. PHOBLEMY istorii dokapitalisticeskich absceslv. T. 1. Moskva 1963, s. 639. KOZLOV V. L, Dinamika cislennosti naradov. Metodologija issledovanija i osnovnyje faktory. Moskva 1969, s. 406. RABOTATA na XIII Kongres na Sojuzot na Folkloristite na Jugoslavija vo doj!'an 1966 godina. Skopje 1968, s. 55. RABSTVO na periferii anticnogo mira. Leningrad 1968, s. 270. SATYBALOV A. A.: Metodologiceskije voprosy izucenija istoriceskich (etniceskich) tipov obscnosti ljudiej. Leningrad 1968, s. 78. MAN, CULTURE, AND ANIMALS. The Role of Animals in Human Ecological Adjustments. Edited by Anthony Leeds, Andrew P. Vayda. Washington 1965, s. 304. DIE WIENER SCHULE del' Volkerkunde. Festschrift anlasslich des 25-jiihrigen Bestandes des Institutes fi.ir VOlkerkunde del' UniversiUit Wien (1929-1954). Herausgeber: J. Hoekel, A. Hohenwart-Gerlachstein und A. Slawik. Wien 1956, s. 568. BIBLIOGRAFIE HALPERN JOEL: Bibliography of English Language Sources on Jugoslavia. Amherst 1969, s. 134. LIETUVOS TSR Mokslu Akademijos Centrines Bibliotekos Atlasu ir 2emelapin Katalogas (Katalog atlasov i kart). Vilnius 1969, s. 343. PREGLED izdanja Bivseg Naucnog Drustva i Akademije Nauka i Umjetnosti Bosne i Hercegavine 1953-1968. Posebna Izdanja, t. 10, Sarajevo 1968, s. 39. 20 - Lud, tom LIV �;-W6 Varia ROUSOV A JIRINA, SVOBODOV A VLASTA: Soupis narodopisnych pfispevku v regionalnich casopisech zapadni Moravy. BibIiograficka Priloha Vestniku NSC a SNS, nr 10, Brno 1967, s. 47. ETNOGRAFIA Sł.OWIAŃSKA ARANDJELOVIĆ - LAZIĆ JELENA: Pokrivanje i kicenje glave u narodnim nosnjama Srbije. Beograd 1965, s. 22. BJELADINOVIĆ JASNA: Etnografska spomen zbirka Hristifora CrniIovica. Beograd 1968, s. 90. BUCHNER ALEXANDR: Cedule kocovnych divadelnich spolecnosti v Cechach a na Morave. Pnaha 19B8, s. 521. CIPKA I BIJELI vez u Dalmaciji. Split 1969, s. 24. GRINBLAT M. J.: Bielorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 1968, s. 285. HADZIMANOV VASIL: Makedonski narodni .pesni. Momi tukves.anki. Skopje 1968, s.148. HRBKOvA ROZENA: Hranicka Kerarnika. Weisskirchner Kerarnik. Prace Odboru spolecenskych Ved Vlastivedneho Osiavu v Olomouci. T. 20. Olomouc 19fjB. s. 19. IKONOMOV N. J.: Balkanska narodna madrost. Usporedici na balgarski. sr.ibski, turski, rumanski, gracki i albanski poslovici i pogovorki. Sofija 1968, s. 362. ISTORICESKIJE svjazi v slavjanskom folklore. Russkij folklor, l. 11. Mosk\'a 1968, s. 376. KILIMARSTVO u Srbiji. Beograd 1967, s. 27. KOLOMIJKl. Kiiv 1969, s. 60L KOZLOVSKIJ P. G.: Krestjanie Belorussii vo vtoroj polovinie XVII-XVIII v. Minsk 1969, s. 201. KUNZ LUDVIK, JeIinkova Zdeńka: Lidove tance na Hostynskem Zahofi. Nadb. ze Sborniku Krajskeho vlastivedneho musea v Olomouci (SLUKO). Acta R III 1955, s. 119-146. LIPEC R. S.: Epos i drevniaja Ruś. Moskva 1965, s. 300. LUDVIKOV A MIROSLAVA: Jak se lid oblekal v jizni casti Drahanske vys(J(~iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 47, 1962, s. 95-134. LUDVIKOVA MIROSLAVA: Kroj brnenskeho venkova w lelech 17-ł8--1848. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 49, 1-964,s. 169-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Lidova strava v jizni casti Drahanske vysoc·iny. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 48, 1963, s. 161-198. LUDVIKOvA MIROSLAVA: Obi'adni kroj na Brnensku. NacIl'. "I. ('~S,)pjs Mora\'skeho Musea, t. 54, 1959, s. 151-162. NARODNA KERAMIKA u Jugoslaviji. Beograd 1966, s. 28. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. IV. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Mikłucho-M.aklaja, t. 94, Moskva 1968. s. 233. PROBLEMY sucasnaga belaruskaga fillkloru. Minsk 1969, s. 168. RAKOV A. A.: Naselenije BSSR. Minsk 1969, s. 219. SABALENKA E. R.: Etnograficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SCHOLZ FRIEDRICH: Slavische Etymologie. Eine Anleitung wr Benutzung et ymologischer Worterbiicher. Slavistische Studierbticher t. 3, Wiesbaden 1966, s. 126. SIEBER FRIEDRICH: Deutsch-Westslavische Beziehungen in FrUhlingsbrauchen. Todaustragen und Umgang mit dem "Sommer". Veroffentlichungen des Instituts f tir deutsche Volkskunde, t. 45, Berlin 1968, s. 275. �VarIa 307 TSCHISCHEROW WLADIMIR: Russische Volksdichtung. Veroffent1ichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 44, Berlin 1968, s. 351. URBACHOVA EVA: Slovacke kozichy ve sb irkach Moravskeho Musea. Nadb. z Casopis Moravskeho Musea, t. 39 - 1954 r., s. 98-124. WAWROSZ ADAM: Z naszej nolepy. Ostrawa 1969, s. 108. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ABRISS der Estnischen Volkskunde. Herausgegeben von H. Moora und A. Viires. Tallinn 1964, s. 306. AKIMOVA M. S.: Antropologija drevnego naselenija Priuralja. Moskva 1968, s. 118. ALEKSIEJEV V. P.: Proischozdenije narodov vostocnoj Evropy. (Kraniologiceskoje issledovanije). Moskva 1969, s. 321. ARAJS K.: Latysskije narodnyje skazki. Riga 1'969, s. 350. BENCSIK JANOS: Pasztorkodas a Hortobagy eszaki teri.ileten a XVIII. szazad vegetal. Debrecen 1969, s. 107. BENTZIEN ULRICH: Haken und Pflug. Eine volkskundliche Untersuchung zur Geschichte der Produktionsinstrumente im Gebiet zwischen unterer Elbe und Oder. Veraffcntlichungen des Instituts fUr c1eutsche Volkskunde, t. 50, Berlin 1969, s. 402. CHRONOLOGIE des kiinstlerischen Volksschaffens 1963-1966. Leipzig 1966, s. 240. CrMERMANIS S.: Latviesu tantas dziver pieminekli. Celtnes un to ie'karta. Riga 1969, s. 151. DUNARE NICOLAE, CATRINA CONSTANTIN: Portu l popular romanesc de pe Tirnave. Brasov 1968, s. 283. ESTONSKAJA narodnaj,a odezda XIX i nacala XX veka. Tallin 1960, s. 246. EUROP.A..ISCHE Sagen herausgegeben von Will-Erich Peuckert. T. 1: Deutsche Sagen-Niederdeutschbnd, Berlin 1961, s. 219; t. 2: Deutsche Sagen - Mittel- und Oberdeutschland, Berlin. 1962, s. 338; t. 3: Ostalpen:sagen, Berlin 1963, s. 273; t. 4: Westalpensagen, Berlin 1965, s. 253; t. 5: Schottische Sagen herausgegeben von Christi.ane Agricola, Berlin 1967, s. 325; t. 6: Nordfranzasiche Sagen, Berlin 1968, s. 223. FENNO-UGRICA. Juhlakirja Lauri Postin Kuusikymmenvuotispaivaksi 17.3.1968. Suomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 145. Helsinki 1968 r., s. 284. FLORESCU FLOREA BOBU, PETRESCU PAUL, STAHL PAUL H.: Arta popular/i de pe Valea Bistritei. Bucuresti 1969, s. 250. FOLKLOR baltskich narodov. Riga 1968, s. 397. FOLKLORICA Pragensia. T. I Les relations entre l'Europe et l'Orlent. Red. K. Dvof<ik et K. Honilck. Praque 1969, s. 267. GRDNN HELENE: Die Pecher. Volkskunde aus dem Lebenskreis des Waldes. Wien 1960, s. 156. GRUNN HELENE: Volkskunde der heimatvertriebenen Deutschen im Raum von Linz. Veraffentlichungen des bsterreichischen Museums fUr Volkskunde, t. 13, Wien 1968, s. 152. HAUTALA JOUKO: Finnish Folklore Research 1828-1918. Helsinki 1968, s. 197. �308 VarIa ISTORIJA Estonskoj SSR. (S drevniejsieh vremien do nasich dniej) Vtoroje izdanije pod ved. G. I. Naana. Tallin 1958, s. 748. JARNIK JOAN URBAN, BIRSEANU ANDREI: Doine si slrigiiluri din Ardeal. Bueuresti 1968, s. 967. JEANSSON GABRIELLE, KINDBLOM INGA: Kring livets hogtider i brkelljunga forsamling. EngI. Summary. Lund 1968, s. 95. LARSSON ARTUR: Hur annorlunda da. lVIinnen fran cH samhiille pa Sijderrsliitt. Deutsehes Ref. Lund 1967, s. 101. LATVIEŚU etnografija. Riga 1969, s. 594. LAUGASTE E., LIIV E., NORlVIANN E.: lVIuistendid Suurcst Tollust ja Teistest (Skazanija o BolSom Tylle i drugich bog.atyrjaeh). Tallinn 1963, s. 465. LAUGASTE E., NORMANN E.: Muistendid Kalevipojast (Skazanija o Kalevipoegie). Tallinn 1959, s. 668. J\lIOORA A.: Piipsimaa Etnilisest Ajaloost. (Ocerki etniceskoj istorii Pricudja). Tallinn 1964, s. 366. NAGY GYULA: Paraszti aUaftarhis a Vasarhelyi-puszlan. Neprajzi Kiizlemenyek, nr 1-2, Budapest 1968, s. 225. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Meeklenburgiseher Volkserziihler. Die GesehiehŁen des August Rust. Veroffentliehungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 48, Berlin 1968, s. 174. NISSILA VILJO: Die Dorfnamen des alten liidischen Gebietes. Sllomalais-Ugrilaisen Seuran Toimituksia, t. 144, Helsinki 1967, s. 130. OCERKI obscej etnografii. Evropejskaja cast SSSR pod reel. S. P. 1'tJ!s(ova. N. N. Ceboksarova, K. V. Cistova. Moskva 1968, s. 478. ORTUTAY GYULA: Kleine ung.arisehe Volkskunde. Budapest 1963, s. 229. PETROV V. P.: Skifi. Mova i etnos. Kiiv 1968, s. 147. PEUCKERT WILL-ERICH: Sagen. Geburt und Anlwort del' mythischen Welt. Eur<ĄPaisehe Sagen. EinfUhrungsband. Berlin 1965, s. 159. SCHlVIOLITZKY OSKAR: Das Bauernhaus in Thuringen. Veroffentliehllngen des Instituts fUr deutsche Volkskunde, t. 47. Berlin 1968, s. 114. UJVARY ZOLTAN: Az agrarkultusz kutatasa a magyar t's az EUl'ópai FolkJÓrban. lVIuveltseg is Hagyoman)', t. 11, Debrecen 1969. UJV ARY ZOLTAN: Nepdalok es Balladak Egy AI-Dunai Szekely Kozossegbo1. (Volkslieder und Balladen aus einer Szekler-Gemeinsehaft an der Niederen Donau). Mitteilungen aus dem Ethnologisehen Institut der Lajos Kossuth Universitat von Debreeen, t. 21. Debreeen 1968, s. 95. WARD DONALD: The Divine Twins. An Indo-European Myth in Germanic Tradition. Folklore Studies, t. 19, Berkeley 1968, s. 137. WEISS RICHARD: Drei Beitrage zur Volkskunde der Sehweiz. Nadb. z Schweizerisehes Arehiv fur Volkskunde, t. 58, z. 4, s. 185-273, Basel 1963. WEISS RICHARD: Hauser und Landsehaften der Schweiz. Erlenbach-·Zurieh 1959, s. 368. WEISS RICHARD: Volkskunde der Schweiz. Grundriss. Erlenbach,--Zllrich 1964, s. 435. AZJA ARUTJUNOW S. A.: Sovremiennyj byt J,aponeev. Moskv<l 1968, s. 230. ARUTJUNOV S. A., SERGEJEV D. D.: Dl'evnije kLlJ(ur~' azj:Jtsl\ich (Uelenskij mogilnik). Moskva 1969, s. 204. Esl\imosov �Val tu. AHUT.JUNOV S. A., SVETLOV G. E.: stary je Jlovyje bogi Japonii. Moskva 1968, s. 199. F.:TNOGRAFI(:ESKIJE ('c'erki uzbcckogo :;elskogo naselenija. Moskva 1969, s. 293. ETNOGRAFIJA russkogc naselenija Sibiri i Srednej Azji. Red. G. S. Maslova. L. M. Saburova. Moskva 1969, s. 273. GUSIEVA N. R.: Dzajnizm. Moskva 1968, s. 123. JEREMEJEV D. E.: .Jurjuki. (Tureckije kocevniki i polukocevniki). Moskva 1969, s. 103. KAVKAZSKIJ etnograficeskij sbornik t. 4. Red. V. K. Gardonov. Moskva 1969, s. 198. KAZACHSTAN \. XV-XVIII vekach (Voprosy socialnopoliticeskoj istorii). AlmaAta 1969, s. 201. KETSKIJ Sbornik. Mifologija, etnografija, teksty. Pod red. V. Vs. Ivanova, V. N. Toporova, B. A. Uspenskogo. Moskva 1969, s. 288. KISLJAKOV NIKOLAJ ANDREJEVIC: Oc erki po istorii semi i braka u narodov Sl'ednej Azii i Kazachstana. Leninc(rad 1969, s. 238. KULTURA i byt narodov Severnogo Kav!{aza (1917-1967). Pod red. V. K. Garda nova. Moskva 1968, s. 345. KULTURA narodo\! zarubicZnoj Azii i Okeanii. Sbornik Muzej.a Antropologii i Etnografii, t. 25, Leningrad 1969, s. 362. LARICEV V. E.: Paleolit severnoj, centralnoj i vostocnoj Azii. Cast 1 Azija. i problema rodiny ce10veka (Istorija idej i issledovanija). Novosibirsk 1969, s. 387. NARODNOJE dekorativno-prikladnoje iskusstvo Kirgizov. Pod red. S. V. Ivanova, K. J. Antipina. Mosl{Va 1968, s. 146. PLOSKICH V. M.: Ocnki patriarchalno-feodalnych otnosenij v Juznoj Kirgizii (50-70 gody XIX v.). Frunze 1968, s. 148. POTAPOV L. P.: Etniceskij sostav i proischozdenije altajcev. Istoriko-etnograficeskij ocerk. Leningrad 1969, s. 195. ŚAPOŚNIKOVA L. V.: Tajna plemeni Golubych gOl'. Moskva 1969, s. 316. SNESAREV G. P.: Relikty domusulmanskich verovanij i obrjadov u uzbekov Chorezma. Moskva 1969, s. 335. STEIN LOTHAR: Beduinen. Erli.iuterungen zur gleichnamigen Dauerausstellung im Museum fur Volkerkunde zu Leipzig. Leipzig 1968, s. 63. VASILEV1C G. M.: Evenki. Isloriko-etnograficeskije ocerki (XVIII nacalo XX v.). Leningrad 1969, s. 302. VINNIKOV J. R.: Chozjajstvo, kultura i byt selskogo naselenija Turkmenskoj SSR. Moskva 1969, s. 310. ~!JATKINA K. V.: Ocerki Iwllury i by ta burjat. Leningrad 1969, s. 216. AF'RYKA AFRICANA. Etnografija, istorija, lingvistika. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. '\Iiklucho-MakJCl.ia, t. !l3, Leningrad 1969, s. 227. DECOTTIGNIES ROGER, MARC DE BIEVILLE: Les Nation.alites Africaines. Paris 1969, s. 419. FROELICH J. C., ALEXANDRE P., CORNEVIN R.: Les Populations du Nord-Togo. Paris 1969, s. 198. �310 Varia GUSINDE MARTIN: Von Gelben und Schwarzen Buschmannern. Eine untergehende Altkultur im SUden Afrikas. Graz 1966, s. 227. HERSKOVITS MELVILLE J.: L'Afrique et les Africains. Entre hier et demain. Paris 1965, s. 315. PEOPLES of Africa. Edited by James L. Gibbs. New York 1965, s. 594. AMERYKA ANELL BENGT: Running Down .and Driving of Game in North America. Studia Ethnographica Upsaliensia, t. 30, Lund 1969, s. 129. CRUMRINE N. ROSS: The House Cross of the Mayo Indians of Sonora, Mexico. A Symbol in Ethnic Identity. Anthropological Papers of the University of Arizona nr 8, Tucson 1964, s. 57. DRAGER LOTHAR: Formen der Lokalcn Organisation bei den Stammen dcr Zentral-AIgonkin von der Zeit ihrer Entdeckung bis zur Gegenwart. Eine ethnohistorische Studie. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Leipzig, t. 18, Berlin 1968, s. 161. GETTY HARRY T.: The San Carlos Indian Cattle Industry. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr. 7, Tucson 1963, s. 87. GOGGIN JOHN M.: Spanish Majolica in the New World: Types of the Sixteenth to Eighteenth Centuri'",;. Yale University Publications in Anthropology, t. 72, New Haven 1968, s. 240. GRIFFEN WILLIAM B.: Culture Change and Shifting Populations in Central Northern Mexico. Anthropological Papers of the University of Arizona, t. 13, Tucson 1969, s. 196. HINTON THOMAS B.: A Survey of Indian Assimilation in Eastern Sonora. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr - 4, Tucson 1959, s. 32. HODGE WILLIAM H.: Albuquerque Navajos. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 11, Tucson 1969, s. 76. LINARES DE SAPIR OLGA: Cultural Chronology of the Gulf of Chiriqui, Panama. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 8, Washington 1968, s. 119. MEAD GEORGE R.: Rock Art North of the Mexican-American Border, an Annotated Bibliography. Occasional Publications in Anthropology, Archaeology SeriesNo 5, Greeley 1968, s. 64. MEGGERS CLIFFORD EVANS I BETTY ,7.: Archeological Investigations on the Rio Napo, Eastern Ecuador. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 6, Washington 1968, s. M. OLSON R. L.: Social struktur e and social life of the Tlingit in Alaska. Anthropological Records, t. 26, Berkeley 1967, s. 123. PROULX DONALD A.: An Archaeological Survey of the Nepena Valley, Peru. Research Reports - nr 2, Amherst 1968, s. 189. PROULX DONALD A.: Local Differences and Time Differences in Nasca Pottery. Publications in Anthropology, t. 5, Berkeley 1968, s. 180. PRUFER OLAF H.: Ohio Hopewell Ceramics. An Analysis of the Extant Collections. Anthropological Papers Museum of Anthropology University of Michigan nr 33, Ann Arbor 1968, s. 156. SPANISH-SPEAKING People in the United States. Proceedings of the 1968 Annulal Spring Meeting of the American Ethnological Society, Washington 1968, s. 215. �Varia :{11 WADDELL JACK O.: Papago Indians at Work. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 12, Tucson 1969, s. 159. WASLEY WILLIAM W., JOHNSON ALFRED E.: Salvage Archaeology in Painted Rocks Reservoir Western Arizona. Anthropological Papers of the University of Arizona, nr 9, Tucson 1965, s. 123. WUSTMANN ERICH: Crao. Indianer der Roten Berge. 5. Aufl.age. Leipzig 1967, s. 179. A USTRALIA I OCEANIA HEYERDAHL THOR: Sea Routes to Polynesia. London 1968, s. 232. KABO V. R.: Proi5choźdenie i ranniaja istorija aborigenov Avstralii. Moskva 1969, s. 406. RIESENBERG SAUL II.: Native Polity of Ponape. Smithsonian Contributions to Anthropology, t. 10, Washington 1968, s. 115. INNE ETNOGRAFICESKOJE izucenie by ta r.abocich. Po promy sIennych rajonov SSSR. Moskva 1968, s. 207. PROBLEMY vozniknovenija feodalizma u narodov SSSR. Moskva 1969, s. 318. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/42de271732757faad4807f451b8b1b3c.pdf 9295f3aa661731e786feb08f721f71f7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1162 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1971 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1071 Title A name given to the resource Varia / LUD 1971 t. 55 Description An account of the resource LUD 1971 t.55, s.381-385 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. A V NAJWAŻNIEJSZE BIBLlOTEKI POLSKIEGO R NABYTKI A ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1970 (BEZ CZASOPISM) zestawiła I IM. J. CZEKANOWSKIEGO J. Gerlach-Kłodnicka OGOLNE DANZEL THEODOR-WILHELM: Ethnologische Kulturkunde. Versuch einer universalen Systematik der Kulturwissenschaften. Hamburg 1967, ss. 1119. ANTHROPICA. Gedenkschrift zum 100. Geburtstag von P. Wilhelm Schmidt. Sto Augustin 1968, ss. 452. LOMMEL ANDREAS: Die Welt del' friihen Jager. Medizinmanner, Schamanen, KiiJlstIer. Mtinchen 1965, ss. 196. HOFFMANN-KRAYER Eduard: Kleine Schriften zur Volkskunde. Mit einen Lebensbild. Basel 1946, ss. 248. FOLKLOR I ETNOGRAFIJA pod red. B. N. Putilova. Leningrad 1970, ss. 254. ETNONIMY. Red. V. A. Nikonov. Moskva 1970, ss. 267. VRABIE GHEORGHE: FalcloruI. Obiect - principii - metoda - categorii. Bucuresti 1970, ss. 550. MEAD GEORGE R.: The Matrifocal Family; Transition, Economics, and Stress. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series no. 7. Greeley 1968, ss. 23. SCHMIDT LEOPOLD: Volksglaube und Volksbrauch. Gestalten, Gebilde, Gebarden. Mit 4 Karten. Berlin 1966, ss. 420. TARVYDAS STANISLOVAS: Indoeuropieciai. Vilnius 1970, ss. 94. BIBLIOGRAFIE AN ETHNOGRAPHIC Bibliography of New Guinea. Vol. 1 - Author Index. ss. 313. Vol. 2 - District Index, ss. 110. Vol. 3 - Proper Names .Index, ss. 255. Canberra 1968. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. II - 1967. Sofia 1969, ss. 362. FRASER LYNETTE: A Bibliography of Publications Relative to Afro-American Studies. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 10. Greeley 1969, ss. 9;~. INTERNATIONAL Bibliography of the Social Sciences. Anthropology vol. 6-10. London 1962-1966. MICKEY BARBARA H.: A Bibliography of Studies concerning the Spanish-Speaking Population of the American Southwest. Museum of Anthropology Miscellaneous Series, nr. 4. Greeley 1969, ss. 42. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie. Verzeichnis der Neuerscheinun- �382 Varia gen fur die Jahre 1965 bis 1967. Bearbeitet von Klaus Beitl, Ernst Burgstaller, Elfriede Grabner, Maria Kundegraber. Wien 1969, ss. 192. ROUSovA JIRINA, SVOBODOvA VLASTA: Soupis narodopisnych pi'ispevku v regiom'llnich casopisech zapadni Moravy. Brno 1967, ss. 47. KONFERENCJE A SYMPOSIUM on East European Ethnography edited by Zdenek Salzmann. Research Reports nr 6. Amherst 1970, ss. 115. FORMS of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Robert F. Spencer, editor. Seattle 1969, ss. 233. MAN AND CULTURE t. II. Contributions of the Czechoslovak ethnologists for the VIII International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Tokyo 1968. Prague 1968, ss. 119. XII NAUCNAJA KONFERENCIJA Gosudarstvennogo etnograficeskogo muzeja Estonskoj SSR 14-16 aprelja 1970 g. Tartu. Tallin 1970. ss. 27. TRUDY VII Mezdunarodnogo Kongressa Antropologiceskich i Etnograficeskich Nauk. Moslwa (3-10 avgusta 1964). T. 5. Sekcija 8. Materialnaja kultura pod red. G. S. Maslovoj, 1970, ss. 829; T. 6. Sekcija 13. Ustnoje narodnoje tvorcestvo pod red. V. K. Sokolovoj, 1969, ss. 471; T. 7. Sekcija 14. Narodnoje izobrazitelnoje iskusstvo pod red. I. V. Makoveckogo, 1970, ss. 565. ETNOGRAFIA SLOWIAŃSKA CESKOSLOVENSKA Vlastivecta, t. III. Lidova Kultura. Hmotna a duchovni kultura Ceskeho a Slovenskeho lidu. Praha 1968, ss. 783. FOJTIK KAREL, SIROVATKA OLDfuCH: Rosicko-Oslavensko. Zivot a kultura lidu v kamenouheinem reviru. Praha 1961, ss. 352, il. 73. KARNEJCYK J.: Belaruskaja nacyja. Minsk 1969, ss. 308. KOLESSA F. M.: Melodii ukrainskych narodnych dum. Kyiv 1969, ss. 586. KRANDZALOV DIMITR: Probiernatika puvodu moravskych Valachu. Brno 1968, ss. lO. KREMENŚEK SLA VKO: Ljubjansko naselje Zelena jama kot etnoloski problem. Razred za Zgodovinske in Druzbene Vede t. 16. Ljubljana 1970, ss. 145. NARODNOSTNA i bitova obscnost na rodopskite balgari. Sbornik ot statii. Sofija 1969, ss. 241. PIŚUTOvA IRENA: Ludove marby na skle. Martin 1969, ss. HO, il. 244. PL YNIESZ OLZO... Zarys kultury duchowej ludu cieszyńskiego pod red. D. Kadłubca. Ostrava 1970, ss. 221. SALZMAN ZDENEK: A Contribution to the Study of Value Orientations among the Czechs and Slovaks. Research Reports nr 4. Amherst 1970, ss. 100. SIROV ATKA OLDRICH: Ceska lidova slovesnost a jeji mezinarodni vztahy. Rozpravy Ceskoslovenske Akademie V,ed. Rada Spolecenskych Ved R. 77 z. 15. Praha 1967, ss. 70. UMENI Ceskoslovenskeho Lidu. 192 reprodukce typickych staveb, i'ezeb, maleb, praci umeleckeho i'emesla a kroje lidoveho v Ceskoslovensku od XVII do konce XIX stoleti. Sestavil Zdenek Wirth. Praha 1928, ss. 48, 192 il. VACLAVIK ANTONIN: Luhacovske Zalesi. Pi'ispevky k narodopisne hranici Valasska. Slovenska a Hane. Luhacovice 1930, ss. 671, tabl. 181. VANCIK FRANTISEK: Kalendarni obyceje z jihoceskeho Sobenova. Terenni vyzkum z let 1962-1963. Opera Ethnologica t. 4. Praha 1969, ss. 78. �Varia ETNOGRAFIA 383 POZASŁOWIAŃSKA EUROPA A MAGYAR Nepmil.veszet Evszazadai II. Kepek es szobroJe Jahrhunderte del' Ungarischen Volkskunst II. Bilder und Bildwerke. Szekesfehervar 1970, ss. 44, il. 42. ART POPULAIRE Travaux artistiques et scientifiques du I er Congres International des Arts Populaires Praque 1928. Introduction par Henri Focillon. t. I, ss. 249, tab!. 100, t. II, ss. 210, tabl. 100. Paris 1931. BAUMGARTEN KARL: Hallenhauser in Mecklenburg. Eine historische Dokumentation. Bel'lin 1970, ss. 164. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN: Geographie et Ethnologie de l'attelage au joug en France du XVIIe sieele a nos jours. Kultura a Tradice fada B, t. 1. Uherske Hradiśte 1969, ss. 116. EESTI rahvakunst tekstiilis. Niiitusekataloog. Tartu 1969, ss. 15, il. 24. EESTI talupoja toolid (Stulja v zilisce estonskogo krestjanina). Tartu 1969, ss. lO, il. 57. ETNICESKIJE processy v stranach zarubeznoj Jevropy. Red. O. A. Ganckaja, J. N. Grozdova, M. Ja. Salmanovic. Moskva 1970, ss. 282. FRANKISCHE Volkskunst von 1780-1820. Zeitloser und zeitgebundener Stil. InaugUl'al-Dissertation zur Erlangung der Doktorwurde der Philosophischen Fakultat der Julius-Maximilians Universitat Wtirzburg vorgelegt von B. Armbruster. WUJ'zburg 1970, ss. :12:3. HISTORlSCHE Volkssagen zwischen Elbe und Niederrhein herausgegeben von Gisela Burde-Schneidewind. Veroffentlichungen des Instituts fUr deutsche Volkskunde t. 49. Berlin 1969, ss. 350. KOEKIRJALISED kindad ja sukad (Percatki i culki s vvjazanymi uzorami), Tartu 1969, ss. 6, il. 44. KONSIN K.: Eesti rahvakunst (Estonskoje narodnoje tvoreestwo). Tallinn 1970, ss. 63. LAANEMERESOOMLASTE Rahvakultuurist. (O narodnoj kulture pribaltijsko-finskich narodov). Tallinn 1970, ss. 260. MUZEJI un kulturas pieminekli. Riga 1969, ss. 103. NEUMANN SIEGFRIED: Ein Mecklenburgischer Volkserzahler. Die Geschichten des August Rust. Zweite, erweiterte Auflage. Veroffentlichungen des Instituts fur deutsche Volkskunde t. 48. Berlin 1970, ss. 182. RUDOLPH WOLFGANG: Segelboote del' deutschen Ostssekuste. Veroffentlichungen des Instituts ro.r deutsche Volkskunde t. 53. Berlin 1969, ss. 160. STROESEU SABINA CORNELIA: La Typologie Bibliographique des Faceties Roumaines, t. I i II, Bukarest 1969 ss. 1767. TURVILLE-PETRE E. O. G.: Myth and Religion of the North. The Religion of Ancient Scandinavia. New York 1964, ss. 340. VILKUNA KUSTAA: Finnisches Brauchtum im Jahreslauf, Helsinki 1969, ss. 365. WACKERNAGEL HANS GEORG: Altes 'Volkstum del' Schweiz. Gesammelte Schriften ZU1' historischen Volkskunde. 2 Auflage. Basel 1959, ss. 326. AFRYKA BAX D.: Zuid-Afrika's eerste openbare verzameling op het gebied van kunst en etnologie 1764-1821. Schenkel's: Von Dessin, James Cook, James King. With a summary in English. Verhandeligen del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Weten- �384 Varia schappen, Afd. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75, nr. 3. Amsterdam 1970, ss. 156. GARIJI RENE: Unter afrikanischen Handwerken. Bern 1969, ss. 24:3. GIRARD JEAN: Genese du pouvoir charismatique en basse Casamance (Senegal). Initiationes et Etudes Africaines nr 27. Dakar 1969, ss. 369. PLOTNICOV LEONARD: Strangers to the City. Urban Man in Jos, Nigeria. Pittsburgh 1967, ss. 320. ZWERNEMANN JURGEN: Die Erde in Vorstellungswelt und Kultpraktiken del' Sudanisehen Volker. Berlin 1968, ss. 545. AZJA DENTAN ROBERT KNOT: The Semai. A Nonviolent People of Malaya. New York 1968, ss. 110. DOLGICH B. O.: Ocerki po etniceskoj istorii Nencev i Encev. Mosk\'a 1970, ss. 267. GAFFERBERG EDIT G.: Beludzi Turkmenskoj SSR. Ocerki chozjajstva, materialnoj kultury i by ta. Leningrad 1969, ss. 238. GONDA J.: Notes on Names and the Name of God in Ancient India. Ver'handelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afel. Letterkunde, Nieuwe Reeks t. 75. nr. 4. Amsterdam 1970, ss. 113. GRANTOVSKIJ EDVIN A.: Rannaja istorija iranskich plemien Perednej Azji. Moskva 1970, ss. 393. HOLE FRANK, FLANNERY KENT V., NEELY JAMES A.: Prehistol'Y and Human Ecology of the Deh Luran Plain, an Early Sequence from Khuzistan. Iran. Ann Arbur 1969, ss. 480. IVANOVA ELENA V.: Tajskije narody Tailanda, Moskva 1970, ss. 197. MIHAYL MARION: The Changing Status of Women in the Middle East. A Statement of Cultural Change. Museum of Anthropology, Miscellaneous Series nr 6. Greeley 1969, ss. II. OBŚCESTVENNYJ stroj u naroelov severnoj Sibiri. XVII- nacalo XX v. Moskva 1970, ss. 453. ODEZDA narodov Sibiri. Sbornik statej Muzeja antropologii i etnografii. Leningrad 1970, ss. 222. POTAPOV LEONID P.: Ocerki narodnogo by ta Tuvincev. Moskva 1969, ss. 400 .. PREOBRAZOVANIJA v chozjajstve i kulture i etniceskie processy u narodov Severa. Moskva 1970, ss. 278. WIRGHT HENRY T.: The Administration of Rural Production in an Early Mesopotamian Town. Antropological Papers Museum of Anthropology, University of Michigan nr. 38. Ann Arbor 1969, ss. 162. AMERYKA FAY GEORGE E.: An Indian-Mexican House Type in Sonora, Mexico. Museum of Anthropology Miscellaneous Series no. 5. Greeley 1969, ss. 9. FAY GEORGE E.: Arts and Crafts of Mexico. Museum of Anthropolm;y Miscellaneous Series nr. 16. Greeley 1970, ss. 13. FAY GEORGE E.: Treaties between the Menominee Indians and the United States of America, 1817-1856. Museum of Anthropology Miscellaneous Series nr. 12. Greeley 1970, ss. 40. FJELLSTRbM PHEBE: Swedish-American Colonization in the San Joaquin Valley in California. A Study of the Acculturation and Assimilation of an Immigrant Group. Uppsala 1970, ss. 157. �385 Varia FORD or ,JAMES the Washington GANS A.: Psychic A Comparison Unity HERBERT J.: Series INDIANER The Urban Villagers. vom nr. 2. Greeley Amazonas. Gegenstande Herausgegeben Cultures KILPATRICK Group and Handwel'k to FREDERICK AND .JAMES ROBERT: Ritual of Flowers" and Medieval "Melee" Militarism. Museum WILLIAMS Anthropology ANNA of Anthropology C.: Smithsonian and Sandpaintings ANSWERING your Questions 1969. ss. H. G.: KENNEDY T. F.: A Descriptive 8cing lvlelanesia, C. G. R.: Life 11, of Halian- New Chaco. nr and Series of the 5, Tonkawa Washington 6, 1969. of a Cherokee Washington of the 1970, Aztec Development "War of Maya nr. 9. Smithsonian Contributions Navaho Shootingway and the t. 13, Washington to Walcott 1970, ss. 102. I OCEANIA Aborigines. Atlas Siida- Gran Process. of the a Palauan. tropischen dem Notebook Parkville 1969, York of the 1960, ss. 32. of Australia. 90 full-colour n. BARNETT nr Comparison Origin to Anthropology about 2, t. 2, A the Miscellaneous Contl'ibutioDs des Culture t. BAGLIN DOUGLASS, MULLINS BARBARA: Aborigines their fast-vanishing traditional way of life, featuring over Polynesia. MC KAY t. of Anthropology und GRITTS: Combat. AUBREY W.: Navojo Political t. 9, Washington 1970, ss. 75. LELAND in the Museum Material Anthropology A USTRALIA Sydney Diffusion 1960, ss. 160. Anthropology to ss. 125. MORIARTY WYMAN Americas Anthropology del' Indianer Historyand Contributions the class Ostbrasilien MUnchen on the Contributions Smithsonian Collection. the to America. Guayana, Lommel. K.: Notes JACK und Amazonien, von 'Andreas Smithsonian Shaman. in Contributions 1967, ss. 2l. Kunst aus WILLIAM Indians. ss. 81. Smithsonian London 1969, ss. XVI, :367. B. C.: Religions Syncretism in Spanish Miscellaneous JONES of Formative Man. 1969, ss. 21l. -Americans. HEDRICK merika. of A record of photographs. ss. 87. Pacific Islands. New Micronesia, Philippines. Wellington 1968, Samoaml. A personal story of the Samoan Zealand, ss. 64. Islands. Australia. Wellington 1969, ss. 177. MEAD S. M.: Traditional Change. Wellington NEWMAN PHILLIPPS PHILIP Maori L.: Knowing W. J.: lVlaol'i Life An Clothing. A Study of Technological Illustr'ated the and Gururumba. Custom. York 1965. 1969, ss. 180. REED A. W.: A. W.: An Illustrated Encyclopedia of Maori Life. A. W.: Myths and Legends of Maoriland, Wellington REED A. W .. HAMES 1967, ss. 251. ROWLEY THE 25 - C. D.: Aboriginals JAMES: Polynesia AUSTRALIAN Roland Lud. INEZ: Robinson. L 55. 1971 Myths and in Aust.ralian in Colour. Aboriginal Sydney Encyclopedia New Wellington REED REED SIERS and Functional 1969, ss. 238. of Aboriginal Legends Society. Wellington in Colour. 1968. ss. 112. Life. of Fiji Melbourne ss. 1969, ss. 175. Wellington 1966, 1967, ss. 246. ss. 2US. and Sydney 110. Rotuma. 1968, Wellington ss. 19. 1968, ss. 112. Photographs by Douglass Baglin. Text by � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b31a81f3b98c8bb6dd1f4eaa8651a75.pdf 3bd40e47bb13e8c256da489602029c6d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1313 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1972 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1213 Title A name given to the resource Varia / LUD 1972 t.56 Description An account of the resource LUD 1972 t.56, s.379-383 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. A V NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI POLSKIEGO NABYTKI R I A ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA ROK 1971 (BEZ CZASOPISM) IM. J. CZEKANOWSKlEGO zestawiła J. Gerlach-Klodnicka OGOLNE 'CLAIBORNE ROBERT: Climate, Man and History. New York 1970, s. 444. EVANS-PRITCHARD E. E.: AnthropOlogie sociale. Paris 1969, s. 177. GUNTHER HANS F. K.: I.e Mariage. Ses formes, son origine. Paris 1952, s. 255. HERSKOV1TS MELVILLE J.: Les bases de l'anthropologie culturelle. Paris 1967, s. 331. KONTAKTE und Grenzen. Probleme der Volks-, Kultur- und Socialforschung. Festschrift fur Gerhard Heilfurth zum 60. Geburtstag. Gottingen 1969, s. 566, tab I. 32. MAUSS MARCEL: Manuel d'Ethnographie. Paris 1971, s. 262. MICHALEK JAN: Spomienkove rozpn'lvanie s historickou tematikou. Bratislava 1971, s. 197. NOWOTNY KARL A.: Beitrage zur Geschichte des Weltbildes. Farben und Weltrichtungen. Wiener Beitrage zur Kulturgeschichte und Linguistik t. 17, Horn-Wien 1970, s. 263. SCHWEDT HERBERT: Kulturstile kleiner Gemeinden. Volksleben t. 21,. Tubingen 1968. s. 174. TARR LASZLO: Karren, Kutsche, Karosse. Eine Geschichte des Wagens. Munchen 1970, s. 349. BIBLIOGRAFIE BTBLIOGRAPHIE a'Etudes Balkaniques vol. 111--..,1968 Sofia 1970. s. 404 BIBLIOGRAPHY of Human Paleopathology compiled by George J. Armelagos, James H. Mielke, John Winter. Research Reports t. 8, Amherst 1971, s. 159. FOLKLORE of the North American Indians. An Annotated Bibliography compiled by Judilth C. Ullom. Washi'ngton 1969, s. 126. GHANA. A quide to official publications 1872-1968 compiled by Julian W. Witherell and Sharon B. Lockwood. Washington 1969, s. IlU. <.TREBLE V.: Latviesu vestita.jas folkloras un folkloristikas bibliografija L Riga 1971, s. 214. INTERNATIONAL Scientific Organizations. A Guide to Their Library, Documentalion .. and Information Services. Prepared under the direction of K. O. Muna. Washington 1962, s. 794. JURKOVIC MILOS: Slovenska polnohospodarska bibliografia. Prameny Historie ZemedeJstvi a Lesnictvi t. 5, Praha 1968, s. 462. �380 Varia LATIN America an Annotated Bibliography of Paperback Books. Compiled by G. M. Dom. Washington 1967, s. 77. NATIONAL Directory of Latin Amerj.canists. Biobibliographies of 1, 884 Specialists in the Social Sciences and Humanities. Washington 1966, s. 349. NEWSPAPERS of East Central and Southeastern Europe in the Library of Congres. Edited by R. G. Carlton. Washington 1965, s. 204. KONFERENCJE RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Vinko Zganec. Zagreb 1958, s. 195. RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Zagreb 1959, s. 351. RAD Kongresa Folklorista Jugoslavije u Zajecaru Negotinu 1958, urednik M. S. Lalević. Beograd 1960, s. 307. SOURCES Archeologiqlies de la Civilisation Europeenne. Actes du Colloque international organise par Ie Secretariat general de l' AIESEE, sous Ie haut patronage et avec leconcours financier de l'Unesco. Mamaia 1-8 septembre 196!!. Bucarest 1970, s. 303. TRUDY VII Miezdnarodnogo Kongressa Ant,ropologiceskich ·i Etnograficeskich Nauk. Moskva 3-10 avgusta 1964. T. 8, sekcija 16-religioznyje verovanija i mifołogija pod red. L A. Kryveleva, 1970, s. 538; T. 10, sek!cija "Zapadnaja Azija", 1970, s. 563. VARANGIAN Problems. Report on the first international symposium on the theme "The Eastern Connections of the Nordic Peoples in the Viking Period and Early Middle Ages". Moesgaad-University of Aarhus 7th-11th October 1961l. ScandoSlavica. Supplem. L Copenhagen 1970, s. 216. ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA BAKARDZIEV GEORGI: Businska keramika. Sofija b.r., s. 156. ELATOV V. L: Melodiceskie osnovy belorusskoj narodnoj muzyki. Minsk 1970, s. 140. GOSPODARSKA in druzbena zgodovina Slovencev. Zgodovina agrarnih panog. I zvezek - Agrarno gospodarstvo. Ljubljana 1970, s. XVilI+650. GRINBLAT M. J.: Belorusy. Ocerki proischozdenija i etniceskoj istorii. Minsk 196B. s. 285. HERRMANN JOACHIM: Siedlung, Wirtschaft und Gesellschaftliche Verhaltnisse del' Slawischen Stamme zwischen Oder/Neisse und Elbe. Studien auf del' Grundlage archaologischen Materials. Berlin 1968, s. 374. HRBKOVA RCJZENA: Litovelska HrnCina. Littauer Topferwaren. Prace Odboru Spolecenskych Ved Vlastivedneho "Ostavu v Olomouci t. 26, Olomouc 1970, s. Li, iI. 24. HRVATSKE narodne pjesme kajkavske. Uredio i komentirao Vinko Zganec. Zagreb 1950, s, 553 XL. IZ ISTORlI russkoj narodnoj poezii. Russkij Folklor t. 12. Leningrad 1971, s. 32:3. KAŃOvA MAGDALENA, BENZA MOJMIR: Ludove kozuchy. Martin 1970, s. 215. ił. 119. KLEMENTIS EUGEN: "Ocast Matice Slovenskej na narodopisnom a folkloristickom vyskume Slovenska. Martin 1970, s. 94. �Varia 381 KL YMASZ ROBERT B.: An Introduction to the Ukrainian-canadian immigrant Folksong cycle. Ottawa 1970, s. 106. KYMASZ ROBERT B.: The Ukrainian Winter Folksongcycle in Canada. Ottawa 1970, s. 156. KOLESSA F. M.: Folklorystycni praci. Kyiv 1970, s. 412. LANDSFELD HERMAN: Habanske pamatky. Straznice 1970, s. 72. LICKE SALE. Izbor i redakcija Stjepan Mazar. Bjelovar 1967, s. 191. LIDOV A malba na S'kle XVI-XIX 'Stoleti. Katalog vy",tavy v Etnografickem -ostavil Moravskeho Musea v Brne. Brno 1970, s. 23, i!. 31. LIDOV A tradice. Pratel(~ k 85. Narozeninam Akademika Jiriho Honłka. Uspohidili Jaromir Jech a Olga Skalnikova. Praha 1971, s. 250. LOVRIC IVAN: Biljeske o putu po Dalmaciji opata Alberta Fortisa i zivot Stanislava Socivice. Zagreb 1948, s. 229. NARYSY istorii ukrainskogo dekoratyvno-prykladnogo mistectva pod red. G. Blocha. Lviv 1969, s. 190. NASE pjesme. Drugo prosireno izdanje. Zagreb 1945, s. 59. OCERKI istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii t. 5. Trudy Instituta Etnografii im. N. N. Miklucho-Maklaja. Novaja serija t. 95. PJESME, plesovi i obicaji jugoslavenskih naroda na festivalu 9-13.IX.1951 u Opatiji. Zagreb b.r., s. 99. RUSSKIJE skazki v rannich zapisjach i publikacijach (XVI-XVIII veka). Leningrad 1971, s. 287. SABALENKA E. R.: Etnagraficnaja spadcyna Jakuba Kolasa. Minsk 1969, s. 129. SELO Trg kod Ozlja. Eksperimentalni primer utvrdivanja spomenickih vrednosti seoskih naselja. Beograd 1969, s. 164. STASTNY JAROSLAV: Tradicni zemedelstvi na Valassku. Acta Univei·sitatis Carolinae Philosophica et Historica Monographia t. 35, Praha 1971, s. 197. SVJATA ta obrjady radianskoi Ukrainy. Kyiv 1971, s. 269. TANCJUVALNI pisni. Kyiv 1970, s. 801. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EUROPA ANOCHIN G. I.: Obscinnyje tradiCii norvezskogo krestjanstva. Moskva 1971, s. 204. BUTKEVICIUS I.: Lietuvos Valstieciu gyvenvietes ir sodybos. (Poselki i usad'by litovskih krestjan). Vilnius 1971, s. 246. CHAZANOV A. M.: Ocerki vojennogo dela Sarmatov. Moskva 1971, s. 169. CIBIROV L. A.: Osetin'skoje narodnojeziliSce. Cchinvali 1970, s. 219. CRESSWELL ROBERT: Une communaute rurale de l'Irlande. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie t. 74, Paris 1969, s. 57!. DAS DEUTSCHE Volksliedarchiv. Freiburg 1970, s. 10. DOMANOVSZKY GYÓRGY: Ungarische Bauerntopferei. Ungarische Volkskunst t. 1, Budapest 1968, s. 73, tab!. 32. EK SVEN B.: Noden i Lund. En Etnologisk Stadsstudie. Engl. Summary. Skrifter fran Folklivsarkivet i Lund t. 11, Lund 1971, s. 237. KABUZAN V. M.: Izmenenija v razmescenii naselenija Rossii v XVIII-pervoj polovine XIX v. (Po materialam revizij). Moskva 1971, s. 188. KRASNOVSKAJA N. A.: Friuly (lstoriko-etnograficeskie ocerki). Moskva 1971, s. 185. �383 Varia LIETUVININKAI. Zapadnyje litovcy v XIX v. Na litovskom jazyke. Vilniu~ 1970, s. 453. LUKJANCENKO T. V.: Materialnaja kultur,a saamov (loparej) Kolskogo polyostrova v konce XIX-XX v. Moskva 1971, s. 165. OAKES ALMA and HAMILTON HILL MARGOT: Rural Costume. Irts Origin and Development in Western Europe and the British Isles. London-New York 1970, s. 248. cjPIK ELINA: Vadjalastest ja isuritest XVIII saj. lopuI. (O vodi i izore v konce XVIII v. Etnograficeskije i lingvisticeskije materialy. V opisani i peterburgskoj gubernii F. Tumanskogo.) Tallinn 1970, s. 206. PETERSON ALEKSEJ: Eesti NSV Riiklik Etnograafiamuuseum Tallinn 1970, s. 15;:SAVELEV A E. A.: Perm vycegodskaja. K voprosu o proischozdenii naroda Korni.. Moskva 1971, s. 221. AZJA ANTROPOVA V. V.: Kultura i byt Korjakov. Leningrad 1971, s. 215. Byt i iskusstvo russkogo naselenija vostocnoj Sibiri Cast 1 Priangarie, Novosibirsk 1971, s. 197, tab!. 30. EREMEEV D. E.: Etnogenez turok (proischozdenie i osnovnyje etapy etniceskojistorii). Moskva 1971, s. 270. GANKOVSKY YU. V.: The Peoples of Pakistan. An Ethnic History Moscow 1971, s. 246. GOUDRIAAN T., HOOYKAAS C.: Stuti and Stava (Bauddha, Śaiva and Vaisnava) of Balinese Brahman priests. Verhandelingen del' Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, Afd. Letterkunde. Nieuwe Reeks t. 76. Amsterdam 1971, s. 608. HARTWIG WERNER: Wirtschaft und Gesellschaftsstruktur del' Naga in del' zwei-· ten Half te des 19. und zu Beginn des 20. Jahrhunderts. Veroffentlichungen des Museums fUr Volkerkunde zu Lei'pzig t. 20, Berlin 1970, is. 274. IKEDA HIROKO: A Type and Motif Index of Japanese Folk-Literature. FF Communications no. 209, Helsinki 1971, s. 375. KUDRIAVCEV M. K.: Obscina i kasta v Hindustane. (Iz zizni indijskoj derevni) .. Moskva 1971, s. 281. LEVIN M. G.: Etniceskaja antropologija Japonii. Moskwa 1971, s. 2:3.1. Tradicionalnaja kultura narodov Perednej i Srednej Azii. Sbornik Muzeja AntrOlPOlogii i Etnografii t. 26, Leningrad 1970, s. 383. AFRYKA FORMAN 1967, s. WERNER, BRENT JES BURCHARD: Alte afrikanis~he Plastik. Leipzig 178. HILL POLLY: The Occupations of Migrants in Ghana. Anthropological Papers Museum of Anthropology, University of Michigan t. 42, Ann Arbor 1970, s. 76. SCHINKEL HANS-GEORG: Haltung, Zucht und Pflege des Viehs bei den Nomaden Ost- und Nordostafrikas. Ein Beitrag zur traditionellen 6konomie del' Wanderhirten in semiariden Gebieten. Veroffentli'Chungen des Museums tli.r Volkerkunde' zu Leipzig t. 21, Berlin 1970, s. 302. AMERYKA BURLAND COTTlE: Mythologie del' Indianer Nordamerikas. DRAGER LOTHAR : Indianer del' Prarie. Leipzig 1968, s. 46. Wiesbaden 197~, s. 141.. �Varia 383 FE.lES CLAIRE: People of the Noatak. New York 1966, s. 368. GRANBERG WILBUR .J.: People of the Maguey. The Otomi Indians of Mexico. New York 1970, s. 160. GUYOT MIREILLE: Les Mythes chez les Selk'nam et les Yamana de la Terre de Feu. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie t. 75, Paris 1968, s. 220. KINŻALOV R. V.: Kultura drevnich Majja Leningrad 1971, s. 362. KOCH CONRAD: La Colonia Tovar. Geschichte und Kultur einer alemannischen Siedlung in Venezuela. Basler Beitrage zur Ethnologie t. 5, Basel 1969, s. 336. KRAMER FRITZ W.: Literature among the Cuna Indians. Etnologiska Studier t. 30, GCiteborg }970, s. 166. ROBE STANLEY L.: Mexican Tales and Legends from Los Altos. Introduction, Classification, and Notes. Folklore Studies t. 20, Berkeley 1970, s. 578. SWANTON JOHN R: The Indian Tribes of North America. Washington 1968, s. 726 SWEDLUND ALAN C.: The Genetic Structure of an Historical Population: A Study of Marriage and Fertility in Old Deerfield, Massachusetts. Research Reports t. 7, Amherst 1971, s. 78. AUSTRALIA I OCEANIA BUCK PETER H.: Les Migrations des Polynesiens. Les Vikings du solei! Levant. Paris 1952, s. 294.· MOUNTFORD CHARLES P.: Hommes bruns et sable rouge. Mythes et Rites des Aborigines d'Australie Centrale. Paris 1953, s. 207. RAPPAPORT ROY A.: Pigs for the Ancestors. Ritualin the Ecology of a New Guinea People. New Haven 1970, s. 311. WATTERS R. F.: Koro. Economic development and Social Change in Fiji. Oxford 1969. s. 305. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d24136d08b1d2615635011c63595fd00.pdf 55eaf884668898efdb6a8ce168340130 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1493 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1975 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1381 Title A name given to the resource Varia- indeksy- spisy treści / LUD 1975 t.59 Description An account of the resource LUD 1975 t.59, s.359-392 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VII. v A R I A Lud, t. 59, 1975 NAJWAŻNIEJSZE BIBLIOTEKI ATLASY POLSKIEGO NABYTKI ZAGRANICZNE TOWARZY.STWA LUDOZNAWCZEGO Z,\ ROK 1974 (BEZ CZASOPISM) ETNOGRAFICZNE, BIBLIOGRAFIE I IM. J. CZEKANOWSKlEGO WYDAWNICTWA ENCYKLOPEDYCZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE. Neue Folge. Lieferung 5, mapy 49-60, Marburg 1973. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. VI za 1971, Sofia 1973, s. 335; vol. VII za 1972, Sofia 1974, s. 38J. CONTRIBUTIONS to a Bibliography of Australia and the South Sea Islands. Compiled by WilIem C. H. Robert, Amsterdam, vol. I 1969, s. 275; vol. II 1968, s. 227; vol. III - 1970, s. 401; vol. IV - 1972, s. 382. INTERNATIONAL BIBLIOGRAPHY of Social and Cultural Anthropology, London-Chicago, vol. XVI za 1970, 1972, s. 290; vol. XlVII za 1971, 1973, s. 345; vol. XVIII za 1972, 1974, 363. METHODEN der Anthropologie, Anthropo-geographie, Volkerkunde und Religionswissenschaft. [w:] Enzyklopiidie der Geisteswissenschaftlichen Arbeitsmethoden t. 9, Munchen 1973, s. 417. RAPPORTS de la litterature roumaine avec les litteratures europeennes et NordAmericaines. Esąuisse bibliographique, Bucuresti 1973, s. 97. SERBSKA BIBLIOGRAFIJA. Sorbische Bibliographie 1966-1970. Red. Isolde Gardos. Spisy Instituta za serbski ludospyt t. 44, Budyśin 1972, s. 340. THE WORLD of Learning 1973-74. Vol. I, II. London 1973, s. 1958. OGOLNE ACTES du Premier Congres International d'Ethnologie Europeenne. Paris 24 au 28 aout 1971, Paris 1973, s. 246. BREWSTER PAUL G., The Incest Theme in Folksong. F F Communications No. 212, Helsin ki 1972, s. 36. HIRTENNOMADEN und Viehztichter, Leipzig 1973, s. 60. KALENDARNYJE obycai i obrjady v stranach zarubeznoj Jevropy. XIX - nacalo XX v. Zimnije prazdniki, Moskva 1973, s. 349. KJELLSTRbM ROLF, Eskimo Marriage. An account of traditional Eskimo courtship and marriage, Lund 1973, s. 267. �360 Varia LEHRBUCH der VOlkerkunde. 4 poprawione wydanie pod red. Hermanna Trirr:borna, Stuttgart 1971, s. 478. L'HOMME, hier et aujourd'hui recueil d'etudes en hommage it Andr::- Lcro: -Gou:-han, Paris 1973, s. 794. MARSCHALL WOLFGANG, Transpazifische Kulturbe7.iehungen. Studien lU ihre: Geschichte. Munchen 1972, s. 292. MISUREC ZDENf:K. Ph Dr. Emanuel Balilś. Zivot a dilo. Nc'irodopis!1ct kniź:li'~e t. 4, Praha 1970, s. 54. MUSEES, imagination et education, Paris 1973, s. 162. NOMADISMUS aIs Entwicklungsproblem. Bohumer Symposion 14-15 JuL 1967. Bechum 1969, s. 187. OUTLINE of Cultural Materials. -1 wyd., New Haven 1961. s. 164. RELATII romano-bulgare de-a lungul veacurilor (sec. XII-XIX). Studii \·oi. (Bulgarisch-Rumanische Verbindungen und Beziehungen im Laufe der Jahrhundertc (12.-19. Jh.», Bucuresti 1971, s. 431. TRADICE lidove kultury v zivote. Socialistickc SpoleCnosti. Oprac \'aclav Florec Miroslav Krej~i. Brno 1974, s. 152. ETNOGRAFIA SLOWLAŃSKA HEROLDOV 1\. rVA, Zivot a kultura ceskych exulantl'\ kniznice, t. 5, Praha 1971, s. 226. KRAMARIK J AROSLA V. Kozina a Lomikar v chodske z 18. stole lidove li. tradici. K(irodt)p~:-:::;; Praha 1972 s. 195. ROZVITOK i vzajcmovidnośennia zanriv slovianskogo folkloru. Red. V .. -\ .. Juzve:1ko Kii\' 1973. SCHEUFLER VLADIMIR, SOLC VACLAV. Voroplavba 11<1 .iihocc~k.Ych ;Clcich Opera Ethnologica t. 5, Praha 1970, s. 137. śRAMKOVA MARTA. Katalog ceskych lidovych balad - n'. Rodinna tcmatika NarodopisD<1 kniznicc t. 1, Praha 1970, s. 2~7. ŚT'ASTNA JARMILA, Zmeny ve zpusobu zivota tkalc!1 na Nachod,;ku \. proce"" industrializace (se zretelam krodinnemu zivotu). Narodopisl1ci kniźnice t. 2. Pl'aha ;970, s. 169. STUDIE o Tesinku. Przygotował Andelin Grobelny. Cesk~' Teśin i972. " 391). VUKANOVIC TATOMIR. Narodne tuzbalice (Folklorna gradja ,.:abrana ,: S:',p poreklom iz Crne Gore na Kosovu i Kosanici), Vranje 1972, ';. 22-1. VARSIK BRANISLA V. Osidlenie Kosiekej kotliny t. II. Bratislav;j 19,3. " :)93 Europa ARBETE OCH REDSKAP. Materiell folkkultur pa svensk landsbydg fore indust;ialismen. Red. Nils-Arvid Bringeus, Lund 1973, s, 408. BELICER V. N., Narodnaja odiezda Mordwy. Trudy In~tituta Etnogra,'i: 'o,. N. N. Mikłucho-Makłaja. N. S. t. 101, Moskva 1973, s. 214. BRUNHES DELAMARRE MARIEL JEAN-, Le Berger dan~ la Francc' ue,: ':iil3.ge,.:_ �3tH Varia Bergers communs a Saint- Veran en Queyras (Hautes-Alpes) et a Norn1ee en Champagne (Marne), Paris 1970, s. 290. BURFORD ALISON, Craftsmen in Greek and Roman Society, London 1972, s. 256. MARASPINI A. L., The Study of an italian village, Paris 1968, s. 270. RABOTA etnograficeskogo Muzeja s korrespondentami i skalami, Tallin 1973, s. 65. RIGAS Vestures un Kugniecibas Muzejs 1773-1973, Riga 1973, s. 284. TASSONI GIOVANNI, Arti e Tradizioni Popolari, Bellinzona 1973, s. 565. VOLKOVA N. G., Etniceskij sostav naselenija severnogo Kavkaza v XVIII - nacale XX veka, Moskva 1974, s. 273. Az j a ETNICESKI.TE processy v stranach jugo-vostocnoj Azii, Moskva 1974, s. 318. KUMEKOV B. E., Gosudarstvo Kimakov IX-XI vv. po arabskim istocnikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. SENIGOVA T. N., Srednevekovyj Taraz, Ałma-Ata 1972, s. 216. SOCIALNOJE i nacionalnoje. Opyt etnosociologiceskich issledovanij po materia lam Tatarskoj ASSR, Moskva 1973, s. 330. VASILIEVSKIJ R. S., Drevnie kultury tichookeanskogo severa, Novosibirsk 1973, s. 267. VDOVIN I. S., Ocerki etni~eskoj istorii Korjakov, Leningrad 1973, s. 301. WILLENBERG URSULA, Interethnisch-okonomische Beziehungen in Siid-Viet-Nam. Ihre Bedeutung fUr den Ethnogeneseprozess. Veroffentlichungen des Museums fiir Volkerkunde zu Leipzig - t. 24, Berlin 1972, s. 170. ZELL ROSEMARIE, Entwicklungsformen del' Territorialgemeinschaft in Vietnam im 19.120. Jahrhundert. Abhandlungen und Berichte des Sfaatlichen Museums fUr Volkerkunde Dresden t. 32, Berlin 1973, s. 216. Afryka ANDERSSON EFRAIM, Contribution a l'Ethnographie des Kuta II. Studia Ethnographica Upsaliensia t. 38, Uppsala 1974, s. 212. CAUNCILLE A., Les Chaanba (Leur nomadisme). Evolution de la tribu durant l'administration francaise, Paris 1968. s. 317. GARSSE YVAN VAN, Ethnological and Anthropological Literature on the three Southern Sudan Provinces: Upper Nile. Bahr el Ghazal, Equatoria. Acta Ethnologiea et Linguistica nr 29, Wien 1972, s. 88. ISTORIA, soeiologija, kultura narodov Afriki. Stati polskich ucenych, Moskva 1974, s. 430. OSNOVNYJE problemy afrikanistiki. Etnografija, istorija, filologija. K 70-letiju clena-korrespondenta AN SSSR D. A. Olderogge, Moskva 1973, s. 445. SAFHOLM PER, The River-Lake Nilotes. Politics of an African tribal group. Acta Universitatis Upsaliensis. Studia Soeiologica Upsaliensia nr 8, Uppsala 1973, s. 215. Ameryka APACHEAN Culture Historyand E. Opler. Anthropological Papers Arizona 1971, s. 168. Ethnology. Editors: Ol the University Keith H. Basso and Morris of Arizona -- nr 21. Tucson. �362 Varia KUBLER GEORGE, The Art and Architecture of Ancient America. The Mexican Maya and Andean Peoples, Bradford 1962, s. 396. WILLIAMSON ROBERT G., Eskimo Underground. Socio-Cultural Change in the Canadian Central Arctic. Occasional Papers t. 2, Uppsala 1974, s. 196. WINDWARD ROAD, Contributions to the Anthropology of St. Vincent. Edited by Thomas M. Fraser, Jr. Department of Anthropology University of Massachusetts _. Research Reports nr 12. Amherst 1973, s. 164. Australiai Oceania KULTURA narodov Avstralii i Okeanii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 30, Leningrad 1974, s. 249. MUNN NANCY D., Walbiri Iconography. Graphic Representation and Cultural Symbolism in a Central Australian Society, Ithaca and London 1973, s. 234. ROBERT WILLEM C. H., The Dutch Explorations of Australia, 1605-1756., Amsterdam 1973, s. 197. WARD RUSSEL, The Australian Legend, Melbourne 1966, s. 283. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka �INDEKS OSOBOWY Abbasov I. 1. 254 Acheson James M. 89 Adrianova-Peretc Varvara 254 Akimenko F. 254 Alexandru Teberiu 207 Amiot M. 271 Andjelić Magdalena 206 Andrzejowski Z. 144 Anikin V. P. 208 Antler Ellen 89 Antonijević Dragoslav 206 Apathyova-Rusnakova Zora 251 Aqulla J. C. 310 Arciszewski Krzysztof 311 Arctowski Henryk 312 Ardener S. A. 276 Arens W. 276 Artiuch Lidia 253 Artus H. M. 266 Aruntionow S. 90 Asad Talal 273 Askin-Edgar S. 264 Augustynowicz Tomasz 157-166 Avgustin C. 257 Avksent'eva V. V. 256 Azadowski M. A. 225 Azbe1ev S. N. 207, 208 Babicz Józef 313, 314 Balint S. 261 Bandić D. 298 Bandtkie J. S. 99 Barabas J. 64-65, 241 Barag L. G. 209 Barczewski W. 133, 134 Barjaktarowić Mirko 254, 304 Bartelska A. 180 Bartholomeides Ladislav 101 Bartmiński J. 215 Bartosz Adam 182-185 Bas Angelos 257 Basler Dżjuro 204 Bauche U. 195 Baudouin de Courtenay J. 243 Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowa C. 28 Baumer 1. 173, 195, 261 Bausinger H. 194 Bazielich Barbara 189-193 Bayr K. 261 Bąk Stanisław 105, 223 Bednarik Rudolf 295-297 Bednarski Jacek 270-273 Beidelman 264 Beitl K. 195 Belaj V. 245, 304 Belin-Milleron J. 272 Bcłza Igor 337 Benes B. 187, 251, 304 Benko J. 183 Bentzien U. 248 Bernhardt R. F. 259 Bertkav K. A. 207 Bielawski August 99 Bieńkowski W. 170, 2H Biernacka Maria 174, 340 Bilova Parla 250 Biłodid 1. K. 254 Black Jacob 275 Blaszczyk Stanisław 238, 290, 302, 340 Block H. J. 308, 309 Bodiroga Milan 206 Bodrogi T. 82 228-232, 234, 23;')·- �364 Bogatyriew P. G. 246 Bogliir Lajos 260, 264 Bogucka Aleksandra 340 Bohdanowicz Karol 201, 311 Boi'>Sac P. 271 Bojcuk Andrij 254 Bondarcik V. K. 288 Boratav P. N. 269 Borisenko V. K. 255 Bosniak N. 159 Botik J. 252 Bottger Walter 258 Bourdier Franck 81 Bratanić Branimir 81 Braun R. 194 Bredetzky Samuel 101 Brencz Andrzej 249-250, 257 Breton Ivan 89 Brewster P. G. 263 Brigge L. Cabot 81 Bringeus N. A. 242 Briton Gerald 90 Brodziński K. 94, 99 Bromley Julian V. 82, 167-169, 250, 252, 254, 259, 303 Brykczyński P. 310 Brzostowski S1. 234 Budivs'kij Petro O. 254, 255 Budzan A. F. 255 Budzyński W. 148 Bukowska-Floreńska Irena 349-355 Bułat Tamara 254 Bunjatov T. 254 Burlasova S. 251 Burszta Józef 5-21, 38, 47, 167-169, 182, 216, 225-227, 313 180- 251, 280, 290-291, 292, 293, 297, 298, 301, 302, 303, 336-338, 339, 340, 341, 342 Buttner Bystroń Thea 260 Jan St. lO, 13, 218 Campa Soler R. 262 Carmichael Elisabeth 89 Carrasco Hermoza J. R. 262 Caltarinussi Bernardo 90 Cerović E. 300 Chappel T. J. H. 274 Charpenti~r Karol Jan 227 Charraud A. 271 Charuzin A. 243 Chętnik A. 234 Chiva I. 270 Chlanta I. V. 256 Chlebana Milan 295-297 Chodźko J. 224 Chotek Karel 296 Christenson Rith 85, 217 Cichocki Hieronim 338 Ciecierski Faustyn 199 Cieplik T. 223 Cieśla M. 214 Cimermanis S. 258 Ciołek G. 105 Ciołowicz L. 175 Ciszewski S. 7 Ciupak Edward 239 Clare Donald 90 Cmela Bronisław 232-233 Cochrane Glynn 273 Comarmond P. de 2(H Comisel Emilia 205 Coutts Peter J. F. 90 Cox H. 241 Crawley 190 Cuisenier Jean 80, 89, 242, 270. 297. 299 Cukier Bronislaw 341 Czaplicka Maria Antonina 201. :311 Czaplowicz 99, 101 Czarnowski S. 10 Czasznicka Zofia 287 Czechowicz J. 215 Czekanowski Aleksander 200, 202. 31l. Czekanowski Jan 9, 12, 28, 29. 47, 50. 61J. 68, 242, 311 Czelakowski 98 Czerski Jan 201, 311, 313 Czubala D. 213 Caplovic J. 243 Ceboksarov N. N. 257 Celakovsky F. L. 243 Cerednikova M. P. 209 Cerpuchova K. M. 255 Cibirov L. 254 Cistov K. V. 251, 254, 288 Cobanu Jon 254 Cubelić T. 206 Curić Hajrudin 204 �365 Dalton William G. 276 Dancenko V. B. 255 Danglova O. 252 Daniljuk A. 254 Das Veena 275 Daun E. 242 David Kenneth 276 Davis V. 243 Benedykt 201, 311-313, 335 Dygacz Adolf 148, 223 Dynowski W. 241, 290 Dzierżykray-Rogalski Tadeusz Dzięgiel Leszek 344, 347-349 76 J. 274, 275 Dąbrowska Grażyna 341 Dej O. J. 255, 256 Dekowska Bronisława 287 Delawarde R. P. 272 Delcroix G. 271 Delfendahl B. 273 Delimat T. 242 Deneke B. 195 Denhoff-Czarnocki Wacław 148 Dias J. A. 241 Dinekow Petr 202 Dinguirard J. C. 268 Dirks Robert 274 Dittmann A. 308 Djacenko Mikoła 253 Dobrowol ska A. 67, 171 Dobrowolski Kazimierz 10, 12, 42, 341 Dobrovsky J. 243 Dobrowski 98, 99 Dobrzycki Jerzy 230 Dołęga Chodakowski Z. 255 Domeyko Ignacy 311, 312 Dopudja Jelena 205 Dorson Richard 91 Dorywalska E. 186 Douglas William 81 Draskić M. 299, 304 Drager Lothar 260 Drljaca Dusan 297-300 Drobiżeva L. M. 252, 301 Drozd J. 223 Drozd M. 302 Drzewiecki Stefan 312 Dubiel Ludwik 287, 349-355 Dubrowski Piotr 99 Dudziak Wojciech 93-103 Dukov L. 301 Dużek S. 251 Durr J. 95 Dutting 262 Dvoh'lk Dvorsky Dybowski K. 245 Eisner Jan 52 Ek S. D. 195 Ellen Roy F. 274 Emmrich B. 302 Erben J. 98, 243 Erixon S. 242 170. Fabijanić R. 299 Fabre D. 268 Fabregat C. E. 241 Fabri Jan Ernest 266 Falkowski J. 49 Faris James 89 Farzalijev Ch. A. 254 Fel Edit 180 Feuillet R. A. 271 Fiedler W. 302 Fielhauer H. P. 261 Filova B. 250 Firth Raymond 274 Fischer Adam 28 Fischer Hans 263, 264 Fojtik K. 245 Fontmichel H. de 271 Forge Anthony 274 Forschers Camoes 309 Francev V. A. 98 Frankowska M. 282, 290, 291, 310 Frankowski Eugeniusz 9 Friedl John 81 Friedlander Marianne 260 Fritzhand M. 291 Froehlicher R. 272 Frolec V. 186, 245 Fuerst R. 262 Furdyna Józef 105-130 Fi.ilop J ozef 293 Gaignebet U. 268 Gajek Józef 12, 29, 38, 47 Gajkowa Olga 47 Gallner Ernst 276 331- �366 Galon R. 141 Galvao E. 262 Gałecki R. 174 Gałęski B. 81, 174 Ganckaja O. A. 288, 303 Ganter T. 195 Gardawski Aleksander 52, 53 Gardoś I. 248, 302 Gartney A. P. Mc 90 Gaśparikova V. 187, 245, 251 Gavazzi Milovan 81, 288 Gavriluk Natalia 254, 256 Gawęcki Marek 257-261 Gaworski Henryk 341 Gencev S. 303 Giese Wilhelm 266 Giller Agaton 93 Gimbutas Maria 56 Gjerdi T. J. 247 Glick Thomas F. 81 Glickman Maurice 275 Gliński A. J. 214 Gluziński Józef 214 Gładysz M. 66-67, 186, 303 Gładyszowa M. 186 Głowacki Juliusz 341 Głowacki Tadeusz 338 Godeffroy J. C. 197 Godelier M. 82 Godlewski Wiktor 313 Golcz Bożena 341 Gomm Roger 273 Goncarova A. V. 209 Gordijcuk M. M. 256 Gormly Mary 84 Gorobec Vasil 254 Gourlay K. A. 274 Gólski Andrzej 234, 235 Górski R. 212 Gobel Peter 258 Grabowski 237 Graefe I. B. 261 Grąbczewski Bronisław 311 Greverus I. M. 172, 195, 265 Grica S. J. 256 Gricaj Michajło 254 Grimm Hans 258 Grimshaw Polly 84 Gross G. 302 Groves Colin 274 Grunenberg A. 141 Gruzman Z. 255 Griinn H. 172 Grygier T. 141 Guilcher J. M. 269, 271 Guhr Giinther 259 Gunda Bela 186 Gurvic Ilja S. 259 Gusev E. V. 256, 288 Haas Marylin 85 Habel Frantiśek 98 Haditsch J. G. 261 Hadiimanov Vasil 207 Hadiinikolov Veselin 300, 303 Hadiisalilović Jasna 204 Haid H. 261 Hajduk Janina 218-220 Halaga O. R. 251 Halban L. 29 Hallpike C. R. 276 Halpern J. i B. 299 Handelman Don 276 Hanssen B. 247 Hartmann T. 264 Hartwig Werner 258, 259 Hatanaka S. 275 Heider Eleanor Rosch 274 Heikel 190 Heilfurth G. 172, 242 Hellebrant H. 242 Henderson Jeanne 84 Hensel Witold 49-61, 291 Hermanns M. 264 Hernas Czesław 37, 147, 225 Heroldova Iva 250 Herzog Jiirgen 260 Hierowski Z. 99 Hławiczka K. 213 Hochenegg H. 261 Hofer Tamas 82, 180, 195 Holy D. 187, 250, 252 Holly Jan 98 Holtker Georg 258 Honko L. 246 Horak Jm 288 Horalek Karel 244 Horkheimer H. 310 Horodelski Antoni 311-312 Horvathova E. 252 �3G7 Hosko J. G. 186 Hrovatin Radoslav 207 Humeniuk A. 1. 256 Hupka S. 105 Hvarner H. 247 Hynkova H. 250 Ibarra-Grasso D. E. 262 Icke-Schwalbe Lidia 259 Ilg K. 172, 261 Ilić Zarko 204 Iskra Valentina 253 Ivanickij Anatol 25:3 Ivanov Perekop 253 Ivanov V. F. 255 Ivanovski A. A. 163 Jacher-Tyszkowa A. 282 Jackowski Aleksander 340 Jackson Anthony 90 Jaczewski Leonard 2U1 Jager E. J. 264 Jakubikova K. 184 Jankuhn Herbert 55 Januszkiewicz Adolf 200 Januszkiewicz Bolesław 173-175, 187, 246-247, 185- 250-253 Jaruga Barbara 342-346 Jasiewicz Zbigniew 187-189, 290, 291 Jasiński J. 141 Jastrzębski Sergiusz 201 Jaworska B. p. Kopczyńska-Jaworska Jaworska Elżbieta 218-220 Jaworska Zofia 341 Jażdżewski Konrad 52, 64 Jech J. 251 Jeggle U. 265, 266 Jerova-Heroldova Olga 250 Jerabek R. 301, 303 Jei'abkova J. 187 Jeżowicz Józef 225-22. John E. 304 Johnson Twig 90 Joisten Ch. 268 Jostowa W. 234 Jovanović M. 299 Judenko K. 47 Jungmann 98 Juriewicz Leszek 341 B. Kackan V. A. 256 Kadłubiec Karol Daniel 213, 215, 225-227 Kajmaković R. 298 Kalesny Frantisek 243 Kalina Antoni 26, 27 Kalinczak Jan 99 Kamieński - Dłużyk Adam 199 Kandert Joseph 81 Kani H. 273 Kantar J. 186 Kapel'gorodska N. M. 256 Kapełuś Helena 212, 214, 218 Kaplan J. O. 276 Karaś Mieczysław 171, 243 Karbusicky V. 265 Karbarz Zbigniew 338 Karczmarczuk Roman 199-20Z Karłowicz J. 7 Kaszewski Konrad 341 Kaufhold H. H. 242 Kehoe Tom 89 Kelembetova V. J. 255, 256 Kempel's A. J. Bernet 241 Kicko T. K. 253, 256 Kirdan B. P. 256 Kirejev A. N. 255 Kirilova S. K. 254 Kisban E. 302 Kisielewska A. 213 Kizja Łuka 254 Khera Sigrid 81 Klarnerówna Z. 98 Klawe Janina 287 Klenk E. 242 Klimek S. 242 Klimova-Rychnova Dagmar 187. 2H. 245, 250, 251 Klimowicz-Osmańczyk J. 310 Klonowski F. 141, 234 Klusen E. 266 Kłak T. 212, 215 Kłoskowska A. 291 KneZević Nikola 204 Kobyłecki Józef 200 Kocergan Julija 254 Kohutnicki Bogdan 76, 344 Kojić B. 297 Kokare Elza 254 Kolberg Oskar 7, 37, 96, 1H, 225, 243, 312, 336, 338-340 214. 22-i, �368 Kolbuszewski J. 100 Kolesnickaja J. M. 208 Kaleva T. A. 245, 303 Kollar J. 98-100 Kolos L. E. 255 Kolsrud K. 246 Kołodziejska Barbara 228-232 Koma J. 184 Komorowska T. 214 Komorovsky Jan 244-246, 303 Kon Feliks 201, 313 Konastin Kalju 254 Kondrat'er V. S. 256 Kopczyńska-Jaworska B. 47, 75, 76, 78, 83-87, 186, 279-287, 290-293, 302, 303 Kopeć Józef 199 Kopernicki Izydor 213 Koren H. 172 Korff G. 195 Korogodskij Roman 254 Korytko E. 243 K6sa L. 304 Kosmina T. V. 256 Kosova M. 251, 252 Kossinna Gustaf 54 Kostic C. 299 Kostrzewski J6zef 53, 56 Kotlarczyk Stefan 338 Kotula F. 105 Kovacevicova S. 186, 187, 246 Kozl~v V. 1. 252 Kramer D. 195 Kowalewski J. 234 Kowalewski J6zef Szczepan 200, 311 Kowalewski Stanisław 338 Kowalewski Z. M. 79, 311 Kowalska-Lewicka Anna 95, 186 Konig Wolfgang 259 Kostlin K. 195 Kwaśniewicz W. 122 Kwaśniewski Krzysztof 169-171, 174, 291 Krader Lawrance 76 Krajewska H. 230 Kramai'ik Jaroslav 245, 355-357 R'ramer D. 265, 266 Kramer K. S. 265 Kravec O. M. 255 Krekoten Volodimir 254 Kremensek S. 298, 301, 303 Kretzenbacher L. 261 Kriss-Rettenbeck L. 266 Kriss Rudolf 261 Krizanivs'kij Boris 253 Kronenberg L. 152 Kronenfeld David B. 274 Kr6likowska E. 302 Krusche Rolf 260 Krzywicki L. 7, la, 196 Krzyżaniak B. 211, 212 Krzyżanowski Julian 37, 217-219, :38, 210, 212, 223, 224, 288, 341 Krzyżanowski W. 170 Kuba L. 243 Kubary Jan Stanisław 196-198, 311 Kube S. 302 Kubiak Hieronim 239 Kubitscheck Hans-Dieter 259 Kucharski Andrzej 98, 99 Kuczyński Antoni 199, 312-314, 334-336 Kunczyńska-Iracka Anna 79, 341 Kum L. 302 Kula M. 311 Kuper Hilda 277 Kurek Jan 239-241 Kusielewicz Eugeniusz 280 Kusznier P. 63, 64 Kusniruk J. L 256 Kutrzeba-Pojnarowa Anna 170, 250, 289-291, 47, 75-83, 302, 341 Kutrzebianka A. zob. Kutrzeba-Pojnarowa A. Kutscher G. 310 Kuven'ova O. F. 256 Labuda Gerard 55, 58, 63 Lacombe R. 272 Lacroix J. 268 Lagace Robert O. 85 Landberg L. C. W. 90 Lancelot F. 271 Lange Kristin 258, 259 Langer J. 252 Lapteva L. P. 245 Laufer Carl 258 Laurent D. 272 Lavell Cherry 84 Lazarev A. 1. 210 Leach Edmund 175-179, 275 Lech .J. 282 Ledoux Genevieve 90 �~e GoH J. 270 Lehman W. P. 81 Lehmann Walter 309 :',ehr-Spławiński T. 99 Lepage Andre 90 l.epucki H. 105 ,_e<er Paul 81, 242 Leśnodorski B. 141 Lescak M. 251 Levi, Henry T. 271 ~evi-Strauss Claude 175-179 Levy F. 272 Licholat A. V. 254 ~idtke V. L. 195 Lieber Michael D. 274 l.iedtke Wolfgang 260 l.igE;za J. 212, 21:;. 220. 221, 223 Lig~'za Lidia 211 Linde B. S. 98 Linette Bogusław 2]2, 267-270, 339 Lini:, Aleksandar 2117 ~jnton R. 72 Lirnicenko V. A. 2:;6 l_isenko Mikołaj 254 Lissa Z. 146 Listopadov O. M. 256 ~~.1apuszkin 1. 1. 5(1 l.omax Alan 79 Lompa Józef 146, 218, 224. 225 l.oux F. 272 l.ovrenćević Zvonko 207 Loza:"-Podlogarova H. 302 Ló:gren Orwar 90 Lónnqvist Bo 189-193 Lubicz-Chojecki Karol 199 Lutovac :\'1. 298 Lu;z G. 265. 266 Lepkowski .J. 94 Łęga W. 235 Lo\':;niańsl,j Henryk 52, 55. :Vlacaberidzc Varlam 254 MachaJev Stani,lav 254 Macierewicz A. 31 () Maddox Dcrryl :VI. 90 :Madńarsky Ałojz 101 Majchrzak .Tózef 345 ~',I::1KaI'u\'i(' G-orazd 257 :\Takarovic :VIarija 257, 300 :A - 'Lud, t. 39 58 Makuch Edmund 341 MakuIski Jan Krzysztof 76, 174, 289 Malancuk V. A 255, 303 Malicki Longin 235-238 Maliczewski A 175 Malinowski Bronisław 198, 274, 275, 311, 312, 247 Malinowsk,i Lucjan 218 Malii'ika Andrij 254 Mammudi Mohamed 89 Mańkowska Anna 239 Marcinkowa Janina 222 Mardek Helmut 260 Marinov W. 186, 195 Markiewicz W. 290, 291 l\1:arkov G. E. 259 Markova E. 252 l',1arkus M. 250 Martin Kent O. 90 Martuszewski E. 141 Maszewski Tadeusz 200 Matejko K. L 256 Maxia C. 272 Mc Knight David 276 Mc Neil W. H. 80 Mead Margaret 76, 79, 92 Medenica Radoslav 206 Mednansky Alojz 98 Meier 301 Melnicuk A F. 254, 255 Metsk F. 249 Michalak J. 251 Michel C. 272 Mieder W. 261 Milićević Josip 204 Millerowa Elżbieta 211-213, 221-222 Minarik J. 253 Mironov Vadim 253 Mitrofanova V. V. 210 Mjartan Jan 252 Mladenović O. 299 Mojkowski Stanisław 341 Moldoveanu-Nestor E. 205 Mongajt A L. 57 Morauta Louise 274 Moravcova Miriam 250 Mosc'v D. R. 266 Moser-Rath E. 266 Mostny G. 242 Moszyński Kazimierz 8-9, 12, 28, 29. 31. �370 50, 66, 68, 105, 162 Motzer M. 193 Mroczek L. 152 Mruśkovic S. 186, 250 Muller Jean-Claude 274 Musiat S. 301 Mustafajev A. 254 Muzicenko S. M. 255 Mydlarski J. 29 Nagy G. 264 Najden O. S. 255 Nalepa Jerzy 55, 5.9 Nametak Alija 206 Nasz A. 47, 66, 68 Natanson-Lesk<i J. 68 Naumenko G. P. 256 Nazarev5'kij G. P. 256 Nazinjan A. 254 Nazar Ante 206 NeCitajlo Vitalij 254 Nedeljković Duśan 206 Nedo Paweł 216, 304 Nekrylova A. F. 209 Nemec Thomas F. 81 Nemeskeri Janos 81 Neshein Asbjorn 81 Neufeld D. 94, 100 Newcomer Peter J. 273 Nicourt J. 272 Niederer A. 241 Nikolaeva T. O. 255 Nikolić D. 300 Nitsche P. 55 Novak Anka 257 Novak Vilko 243 Novaković Stojan 207 Nowicka E. 311 Nowotny Paweł 248, 301, 304 Nyrkowski Stanisław 223, 224 Obradović Milica 205 Obrębski Józef 10 Ochociński S. 175 Ochrimenko P. P. 255 Ohnuki-Tierney E. 276 Okęcka-Bromkowa M. 213 Olejnik J. 184 Olędzki J. 79 Olszewicz Bolesław 2.9 Olszewicz W. 98 Ondrusz J. 223 Organdzijewa Cvetana 200;Orlov A. V. 256, 303 Orynżyna Janina 341 Osljak L F. 256 Ostaśenko-Belej A. L 256 Pacholski M. 174 Pala K. 252 Palacky .98 Palikruśeva G. 245 Palkovic Juraj n8 Palm H. 302 Paluch Adam 196-198 Palvanijazova D. 254 Pamment Margaret 275 Panofsky Hans 83 Panov M. 298 Paproth H. J. 258 Paradowska Maria 175-179. 310-311 Paragacevskij 160 Pastner S. 273 Paszkowski Lech 196 Pawełczyńska Anna 239 Pawlak D. 213 Pawłowska Jadwiga 131-142 Pazjak Michaiło 25:>' Pelto P. J. 81 Penkala Danuta 273-277 Perlag Michajło 254 Perśic A. L 257 Peśeva R. 301 Petera Janina 344 Peters Charles R. 273 Peterson N. 273 Petrascheck-Heim 190 Petrjakova F. S. 256 Petrova-Averkeva Julia 26u Pę~ierska-Piotrowska R. 98 Piaskovs'kij I. B. 257 Pidgoreckij Boris 255 Pieczkowski J. 173 Piekarski Edmund 201 Piekarski Edward 311, 313 Pierce B. E. '%l7 Pietkiewicz Kazimierz 76. 341 Pietraszek E. 171, 302 Piggott Stuart 57 Pilchowa J. 234 �371 Piłsudski Bronisław 160, 201, 313 Pimenova Alevtina 253 Piotrowska J. 234 Piotrowski Marcin 320-325 Pióro Z. 175 Piśutova 1. 251 Pittioni R. 172, 261 Pivtoradni Vasil 254 Piwocki Ksawery 288, 341 Piwowar'>ki Władysław 239-240 Plath H. 266 Plazikowsky-Brauner H. 263 Plickova E. 250, 252 Plisec'ki M. M. 256 Podgórecki A. 170 Podolak Jan 182-183, 186, 241, 244, 303, 355-357 Polak Benedykt 199 Polivka J. 243 Pollak-Eltz A. 262 Pollakówna M. 133 Poniatowski Stanislaw 9, 28, 201 Ponomariov A. P. 255, 256 Pop Mihai 80 Posem-Zielińska M. 311 Posern-Zieliński Aleksander 262-265, 311, 345 Pragłowski J. 174 Pranda Adam 251, 252, 280, 293, 301 Prattis J. 1. 275 Pravdjuk O. A. 254, 256 Prazak U. 186 Pretzell L. 265, 306 Prichod'ko Mikoła 254 Prilipko J. P. 255 Pudolka F. 223 Pylkkane Ritta 190 Radovanović Milijana 207, 298, 302 Rakić R. D. 245, 298 Rammov H. 262 Raphael F. 272 Raskin D. I. 210 Raupp J. 249 Rehman Antoni 311 Reim Helmut 260 Reinfuss Roman 66, 95, 105, 120, 171, 236, 341 Reynold,> Barrie 88 Reynolds Vernon 276 Richard P. 272 Richert G. 308 Riester J. 264 Rihtman Cvjetko 204, 205 Ristovski Blaże 206, 302, 303 Riviere G. H. 269, 271 Rodnick Dav,id 81 Rogoziński K. 174 Rogoziński Stefan 311, 312 Rohrich V. 133 Rokoszewski Kazimierz 341 Rose F. G. 260 Rosiński Stefan 234, 338 Rouch Jean 87 Roy NiLima 89 Rudolph E. 266 Rudy Z. 265 Rybak Henryk 341 Rybakow B. A. 56 Rybicki A. 234 Sabater P. J·orge 274 Sachse F. 223 Samojlovic V. P. 245 Sarmeli M. 241 Satke Antonina 225, 250 Savuskina N. I. 208 Scharfe M. 265 Schenda R. 266 Schenk A. 193-194, 195 Schinkel Hans-Georg 258 Schleicher August 50 Schlesier E. 263 Schlenther Ursula 260 Schmauch H. 133 Schmeltz J. D. E. 196 Schmidt Leopold 50, 171-172, 261 Schneeweis E. 242 Schober Dr. 230 Schober M. 249 Schone B. 302 Schuller L. 261 Schwidetzky I. 263 Schwindt 190 Segalen M. 271 Sellnow Irmgard 260 Sertić Mira 206 Severini 98 Seweryn T. 29 Shapiro Warren 276 �372 Sharma Ursula 276 Sielicki Franciszek 143--155 Siemiradzk~ Józef 311 Sienicki Ludwik 199 Siergiej ew D. 90 Sieroszewski Wacław 201, 311, 313 Sievers K. D. 261 Sikorsk·i Nikolaj M. 337 Simiczijew Kole 202-207 Simić Ljuba 204 Simonides Dorota 212, 216-217, 220, 221, 223, 282, 341 Singer Allice 275 Sireli us 190 Sirovatka O. 187 Siuts H. 195 Sivacenko M. E. 253, 254, 255 Skalnikova O. 245 Skalski Grzegorz 233--235 Skłodowska-Antonowicz Kalina 76, 79, 91-92 Skovoroda G. S. 254, 255 Skrukwa Agata 213, 214, 22·3-225 Slijepeević Milos A. 206 Słabczyński Tadeusz 157-166 Słabczyński W. 196 Słomka J. 105 Smirnov J. L 208 Snliesariew G. P. 187-189 Sobczyńska Krystyna 222 Sobieska Jadwiga 341 Sobisiak Walerian 171-173, 193-196, 249, 261-262, 265-267, 248- Steenberg Axel 81, 182 Stein Lothar 259 Stelmach Michajło 254 Stern Lilo 276 Sternberg L. 160 Stęszewski Jan 341 Stingl Heinz 258 Stoiński 224 Stojancević V. 298, 299 Stojkova S. 302 Stolle W. 193 Stopa Roman 76, 79 Stober Horst 260 Strasburger Edward 312 Strzelecki Paweł Edmund 311. :l12 Suboczowa M. 223 Suess Edward 201 Suliteanu Ghizela 205 Sulitka Andrej 251, 280, 292-294 Surowiec Zygmunt 337 Svensson S. 242 Sverbejev N. 159 Szafarzyk J. P. zob. Safarik .J. P. Szatkowski R. 223 Szczepański Jan 170, 289, 291 SzeIenyi L 174 Szemiński J. 311 Szetela-Zauchowa Teresa 232 Szirmay Anton 101 Sztur 98, 99 SzuI B. 147 Szymański Adam 201 306-310 Soen D. 264 Sokolewicz Z. 291 Sokor ski W. 149 Sokołowowie B. i J. 225 Soltysiak Marian 341 Soriano M. 267 Soroka T. 1. 256 Spahni J. Ch. 264 Spasova A. 250 Spinner J. 262 Sreznevski 1. 243 Stalmach Paweł 99 Stanjukovic T. V. 254 Stano P. 251 Starzyński Juliusz 291, 341 Staszczak Zofia 47, 63-74. 241-246 Staszic S. 93 SIufarski Marian 338 Świątkowski H. 234 Świerc P. 213 Świerczyńska D. 215 Świrko S. 151 Safarik J. P. 98-100, Sarkany 301 Scerbak V. A. 256 Sevelev Arnold 253 Smorgun Petro 253 Śpak M,ikoła 254 Śperk E. 159 Sramkowa M. 252 śumada N. S. 256 Sumskij Mikoła 254 Śurova Nina 254 2-i3, 245 �373 Śvehlak S. 251 Tablic 98 Tacina J. 215, 223 Tagtmyi Z. 82 Takacs L. 302 Talko-Hryncewicz Julian 201 Tarko Medard 207-210, 213, 214, 222-223, 243--244, 253-257, 279, 289, 303--304, 338342 Tassoni G. 242 Taszycki Witold 57 Taube Erika 258 Tax Sol 76 Tedre Julo 253 Tejchma Józef 341 Teliński Franciszek 341 Teneze M. L. 267, 270 Tentori Tullio 80 Teply K. 261 Terenteva L. N. 79, 288, 302, 303 Thierry S. 273 Timm Klaus 259 Tiesler Frank 258 TiScenko Viktor 254 Tłoczek J. 105 Todorov D. 301 Tokarev S. A. 83, 242 Tomczyk-Błaszkiewiczowa D. 215 Tomov G. 301 Treide Ditrich 259 Treimer K. 56 Tremaud H. 269 Trufanov L P. 256 Tubaja R. 234 Tuccaro A. 271 Tudorovskaja J. A. 209 Tumangelov B. 301 Tymieniecki Kazimierz 52 Tyszka A. 174 Udziela Seweryn 26 Uhle M. 310 Urbancova V. 99, 250, 252 Urośević Atanasije 297 Uśak J. 184 Uziembło Wanda 341 Vaclavik Antonin 296 Vagin V. L 164 Vakarelski Christo 186, 245, 302, 303 Valaśkova-Śurkalova N. 184 Vaila Z. 55 Vai'eka J. 187, 265 Vasilenko V. K. 256 Vasović M. 300 Vedernikova N. M. 209 Veleva M. 302 Verkalec' M. M. 256 Vigarani Lia 304-306 Vilkuna A. 247 Virville M. de 272 Vlahović B. 298 Vlahović Peter 243, 297, 301 Vlasova Z. L 210 Vrazinovski T. 302, 304 Wacek Sz. 214 Wagner Roy 264, 275 Wakarelski Ch. zob. Vakarelski Ch. Wald S. 133 Walendowska B. 311 Waligórski Andrzej 13, 287, 291, 347-349 Wallner E. M. 195 Wasylewski S. 223, 224 Weber-Kellermann Ingeborg 193-19 .• Weiss R. 68 Weinhold R. 302 Wepsiec Jan 85 Wick P. 302 Wieczerzak J. 234 . Wiegelmann G. 194, 266 W,ieruszewska-Adamczyk M. 290 Wieseman U. 262 Wierzbicki Z. T. 81, 173 Więckowski Tadeusz 289, 341 Willis R. G. 274 Wilson Jane 85 Winogradska L. 223 Witaszewski Mikołaj 201 Wolski Krzysztof 227-228 Wołkow A. 214 Woźniak Andrzej 345 Wrocławski K. 215 Wróblewski T. 66, 67 Wrzeszcz Stefan 338 Wrzosek Mieczysław 338 Wyka K. 211 Wyllie R. W. 275 Wypych K. 196 �374 Yoder D. 195 zabannova T. M. 255 Zagórna-Tężycka Barbara 341 Zakrzewska Teresa 314-320, 325, 334 Zap Karol 99 Zawiliński Roman 218 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 23-48, 189, 279, 280, 289, 290, 291, 340 Zecević Slobodan 207, 243, 299 Zempljć-Golobova S. 302 Zemła Gustaw 341 Zender M. 241 Zielenin D. 163 Zielnica Krzysztof 345 Zientara-Malewska M. 141 Zinic Volodimir 82, 253, 254 Znamierowska-Priifferowa Maria 76, 79, 88-90, 92, 234, 279, 282 Zsigmond G. 304 Żak Jan 50 Żechowski Z. A. 174 Zatko R. 96 Zdanko T. A. 259 Zivkov T. 251, 302 �INDEKS RZECZOWY adaptacja społeczno-kulturowa 137-138 - społeczności afro-karaibskiej 274 akulturacja niemieck.ich emigrantów 195 anegdota uczniowska 250 anegdoty łużyckie 217 - dolnośląskie 221 antropologia kulturalna 265 - społeczna 273 architektury wiejskiej estetyka 269 autorytety wiejskie 174 w społecznościach indiańskich 310, 311 badania inwentaryzacyjno-dokumentacyjne 40-41 - współczesnych przemian w kulturze ludowej 250, 297-300 bajki 214 - ludowe 210, 216, 244 - - magiczne 209, 217, 221 - - śląskie 218 - - zwierzęce 217, 221 ballada bretońska 272 - rumuńska 205 ballady maszynowe opracowanie 252 baśnie cudowne 272 - łużyckie 216 bednarstwo 184 bibliografia slawistyczna 303 brona styryjska 172 budownictwo ludowe 105-130, 184, 186, 245, 252, 256, 265, 296 - - środkowej Europy 251 - - ukraińskie 245, 254 - miejskie 125 - monumentalne olmeckie 310 budulec: kamień 257 ceramika aztecka 308 - peruwiańska 310 - słowacka 250 - ukraińska 255 - z południowej W,ielkopolski chałupy kurne 109, 115-116 chleb wigilijny 250 czarownictwo 260, 261, 275 307 demonologia 188 dokumentacja polskiej kultury ludowej 11-12 - zapisu pieśni przy pomocy maszyny liczącej 252 dom klubowy 308 - przysłupowy 72 druciarze 95 dudy 207 egzogamia 275 endogamia 82, 168, 276 enklawa i diaspora 252 enklawy słowackie w Jugosławii 251 etniczne procesy 245 - - w ZSRR 251 - terytorium 63, 101 etniczny obszar francuski 270 etnogeneza słowian 49-59 etnografia: def,inicje i przedmiot badań 6, 17-18, 39, 168, 172, 252, 263, 265-267, 290 emigracji 194 - polska 5-48, 289 - radziecka 257 - religii 261 - rosyjska 254 - w Azerbajdżanie 254 �376 etnografia \\- Chorwacji 245 - w Osetynii 254 - w Szwecji 242 etnograf,iczna dokumentacja i informacja 83-87 etnograficzne muzea berlińskie 306-308 - pogranicza 63-73 - rubieże 66, 68 - wydawnictwa polskie 15-16, 36-38 - wystawy 325-335 etnograficzny atlas słowacki 246 - atlas polski 254 etnografii kierunki badawcze 6-12, 24-25, 38-42, 256 etnokulturowe procesy 247, 248, 250 etnos, etnicos 167-168 etnosocjalny organizm 168 folklor 91-92. 250-251, 256. 257 - bałkański 215 - bułgarski 202 - dziecięcy 269 - górniczy 215 - literacki 267 - polski 211-216 - słowacki 251 folklorystyczna sekcja PTL 282 folklorystyka bułgarska 202-203. 256 - armeńska 254 - baszkirska 255 - gruzińska 254 - łotewska 254 - mołdawska 254 - polska 211-215 - ukraińska 256 folkloryzm 211, 256 film etnograficzny 283 ga rncarskie rzemiosło 229-231 garncarstwo ludowe 231-232, 237 gawędziarstwo ludowe 215, 225-226 gęśle 205 gonciarstwo 184 gospodarka górska 186 - rolno-hodowlana 183 - trójpolowa 181 gospodarowanie tradycyjne wsi węgierskiej 181 gospodarstwa wielorodzinne w Rumunii 82 gra dziecięca 264 haft ludowy 252 hafty ludowe Zakarpacia 254 harpuny 90 higiena ludowa 272 hodowla jedwabnika 305 - kóz 186 humor słowacki 245 ikonografia 271 inicjacja 245, 274 instytucja wodzostwa 260 - - u Araukanów 311 instytucje wioskowe 184 instytut ibero-amerykański 308-310 in tegracja mniejszości narodowycl-: 19'5 kartografowan,ie zjawisk kultury lud,,wej 246, 254. 256 kazirodztwo 275 kobzy macedońskie 207 kongres etnograficzny w Trewirze 19'i konserwacja obiektów etnograficznYc'h 271 kolonizacja wołoska 186. 243 kołodziejstwo 18'! koszykarstwo 18ł kowalstwo 258 kult cargo 274 -- niedżwiedzia 161. 258 - przodków 263 - religijny 27:3 - rzeki 188 - św. Jana ewangelisty 261 kultura 266 - ludowa 6. 289 - łużycka 52-54 - materialna 242 - narodowa 289, 303-304 - odpustowa 173 - pasterska 344 kulturo\ve obszary 246 legendy alpejskie 268 - słowackie 96 literatura kramarska 223-225 - ludowa Kambodży 273 łodzie 308 �371 magia 253 magiczne zabiegi 264 magiczny obrzęd 262 majolika kosowska 256 malarstwo ludowe 300 małżeństwo 275 - rytualne 274 maski 308 matriarchat 162 meble ludowe 296, 307 - malowane 257 medycyna ludowa 185, 261, 266, 272, 274, 296, 299 metoda historyczno-etnograficzna 298 - kartograficzna 247 - retrogresywna 23 - socjologiczno-etnograficzna 298 metody ilościowe w etnografii 241 IV Międzynarodowe Seminarium Etnografów Slawistów 255 Międzynarodowy Kongres Etnologii Europejskiej 253 IX Międzynarodowy Kongres Nauk Antropologicznych Etnograficznych w Chicago 75-92 migracja 195 mitologia wg Levi-Straussa 178 muzea etnograficzne 88-89, 265, 306308 - skansenowskie polskie 233-235 muzealnictwo etnograficzne 25, 282, 289 - skansenowskie 186 muzeum ludowej architektury w Martine 250 muzyka ludowa 187, 213, 249 muzyczne instrumenly ludowe 204, 20S, 207, 253 narkotyki: haszysz i opium 227-228 narrator ludowy 214, 215 narzędzia 181-182 - orackie 248, 250, 253 - przemysłu domowego 307 - rolnicze 304-305 - żniwne 252 obrzędy pogrzebowe 161, 16-+, 188 - urodzinowe 272 - weselne 244, 245 obuwie z wełny 252 odzież Giliaków 160 - ludności Naddnieprza 255 ofiary zakładzinowe 263 ogień 274 opowiadania ludowe 209, 226, 244, 266, 268 - - współczesne 212, 151 opowieść wspomnieniowa 219 orka 264 osadnictwo Zamagurza 183 paremiografia ukraińska 255 peyotyzm 274 pieśni epickie 205-206 - kolędowe 212, 213 - ludowe 204, 251 - - bułgarskie 203, 245 - - macedońskie 206-207, - - polskie 345 - - słowackie 96-97, 100 - - Słowian wschodnich 255 - - ukraińskie 253 - - węgierskie 206 - nowiniarskie 224 - wędrownych kramarzy 224 - wojskowe 143-155 pismo hieroglificzne 262 plastyka Oceanii 258 plecionkarstwo na Kociewiu 237 pochówki 161, 188, 273 podania ludowe 187, 208, 209, - - demonologiczne 250 - - historyczno-lokalne 221 - o Turkach 251 - wierzeniowe 221 pokrewieństwo 276 pOkrewieństwa terminologia 262 pomoc wzajemna 264 pożywienie ludowe 184, 249, 266, 274, 276 prawo zwyczajowe 273, 275 proza ludowa 250 - - łużycka 216-217 - - rosyjska 207-210 - - śląska 218-222 przebierańcy rumuńscy 194 przemiany społeczno-kulturowe wsi 131141, 194-195, 250 przesądy 187 przysłowia 215, 261, 30Q �378 przysłowia rosyjskie 210 przY5łowie etnkzne 215 rachuba czasu 276 religia 265 religijne przeżytki w Słowacji 296 religijność wiejska 239-240 rękodzieło ludowe Kociewia 235-238 rodzina 299, 345 .:...... kaukaska 265 - patriarchalna 204-205 - słowacka 251 - wielka na Węgrzech 241 rodzinna struktura 298 rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej 344 - - w Beludżystanie 273 rolnicze kółka 174 rozplanowanie wnętrza chałupy lasowiackiej 106-130 rzemiosło ludowe 184 rybackie jazy 258 - osady 89-90 rzeźbiarze ludowi 232-233, 251, 274 sanie Italmenów 336 siew 264 skansen pod Bolonią 304 - w Akwitanii 271 słownik biograficzny etnologów europejskich 281 - wierzeń ludowych polskich 282 społeczna organizacja nomadów azjatyckich 259 społeczne ruchy indiańskie 345 społeczności lokalne 173-175 - wiejskie 241, 276 spółki wodne na Bali 258 stolarstwo tradycyjne Norwegii 247 strój i moda 190, 261 - ludowy 184, 307 - - serbski 299 - - słoweński 257 - - śląski 223 - - Polaków na Podolu 255 - - ukraiński 253 - rytualny 277 strukturalizm 177-179, 256 szamanizm 188, 264 sztuka afrykańska 264 sztuka ludowa 171, 187, 257, 266,289,296, 307, 340 - - brazylijska 309 - - Kociewia 235-238 - - słowacka 252 - - karakałpacka 254 - - estońska 254 - - Serbołużyczan 248 święto buddyjskie 258 świątynie 188 śpiewacy ludowi 205, 206 tańce ludowe 204, 205, 256, 269, 271 - - cieszyńskie 213 - - 5erbskie 300 - - słowackie 251 - - śląskie 215, 223 tarcze z Nowej Gwinei 258 teoria etnograficznych badań współczesności 245 teorie na temat pierwotnych siedzib Prasłowian 51 tkackie deseczki 307 tkactwo ludowe 184, 300, 305, 307 totemizm 273, 344 transport rzeczny 252 tradycja 246 twórczość ludowa 204, 211-213, 248 ubiór i nakrycia głowy 256 - wiejski 190-193 ugrupowania lokalne 276 urbanistyczne ośrodki Mezoameryki 310 ustrój społeczny Czukczów 163 wąż w prozie ludowej Słowian 245 wiedza ludowa 185 wierzenia Ajnów 162 - Czukczów 164 - Giliaków 161, - mieszkańców Chorezmu 188-189 - Szejenów 264 - związane z matką i dzieckiem 258 wojna prymitywna 276 wozy 305 wódz plemienny 260 wróżby i przepowiednie 185 wyobrażenia ludowe o księżycu 252 wyposażenie wnętrza chałupy chłopskiej 305-306 �379 winiarstwo w Słowacji wyrób win 305 - dzwonów 272 243 zagroda 245 zamawiania i zaklęcia 210 zbieracko-łowieckie plemię 264 zbieractwo 249 zbiór chmielu 257 zwyczaj herodów 193 - wigilijny 172 - żniwiarski 243-244 zwyczaje 261, 298 - doroczne 172, 185, 223, 251 - łowieckie Gilijaków 160 - rodzinne 184, 299 - związane z zawarciem małżeństwa 161, 164 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 260, 264, 277 Afryka Wschodnia 258, 344, 348 Dinka 273, 275 Egipt 207, 259 Egipcjanie 206 Etiopia 263 Ewe, Iud 345 Ghana 275, 260 Gwinea 260 Kaguru, lud 264 Kamerun 276, 312 Kenia 273 Libia 276 Nigeria 82, 263, 274 Nuerowie 273, 275 Tanzania 260, 264, 274, 276 Uganda ,260, 274 Ameryka Ameryka Południowa 262, 309, 345 Ameryka Północna 195, 260, 308 Ameryka prekolumbijska 282, 310-311 Alaska 90 Algonkinowie 260 Andy 260. Araukanie 311 Argentyna 310 Aztekowie 308, 310 Bahia, stan Brazylii 308 Boliwia 264 Brazylia 263, 264 Chile 312 Gujana Holenderska 277 Indianie 78 Indianie Bororo 264 Indianie brazylijscy 262 Indianie Galibi 272 Irokezi 262 Kalifornia 9U Kanada 90 Majowie 262 Meksyk 276 Nowa Funlandia 90 Peru 258, 262, 264, 310 Quebec 90 Stany Zjednoczone 89 Szejenowie 264 Szoszoni 274 Wenezuela 260 Azja Azja 259, 274 Azja Południowa 308 Azja Środkowa 187-189, 259, 312 Afganistan 227-228 Ajnowie 158, 161, 162, 276 Aleuci 90 Azerbajdżan 254, 255 Bali 258 Beludżystan 273 Bujracka SSR 258 Chorezm 187-189 Czukcze 158, 163, 164 Czuwańcy 158, 163, 164 Giliacy 159--161 Indie 259, 273, 276 Itelmeni 336 Jakuci 158, 163 Jukagirzy 158, 163, 164 Kambodża 273 Kazachowie 259 Kurylskie, Wyspy 90 Luristan - zach. Iran 275 �381 Łamuci 163 Naga, lud indyjski 258 Omocy 158, 163 Oroczoni 158 Sachalin 159 Seram, 274 Sumatra 308 Syberia 157-165, 199--202, 312-314, 336 Swat, stan w Pakistanie Szejenowie 264 Tunguzi 158, J 63-164 Turcja 82 Tuwińcy 258 273 AustraliR i Oceania Australia 261, 273, 276, 312, 344 Dani, lud papuaski 274 Ebon, wyspy 197 Maorysi 90 Melanezja 308 Mikronezja 308 Nowa Brytania 258 Nowa Gwinea 258, 262, 263, 274, 275 Oceania 258 Pacyfiku wyspy 196 Palau, wyspa 308 Polinezja 308 Samoa arch. 197 Viti Levu 197 Ziemia Arnhema 276 Europa Europa 67, 79, 80, 234, 263 Europa Środkowa 195, 251 Albania 344 Aromuni 344 Atany - wieś węgierska 180 Austria 261 Banat 195 Bałto-słowianie 52, 54 Baltowie 58 Berlin Zachodni 306 Besarabia 195 Bojkowie 254 Bolonia 304 Bretania 272 Brytyjskie Wyspy Dziewicze 275 Bułgaria 202, 245, 256, 258 Chorwacja 245 334- Czechosłowacja 72 Dania 261 Estonia 253 Finlandia 82, 190-193, 241, 267-272 Hercegowina 299 Hiszpania 241, 309 Holandia 241 Huculszczyzna 256 Ilirowie 56 Indoeuropejczycy 50-51 Jugosławia 204-207, 243, 251, 254 Karpaty 252, 280 Kaukaz 265 Langwedocja 269 Liptów 252 Łużyce 72, 216-217 Macedonia 245, 298 Morawy 245 Naddnieprze Środkowe 255 Nicea 271, Niemcy wschodnie 248 Norwegia 247 Osetynia 254 Podole 254, 255, 256 Portugalia 241, 272, 309 Prasłowianie 51, 53, 54, 56, 59 Prowansja 269 Puszta 264 Repul;Jlika Federalna Niemiec 241, 266 Ruda wy Czeskie 172 Rumuni 205 Rumunia 82 Rusnacy 182 Sarakaczanie 82 Sardynia 273 Scania 247 Semberia (płn. Bośnia) 298 Serbia 297-300 Serbowie 243 Serbołużyczanie 248-249 Słowacja 93-102, 187, 241, 243, 250-252, 296 Słowenia 243, 257, 298, 300 Słowianie 49-61, 243 Slowianie wschodni 255, 256 Słowiańszczyzna 56 Spisz Płn. 251 Szeged 174 Szwajcaria 68 Szwecja 242, 247 �382 Tornedalen (Szwecja) 247 Ukraina Słobodzka 253 Ukraińcy 254, 255 Węgry 72, 101, 241, 261 Wenetowie, Wenedowie 53, 58 Włochy 92 Wojwodina (Serbia) 245 Zakarpacie 254 Zamagurze (region Spisza) 182-183 Związek Radziecki 207, 251, 252 Żydzi alzaccy 272 Polska Polska 49, 66, 71, 72, 124-125, 234-235, 239-241 Beskid Śląski 186 Beskid Żywiecki 186 Bieszczady 174 Brąswałd 131-142 Kaszuby 280 Karpaty 185-187 Kociewie 235-238 Konin, powiat 174 Lasowiacy 105-130 Limanowa 174 Małopolska 72 Mazowsze 345 Mazury 224 Podkarpacie 171, 243 Pomorze 72 Puszcza Sandomierska 105-130 Rzeszowskie 72, 232 Spisz 186 Śląsk 217, 218-220, 243, 245, 250 Śląsk Cieszyński 213, 226--227 Śląsk Dolny 72, 230, 307,345 Śląsk Górny 221, 222-223, 307 Śląsk Opolski 72 Warmia 131-133 Warmia i Mazury 72, 307 Wielkopolska 307 Zielonogórskie 72, 228-232 Ziemia Lubuska 229 Ziemia Lubuska i Koszalińska 212 �SPIS ILUSTRACJI 1. Honorowa przewodnicząca IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Margaret Mead. Fot. M. Sowilski 77 2. Przykłady rozwoju formy budynku mieszkalnego. Tablice rysunkowe I-VIII 106-113 3. Brzóza Królewska, dom zbudowany około 1870 r. Fot. J. Furdyna 121 4. Siedlanka, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, dom zbudowany około 1915 r. Fot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów, dom zbudowany około 1910 r. Fot. R. Reinfuss . 126 7. Łętownia, dom stary z około 1925 r. i nowy z 1963 r. Fot. J. Furdyna 128 8. Moment podpisania umowy o współpracy PTL i SNS, Bratysława. 292 9. Z wystawy "Dzieł wszystkich" O. Kolberga w Moskwie 337 10. Dr Ludwik Dubiel w czasie otwarcia wystaw, po remoncie Muzeum w Rybniku, 16 luty 1974 r. Foto: Archiwum Muzeum w Rybniku 351 SPIS MAP 1. Nasilenie ilościowe występowania dycjami słowiańskimi elementów kultury związanych z tra70 �ILLUSTRATIONS 1. Honorary Chairman of the IX International Congress of Anthropological and Ethnographic Sciences, Margaret Mead. Phot. B. Sowiiski . 77 2. Examples of the development of residential household forms. Drawing tables I-VIII 106-113 :3. Brzóza Królewska (King's Brzóza), a house built about 1870. Photo .T. Furdyna . 121 ·t Siedlanka. a house built about 1910. Phot. R. Reinfuss . 121 5. Wola Raniżowska, a house built about 1915. Phot. R. Reinfuss 126 6. Chmielów (town), a house built about 1910. Photo R. Reinfuss 126 7. Łętownia, and old house built about 1925 and a rew one built in 1963. Phot. .T. Furdyna 128 8. Signing the agreement of cooperation between the Polish Ethnographic Society and the Slovac Ethnographic Society in Bratislava . 292 9. A riew of the exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow. 337 10. Dr Ludwik Dubiel at the opening of exhibitions after the repairs of the Museum in Rybnik, February 16, 1974. Photo 11,.IuseumArchives in Rybnik 351 LIST OF MAPS 1. Quantitative nected with intensification of the Slavonic traditions occurence of cultural clement con70 �Spis I. W XXX-LECIE treści POLSKI LUDOWEJ J ó z e f B u r s z t a, Etnografia polska. Osiągnięcia - organizacja - perspektywy K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju 5 23 II. STUDIA, ROZPRAWY W i t o l d H e n s e 1, Z rozważań nad dawnymi siedzibami związki z Polską) Z o f i a S t a s z c z a k, Etnograficzne przesłanki wyznaczania nicznych (Na przykładzie polsko-niemieckiego pogranicza III. ARTYKUŁY, OMÓWIENIA, Słowian. (Ich 49 pogranicz etkulturowego) MATERIAŁY Ann a K u t r z e b a - P o j n a r o w a, Br on isława Kop czy ń s k a -J a w o r s k a, M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r u f f e r o w a, K a l in a S k ł o d o w s k a - A n t o n o w i c z, Wyniki prac niektórych Komisji IX Międzynarodowego Kongresu Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Chicago (sierpień-wrzesień 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, Obraz słowackiej grupy etnicznej w dziewiętnastowiecznej świadomości polskiej. Źródła i schemat pojmowania J ó z e f F u r d y n a, Plan budynku mieszkalnego Lasowiaków od połowy wieku XIX po czasy dzisiejsze. J a d w i g a - P a w ł o w s k a, Warmińska wieś Brąswałd w powiecie olsztyńskim . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Piosenki ludowe splewane przez Kościuszkowców. (W trzydziestolecie powstania Pierwszej Dywizji L WP) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) i jego prace etnograficzne o Syberii . IV. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW Lud, t. 59 75 93 105 131 143 157 I CZASOPISM J. V. Bromley, Etnos i etnografia, 1973 (Józef Burszta) . Studia z zakresu socjologii, etnografii i historii, ofiarowane K. Dobrowolskiemu, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) . 2.3 - 63 167 169 171 �386 Aktywizacja i rozwój społeczności lokalnych. Praca zbiorowa pod red. Z. T. Wierzbickiego, 1973 (Boleslaw J anuszkiewicz) . Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tamas Hofer, Bauerliche Denkweisc in Wirtscha/l und Haushalt. Eine ethnographischc Untersuchung tiber das ungarische Dod AUIIlY, 1972. Gedlte der Atanycr Bauern, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Praca zbiorowa pod red. J. PodoLlka, 1972 (Adam Bartosz) . L'udova kultura v Karpatoch, 1972 (Bolesław Januszkiewic?) G. P. Snesarev, Pod niebom Chorezma. Etnografićeskijc occrki, J!Yi:J (%I;i(;nie w Jasiewicz) . Zerowa) (Dorota Simonides) (Me dard Tarko) Burszta) 193 1!l-l H16 199 2112 20-1 207 21:1 218 221 223 225 C. J. Charpentier, The of Haschish 1973 (Krzysztof Wolski) Kołodziejska, Blaszczyk) 1973 (Bronislaw and Opium in Afghanistan. ,.Anthropos", . Rzemiosło 227 garncarskie w Zielonogórskiem, 1973 228 emela) Współcześni rzeżbiarze ludowi woj. r/.l'szowskiego, . 232 Muzea skansenowskie w Polsce, 1971 (Grzegorz Skalski) . Longin Malicki, Kociewska sztuka ludowa, 1973 (Stanislaw B/.aszczyk) Władysław Piwowarski, Religijność wiejska w warunkach urbaniz?cjL Kurek) (SW- . Szetela-Zauchowa, Ethnologia Ethnologia J8H 222 . Karnawał dziadowski. Pieśni wędrownych śpiewaków (XIX i XX w.). Wyb'H' i oprac. S. Nyrkowski, wstęp J. Krzyżanowski, 1973 (.11gata Skrukwa) . Karol Daniel Kadłubiec, Gawędziarz cieszyński Józe[ Jeżowicz, 1973 (Józef (Jan 185 216 . Bajki śląskie ze zbiorów L. Malinowskiego. Wybór, wstc;p i opracowanie ELi.biety Jaworskiej, 1973 (Janina Hajduk) . Gadka za gadką. 300 podań, bajek i anegdot z Górnego Śląska. Zebrali i opracowali D. Simonides i J. Ligęza, 1973 (Elżbieta Millerowa) . J. Marcinkowa, K. Sobczyńska, Pieśni, taniec i obrzC;'dy Górnego SJąska, J :1";:3 nislaw ISO J82 211 Ludowość dawn iej i dziś. Studia folklorystyczne, Inn (J<:lżlrida 1\1Ule' 1'0 IVU). Baśnie łużyckie. Wybrał, opracował i opatrzył posłowiem Paweł Nedo, I ~'''2 Teresa 17.1 187 Bo Lonnqvist, Dri:ikt och mode i ett landsbygdssamhalle 1870--1920. Dress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Da.zielich) . A. Schenk, L Weber-Kellermann przy współpracy M. Motzer, W. Stolle, Jntertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar!: cirs rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Walerian Sullisiak) . Lech Paszkowski, John Stanislav Kuhary - naturalist and ethnographer of the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Syberyjskie szlaki, 1972 (Roman Kal'c;:m(L1"('.~lll,:) . Petr Dinckov, B'lgarski folklor, cz. l, 1972 (Kole Simic,,-ijew) Rad XV KongrC'sa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije. u .!ajcu J2-1(i septembra J968 g., 1971 (Kole Simic2ijew) . Russkij Folklor, t. 13, 1972 (Medard Torko) Z zagadnień twórczości ludowej. Studia folklorystyczne, 1972 (Elżbieta Mi/- Barbara 173 . Europaea, 1973 (ZOfia Slavica, 1972 (Medard 233 235 1972 239 Staszczak) 241 Tarko) 243 . �387 Ethnologia Slavica, HJ73 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Bolesław J(Ln11Szkiewic?) Letopis, 1972 (Walerian Sobisiak) . Cesky Lid, 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky N{lrodopis, 1972, 1973 (Bolesław Januszkiewicz) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf, 1972 (Andrzej Brencz) Jahrbuch des Museums £lir Volkerkunde zu Leipzig, 1970 (Mal'ek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Mal'ek Gawęcki) bsterreichische Zeitschrift Wr Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) Zeitschrift fur Ethnologie, t. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zielil'tski) . Zeitschrift fur Ethnologie, t. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, t. 67, 1971; t. 68, 1972; t. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) 244 246 248 249 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, t. 18, 1970 (Bogusław Ethnologic Franc;aise, t. l, 1971 (Jacek Bednarski) L'Ethnographie, t. 66, 1972 (Jacek Bednarski) Man, t. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, t. 8, 1973 (Danuta Penkala) Linette) 267 270 272 273 275 V. KRONIKA Sprawozdanie z dzialalllości Zarządu Głównego PTL za okres od 30 czerwca 1973 do 15 września 1974 r. (Bronislawa Jaworska) XLIX Walne Zgromadzenie PTL i Sesja naukowa w Vlarszawie Vi dniach 20-22 września 1971 r. (1Vledard Tarko) Sckcja Etnografii Komitetu Na\Jk Socjologicznych Polskiej Akademii Nauk (Józef 292 295 297 Drljaca) Pierwsze międzynarodowe Sympozjum na temat problemów socjalistycznego bytu i kultury. Burgas-Primorsko, 1974 (J. B.) XI Konferencja Plenarna rcdakcji kwartalnika "Demos", Poznań-Błażejewko, (Stanislaw 287 290 Durs.zta) Podpisanie umowy o współpracy między Słowackim Towarzystwem Ludoznawczym a Polskim Towarzystwem Ludoznawczym (Andrej SuWka) . Jubilcusz Profesora Rudolfa Bednarika (Milan Chlebana) Badania etnograficzne współczesnych przemian w serbskiej kulturze ludowej. Sympozjum w Instytucie Etnograficznym SANU, Belgrad 1974 (Duiian 1974 279 Blaszczyk) . IV Sympozjum "Ethnologia Slavica", Poznań-Błażej ewko, 1974 (J. B.) . II Międzynarodowa Konferencja Etnografów Słowiańskich, Poznań-Błażej ewko, 1974 (Medard Tarko) . IVluzeum skansenowskie pod Bolonią (Lia Vigarani) . Zbiory etnograficzne w muzeach Berlina Zachodniego (WaleTian Sobisiak) Ibero-amerykański Instytut w Berlinie Zachodnim (Walerian Sobisiak) . V Etnograficzne Scminarium Amerykanistyczne w Poznaniu, 1974 (Maria Paradowska) Historia ctnografii na znaczkach pocztowych (Antoni Horodelski) Historia kontaktów polsko-rosyjskich w dziedzinie etnografii. I Konferencja naukowa, 1973 (Antoni KuczY/Lski) . 300 302 303 303 304 306 308 310 311 312 �388 Konferencje, zjazdy i inne spotkania Zakrzewska) Festiwale etnografów w 1973 r. (Teresa 31ł folklorystyczne, trowski) z udziałem . "dni", konkursy i jarmarki, 1972-1973 (Marcin Pio- . Etnograficzne wystawy czasowe, 1973 (Teresa Zakrzewska) . Etnografia Syberii polskie badania w XIX w. Wystawa etnograficzna, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Wystawa "Dzieł wszystkich" Oskara Kolberga w Moskwie (Józef Burszta) Otwarcie Muzeum Oskara Kolberga w Przysusze (Medard Tarko) . Ustanowienie ogólnopolskich Nagród im. Oskara Kolberga (Medard Tarko) Magisteria i doktoraty z zakresu etnografii w 1973 r. (Barbara Jaruga) 1975 - Międzynarodowy Rok Ochrony Zabytków (M.T.) 320 325 334 336 338 339 342 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Ludwik Jaroslav Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Kramafik (Jan Podolak) 347 349 355 VII. VARIA Najważniejsze nabytki zagraniczne Biblioteki Indeks tomu 59 (Jadwiga Indeks osobowy IndeksI1zeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- ~9 n~k~ i map Gerlach-Klodnicka) 363 375 380 383 384 �Contents I. ON THE THIRTIETH ANNIVERSARY OF PEOPLE'S POLAND J ó z e f B u r s z t a, Polish ethnography. Achievements _. organization prospects . K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, The Polish Ethnological ciety. Achievements, activities, development prospects . II. STUDIES 5 So- AND DISSERTATIONS W i t o l d H e n s e l, Some considerations on old habitations of the Slavs. (Their connections with Poland) . Z a f i a S t a s z c z a k, Ethnographic preneąuisites [or marl<ing out ethnical borderlands (An example taken from the Polish-German (cultural borderland). . III. PAPERS, 23 DISCUSSIONS, 49 63 MATERIALS Anna Kutrzeba-Pojnarowa, Bronisława Kopczyńska-Jaw o r s k a, Mar ia Z n a m i e r a w s k a - P r li f f e r a w a, Kalina S kła d o w s k a - A n t a n o w i c z, Results of works of some commissions of the IX International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences in Chicago, USA (August-September 1973) . Woj c i e c h D u d z i a k, An image of the Slovac ethnical group in Polish consciousness of the 19th century. Sources and a diagram of understanding J ó z e f F u r d y n a, A plan of the residential household of the Lesowiaks from the nyiddle of 19th century to the present day J a d w i g a P a w ł o w s k a, The village of Brąswałd the Warmia region in the county of Olsztyn . F r a n c i s z e k S i e l i c k i, Folk songs sung by the Kościuszko soldiers. (On the thirtieth anniversary of the rise of the First Division of the Polish People's Army) . T a d e u s z S ł a b c z y ń s k i, Tomasz Augustynowicz (1809-1891) and his ethnographical works on Siberia . IV. REVIEWS, SURVEYS OF PUBLICATIONS 75 93 105 131 143 157 AND MAGAZINES J. V. Bromley, Ethnos and ethnography, 1973 (Józef Burszta) . Studies an sociology, ethnography and history dedicated to K. Dobrowolski, 1972 (Krzysztof Kwaśniewski) . Volkskunde. Fakten und Analysen, 1972 (Walerian Sobisiak) 167 169 171 �3HO Activization and development of local communities. Collective worl,. Edi[or Z. T. Wierzbicki, 1973 (Boleslaw Januszkiewicz) Edmund Leach, Levi-Strauss, 1973 (Maria Paradowska) . Edit Fel, Tomas Hofer, Bauerliche Denkwise in Wirtschaft und Baushalt. Eine ethnographische Untersuchung liber das ungarische Dort Atany, 1972. Gerate der Atanyer Bauem, 1974 (Józef Burszta) . Zamagurie. Collective work. Editor J. Podolak, 1972 (Adam Bartosz) L'udova kultura v Karpatach (Folk culture in the Carpathians), 1972 (Huleslaw Januszkiewicz) G. P. Snesarev, (Zbigniew rowa) the sky of Chorezm. Ethnographical studies, Jasiewicz) 187 . Simonides) MiUerou.;a) . K. Sobczyńska, 199 202 204 207 213 218 Songs, dances and riles of the Upper Silesia, Tarko) 222 singers (19 and 20th centurics). Scleclion introduction by .T. Krzyianowski. 19n Skrukwa). Daniel Kadłubiec, (Józef 22:) Józe[ Jeżowicz, story-teller o[ [he Cieszyn region, Burszta) J. C. Charpentier, The use of Haschish and Opium in I\iganislan. pas", 1973 (Krzysztof Wolski) . Barbara Kołodziejska, Potter's craLt in the Zielona Glll'U Di~triet, nislaw 196 216 carnival. Songs ol tramp edition by S. Nyrkowski, 1973 194 22! 1973 (Medard (Agata 193 Nedo, 1972 MiUerowa) Marcinkowa, Karol 189 211 in the past and today. Folkloristic studies, j[J7:J (Elżbieta legends. Selected, edited and with an epilogue by Pawd (Dorota Tramp's and 180 182 1973 Silesian fairy-tales from the collection of L. Malinowski. Sclection, introduction and edition by Elżbieta Jaworska, 1973 (.Janina Hajdu/<j Story follows story. 300 legends, fairy-tales and anecdotes from the Upper Silesia Collected and edited by D. Simonides and J. Lig<;za, 1973 (P;,~.2/)ieta J. 175 185 Under Bo Lonngvist, Drakt och mode i ett landsbygdssamhalle uno- 1921J. Oress and fashion in a rural community, 1972 (Barbara Bazielich) A. Schenk, L Weber-Kellermann in collaboration with M. Motzer, W. Stolle, Intertechnik und sozialer Wandel in einem mehrsprachigen Dar J"des rumanischen Banats, 1973 (Walerian Sobisiak) . KulturelIer Wandel im 19. Jahrhundert, 1973 (Waler'ian Sobisiak) Lech Paszkowski, John Stanislav Kubary - naturalist and ethnographer oJ" the Pacific Islands, 1971 (Adam Paluch) . Antoni Kuczyński, Siberian tracks, 1972 (Roman Karc.zmarczuk) Petr Dinekow, Bulgarian folklore, Part I, 1972 (Kale Simiczijew) Rad XV Kongressa Saveza Udruzenija Folklorista Jugoslavije, u Jajcu 12-16 Septembra 1968. (Congress of the Jugoslavian Folkloristic Society, 12-16 Sept. 1968). (Kale Simiczijew) Russkij Folkłor (Rusian Folklore), V. 13, 1972 (Medard Tarko) Some problems of folk creativeness. Folkloristic studics, 1972 (l~liiJielc! MilleFolklore Lusatian 173 225 ,,1\nlilro227 : n,:3 (.':i'ta- Blaszczyk) Teresa Szetela-Zauchowa, Con temporary foik sculptors of Rzeszów voivodeship, 1973 (Bronislaw ernela) Skansen museums in Poland, 1971 (GTzegooz Skaloki) Longin Malicki, Folk art in the Kociew region, 1973 (Stanis/fl.w Hlas:::nyk) 223 232 233 23;) �391 Władysław Piwowarski, Village tegion devotion under the circumstances of urbanization, 1973 (Jan Ku'rek) . Ethnologia Europaea, 1973 (Zofia Staszczak) Ethnologia Slavica, 1972 (Medard Tarko) . Ethnologia Slavica, 1973 (Zofia Staszczak) . Ethnologia Scandinavica, 1973 (Boles/aw .1anus.zkieU'ic.c) Letopis, 1972 (WaleTian Sobisiak) . Cesky Lid (Czech People), 1973 (Andrzej Brencz) . Slovensky Ncirodopis, 1972, 1973 (Boleslaw Januszkiewiez) Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1972 (Medard Tarko) . Narodna Tvorcist'ta Etnografija, 1973 (Medard Tarko) . Slovenski Etnogral' (Slavonic Ethnographer), 1972 (AndTzej Bre7lez) Jahrbuch des Museums fUr Volkerunde zu Leipzig, 1970 (Marek Gawęcki) Jahrbuch des Museums fur Volkerkunde zu Leipzig, 1972 (Marek Gawęclci) Osterreichische Zeitschrift fi.il' Volkskunde, 1973 (Walerian Sobisiak) ZeitschriIt fUr Ethnologic, vol. 95, 1970 (Aleksander Posern-Zieli71ski) . Zeitschrift fiir Ethnologie, vol. 96, 1971 (Aleksander Posern-Zieliński) . Zeitschrift fUr Volkskunde, vol. 67, 1971; vol. 68, 1972, vol. 69, 1973 (Walerian Sobisiak) . 239 241 243 2H 24f5 2ł8 2-19 250 253 255 257 257 259 261 262 263 265 Arts et Traditions Populaires, vol. 18, 1970 (Boguslaw Ethnologic Franl;aise, vol. I, 1971 . L'Ethnographie, vol. 66, 1972 (Jacek Bednarski) ;Vlan, vol. 7, 1972 (Danuta Penkala) Man, vol. 8, 1973 (Damita Penkala) Unel.Le) 267 270 272 273 275 V. CHRONICLE An account of the activities of the Main Board of the Polish Ethnographic Society for the period from June 30, 1973 to September 15, 1974 (Bronislawa JawoTska) . 279 XLIX General Congress of the Polish Ethnographic Society and a scientific session in Warsaw on 20-22 September 1974 (Medard Tarko) Ethnography Section of the Sociological Science Committee of the Polish Academy or Sciences (Józef Bu,rszta) . Signing the agreamcnt of cooperation between the Slovac Ethnological Society and the Polish Ethnological Society (AndH?j Sulitka) . Jubilee of Professor Rudolf Bednarik (Milan Chlebana) Ethnographic studies on modern changes in Serbian folk culture. Symposium in the Ethnographic Institute SANU, Belgrade 1974 (Dusan Drljaca) . First international symposium on the problems of socialist living and culture, Burgas-Primorsko, 1974 (J. 8.). XI Plenary conference of the editorial committee of the "Demos" quarterly, Poznań-Blażejewsko, 1974 (Stanislaw Blaszczyk) . IV Symposium or the "Ethnologia Slavica" journal, Poznań-Blażejewko, 1974 (J. B.) 28'; 290 292 295 297 300 302 303 II International conference (Medard . Tarko). of Slavic ethnographs, Poznań-Błażej ewko, 1974 The Skansen museum ncar Bolonia (Lia Vigarani) Ethnographic, collections in the museums of West Berlin (Walerion Sobisiak) Iberian-American Institute in West Berlin (Walerian Sobisiak) . 303 304 306 308 �3H2 Vth Ethnographic Seminar on America in Poznań, 1974 (Maria Pllradowska) The history of ethnography on postal stamps (Antoni Horodelski) . The history of Polish-Rusian contacts in the field of ethnography. bt Scientific Conference, 1973 (Antoni Kuczyi!ski) Conferences, congresses and other meetings of ethnographers in 1973 (Teresa Zakrzewska) . Folkloristic festivals, ethnographic "days", competitions and fairs. 1972-1973 (Marcin Piotrowski) . Periodic ethnographic exhibitions, 1973 (Teresa Zakrzewska) Ethnography of Siberia - Polish studies in 19th century. Ethnographic exhibition, Wrocław 1973 (Antoni Kuczyński) . Exhibition of the "Complete Works" of Oskar Kolberg in Moscow (Józef Bul'szta) 311 312 31-l 320 325 334 336 Inauguration of Oscar Kolberg Museum in Przysucha (Mcdard Tarko) The establishing of the Polish National Oskar Kolberg Prizes (Medard Tarko) M. A. theses and Ph. D, theses in the field of ethnography in 1973 (Barbara International 338 339 342 Jaruga) 1975 - 310 Year of Monuments Protection (M.T.) 346 VI. IN MEMORIAM Andrzej Waligórski (Leszek Dzięgiel) . Ludwik Dubiel (Irena Bukowska-Floreńska) Jaroslav Kramarik (Jan Podoltik) . 347 349 355 VII. VARIA (MISCELLANEOUS) The most important foreign publications acquired by the Library lish Ethnological Society (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) . Index of volume 59 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Personal index. Content index Ethnogeographical List of illustrations Ilustrations of the Po359 363 index and maps 375 380 383 384 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawane przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW. UL. SZEWSKA 50/51. TEL. 446-13 "Literatura Ludowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwumiesięcznik naukowo-literacki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dąży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykę. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojęciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. Cena prenumeraty krajowej: półroczna - zł 24, roczna - zł 48. Instytucje państwowe i społeczne - zakłady pracy, szkoły itp. mogą zamawiać prenumeratę wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 400J0 droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, uJ. Wronia 23, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawia~ w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska 36, teJ. 438-32. �WYDAWNICTWA POLSKIEGO T. J~/~9?S. TOWARZYS'E.: w latach 1895-1975 --------------- LUD (1895-1975) Tomy I-LIX PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1934-1975) (1947-1975) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1975) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 ezęść II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zes,zyt6w: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 część IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zeszytów: 8 część V MAŁOPOLSKA zeszytów: 11 ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1975) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA (1958-1975) Tomy I-VIII LITERATURA LUDOWA (1957-1975) Roczników 15 ŁÓDZKIE STUDIA ETNOGRAFICZNE (1959-1975) Tomy I-XVII DZIEŁA WSZYSTKIE OSKARA wyszło: Reedycja - KOLBERGA 36 tomów. Edycja - (1961-1975) 22 tomy Zamówienia przyjmuje: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE 50-139 WROCŁAW, ul. Szewska 36 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67c4be9fee0f0e7421970bcb9e1e816a.pdf 51bd96bd59caa61ae487880ec978f4f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1478 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1367 Title A name given to the resource Varia,indeksy,spisy treści / LUD 1974 t.58 Description An account of the resource LUD 1974 t.58, s.373-408 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text VI. V A A I R Lud, t. 58, 1974 NA.JWAŻNIE,JSZE NABYTKI I3lIJLIOTEKf POLSKIEGO ZAGRANICZNE TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO ZA LATA 1972-1973 (BEZ CZASOPISM) IM. ,r. CZEKANOWSKlEGO ATLASY ETNOGRAFICZNE ATLAS DER DEUTSCHEN VOLKSKUNDE, Neue Folge, Marburg, Lieferung 1 1958 r., Lieferung 2 - 1959 r., Lieferung 3 - 1962 r., Lieferung 4 - 1965 r. ATLAS DER SCHWEIZERISCHEN VOLKSKUNDE, Basel, Erster Teil: 6 Lieferung 1961 r., 7 Lieferung 1968 r., Zweiter Teil: 6 Lieferung 1963 r., 7 Lieferung - 1971 r. WEISS RICHARD, Einfiihrung in den Atlas der schweizerischen Volkskunde, Basel 1950, s. 110. bSTERREICHISCHER VOLKSKUNDEATLAS, Wien, 2 Lieferung -- 1965 r., 3 Lieferung - 1968 r., 4 Lieferung - 1971 r. BIBLIOGRAFIE BIBLIOGRAFIA Argentina de historia, La Plata, t. 1 - 1960, s. 132, t. 2 - 1961, s. 168. BIBLIOGRAPHIE d'Etudes Balkaniques vol. 4 - 1969, Sofia 1971, s. 394, vol. 5 1970, Sofia 1972, s. 440. INTERNATIONAL, Bibliography oJ Social and Cultural Anthropology, London t. 11 - 1965, t. 12 - 1966, t. 13 - 1967, t. 14 - 1968, t. 15 - 1969. KUBOV A MILADA, Bibliografia slovenskej etnografie a folkloristiky za roky 1960-1969, Bratislava 1971, s. 194. KYJOVSKA BOZENA, Lidova kultura na jizni, jihovychodni a jihozapadni Morave. Soupis literatury, Brno 1968, s. 46. LEXIKON der VOlker und Kulturen von Dr. Waldemar Stohr. Band 1-3, Braunschweig 1972, s. 154, 156, 18B. MATERIALY k retrospektivni bibliografii ceske etnografie a folkloristiky. Red. R. JeNl.bek. Tom 1 - A. Jerabkova, Soupis bibliografii ceske a slovenske etnografie a folkloristiky vydanych v letech 1945-1963, Brno 1965, s. 69. Tom 2 J. Rousova, Soupis D<lrodopisnych pi'ispevku v casopise Vlasteneckeho spolku mu- �374 Varia sejniho v Olomouci, Brno 1966, s. 52. Tom 3 - B. Bogatyrjova 1916-1967, Brno 1968, s. 45. OSTERREICHISCHE volkskundliche Bibliographie 1970-1971, s. 178, 138. PACIFIC Islands and Trust Territories a select s. 171. PLOMLEY N. ,T. B., An Annotated Bibliography London 1969, s. 143. Benes, Bibliografie fUr das Jahr bibliography, praci G. P. 1969, Wien Wa:;hington 1971. 1968. of t.he Tasmanian Aborigines, OGÓLNE ANNIVERSARY contributions to Anthropology. Twelve essays, Leiden 1970, s. 161. ANTROPOLOGISTS in the field edited by Jongmans D. G., Gutkind P. C. W., Assen 1967, s. 277. ANTROPOLOGICESKAJA rekonst.rukcija i problemy paleoet.nografii, Moskva Hl?:!, s. 190. ARBEIT und Gerat in volkskundlicher Dokumentation. Tagungsbericht del' Kommision fUr Arbeits- und Gerateforschung der Deutschen Gesellschaft. fUr VolksImnde. Schleswig 5-8 April 1967. Herausgegcben von Wilhelm Hansen, Munster J 969, s. 275. BARTH FREDRIK, Models of Social Organization, London 1%6, s. :\2. BROMLEJ JU. V., Etnos i etnografija, Moskva 1973, s. 280. CEBOKSAROV N. N. Ceboksarova L A., Narody, rasy, kultury, Moskva 1971, s. 255. ESSAYS on the Verbal and Visual Arts. Proceedings of the 1966 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor ,June Helm, Washington J967, s. 215. FOLKLORISTIKE si folklor, Kiśinev 1970, s. 16!. FORM of Symbolic Action. Proceedings of the 1969 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer, Washington 1969, s. 233. HISTORYand Social Anthropology. Edited by I. M. Lewis, London J968, s. :J07. ITOGI polevych rabot Instituta Etnografii v 1970 godu, Moskva 1971, s. 178. KINSHIP Studies in the Morgan Centennial Year. Edited by Priscilla Reining. Washington 1972, s. 190. THE LIMITS of Integration: Ethnicity and Nationalism in modern Europe. Edited by Oriol Pi-Sunyer, Amherst 1971, s. 187. LONGACRE WILLIAM A., Archeology as Anthropology. A Case Study, Tucson J 970, s. 57. MAN AND CATTLE. Proceedings of a Symposium on Domestication at the Royal Anthropological Institute 24-26 May 19(jO. Edited by A. E. Mourant and F. E. Zellner, London 1963, s. 166. MEAD MARGARET, L'anthropologie comme science humaine, Paris 1971, s. 270. MIGRATIONS and Anthropology. Proceedings of t.he 1970 Annual Spring Meeting of the American Ethnological Society. Editor R. F. Spencer. Seattle and London, 1970. PANOFF MICHEL, Bronisław Malinowski, Paris 1972, s. 157. PANOFF MICHEL ET FRANCOISE. L'ethnologue et son om bre, Paris 1968, s. 192. PROBLEMY etnografi i antropologii v svcte naucnogo naslegija F. Ęngelsa, MoSk\"3 1972, s. 180. �37;) Varia SKALN l KOV A OLGA. FO.JTIK KAREL, K teorii etnografie soucasnosti, Praha 1971, s. 79. SOCIALIZATION: the Approach from Social Anthropology, London 1970, Edited by Mayer Philip. London 1970, s. 352. STIGLMA YR ENGELBERT. Ganzheitliche Ethnologie. Ethnologie ais integrale Kultu rwissenschaft. W ien 1970, s. 21:3. STUDIA Ethnographica et Folkluristica in honorem Bela Gunda. Red. J. SzabadJalvi, Z. Ujvary. Mi.iveltseg es hagyomany t. 13-14, Debrecen 1971, s. 755. STUDIES in Kinship and Marriage. Edited by 1. Schapera. London 1963, s. 113. SZUR L. A.. K beregam Novogo Sveta. Iz neopub1ikovannyeh zapisok russkich putesestvennikov nacala XIX veka, Moskva 1971, s. 285. TILL W., Schuh- und Fussformige Anhi.inger und Amulette, Mi.inchen 1971, s. 171. VOLKSKULTUR und Geschichte. Feslgabe fill' .Josef Di.inninger zum 65. Geburtstag, Berlin 1970, s. 694. VOLKSKUNDE. Faklen und Analysen. Festgabe fill' Leopold Schmidt zum 60. Geburtstag. Herausgegeben von Klaus Beitl, Wien 1972, s. 524. ETNOGRAFIA SŁOWIAŃSKA BANDARCYK V. K .. Gistoryja belaruskoj BEREZOVSKLT 1. I'., Ukrainska narodna savietskoj etnagrafii, Minsk 1972, s. 164. tvorCist (20-30 roki XX st.), Kiiv 197:3, s. 150. CEPENKOV MARKO K., Makcdomki narodni umotvorbi vo deset knigi, Skopje 1972. CESKOSLOVENSKA vlastiveda, t. :3 --- Lidova kultura, Praha 1968, s. 78:3. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodnć slovcnske povesti, t:. l, 2, Bratislava 1966, s. 4:37.471. DOBSINSKY PAVOL, Prostonarodne slovenske povesti. Vyber, Bratislava 1969. Hradiśte 1966, o vojne, Brno s. 26:3. I'ROLEC VACLAV, Vinohradnicke stavby na Slovclcku, Uherske s. 55. HAVLIKOVA CECILIE, Katalog textovych variant lidovych pisni lDti8 HOLECZYOV A ELENA, V:vsivka v oblasti Trnavy, Bratislava 1968, s. 170. HYCKO JAN, Źatevne a mlatobne naradie, Martin 197:3, s. 210. \8TORICESKI.JE pE'sni XVIlI veka, Leningrad 1971, s. 354. TVANCAN IV AN. Narodni plescvi Dalmacije t. 1 Od Konavala do Korcule, Zagreb 197:3, s. :1l4. KAHOUNOV A EMA, Ludove vinohradnicke stavby a lisy, Bratislava 1959, s. 118. KLANICA Z.. Velkomoravske ['emesło, Liberec 1972, s. 60. KLEMENCIĆ lVIARIJA. Biblioteka in publikaeije Slovenske Akademije Znanosti in Umetnosti v letih 1952-1971, Ljubljana 197:~, s. 298. KORZUN L P.. Preodolenie razlicij mezdu gorodom i derevnej v bytu i kulture. Tstoriko-elnograficcskojc issledovanie po materiałam BSSR, Minsk 1972, s. 159. KOV ACEVICOV A SOŃA, Schreiber Bedrich, Volksplastiken, Bratislava 1971, s. 31. il. 10J. KRAVCOV N. L, Problemy slavjanskogo folklora, Moskva 1972, s. 359. KUNZ LUDVIK. ~,id()V~1v.Yklenkova plastika, Brno 1972, s. nlb. ID, i!. 58. MAKAHOV A T. J., Polivnaja kcramika v drevnej Rusi, Moskva 1972, s. 20, tab!. VIII. �376 Varia MJARTAN JAN, Ludo'll': J'yb,lrstvo na (~eskoslovCll~kom PomoJ'avi, Uhcrskć Hra· diSte 1967, s. 115. lVIOZEJKO Z., Pesennaja kultura be!orusskogo Polesja. Seło TOllcZ, Minsk 1971, s. 136. NIKOLSKIJ N. M.. Proischoi.denie i istorija Iw1<lrtlsskllj ,'vad('hlwj ollr,iadnosŁi. Mimk 1956, s. 272. ORGANCIEVA CVETANKA, Osvrt 'lrz izuellvalljata lIa nas!allll\"lI1jeŁu i razvilolwt na juznoslovcnskata epika do InO godina. Skopje lnn. s. J J 9. PAJTONDZIEV GANCO, Makedonski narodni ora, Skopje JH7:l, s. :355. PANTELIC NIKOLA, Nakit i kićenje u XIX i XX 'leku, Beograd Hnl, s. J 18. PROBLEM I na blgarskija I:olklor. Dokladi i izsicdvanija, Sofij,l 1972, s. 427. RISTOVSKI BLAZE, Gorgija M. l'l.llevski i ncgovit,· klli;;j<:i .,Samovila Makedonska" i "Mal{edonska pe:-CJ1arka·'.Skopje 197:3, s. 80. RAD XVII Kongresu saveza udruzenja folklorista Jugoslavije-Porec 1970, Zagreb J 972. s. 586. ROZDESTVENSKAJA S. E., ZiliSce rabocich gorJwvskoj oblasti (XIX-XX 'Iv.). Etnografiecskij oeerk, Moskva 19'72, s. 154. RUSSKAJA narodnaja proza. Russkij Folklor t. 13, Leningrad 1972, s. :1I6. SAlVIOJLOVICZ V. P., Ukrainske narodne zitlo, Kiiv 1972, s. 24, tab!. SCHEUFLER VLADIMIR, Lidovć hrncirstvi v ceskych zcmich, Praha Un2, s. 222. SLAVISTIKA. Narodopis. Red. Jan lV!jartan, Bratislava 1970, s. :r~8. SLAVJANSKIJ i balkamkij folklor, Moskva 197], s. 250. TEODOROV E. K.. Drevnnt.rakijsko nasledstvo v Balgarskija [0111.101', So[ija lWI:!, 5. 301. TRAERUP BIRTHE. Ea,t Macedonian Folk Songs. Contemporary Traditional Material from Male~evo, Pijanec and the Hazlog District. Copenhagen UJ70, s. 242. URBANCOV A VIERA. PociaU~y slovl'l1skcj etnografie, Bralislava 1970, s. 385. ETNOGRAFIA POZASŁOWIAŃSKA EunOPA BUCSAN ANDREI, Specificul dansului popular Rom£mesc, Bucuresti ]971, s. 45:l. CHITIMIA 1. C.. Folcloristi ~;i foldoristica Romanescii, BlIcuresti 1968, s. 404. DROST DIETRICH, Wegweiser dUH'h Gcschichte und Ausstellungen. Museum fiir Volkerkunde zu Leipzig, Leipzig 1971, s. 108. DUTU ALEXANDRU, Cartile de intelepciullc in cultura rom;ll1a, Bucuresti 1972, s, 167. DUTU A, Les livres de sagesse dans la culture roumaine. Introdudion ,l l'histoire des mentalites sud-est europeennes, Bucarest 197 J, s. Hl]. EESTI kalapi.iiigiriistad (Estonskijc orudija rybnoj łovli), Tallinn ] 970, s. 16, iI. 48. ETNOLOGICESKIJE issledovanija ;w rubjezom. Kriticeskije occrki, Moskva 1973, s. 230. FALQUE EDITH, Voyage et Tradition. Approche sociologiquc d'un sous-groupe Tsigane Les ManoLlches, Paris Enl, ~. 259. F£L EDIT AND HOFER TAMAS, Proper Peasants. Traditional Life in a Hungarian Village, Chicago 1969, s. 440. FOCHI ADRIAN, Rechen:hes comparees de Folklore sud-esl EUrOpel'll, Bucaresl 1972, i. 339. �Varia 377 FdDERMA YR FRANZ, Zur Gesanglichen Stimmgebung in der aussereuropaischen Musik. Ein Beitrag zur Methodik del' vergleiehenden Musikwissenschaft. Band 1, 2, Wien 1971, s. 188, il. 134. FRIDOLIN A., BENTZON W., The Launeddas. A Sardinian folk-music instrument. Vol. 1,2, Copenhagen 1969, s. 158,160. I\. GARLAND of Rue. Lithuanian Folksongs of Love and Betrothal. Collected and edited by Kenneth Peacock, Ottawa 1971, s. 60. DIE GESCHICHTE del' Volkskunst in Ungarn. Ausstellung des Ungarischen Ethnographischen Museums April-September 1971, Budapest 1971, s. 14, il. 40. GRAKOV, B. N., Skify. Naueno-populjarnyj oeerk, Moskva 1971, s. 166, tabl. 28. GUSTAVSSON ANDERS, Kyrktagningsseden i Sverige (mit einer deutschen zusammenfassung), Lund 1972, s. 339. HAU S und Hof in dsterreichs Landschaft, Wien 1973, s. 242. HUGGER PAUL, Hirtenleben und Hirtenkultur im Waadtlander Jura, Basel 1972, s. 273. IVANOV A .J. V., Severnaja Albanija v XIX-nacale XX v., Obscestvennaja zizń, Moskva 1973, s. 256. IZ KULTURNOGO naselenija narodov Rossii. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 28, Leningrad 1972, s. 301. JEANSSON GABRIELLE, VALERI RENEE, Viken, aldre bebyggelse och miljo. Engl. summary. Lund 1972, s. 95. KALOJEV B. A., Materialnaja kultura i prikladnoje iskusstvo Osetin, Moskva 197:l, s. 145. MIKUŚEV A. K., Epiceskije formy Korni folklora, Leningrad 1973, s. 253. MINNHAGEN MONIKA, Bodens bostad. En studie rorande boningsHingans form, funktion och fOrandring i sydostra Skane. Deutsches Ref., Lund 1973, s. 161. NEUMANN SIEGFRIED, Mecklemburgische Volksmarchen, Berlin 1971, s. 360. ORTUTA y GYULA, Hungarian Folklore. Essays, Budapest 1972, s. 430. ROSSEL SVEN HAKON, Den Litteraere Vise i Folketraditionen, Kobenhavn 1971, s. 268. SELSKI.JE poselenija Pribaltiki (XIII-XX v.), Moskva 1971, s. 249. STORA NILS, Burial Customs of the Skolt Lapps. FF Communications No. 210, Helsinki 1971, s. 323. SYME RONALD, Danubian Papers, Bucharest 1971, s. 252. SZALONTAI BARNABAS, Keramia a Nyirbatori paraszti haztartasban (Kerarnik im Bauernhaushalt von Nyirbator), Debrecen 1960, s. 241. TARA BIRSEL. Red. Nicolae Dunare, Bueuresti 1972, s. 474. TRApCEA T. N., Milin J., Limba slava veche si Slavona (Texte si glosar), Timisoara 1971, s. 270. VULcANESCU ROMULUS, Coloana Cerului, Bueuresti 1972, s. 268. WOLFRAM RICHARD, Die Jahresfeuer, Wien 1972, s. 96. ZEREBCOV L. N., Chozjajstvo, kultura i byt udorskich Korni v XVIII - na cale XX v., Moskva 1972, s. 124. AZJA ABRAIVIZON C. M., Kirgizy i ich etnogenetieeskije i istoriko-kulturnyje svjazi, Leningrad 1971, s. 401. BERNOVA A. A., Nasclenie Malych Zondskich Ostrovov. (Istoriko-etnografieeskoje issledovanie), Moskva 1972, s. 153. �378 Varia CUISENIER JEAN, Economie et parente essai sur Ie;; affinites dc structure entre systeme eeonomique et systeme de parente, Lille 1971, s. 862. DOURNES Jacques. Coordonnees. Structures .Tiirai familiales et sociales. Travax et Memoires de l'Institut d'Ethnologic t. 77, Paris 1972, s. :{2:;. DŹARYLGASINOVA R. Ś., Drevnije kogurescy. (K etnicesl{Qj istorii Korejcev). Moskva 1972, s. 200. ETNICESKAJA istorija narodov Azii, Moskva 1072, ;;. i!J!. FISCHER EBERHARD, Shah Haku, Kunsttractitionen in Nordindicn. Stalllmcskunst, Volkskunst, klassische Kunst, Boblingen 1972, s. 04. I<'RIEDL ERIKA, Trklger medialer Begabung im Hindllkusch und Karakorum. Acta Ethnologica et Linguistica nr 8, Wien 1!J65, s. 127. GAFUROV B. G., Tadziki. Drevnejsaja, drevnaja, i srednevdwvaja istorija, Moskva 1972, s. 657. KA,JMARAZOV G. Ś., Ocerki istorii kultury narodov Dagestana. Ot vremeni prisojedinenija k Rossii do nasi ch dniej, Moskva 1971. s. 472. KULTURA narodov zarubie~noj Azii. Sbornik Muzcja Antropologii i Etnografii t. 29, Leningrad 1973, s. 241. KUMEKOV BUŁAT E., Goslldarstvo kimakol' IX-Xl VI'. po arabskim istornikam, Ałma-Ata 1972, s. 154. LARICEV V. E., Paleolit severnoj, ccntralnoj i vostornoj A;:ii. Cast 2 A;:ija i problema lokalnych kultur (issledovanija i idei), Novosibirsk 1972, s. 412. LEBEDEV A. A., Demograficeskije problemy Iordanii, Moskva 1972, s. 98. MONOGAROVA L. F., Prcobrazovanija v bytu i kultUfe pripamirskich narodnostej, Moskva 1972, s. 172. MUCHAMEDOVA R. G., Tatary-Miśari. Istoriko-etnografićcskojc issledovanie, Moskva 1972, s. 246. OCERKI po istorii chozjajstva narodov Srednej Azii i Kazachstana. Trudy Jllstituta Etnografii im. N. N. lVIikłucho-Makłaja. N. S. t. 913, Lenim'.rad 1!l7:), ;;. 2(jO. OKLADNIKOV A. P., Centralnoaziatskij orag piervobytnogo iskusstva, Novosibirsk 1972, s. 75. RELIGIOZNY.TE predstavlenija i obriady narodov Sibiri v XIX -- nat'ale XX veka. Sbornik Muzeja Antropologii i Etnografii t. 27, Leningrad 1971, s. 299. ROMANOVA A. V., Murejeva A. N., Folklor Evenkov Jakutii, Leningrad 1971, s. 329. SCHUBERT JOHANNES, Paralipomena Mongolica. Wissenschal'tliche Notizen tiber Land Leute und Lebensweise in der Mongolischen Volksrcpublik, Berlin 1971, s. J24, tabI. 16. SOVREMIENNAJA kultura i byt narodov Dagestana, Moskva 1971, s. 2:l7. STIGLMA YR ENGELBERT. Fodermayr Franz, The BarelaBhilala and their Songs of Creation. Musical Analysis of tl:e Songs. Acta Ethnologica et Lingui;;tica nr 20, Wicn 1970, s. 246. SUSANKO M., Dungane (istoriko-etnografire~kij ocerk). FrUll'l.C 1971, s. :W5 TER-SARKTS.JANC A. E., Sovrernicllnaja sernja 11 Arrnjan. Po 11latl'l'ialarn sebkicll raju[JOv Arrnjanskoj SSR, Moskva Hl72, s. 204. VASILEVSKIJ R. S., Proischozdenije i drevniaja l\Ultura Korjakov. Novosibirsk 1971, s. 250. VOSTROV V. V., Kauanova X. A., Materialnaja kultura kazaclJskogo naroda na sovremiennom etapie, Alma-Ata 1972, s. 271. WENINGER MARGARETHE, Physisch-anthl'opologische Untersuchungen an ('inigen SHimmen Zcntralindiens. Acta Ethnologica et Linguist.ka lll' 3, Wicn 1952, s. 156. �Varia 37!J Ar"HYKA ASAMOA ANSA, Die C;psellschartlichen Verhaltnisse del' Ewc-Bevolkerung in SUdost-Ghana, Berlin 1971, s. 227, tabl. XVI. BOSER-SAIUVAXEVANlS RENEE, Textilhandwl'rk in West-Afrika, Basel 1972, s. ~4. tab!. :J1. CAJ'HON .JEAN, Comlllllnautes villageoises Bwa. Mali -Haute Volta. Tome 1. Memoires dl' l'Institut d'Ethnologie t. 9, Paris 197:~,s. :380. EKHOLM KA,TSA, Power and Prestige. The Rise and Fall of the Kongo Kingdom, Upp:-;ala 1972. s. 19li. FERCHIOU SOPHIE, Techniques et societes. Excmple de la fabrication des chćchias en Tunisie, Paris 1971, s. 2:jfl. HIBEHTH .JOHN. The Gbaya. Studia Etllnographica Upsaliensia t. :J7, Uppsala 1973. s. 93. HONEA KENNETH HOWARD, A Contribution to the History of the Hamitic Peoples of Africa. Acta Ethnologica et Linguistica nr 5, Wien 1958, s. 1U9. .rUILLCHA T BERNARD, Les bases de l'organisation sociale chez les Mouktele (Nord-Cameroun). Structures Iignagcres et mariage, Paris 1971, s. 271. PRINS A. H. ,1., Sailing from Larnu. A Study of Ma!'itime Culture in Islamic East Africa, Assen 1965, s. :320. SCHOENAKER SmONIUS, Dil' ideoIogischen Hintergri.inde im GemeinschaHsleben der Pogoro. Ada Ethnologica et Linguistica nr 7, Wien 1965, s. 176. STIRNIMANN HANS, Nguni und Ngoni. Eine Kulturgeschichtliche Studie. Acta Ethnologica et Linguistica nr fi. Wien 196:3.s. 192. SUNDSTROM LAHS. Ecology Clnd Symbiosis Niger Water Folie Studia Ethno~raphica Upsalicnsia t. :35, Uppsala Hl72, s. 176. THAUSING GERTRUD, Sein und Werden. Versuch einer Ganzheitsschau del' Heligion des 1'llaraonenreiclles. Acta Ethnologica et Linguistica nr 23, Wien 1971, s. 298. AMERYKA ALLIANCE ill Eskimo Society. Edited by Lee Guemple, Washington 1972, s. 131. ANTHROl'OLOG y of tllc Numa . .John Wesley Powell's Manuscripts on the Numie Peoples of Western North America 1863-1380. Editors Don D. Fowler and Catherine S. Fo\\'lcr, Washington 1~171,~. :31)7. BASSO KEITH H.. Western Apache Witchcraft. Anthropological Papers of the Ulli\'('!'sity of Arizona t. 15, Tucson 1969, :;. 75. BERZIN A M. ,JA., Formirovanije etniceskogo sostava naselenija Kanady. (Etnostaliccskoje isslcdovanije), Moskva 1971, s. 193. BHATFIELD MAITLAND, The Changing Pattern of Hopi Agriculture. Hoyal Anthropoloc;it'al Institute Occasional Paper nr 30, London 1971, s. 66. BRODA DE CASAS .JOHANNA, The Mexican Calender as Compared to Other Me~oamcril"an Systems. I\da Ethnologica et Linguistica nl' 15, Wien 1969, s. 105. CARVALHO-NETO PAULO DE, History of Iberoamerican Folklore. Mestizo Cultures. Ooslerllout 1969, s. 262. CRUMRINE LYNNE SCOGGINS, Ceremonial Exchange as a mechanism in tribal integratioll among tile Mayos of Northwest Mexico. Anthropological Papl)rS of the Univl'rsily of Arizona nr 14, Tucson 1969, S, 52. �380 Varia FEDOROV A S. G., Russkoje naselcnije Aljaski i Kalifornii. Konec XVIII vcka 1867 g., Moskva 1971, s. 269. FURST PETER T., The Parching of the Maize: An Essay on the Survival of Huichol Ritual. Acta Ethnologica et Linguistica nr H, Wien 1968, s. 42. HILL JAMES N., Broken k Pueblo. Prehistoric Social Organization in the American Southwest. Anthropological Papers of the University of Arizona t. 18, Tucson 1970, s. 150. KLYMASZ ROBERT B., Folk narrative among Ukrainian-Canadians in Western Canada, Ottawa 1973, s. 133. KREUTZINGER HELGA, The Picture of Krio LiCe Freetown 1!JOO-192U. Acta Ethnologica et Linguistica nr 11, Wien 1968, s. 1UO. KROEBER A. L., More Mohave Myths. Anthropological Records t. 27, Berkeley 1972, s. 160. LAGUNA FREDERICA, Under Mount Saint Elias. The Historyand Culture of the Yakutat Tlingit. Part 1-3, Smithsonian Contributions to Anthropology vol. 7. Washington 1972, s. 1395. LONG ELEANOR, "The Maid" and "The Hangman". Myth and Tradition in a Popular Ballad. Folklore Studies t. 21, Berkeley 1971, s. 170. LUKESCH ANTON, Mythos und Leben del' Kayapo. Acta Ethnologica et Linguistica nr 12, Wien 1968, s. 316. MUNK BENTON GABRIELE, Mexikanische Lyrik aus fri.ihgcschichtlichen Zeiten: Acta Ethnologica et Linguistica nr 10, Wien 1967, s. 83. NORTH American Indians. A Comprehensive Annotated Bibliography for the secondary Teacher, Tempe 1973, s. 123. PERKOWSKI JAN L., Vampirs, dwarves, and witches among the Ontario Kashubs, Ottawa 1972, s. 85. ROBE STANLEY L., Mexican Tales and Legends from Veracruz. Introduction. Classification, and Notes. Folklore Studies t. 2~1,Berkeley 1971, s. 161. ROGERS EDWARD S., The Quest for Food and Furs. The Mistassini Cree, 19531954. Ottawa 1973, s. 83. STUART W. B., Gambling music of the coast Salish Indians, Ottawa 1972, s. 114. THOMPSON JUDY, Preliminary study of traditional Kutchin clothing in Museums, Ottawa 1972, s. 92. TREMBLAY M.-A., Laplante M., Famille et parente en Acadie. Ottawa 1971, s. 174. WATSON LAWRENCE C., Self and Ideal in a Guajiro Life History. Acta Ethnologica et Linguistica nr 21, Wien 1970, s. 112. WEAVER SALLY M., Medicine and Politics among the Grand River Iroquois. A Study of the Non-Conservatives. Ottawa 1972, s. 182. AUSTRALIA I OCEANIA BERNDT CATHERINE H., Women's changing ceremonies in Northern Australia, Paris 1950, s. 84. BERNDT RONALD M., Berndt Catherine H., Sexual Behavior in Wcstern Arnhcm Land, New York 1951, s. 247, tabl. 24. FIRTH RAYMOND, Maude Honor, Tikopia String Figures. London 1970, s. 64. FIRTH R., SPILLIUS J., A Study in Ritual Modification. The Work of the Gods in Tikopia in 1929 and 1952, London 1963, s. 31. �381 Valia GLADWIN THOMAS, SARASON SEYMOUR B.. Truk: Man in Paradise, New York 1953, s. 65l. PANOFF MICHEL, La terre et l'organisation sociale en Polynesie, Paris 1970, s. 286. STAGL JUSTIN, Del' Geschlechtsantagonismus in Melanesien. Acta Ethnologica et Lingistica nr 22. Wien 1971, s. 109. SYSTEME des Titres, Electifs ou Hereditaires dans les Nouvelles-Hebrides Centrales d'Efate aux iles Shepherd. Memoires de L'Institut D'Ethnologie t. 10, Paris 1973, s. 491. Zestawiła J. Gerlach-Klodnicka ��INDEKS BeiU R. 135 Bckjarova Olga :l:J8 Benes Bohuslav 251-254, Acipayamli Orhan :338 Adascalitea Vasil :~:H) Al bisetti C. \;3,1 Alcksandl'(wa V. A. 211:; Allmaycr F. Fazio 2911 Angelova Rosica :3:39 Ankermann B. 281 Antonievii' Dragoslav :3:38 Antoniewicz Włodzimierz 220 Armon Witold :11!l,:35·1 Arnott Margaret L. 27~) Assarodobraj Nina 114 Ast Hiltraud 289 Astor Gerhard 286 Aufenanger Heinrich 286 Austen L. 292 Avguśtin Cena 29!l Baer Gprhard 282 Bako Ferenc 210 Bąk Stanislaw :W7, :119. :':'17 Baldus H. 138 Banasević Nikolaj :302 Barabas .J. 276 Baraniuk Tadeusz :352 Baranowski Władysław :354 Barjaktarović~ Mirko R. 87-98, Bartosz Adam :)31 Bas Angelos 298 Bastian Adolf 281 Batky Z. D6 Baudouin de Courtenay .J. 99 Baumann H. 211 Baumer Iso 287 Bausinger Hermann 237-241 Bazielich B. 251 Bednarik R. 2117 OSOBOWY 276, 3:32, 335, :3:39 Berg Gosta 280 Bernsdorf W. 139, 146 Biasutti R. 292 I3icevski Trpko 3:38 Bielecka Elżbieta 352 Bieńkowski Wiesław 107 Biernacka Maria ;308, 319 Bierzanówna J. 112 Birket Smith K. 292 Birou A. 138 Blaszczyk Stanislaw 1M, 307, 319, 330- 332, 354 296, :5:32 Bobióska Celina 111 B0dker L. 1:32, 13:3 Bohdanowicz Janusz 199-21li Bohusz Ksawery 112 Bolog Valeriu L. 285 Bondarcyk V. K. :332, 334, 337 Bonomo G. 291 Brain J. P. 263 Branicki Konstanty 226 Bratanić B. 275, 276, :33:3 Brencz Andrzej 249-251, :302-:305 Bringeus Nils-Arvid 75, 244, 276, Brodard F. X. 287 I3romlej J. V. 294 Bronzini G. B. 290 Brożek Ludwik 250 BrUckner A. lllI. 136 Brudner L. A. 268 Bruhl L. L. 95 Bruk S. J. :334, 337 Brzanov Michajło 338 278 �38·l Brzeziński Jacek a51 13ucewicz Krystyna :l52 Buhler Th. 287 BukureStlijev Michail 338 Burlasova S. :3:35 Burszla Józef 151, 152, 294, :107, :lO8, :\09, :H9, 332-335, 337 Burzyński Jacek 351 Buttitta A. 291, 292 Byhan A. 211 Bystro!'l J. S. 186 Cabej E. 93 Ćajkanović V. 95, 96 Caramella S. 290 Caratini R. 138 Carollo Vincenzo 291, 293 Caso Alfonso 249 Cazeneuve J. 134, 142 Centlivres M. i P. 266 Chętnik Adam 190, 217-223, 349 Childe V. G. 292 Chlebana Milowan ~3()4 Chmiel Adam 187 Chmielowski Stanisław :.1l9 Chorvat Kristof 304 Chybiński Adolf 351 Cienciała Anna 348 Cinciała A. 250 Cinti J. 138 Cirese Alberto M. 275, 290, 291 Cistov K. V. 3:32, :334, 337 Clark J. G. D. 83, 214 Cocchiara Giuseppe 290, 291, 292 Collaer Paul 291 Coon Carleton S. 177 Czabiaruk A. J. 77 Czacki Tadeusz 120 Czaj Joanna 352 Czambel S. 101 Czech Józef 187 Czechowiczowa N. 221 Czerwiński M. 167 Czubala Dionizjusz 181-198 Danachair C. O. 276 Danglova O. 335 Daniel R. 250 D'Anna Giuseppe 290 Davidson D. S. 292 Dc)browski K 1:1:) Dekowski Jan 184, :WS Dias J. 275 Dimitrijević S. 90 Dimovski Michajlo :::lB Djordjevi<:: D. 8(). DO, nu Dobrowolski K. 1511 Domaradzki T. :>48 Donini A. 94 Donkov L. J. :lO5 Dopierała Włodzimierz :152 Drljaca D. 299 Drobnjaković B. 74 Drummond .J. 244 Duczmal-l'acowska Halina 217-22:3 Dudziak Wojciech :151 Dukov L. 335 Dulczewski Z. 5 Dumezil G. 292 Duvignaud J. l:3() DziQgiel Leszek 41-72 Dzimrevski Borivoj :338 Dygacz AdoH 181i Echanove C. A. 1:38 Ega!'dt Brita 280 Egloff W, 288 Ehrenreich P. 281 Ek Sven B. 75 Eliade Mircea 29:3 Ember M, 262 Emrich D. B. 290 Engels Fryderyk 124 Erben Karel Jaromi!' 294 Erich O. A. 135 Erixon Sigurd l:n, 274, 275, Fadyszak Barbara :1.')2 Fairchild H. P. 1:18 Falkowski J. 208 Fava!'a Albert 291 F'eneherg Rupert 289 Fen ton AłexLllld('r 279 Fierla G. 251 Filipovi{: M. S. 8B, 8n Findeisen p, 29D Firlh R. 292 Fischer A. 208 Fischer-Harrichauser Herman Fosler George 166 277 286 �38t; Franko Andrew G. 249 Frankowska Maria 307, 308, 309, 319 Freed S. A. 263 Freedman Robert L. 278 Fried J. 137 Frikel Protasio 282 Frobenius L. 292 Frolec Vaclav 338 Frorian Gereald 338 Fryś-Pietraszkowa Ewa 319 Gaal Karoly 279 Gajek Józef 77, 208, 209 Galanti Carmela 292 Galton 262 Gamerith Anni 279 Gandev Christo 294 Gasparikova V. 335 Gawęcki Marek 2!!4 28(j Gencov S. 96 Gennep A. van 132 Georgijeva Ivanicka 296 Gergelewicz E. 110 Gerstner-Hirzel E. 287 Getz L. 15 Gieburowski Wacław ;151 Glasenapp H. von 139 GIoger Z. 136 Gładysz M. 3:32 Gładyszowa M. 3:15 Głębiński S. 110 Głowacka Joanna 352 Godlewski A. L. 308, :11!J Gołębiowski Ł. 18!! Gotti Ettore L. 292 Gramsci A. 161 Granlund J. 276 Grabner F. 281 Grbić S. 89 Greenwood D.. J. 2(j8 Gremaud Henri 288 Gross D. R. 265 Grubeł-Myskula M. 32l Gschwend M. 288 Gunda B. 136, 276 Haberlandt Arthur 74, LI!}, 210 Haer Ernst 28(; Hahn E. 292 Hahn Frib: 278 Hajduk .Tanina 251 25ti 25 - Lud, tom LVIII Halicka Antonina 220 Haltsonen Sulo 371-372 Harajda Helena 351 Hartmann Robert 281 Hartog Joseph 286 Haselberger Herta 283 Hauser A. 244, 292 Hawthorn H. B. 292 Heilfurth G. 146, 258, 276 Heim Walter 287 Heine-Geldern Robert 211, 281 Henslowa Maria 260-262 Heraklit 263 Hermann Adolf R. 284 Hernas Czesław 107 Herodot 93 Heroldowa I. 335. Heymann Jerzy 149-158 Himmelheber Hans 283 Hirny B. 15 Hirschberg W. 134 Hobley C. W. 94 Hochfeld J. 146 Hofer T. 335 Hoffman-Krayer E. 137 Holzknecht Karl 285 Hołubowicz Włodzimierz 182 Hoops J. 135 Horak Jifi 294 Hrebinczyszyn J. 15 Hultkrantz A. 131, 132, 133, 275 Hvarfner Harald 278, 280 Itman Leszek 307, 319 Jaczewski T. 227 Janicka Urszula 351 Januszkiewicz Bolesław 159-169, 277-281 Jardas I. 91 Jasiczek H. 250 Jasiewicz Zbigniew 308 Jaster J. 227 Jastrzębski Józef 308 .Jaworska Bronisława. Zob. Kopczyńska-Jaworska Bronisława .Jaworski Eugeniusz 319, 360-371 .Jeannert Alain 288 .Jegglc Utz 241 .Tdski Konstantyn 22ti .Jensen A. E. 292 .Jei-abek R. 276, 335 �380 Jerabkova A. 335 Jezierska Renata 289-·293 Jezierski F. S. 115 Jeż-Jarecki Władysław :319 Jostowa Wanda 308 .JUrgens Hans W. 284 Kadłubiec D. 249, 250, 251 Ka1eciak Piotr 307, 319 Kamieński Łucjan 351 Kamiński M. 1. 352 Kamocki Janusz 319 Kantor Ryszard 351 Karadzić Vuk Stefanović 87, 92, 301 Karaś M. 347 Kasprzykowski Zbigniew 352 Kauffmann Hans E. 284 Keesing F. M. 166 Kej10va Viera 304 Kempers A. J. B. 275 Kempers B. 276 Kettmann G. 299, 300 Kirchhoff Paul 281 Kitowski Wincenty 183 Klimaszewska J. 309 Klimova-Rychnova Dagmar 297 K10nowicz S. F. 188 K10ska Gerhard 237-241 Klucki L. 250 Kłodnicki Zygmunt 73-85, 334 K10skowska A. 271 Knecht Sigrid 285 Knezević S. 89, 91 Kobela Detlcv 299, :301 Kobiela D. 299 Kolberg Oskar 294, :337, 347 Koleva Elena 295, 304 Koleva Tatiana A. 297, 338 Kołłątaj Hugo 108, 113, 118, 119-127 Komisel Emilia 338 Komorovsky Jan 294 Konitzky Gustav A. 281 Konig R. 138 Kopczyńska-Jaworska ' Bronisława 151, 270-274, 277, 307-317, :319, 321-:330, :3:35 Korta A. 111 Korzeniowski Jacek 352 Korzoń Tadeusz 114 Korytko Emil 303 Kossina Gustaf 73 Kostic L. 302 Ko:;tov S. 2US Kostrzcw:;ki J. 214 Kostrzewski Jakub lHi Kostysz Juliusz 187 J(ovacevicova Sonia 271;, :3:)4 Kovalikova E. 304 Kovaru V. 335 Kowalska-Lewicka Anna 260-262, 277, 278, 307 Kozłowski E. 252 Kozłowski Roman 220 Kozyr-Kowalski St. 153 Krakowski P. 165 Kramai'il~ J. 335 Kraśko Wincenty 348 Krasnowolski Andrzej 35:3 Kretzenbacher Leopold 289 Kristek Igor 304 Kroeber A. L. 134 Królikowska E. 329 Krupiński Jędrzej 116 Krzanowska Romana 319 Krzanowski Andrzej 309 Krzyżanowski Julian 117, 136 Kryłacz J. 15 Kubiak H. 347 Kuczyóski Antoni 308 Kula Marein 309 Kulbakin S. M. lal Kulisić S. 90 Kurek Jan 352 Kurjaković M. 91 Kusielewicz E. 348 Kutrzeba-Pojnarowa Anna :307, :;09, 319, 3:30-3:32 Kutzelnigg Artur 288 Kuzyk K. 14 Kuźniewski Ignacy :J08 Kwapieniowa Maria 183 Kwaśniewicz W. 151 Kwaśniewski Krzysztof 1:37, 258-259 Kwiek Marek :J51 Kwilecki A. 5, (j, 27 Laade W. 284 Laan K. 137 Lafontain Leopold 116 Lancaster C. S. 264 Lange Ch. H. 276 �Lang-ReitsH\tter M. 2811 Lanlprnari Vittorio 2!J2 Laviosa Zambotti P. 292 Leach M. 137 L"ch .J'·)zcf 308, :n!l Lchr-Spławir"Jski Tadeus/. !HI-I0:' Leiner Maria 289 Leroi-Gourhan A. 138 Lescak M. 335 Leśnodorski B. 112, 115 Lew Stefan 308, 319 Lewowicki Jerzy 321-325 Ligęza Józef 255, 256-258, 360-371 Linette Bogusław 251-254, 308, 319, 350 Lipióski A. 153 Lisakowski Jarosław 351 Lissa Z. 159, 163 Lockwood W. G. 268 Loffler Fritz 299 Logan Michael H. 286 Lorane W. 162 Lorentz F. 99, 100 Lovretić J. 91 Lozar-Podlogar Helena 297, 303 Lurati Ottavis 288 Luschan F. 281 Lutz G. 276 Ładosz J. 153 Łapski O. 14 Łopuszaóski Bolesław 319 Łoś J. lal, 103 Macaj S. 89 Maciejowski W. A. 112 Mackenscn L. 137 Magnuco E. 292 Makarovi6 Gorazd 298 Makarovi6 Marya 298 Malicki Longin 308, 319 Malinowski B. 94, 167, 292 Małecki Mieczysław 10:~ Małkowska Krystyna :i09 Małkowski Stanisław 219 Mancias Jorge 249 Manni Eugenio 292 Marchwiński M. 110 Marczak Krystyna 308, 319 Maresch Gerhard 289 Mariateglli Jose Carlos 249 Marino S. Salomone 289, 291 Marinov Vassil 279 Markus Michal 278, 296, 304 Masny Ewa 353 Mauss 164 May Mark A. 270 Megas Giorgio 292 Meinardus Otto 283, 285 Mentuch A. 15 Michalek J. 335 Mićević L. 90 Mieder Wolfgang 287 Mikkola J. J. 99 Mili6ević M. 88 Miller E. S. 265 Milosavljević S. 89 Mjartan Jim 304 Mockli von Seggern M. 286 Mokłowski K. 208 Moniak Andrzej 352 Moser Dietz-Rudiger 287 Mostny G. 133 Moszyński Kazimierz 74, 103, 151, 207, 337 Mrakovcić V. 91 Mrozówna E. 102 MucchieIli A. i R. 138 Muh1mann W. E. 139, 146 Muller E. W. 146 Muller Iso 287 Murdock George P. 263, 270 Musiat Zygmunt 299, 300 Musielak Krystyna 352 Musinka M. 335 Muszkieta Salomea 350 Muszyński J. 14 Nahodil Otokar 159, 161-J 62, 164 Narr Roland 241 Naruszewicz Adam 118 Nasz Adolf 307, 355-360 Nedić Vladan 301 Nedo P. 299, 332 Neymanova Zofia 319 Niederle L. 95, 101, 208 Niederer Arnold 287 Niedźwiedziński Przemysław 308 Nigra Constantino 291 Nikolic V. 90 Nitsch Kazimierz 99-105 �388 Nolle W. 134 Nordland Odd 280 Norsander Goran 280 Novak Anka 299 Novak Vilko 208, 303 Nowakowski Tadeusz 351 Nowotny Paweł 299, 300 Nyrkowski S. 252 Obst Marian 350 Oelmann F. 214 Oleszezuk Anna I. 353 Olińska Barbara 352 Ondrusz J. 250 Opałek Kazimierz 110, 111, 113 Optołowiez Janusz 308 Ordon E. 348 Ortutay G. 290 Osil1ski A. 138 Ossowski S. 146 bstereng Borehgrevink A. B. 280 Pagliaro Antonio 292 Paladi Kovacs Attila 77 Palm H. 199 Paluehowska-Targońska Anna 352 Pandolfi F. 290 Pankiw W. 15 Pantelić Nikola 296 PantH: Miroslav 302 Paprocka W. 335 Paradowska Maria 225-236, 309 Park G. K. 267 Pasek Jan Ch. 190 Pastuszkiewiez Stanisław 188 Pauli Elisabeth 78 Pavicić-Surnjić M. 90 Pawałowski Jan 247-249 Pawlak Danuta 350-351 Pawliczek Jerzy 353 Pawlikowski J. G. 165 Pawłowska Jadwiga 319 Peeueh G. 15 Penkala Danuta 352 Penusliski Kiril 92, 339 Person B. A. 277 Perzyna L. 116 Peseva-Popova R. 335 Peseva Raina 296 Petrei BertI 289 Petrova E. 208 Petrovski Blaze 3:38 Peukert Herbert 246 Picasso 165 Piegza Karol 251 Pietkiewicz Kazimierz :\08, :W) Pietraszek E. 151 Pietrzak Teresa 221 Pikelis A. M. 171 Pillova Drahomira 304 Pinnov Heinz-Jurgen 282 Piramowicz Zofia 349 Pisutova Irena 304 Pitre Giuseppe 289 Pittioni Richard 289 Plettenburg H. W. M. 275 Podolak Jan 293, 332, 335, :3:38 PodoHlkova Katarzyna 3:35, :n8 Poirier J. 133 Pokropek Marian 222 Polański Jarosław 13, 15 Polivka J. 294 Poloczkowa Barbara 171-189 Polonec Andrej 304 Ponente Nello 290 Poniatowski S. 211 Poniatowski Z. 139 Popowska J. 15 Popvasileva Aleksandra :3:37 Posern-Zielińska Mirosława 262-269 Posern-Zieliński Aleksander 167, 281-284, :308, 309, :319 Potieehin I. I. 135 Pourova-Volbraehtova L. 335 Pranda A. 334 Preuss K. Th. 281 Prus-Wiśniowski Tadeusz :l08, :319 Prvulović B. 89 Przybył Grażyna :35:3 Pszezółkowska-Simiczijew .Janina 107-129 Putilov Boris N. 297, :n2 Radomski B. 1:39 Radziejowski Janus7. :35:, Rakić R. D. 335 Ramovs Mirko 30:3 Ramseyer RudoH .r. ~~HH Hiink Gustaw 27!) Hasmussen H. 27(; Redfield H. ](ifJ �389 HeinfllSs Homan 308, 321 RcinilHi Anna Maria 285 Rej M. 187 Resner Gerald 28(; Rhamm Karl 73, 208 Rigoli Aurelio 291, 292 Ristcski Milan 3:38 Ristovski Blaze :l:32, :3:39 Rivet P. 138 Robek A. 335 Rohan-Csermak G. de 275 Romano Ruggiero 248 Romano S. F. 290 Romer Bela 279 Rossi-Taibbi Giuseppe 292 Rost F. 100 Rozwadowski J. 103 Różycka Teresa 222 Rudnicka-Kruszewska Hanna Rygiel Bruno 250 Ryszkowski K. F. 116 Siemiradzki .T. 227 Sicwiera Kazimierz 35:3 Simiczijew Kole 246-247, 301-302, 339 Simonides Dorota 254-259, 320 Skalnik P. 335 Skalnikova Olga 296 Slobin M. 266 Sławski Franciszek 80 Smereka M. 15 Smidt R. R. 93 Smith Kaj Birket 94 Smolarski M. 110 Smoleński W. 115, 116 Sobierajski Z. 334 Sobisiak Walerian 243-246, 286-289, 301 Sobolevski A. A. 101 351 Salih Abdulhac 3:38 Salwa Wojciech 352 Samochwałenka E. 14 Sarkany M. 335 Sauer O. 292 Sawaniuk M. 15 Scaglin R. 263 Schelbert Leo 287 Scheuermeier Paul 77, 199 Schier Bruno 74, 199 Schleicher August 99 Schmidt Leopold 73, 74, 75 Schneeweis Emil 9:3. 239 Schneider A. 136 Schober Manfred 299, 301 Schrader O. 135 Schreiber A. 277 Schwartz N. B. 2G4-265 Segui Antonio 165 Seitz Georg J. 282 Sejourne Laurette 249 Seler E. 281 Seligman E. R. A. 1:l8 Selmowicz Krystyna 339-347, 349-354 Septunov Mich{ljlović 339 Seweryn Tadeusz 181, 319 Seyda Bronisław llfi Shils E. 159 SocMii Pavol 304 Soja Henryk 352 Sorokin A. P. 164 Spirovska Leopasova 338 Sramkova M. 335 Staeblin Martin 287 Stalmach P. 250 Staszczak Zofia 131-148, 242-243, Staszewski Kazimierz 222 Staszic Stanisław 111, 118 Steinen K. 281 Stelmachowska Bożena 352 Sterly J. 285, 286 Stieber Zdzisław 103 Stigum H. 133 Stika Jarosłav 295 Stoklund Bjarne 280 Stohr W. 134 Striibin Eduard 287 Suboczowa Maria 209, 307, 319 Suchodolski B. 118, 163 Sulińska Jolanta 353 Sulitka A. 335 Sumner William Graham 270 Surzyński Józef 351 Svobodova V. 335 Swanton 263-264 Szabó B. 276 Szabó Matyas 280 Szacki Jerzy 159, 160 Szczepallska Maria 351 Szczepański J. 146, 147, 160 335- 298- 274-277 �390 Szczotka S. 190 Szeluka J. 15 Szendrey Z. i A. 136 Szolnoky Lajos 210 Szromba-Rysowa Zofia 353 Sztolcman Jan 225-236 Szyjkowski M. 110 Szymiczek J. 250 Szymik W. 251 Symes D. G. 267 Śreniowski S. 112 Świętochowski A. 112 Taczanowski Władysław 226, 228 Tagini Jacques 287 Tarko Medard 293-298, 321, 347-348 Taryo Obayashi 284 Tessmann Gunter 281 Teuteberg Hans-Jurgen 243, 279 Theodorson A. G. 138 Thomas W. L. 171 Thurnwald R. 292 Tiby 0.291 Tischner H. 134 Todorov D. 335 Todorova- Vasileva M. 335 Tokarew S. A. 275 Tomeś J. 335 Tomicki Ryszard 353 Toschi P. 290, 292 Tozi Niko 339 Tracz Marek 352 Traczyński Edward 352 Traerup Birthe 246-247 Triimpy Hans 287 Trypućko J. 348 Tumangelov Boris 297, 334, 335 Tyszka A. 154-156 Uplegger Helga 283 Usak J. 335 Uusivirt Hilkk 279 Vakarelski Christo 77, 294, 334 Valeri Renee 279 Vancik F. 335 Vanovicova S. 335 Vafeka Josef 295, 305, 335 Vavilov N. J. 292 Venturelli A. J. 135 Veselovski A. N. 294 Vierkandt A. 146 Viires Ants 75 Vilkuna K. 133, 276 Vujić V. 90 Vuorela Toivo 279 Walendowska Barbara 309 Wali górski Andrzej 41-72, 171 Wanke A. 139 Wasilewski Eustachy 353 Weber A. 163 Weber Max 166-167 Weber-Kellermann I. 276 Weibust Knut 280 Weichart Teodor 116 Weinhold R. 331 Wenhrynowicz T. 15 Werba A. 15 Werbowy M. 10 Wesołowska H. 355-360 Westphal-Hellbusch S. 146 Weyer Edward 177 White D. R. 263 Wick P. 331 Wiegelmann Gi.inter 77, 243-246, 275, 278 Wieruszewska-Adamczyk M. 152 Wierzbicki Zbigniew T. 5-39 Wihorny A. 14 Wildhaber Robert 287 Willems E. 138 Winick C. 133 Winowicz Krystyna 351 Wodzicki Mieczysław 353 Wokroj Franciszek 307, :319 Wrazinovski Tanas 338 Wroński J. M. Hoene 109 Wrześniowski A. 228 Wydra J. 292 Zad rożny J. T. 138 Zadrożyńska-Barącz Anna 354 Zakhos-Papazaharion 338 Załuski Stanisław 113 Zambrzycka-Kunachowicz Anna 35:; Zawierucha Anna 353 Zawistowicz-Adamska Kazimiera 151, 307, 308, 319, 348 �391 Georgi 339 Zecević Slohodan 88. :):)8 Zelenin D. n:l Ziegler Susanne :1:18 Zieliński S. 227 Ziółkowska Justyna 35:) Zinyc Vladymir 295 Zdravcv Znamierowska-Priifferowa 319, 320, 348, 372 Zupfer Wolf Dieter 288 Żdanko T. A. 3:35 Żygulski K. 162 Yoder Don 278 Maria 307, �INDEKS akulturacja u Indian 265, 352 architektura wiejska grecka 292 astTonomia ludowa 52 badania nad kulturą robotniczą 150 - - regionem 367 - - współczesnością 151, 300 - procesów społeczno-kulturowych 1'19158 - społeczności lokalnych 267, :{35 - terenowe 'VI Europie 267 bajki jugosłowiańskie 302 - węgierskie 27 ballada rumuńska 293 bibliografia sycylijskich tradycji ludowych 290 budownictwo ludowe 242, 251,283, 2fJ8, 304 - - alpejskie 288 - - czeskie 295 - - kaszubskie 352 - w Peru 232-233 - sakralne bursztynial~stwo w Polsce 217-223 cargos3'53 cep w hlandii 276 chleb, placek 279 czarownice 293 czas'opisma slawistyczne 102-103 demograficzny słownik 139 demonologiczna literatura 293 dramat ludowy 302 egzogamia 296 epika ludowa 302 RZECZOWY epos słowiański 297 etniczne grupy 14:{ etnoootGnika 260 etnogastronomia 273 etnogeneza Indian 282 - narodu bułgarskiego 294 etnografia angielska 171-189 - Europy 133, 242-243, 274-277 - niemiecka 276 - słoweI1ska 302-30:l - społeczeństw pierwolnych I:l4 - ukraińska 295 et.nograficzna dokumen lacja :310 - klasyfikacja systemalyc:r.na 270-27·!, 276, 330-332 clnograficzne allasy :l3:l-3:H - opisy Peru 230-235 - prace magisterskie :{51-:l53 - sesje, seminaria i konferencje 27f:, 289, 290, 309, 332-335, 337-:139,:348-351 - słowniki i encyklopedie l:ll-H;) - wy'stawy 339-347, 348 etnograficzny film 290, :l'51 etnografii początki 108-I2B - 'Przedmiot i zakres 'bada!'! 273, 271; etnologia holenderska 276 - szwedzka 276 elnomedycyna 284-286 etnomuzykolodzy poznal1scy :151 etno s 294 folklor 136, 254, 256, 297 - bałkański 335-339 - białoruski 337 - cieszyński ~:;O - garncarski 197 - serbski 301, 302 �39;3 - słowiański 294 - rzeszowszczyzny 350 - w Czechosłowacji 335 folklorystyczne słowniki i encyklopedie 137 - zespoły tmraińskie 11-14, 17-18, 22,23, 24-25, 26 folklorystyka europejska 290 - jugosłowiańska 302-303 - włoska 290 folkloryzm 152, 164, 2:39-240, 250 fizjokraci polscy 107-1211 garncal'slwo 1111,283, 289 gospodarka chłopska 2U7, 352 - - w Kenii 41-71 gwary kaszubskie 100 - polskie 101 instytucje społeczne na wsi 352, 353 Instytut Antropologii Społecznej w Palermo 290 100, 101 99-104 kalendarz rolniczy 41-46 kalendarze drewniane 295 karnawał grecki 292 kierunek filozoficzno-historiograficzny 117 kobieta w życiu wsi 63-70, 353 kontakty transpacyficzne 281 kopaczka 47-48 korespondencja G. Pitrego 2!)0 kosze 66, 211, 283, 288 kosznice 200-204 kult Marsa 292 - świ~tych 354 - wody na Sardynii 292 kulty ewangeliczne 265 kultura 166 - lokalna 166 - ludowa niemiecka 238 ~ - rosyjskich osadników w Syberii 295 251 laska pasterska grzechotkowa 280 lecznictwo 196-197 literatura ludowa germańska 133 - - jugosłowiańska 301-303 - - włoska 291 - pólludowa 276 ludoznawstwo 2:17, 211 - niemieckie 237-241 ludożerstwo 233 ludy niecywilizowane 142 łodzie-dłubanki łopaty 280 historia ludoznawstwa niemieckiego 2;37~ 238 hodowla bydła 2811 Human Relations Area Files 270-274 jc;zyki zachodnio-słowiańskie jc;zykoznawstwo słowiańskie - materialna cieszyńskiego - robotnicza 153 - robotników leśnych 301 - społeczna Europy 276 kulturowy wytwór 167 231, 284 magia 52-55, 61, 181-182, 261, 287 - handlowa 351 malarstwo ludowe 288, 291 - - na szkle 251, 304 małżeństwo 354 maski 287 - indiańskie 281-282 meblarstwo wiejskie 276, 299 medycyna ludowa 260-261, 282, 285-286 megalistyczne pomniki 284 metaloplastyka 283 metoda historyczno-porównawcza 294 metodologia etnografii radzieckiej 352 metody ilościowe 263 metodyka badań antropologicznych 263 Międzynarodowe Towarzystwo Przyjaciół muzeów Świata 219 mi t o pierwszych rodzicach 48 mitologia polinezyjska 352 młocka 68-69 młyny wodne 304 mniejszości narodowe w Polsce 5-:3!), :l5:1 muzealnictwo angielskie 171, 174 muzyczne instrumenty 339 muzyka ludowa włoska 291 muzykologia poznańska 350-351 narzędzia rolnicze 47, 251, 276, 289 noszenie na głowie 66 obyczaj 87, 239 �394 obróbka skór 283 obrzędy 143, 242, 251, 292 - doroczne 303, 352 - garncarskie 186-191 - pogrzebowe 94-95, 191 - rodzinne 190-191, 280 opowiadania ludowe 250, 254-256, 287 organizacje społeczne 143, 268 - - pasterzy 276 osadnictwo i kształty wsi 242, 251, 352 paleniska 279 pamiętnikarstwo 255 pasterstwo 304 -- karpackie 295 pieśń żołnierska 288 pieśni ludowe 250, 287, 291 - - bałkańskie 335-337 - - hajduckie 302 - - macedońskie 92, 246-247 - - muzułmańskie 92 - - serbołużyckie 299 - - serbskie 301 - - włoskie 291 - pasterzy sardyńskich 292 - straganowe 252-253 pisarze ludowi 250 plastyka figuralna ludowa 354 plecionkarstwo 283 pług 48-49 podania górnicze 256-258 podział pracy w rodzinie wiejskiej 353 poezja ludowa włoska 291 polowania na ludzkie głowy 95 pokrewieństwo u Bułgarów 296 pożywienie ludowe 243-246, 251, 277, 278280, 288, 296, 353 przebierańcy 303 przechowywanie ziarna 68-69, 199-215 przedstawienie ludowe 289 przemiany kulturowe 296, 334, 353 przysłowia ludowe 250 region etnograficzny 267 regionalizm 250 religia rzymska 292 religie 287 religijne pielgrzymki 265, 287 religijny synkretyzm 309 religioznawcze słowniki 139 rezginie 73-85 rolnictwo 292 - afrykańskie 41-71 - argentyńskie 351 rzemieślnik wędrowny 289 rzemiosło artystyczne afrykańskie 283 - kowalskie 304 - wiejskie 353 rzeźba afrykańska 28:; - ludowa w drewnie 251 rzeźbiarz ludowy 352 rybołówstwo 309, 350, 353 rytuał o charakterze orgiastycznym tzw. anastenaria 292 serowarstwo w Polsce 277 skansen bułgarski 287 slawistyczne studia w Polsce 103 snohactwo 296 sobótki 127 spichrze 199-216 społeczeństwa pierwotne 178 społeczności lokalne 353 sprzęt chmielu 298 stosunki społeczno-gospodarcze 351 strój ludowy 242, 251, 276, 288, 298 - górnośląski 243 struktura rodziny 263 Studium Słowiańskie Uniwersytetu Jagiellońskiego 103-104 styl ludowy w sztuce 283 szamanie afgańscy 266 szamanizm południowoamerykański 282 szkoły ludowe 281 sztuka afrykańska 165 - meksykańska 290 - ludowa 242, 251, 290 - - kukiełkowa 289 - - ukraińska 23 szufla do równania ziemi 280 system klasyfikacji etnograficznej 270 - - przedmiotowej 270-272 systemy pokrewieństwa 263 - społeczne Natchezów 263 tabliczki karbowe 295 tańce ludowe 250, 293 - - bałkańskie 335-337 - - słoweńskie 303 targi i jarmarki 353 tatuaż 283 �395 teatrzyki kukiełkowe 292 teoria fizjokratyczna 108-11:1 - kultury ludowej 290 tkactwo 283 Towarzystwo Badań nad Życiem Ludu 174-176,177 tradycja ludowa 121, 122-123, 125, 127, 159-169, 293, 334-335 tradycje ludowe we Włoszech 242 tradycyjna kultura ludowa 352 transport i komunikacja 73-85, 230-232, 251 tratwy 231 trucizny do strzał 282 twórczość ludowa 298 - półludowa 252-254 typy gospodarstw chłopskich w Irlandii 267 Ukraiflskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne 8-10 ule 352 uprawa winnej latorośli 288 - ziemi 233-234 - - w Kenii 41-71 używki 285 vendetta 296 wiedza ludowa o roślinach - przyrodnicza 282 wierzenia 69, 143, 265, 288 -- garncarzy 191-197 -- związane z duszą 94-96 260-262 ~- - ze śmiercią 353 włókiennictwo na Orawie :304 wózki dwukołowe sycylijskie 2!J1 wróżby religijne 190 wytwórczość ludowa 251 zabawy i gry ludowe sycylijskie 292, 29:] zabudowa wsi wielkopolskiej 352 zagroda chłopska w Kenii 41-71 zaślubiny pośmiertne 87-97 zbieractwo 49-50 zdobnictwo domów mieszkalnych 28:J - sufitów drewnianych 289 - wyrobów garncarskich 304 zwyczaj obdarowywania dzieci w dniu święta zmarłych 292 - karania na granicach 276 -- sadzenia drzewek owocowych na grobie 89 - wmurowywania ofiary w fundament budowli 292 zwyczaje ludowe 239, 242, 292 - doroczne 288, 297, 352 - garncarskie 182-186 - gminne 277 - prawne 287 - urodzinowe 87 - weselne 87, 297 - zapustne 301 zwyczaje i obrzędy bałkańskie kaukaskie 297 zróżnicowanie regionalne 267 żniwa 65-69 �INDEKS ETNOGEOGRAFICZNY Afryka Afryka 135, 145, 211, 215, 283, 286 Afryka północna 74 Bantu 93 Egipt starożytny 78, 82 Etiopia 78, 82 Gobowie 264 Górna Wolta 283 Kamerun 95, 281 Kenia, plemię Luo 41-72 Kongo 95 Maroko 78, 283, 348 Tanzania, plemię Haya 284 Ameryka Ameryka Łacińska 247-249, 264 Ameryka Południowa 142, 145, 282, 290 Ameryka Północna 145, 281, 282 Argentyna 265, 351 Boliwia 352 Brazylia 135, 265, 283 Ekwador 227, 229, 233 Filadelfia 279 Gwatemala 265 Indianie 248, 282, :34H Indianie Toba 265 Meksyk 286, 353 Natchezowie 263-264 Panama, Indianie Kuna 284 Pensylwania 278 Peru 225-235, 281, 352 Stany Zjednoczone 142, 290 Waika, plemię 282 Azja Azja 211, 284 Afganistan 266 Bengalia 284 Chiny, grupa etniczna Yao 284 Indie i Indochiny 145 Indonezja 211, 215 .Jakuci 354 Japonia 142 Kazachowie 266 Kirgizi 266 Malajowie 286 Nepal 285 Syberia 295 Syria 78 Australia i Oceania Australia 143 Cieśnina Torressa 284 Melanezja 97 Nowa Gwinea 95, 28;), 286 Europa }<~uropa I:3:~, 21.5, 22:~, 24:3-246, 266, 274277 Europa południowo-wschodnia 242 Albania, Albańczycy 93, 210, 24.3 Alpy 74, 83 Anglia 171-189 Austria 74, 242, 279, 230, 2ll3-:WH Bajcary 74 Bałkański Półwysep 74, 78, 3') Baskowie 211, 268 Belgia, Belgowie 93, 137, 142 Beneluxu państwa 242 Białoruś 74, 80 Bośnia 74, 268 Bułgaria, Bułgarzy 144, 208, 210, 211, 215, 279, 292, 296, 297, 305 BurgenIand 74, 79 �:397 Chol'wacja 74 Czarnogóra 2!}(i Czechosłowacja 252, 297, :U5 Cyganie z Czechoslowacji :J:i2 Dania 74, 2BO Dobrudża 332 Estonia 78, 7!J Finlandia 242, 279, 280, 2B5 Francja 1'42, 242, 279 Grecja, Grecy 95, 96, 243, 2!l2 Hiszpania 16;3, 211, 214, 242 Holandia 137, 142, 276 Huculszczyzna 20B, 209 Irlandia 242, 21)7, 276 Ilalia 214 Jugosławia 87-97, 10:3, 208, 210, 215, 279, 298, 301-302 Karakaczani 27D Karpaly 83, 27:: Karyntia 26B Kreta 214 Lapończycy 243 Litwa 74, 79, 80, 280 Łotwa 74, 79, BO Łużyce 103, 300-301 l~acedonia 80, 246-247 Niemcy 135, 142, 214, 242, 243, 335 Polska Polska 82, 103, 136, 181-198, 217-223, 261, 277, 280, 354 237-241, 242, 276, 279, 280 Norwegia 24.1, 267, 2BO Orawa :304 Piemont 74 Podole 208, 209 POl-tugalia 142, 211 Rodopy !lO Rosjanie 9:3 Rumunia 210, 24:3, 285, 292 Sardynia 292 Serbia 88, 292, 296, 3:35 Serbowie Łużyccy 93 Skandyna'wia 242, 280 Slawonia, Slawonia 74, 295 Słowacja, Słowacy H2, lO:l, 20 B, 211, 215, 280, 304, 351 Słowenia 74, 298, 303 Słowiańszczyzna, Słowianie 215, 243, 294-298 Szkocja 279 Szwajcaria 242, 280, 286-288 Szwarzwald 74 Szwecja 74, 75, 276, 277, 278, :WO Sycylia 291, 292 Trakowie bałkańscy 9:3 Tyrol 288 Węgry 74, 136, 210, 215, 243, 276, 335 Wielka Brytania 142, 242 Wielkoruś 74, 82 Włochy 78, 80, 142, 242, 289-29:3 Związek Radziecki 75, 1:36, 142, 143, 2J 5, 95, 199, 207, Beskid Śląski i żywiecki :l.'i2 Białostockie 22 Bieszczady 7, 353 Bojkowie 7 Cyganie na Polskim Spiszu :351 Gdańskie 22, 28 Kołbielskie 353 Krakowskie 23 Kurpie 218 Lubelskie 25, 321 Olsztyńskie 20-22 Podhale 279, 351, 352 Podlasie 353 Pomorze, Pomorzanie 99, 24:3 Pomorze Zachodnie 352 Rzeszowskie 26, 352 Spisz Polski 351 Szczecińskie 23 Śląsk Cieszyński 249-251 Śląsk Dolny 7 Śląsk Górny 256-258, 35:3 Śląsk, Ślązacy 209, 243, 254, 258-259 Ukraińcy w Polsce 5-39 Warmia i Mazury :352 Wielkopolska 354 Wrocław 259 Wrocławskie 25, 29 260- ��SPIS ILUSTRACJI 1. Zagroda Obarego Nyaruotha (tabI. rys.) w Ng'iya (tabl. rys.) . 3. Rezginia kabłąkowata loogused. Vónnu, raj. Tartu, Estonia. Według A. Vlire.sa . 4. -Rezginia kabłąkowata pugatsid, Ampla, raj. Harju, Estonia. Według A. Viire~;a . 5. Rezginia kabłąkowata, Ivankovo, pow. Vinkovci, Slavonia. Według M. Gavazziego (za K. Moszyńskim) 6. Rezginia kabłąkowata, rezgiń, Wierzchlesie, .pow. Sokółka. Fot. J. Grocholski . 7. Transport przy pomocy rezginii kabłąkowatej, rjeski, Nowoberezowo, pow. Hajnówka. Fot. J. Grocholski . 8. Rezginia z drążkami prostymi, rete, góry Piemontu, Liguria, środkowe .i południowe Włochy Według P. Scheuermeiera . 9. Rezginia z drążkami prostymi, vorzóbla, Rodopy. Według informacji li,stownej Ch. Vakarelskiego . 10. Transport przy pomocy rezginii z prostymi drążkami, vrzmi, Macedonia Według B. Drobnjakovića . 11. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Rogatka w Bośni. Według A. Haberlandta, Die Volkstiimliche Kultur Europas in ihrer geschichtelichen Entwicklung, [w:] mus trier te Volkerkunde. Red. G. Buschan, t. 3, Stuttgart 1926, s. :354. 12. Kosz na kukurydzę z miejscowości Tarskie, pow. zaleszczycki. Foto S. Poniatowskiego z materiałów Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu 1:~. Koszowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego, Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu . 14. Koozowy spichrz z Bułgarii. Ze zbioru Ch. Vakarelskiego . 15. Spichrz koozowy z miejscowości Rosrzniw, pow. Tłumacz. Fot. J. Gajek 16. Kosznica z miejscowości Liczkowce na Podolu. Fot. J. Gajek, l{l:36 r. 17. Kosznica z miejscowości Jabłonów na Podolu. Fot. J. Gajek lB. Kosz z miejscowości Redina w Bułgarii. Według S. Kostova i E. Petrovej, Selski bit i izkustvo v Sofijsko, Sofia 1935, s. 48 . 19. Ambal' płozowy z Węgier. Fot. K. Kwaśniewski. 20. Kosznica na kukurydzę z miejscowości Polsko w Bułgarii. Fot. Ch. Vakarelski, 1957 r. . 21. Typy spichlerzy plecionych na zboże lub kukurydzę uszeregowane zgodnie z hipotezą o ich ewolucji (labl. rys.) . 2. Targ 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 �400 22. 23. 24. 25. Hipotetyczny proce" ewolucji spichrzy Ilustracja bez podpisu (HRAF) Adolf Nasz Józef Ligęza (tabl. rys.) 212 273 355 :l61 SPIS MAP 1. Przybliżony 2. Przybliżone zasięg rezglllll w Europie . zasięgi niektórych nazw rezginii w Europie. 76 81 �ILLlJSTRATIONS 1. Farm oC Obary Nyaruoth (table 2. Market in Ng'jya (table fig.) ;l. Loogused type of bow-shaped 4. 5. 6. 7. 8. 9. 10. 11. 12. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. 21. 22. 26 - fig.) . rezginia. Vónnu, area of Tartu, Estonia. By A. Viircs . Puoat~id type or j)f)w-shaped rezginia. Ampla, are::! of Harju, Estonia. By A. Viires . Bow-shaped rezginia. Ivankovo, area Ol Vinkovici, Slavonia. By M. Gavazzi (after K. MO;,ZYI'ISki) Rez(Jiń type Ol bow-shaped rezginia. Wierzchlesie, area of Sokółka. Photo by J. Grocholski . Transport using rjcski type of bow-shaped rezginia. Novoberezovo, area ol' Hajnówka. Photo by .J. Grocholski Rete type oC rezgin i:l with straight sticks. Piemonte Mts, Liguria, central and southern Haly. By P. Seheuermeier . V",.z('hlu type ol' rezginia with straight stieks. TIhodope Mts. According to the letter or Ch. Val(;lrclski Transport usil1l~ vrzmi type of rezf~inia with straight sticks. Macedonia. By Il. Drobnjakovj{: . Basket lac corn from Rogatiea, Bosnia. By A. Haberlandt, Die Volkstumliche Kultur E'U1opas in ihrer gesichtelichen Entwicklung, [in:] Illustrierte VOlkerkunde. Ed. by G. Busehan, vol. ;l, Stuttgart 1926, p. 354 . Basket for corn Jrom Tarskie, area of Zaleszczyce. According to a manuscript of S. Poniatowski, property of the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocław . Wicker granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski in the Archives of Polish Ethnographic Society in Wrocłavi . Wicker -granary from Bulgaria. Collection of Ch. Vakarelski Wicker granary from Roszniv, area of Tłumacz. Photo by ,T. Gajek Basket from Liczkawce in Podolia. Photo by J. Gajek, 1936 Basket from Jabłon<"lw in Podalia. Photo by J. Gajek Basket from Redina in Bulgaria. After S. Kostov and E. Petrova, Selski bit i iz/custvo v Sofijsko, Sofia 19;~5. p. 48 . Ambar p!o:::Otcy from Hungary. Photo by K. Kwaśniewski . Basket for corn from Polsko, Bulgaria. Photo by Ch. Vakarelski, 1957 Types of wicker granaries for grain or corn. Arranged according to the hypothesis of their evolution (table fig.) . Hypothetical process li!" the C'volution of granaries (table fig.) . Lud, tom Lvur 54 62 77 77 78 78 79 80 80 80 201 201 201 201 202 202 203 203 203 203 206 212 �23. Illustration without 24. Adolf Nasz 25. Józef Ligęza . caption. (HRAF) 273 355 361 MAPS 1. Approximate 2. Approximate range of using rezginia in Europe ranges of various terms for rezginia 76 in Europe 81 �Spis treści L STUDIA, ROZPRAWY Zbigniew T. W i e r z b i oC k i, Awans Sipołecmo-kulturalny ludności ukraińskiej w PRL po 1956 r. . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Lcszek D z i ę g i e l, Roczny cy.kl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginie w Europie . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i ć, Zaślubiny pośmiertne albo zastępcze. (Wprowadzenie porównawczo-historyczne do objaśnienia obyczaju) Tłum. Z. Darasz . 5 41 73 87 Tadeu.sz L e h r - S p ł a w i ń s k i, wistyki Janina Pszczółkowska-Simiczijew, zaintercSQwań etnograficznych lI.ARTYKULY, Zasługi Kazimierza Nitscha na polu sla99 Fizjokraci pols·cy a początki 107 OMOWIENIA, MATERIAŁY Zofia S t a s z c z a k, O powojennej leksykografii etnograficznej Jerzy H c.y ITI a n 11. UVV<l.,:;i lU temat badania procesów społeczno-kulturowych Bolesław J a n u s z k i c w i c z, Na marginesie dwóch rozprawo tradycji. Barbara P o l o c z k o w a, Kierunki współczesnych prac etnograficznych w Anglii . • Dionizjusz C z u b a I a. Zwyczaje, obrzędy i wierzenia garncarzy polskich Ja nL.!S z B o h d a n o w i c z, Pomies·zczenia koszowate o charakterze .s.pichrzowym. Halina D uc z m a I - P a c o w s k a, Wkład naukowy doc. dr Adama Chętnika w dziedzinie bursztyniarstwa i jego działalność w Muzeum Ziemii PAN w Warszawie. Mariel P a l' a d o w.s k a, Relacja Jana Sztokmana o XIX-wiecznym Peru III. RECENZJE, PRZEGLĄDY WYDAWNICTW 131 149 159 171 181 199 217 225 I CZASOPISM Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Kloska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) GUnter Wiegelmann, Alltags.- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige Stcllung. 1967 (Walerian Sobisiak) . BirŁhe Tracrup, East macedonian Folk Songs. 1970 (Kole Simiczijew) . 237 242 243 246 �104 "Ameryka Indiańska'?" - Spory {) hisiuri(;. \Ny!Jr")J' i w·;\' ..'p ]tuggie]'!) H()il1ano. 1971 (Jan Pawałowski) . Płyniesz Olzo ... Praca zbiorowa pod red. D. Ea:Hu!xa, L. 1 :2, 1!)(i7, l!Jn (Andrzej Brencz) . Bohuslav Benes, Svćtsk;j kramM'sk{1 pise{!. 1070 (LJo[Juslaw Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we wspólcze,'inych opowiar!ani,lch Judowych. 1972 (Janina Hajduk) Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego ŚJ:]sku. 1072 (Domla Simonidcs) Krzysztof Kwaśniewski, Wrocław jakiego nic znamy. 1!J72 (Dorota Simonides) Maria Henslowa, \V"iedza ludowa o bożym drzewIn1, bvlicy pi{)!unie. 1072 (Anna Kowalska-Lewicka) 2'17 249 251 254 256 258 260 Ethnology, t. 10, 1071 (Mirosława Posern-ZicliJ!ska) Ethnology, t. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zieliliska) Human Relations Area Files (Bronisława JawoTs/w) Ethnologia Europaea, R. I-V, 1957-1972 (Zofia Slasze~a/;) Ethnologia Scandinavica, R. 1071, UJ72 (Bolesław Ja11l1sz1dcwiczl Zeitschrift fur Ethnologie, t. 94, 1969, z. 1-2 (Aleksander l'O.'CI'II->:iclill"';i) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek: Gawęcb) Schweizerisches Archiv flir Volkskunde. 1970. z. 1-4, 1971, z. 1-4 (Walerian Sobisiak) 262 2G6 270 274 277 2S1 284 286 Osterreichische Zeitschrift fUr Volkskunde. 1972, z. 1 4 (Walerian S"uisia/() Annali deI MUSeD Pitre, t. 1-15, 1950-1964 (Henata J eziersbl) Ethnologia Slavica, t. 3, 1972 (/VIedard TarKO) . Slovenski Etnograf. 1970, 19'71 (Walerian So1Jisia/') LE~topis, nr 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1956 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) . Zbornik SlQvenskeho N{u'odnr,ho MI:lze;1.Etn{)gl';il'i;l, t. I:), 1!)T~ (/1 nc1rz('.i 1Jrcnc.:) 288 289 293 208 299 301 302 304 IV. E.IWNIK/\ Sprawozdanie z c1ziałalnoś-::i Zarządu Glównegu P1'L Z:,I (ll,j'('; tl'l.'.'(·11Lit 1:;1dencji od]9 września 1970 1'. do 8 czerwca U)7:l !'. (Bronislawa .Ialcors/w) XLVIII Walne Zgromadzenie PTL i Sesja NauJuw;: IV Lublinit! w dni:lcl1 8-10 czerwca 1973 r. (Medard Tar/w) . Dyskusja Oddziałów na temat osiąr;ni(;6 i {'l'1(j\\' 1'1'1,. I'oci';lI!1l')W;llli'l (1)1'0nislawa Jaworska, Jerzy LewowicIci) . W odpowiedzi Oddziałom - uwagi Prezydillm ze; l'TL (Hronis/all'cl Jal(,ol':;I([/) Działalność Ośrodka Dokumentacji i Informacji Etno,C;l'aficzne,i przy j1oJo;kim Towarzystwie Ludoznawczym w 1972 r. (Bronisława Jaworska) . Sprawozdanie z Międzynarodowej Konferencji czasopismLl "Demus", puświ,:conej wdrażoniu jednolitej klasyfikacji proc etnograficznych i folkhl'::stycznych, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa j Stanislaw Blasze,zyk) . II Międzynarodowe Sympozjum Ethnologia Slavica 1972 (JeJze! Bursztaj III Międzynarodowe Sympozjum EthnologiC! Slavica, ] 97:l (Jó.ze! Dllrs.zta) Międzynarodowa Konferencja pt. "Przemiany tradycji ludowych w csns", 1972 (Józef Bursz ta) . VI Bałkański Festiwal Pieśni i Tańców Ludowych ori'Z III Mic;cL-:ynarod(ll\c Sympozjum Folkloru EałlClń,!:iego, ]973 (Ko/c Simiczijcw) Wystawy etnograficzne w 1972 1'. (KrYI>tyna SeIllwwic,;) . 307 317 ;J21 :-l25 328 3:30 332 333 334 335 339 �405 Wystawa lwlbergowska w Krakowie, 197:3 (Medard Tarko) Krajowe sesje, seminaria i konferencje etnograficzne w 1972 r. (Kr1lstyna Selmowicz) 347 348 Sesja muzykologów w Poznaniu Magisteria i doktoraty z zakresu (Danuta etnografii Pawlak) 350 w 1972 r. (Krystyna Selmowicz) 351 V. IN MEMORIAM AdoH Nasz (Henryka Wesolowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierows1ca-Prujferowa) 355 360 371 VI. VARIA Najwa~rliejsze nicka) nabytki zagraniczne Biblioteki . Indeks tomu 58 (Jadwiga Gerlach-Klodnicka) Indeks osobowy . Indeks rzeczowy . Indeks etnogeograficzny Spis ilustracji i map Illustrations PTL (Jadwiga Gerlach-Klod- 373 383 383 392 396 399 401 �Contents 1. STUDIES, PAl'EH::> Zbigniew T. W i e r z b i c k i, The Socio-Cultural Advancemcnt of the Ukrainian Minority in Poland since 1956 . Andrzej Wal i g Ó l' S k i, Leszek D z i ę g i e l, The Annual Production Cyclc of a Peasant Farm among the West Kenyan Luo . Zygmunt K ł o d n i c k i, Rezginias in Europe . Mirko R. B a l' jak t a l' o v i Ć, Posthumous ol' Substitute Wedding Ceremony (A Comparative and Historical Background to the Explanation of the Custom). Trans!. by Z. Darasz Tadeusz L e h l' - S p ł a w i ń s k i, Kazimierz Nitsch's Contribution to Slavonic Studies Janina P s z c z ó łka w s k a - S i m i c z i j e w, Polish Physiocrats and the Beginnings of Ethnographic Interests . II. ARTICLES, DISCUSSIONS, OF PUBLICATIONS (Jan Pawalowski) 73 87 9a 107 131 14!l 159 171 181 199 217 225 AND PERIODICALS Herman Bausinger, Volkskunde (Gerhard Klaska) . Iro-Volkskunde. Europaische Lander. 1963 (Zofia Staszczak) Glinter Wiegelmann, Alltags- und Festspeisen. Wandel und Gegenwartige SteHung. 1967 (Walerian Sobisiak) . Birthe Traerup, East Macedonian Folk Songs. 1970 (Kale Simiczijew) . "Ameryka Jndiańska?" - Spory o historię. Wybór i wstęp Ruggiero Romano. 1971 41 MI\TETU/\LS Zofia I'; t a s z c z a k, Postwar Ethnographic Lexicography . .Jerzy H e y m a n n, Notes on Studying Socio-Cultural Processes Bolesław J a n u s z k i e w i c z, Two Papers on Tradition - a Side Note Barbara P o l o c z k a w a, Trends in Modern English Ethnographic Research Dionizjusz C z u b a l a, Customs Rites and Beliefs of Polish Potters . Janusz B a h d a n o w i c z, Wicker Containers Used for Granaries . Halina D u c z m a 1- P a c a w s k a, Dr Adam Chętnik's Scholarly Contribution in the Field of Amber Production and His Activities in the Earth Museum of the Polish Academy of Sciences in Warsaw . Maria P a l' a d o w s k a, Jan Sztolcman's Account on the Nincteenth Century Peru . III. REVIEWS 5 237 242 243 246 247 �407 Płyniesz Olzo... Collective (Andrzej work ed. by D. Kadłubiec, vol. 1-2, 1967, 1972 Brencz) Bohuslav Benes, Svetska kramarska piseń, 1970 (Bogusław Linette) . Dorota Simonides, Powstania śląskie we współczesnych opowiadaniach ludowych. 1972 (Janina Hajduk) . Józef Ligęza, Podania górnicze z Górnego Śląska. 1972 (Dorota Simonides) . Krzysztof K\vaśniewski, Wrocław, jakiego nie znamy. 1972 (Dorota Simonides) Maria Hcnslowa, Wiedza ludowa o bożym drzewku, bylicy i piołunie. 1972 (Anna Kowalska-Lewicka) Ethnology, vol. 10, 1971 (Mirosława Posern-Zielińska) Ethnology, vol. 11, 1972 (Mirosława Posern-Zielińska) Human Relations Area Files (Bronisława Jaworska) . Ethnologia Europaea, vol. I-V, 1967-1972 (Zofia Staszak) Ethnologia Scandinavica, vol. 1971-1972 (Bolesław Januszkiewicz) Zeitschrift filr Ethnologie, vol. 94, 1969, fasc. 1-2 (Aleksander Posem-Zieliński) Ethnomedizin/Ethnomedicine. 1971, 1972 (Marek Gawęcki) . Schweizerisches Archiv fUr ,Volkskunde. 1970. fasc. 1-4. 1971. fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Osterreichische Zeitschrift filr Volkskunde. 1972, fasc. 1-4 (Walerian Sobisiak) Annali del Museo Pitre, vol. 1-15, 1950-1964 (Renata Jezierska) Ethnologia Slavica, vol. 3, 1972 (Medard Tarko) . Slovenski Etnograf. 1970, 1971 (Walerian Sobisiak) U~topis, no. 14, 1971 (Walerian Sobisiak) . Narodna knjizevnost. 1966 (Kole Simiczijew) . Traditiones, vol. 1, 1972 (Andrzej Brencz) Zhornik Slovenskeho Norodneho Mózea. Etnografia, vol. 13, 1972 (I1nrlrzC'j Bre7lcz) 249 251 254 256 258 260 262 266 270 274 277 281 284 286 288 289 293 298 299 301 302 304 IV. CHRONICLE An account on the activities of the Polish Ethnographic Society Headquarters since Sept. 19, 1970 to June 8, 1973 (Bronisława Jaworska) . The 48th General Meeting of the Polish Ethnographic Society and the Symposium in Lublin, June 8-10, 1973 (Medard Tarko) . The discussion of the Sections concerning the achievements and aims of the Polish Ethnographic Society. Recapitulation (Bronisława Jaworska, Jerzy Lewowicki) Blaszczyk) 317 321 . The Polish Ethnographic Society Headquarters explains the problems raised by the Sections (Bronisława Jaworska) The activities of the Ethnographis Records and Information Centre at the Polish Ethnographic Society in 1972 (Bronisława Jaworska) . An account from the International Conference organized by Demos magazine and devoted to the problem of the uniform classification of the ethnographic and folkloristic works, 1973 (Anna Kutrzeba-Pojnarowa and Stanisław 307 . II International Symposium Ethnologia Slavica 1972 (Józef Burszta) . III International Symposium Ethnologia Slavica, 1973 (Józef Burszta) . International conference "The Changes of Folk Tradition in Czechoslovakia", 1972 (Józef Burszta) . VI Balkan Festival of Folk Songs and Dances and the III International Symposium of the Balkan Folklore, 1973 (Kole Simiczijew) . 325 328 330 332 333 334 335 �408 Ethnographical exhibitions in 1972 (Krystyna Selmowicz) . The Kolbergian exhibition in Cracow, 1973 (Medard Tarko) Ethnographic Sessions., seminars and conferences in Poland styna Selmowicz) ;);)9 347 in 1972 (K rJJ- 348 350 . Session of musicologists in Poznań (Danuta Pawlak) M. A. and Ph. D dissertations in ethnography in 1972 (Krystyna Selnww;c.z) :)51 V. IN MEMORIAM Adolf Nasz (Henryka Wesołowska) . Józef Ligęza (Eugeniusz Jaworski) . Sulo Haltsonen (Maria Znamierowska-Priifferowa) 355 360 371 VI. VARIA The most important foreign purchases of the Library (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) Index to vol. 58 (Jadwiga Gerlach-Kłodnicka) List of names . List of problems . Ethnogeographical index List of illustrations and maps Illustrations Polish Ethnographic Society 373 383 383 392 396 :199 401 �"LITERATURA Dwumiesięcznik LUDOWA" naukowo-literacki Czasopismo wydawanI:' przez Zarząd Główny Polskiego Towarzystwa I.udoznawczego ADRES REDAKCJI: 50-139 WROCLAW, UL. SZEWSKA 50{51, TEL. 446-13 "Literatura I,udowa" ukazuje się obecnie w nowej szacie graficznej jako dwull1iesh~cznik nnukowo-l iteracki. Zgodnie z nowoczesnym pojmowaniem folkloru, pismo dt1ży do ogarnięcia różnych zakresów żywej, popularnej twórczości ludowej, podejmując tym samym badania w rejonach zaniedbanych przez humanistykc~. Czasopismo ogłasza artykuły i materiały związane z folklorem różnych środowisk zawodowych. Tematyka badawcza obejmuje złożony folklor miasta przekazywany przez tradycję ustną, ale też w formie druków miejskich (ballada uliczna, powieść brukowa, sennik itp.). Stawiając szczególny nacisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych, o folklorystyczne źródła przemian literatury, o związki między pojt:ciami folkloru, literatury popularnej, kultury masowej --- "Literatura Ludowa" pragnie równocześnie utrzymać szerokie spojrzenie na całość procesu kulturowego od średniowiecza po współczesność. ('('n:1 pJ'f'nurnl'mty krnjowl' j: p()lroczna - 7.124. rOC7.na ._. 7.ł 48. Inst.ytucjl' pnristwowe i społeczne - 7.akłady pracy, szkoły itp. mogą z"lInawinć prenumerat',' wyłącznie w miejscowych Oddziałach i Delegaturach "Ruch", w terminie do 25 listopada na rok następny. Prenumeratorzy indywidualni mogą opłacać prenumeratę w urzędach pocztowych i u listonoszy lub dokonywać wpłat na konto PKO Nr 1-6-100020 Centrala Kolportażu Prasy i Wydawnictw "Ruch", Warszawa ul. Towarowa 28, w terminie do dnia 10 miesiąca poprzedzającego okres prenumeraty. Prenumeratę ze zleceniem wysyłki za granicę, która jest o 40"/n droższa, przyjmuje Biuro Kolportażu Wydawnictw Zagranicznych "Ruch" Warszawa, ul. Wronia 2:~, konto PKO Nr 1-6-100024. Egzemplarze numerów zdezaktualizowanych można zamawiać w Zarządzie Głównym PTL, 50-139 Wrocław, ul. Szewska :36, tel. 438<t2. �Cena zł 50,- WYD,\ WNICTWA JlOLSKlm~n TflWJ\lłZYSl'W,\ w latach 1895-1974 -~I '-, ~"; .•••• .) LUD (1895-1974) ,I .' ,-I - i Tomy I-LVIII PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE (1934-1974) Tomy I-XXVII PRACE ETNOLOGICZNE (1947-1974) Tomy I-IX ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH (1949-1974) Zeszyty 1-31 część I POMORZE I WARMIA zeszytów: 3 II WIELKOPOLSKA I KUJAWY zeszytów: 4 część III ŚLĄSK zeszytów: 5 (,zf~śl~ IV MAZOWSZE i SIERADZKIE zes:r.yt(l\\,: l: cZGŚć V MALOPOLSKA zeszytów: 11 część ARCHIWUM ETNOGRAFICZNE (1951-1974) Nr 1-32 BIBLIOTEKA POPULARNONAUKOWA Tomy LITERATURA (1958-1974) I-VIll LUDOWA (1957-1974) Roczników l:l ł... ODZKIE STUDIA E:TNOGRAFICZNE (1 !l5!J-197 4) Tomy DZIEŁA WSZYSTKIE wyszło: Reedycja I-XV OSKARA - :l(-j tomów. KOLBERGA Edycja - (1961-1974) 21 tomów Zamówienia przyjmuje: POl,SKIE TOWAHZYSTWO LU])OZN/\ W( ':I.E 50-139 WROCLAW, ul. SzewslHl :l(i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a01d847e76ca02687461dc57fb9e05b.pdf d1d7e0ffb28618e9dc72dc5423bd6436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5176 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource etnologia - teorie badania terenowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4801 Title A name given to the resource Vincent Crapanzano o badaniach terenowych / LUD 2007 t.91 Description An account of the resource LUD 2007 t.91, s.17-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ostojska, Eliza Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 91, 2007 I . STUDIA I MATERIAŁY ELIZA OSTOJSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki VINCENT CRAPANZANO O B A D A N I A C H TERENOWYCH Antropologia dialogiczna Martyn Hammersley w swojej książce What's Wrong with Ethography? (1992) wskazuje na przeobrażenia, jakie miały miejsce w naukach społecznych w związku ze stosowaną przez nie metodą badań. Początkowo spór dotyczył badań jakościowych — ich przeciwnicy widzieli w nich podejście nienaukowe, mogące służyć co najwyżej jako pomocne im narzędzie. Zawieszenie broni mię¬ dzy zwolennikami badań jakościowych i ilościowych zostało przerwane przez głosy zwątpienia antropologów, które pojawiły się wraz z różnicowaniem się po¬ dejść metodologicznych w ramach tej dyscypliny. Hammersley wskazuje na dwa główne obszary tego krytycznego — i autorefleksyjnego — podejścia wewnątrz antropologii (Hammersley, 1992, s. 2). W centrum pierwszego z nich znalazła się dyskusja dotycząca celu działalności etnograficznej, a konkretnie — relacji pomiędzy badaniami i praktyką. W tym nowym spojrzeniu na badania terenowe podkreśla się, iż jest możliwe, a nawet wskazane, ściślejsze związanie ich ze sferą społecznej użyteczności — zaleca się tu prowadzenie takich badań, których wyniki mogłyby zostać wykorzystane w ramach działalności administracyjnej, edukacyjnej czy społecznej. W ramach drugiego, który określić można mianem antyrealistycznego, podjęto zmagania z problemem reprezentacji, umieszczając w centrum rozważań kwestię prawdziwości etnograficznych przedstawień i ich legitymizacji. Clifford Geertz — w kontekście pomysłu Stephena A. Tylera na etnografię „ewokacyjną" — pisze, iż ten krytyczny stosunek do dotychczasowej praktyki antropologicznej: 1 1 Wyłaniająca się z tekstów S.A. Tylera (1986, 1999) wizja etnografii opiera się w znacznej mierze na próbie zdemaskowania autorytetu naukowych pojęć oraz krytycznym odniesieniu do modernistycz­ nego dziedzictwa, a zwłaszcza takich kategorii jak mimesis, metanarracja, pismo. �Eliza Ostojska 18 odzwierciedla uznanie faktu, przyjmowanego przez coraz szersze kręgi, że „mówić jak jest" jest sloganem (...) nieadekwatnym w etnografii (...). Nieadekwatność słów wobec doświadczenia i ta ich tendencja prowadzenia do coraz to innych słów jest czymś znanym od dawna matematykom i poetom, lecz etnografów to raczej nowe dla nich odkrycie wprawiło, niektórych w każdym bądź razie, w stan rozstroju, być może permanentnego, choć raczej doraźnego (Geertz, 2000, s. 185-186). I nawet, jeśli tak radykalne pomysły na zreformowanie antropologii jak Tylerowski uznać możemy za dyskusyjne , to polemika z tradycją etnograficzną, która niewątpliwie pojawia się także w projekcie amerykańskiego antropologa , zainicjowała w ramach autorefleksyjnego nurtu tej dyscypliny odmienne spojrze­ nie na pewne zagadnienia praktyki badawczej. Celem mojego artykułu nie jest rozpatrywanie kwestii reprezentacji pod ką­ tem — tak jak czyni to część przedstawicieli wspomnianego już nurtu krytycz­ nego — retorycznego uwarunkowania etnograficznego pisarstwa . Chciałabym raczej skupić się nad kwestią nadal, moim zdaniem, istotną i ostatecznie nie roz¬ strzygniętą, a mianowicie nad sposobem badania rzeczywistości społecznej, jaki miałby obowiązywać w antropologii. Idea naukowego panoptikum, w którym następowało całkowite oddzielenie obserwatora i obserwowanych, a życie tych ostatnich było przedmiotem nieprzerwanej inwigilacji, odeszła już chyba bezpo¬ wrotnie w zapomnienie . Co jednak miałoby zająć jej miejsce? Jednoznacznej odpowiedzi udzielić nie sposób. 2 3 4 5 Część antropologów — a wśród nich Vincent Crapanzano, którego poglądy chciałabym tu przybliżyć — upatrując w spotkaniu z Innym punkt wyjścia an¬ tropologicznej działalności, opowiedziała się za tym, by docierać do tego, co odmienne poprzez dialog. Należy jednak pamiętać, iż takie podejście badawcze nie jest procesem pozbawionym etycznych wątpliwości — w każdym dialogu uczestniczy przecież jakieś konkretne ,ja" i konkretne „ty". Konieczna zatem, w moim odczuciu, stała się refleksja nad tym, jakich norm należałoby w tej sy¬ tuacji przestrzegać. Co więcej, rozmowa między antropologiem i Innym jest nie tylko dialogiem między określonymi kulturami, ale także między historycznie 2 Ramy tego artykułu nie pozwalają mi na podjęcie szczegółowej dyskusji z Tylerem, którego podej­ ście ściśle wiąże się z zastosowaniem na gruncie antropologii dekonstrukcji spod znaku J. Derridy. Tyler tak chociażby pisze o postmodernistycznych etnografiach: „postmodernistyczne etnogra­ fie uprzywilejowują «dyskurs» nad «tekstem», wysuwają na pierwszy plan «dialog» przeciwstawiony «monologowi» i kładą nacisk na opartą na współpracy i współudziale naturę sytuacji etnograficznej, kontrastując j ą z ideologią transcendentnego obserwatora" (Tyler, 1986, s. 126). Rozważania antropologów — wychodzących z założenia, iż „etnografia jest z konieczności pi­ sana" (Pool, 1999, s. 288) — skupiły się w ramach tego podejścia przede wszystkim na technikach, jakie sami stosują, aby przekonać nas do swojego „bycia tam", czy to za pomocą konstruowania an­ tropologicznego autorytetu (Clifford, 2000), czy też powołując do życia „zaświadczające ja" (Geertz, 2000). Innymi słowy, antropolog stał się tubylcem (Rabinow, 1999, s. 98), a osią, wokół której toczy się dyskusja, jest tekst etnograficzny. Wystarczy chociażby prześledzić rozważania na ten temat J. Clifforda (2000). 3 4 5 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 19 osadzonymi jednostkami, obarczonymi odmiennym bagażem doświadczeń i od­ mienną pamięcią , co powinno być rozważone przy wyborze metody. Wśród źródeł inspiracji dla tego dialogicznego podejścia badawczego można z całą pewnością wymienić filozofię , co dziwić nie powinno, wszak nauki spo­ łeczne cechuje skłonność do interdyscyplinarnych zapożyczeń. Szczególnie po­ pularne okazało się zwrócenie ku tej myśli filozoficznej, u której podstaw znalazł się zwrot lingwistyczny i konstruktywistyczny model poznania. Zwrot lingwistyczny pozwolił w odmienny sposób spojrzeć na przebieg oraz uwarunkowania procesu komunikacji. Jego konsekwencją — choć oczywiście nie we wszystkich obszarach myśli filozoficznej — było umieszczenie w centrum zainteresowania języka wraz z jego przygodnością i skończonością. To zaintere­ sowanie pragmatyką języka (przy równoczesnym porzuceniu spojrzenia czysto logiczno-semantycznego) zaowocowało trzema obszarami zainteresowań. I tak, skupiono się na pragmatyce języka naturalnego, usiłowano zbudować ogólną te¬ orię komunikacji językowej (jako pragmatyki transcendentalnej oraz pragmatyki uniwersalnej), a także podjęto analizy pragmatyki gier językowych (Kaniowski, 1990, s. 101-103). Źródło odmiennego spojrzenia na dialog między tym, co oswojone, i tym, co obce, odnajdujemy, jak już wspomniałam, także w konstruktywistycznym mo¬ delu poznania, w ramach którego — jak twierdzi Andrzej Zybertowicz — opo¬ wiedziano się za porzuceniem obiektywistycznego modelu poznania wraz z jego poznawczym optymizmem, założeniem dualizmu podmiotu i świata, ahistoryczną i indywidualistyczną koncepcją autonomicznego podmiotu poznającego, prze­ konaniem o ciągłości rozwoju wiedzy, a także przeświadczeniem, iż konfronta­ cja z zewnętrznymi faktami jest wystarczającą weryfikacją wiedzy (Zybertowicz, 1995) . Inspiracje płynęły jednak także z autorefleksyjnej myśli na gruncie antropo­ logii. Praktyka etnograficzna pokazała, iż w procesie pozyskiwania danych nie można widzieć „neutralnej" działalności. Zaczęto głośno podnosić takie kwe¬ stie jak asymetryczny i negocjacyjny charakter relacji badawczej oraz aktywny w niej udział informatorów i osób trzecich (jak chociażby tłumacze czy asysten¬ ci), zmiany w świadomości, a nawet tożsamości osób biorących udział w bada¬ niu, obecność pierwiastka subiektywnego oraz przemocy w procesie poznania. 6 7 8 6 Por. „Konteksty" — numery poświęcone zagadnieniu pamięci (Pamięć i zapomnienie, 2003), a także Crapanzano (1999). B. Sierocka (2003), analizując podejście badawcze B. Malinowskiego, zwraca uwagę na przeciw­ ny kierunek inspiracji — to filozofia posiłkowała się antropologią. Posługuję się tutaj rozróżnieniem modeli poznania, jakiego dokonał A. Zybertowicz (1995), uzna­ jąc jednocześnie za zasadny komentarz A . M . Kaniowskiego, który zwraca uwagę na konieczność odróż¬ nienia przed- i pokantowskiego modelu poznania obiektywnego. Konstruktywistyczny model poznania umieszczony zostaje tutaj w optyce stanowiska transcendentalnego, gdzie uznaje się, iż „wszelka pod¬ miotowość (współ-)konstytuowana jest przez podmiot (...), ale jednocześnie bynajmniej nie rezygnuje się z dostarczania uprawomocnień odwołujących się do — osadzonych w podmiocie czy w samych praktykach społecznych — form rozumności" (Kaniowski, 1998, s. 180). 7 8 �Eliza Ostojska 20 Podsumowuje to dość trafnie Maranhâo: „Pytanie o to, w jaki sposób dyskutanci dochodzą do określonych konkluzji, stało się ważniejsze od tego, czego konklu­ zja ta dotyczy" (Maranhâo, 1990, s. 1) 9 Vincent Crapanzano o praktyce badawczej Jednym z antropologów, którzy wskazują na te problemy metodologii badań etnograficznych i równocześnie proponują pewien określony sposób uprawiania etnografii, jest profesor antropologii i literatury porównawczej — Vincent Crapan­ zano. W niniejszym artykule próbuję zrekonstruować jego sposób myślenia o prak­ tyce badawczej, czyniąc centralnym punktem odniesienia kategorię dialogu. Sam Crapanzano zresztą podkreśla w swojej pracy Hermes' Dilemma and Hamlet's De­ sire. On the Epistemology of Interpretation (1992) fakt, iż antropolog jest podobny Hermesowi — znajdując się pomiędzy dwoma światami, przekazuje wiadomość z jednego z nich do drugiego, a wiadomość ta uzyskiwana jest właśnie na drodze dialogicznej. Taka forma uzyskiwania danych w terenie znajduje odzwierciedlenie w tekstualizacji doświadczenia, która częściowo przybiera formę zapisu przepro¬ wadzonych rozmów. Autor pragnie nam w ten sposób uzmysłowić, jak przebiega proces interpretacji, oswajania obcości i rozumienia tego, co odmienne, a także czym jest on uwarunkowany. Na spotkania, jakie mają miejsce w trakcie badań, możemy bowiem, jego zdaniem, reagować w różny sposób, zależny od naszych własnych założeń odnośnie do znaczenia (signification) tego spotkania, znaczenia (meaning) języka i natury rozumienia (Crapanzano, 1990, s. 274). Dialog antropologiczny — polemika z Dennisem Tedlockiem Wyróżnianie dialogu antropologicznego jako uprzywilejowanego, co starał się wykazać Dennis Tedlock (1983), wydaje się Crapanzano czymś nieuzasadnionym (Crapanzano, 1990, s. 270). Dialog antropologiczny nie różni się przecież, jego zdaniem, od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą w życiu codziennym — jest on zawsze (mocą definicji) wychodzeniem poza obszar wspólnie podzielanych prze¬ konań i pojawia się dopiero wraz z różnicą zdań między rozmówcami. Crapanzano nie bierze tu jednak pod uwagę, jak sądzę, kilku kwestii. Nie dostrzega, iż deskrypcja dialogu antropologicznego poczyniona przez Tedlocka nie kończy się wraz z sugestią natury ogólnej, iż dialog — także ten (a nie tylko ten) prowadzony w terenie — charakteryzuje odmienność stanowisk rozmówców. Autor The Spoken 9 Jeśli chodzi o prace anglojęzyczne, dotyczące metateoretycznego spojrzenia we współczesnej an¬ tropologii, wciąż nie doczekaliśmy się przekładów wielu ważnych pozycji — jedynie C. Geertz cieszy się dość znacznym zainteresowaniem. Z tego też powodu wszystkie cytaty z anglojęzycznych publika¬ cji, z wyjątkiem Geertza właśnie i Crapanzano (1999), zamieszczam w tłumaczeniu własnym. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 21 Word and the Work of Interprétation idzie przecież dalej, uzupełniając to stwier­ dzenie o kolejne wnioski. I to dopiero one — w moim odczuciu — czynią dia¬ log antropologiczny uprzywilejowanym. Po pierwsze, Tedlock podkreśla, iż dialog antropologiczny stanowi konieczne uzupełnienie dla podejmowanych w terenie obserwacji. Po drugie, za jego pomocą wkraczamy w sferę intersubiektywności, rozumianą w tym wypadku jako sfera wspólnie podzielanej wiedzy i oczekiwań. W ten sposób wytwarza się płaszczyzna, na której dochodzi do „rozumienia różnic pomiędzy dwoma światami" (Tedlock, 1983, s. 323). I właśnie taki dialog może¬ my postrzegać jako odmienny od rozmów, jakie prowadzimy ze sobą na co dzień — gdyby tak nie było, konkluzja mogłaby być tylko jedna: każdy z nas byłby an¬ tropologiem, a opis, jaki wyłaniałby się z podejmowanych przez nas konwersacji, mógłby zyskać status etnograficznego. Tymczasem dialog antropologiczny cechuje samoświadomość badacza, świadomość o uwarunkowaniach komunikacji, w tym komunikacji międzykulturowej, a także pewna intencjonalność, jaka stoi za podję¬ ciem rozmowy z Innym — pragnienie zrozumienia odmienności kulturowych. Spotkanie z obcością — polemika z Hansem-Georgiem Gadamerem Przekonanie Crapanzano co do sposobu prowadzenia badań terenowych ma swe źródło także w krytycznym odniesieniu się do hermeneutycznego, czy jak on sam je nazywa — fenomenologicznego myślenia o dialogu jako dochodzeniu do porozumienia równorzędnych partnerów. Myślenie o tak ujętej integracyjnej funkcji dialogu zdaje się dla autora Hermes 'Dilemma and Hamlet's Desire zbyt daleko idącym uproszczeniem, nieoddającym w pełni jego dynamiki. W tym kontekście przywołać należy polemikę, jaką podejmuje Crapanzano z Hansem-Georgiem Gadamerem. Swoje odczytywanie rozważań tego filozofa — powołując się na lekturę Prawdy i metody (Gadamer, 1993) — rozpoczyna Crapanzano od sugestii, jakoby celem rozmowy (pojmowanej w sposób idealny) było wzajemne zrozumienie się. Jest ona, jak sądzę, nie tylko nieuzasadniona, ale także prowadzi do wniosków, które znacznie odbiegają od propozycji filo¬ zofa z Heidelbergu. Crapanzano twierdzi, iż Gadamer wyróżnia trzy sposoby rozumienia Innego. Zbyteczne wydaje się jednak amerykańskiemu antropologo¬ wi wskazanie podstaw, które pozwalają na wykorzystanie tych przemyśleń na gruncie antropologii. Zamiast tego przechodzi od razu do opisania, na czym te sposoby rozumienia miałyby polegać. Zanim jednak przejdę do przedstawienia wniosków autora On Dialogue na ten temat, chciałabym przywołać ten fragment rozważań Gadamera, który został przez Crapanzano niesłusznie, w moim odczu¬ ciu, pominięty. Brak uwag na temat statusu doświadczenia hermeneutycznego uniemożliwia, moim zdaniem, zrozumienie jego istoty. Teoria Gadamera określana bywa często jako refleksyjna teoria świadomości. Świadomość historycznych oddziaływań (wirkungsgeschichtliches Bewufiseiń). �Eliza Ostojska 22 bo to o nią konkretnie chodzi, jest tu rozumiana jako uformowana i formowana przez dzieje i , co więcej, świadoma obu tych procesów. Jej analiza rozkłada się na rozważania dotyczące, po pierwsze, granic filozoficznej refleksji, po drugie, poszukiwania istoty doświadczenia, i wreszcie — po trzecie, hermeneutycznego prymatu pytania (Gadamer, 1993, s. 319-351). W kontekście polemiki Crapanza­ no z Gadamerem interesować mnie będzie przede wszystkim wątek drugi. Gadamer pisze wprost, iż „świadomość (...) ma strukturę doświadczenia" (Ga­ damer, 1993, s. 324). Czym jednak jest owo doświadczenie? Otóż, doświadczenie hermeneutyczne ma strukturę podobną do struktury rozumienia i jest podstawo¬ wym sposobem odnoszenia się człowieka do świata. Przeciwstawione empirycystycznemu pojmowaniu doświadczenia , staje się ono w oczach niemieckiego filozofa sposobem prowadzenia dialogu z tradycją, przy czym tradycja jest tu ro­ zumiana jako „rzeczywisty partner komunikacji" (Gadamer, 1993, s. 334). Ozna­ cza to, iż doświadczenie tradycji staje się doświadczeniem „ty", które: 10 może dokonywać się w płaszczyźnie behawioralnej, przez uznanie tego, co dla niego typowe, bądź w płaszczyźnie osobowej, przez uznanie „ty" za osobę i rów­ noczesne odniesienie go do siebie (...) i własnego punktu widzenia, bądź w płasz­ czyźnie rzeczywistego otwarcia się na „ty" i to, co ma nam ono do powiedzenia. Tylko ta trzecia możliwość jest słuszna (Bronk, 1988, s. 153). Crapanzano właśnie do tych trzech rodzajów doświadczenia odnosi się w swo¬ im artykule On Dialogue (1990). Pierwszy z nich ma na celu — jego zdaniem — zrozumienie natury ludzkiej (Crapanzano, 1990, s. 272). Kiedy jednak pró­ bowałam odnaleźć u Gadamera wniosek podobny, napotkałam opór tekstu nie pozwalający na taką interpretację. Doświadczenie to — które określić chciała¬ bym mianem „wiwisekcji", używając terminu zaproponowanego przez Joannę Tokarską-Bakir — charakteryzuje się, zdaniem niemieckiego filozofa, poszuki¬ waniem w człowieku typowości i prawidłowości po to, by móc lepiej przewidy¬ wać jego przyszłe zachowania. Na gruncie rozumienia tradycji oznaczać to musi — powiada Gadamer — złudzenie obiektywnego i całościowego w nią wglądu. Poznający podmiot postrzega tu siebie jako niepodlegającego historycznym uwa¬ runkowaniom i będącego w stanie wyeliminować (choć jest to, według filozo­ fa z Heidelbergu, jedynie pozór) wszelkie subiektywne momenty towarzyszące procesowi poznania. Postawa ta prowadzi w konsekwencji do nierezygnowania z podejścia metodycznego, a także bezkrytycznej wiary w jego skuteczność, co 11 10 H.-G. Gadamer zwraca tutaj naszą uwagę na próby ukształtowania nauk humanistycznych na wzór i podobieństwo nauk przyrodniczych. Przeniesienie na grunt nauk o duchu metodologicznych ustaleń nauk przyrodniczych prowadziło de facto do pominięcia odrębności nauk humanistycznych i niedostrzeżenia konieczności wypracowania swoistej dla nich metody. Prace I . Tokarskiej-Bakir (1992, 1995) są jednym z ciekawszych odczytań filozofii Gadamera, poczynionych na potrzeby antropologii i upatrujących w niej panaceum na problemy związane z inter¬ pretacją innych kultur. 11 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 23 sprawia, iż uzasadnione zdaje się stosowanie w naukach społecznych metody na wzór metody przyrodoznawczej (Gadamer, 1993, s. 334-335). A gdzie natura ludzka? Doprawdy, nie wiem. Wydaje mi się jednak, iż Crapanzano wychodząc od stwierdzenia Gadamera, iż rozumienie drugiego człowieka sprowadza się do poszukiwania w nim typowości i prawidłowości, w sposób nieuprawniony do­ szukuje się w tym rodzaju doświadczenia mechanizmów charakterystycznych dla nowożytnych koncepcji natury ludzkiej. U podstaw tych koncepcji — ujmując problem lapidarnie — leży przecież założenie, jakoby możliwe było ustalenie takich powtarzalnych zachowań ludzkich, które są niezależne od uwarunkowań historycznych czy też kulturowych. Nie wydaje mi się jednak, żeby Gadamer, pisząc o znajomości człowieka, miał na myśli znajomość jego natury. Moje wąt¬ pliwości biorą się chociażby stąd, iż uprzedmiotowienie i instrumentalne potrak¬ towanie człowieka, jakie ma miejsce w ramach „wiwisekcji", nie dotyczy rodzaju ludzkiego, a kontaktu z konkretną jednostką. Drugi sposób rozumienia Innego, rozumienia Innego jako osoby, można, jak twierdzi autor On Dialogue, porównać do „rozumienia, jakie większość antropo¬ logów uzyskuje wówczas, kiedy zaczynają się czuć jak w domu w obcym społe¬ czeństwie" (Crapanzano, 1990, s. 272). Raz jeszcze spróbuję zrekonstruować wywód Gadamera. W przypadku „ra­ portu" — tu znów odwołam się do typologii zaproponowanej przez Tokarską-Bakir (1995, s. 14) — partnerzy dialogu zdają się znać roszczenie swego rozmówcy, nim zostanie ono wyartykułowane, co więcej, rozumieją go lepiej, niż on sam byłby w stanie kiedykolwiek to uczynić. Oznacza to relację przenikniętą chęcią dominacji, próbę — często podejmowaną nie wprost — nakłonienia do uznania własnych racji za wiążące („stale trwa walka o wzajemne uznanie", Gadamer, 1993, s. 335), przy równoczesnym (nie zawsze uświadamianym) odebraniu za¬ sadności roszczeniom Innego. Oczywiście, poziom dominacji w tak przebiega¬ jącym procesie może być zróżnicowany, przyjmując w najbardziej radykalnej formie postać całkowitego opanowania jednego z uczestników przez jego interlo¬ kutora. Na poziomie doświadczenia hermeneutycznego to przeszłość rozumiana jest tak, jak rozumiana jest osoba w doświadczeniu „ty". W tej formie rozumie¬ nia obecny jest ideał obiektywnego poznania — poznający podmiot uwalnia się (we własnym mniemaniu) w formułowanych przez siebie sądach od historycz¬ nych uwarunkowań, przekonany jest bowiem, że uleganie przesądom jest tylko pewnym mitem, który można przezwyciężyć. Brak tu, jak ujmuje to Gadamer, uwzględnienia własnej dziejowości (Gadamer, 1993, s. 336). Być może — zbyt duży skrót myślowy Crapanzano nie pozwala mi na osta¬ teczne wnioski co do jego intencji — niektórzy antropologowie faktycznie w wy¬ niku narzucenia Innym własnej interpretacji ich kultury zaczynają odnajdywać się w niej jak w swojej własnej. Nie potrafię jednak jednoznacznie ustalić, czy chodzi tu o „swojskość" badanej kultury, jaka pojawia się wraz z postrzeganiem jej przez pryzmat kategorii narzuconych przez kulturę własną. Innymi słowy, czy �24 Eliza Ostojska nie jest tak, iż Crapanzano opisuje tu etnocentryczne podejście w badaniu obco­ ści, które zapewnia błogi stan posiadania obiektywnie uzyskanej wiedzy i po­ czucie, że oto chwyciliśmy Pana Boga za nogi — odmienność znika, pojawia się za to dobrze znany świat. Tekst Crapanzano, poprzez jedynie sygnalizowanie pewnych zjawisk, otwiera się na konieczność dopowiedzeń, które być może roz­ mijają się z zamysłem autora. Tak oto dotarliśmy do — jak nazywa je Gadamer — najwyższego rodzaju doświadczenia hermeneutycznego (Gadamer, 1993, s. 336). Ten rodzaj doświad­ czenia — „rozmowa" — możliwy jest za sprawą świadomości historycznych od­ działywań wraz z jej specyficznie pojmowaną otwartością na to, co odmienne. W dialogu tym gramy niejako własną integralnością (integralnością poznającego podmiotu), ponieważ pozwalając Innemu nas zagadywać, zgadzamy się także na usłyszenie czegoś, co wypowiadane jest niejako przeciwko nam (Gadamer, 1993, s. 336) — „przesądy kierujące (...) przedrozumieniem są stale narażone na konfrontację" (Gadamer, 2003, s. 94). Nie jest to zatem ten rodzaj otwartości, z jakim mieliśmy do czynienia wcześniej — nie chodzi tu bowiem jedynie o to, żeby usłyszeć głos Innego, chodzi tu także o to, by głos ten zintegrować. Tym samym konieczne staje się nie tylko otwarcie na to, co inne, ale także uznanie, że to inne ma nam coś do powiedzenia. A godząc się na taką perspektywę, godzimy się równocześnie na ewentualność, iż ze spotkania tego wyjdziemy odmienieni, bo, jak zauważa Andrzej Bronk: Partnerzy prawdziwej rozmowy nie ograniczają się do wymiany zdań na temat dobrze już określonych stanów rzeczowych, lecz chcą wspólnie dojść do prawdy [podkr. E.O.] przez otwarcie się na szerszy i bogatszy horyzont drugiej osoby" (Bronk, 1988, s. 134). Ten aspekt Gadamerowskiej rozmowy ginie w stwierdzeniu przywoływanym już wcześniej, w którym to pojawia się sugestia, jakoby rozumienie Innego pole¬ gało przede wszystkim na wzajemnym zrozumieniu się. To zrozumienie jest co prawda konieczne, ale nie jest punktem docelowym, a raczej punktem wyjścia do porozumienia co do jakiejś kwestii. Gadamer jest też przeświadczony o tym, iż w trakcie „prawdziwej" rozmo¬ wy konieczne jest poddanie się jej. Winno nią kierować poszukiwanie wspól¬ nej prawdy, a nie forsowanie własnych argumentów. Jeśli rozmowa przebiega we właściwy sposób, powoduje, iż niemożliwy staje się powrót do odmiennych zdań, które pojawiły się w punkcie wyjścia. Strony biorące udział w rozmowie odnalazły bowiem zagubiony wspólny język. Warto teraz zastanowić się, czy można za trafny uznać komentarz Crapanzano, który ma na celu przekonanie czytelników, iż w sytuacji badań terenowych rzadko mamy do czynienia z dialogiem przyjmującym formę „prawdziwej" rozmowy. Argumenty autora Tuhami skupiają się na podkreśleniu, iż w sytua¬ cji badań terenowych nie możemy mówić o egalitarnym statusie uczestników rozmowy, będących w pełni świadomymi własnych uwarunkowań, a posługując się językiem Gadamera — własnych uprzedzeń i prze(d)sądów. Wskazuje on na �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 25 fakt, iż naukowa intencja i wymagana postawa obserwacyjna taki dialog wy¬ kluczają, podobnie jak pozostawanie w relacjach władzy czy wybór konwencji, w jakiej dialog się odbywa . Tylko czy argumenty te możemy uznać za zasadne? Jeśli w ogóle mielibyśmy rozważać ich wiążący charakter, w pierwszym rzędzie musielibyśmy uznać, iż intencją Gadamera było ujęcie dialogu na płaszczyźnie deskryptywnej, a nie idealnej. Po drugie, konieczne byłoby przyjęcie, iż na po¬ ziomie normatywnym antropologia określa swój cel jako odzyskanie utraconego porozumienia pomiędzy podmiotami. Po trzecie w końcu, trzeba by założyć, iż celem hermeneutyki Gadamera jest wskazanie metody postępowania dla nauk humanistycznych, w tym antropologii, a nie stworzenie ontologii rozumienia . 12 13 Asymetria relacji antropolog — Inny Nie tylko dyskusja z Gadamerem, ale również przekonanie o asymetrycznej relacji antropolog — Inny w znaczący sposób określa stanowisko Crapanzano odnośnie do badań terenowych. I choć zagadnienie to można rozpatrywać pod różnym kątem, to jednak w kontekście rozważań amerykańskiego antropologa szczególnie istotne wydaje mi się wskazanie na tak zwaną Trzecią. Pomijając częściowo niezrozumiałe dla mnie fragmenty , dotyczące relacji między post­ modernizmem i postkolonializmem, chciałabym wydobyć z tekstu Crapanzano Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć (1999) te argumenty, które wnoszą coś — w sposób bardziej jednoznaczny — do jego koncepcji badań te¬ renowych. 14 15 12 W sytuacji wywiadu antropolog narzuca Innemu specyficzną formę dialogu, jaką jest wywiad etno­ graficzny. Badany godzi się na taki sposób prowadzenia rozmowy, choć nie zawsze zdaje sobie sprawę ze wszystkich implikacji, jakie niesie ze sobą ta konwencja i częstokroć rozumie ją inaczej od badacza (choć ten milcząco zakłada, iż w tej kwestii panuje pełna zgodność) (Crapanzano, 1990, s. 279). Prawda i metoda stanowi próbę dowiedzenia, iż problem dziejowości rozumienia jest central­ nym pojęciem nie tylko dla hermeneutycznej koncepcji filozoficznej, ale dla myślenia filozoficznego w ogóle. Oto bowiem, na wzór Kantowskiego pytania o warunki ludzkiego poznania, Gadamer zapytuje o warunki ludzkiego rozumienia. I nie chodzi mu tutaj, co zresztą sam zauważa we wstępie, o stwo¬ rzenie nauki o sztuce rozumienia, czyli pewnej metody postępowania, lecz, mówiąc językiem Heideg¬ gera, o uzmysłowienie tego, iż „rozumienie nie jest jednym ze sposobów zachowania podmiotu, lecz sposobem bycia samego jestestwa. Pojęcie «hermeneutyki» (...) oznacza (...) podstawowy charakter jestestwa, stanowiący jego skończoność i dziejowość, i dlatego obejmuje całość jego doświadczenia świata" (Gadamer, 1993, s. 25). Literackość (żeby nie napisać brak przejrzystości i przytłaczająca wręcz ilość metafor) tekstu Crapanzano nie pozwala często na podjęcie interpretacji typowej w przypadku tekstów naukowych. Nie chciałabym jednak rozpoczynać tutaj dyskusji nad standardami, jakie winny dotyczyć teoretyzujących tekstów antropologicznych. Crapanzano wskazuje, iż jedyną właściwą wykładnią świata jest wykładnia postmodernistyczna z charakteryzującymi j ą czterema kryzysami: kryzysem mimesis, kryzysem znaku, kryzysem hermeneu¬ tyki i kryzysem podmiotu (Burzyńska, 2001, s. 97). 13 14 15 �Eliza Ostojska 26 Aby wyjaśnić znaczenie „Trzeciej", postanowiłam posłużyć się dłuższym — reprezentatywnym dla stylu Crapanzano — cytatem, który pozwoli mi na swo¬ bodniejsze nawiązywanie do pewnych poruszanych w nim założeń. Chodzi mi o autorytarną funkcję, którą nazwałem „trzecią" — tę, która jest media­ torem interlokucji. W każdym dialogu, konwersacji czy wymianie zawsze zawiera się odwołanie do złożonej, stabilizującej instancji, która autoryzuje konkretny kod językowy, gramatykę, zbiór konwencji komunikatywnych, podział władzy między interlokutorami, kryteria intra-, inter-, czy poza-tekstualnej relewancji i odpowied¬ nich strategii interpretacyjnych. Jest to, by posłużyć się pojęciem technicznym, funkcja metapragmatyczna, bowiem określa ona sposób, w jaki komunikacja po¬ rządkuje samą siebie, swoich współuczestników, kontekst i możliwe interpretacje. Wierzę, że symbolizująją w sposób abstrakcyjny takie pojęcia jak prawo, gramaty­ ka czy tradycja, a bardziej konkretnie: totemy i fetysze. Może ją ucieleśniać ojciec, król czy kapłan—rzadziej postacie kobiece, duchy i bóstwa, a nawet trzecia osoba (publiczność) w jakiejkolwiek binarnej wymianie. Można się do niej odwołać bez¬ pośrednio lub pośrednio w każdym z jej symbolicznych przebrań. W normalnych wymianach zazwyczaj przyjmuje się je za oczywiste lub łatwo na nie przystaje. W niektórych wyjątkowych wymianach (międzykulturowych, zanim ulegną rutynizacji, czy w wymianach zachodzących w okresach kryzysu, czy też mniej zro¬ zumiałego artystycznego ferworu twórczego), nie istnieje żadna wzajemnie uznana Trzecia, do której można się retorycznie odwołać. Kiedy Trzecia jest po prostu pustą funkcją, nie może zaistnieć żadna komunikacja (Crapanzano, 1999, s. 164-165). Podsumowując wywód Crapanzano, można na temat „Trzeciej" powiedzieć, iż (1) jest ona mediatorem interlokucji, (2) określa konwencje komunikacyjne i interpretacyjne, (3) jest symbolizowana przez prawo, gramatykę, tradycję, tote­ my, fetysze, ojca, króla, kapłana, duchy, bóstwa, trzeciego uczestnika rozmowy , (4) mamy możliwość pośredniego i bezpośredniego odwołania się do niej, (5) w sytuacjach, kiedy nie mamy zinstytucjonalizowanej „Trzeciej", niemożliwa jest komunikacja. Konstruując swoją wizję „Trzeciej", Crapanzano odwołuje się do koncepcji interakcjonizmu George'a Herberta Meada . W teorii tej odnajdu¬ jemy podobny sposób myślenia na temat komunikowania się i działania jedno¬ stek. Jednym z ważniejszych założeń interakcjonizmu Meada jest przeświadcze¬ nie o kształtowaniu jaźni na drodze interakcji. Jaźń ma tę zdolność, iż „sama 16 17 18 16 Kwestii trzeciego uczestnika rozmowy poświęca Crapanzano sporo miejsca w swojej marokań­ skiej etnografii (Crapanzano, 1985, s. 143-152). Podejmuje tam problem, jak sam to wprost nazywa, użyteczności asystenta, który towarzyszył mu w trakcie spotkań z jego głównym rozmówcą, Tuhamim. Występujący w roli „Trzeciej" pomocnik spełniał, zdaniem Crapanzano, funkcję mediacyjną między nim a Tuhamim, zapewniał pewien rodzaj „«znajomego dystansu» potrzebnego dla szczerości (...) dys­ kursu" (Crapanzano, 1985, s. 12), a także wpływał na charakter wzajemnej relacji pomiędzy wszystkimi uczestnikami prowadzonych rozmów. W książce Tuhami odwołanie to przyjmuje nawet formę bezpośrednią (Crapanzano, 1985, s. 9). Decyduję się na użycie terminu „jaźń", a nie „osobowość", choć w polskim przekładzie Umysłu, osobowości i społeczeństwa Z. Wolińskiej pojawia się ta druga ewentualność (Mead, 1975, s. XXV). 17 18 �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 27 dla siebie jest obiektem" (Mead, 1975, s. 191), co umożliwia jej podejmowanie refleksji i oceny samej siebie. Jest to możliwe dzięki temu, iż jednostka ma zdol¬ ność spojrzenia na samą siebie z perspektywy innych. Mead wyróżnia dwie po¬ staci jaźni: „jaźń refleksyjną" (me) i „jaźń spontaniczną" (7). Pierwsza z nich, to zinternalizowane przez jednostkę oczekiwania innych wobec niej samej, druga — to zindywidualizowana i kreatywna odpowiedź jednostki na postawy innych. Te dwie postaci jaźni wchodzą ze sobą w nieustanną interakcję. Jeśli zaś cho¬ dzi o etapy kształtowania jaźni, to wyróżnić możemy trzy fazy, w zależności od sposobu, w jaki jednostka odgrywa poszczególne role. I tak, wyróżnia się fazę „zabawy" (tu jednostka imituje zachowania konkretnych osób), fazę „gry" (tu jednostka musi brać pod uwagę zachowania grupy społecznej i postępuje w zgo¬ dzie z ustalonymi regułami, i to tu pojawia się „uogólniony inny") oraz fazę „ab¬ strakcyjnego odgrywania ról" (stanowi ona podstawę sukcesu podejmowanych interakcji, dzięki umiejętności przewidywania zachowań innych) (Mead, 1975). Tym, co u Meada określa zachowania jednostki, w tym, podejmowane przez nią akty komunikacji (także dialog), jest system przyjętych reguł. Oczywiście, reguły te mogą sankcjonować pewien hierarchiczny układ partnerów rozmowy. Crapanzano — tak przynajmniej go interpretuję — pokazuje, że tym, co wy¬ znacza pozycje osób biorących udział w dialogu, może być zasadniczo wszystko, począwszy od konwencji komunikacyjnych, a skończywszy na symbolach; tu zachodziłoby pewne pokrewieństwo z Meadem. Ale autor Kryzysu postmoderni­ stycznego idzie też o krok dalej. „Trzecia" — tak przynajmniej było w czasach modernizmu — przyjmowała, jego zdaniem, także postać Lyotardowskich metanarracji (Lyotard, 1997). Przykładami takich metanarracji są dla Crapanzano historia czy też pewne prądy filozoficzne (w omawianym przez niego przykładzie komunikacji między Wschodem a Zachodem, pojawią się dyskursy, w których rolę „Trzeciej" odgrywają takie kategorie, jak zindywidualizowane „ja" czy też orientalizm). 19 Do tej pory starałam się pokazać, iż koncepcja „Trzeciej" inspirowana jest myślą Meada i Lyotarda. Jest to z pewnością oryginalne, acz ryzykowne połącze¬ nie. Ryzykowność polega, w moim odczuciu, na próbie połączenia ze sobą dwu odmiennych porządków. Rozważania Meada na temat kształtowania jaźni miały nam uzmysłowić, iż jednostka nabywa umiejętności życia w społeczeństwie po¬ przez interakcje. Metanarracje Lyotarda zaś pełnić miały funkcję legitymizującą dla działań społecznych i poszczególnych dyskursów. W jaki sposób jedno łą¬ czy się z drugim, trudno jest mi powiedzieć — weźmy chociażby chrześcijańską metanarrację, która niewiele ma przecież wspólnego z rolą społeczną księdza. Crapanzano decyduje się jednak — takie przynajmniej odnoszę wrażenie — na 19 Ze względu na charakter tego artykułu nie podejmę tu z Crapanzano dyskusji na temat wyznacz­ ników postmodernizmu ani tego, czy możemy mówić o postmodernistycznej antropologii jako dominu­ jącej formie praktyki naukowej. �28 Eliza Ostojska połączenie tych koncepcji z następującej przyczyny: poprzez przywołanie interakcjonizmu stara się pokazać, w jaki sposób możliwa jest skonwencjonalizowana komunikacja między jednostkami; dzięki poszerzeniu „Trzeciej" o ideę metanarracji próbuje uzmysłowić czytelnikowi, dlaczego przestała ona — podobnie jak metanarracja — obowiązywać w świecie postmodernistycznym. Przyjrzyjmy się teraz, jakie są konsekwencje tego, iż „Trzecia" stała się „po prostu pustą funkcją" (Crapanzano, 1999, s. 165). Crapanzano sugeruje, iż „Trzecia" aż do momentu postmodernistycznego zwrotu była formą autorytatywnej konwencji, zapewniającej antropologom złudne przekonanie, iż w kolonialnych dialogach mamy do czynienia z egalitarnym cha¬ rakterem relacji między jego uczestnikami. Jednakże zmiana paradygmatu, także w antropologii, doprowadziła do zakwestionowania „Trzeciej" (została ona czꜬ ciowo „wyczerpana, symbolicznie zredukowana; Crapanzano, 1999, s. 167), a tym samym do obnażenia rzeczywistej relacji między partnerami rozmowy. Oto stanęły przed sobą jednostki o odmiennym pochodzeniu, odmiennym wyobrażeniu na te¬ mat konwencji komunikacyjnych, charakteryzujące się brakiem stałego, wzajemnie akceptowanego punktu odniesienia. Antropolog i jego Inny znaleźli się w sytuacji, w której zamiast przyjętych (czy jak zapewne wolałby Crapanzano — narzuco¬ nych) konwencji komunikacyjnych pojawiła się konieczność ich ponownego wy¬ negocjowania. To negocjowanie wiąże się ściśle z kwestionowaniem konwencji przyjętej przez partnera dialogu. Można w tej sytuacji — powiada Crapanzano — udawać, iż takie kwestionowanie nie ma miejsca, można potwierdzić już istnie¬ jące konwencje bądź wypracować nowe, można też podjąć każde z wymienionych działań. Antropolodzy wciąż pragną, by dialogi, jakie prowadzą w terenie, nadal nosiły znamiona egalitarności, ale — zauważa Crapanzano — nie sposób już ukryć starymi sposobami nierówności ich uczestników. Crapanzano, jak pamiętamy — profesor literatury porównawczej, aby poka¬ zać, w jaki sposób w dobie postmodernizmu wypracowywany jest egalitaryzm dialogu, sięga po kategorie literaturoznawcze i stosuje je (w żaden sposób tego nie uzasadniając) do opisania dyskursów międzykulturowych. Otóż — zdaniem autora On Dialogue — różnice między uczestnikami dyskursu (odmienne war­ tości, cele etc.) stają się dla nich swoistym wyzwaniem. Każdy z rozmówców może, jak już wspominałam, (1) zignorować faktyczne różnice, (2) uznać wyż¬ szość dyskursu partnera, (3) narzucić dyskurs własny, albo (4) negocjować jakąś wspólną konwencję (Crapanzano, 1999, s. 169). Zabiegi, jakie podejmują uczest¬ nicy dialogu w tym celu, Crapanzano określa jako metaparodię (3) lub metastylizację (2 i 4). Mamy z nimi do czynienia wówczas, gdy brak jest wzajemnie podzielanych sposobów interpretacji i oceny, gdy: obserwator z zewnątrz — publiczność, do której można, być może, zaliczyć auto¬ refleksję interlokutora — nie może określić hierarchicznych związków, leżących u podłoża tych dwóch stylistycznych reakcji. (...) Tam, gdzie nie można określić �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 29 sankcji semantycznej, mamy do czynienia z metaparodią. Kiedy nie możemy okre­ ślić związku między stylizowanym dyskursem i jego odniesieniem, mamy do czy­ nienia z metastylizacją (Crapanzano, 1999, s. 169, 170). Crapanzano uznaje, iż rozmówcy muszą posługiwać się, przynajmniej w mi­ nimalnym wymiarze, tym samym językiem, choć nie muszą już podzielać tych samych stanowisk. W takim właśnie przypadku wypowiedzi zyskują status antytetyczny, charakterystyczny dla parodii. Chcąc zachować pozory egalitarnej wymiany, uczestnicy dialogu nie mogą przyznać otwarcie, iż ich wypowiedź ma wyższą wartość semantyczną. Tymczasem wymiana, która faktycznie ma miej­ sce, polega na ciągłej re-kontekstualizacji Innego (Crapanzano, 1999, s. 171) — na dowolnym, zgodnym z własnym zamysłem, przekształcaniu przez rozmówcę znaczenia wypowiedzi interlokutora. Autorefleksja i samoświadomość W opisie badań prowadzonych przez Crapanzano w Maroku pojawia się także ślad hermeneutycznego przeświadczenia o „poznaniu siebie samego okrężną dro­ gą przez innego" (Ricoeur, 1989). Ten rodzaj poznania dotyczy zarówno badane¬ go, jak i badacza, choć oczywiście w różnym stopniu i na różnych poziomach. Jako rozmówca Tuhamiego stałem się aktywnym uczestnikiem w jego historii ży­ cia, nawet jeśli sporadycznie pojawiam się bezpośrednio w jego recytacjach (reci­ tations). Nie tylko moja obecność, ale i moje pytania przygotowały go do tekstu, który miał stworzyć, ale również — przynajmniej ja to tak odbieram — wywołały zmianę jego własnej świadomości. Wywołały one także zmianę w mojej świado¬ mości. Nasze założenia, co do natury codziennego świata i nas samych, budziły w nas obu poruszenie (we jostled from); obydwaj po omacku szukaliśmy wspól­ nych punktów odniesienia w tej otchłani interakcji (Crapanzano, 1985, s. 11). W przypadku Crapanzano zmiana świadomości pojawiła się na gruncie re­ fleksyjnego uchwycenia siebie w roli badacza. W trakcie rozmów z Tuhamim, i dzięki tym rozmowom, antropolog porzucił etnograficzny dystans (początkowo wydawał się on konieczny dla zachowania pozycji badawczej), którego retorycz¬ na funkcja polega — według niego — na równoczesnym ukrywaniu własnej pozycji i jej racjonalizowaniu (Crapanzano, 1985, s. 134). Podobnie dzieje się z innymi „narzędziami", w jakie wyposażyła badacza nauka (Crapanzano, 1985, s. 141). W momencie, kiedy dialog między Crapanzano a Innym przyjął formę 20 20 Nie wiem, w jaki sposób funkcja retoryczna, która oznacza oddziaływanie na odbiorcę za pomocą określonej „wypowiedzi" w celu zmiany jego zachowania czy też wywołania jakiejś określonej reakcji, znalazła zastosowanie na poziomie działania. �Eliza Ostojska 30 relacji terapeutycznej, antropolog nie musi dłużej chronić siebie samego — te¬ raz zajmuje przede wszystkim pozycję uzdrowiciela (Crapanzano, 1985, s. 133). Zdystansowanie nie jest dłużej możliwe, a dotychczasowe podejście relatywi¬ styczne zostaje zweryfikowane. Jeśli zaś chodzi o Tuhamiego, to zmiany w jego świadomości były wynikiem konieczności zajęcia przez niego postawy autorefleksyjnej, wymuszonej niejako poprzez opowieść o własnym życiu. Chcąc przekonać antropologa nie tylko do siebie samego, ale też do własnej wyjątkowości, informator musiał tak konstruo¬ wać opowieść o własnym życiu, aby wyłoniła się z niej spójna tożsamość narra¬ tora. Tym samym, musiał niejednokrotnie korygować sprzeczne wersje wydarzeń i swoje w nich miejsce, a wszystko po to, by ugruntować swą własną wartość (Crapanzano, 1985, s. 81). Warto zapytać w tym miejscu, gdzie leży źródło zmian, jakie zachodzą w uczestnikach dialogu? Crapanzano twierdzi, że są one wynikiem, między inny¬ mi, negocjacyjnej formy dialogu. „Pomiędzy antropologiem i ludźmi, z którymi pracuje, zawsze obecne jest zmaganie o właściwą formę dyskursu" (Crapanzano, 1990, s. 278). Nie chodzi tu, według Crapanzano, wyłącznie o negocjacje do¬ tyczące tego, jaka rzeczywistość jest, ale także tego, w jaki sposób (w ramach jakiego dyskursu i na podstawie jakich założeń ontologicznych) jest wyrażana . Problematyczną w wypadku takich negocjacji staje się zatem „rzeczywistość", która, wbrew obiegowym opiniom, nie jest wspólna dla obu stron dialogu, lecz — pośród innych aspektów etnograficznego spotkania — staje się przedmiotem negocjacji. Wynegocjowana rzeczywistość traktowana jest — powiada autor Kryzysu postmodernistycznego — jako rzeczywistość informatora (Crapanzano, 1985, s. x). 21 Wnioski Chcąc podsumować propozycje Crapanzano określające dialogiczny charak¬ ter badań terenowych, należy stwierdzić, iż opierają się one w znacznej mierze na wynikach jego własnych doświadczeń terenowych, a także na kreatywnej próbie interpretacji myśli filozoficznej. Czy próbę tę możemy uznać za udaną? Niestety, częstokroć dostrzec można w niej zbyt pobieżną lekturę przywoływanych pozy¬ cji, co znajduje odzwierciedlenie w nieuzasadnionych polemikach (piszę: nie¬ uzasadnionych, bo autor polemizuje z czymś, co w oryginalnym tekście trudno odnaleźć). 21 Za takim sposobem myślenia stoi przekonanie Crapanzano, iż rzeczywistość jest pewnego ro¬ dzaju konstrukcją, co więcej, iż jest to konstrukcja mniej lub bardziej udana (Crapanzano, 1985, s. 7). Niestety, w żadnym miejscu Crapanzano nie podaje kryteriów, które pozwalałyby określić, czy już osiągnęliśmy „konstrukcyjny sukces". �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 31 Prace Crapanzano przenika duch postmodernizmu. Jego poglądy na temat re¬ toryki tekstu, zainspirowane w dużej mierze przeświadczeniem o kryzysie pis¬ ma i znaku, znajdują odzwierciedlenie w jego własnym pisarstwie. Przekłada się to na trudności interpretacyjne — zamiast tradycyjnie skonstruowanego tekstu otrzymujemy bowiem literacką próbę przedstawienia antropologicznych proble¬ mów, a sensy plenią się zupełnie tak, jak postulował to Derrida. Nie jestem jed¬ nak pewna, czy można to uznać za zaletę w przypadku tekstu z zakresu metodo¬ logii. Tam bowiem, gdzie wymagana jest klarowność wywodu i pewien porządek argumentacji, mnożą się — za pośrednictwem poetyckiego języka — metafory i niedopowiedzenia. Taka konstrukcja pozwala zaś, w moim odczuciu, na pew¬ ną swobodę w obchodzeniu się z wnioskami, które często zamiast wyłaniać się w formie jednoznacznej konkluzji, muszą zostać „wytropione" i okiełznane. W moim artykule nie podjęłam dyskusji z wątkiem psychoanalitycznym tego ujęcia. Psychoanalityczne inspiracje, wyznaczając charakter spotkania antropo¬ log — Inny jako relacji terapeutycznej, określają również sposób prowadzenia dialogów. Oczywiście, aby w pełni uchwycić pomysł tego antropologa na praktykę badawczą, powinno się wziąć pod uwagę także wymiar retoryczny jego prac, w których stara się on utrwalić dynamikę dialogicznego spotkania. Istotniejsza wydała mi się jednak polemiczna dyskusja, jaką podjął Crapanzano z poglądami Gadamera i Meada. Słowa kluczowe: Crapanzano, antropologia dialogiczna, badania terenowe, „Trzecia", samoświadomość BIBLIOGRAFIA Bronk A. 1988 Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.-G. Gadamera, Redakcja Wydawnictw KUL, Lublin. Burzyńska A. 2001 Dekonstrukcja i interpretacja, Universitas, Kraków. Clifford J. 2000 Kłopoty z kulturą, przeł. E. Dżurak i in., Wydawnictwo KR, Warszawa. Crapanzano V. 1985 Tubami.: Portrait of a Moroccan, The University of Chicago Press, Chi­ cago, London. 1990 On Dialogue, w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The University of Chicago Press, Chicago, London, s. 269-292. 1992 Hermes'Dilemma and Hamlet 's Desire. On the Epistemology of Interpreta­ tion, Harvard University Press, Cambridge MA, London. �32 1999 Eliza Ostojska Kryzys postmodernistyczny: dyskurs, parodia, pamięć, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 160-179. Gadamer H.-G. 1993 Prawda i metoda, przeł. B. Baran, Inter Esse, Kraków. 2003 Język i rozumienie, przeł. P. Dehnel, B. Sierocka, Aletheia, Warszawa. Geertz C. 2000 Dzieło i życie, przeł. E. Dżurak, S. Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa. Hammersley M. 1992 What's Wrong with Ethnography?, Routledge, London-New York. Kaniowski A.M. 1990 Filozofia po „ lingwistycznym zwrocie ", „Teksty Drugie" nr 5-6, s. 93-105. 1998 Rec. Andrzej Zybertowicz, Przemoc i poznanie, „Kultura Współczesna" nr 2-3, s. 179-192. Lyotard J.-F. 1997 Kondycja ponowoczesna, przeł. M. Kowalska, J. Migasiński, Aletheia, Warszawa. Maranhao T. 1990 Introduction; w: The Interpretation of Dialogue, ed. T. Maranhao, The Uni­ versity of Chicago Press, Chicago, London, s. 1-22. Mead G.H. 1975 Umysł, osobowość i społeczeństwo, przeł. Z. Wolińska, PWN, Warszawa. Pamięć i zapomnienie 2003 Pamięć i zapomnienie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1-2, 3-4. Pool R. 1999 Etnografia postmodernistyczna, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 268-290. Rabinow P. 1999 Wyobrażenia sąfaktami społecznymi: modernizm i postmodernizm w antro­ pologii, w: Antropologia postmodernistyczna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 89-122. Ricoeur P. 1989 Język, tekst, interpretacja, przeł. P. Graff, K. Rosner, PIW, Warszawa. Sierocka B. 2003 Jedność performatywno-propozycjonalna a perspektywa antropologiczna, w: Przełom komunikacyjny afilozoficznaidea kosensusu, red. B. Sierocka, Atut, Wrocław, s. 166-183. Tedlock D. 1983 The Spoken Word and the Work of Interpretation, University of Pennsylva­ nia Press, Philadelphia. Tokarska-Bakir J. 1992 Hermeneutyka Gadamerowska w etnograficznym badaniu obcości, „Kon­ teksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 3-17. 1995 Dalsze losy syna marnotrawnego, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" nr 1, s. 13-22. �Vincent Crapanzano o badaniach terenowych 33 Tyler S.A. 1986 Post-modern Ethnography: From Document of the Occult to the Occult Document, w: Writing Culture:The Poetics and Politics of Ethnography, ed. J. Clifford, G.E. Marcus, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, London, s. 122-140. 1999 Przed-się-wzięcie post-modernistyczne, w: Antropologia postmodernisty­ czna, red. M. Buchowski, Instytut Kultury, Warszawa, s. 67-87. Zybertowicz A. 1995 Przemoc i poznanie, Wydawnictwo UMK, Toruń. Eliza Ostojska VINCENT CRAPANZANO ON FIELDWORK (Summary) The article discusses Vincent Crapanzano's position on the methods of anthropolo­ gical research. This American anthropologist and literary scholar considers dialogue to be the basic instrument of fieldwork. He formulates a number of interesting observa­ tions about research practice. The main focus in the article is on Crapanzano's views on dialogue, which arose out of the polemic with the theories advocated by Hans-Georg Gadamer and Georg Herbert Mead. Crapanzano discussed the types of meetings with foreignness identified by Gadamer and pointed to the relation between the concept of symbolic interactionism (particularly with reference to the processes of communication and activities pursued by individuals) and the conditions of anthropological dialogue. Crapanzano's conclusions formulated on the basis of his own empirical experience have also been discussed. These conclusions pertain mainly to the self-awareness of dialogue participants, connected with the adoption of the self-reflexive attitude by them. The arti­ cle critically analyses the accuracy and practical validity of Crapanzano's conclusions. Key words: Crapanzano, dialogical anthropology, fieldwork, the „Third", self-awareness �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e237b705c998cda0abceb543c3a22d19.pdf 353807cd6d52023f516547c1cb5422f4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:991 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:911 Title A name given to the resource W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego/ LUD 1970 t.54 Description An account of the resource LUD 1970 t.54,s.5-8 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W 75-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Polskie Towarzystwo Ludoznawcze należy do naj starszych towarzystw naukowych i społeczno-kulturalnych, zarówno polskich jak i europejskich. W roku 1970 rozpoczęło właśnie czwarte ćwierćwiecze swojej nieprzerwanej działalności. Jego powstanie, etapy rozwojowe i charakter działalności w ciągu 75 lat istnienia były - można rzec - wykładnią zarówno losów nauk o kulturze, szczególnie zaś etnografii, jak i organizacji polskiego społeczeństwa oraz prądów umysłowych w odniesieniu do kultury pracującego ludu. Pod nazwą "Towarzystwa Ludoznawczego" zostało założorie we Lwowie w dn. 9 II 1895 r., jako jedno z kolejnych, powstających już od lat czterdziestych XIX w. europejskich towarzystw etnograficznych. Wcześniej powstały takie towarzystwa, jak np. Societe d'anthropologie (Paryż 1859), Imperatorskoe obszczestwo lubitelej jestestwoznania, antropologii i etnografii (Moskwa 1863), Deutsche Gesellschaft filr Ethnologie und Urgeschichte (1870), francuskie Societe des traditions populaires (1886), czy niemal równocześnie Schlesische Gesellschaft filr Volkskunde (1895), ale pojawiło się wcześniej niż np. Schweizerische Gesellschaft filr Volkskunde (1896). Powstało - w warunkach zaborów, co przecież nie było czynnikiem sprzyjającym - po czteroletnich wysiłkach o uzyskanie zezwolenia na jego założenie, wtedy, gdy etnografia polska miała już poważne osiągnięcia z poprzednich okresów, zamkniętych niejako śmiercią O. Kolberga (1890), twórcy wiekopomnego "Ludu", kiedy już od kilku lat ukazywało się w ośrodku warszawskim znakomite, o europejskim poziomie czasopismo etnograficzne "Wisła" pod redakcją Jana Karłowicza. Znamienne jednak, że Towarzystwo powstało nie w Warszawie, w najżywotniejszym wówczas ośrodku etnograficznym, ale we Lwowie, nie posiadającym pod tym względem większych tradycji, i to akurat w tym samym roku, w którym powstał w Galicji zorganizowany polityczny ruch ludowy. Towarzystwo Ludoznawcze zostało założone wysiłkiem grona inteligencji twór;czej z takimi nazwiskami na czele, jak: Antoni Kalina - jego pierwszy długoletni prezes, Jan Baudoin de Courtenay, Henryk Biegelei- �6 JOZEF BURSZTA sen, Benedykt Dybowski, Iwan Franko, Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Mikołaj Rybowski i in. Część z nich reprezentowała etnografię, inni nauki pokrewne. Dla wszystkich zainteresowanych zaś Towarzystwo miało stanowić forum wymiany myśli, a jego organ - "Lud" umożliwić ich popularyzację. U czynników nadrzędnych budziły jednak obawy zarówno określenie Towarzystwa jako "Ludoznawczego", jak i sama nazwa czasopisma, traktowane jako przejawy ruchu chłopomańskiego i budzenia świadomości narodowej. Linię społeczną w naukowej działalności Towarzystwa wyraził jasno A. Kalina w I tomie "Ludu", pisząc: "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru". Ogólnie zaś zadania Towarzystwa sformułował wyraziście jego pierwszy sekretarz A. Strzelecki następująco: ,,1) uratować i zachować przy życiu to, co obok i mimo postępu oświaty i cywilizacji istnieć mogło i powinno, 2) uratować dla nauki od zapomnienia to, co zaginąć musi i niedługo zaginie" ("Lud" t. III). Uwidacznia się tu ograniczenie zainteresowań TL do etnografii własnego kraju i ludu a odcinanie się od zagadnień etnograficznych, lecz tak było w większości analogicznych towarzystw europejskich. Były to zresztą i tak nazbyt szeroko zakreślone zadania dla szczupłej garstki aktywnych członków Towarzystwa, nie otrzymującego przecież żadnych dotacji, a utrzymującego swój żywo redagowany "Lud" tylko ze składek członkowskich. I właśnie okres pierwszego dziesięciolecia pod kierownictwem A. Kaliny należy do naj świetniejszych w dawniejszych dziejach TL. Towarzystwo, sięgające przez swe oddziały i członków do miast prowincjonalnych, do Krakowa i na Sląsk, należało wówczas - jak to stwierdził niemal z autopsji prof. J. Czekanowski - do najlepszych w Europie. Skupiło ono wówczas wszystkie świetne nazwiska z zakresu ludoznawstwa i historii kultury, prowadziło ożywione kontakty z innymi towarzystwami etnograficznymi w Europie, stworzyło poważne zaczątki istniejącej do dzisiaj biblioteki oraz zgromadziło spore ilości eksponatów etnograficznych do przyszłego muzeum. Zakreśliło też szersze, syntetyczne zadania badawcze, jak np. opracowania podziału etnograficznego kraju, choć w konkretnych poczynaniach i publikacjach przeważało zainteresowanie folklorem. Stosownie też do panującego wówczas kierunku ewolucjonistycznego, przedmiotem badań stały się zwłaszcza archaizmy i przeżytki kulturowe ujmowane od strony historyczno-genetycznej. W okresie przed I wojną Towarzystwo Ludoznawcze było - wobec anemicznego działania Komisji Antropologicznej AU jedym\ organizacją polskiej etnografii, a "Lud" jednym z dwu ogólnopolskich czasopism etnograficznych. Znamienne, że jedyna uniwersytecka katedra etnografii powstała (1910) właśnie we Lwowie. �W 75-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego 7 W okresie międzywojennym TL pozostaje nadal jedynym towarzystwem etnografów, gdyż założone w 1922 r. w Warszawie Polskie Towarzystwo Etnograficzne nie przejawiło swej działalności. Nadal siedzibą TL był Lwów i większość z jego członków rekrutowała się z południowo-wschodnich regionów. W oparciu o powstałe w tym czasie w kilku ośrodkach katedry etnografii, kształcące etnografów zawodowych, TL stało się towarzystwem specjalistycznym, skupiającym grono miłośników ludoznawstwa. Swoją działalnością nie zdołało jednak TL stać się organizacją ogólnopolską i zeszło do roli towarzystwa lokalnego. Istotnym przejawem jego działalności stało się wydawanie "Ludu", który po upadku "Wisły" (1922) pozostał jedynym ogólnopolskim organem etnograficznym. Tenże "Lud", którego duszą był przez cały czas niestrudzony i zapobiegliwy Adam Fischer, stał się odbiciem wszystkich tych prądów teoretyczno-metodologicznych, które panowały ówcześnie w etnografii polskiej: kierunku historyczno-kulturowego (J. Czekanowski, A. Fischer, St. Poniatowski), ewolucjonizmu krytycznego (K. Moszyński), psychologizmu i socjologizmu (E. Frankowski i in.). "Lud" skupiał też przedstawicieli dyscyplin pokrewnych (A. Chybiński, K. Koranyi, R. Gansiniec, W. Klinger, Wl. Abraham, K. Nitsch i in.). Okres Polski Ludowej charakteryzuje się ogromnym rozwojem Towarzystwa. Reaktywowane w 1945 r. w Lublinie jako już Polskie Towarzystwo Ludoznawcze przez dawnych członków TL (J. Czekanowskiego, J. Gajka, L. Halbana i J. Mydlarskiego) stało się po raz pierwszy w pełni towarzystwem ogólnopolskim skupiającym nie tylko naukowców, ale miłośników i działaczy w zakresie kultury ludowej w liczbie (1970) ponad 700 członków zorganizowanych w 19 oddziałach regionalnych. Już w okresie lubelskim (do 1951 r.) PTL inicjowało i finansowało specjalne akcje badawczo-terenowe, m. in. rozpoczęło prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym (przejętym od 1954 r. przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN), nad Atlasem Polskich Strojów Ludowych (ukazało się 30 zeszytów), badania monograficzne wsi i regionów, akcje muzealne itd. W latach 1951-1953 siedzibą Zarządu Głównego PTL staje się Poznań, od 1954 Wrocław. Do czasu utworzenia Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN (jego Działu IV) PTL jest jedyną ogólnopolską organizacją w zakresie etnografii, a działalność jego, kierowana głównie przez J. Gajka, rozwija się dynamicznie we wszystkich kierunkach. Rozwinęła się przede wszystkim szeroka akcja wydawnicza. Obok kontynuowanego nadal "Ludu" wznawia się przedwojenną serię Prac Etnograficznych pod zmienionym tytułem Prace i Materiały Etnograficzne (do 1970 r. 26 tomów). Uruchamia się też - prócz wspomnianych wyżej - nowe serie: Archiwum Etnogmficzne (30 zeszytów), Bibliotekę Popularną (5 tomów), Pmce Etnologiczne (9 tomów), od 1956 r. w Warszawie "Literaturę Ludo- �8 JOZEF BURSZTA wą", a od 1959 r. w :Lodzi "Łódzkie Studia Etnograficzne" (12 roczników). Wreszcie' z inicjatywy PTL, a· zgodnie z uchwalą Rady Państwa z dn. 13 VlI 1960 r., w ramach Towarzystwa podjęto, jako pomnik Tysiąclecia Państwa Polskiego, edycję Dziel wszystkich Oskara Kolberga mającą objąć ogółem 80 tomów, z czego do końca 1970 1'. wydano już tomów 52. Na uwagę zasługuje też rozwój archiwum, a zwłaszcza biblioteki PTL, stanowiącej w Polsce największy księgozbiór etnograficzny. Dodać jeszcze trzeba, że od r. 1968 pracuje przy oddziale PTL w Łodzi niezwykle potrzebny i użyteczny Ośrodek Dokumentacji i Informacji Etnograficznej. Przez cały ten powojenny okres PTL było - mimo istnienia IHKM P AN - jedynym wzgl. głównym forum wymiany myśli w zakresie dorobku etnografii na wszystkich odcinkach oraz nowych teoretyczno-metodologicznych ukierunkowań w naszej nauce, zarówno w Polsce jak i na świecie. Służyły temu powoływane specjalne sekcje metodologiczne, sympozja i sesje naukowe, niektóre (1960 r. w Szczecinie) o charakterze międzynarodowym. W ostatnich latach, wobec zmian w IHKM, Polskie Towarżystwo Ludoznawcze stało się znów jedyną naczelną organizacją polskiej etnografii. Z zadowoleniem i z nutą zadumy spoglądamy dziś na 75-letnie dzieje naszego Towarzystwa i z ufnością patrzymy w przyszłość wierząc w dalszy rozwój i nowe jego osiągnięcia 1. Józef Burszta JOZEF BURSZT A THE SEPTUAQUINGENTENARY OF THE POLISH SOCIETY ETHNOGRAPHICAL Summary The Polish Ethnographical Society w~s founded in 1895 in Lvov, and was one of the first scientific societies existing in Poland and in Europe. From the very beginning its organ has been the periodical "Lud" (The People). Until World War II it was only a regional organization; after 1945 it became nationwide, and now has 19 regional branches and over 700 members. Am0ng its activities there are: extensive publishing (9 different series), field research, the popularization of ethnography and the general conservation of folk culture. The Society also has to its credit many achievements in the field of organi7.ation. Its seat has been. successively, the following towns: Lublin, Poznań, and from 1954, Wrocław. l Ten szkicowy zarys dziejów PTL może sobie Czytelnik łatwo uzupelnić szcz~gółowymi informacjami jakie zawarte są w nastliPujących opracowaniach: ,T. CZ'okanowski, Pólwiecze "Towa1·zystwa Ludoznawczego". "Lud" t. ::J(), 1946, s. :33-flB: J. Ga]ek, Rola Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnografii w latach 1945-1955. "Lud" t. 43, 1958, s. 9-33 (w tymże tomie "Ludu" szereg dalszych artykułów na ten temat); O. Gajkowa, Historia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, jego powstanie, 1'OZWÓj i znaczenie w ciągu 70-lecia. "Lud" t. 51, 1967, s, 7-61. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/47683516bfd3b3cf34bdbd8d4f6b8af5.pdf a9e4f704d38264ed5b8cbc1747d9b333 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1885 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Subject The topic of the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1748 Title A name given to the resource W 90-lecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego / LUD 1985 t.69 Description An account of the resource LUD 1985 t.69, s.3-17 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta,Józef Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, .I0ZEF t. 69, 1985 BURSZTA W 90-LECIE POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO Istnieje powszechnie przyjęty miły zwyczaj zaznaczania okrągłych dat istnienia i działalności danej instytucji - dziesięciolecia, ćwierćwiecza czy stulecia. Czyni się przy takich okazjach podsumowania przebytej drogi, podkreśla znaczni€jsze osiągnięcia, wskazuje na niedociągnięcia i ustala drogi postępowania w przyszłości. Przyjęło się już, że każde dziesięciolecie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego zaznacza się w jego organie - "Lud". Właśnie w roku 1985 upływa 90 lat działalności naszego Towarzystwa, okazja więc do historycznej refleksji. Z okazji poprzednich jubileuszy PTL ukazało się na łamach "Ludu" kilka wyczerpujących omówień dziejów i roli naszej organizacji społeczno-naukowej (zob. wykaz ważniejszych pozycji w końcu niniejszego opracowania), a ponieważ za lat dziesięć członkowie PTL będą oibchodzi:lijego pełne stulecie, co stanie się wyjątkową okazją do obszernych omówień i podsumowań - ograniczymy się na tym miejscu do kilku tylko przyponmień oraz ogólnych refleksji. * Powstanie jakiegoś towarzystwa jest zawsze znamiennym faktem kul: turowym. Oznacza ono skupienie pewnej liczby ludzi w imię realizacji wspólnych celów i nadanie temu skupieniu określonych (zazwyczaj statutem) ram organizacyjnych, na tle jednak szerszych uwarunkowań społecznych, ekonomicznych czy politycznych oraz w nurcie danych prądów umysłowych z dominacją ideologicznych. Nasza organizacja powstała we Lwowie w lutym 1895 r. pod nazwą Towarzystwa Ludoznawczego, po kilku latach usiłowań o zezwolenie ze strony władz zaborczych. Spośród polskich towarzystw społeczno-naukowych było ono - rzecz znamienna - jednym z naj wcześniejszych, a na terenie Europy bynajmniej nie spóź' nionym. Istniały wprawdzie na Zachodzie znacznie wcześniejsze t::rwarzystwa tego profilu jak: paryskie Societe Ethnologique (1893), angielskie Ethnological Society of London (1843), czy amerykańskie (Waszyngton} Smithsonian Institution (1846). Istniało także wcześniej niż lwowskie (od 1863 r.) rosyjskie Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Antropołogii i Etnografii, a na tereni€ Rzeszy Niemieckiej nawet dwa (1869 i 1870), jedno poświęcone etnólogii i prehistorii, drugie antropologii �4 Józef Bltrszta i etnologii (podobne powstały w tym czasie na terenie Włoch, Widkiej Brytanii i Stanów Zjednoczonych). Wszystkie one jednak miały charakter towarzystw ogólnopaństwowych. Kiedy się jednak zestawi pow:;tanie naszego TL z innymi analogicznymi o charakterze - można powiedzie\" regionalnym, to Towarzystwo lwowskie jest prawie rówieśnikiem wrocławskiego Schlesische Gesellschaft fur Volkskunde (1894), czy Schweizerische Gesellschaft fur Volkskunde (1896). l'worzenie towarzystw etnograficznych (etnologicznych) było zatern zjawiskiem ogólnoeu ropej. skim i światowym, a wywodziło się z realizacji celów stawianych przed świeżo tworzącą się dyscypliną skierowaną na badanie kultury ludu i ludów (stąd: etnografia z jednej, określana na terenie niemieckim także jako Vołkskunde. a z drugiej strony etnologia zorientowana na ogólne badanie }udów na kuli ziemskiej). Nasze Towarzystwo przybrało nazwę Ludoznawczego. Nazwa pokrywała się z grubsza z obu wspomnianymi dyscyplinami etnografiq i etnologią - z dominacją tej pierwszej, a więc badania kultury własnego ludu. Ogólny cel TL okreś'1ił prof. Antoni Kalina - założyciel wraz z grupą wybitnych ówczesnych intelektualistów Towarzystwa i pierwszy, długoletni jego prez€s, wybitny slawista i językoznawca - następująco. "Dziś, kiedy powszechnym jest hasło l u d, oświata jego, polepszenie jego bytu materialnego, powinniśmy zacząć budować od fundamentu, a tym jest poznanie tego ludu, jego życia i charakteru" ("LUd" t. I, s. 13). Deklarację ideową Kalina uzupełnił w L1897 na Walnym Zgromadzeniu członków tymi m. in. słowami: ,.Dla interesu narodowego nader ważną jest rzeczą poznanie etnicznych granic polskości, dla interesu ekonomicznego zaś zbadanie, czy i o ile lud polski przygotowanym był do pracy przemysłowej" ("Lud", t. III, s. 88). Dwa zatem problemy wysuwały się na czoło w ideologii TL: naukowo-poznawczy i społeczno-ekonomiczny. Oba dotyczą ludu, zwłaszcza klasy chłopskiej: poznania tego ludu w jego postaciach regionalnych i etnicznych oraz podniesienia go - w myśl haseł pozytywistycznych -na wyższy poziom kulturowy i ekonomiczny. Działo się to w sytuacji, gdy z jednej strony pojawiły się pierwsze organizacje polityczne chłopskie (i robotnicze), i gdy - z drugiej - ukryte i jawne dążenia inteligencji do odzyskania niepodległości Polski. W myśl zaś zdobywającej coraz większe wówczas uznanie ideologii neoromantycznej, chłopi mieli stanowić podstawę narodu, a ich kultura miała dać identyfikację polskiej Kulturze narodowej. W działalności TL dominował wzgląd poznawczy. Towarzystwo skupiło w sumie - w najlepszym swym okresie z czasów zaboru - ok. 500 członków, zarówno wybitnych profesorów szkół wyższych, pracowników muzealnych i innych, jak zwłasźcza nauczycieli szkół średnich i podsta- �w 90-LElCrE PTL 5 -,yowych. zwanych wtedy ludowymi. Oni to stanowili podstawę działalności oddziałów regiona'lnych TI... na terenie Galicji, które w liczbie "( powstały w kilku ośrodkach miejskich (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów i in.), choć działalność ich była zazwyczaj krótkotrwała. Zasadnicza działalność TL skupiła się we Lwowie. W ślad za powsta!1i~m organizacji, opartej tylko na składkach członkowskich, utworzono własne czasopismo w postaci kwartalnika "Lud". Organ ten stał się abak warszawskiej "Wisły", zwłaszcza po likwidacji tej ostatniej (1901) - głównym ośrodkiem publikacji naukowych członków TL. Do czasów I wojny światowej wyszło 19 roczników ,.Ludu". Na uwagę zasługuje także prowadzenie przez TL przed I wojną specjalnej serii wydawnictw etnograficznych . .Już w 1'. 1909 seria ta liczyła 17 pozycji, w tym takich autorów, jak, A. Chybiński, G. L. Gomme (tłumaczenie z r. 1901 głośnej jego pracy o folklorze), J. Schneider czy S. Zdziarski. Zauważyć należy, że gdy Komisja Antropologiczna Akademii Umiejętności w Krakowie (ta miała dział etnograficzny) mało interesowała się sprawami etnografii, to zasługa ośrodka lwowskiego dla :naszej dyscypliny staje się tym większa. To na łamach "Ludu" i prac etnogra.ficznych '1'1... odbijały się ówczesne kierunki w etnologii światowej, obok oczywiście oryginalnych prac uczonych polskich. Trzeba pamiętać, że do r. 1912 nie było na ziemiach polskich jeszcze żadnej katedry etnografii czy etnologii. To właśnie Towarzystwo Ludoznawcze, mając oparcie organizacyjne w uniwerc;yteci~ ~wowskim, nawiązało już w pierwszym ID-leciu swej działa-lności żywe stosunki z 5-ciu akademiami, w tym w Pradze, Peszcie, Zagrzebiu i Petersburgu. Udział zaś w pracach Towarzystwa brali tacy ówcześni uczeni, Jak: J. Baudouin de Courtenay, S. Ciszewski. B. DybO'wski, B. Gustawicz. J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. Potkański, F. Romer, J. '3wię::ek, S. Udziela czy R. Zawiliński. * W okresie międzywojennym Towarzystwo Ludoznawcze, nadal z siedzibą we Lwowie, choć było organizacją głównie regionalną, pozostało nadal jedynym ogólnopolskim towarzystwem etnograficznym. Utworzone bowiem w r. 1922 w Warszawie Towarzystwo. Etnologiczne nie przejawiło \viększej działalności i wkrótce zamarło. Lwowskie natomiast stało się bardzo aktywne i reprezentowało de facto całą polską etnografię i €tno10gię - prócz oczywiście powstałych pięciu uniwersyteckich katedr etno· grafij i etnologii (Lwów, Kraków, Poznań, Warszawa. Wilno). Osiągnięcia lwowskiego TL przypisać należy głównie jednej osobie, a to prof. Adamowi Fischerowi. Już w 1910 r. został On sekretarzem Towarzystwa a zarazem redaktorem "Ludu" aż do okresu okupacji, a 'vłaściwie swej przedwczesnej śmierci (1943). Był też zarazem skarbnikiem 'f L, �6 Józef B'UTszta bibliotekarzem stworzonej przez siehie bi1:>liot€ki,jako wpierw pracownik Zakładu Ossolińskich, potem (od 1924 r.) profesor etnografii i etnologi.i na UJK. Był autorem wielu podstawowych pozycji etnograficznych, takich jak Lud polski, Rusini, Połabianie, Łużyczanie i wielu innych, rozpoczął też prace nad etnografią Czech, Słowacji i Jugosławii (zob. "Lud" t. 36: 1946, s. 6 - ] 8, oprac. J. Gajek). Słusznie też pisał prof. J. Czekanowski, Ż€ Towarzystwo Ludoznawcze to, "emanacja indywidualności Fischera", i że "tej jego niesamowitej aktywności zawdzięcza Towarzystwo dosłownie wszystko. Jedynie dzięki niej mogło ono przetrwać wielkie wstrząsy spowodowane przez katastrofę dwu potwornych w-:Jjen" ("Lud", t. 36, s. 57 - 77). A. Fischer był - jak wspomniano - redaktorem "Ludu" przez ok. 30 lat. Był spiritus movens tego organu w organizacji zamieszczonych tam artykułów. recenzji, sprawozdań i omówień z pozycji europejskich i światowych. Dajmy przykład. Tom 28 "Ludu" z 1'. 1929 zawiera wśród artykułów opracowanie Ludwika Kuby z Pragi dotyczące jego kontaktów z O. Kolbergiem, uzyska.ne drogą korespondencji z tym wybitnym folklorysL1 czechosłowackim. W tymze tomie znajdujemy aż 66 recenzji i omówi-el" publikacji etnograficzno-etnologicznych i folklorystycznych z szerokiego świata, w tym aż 48 pióra samego Fischera i to z siedmiu języków europ€jskich. Kontakt z nauką europejską utrzymywał Fischer dzię-ki główni':' dobrze zorganizowanej wymianie "Ludu" z czasopismami i instytucjami zagranicznymi. Wszystkie uzyskiwane stąd pu:blikacje włączał do inwentarza Biblioteki TL, która przetrwała do czasów współczesnych. A. Fischer był również założycielem Archiwum Towarzystwa. Z~cho·· wało się ono do czasów po II wojnie w postaci 398 teczek, przy czym sama korespondencja Fischera objęła aż 42 pozycje. Jeszcze jedno należy podkreślić. A. Fischer stworzył w czasi~ swej działalności nowy tytuł wydawniczy dla prac większych pod nazwą "Prace Etnograficzne", oczywiście pod swoją redakcją. W latach] 934 - 3G ukazało się w ramach tej serii 5 pozycji dotyczących głównie etnografi: wschodnio karpackich grup etnicznych. Wcześniej jeszcze Towarzystwo Ludoznawcze kontynuowało za wzorem sprzed I wojny wydawanie i sprzedaż na własny rachunek "wydawnictw własnych". Ich lista już z roku 1929 liczy 34 pozycje takich m. in. autorów, jak: S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyniec, W. 1'\:1ingel', K. Koranyi, L. Krzywicki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski. T. Seweryn, T. Witort, czy J. Zborowski. A więc reprezntacja całej polskiej etnografii. Do członków lub współpracowników Towarzystwa należeli w okresie międzywojennym - prócz wyżej wspomnianych - tacy np. uczeni. jak �W go-LECIE PTL 7 A. Bachmann, K. Bad.ecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski, (prezes Towarzystwa od r. 1926 do czasów po H wojnie), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G. Pawlikowski, S. Eljasz-Radzikowski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. Vrtel-Wierczyński. czy J. Z'borowski. * Sytuacja naszego Towarzystwa, jego osiągnięcia i rola w okresie 40 lat Polski Ludowej, znane są starszemu pokoleniu etnografów i miłośników kultury ludowej z autopsji, a dla większości z bezpośredniego udziału w jego pracach. Dla pokolenia młodszego, dysp<:mująC€go przecież szeregiem omówień, wystarczą na tym miejscu istotne przypomnienia. Po ciężkich pięciu latach okupacji doszło do reaktywowania organizacji pod już rozszerzoną nazwą: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Stało się to na 21. Walnym Zgromadzeniu w Lublinie 22 XI 1945. Byłym pracownikom UJK - J. Czekanowskiemu, J. Gajkowi - udało się przywieźć ze Lwowa dotychczasową substancję Towarzystwa w postaci biblioteki i archiwum. Do władz PTL weszli m. in. tacy etnografowie, jak. J. S. Bystroń, J. Czekanowski (wiceprezes), K. Dobrowolski, J. Gajek (sekretarz generalny), K. Moszyński (prezes), J. Obrębski. B. Stelmachowska, J. SWieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. Wznowiono organ "Lud" pod red. J. Gajka. Wówczas też z.aplanowano od razu szerokie, ogólnopolskie akcje badawczo-publikacyjne w postaci "Polskiego Atlasu Etnograficznego", "Atlasu Polskich Strojów Ludowych" oraz wznowienie "Prac i l'vlateriałów Etnograficznych' serie kont yn UO'.'V a ne do dziś oraz rozbudowane i zaprowadzone potel~l nowe. Właśnie działalność wydawnicza Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego należy do największych jego osiągniE;ć. Dzięki zwłaszcza inicjatywie i sprawności organizacyjnej prof. Józ€fa Gajka - na przemian sekretarza i prezesa Towarzystwa od 1945 r. od początków lat 60-tych ora, długoletniego redaktora "Ludu" - nie tylko wznowiono wspomnian2 tytuły dawniejsze, ale zaprowadzono nowe. Obok wi0,c naczelnego organu "Ludu", który należy do naj starszych w Polsce czasopism naukowych, gdyż w ju·bileuszu 90-lecia PTL ukazuj€ się jego 69-ty tom, obok wznowionej serii "Prac i Materiałów Etnograficznych" liczących po wojnie 27 tomów oraz nowej serii "Prac Etno· graficznych" (tomów 10) - powstała również, p:)d redakcją (i kierownictwem) J. Gajka, niezwykle wzięta zarówno przez naukowców ja:,: i działaczy kulturalnych seria "Atlasu Polskich Strojów Ludowych". Wyszło dote!d - \v opracowaniu różnych specjalistów - 31 zeszytów, �8 Józef BlLTszta które wymagają wręcz wznowienia z racji ich ogromnego zapolrL~bo· wania. Nową serią wydawniczą PTL stała się "Literatura Ludowa", dwumiesięcznik, jedyny w Polsce organ poświęcony folklorystyce. Powstał on w r. 1957, a od r. 1972 ukazuje się w nowej szacie pod wytrawną redakcją prof. Cz. Hernasa i należy do najlepszych czasopism folklorystycznych w ogóle. W "centrali" PTL, mieszczącej się od r. 1954 - jak i zasobna Biblioteka PTL - we Wrocławiu, wychodzi od r. 1951 "Archiwum Etnograficzne" poświęcone pracom o charakterze materiałowym (dotąd to:nów 32). Tam tEŻ wychodzi od r. 1958 seria "Biblioteki Popularnonaukowej" (dotąd tomów 8). W ramach PTL już na początku podjęto przedwojenną jeszcze myśl kartograficznego ujęcia zjawisk kulturowych kraju w postaci "Polskiego Atlasu Etn<Jgraficznego". Rozpoczęto na podstawie kwestionariuszy opracowanych przez prof. J. Gajka - badania terenowe na terenie całego kraju. Akcję tę przejął i realizuje od r. 1954 Instytut Historii Kultury Materialnej PAN. Inicjatywie i sprawnej działalności Oddziału Łódzkiego prL tiJrof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. B. Kopczyńska-Jaworska) należy zawdzięczać względnie regularne ukazywanie się od r. 1959 rocznika "Łódzkich Studiów Etnograficznych" poświęconego etnografii i folklorowi ziem Polski środkowej (dotąd tomów 24) Któż wreszcie nie wie o szczególnym i wręcz wyjątkowym wydawnictwie PTL, j,akim są Dzieła wszystkie Oskara Kolberga. To właśnie PTL zmierzało już od roku 1945 do wznowienia dzieł tego niezwykłego etnografa i folklorysty polskiego i uzupełnienia tego wydawnictwa tomami opracowanymi z zachowanej jego spuścizny rękopiśmiennej. Myśl wydania tych dzieł przejawiała się stale w dziejach PTL po ostatniej w0jnie. Na konferencji w Jeleniej Górze (zob. "Lud" t. 42) w roku 1954 poddano analizie całość spuścizny O. Kolberga, dopiero jednak Uchwała Rady Państwa z 1960 r. umożliwiła przystąpienie do realizacji tego gigantycznego wręcz przedsięwzięcia, nie mającego analogii w żadnym z krajów. Wystarczy przypomnieć, że Dzieła wszystkie O. Kolberga, stanowiące głównie "zdjęcie" etnograficzno-folklorystyczne terytorium Polski sprzed 1772, obliczone są na 80 tomów, z których do dzisiaj opublikowano - za wsparciem finansowym Polskiej Akademii Nauk - 63 tomy, reszta znajduje się w stopniJwym opracowaniu w Redakcji w Poznaniu. Poza wydawnictwami, znaczenie PTL przejawiło się w organizowaniu szeregu ogólnopolskich konferencji naukowo-metodologicznych. W sytuacji braku w Polsce naczelnego Instytutu Etnografii, jakie istnieją we wszys~kich krajach sąsiednich, rola PTL w organizowaniu takich spotkali sŁa!a \: �W 90-LECIE PTL się wiodąca. Wystarczy wymienić takie, jak konferencja w r. 1951 w przededniu I Kongresu Nauki Polskiej, wspomnianą Konferencję Kolbergowską z r. 1954, konferencję karpacką z r. 1956 zajmującą się międzynarodową organizacją badań karpackich, czy Międzynarodową Konferencję' Pomorzoznawczą w Szczecinie w r. 1960. Dochodziły one do skutku przy współpracy istniejących pięciu katedr etnografii oraz muzeów - tak, jak to jest do dzisiaj. Od 10-ciu lat datuje się zgodna współpraca prL z Komitetem Nauk Etnologicznych PAN. Kiedy się tak patrzy retrospektywnie na 90-letnie dzieje PTL nasuwa się spostrzeŻ€nie, że jego efekty zależą głównie od działaczy stojących na jego czele, ich inwencji, przedsiębiorczości, oddan~u się pracy sp:>łecznej itp. Tak było za czasów sekretarza prof. A. Fischera, tak za czasów, gdy na cze'le PTL stał prof. J. Gajek - a więc działaczy pracujących w "centrum". Tak dzieje się też dzisiaj, gdy sekretarzem generalnym jest mgr Antoni Kuczyński z Wrocławia. Jego to przedsięibiorczości i oddaniu się sprawie zawdzięczać należy realizowanie szeregu inicjatyw, m. in. wznowienie kilku zamarłych od lat serii wydawniczych przy nowym układzie zespołów redakcyjnych, stałe kontakty z 22 oddziałami regionalnymi PTL skupiającymi w sumie ok. 1200 członków. Żałować tylko należy, że nie wszyscy ze współczesnych etnografów włączają się w działalność Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. A ogólny dorobek naukowy i społecznopopularyzacyjny naszej nauki zależy od zgodnego i systematycznego współdziałania wszystkich jej form organizacyjnych: katedr uniwersyteckich, muzeów etnograficznych z parkami etnograficznymi włącznie, Komitetu Nauk Etnologicznych jako naczelnej organizacji naukowej oraz Zarządu Głównego prL z jego oddziałami regionalnymi. Aktualne dalsze informacje o działalności PTL znajdują Czytelnicy w każdym numerze "Ludu", także i w niniejszym, jubileuszowym. WY;BRiANA LITER'\. TURA J. Czekanowsk'i: Pólwiecze "Towarzystwa Ludoznawczego", "Lud"·L 36' A. F i s c h er: Dziesięoiolecie ludoznawstwa polskiego 1914- 1924. lZc.;,awieni·e bi.blio.gralicznc), "Lud" ,t. 23: },!l24.- J. G aj ek: Prof. dr Adam Fischer, ..Lud" t. 36: 19'ł6 - J. G a j·eJk: Roln Polsk~ego Towarzystwa Ludoznawczego w polskiej etnograHi w latach 1945-1955, "Lud" t. 43: 1958. - O. Gajkowa: Histo"ia Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Jego powstanie, rozwój i znaczenie w ciqf]'U siedemdziesięciolecia, "Lud" t. 51: 1-966. - K. Z aw i 's t -ow j c z - A d a m s k a: por"kie Towurzystwo LlI.do.znawcze. Dorobek, działalność, perspektywy rozwoju. "Ll.d'. 1946. + 5H: 1,g.75. �..Józef Burszta THE NINETIETH ANNIVERSARY OF THE POLISH ETHNOLOGICAL SOCIETY (PES) There is a pleasant, commonly accepted custom of celebrating regular anniversaries of the existence and activity of a given institution - the tenth, twentyfifth or hundredth. On such an ocasion the road passed over is reviewed, more significant achievements are emphasized, defects are pointed out, and new horizons are designated. It has been already an established practic.e to mark each tenth anniversary of the Polish Ethnological Society in its organ - "Lud" (People). Precisely - in 1985 the Society is celebrating its ninetieth anniver· sary, this is therefore an occasion for historical pondering. On the occasion of former anniversaries of the PES some comprehensive presentations of the historyand role of our social and scientiiic organization were published in "Lud" {see: the list of more important publications at the end of the present article), and as the PES members in ten years will celebrate the hundredth anniversary which will constitute an exceptional occasion for comprehensive discussions and summing up - hen: i.e. will limit ourselves to some recollections and general reflections. The coming into being of a scientific society is always a signitican t cultural fact. It means the converging of a certain number of people around the fulfillment of common goals, and assuming definite organizational framework (statute) on the background, however, of broader social economic or political conditions and in the current of given intellectual trends dominated by ideological ones. Our organization was founded in Lvov in 1895 after a few years of endearvors to obtain per·· mission form the partitioning state authorities. It assumed the name of the Ethnological Society. Among the Polish social and scientific soci€:tieJS it was - which is significant - one of the earlies and in an:,' case not late in Europe. Admittedly, there were in the West considerably older societies of that nature, such as: the French Societe Ethnologiqur:· (1839), English Ethnological Society of London (1843), or the American Smithsonian Institution in Washington (1846). Of earlier origin was also Russian Imperatorskoje Obszczestwo Lubitielej Jestestwoznania, Anthropology, and Ethnography (1863); and in the German Reich even two societies !(1869 and 1870), one of them concerned with ethnology and pre-history, the other with anthropology and etnology (similar societies �W 90-LECIE PTL 11 were established at that time in Italy, Great Britain and the United States). All of them, however, had the character of national societies. When, however, the creation of our Ethnological Society is compared to other societies of an analogical character - one could say - regional, then the Lvov Society is almost a contemporary of the Wrocław Schlesische Gesellschaft fUr Volkskunde (1891), or Schweizerische Gesellschaft fUr Volkskunde (1896). The creation of ethnographical (ethnological) societies was, consequently, an all-European and world-wide phenomenon, resulting from the fulfillment of goals set in front of a nearly established discipline directed at the examining of the culture of a people and peoples (that is why on one hand ethnography defined in Ger· many also as Volkskunde, and on the other ethnology orientated toward", the general examining of peoples in the world). Our organization assumed the name of Ethnological Society. The name roughly corresponds to both the mentioned disciplines - ~~tnography and ethnology - with the domination of the former: research on the culture of one's own folk. The general goal was defined by prof. .'\ntoni Kalina - a founder, together with a group of outstanding can, temporary intellectuals, of the Society, its first long-term president. eminent Slavist and linguist - in the following way: "Today, when the slogan of the p e a p l e, its education, improvement of its material existence are common, we should start building from the foundation and that is the cognition of that people, its life and character" ("Lud", \'01. I, p. 13). Kalina supplemented the ideological declaration in 1897 at the General Meeting of the members with these, many others, words "For the national interest of great significance is the cognition of ethnic boundaries of the Polish traits, whereas for economic interest the i.nvestigation on whether and to what extent the Polish people were prepared for industrial work" ("Lud", vol. III, p. 88). Consequently, two problems were advanced to the forefront in the ideology of the Ethnological Society: scientific-cognitive and social-economic. Both of them concern the people, especially the peasant class: the cognition of that people in its regional and ethnic forms and raising it - in accordance with the positivist slogans - to () higher cultural and economic level. That occured in a situation where on one hand the first peasant (and worker) political organization came into being, and when - on the other hand - there were implicit and explicit endeavours of the intelligentsia to restore Poland's independence. While in accordance with the neo-romantic ideology, which was gaining ever greater appreciation, peasants were to constitute the basis of the nation. and their culture was to be identifi.ed with the Polish national culture. The cognitive regard was dominant in the Etnological Society's acti- �.J ózef f3nrs.zta vity. The Society numbered in total - in its period during the era 0~ partitioning - about five hundred members, both eminent higher schooi professors, museum employees, etc., as well as teachers of secondary and primary schools, the latter called "popular" at that time. It was precisely they who constituted the basis of the activity of the Ethnological Society regional divisions in Galicia. Seven of such divisions were founded in urban centers (Buczacz, Tarnów, Kraków, Chrzanów, etc.\, although their activity was usually short-lived. The basic activity of the Etnological Society was concentrated in Lvov. Following the creation of the organization based exclusively ·)n membership fees a society organ - the quarterly "Lud" was founded. That periodical became - next at Warsaw's "Wisła", and especially a:tel' the liquidation of the latter (1901) - the main center for scienti:t'2 publications of the Ethnological Society members. Nineteen annual setCi of "Lud" were published before World War L Already in 1909 that series numbered seventeen items, including such athol'S as A. Chybinski. G. L. Gomme (a 1901 translation of his outstanding work on folklore), J. Schneider or S. Zdziarski. It should be mentioned that since the Anthropological Commision of the Academy of Science and set in Krako·..• : (it had Ethnographic Department) was little interested in the problem,:; of ethnography, then the merits of the Lvov center in regard to our dl.-icipline were still greater. It was on the pages of "Lud" and ethllogr3pic papers of the Ethnological Society that the contemporary treJ~ds ~:~ world ethnology were reflected in addition to and, of course, in additi!jl1 to the original achievements of Polish scholars. It should be remembered that before 1912 there was not on the Polish land any university department of ethnography or ethnology. It was precisely the Ethnogrc"phical Society, which the organizational support on the part of the Lvov University started already in the first decade of its activity an intensive cooperation with five academies, including Prague, Pest, Zagreb. and Petersburg. Whereas active in the Society were such contemporary scientists as J. Baudouin de Courtenay, S. Cisz·ewski, B. Dybowski, B. Gustawicz, J. Kallenbach, A. Kryński, W. Łoziński, K. PotkaJ1ski, F. Romer, J. Świętek, S. Udziela, or R. Zawiliński. In the period between the wars the Ethnological Society, still based in Lvov, although still mainly a regional organization, remained, ho",,'evel', the only all-Poland ethnographic society. For the Ethnologieal Soci~ty, created in 1922, did not operate on a greater scale and soon died out. Whereas the Lvov Society became very actiVe and represented de Iacto the whole of Polish ethnography and ethnology - apart from the five established university departments of ethnography and ethnology (Lvov, Kraków, Poznań, Warsaw, Vilno). �W 9O-LECIE PTL The achievements of the Lvov Ethnological Society should be attributed mainly to one person, namely professor Adam Fischer. Already in 1910 he became a secretary and, simultaneously, and editor of "Lud" till the World War II occupation, and in fact until his pre-mature death (1943). Ile was also the treasurer of the Society, the librarian of the library he built himself the in the capacity of an Ossolineum employee, later (since 1924) as professor of ,ethnography and ethnology at the University J. K. in Lvov. He was the author of many basic ethnographic books, such as Lud polski (The Polish People), Ruthenians, Palabians. Lusations, and a lot others; he began also work on the ethnography of the Czech country, Slovakia, and Yugoslavia (see: "Lud", vol. 36: 1946, pp. 6 - 18. et J. Gajek). Professor J. Czekanowski was also right when he wrote that the Ethnological Society "is an emanation of Fischer's individuality" and "the Society owes almost everything to his extrem'2 activity. Only due to it the Society would endure great traumas brought about by the catastrophe of two horrid wars" ("Lud", vol. 36, pp 57 - 77). A. Fischer was - as it was already mentioned -an editor of "Lud" for about thirty years. He was the spiritus movens of that organ regarding the organization of its articles, reviews, reports, and discussion;> on European and world publications. Let us provide an example. The 28th volume of "Lud" of 1929, among articles, includes a paper by Ludwik Kuba from Praque on hi<; contacts with O. Kolberg, the eminent, Czechoslovak folklorist, which were by means of correspondence. In this volume there are 66 reviews and articles about ethnographical-ethnological as well as folklor publications all over the world, including 48 written by Fischer himself from seven European languages. Fischer maintained the contact with the European science through a well-organized exchange of "Lud" with foreign magazines and institutions. All publications from that source, he included in the Library of the Ethnological Society which has survived till contemporary times. A. Fischer also the founder of the Association Archives. It survived till after the II World War in the form of 398 folders and the Fischer's correspondence comprised as many as forty two items. It is worth stressing that A. Fischer established a new editorial title for larger works - "Ethnographical Works", naturally, as the editor. In the years, 1934 - 36, within the framework of this series five works that dealt mainly with the ethnography of eastern-carpathian ethnic groups, were published. Earlier, the Society continued, as it used to before the I World War, to publish and sell "own publications" on its own account. The 1929 list �14 Józef Burszta of those publications has already thirty four items of such authors as S. Ciszewski, E. Frankowski, R. Ganszyni€c, W. Klinger, K. Koranyi, L. Krz~r:i••icki, Z. Łempicki, E. Majewski, B. Piłsudski, T. Seweryn, T. Witort, J. Zborowski, here the very best people of Polish ethnography. The members and/or co-partners of the Society were in the period between the wars, apart from those mentioned above, such scholars as A. Bachmann, K. Badecki, S. Bąk, F. Bujak, J. S. Bystroń, A. Chybiński, J. Czekanowski (president of the Society from 1926 to the times after the II World War), J. Falkowski, E. Frankowski, J. Gajek, S. Klimek, L. Kozłowski, J. Kuchta, J. Kuryłowicz, T. Lehr-Spławiński, J. G, Pawlikowski, S. E. Radzikawski, K. Sochaniewicz, S. Udziela, S. VrtelWierczyński, or J. Zborowski. The situation of our Society, its achievements and role during forty years of the Polish People's Republic are known to the older generation of ethnographs and folk culture lovers from their own experience, and for most of them - from a close participation in the works of the Society. To the younger generation which has numerous publications to look into, some significant mementos will be enough. After five hard years of occupation the organization came back to life under the extended name - the Polish Ethnological Society. It happened at the twenty first general asembly in Lublin on November 22nd, 1945. Two former employees of the J. K. University in Lvov, J. Czekanowski and J. Gajek managed to bring the Society's essenCe in the form of Libraryand Archives from Lvov. The management board of the Polish Ethnological Society consisted of such ethnographs as J. S. Bystroń, J. Czekanowski (vice-president), K. Dobrowolski, J. Gajek (president genefial), K. Moszyński, J. Obrębski, B. Stelmachowska, J. Swieży, L. Węgrzynowicz, K. Zawistowicz (Adamska), J. Zborowski. The "Lud" (People) was printed again, the editor of which was Gajek. A plan was made to take wide-spread and ,all-Poland publication-research actions in the form of Polish Ethnographical Atlas, the Atlas of Polish Folk Costumes, and continue "Ethnographical Works and Materials" - still continued and developed and also later new series. It should be stressed that the publishing activity of the Polish Ethnological Society is one of its greatest achievements. Thank to, especially, ideas and organizational ability of prof. Józef Gajek - alternately secretary and president of the Society from 1945 to the beginning of thp 1960s, and also of long standing editor of "Lud" - not only mentioned titles were reprinted but also new were printed. �W go-LECIE PTL 15 Apart from the main organ "Lud", which is the oldest ethnographicperiodical in Poland, this year - the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society - the 69th volume of "Lud" is being printed together with a reprinted series of the "Ethnographical Works and Materials" (after war it had 27 vols.), and also a new series "Ethnolographical Works" (lO vols.). Under editorial supervison of J. Gajek an outstanding series has been established "The Atlas of Polish Folk Costumes". Up to now, thirty one items by various specialists were printed and they need to be reprinted as quickly as possible. A new editorial series of the Polish Ethnological Society is "Folk Literature", bimonthly, the only organ devoted to folklorization in Poland. First time it was printed in 1957 and since 1972 it is in the new get-up and edition of prof. Cz. Hernas, and belongs to the best folkloristic periodicals at all. In "center" of the Polish Ethnological Society - and rich Library of PES - in Wrocław, since 1951 "Ethnographical Archives" is continuously printed, devoted to works of material character (up to now 32 volumes). There, also, a series of "Popular-Scientific Library" has been printed since 1958 (up to now 8 volumes). Within the Polish Ethnological Society, at the beginning, they made steps to elaborate cultural events in the country in cartographical form of the "Polish Ethnographical Atlas" (pre-war idea). According to J. Gajek's questionnaries, the research actiones were undertaken all over Poland. The actions have been continued by the Institute of History of Material Culture of the Polish Academy of Sciences since 1954. Thank to initiative and activity of the Łódź Ethnological Society (prof. K. Zawistowicz-Adamska, prof. Kopczyńska-Jaworska), almost regular editions come out of annual "Łódzkie Studia Etnograficzne" (Łódź. Ethnographical Studies), devoted to ethnography and folklore of the middle regions of Poland (up to now 24 volumes). Who does not know about a specific and simply outstanding edition of the Polish Ethnological Society, namely "Complete Works by Oskar Kolberg". The Polish Ethnological Society precisley made steps since 194;') towards republishing the mentioned works by extraordinary Polish ethnographer and folklorist, and supplementing them with volumes composed from his post-hurnous works. After the last war (World War II) the idea of publishing the works was all time alive. At the conference in Jelenia Góra (see: "Lud", vol. 42) in 1954, they analized all Oskar Kolberg's works (post-humous), but only the People's State Council re- �16 Józef Burszta .solution from 1960 enabled to start to realize simply this gigantic undertaking, not comparable in any other country. It should be remembered that "Complete Works by Oskar Kolberg", constituting mainly ethnographical-folkloristic "picture" of Polish territory before 1772, are ,estimated eighty volumes, and from which sixty threeare already published by now - thank to financial aid of the Polish Academy of Sciences - and the other volumes are being elaborated in the chief Editorial Office in Poznań. Besides publications, the significance of the Polish Ethnological Society was showed by organization plenty of all-Polish scientific-metodological conferences. Whereas, there is a lack of general Institute of Ethnology in Poland, which exist in all neighboring countries, the role of the Polish Ethnological Society in organizing such meetings became leading one. It is only needed to remember the conference in 1951, the day before I Congress of Polish Science, already mentioned the Kolberg Conference in 1956, dealing with international organization of Carpathian Studies, or the International Pomeranian Conference in Szczecin in 1960. All of them were realized with help of five existing departments of ethnography and museums - as it is up to now. For ten years, has been noted good cooperation of the Polish Ethnological Society with the Committee of Ethnological Sciences of the Polish Academy of Sciences. Within the ninetieth anniversary of the Polish Ethnological Society. retrospectively, aU results are remarked mainly by ideas, initiativeness. and social work of the leaders of the Society. It was observed in times -of the secretary, prof. A. Fischer, as well in times when the head of the Polish Ethnological Society was prof. J. Gajek - leaders working in "center". Today, is similar, when the secretary is Antoni KuczY!'lski, M. A. from Wrocław. Thank to his initiatives and engagement in the work, plenty of projects are being realized, for example, a reprint of old editorial series under ned editorial supervision, continuous contacts with twen ty two regional departments of the Polish Ethnological Society, totany with the membership of 1,200. Only we should regret that not aU of contemporary ethnographers do not join the Polish Ethnological Society's activity. However, all scientific and social heritage depends all consistent and systematic cooperation of aU its organizational forms: university departments, ethnographical museums with ethnographical parks, the Comittee of Ethnological Sciences as the leading scientific organization and the authority of the Polish Ethnological Society with its regional departments. All current news about activity of the Polish Ethnological Society .readers will find in each issue of "Lud", also in this anniversary one. �W 9O-LECIE PTL 17 References: J. C z e k a n a w s k i: 25 years of "Ethnologioal Society", "Lud", vol. 36, 1946 - A. F i s c h e r: Ten years of Polish ethnology (bibliography), "Lud", vol. 23, 1924 - J. G a je k: Prof. dr. Adam Fischer, "Lud", vol. 36, 1946 - J. G a j e k: Role of the Polish Ethnological Society in Polish ethnography in 1945 - 1955, "Lud", vol. 43, 1958 - O. G aj k a w a: History of the Polish Ethnological Society. Its beginning, development and significance within seventy years, "Lud", vol. 51, 1966 - K. Z aw i s t a w i c z - A d a m s k a: The Polish Ethnological Society. Heritage. Activity, perspectives of department, "Lud", vol. 59, 1975. 2 Uw � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9662f575a9a54e468c8f7e24cda76e33.pdf 1de1db15f5309c5397f7ee7ed589cc77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5620 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5224 Title A name given to the resource W czterech ścianach/ Barbarzyńca 2009 nr 3-4 (16-17) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne, 2009 nr 3-4 (16-17) s.59-67 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chruścińska, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text n , , Anna • , | ChrUSCinska n I Ur. w I 985 roku. Studentka etnologii na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz socjologii na Uniwersytecie Paryskim (Paris Descartes). Absolwentka historii sztuki . ,fc , anam, a U n | e w e r s y t e c | e J a g | e | | o n s k | m I n t e r e s u j e S l e : re ąatożsamością m u z u t m we Francji, orientalizmem w sztuce polskiej i obcej. W czterech ścianach Zmiana znaczenia ról s p o ł e c z n y c h u Kabylów żyjących we Francji na przykładzie ewolucji przestrzeni mieszkalnej F rancuzki mają więcej swobody, są bardziej niezależne i żyją w większej równowadze. Sądzę że status kobiety i mężczyzny jest tu równy. Tam, w Algierii, jest tak, że w domu kobieta robi wszystko. Naprawdę, jak ci mówię, że „robi wszystko", to właśnie to mam na myśli. Prasuje, gotuje, sprząta, zajmuje się dziećmi... A mąż zajmuje się pracą poza domem i koniec. A kiedy trzeba go jeszcze obsłużyć, dać mu jeść, też się nim trochę zająć. To kobieta odwala całą robotę, nawet jeśli również pracuje poza domem A już zwłaszcza w KabyhT Tam mężczyzna się niczego nie tknie. Jak raz byłam 1 u babci razem z moim kuzynem, który jest w tym samym wieku co ja, to po jedzeniu on chciał poskładać talerze. A babcia krzyknęła do niego: „Przestań, usiądź, przecież masz tu ku­ zynkę, ona się tym zaj miel". Bo u Kabylów od za­ wsze tak jest, że mężczyzna nic nie robi. On jest „na zewnątrz", a kobieta zostaje w domu. - Naima, 22 lata 1 Imigranci z krajów Maghrebu (lub ich po­ tomkowie) na dobre wpisali się w społeczny krajobraz Francji. Napływ ludności z daw­ nych kolonii na terytorium Republiki trwa Wywiad przeprowadzony przez autorkę 19 listopada 2008 roku w Paryżu. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 60 nieprzerwanie od X I X wieku, ale najbardziej nasilony exodus zaczął się po I I wojnie świato­ wej. Sytuacja ta dotyczy głównie społeczności arabskich, jednak wśród nowo przybyłych znaj­ dziemy sporo przedstawicieli rdzennej ludności Afryki Północnej, czyli Berberów. W przypadku Algierii są to głównie Kabylowie, zamieszkujący północno-wschodnią część kraju i tworzący je­ den z najbardziej rozproszonych narodów berberyjskich. Najliczniejsza ich diaspora znajduje się właśnie w Republice Francuskiej. Szacuje się, że jeszcze przed zakończeniem działań wojennych w 1945 roku we Francj i miesz­ kało około 300 tysięcy Algierczyków . W 1977 było ich j u ż ponad 800 tysięcy , a w przededniu nowego tysiąclecia nadal stanowili jedną z nacji najliczniej emigrujących do Francji. Wyprze­ dzali ich tylko Marokańczycy . Wśród przyjezd­ nych spory odsetek zajmuje ludność kabylska. Nic nie wskazuje na to, że tendencja ta miałaby ulec zmianie, bo również dzisiaj, jeśli zapytać mieszkańca Maroka, Algierii czy Tunezji o jego plany na przyszłość, najczęściej można od nie¬ go usłyszeć marzeniach wyjazdu do Francji, choćbv tvlko na. i ákiś czas Wielu sie to udaie a doświadczenia zdobyte w obcym kraiu wnływaia (w mnieiszym lub większym storaiiu ale zawsze) na ich soosób oatrzenia na świat i'do tvchczasowe modele zvcia Tvm samvm snołecz nośri Map-hrebu uleJia nroresowi nermanent 2 3 4 nvrh zmian Szcze J l n i e dntvcza one instvr,,rii rodziny - tak ważne, fieśli nie n a i w a ż n i e L e r t dla ludów nółnornoafWkańskirh 7 fvm z aw skiem wiaze ,ie z a e h w L i e nndżiałn ról L r e trady^y^ 2 I . Despois, Lémigration des travailleurs algériens en France, „Annales de Géographie" 61 (323) 1942, s. 77. 3 Ch.R. Ageron, L'immigration maghrébine en France, .Vingtième Siècle. Revue d'histoire" 7 1985, s. 66. 4 X . Thierry, Les entrées d'étrangers en France de 1994 à 1999, ..Population" 3 (56) 2001, s. 439. cie i mężczyźnie, a które ulegają stopniowemu zatarciu. Znalazło to odbicie w materialnym świecie, którego ewolucja bardzo mocno zazna­ czyła się w sferze przestrzeni mieszkalnej. Tradycyjny dom kabylski 5 Dom dla każdego człowieka stanowi pierw­ szy znany mu świat. To obszar, w którym każda cząstka pełni szczególną rolę, a każdy kąt przy­ wołuje wspomnienia przeszłych wydarzeń. Tam czujemy się u siebie, bo jest to sfera dobrze nam znana, w której nic nie niepokoi, nic nie wprawia w zakłopotanie. Każda siedziba ludzka powiela porządek, który wyraża istotę tego, co składa się na życie jej mieszkańców. Wreszcie dom to uniwersum wewnątrz uniwersum. By lepiej zrozumieć znaczenie domu dla kul­ tury Kabylów, najlepiej odwołać się do jego tra­ dycyjnej, coraz rzadziej spotykanej formy. W ję­ zyku kabylskim dom jest nazywany przez słowo axxam, a jego przestrzeń podzielona jest na trzy podstawowe części - tak jak życie Kabylów, które toczy się wokół ludzi, zwierząt i gromadzonych zapasów. Jeśli zajrzymy do wnętrza domu, znaj­ dziemy w nim część mieszkalną (aguns), stajnię dla zwierząt (adaynin) oraz poddasze (takanna), gdzie przechowywana jest słoma i siano. Dwa pierwsze pomieszczenia odgrodzone są od sie­ bie niskim murem, który stanowi jedną trzecią dłueości ściany frontowei domu Dzięki temu przestrzeń przeznaczona dla ludzi jest większa odtei która służy zwierzętom Takanna znaiduie sie na metrze bezoośrednio nad adavmn moz na więc powiedzieć, że tradycyjny dom kabylski 5 Pierre Bourdieu prowadził badania w Algierii w latach 1958-1960, a zatem ich wyniki odnoszą się stricte do tamtejszej epoki. Choć fragment niniejszego artykułu, dotyczący tradycyjnego domu kabylskiego, jest sformułowany w czasie teraźniejszym, należy wyraźnie zaznaczyć, że współcześnie kabylskie mieszkania wzorowane są na modelach zachodnich. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 61 dzieli się na dwie części zarówno horyzontalnie, jak i wertykalnie . Dostęp do domu umożliwiają drewniane drzwi, zazwyczaj złożone z dwóch skrzydeł. Otwierają one budynek w kierunku wschodnim, na światło dnia, co zawsze było brane pod uwagę w trakcie wznoszenia kon­ strukcji mieszkalnej. Choć takie zorientowanie domu może uchodzić za element zasadniczy i nieodzowny dla kultury Kabylów , zdarzają się odstępstwa od tej reguły. Położenie siedzi­ by na zboczu lub jej rozbudowa spowodowana powiększeniem rodziny (na przykład ślubem syna) należą do najczęstszych przyczyn zmiany wyjściowego modelu" 6 7 Aguns to część znajdująca się na prawo od wejścia. Podłoga w tym pomieszczeniu leży o pół metra wyżej n i ż podłoże w przylegającej do niego stajni. W izbie znajduje się palenisko, żarna, przedmioty wykonane za pomocą ognia (na przykład zawieszona na ścianie strzelba), warsztat tkacki ustawiony przy ścianie przeciw­ ległej do wejścia oraz dzbany służące do prze¬ chowywania suszonych produktów (takich jak zboża i figi). Z perspektywy u ż y t k o w n i k ó w można powiedzieć, że pomieszczenie to słu­ ży jednocześnie jako kuchnia, pokój dzienny, jadalnia a także sypialnia Tednak dla analizy symboliki domu naiwaznie sza rzecz stanowi jego konstrukcja Otóż dach którym przykry ty iest a^uns wznosi sie na systemie złożonym z belki stropowej i centralnego filaru. Układ ten wyznacza nunkt wokół którego dawniei kon centrowało się sie wiele nraktyk miesz cciiiiuwdiu wicie irytualnych yiudiiiycii pidKiyK. iincsz.kańców domu Adaynin położona jest obok aguns, czyli na lewo od głównego wejścia. Ponieważ służy 6 M . Khellil, L'exile Kabyle: essai d'analyse du vécu des migrant, L'Harmattan, Paryż 1979, s. 46. 7 P. Bourdieu, SzĄic z teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, dum. W Kroker, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2007, s. 74-75. 8 M . Khellil, op. cit., s. 44. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA za stajnię, jej ściany nie są niczym dekorowane, ani nawet bielone. W tej pogrążonej w ciem­ nościach części domu z n a j d u j ą się dzbany z wodą i świeżymi warzywami oraz składowane jest drewno przeznaczone na opał. Podobnie ta\anna, trzecie i ostatnie pomieszczenie, należy do mrocznej części. Poddasze jest umieszczone powyżej adaynin i pełni głównie funkcję ma­ gazynu na narzędzia oraz paszę dla zwierząt. Dodatkowo może ono służyć jako sypialnia. Według Pierrea Bourdieu użytkowane jest naj­ częściej przez kobiety i dzieci, w szczególności W okresie zimowym . Mohand Khellil dodaje ze miejsce to przeznaczone jest dla dorosłych dzieci oraz rozwódek i w d ó w " " którepowróciły do rodzinnego domu Naiistotnieiszy iest fakt ze poddasze nie należy do tei części domu która byłaby przeznaczona dla mężczyzn Ciemność tam nanuiaca wiązano symbolicznie z nłodno ścia (łudź i nól) dlateaomieiscetonrzynorzad kowano kobietom". 9 Analiza układu kabylskiego domu odkrywa jego funkcję symboliczną oraz rolę, jaką nie­ gdyś odgrywał w rodzinie i szerszej społecz­ ności. Tym, do czego chciałabym się odwołać jeszcze przed przypomnieniem badań Pierrea Bourdieu, jest koncepcja sakralnej przestrzeni sformułowana przez Eliadego. Sfera sacrum wiąże się tu bardzo mocno ze światopoglądem mitycznym, według którego uniwersum życia ludzkiego składa się z Chaosu i Kosmosu . Ten podział pozwala ustanowić w świecie pewne stałe punkty, ponieważ poprzez waloryzowa­ nie danych przestrzeni jako świętych redukuje bezmiar tego co chaotyczne. Dziek i istnieniu kosmicznego porządku można znaleźć miejsca 12 9 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 10 M . Khellil, op. cit., s. 49. 11 P. Bourdieu, op. cit., s. 64. 12 M . Eliade, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, dum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2008, s. 27-28. �Anna Chruścińska 62 które są bliżej tego, co boskie, i które postrzega się jako centrum (pępek świata lub mityczny omfalos). Miejsca te wskazuje sama natura (pod postacią góry, drzewa czy liany), ale mogą być też stworzone przez człowieka (jak sanktuarium czy kolumna) . Służąc jako axis mundi (miej­ sce, gdzie świat ludzki, boski i świat umarłych komunikują się wzajemnie), stają się obiektami znaczącymi, które odgrywają zasadniczą rolę w życiu rytualnym danej społeczności . 13 14 W tradycyjnym domu kabylskim elementem, który wyznacza świętą przestrzeń, jest najwięk­ szy fdar pomieszczenia aguns, podtrzymujący cały szkielet domu. Wskazuje on kierunek ku górze oraz świadczy o jego wyjątkowości, którą dodatkowo podkreśla wzniesienie podłogi o pół metra powyżej gruntu. Jak zanotował Bourdieu, z uwagi na tę fundamentalną rolę, na przykład u pewnych Berberów z gór Aures małżeństwo zostawało skonsumowane na legowisku znajdu­ jącym się właśnie u stóp głównego filaru . Po­ nieważ konstruowanie nowego habitatu ozna¬ cza tyle, co tworzenie uniwersum w e w n ą t r z uniwersum obecność porządku który zapewni mieszkańcom szczęście iest zasadnicza sprawa Z drumei strony wprowadza to tez newne zakazy (przykładowo w czasie orać polowych zabrania no wymiatania noniołu z domowe™ naleniska by nrzez nrzvnadek nie nrzep-onić opiekuńczych duchów które moo-ły sie z L m a d z i ć we wne trzu domu dzięki mediacyjnym właściwościom axis mundi) 15 16 W swoich studiach na temat etnologii Kabylów Pierre Bourdieu określił tradycyjny dom kabylski mianem „świata odwróconego" . Na początku zaproponował taki podział prze­ strzeni domowej, który u m o ż l i w i a wypraco­ wanie systemu fundamentalnych opozycji. Za­ 17 znaczył między innymi, że aguns przeciwstawia się adaynin tak jak góra dołowi. Zgadza się to w sensie dosłownym, ponieważ obie części domu znajdują się na innej wysokości, ale dostrzegalna jest też ich opozycja metaforyczna. Przestrzeń mieszkalna, która służy do przechowywania pro­ duktów suchych i obiektów wykonanych przez człowieka, reprezentuje zatem kulturę. Tym samym cigutis należy do sfery szlachetniejszej (wyższej), podczas gdy adaynin jest w porów­ naniu do niego tym, co ciemne i wilgotne. Jako miejsce służące zwierzętom, stajnia należy więc do porządku natury. Kolejna para przeciwieństw m i ę d z y tymi dwiema przestrzeniami wydobywa aspekty bar­ dziej egzystencjalne. Podczas gdy aguns to re­ zerwuar życia, pogrążona w ciemności stajnia w i ą ż e się bardziej ze śmiercią. W rytuałach pogrzebowych Kabylów to właśnie przy wejściu do adaynin obmywany jest zmarły. Bourdieu do zestawu cech charakteryzujących podział aguns - adaynin dodał jeszcze następujące opozycje: d z i e ń - n o c światło - ciemność c i e p ł e - z i m n e o g i e ń - w o d a ż y c i e - ś m i e r ć wysokie - niskie kultura - natura . Doprowadzają nas one dó zasadniczych myśli Bourdieu powstałych na p;runcie refleksu nad siedziba Kabylów które poświęcił on opozycji męskie - ż e ń s k i e . 18 W tradycyjnych społecznościach kabylskich podział pracy ze względu na płeć jest bardzo czytelny i dotyczy podziału przestrzeni. To ko­ bieta zajmuje się wykonywaniem czynności, które z w i ą z a n e są z pogrążoną w ciemności partią domu (transport wody i drewna, wywóz obornika). Inaczej mówiąc, „niska" część ka­ bylskich siedzib jest zarezerwowana wyłącznie dla kobiet. Natomiast do obowiązków mężczy­ zny należy praca w polu lub zaangażowanie się 13 Ibid., s. 36. 16 M . Khellil, op. cit., s. 52. 14 Ibid., s. 47-48. 17 P. Bourdieu, op. cit., s. 59. 15 P. Bourdieu, op. cit., s. 66. 18 Ibid., s. 66. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 63 w życie publiczne, więc wychodzi on z domu wcześnie rano, a wraca do niego na spoczynek. Jeśli mężczyzna nie respektuje tego zwyczaju i spędza przy rodzinie zbyt wiele czasu, naraża się tym samym na śmieszność . Mimo to przestrzeń męska i żeńska nie dają się tak jednoznacznie rozgraniczyć. Kobieta rezyduje w domu, bo wedle powiedzenia, dla kobiety istnieją tylko dwa miejsca pobytu: dom i grób. Jej egzystencja jest silnie związana ze sfe­ rą „niższej" partii domu, przez co staje się przyporządkowana tej jego części i charaktery­ zującym ją cechom. Współgra to z koncepcją kobiety, zgodnie z którą żeńska natura kryje rozliczne tajemnice i przypomina mroki nocy. Ale nawet jeśli wyłącznie kobiecie przypadają w udziale obowiązki związane z adaynin i takanna, to jednocześnie przynależy ona do tej wyższej" części domu Krosno (jeden z nai ważniej szych obiektów służących do rytuałów przejścia w ży­ ciu kobiety) znaiduie sie w części amns tuz obok strzelby n a l e ż ą c a do mężczyzny który identyfikuie sie raczę, ze światem zewnętrznym Tb właśnie w obrębie tej przestrzeni dowodzi 19 swoiei męskości choć iednocześnie nozostaie orzeciez iednym z mieszkańców domu Wewne trzn mie z k a L m krzyznia sie wiec ohie sfery męska i żeńska nrzez co 1 L ! siedziba n a h i L podwójnego sensu, tfourdieu zilustrował to za pomocą rozszerzonej opozycji męskie żeń­ skie, dodając do tego ostatniego członu kolejne podziały, żeńskie żeńskie oraz żeńskie m ę ­ skie. W ten sposób stera domu utożsamiana z ko­ bietą jest podzielona na częsc wyłącznie zenską oraz na przestrzeń wspólną dla obu płci. Te dwa elementy, męski i kobiecy, jednoczą się w sposób bardziej ewidentny, kiedy przyjrzy­ my się połączeniu filaru i głównej belki stropu. U Bourdieu (tak jak u Eliadego) jest to miejsce szczególne, choć pierwszy z badaczy skupił się 19 Ibid., s. 74. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 na nieco innym znaczeniu. Według niego belka główna reprezentuje mężczyznę, podczas gdy kobieta utożsamiana jest z filarem. W języku Kabylów, odwrotnie niż ma to miejsce w języku polskim, rodzaje gramatyczne tych terminów dobrze korespondują ze znaczeniami, które one niosą (belka główna - asalas al-immas - rodzaj męski; filar centralny - sigidżdis - rodzaj żeń­ ski) . W ten sposób belka (symbolizująca męż­ czyznę) oznacza niebo i to, co wysokie, wiąże się również ze sprawowaniem przez męża opieki nad całym domem. Kobieta natomiast to filar, który pełni role łącznika miedzy niebem a zie¬ mia przodków Tworzy ona dla mężczyzny solid­ ny fundament i jest jego podpora Oba elementy zjednoczone razem stanowią manaz nieba i zie¬ mi oznaczai acv płodność i mai acv znaleźć wvraz w licznym potomstwie. 20 To dobry moment, by powrócić do kwestii tradycyjnego domu kabylskiego jako do uniwersum o odwróconym porządku. Jest to związane z czterema stronami świata. Fasada wejściowa domostwa jest zazwyczaj skierowana na wschód, a zatem jej mury znajdują się w znacznym na­ słonecznieniu. Ta sama ściana, ale od wnętrza domu, jest za to jego zacienioną częścią. Wpa­ dające do środka promienie słońca, oświetlają ścianę zachodnią, która na zewnątrz domu jest z kolei pogrążona w cieniu. Inaczej mówiąc zewnętrzne fasady domu korespondują z ich wewnętrznymi odpowiednikami i w tym sen­ sie są odwrócone/Ściana zachodnia w środku domostwa jest dobrze oświetlona i przekształ­ ca sie w ścianę wschodnia Przy niei znaiduie sie krosno gdzie gospodyni oracuie w świetle słońca Zostaie wiec naświetlona przez iasność dnia i nromienie nochodzace z zewnątrz czyli z przestrzeni w którei oracie iei maz Ta' sym bobka światła oznacza ze kobieta stale znaiduie się pod wpływem m ę ż c z y z n y Cała konstrukcja Ibid., s. 65. BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 64 budynku dowodzi, że jest to męska przestrzeń, definiowana „z punktu widzenia m ę ż c z y z n , (...) przez mężczyzn dla mężczyzn" . Kobieta jest jedynie refleksem męskiego świata, zawsze jemu podległym. Laura Mouzaia opisuje tę relację, posługując się metaforą ścian domu: ,W części przeznaczonej dla mieszkańców ścia­ ny zewnętrzne są otynkowane za pomocą kielni przez mężczyzn, a ściany wewnętrzne są ręcznie dekorowane przez kobiety" , ale przecież wciąż jest to ten sam dom. Bourdieu zilustrował to inaczej. W tym celu posłużył się kabylskim przy¬ słowiem: Mężczyzna iest lampa na zewnątrz kobieta j e i lampą wewnątrz". małżonków wraz z ich dziećmi, którzy razem tworzą wspólnotę mieszkańców. Ale biorąc pod uwagę to, że u Kabylów kontakty między m ę ­ żem a jego rodziną zawsze pozostają bliskie (to kobieta przechodzi z jednej rodziny do drugiej), w grę wchodzą jeszcze jego bracia i niezamężne lub owdowiałe siostry. W końcu, wraz z zasadą gradacji, dom jako taxerrubt może oznaczać wielką rodzinę obejmującą kuzynów aż do trze­ ciego stopnia. Studia Bourdieu sprzed połowy wieku usta­ nowiły kanon badań nad siedzibami Kabylów i zawsze traktowane są jako baza dla kolejnych analiz i refleksji. Inni badacze odwołują się do Bourdieu, rozwijając jego koncepcję zwłaszcza w kontekście symbolicznych funkcji pełnionych przez dom. Mouzaia przywiązuje szczególną wagę do znaczeń centralnego filaru i głównej belki. Dom (w znaczeniu budynku) staje się dla niej miejscem połączenia sił mężczyzny i kobie­ ty, które ustanawiają potomstwo, a zatem czyni ona z niego symbol rodziny . Z kolei Mohand Khellil odkrywa wiele znaczeń słowa dom, któ­ re analizuie z punktu widzenia systemu pokre­ wieństwa Po pierwsze utożsamia domostwo z osoba kobietv czv raczei małżonki ponieważ iest ona silnie związana z iep"o wnętrzem Pozo staie w p-ranicach domu tam nracuie i wvkonuie wszelkie obowiązki skoi'arzone z życiem rodzin nvm a tym samym staie sie osoba odnowiedzial na za atmosferę tam nanniara Khelld rzvni krok d l i bv stwierdzić ze termm ten odnoli sie do Rzeczywistość, w której znajdują się imigran­ ci jest, delikatnie rzecz ujmując, kompletnie od­ mienna. Oddaleni od swej pierwotnej ojczyzny zaczynają oni przynależeć do innego środowi­ ska, w którym ich status radykalnie się zmienia. Znajdują się w nowej dla siebie sytuacji, wyma­ gającej postawienia pytań, dotyczących kwestii tożsamości, wyznawanych wartości i praktyko­ wanych zachowań, również tych wyuczonych w nowym otoczeniu. Cała ich egzystencja musi zostać zredefiniowana na podstawie zetknięcia z odmienną kulturą, co oczywiście jest trudnym procesem i nie przebiega bezboleśnie. 21 22 23 24 25 Adaptacja do w a r u n k ó w mieszkaniowych we Francji Jeśli chodzi o Kabylów przybyłych do Fran­ cji, to nowe warunki życia nie są dla nich aż tak szokujące. Wynika to z długiej tradycji ich emigracji do Republiki oraz bliskich kontaktów międzykulturowych. Co za tym idzie, Kabylowie opuszczający Algierię trafiają do świata o zwy­ czajach bardzo zbliżonych do ich ojczyźnianych, jako że jest on j u ż zamieszkany przez wielu ich rodaków przybyłych wcześniej (a często nawet przez członków ich rodzin) . Nie zmienia to faktu, że początki na nowym miejscu nigdy 26 roko P r z e d ^ w s z y X ^ s k ł a d a n e na nią para 21 Ibid., s. 78. 22 L . Mouzaïa, Le féminin générations 23 pluriel dans l'intégration: trois de femmes kabyles, Karthala, Paryż 2006, s. 22. Ibid., s. 23. 24 M . Khellil, op. cit., s. 54-55. 25 Taxerrubt - rodzina złożona z krewnych aż do czwartego pokolenia. 26 M . Khellil, op. cit., s. 127. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 65 nie należą do łatwych, co wpływa zasadniczo niu do tradycyjnego domu), nie ma możliwości, na sposób życia Kabylów osiadłych we Francji. aby przechowywano w niej znaczne ilości pro­ By start ten uczynić mniej dotkliwym, zazwy­ duktów żywnościowych. Sama praca kobiety też czaj to mężczyzna emigruje jako pierwszy, a po uległa zmianie, wraz z przyjęciem standardów, pewnym czasie dołącza do niego reszta rodziny . wedle których piekarnik czy lodówka są w kuchni oczywistością . Wszystko to powoduje, że miesz­ Co istotne, podczas pierwszych lat egzystencji „poza krajem", świeżo przybyli imigranci kon­ kanie imigrantów kabylskich wydaje się być bardzo centrują się przede wszystkim na poprawie wła­ podobne do mieszkań ich europejskich sąsiadów, snych warunków bytowych. Z tego powodu prawie i nie wynika to wyłącznie z faktu, że zajmowane w ogóle nie wspomagają finansowo swojej rodziny, przez nich budynki wzniesiono „po europejsku". Powtarzanie algierskiego modelu zamieszkiwania która została w ojczyźnie . wydaje się imigrantom o tyle niewłaściwe, że utoż­ Bardzo charakterystyczną cechą Kabylów jest samiają świadectwami ubóstwa . łatwość dostosowywania się do nowej sytuacji. 27 33 28 34 Znacznie szybciej przyjmują oni lokalne modele życia, w przeciwieństwie na przykład do Maro­ kańczyków. W kwestii zamieszkania znaczy to, że „wydają się adaptować formy zorganizowania przestrzeni i jej użycia w sposób jak najbardziej zgodny z przeznaczeniem konstrukcyjnym bu­ dynków, które są przez nich zajmowane" . Moż­ na powiedzieć, że we Francji Kabylowie żyją po europejsku, choć wcale nie musi to oznaczać, że żyje im się lepiej. Wchodząc do typowego domu imigrantów (typu F3 lub F5 ) najpierw napoty¬ kamy korytarz czy rodzai hallu który doprowadza nas do kolejnych pomieszczeń Przestrzeń prze znaczona dla gość, składa się (niezależnie od jej rozmiarów) z dwóch części" salonu oraz jadalń,. W nierwszvm znaiduia sie kanana fotele lub nufv niski stoliki szafka pod telewizor! Umeblowanie j 9.dcilfli tworze, głównie duży stół (jeśli to możliwe) z krzesłami Zdarza sie że stoi tam też harek obecność w nim alkoholu muzułmame tłumaczą 29 30 - 31 posiadaniem europejsK.cn znajomycn . K u c n n a rowmez jest wyposażona w sprzęty zachodnie, z powodu zredukowanej przestrzeni (w porówna­ 27 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, Familles maghrébines en France, l'épreuve de la ville, Presses Universitaires de France, Paryż 1999, s. 261. Istnieją jednak pewne cechy, które różnicują domy kabylskie od europejskich. Najbardziej wi­ doczna odnosi się do wyposażenia pokoi, gdzie znajdują się wyłącznie łóżka i (ewentualnie) fotele. Te części domu służą tylko jako sypial­ nie, chyba że z braku miejsca ulega to zmianie, na przykład pralka musi zostać wstawiona do jednego z pokoi . Podobna zasada dotyczy też elementów wystroju, które znajdują się w części przeznaczonej dla gości i odnoszą się do pocho­ dzenia mieszkańców. Zazwyczaj związane są one z przynależnością religijną (obrazki z widokami Mekki wersety koraniczne) albo odwołują sie do kraiów Maghrebu Sa przywiezione bezpośrednio z Algieru lub zakupione na francuskich targach w stylu paryskiego Barbes Imigranci demon struia swoia wieź z kraiem pochodzenia również za Domoca t d i e ć oraz przedmiotów tradvcvine™ rękodzieła fn przykład terakotowych n a c z y ń Wszystkie te elementy nniawiaia sieldnak w P O mieszczemach dla gość, natomiast w pokojach 35 36 svnialnianvrh nie 7nairl7ipmv 7arlnvrh fotocrrafii czy obrazów, jedynie gołe ściany. 31 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 262. 32 M . Khellil, op. cit., s. 134. 33 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 263. 28 M . Khellil, op. cit., s. 136. 34 Ibid., s. 261. 29 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 250. 35 Ibid., s. 264. 3 0 Cyfra oznacza liczbę pokoi. 36 Ibid., s. 265. 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA �Anna Chruścińska 66 Jednocześnie uderzający jest fakt, że Kabylowie traktują swoje francuskie mieszkania jedynie jako miejsca czasowego pobytu. Przez to domy imigran­ tów sprawiają wrażenie, jakby nie były wykończo­ ne . Żyją oni z przeświadczeniem, że znajdują się we Francji tylko po to, by zarobić pieniądze i pewne­ go dnia powrócić do oj czyzny, nawet jeśli i tak nigdy do tego nie dojdzie. 37 Jak łatwo zauważyć, nowe mieszkania Kaby­ lów są dalekie od tego, co znamy z przytoczonego wcześniej modelu domu tradycyjnego, w którym dało się wyznaczyć wiele symbolicznych aspektów jego istnienia. Przeprowadzka do miasta dopro­ wadziła do zaniku podziału na aguns i adaynin, istnienia ściany krosien czy budownictwa frontem w kierunku wschodnim. Nie sposób wyznaczyć też axis mundi, co jest o tyle zgodne z sytuacją miesz­ kańców, że Francja nie stanowi dla nich centrum ich świata, a jedynie „poczekalnię", więc nie jest „aż tak istotna". Jeśli chodzi o Pierre'a Bourdieu i jego koncepcie świata odwróconego która miałaby zostać zastosowana do społeczność,'kabylsk,ch imigran­ tów badacze pozostała ostrozn, Właśnie dlatego mu's,my sie zatrzymać na poziomie funkcii i ogra niczeń materii ies'li chodzi o ooozycie homokJcz ne ponieważ wszystkie one praktycznie zanikły w koncenrii domu nowe.o tynu" * Khellil dorzuca jeszcze że u imigrantów sfera zakazów i wszelkie­ 3 go tahn zwiazanetro z nrzestrzenia ma tendenrie dn zanikania 7mfeniaia sie i r h z l r z a i e i zano ™ , oni , h l l n l ' zyczają om miejscowe modele zachowań o czym świadczy chociażby obecność w domu alkoholu . badania przeprowadzone przez INadira rJoumazę wprawdzie pokazały, ze istnieją pewne pozostało­ ść, po pierwotnych kategoriach przeciwieństw (jak na przykład podział przestrzeń, pomiędzy płciami), ale dotyczy to wyłączme pierwszej generacji ,migrantów™. Z drugiej strony, by posłużyć się termino­ 7 r logią Bourdieu, można odnieść wrażenie, że nowa siedziba Kabylów jest naprawdę „odwrócona" i że, w sensie porzucenia przez nich dawnych nawyków, przynależy do świata „na opak". Nie powinno się jednak pomijać faktu, że nie wszystkie przejawy kultury Kabylów związane z do­ mem uległy zatarciu. Możemy zaobserwować specy­ ficzną ewolucję opozycji pomiędzy tym, co wewnątrz a tym, co na zewnątrz, która teraz bardziej przypomi­ na podział na to, co prywatne a co publiczne. Zgodnie z tym rozdzieleniem reprezentacyjna część domu, która ma służyć przyjmowaniu gości, bywa przezna­ czona wyłącznie dla nich. W takim wypadku rodzi­ na utrzymuje te pomieszczenia w idealnej czystości i porządku tak by pozostawały w nieustannej gotowości" , gdy tylko ktoś zadzwoni do drzwi. Do po­ zostałych mieisc o charakterze publicznym należą" kuchnia sanitariaty balkony, korytarze podczas gdy pok e powinny pozostawać w ukrycu ,'być chronio ne p zed sooirzeniem obcych To co znaiduie sie na zewnątrz tworzy kateine przestrzenna nowa l aca Hub nie) na w l a d wto co kr e sie wewnątrz Domostwo sta e sie cytadela t r a d y n i l d z l rozlywa sie walka miedzy dwoma światami Dom t w o l y renrodnkne ( l w ó r h nniwersów maahrehskie i i lhndnlańl,dvrvmean iw . n ń w i L n 1 , zachodniego, tradycyjnego współczesnego, stymuluje przepływ jednostek ludzkich proces przekazywania przedmiotów, który dokonuje s,ę w przestrzeń, pomiędzy-krajami oraz w czasie pomiędzypokolemam, . We wnętrzu domu można więc znaleźć przedmioty zdradzające przynależność do porządku swiata Zachodu, a także do kraju pocho­ dzenia, które mieszczą s,ę właśnie w częsc, reprezen­ tacyjnej, by były zauważalne dla „tych spoza . Dom wyraża w ten sposób.odwieczną opozycję my - oni, w sensie kulturowych odrębność,, o jego przestrzeń, „zawsze należy myslec wraz z uwzględnieniem tego, co znajduje się na zewnątrz . 41 01 42 al V1 a 37 Ibid., s. 263. 41 Ibid., s. 263. 38 M . Khellil, op. cit., s. 54. 42 Ibid., s. 264-265. 39 Ibid., s. 135. 43 Ibid., s. 283. 40 R. Bekkar, N . Boumaza, D . Pinson, op. cit., s. 274. 44 Ibid., s. 275. BARBARZYŃCA 3 - 1 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 �W czterech ścianach 67 Przeciwieństwo męskie - żeńskie jest trudniejsze do odnalezienia, bo siedziba mieszkalna przestała być kojarzona wyłącznie z bastionem kobiecości. Jednak wraz z ciągłością istnienia obowiązków domowych, a także z powodu tego, że żony imigrantów zazwy­ czaj nie pracują poza domem, kobieta pozostała przywiązana do przestrzeni mieszkalnej bardziej niż reszta rodziny. Szczególnie jadalnia traktowana jest jako miejsce typowo kobiece, ponieważ mąż i dzie­ ci używają jej dopiero wieczorami, po powrocie do domu . 45 Według Khellila najbardziej widoczną konse­ kwencją imigracji do Republiki Francuskiej i owych zmian w strukturze mieszkań Kabylów, jest ostatecz­ ny rozpad ich tradycyjnego społeczeństwa . Dom zaczął przypominać siedziby Europejczyków, jego rozmiar się zwiększył, a przeznaczenie ograniczy­ ło się do służenia wyłącznie człowiekowi. Podział na przestrzeń cienia i światła również zniknął, od kiedy mury zostały podziurawione licznymi oknami wychodzącymi na ulice. Bez podparcia w świecie materialnym symbolika domu zaczęła coraz wyraź­ niej zanikać . 46 zostaje pozbawiony tradycyjnej kultury materialnej, nie ma możliwości podtrzymywania istoty tożsamości kulturowej. Jest to szczególnie widoczne w podziale ról ze względu na płeć. Dzięki ewolucj i budownictwa kobieta kabylska (w miastach Algierii lub we Francji) znacznie bardziej niż kiedyś angażuje się w zajęcia poza domem - może pracować i wykonywać takie czynności, które do tej pory uznawano za typowo męskie. U Naimy, Kabylki, która przybyła na studia do Francji, trudno by było odnaleźć znamiona ko­ biety w Bourdieuowskim typie „lampy we wnętrzu". W Paryżu zrzuciła ona z głowy chustę a zamiast tego założyła minispódniczkę i nie wyobraża już sobie powrotu do A l i n , lei plany na przyszłość zdradza ia pewne przwmzanie do tradycyjnych kabvlsk,ch wartość, ale stały sie znacznie bliższe oczekiwaniom współczesnych Europejek. 48 Chcę skończyć tu studia i zostać profesorem na uczelni. A potem założyć rodzinkę. Bardzo lubię dzieci! Ale teraz muszę się skupić na mojej edukacji. 47 Czasy się zmieniają a wraz z nimi modele życia. Można powiedzieć, że system reprezentacji, który Between Four Walls. Change of the Social Roles of Kabyle People Living in France on the Example of the Evolution of Domestic Space It is observed that the societies of Maghreb, although strongly related to tradition, are going through permanent change. The issues concerning the compatibility between the material world and the social structures are discussed through the analyses of Kabyle people by Pierre Bourdieu and other researchers that followed this subject. Thus, the models of traditional abodes in Kabylie and current ones within Kabyle diaspora in France are presented. The connection with the domain of social roles and their evolution is highlighted, especially that of feminine lifestyle. A new structure of the domicile space that is to be found in the situation of immigration influences and determines the Kabyle system of values and aspirations. At the same time it also illustrates the willingness of Kabyle people to change. 45 Ibid., s. 262. 47 Ibid., s. 175. 4 6 M . Khellil, op. cit., s. 174. 48 Ibid., s. 178.g 3 - 3 ( 1 3 - 1 1 ) 3DD3 BARBARZYŃCA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6d7cde74fead88151042105a4d42c31e.pdf 813b7a89d64dbf995dba34b216dce11e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5299 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource podróże - opisy i relacje Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4921 Title A name given to the resource W drodze do Wenecji / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.1-2; s.161-173 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �DARIUSZ CZAJA „Wenecja” : nazwa i mit W enecja zjawia się przy nas najpierw jako imię. Imię własne. W imieniu własnym zgęszcza się zagadka pojedynczej tożsamości. Imię znaczy i naznacza. Wywołuje do istnienia, wywołuje właśnie: „po imieniu”. Imię własne jest skrótowym em­ blematem osobności. Wyrywa obiekt nazywany z conti­ nuum elementów podobnych czy bliskoznacznych, wpi­ sując go tym samym do katalogu bytów szczególnych. Należy więc przede wszystkim do tajemniczej idiomatyki istnienia. Jak przekonująco pokazał Roland Barthes, rozważając Proustowską semiotykę imion w W poszuki­ waniu straconego czasu, nazwa własna jest czymś daleko głębszym niż semiotycznie pojmowany wskaźnik. Ten bowiem po prostu odsyła do swego przedmiotu, sam nic nie znacząc. Tymczasem nazwa własna jest znakiem, i to znakiem szczególnym: „jest to znak wielowymiarowy, gęsty, brzemienny w sens, znak, którego żadne użycie nie ograniczy, nie spłaszczy, w przeciwieństwie do nazwy pospolitej, której sens zawsze określany jest przez zdanie”.1 Nazwa własna u Prousta ma swoją autonomię, buduje wokół siebie niepowtarzalną aurę, opalizuje wła­ snym światłem znaczeń. Imię własne zawiera w sobie trzy właściwości: zdolność esencjalizacji - bo odwołuje się tylko do „tego” jednego obiektu, zdolność przywoły­ wania - bo daje nieograniczoną możliwość „napotyka­ nia” go, wreszcie zdolność zgłębiania - bo nazwa taka może być przedmiotem dalszej pracy interpretacyjnej. Narrator Prousta nie mogąc doczekać się upragnionego wyjazdu nad Lagunę, wzywa - jak pamiętamy - imię Wenecji po wielekroć i ta święta Nazwa ma dla niego prawdziwą moc stwórczą: urzeczywistnia - choćby ulot­ nie - miasto jego najgłębszych pragnień. Dźwięk „We­ necja” przyzywa Wenecję prawdziwą, rozbudza pragnie­ nie, ale go nie zaspokaja. Nazwa „Wenecja”, jak zobaczymy, nie tylko dla bo­ hatera Prousta odznacza się taką semiotyczną gęstością. Również w wielu innych przypadkach tworzy jednora­ zową wiązkę sygnałów o dużym natężeniu: wywołuje obrazy, podsuwa słowne skojarzenia, stwarza mikroko­ smos oddziałujący na wszystkie zmysły. W imieniu „We­ necja” zdeponowane jest wyobrażenie o niej, a może ra­ czej: wyobrażenia, bo nie ma wszakże jednej Wenecji, takiej samej dla wszystkich. Ale są przecież dobrze zna­ ne uniwersalia. „Wenecję”, głównie dzięki opowiadaniu M anna (choć nie tylko) spowija śmiertelny całun2, i choćbyśmy się przed tym wizerunkiem bardzo bronili, „Wenecja” zawsze już będzie, mniej czy bardziej, śmier­ cią podszyta. W „Wenecji”, nie tylko dzięki rodzajowi gramatycznemu, immanentnie obecna jest też kobie­ cość wraz z całym bagażem symbolicznych odnie­ sień.3 W nazwie „Wenecja” jest również obietnica inne­ go świata niż ten, który znamy; to imię tak jedyne, tak niepodobne do innych, daje przedsmak czegoś dotąd niespotykanego i z trudem podlegającego sztywnym miarom obiektywizujących definicji. „Wenecja” ma swój 161 W drodze do Wenecji Podróże imaginacyjne Więc podróż —dobrze. Nie bardzo daleko, nie gdzieś aż do tygrysów. (...) Do Wenecji! Tomasz Mann, Śm ierć w Wenecji kolor, czasem ewokuje nawet smak i zapach. W auto­ biograficznym wspomnieniu Borysa Pasternaka czyta­ my: „Istnieje szczególny choinkowy Wschód, Wschód prerafaelitów. Istnieje wyobrażenie gwiezdnej nocy we­ dług legendy o hołdzie Trzech Króli. Istnieje odwieczna bożonarodzeniowa płaskorzeźba: obryzgana niebieską parafiną powierzchnia wyzłoconego włoskiego orzecha. Istnieją słowa: chałwa i Chaldeja, magowie i magnezja, Indie i indygo. Do nich należy zaliczyć koloryt nocnej Wenecji i jej wodnych odzwierciedleń”.4 W prywatnym słowniku mitycznym Pasternaka Wenecja trwale i nie­ odwołalnie kojarzyć się będzie z rzeczywistością orien­ talną, zakpi sobie z mapy i usytuuje się zdecydowanie bliżej Wschodu z bajecznych wyobrażeń niż realnych W łoch czy kontynentu europejskiego. Nie dziwi w tym kontekście stwierdzenie Borisa Uspienskiego i Jurija Łotmana, którzy najogólniej pojęte znaczenie nazwy własnej ostatecznie umieszczają po stronie mitu. Bo­ wiem w imieniu własnym dochodzi do utożsamienia słowa i denotatu, dokładnie tak, jak to ma miejsce w ję­ zyku mitologii.5 Zbiór imion własnych odrywa się od ję­ zyka naturalnego i tworzy - także i współcześnie! - jego szczególną warstwę mitologiczną. Słowem: gdzie nazwa własna - tam szukajcie mitu. W Wenecji, rzecz jasna, byliśmy wszyscy, i to zanim ktokolwiek z nas znalazł się tam naprawdę. Znamy We­ necję tak dobrze, że niektórym z tych, którzy nie znają jej z autopsji, wydaje się, że już tam byli. Oswajamy i za­ właszczamy zawczasu Wenecję słowem, obrazem: foto­ graficznym i filmowym, rzadziej malarskim; przybliżamy się do niej poprzez kolejne konstrukcje wyobrażeniowe, nie ruszając przy tym z miejsca. Przypadek Josifa Brod­ skiego, jednego z największych admiratorów Wenecji, autora Znaku wodnego, porywającego portretu literac­ kiego Wenecji, jest w tej kwestii wielce instruktywny: „Pewnego dnia roku 1966 - miałem wtedy dwa­ dzieścia sześć lat - przyjaciel pożyczył mi trzy krótkie powieści francuskiego pisarza Henri de Regniera, przełożone na rosyjski przez wspaniałego poetę M icha­ ła Kuzmina. (...) Książki stanowiły skrzyżowanie po­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE wieści łotrzykowskiej z kryminalną i akcja, co najmniej jednej z nich (...) osadzona była w zimowej Wenecji. Jej atmosfera pełna była zmierzchu i niebezpieczeń­ stwa, topografię rozjątrzały lustra; główne wydarzenia toczyły się po drugiej stronie amalgam atu, w murach jakiegoś opuszczonego palazzo” .6 Tak utrwalił się w wyobraźni Brodskiego pierwszy obrazek Wenecji i jej osobliwości: miasto wodnych odzwierciedleń pogrążo­ ne w zimowej scenerii. Obraz ten, co nie dziwi, powró­ ci pod piórem Brodskiego nie raz. Raczej też nie przy­ padkiem, przez kolejnych dwadzieścia lat odwiedza on Wenecję tylko w sezonie zimowym. „Jakiś czas potem inny przyjaciel (...) przyniósł mi pewnego dnia sfatygowany egzemplarz pisma «Life», który zawierał oszałamiające zdjęcie katedry św. Marka pod śniegiem. Jeszcze później dziewczyna, do której się wówczas zalecałem, podarowała mi na urodziny harmo­ nijkę sepiowych pocztówek, przywiezionych przez jej babkę z przedrewolucyjnej podróży poślubnej po Wene­ cji, i ślęczałem nad każdym obrazkiem ze szkłem po­ większającym w ręku. Potem z kolei moja matka wydo­ była Bóg wie skąd kwadracik taniego gobelinu, szmatkę właściwie, na której widniała podobizna Palazzo D uca­ le; tkanina została użyta do obicia zagłówka mojej tu­ reckiej sofy, tak więc miałem pod potylicą skondenso­ waną historię republiki. A dorzućmy jeszcze do tego maleńką gondolę, którą ojciec przywiózł z podróży służ­ bowej po Chinach i którą rodzice trzymali na toalecie jako pojemnik na oderwane guziki, igły, znaczki poczto­ we oraz - w narastających ilościach tabletki i ampułki. Następnie przyjaciel, który pożyczył mi powieści Regniera, wziął mnie ze sobą na półoficjalny pokaz przeszmuglowanej - i co za tym idzie - czarno-białej kopii Śmierci w Wenecji Viscontiego, z Dirkiem Bogarde’em”.7 Brodski zapuszcza analityczną sondę w głąb nawar­ stwiających się pokładów wyobraźni. Niezwykle precy­ zyjnie opisuje proces powstawania obrazu Wenecji w umyśle kogoś, kto nigdy wcześniej tam nie był. Przedstawia niemal krok po kroku proces ukonkretniania obrazu miasta, przechodzenia od fantomatycznego widziadła do niemal namacalnej wizji: „Potem przyszły veneziana. Zaczynało mi się wydawać, że to miasto nie­ jako włamuje się w centralne pole mojego widzenia, wyostrza się tak, że staje już prawie na krawędzi trójwy­ miarowości. Było czarno-białe, jak przystało czemuś, co wyłania się z literatury albo z zimy; arystokratyczne, mrocznawe, chłodne, o przyćmionych światłach, z pobrzdękiwaniami Vivaldiego i Cherubiniego w tle, z udrapowanymi w stylu Belliniego/Tiepola/Tycjana kobiecymi ciałami zamiast obłoków”.8 To niezmiernie charakterystyczne: m aterią wy­ obraźni jest dla Brodskiego rzeczywistość podrzędna, płaska, banalna. Bo cóż się na nią składa? To zaledwie przyzwoite powieści de Regniera, kiepskiej zapewne jakości zdjęcie z gazety, czy wyprana z kolorów filmo­ wa Śmierć w Wenecji, nie mówiąc o sepiowych pocz­ tówkach, tanim gobelinie czy gondolce w charakterze 162 szuflado-apteczki. A le dla zakochanej w swoim przed­ miocie wyobraźni nie m a rzeczy niemożliwych, te nie­ zbyt może pociągające dla kogoś obiekty, w niczym tu nie przeszkadzają. Okazuje się, że jeśli rzeczywistość, nawet ta podrabiana czy nieszczególnie atrakcyjna, trafia na podatny grunt, wówczas możliwość jest tylko jedna: staje się ona zarzewiem fascynacji. W retorcie wyobraźni tombak zamienia się wówczas w złoto. O d­ tąd pamięć zaczyna wypełniać się znaczącymi sekwen­ cjami obrazów i asocjacji. Zaczyna budować pierwszy stabilny punkt odniesienia wobec „prawdziwej” rze­ czywistości. Więcej: staje się miarą jej oceny. A nawiasem mówiąc, jak to właściwie jest z fascy­ nacją pewnymi miastami czy krajobrazami? Czy to my wybieramy miejsca naszych olśnień, czy też raczej to m iejsca wybierają nas? Tak czy inaczej niezbyt ryzykowna wydaje się hipo­ teza, że przypomniane tu jednostkowe doświadczenie poety uniwersalizuje się, że zwykła kolej rzeczy jest w takich wypadkach najczęściej podobna. Przecież dla większości z nas porządkujących swoje pierwsze, ele­ mentarne więzi ze światem W enecja to zapewne naj­ pierw słowo z innej, odległej fonosfery; to następnie miraż pocztówki; to przekłamane zdjęcia w albumie czy gazecie; to migawki w telewizji bądź wenecki gadżet suwenir przywieziony z odległego „stam tąd” przez ko­ goś ze znajomych. To są nasze pierwsze „wenecje”. A raczej mikroślady jej rzeczywistej obecności. Reszta to czysta gra wyobraźni. To ponawiane próby znalezie­ nia się w Wenecji bez paszportu i konieczności podró­ żowania. To obrazy oglądane per speculum in aenigmate, by kiedyś może stanąć wobec niej „twarzą w twarz”. Spójrzmy wobec tego teraz na trzy całkowicie od­ mienne przykłady konstruowania obrazu Wenecji. To teksty, których bohaterowie wyprawiają się co prawda do Wenecji, ale ani w jednym przypadku jej „fizycznie” nie osiągają. Przyjrzyjmy się zatem, jak działa retorycz­ ny mechanizm ukonkretniania wizji zrodzonych z wy­ obraźni. Spróbujmy, krok po kroku, zrekonstruować architekturę oka przenikniętego fascynacją. „Jutro jedziemy do Wenecji” Wydany w roku 2000 zbiór opowiadań Włodzimie­ rza Odojewskiego Jedźmy, wracajmy jest wznowieniem wydanego siedem lat wcześniej tomu, tym razem uzu­ pełnionego przez nowych pięć opowiadań. Jednym z nich jest, otwierający zresztą nowe wydanie, tekst pod frapującym dla nas tytułem Sezon w Wenecji. Jego niezwykłość nie polega raczej na wciągającej narracji czy pogłębionej psychologii postaci, nie dotyczy też te­ m atu - traumatycznej inicjacji w dorosłość, która ma za tło okrucieństwa wojny - znanego i z innych opo­ wiadań Odojewskiego. Osobliwość tego opowiadania leży w czym innym: otóż nie ma, twierdzę, w polskiej literaturze bardziej zaskakującego portretu Wenecji, �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE nie m a drugiej tak przejmująco „prawdziwej” wizji te­ go m iasta, mimo że rzecz ani przez chwilę nie dotyczy jego realnego desygnatu, nie m a tekstu, w którym tak wiele dowiedzielibyśmy się o Wenecji bez Wenecji. Przy czym kwestia nie polega w tym wypadku, po­ wiedzmy to od razu, po prostu na sprawności posługi­ wania się przez pisarza wyrazistymi środkami opisu, rzecz jest znacznie bardziej zagadkowa i nieoczekiwa­ na. N ie uprzedzajmy jednak faktów. Jest lato roku 1939, młody, dziesięcioletni bohater opowiadania o „weneckim” imieniu M arek sposobi się do wyjazdu do Wenecji wraz z matką, wyjazdu dawno obiecanego i wyczekiwanego. W enecja „od zawsze” była w rodzinie en mode, tam rokrocznie jej członkowie spędzali część lata, i to od czasów przed pierwszą woj­ ną. Toteż W enecja była w jego domu rzeczywistością żywo obecną, omawianą, dyskutowaną, wspominaną. „Zastanawia się, kiedy o Wenecji usłyszał po raz pierw­ szy. I nad tym, że nigdy nie potrafił ustalić - kiedy. Tak teraz, jak być może nawet wtedy, kiedy dowiedział się, że do Wenecji nie pojedzie, a miał dopiero niespełna dziesięć lat. Zdaje mu się jednak, że wiedza o tamtym mieście wyłaniała się z najgłębszych pokładów mroku jego dzieciństwa, może nawet z czasu, kiedy liczył nie­ wiele nad dwa lata albo dwa i pół. (...) Myśli teraz, że to być może w tamtym czasie albo niewiele później w jego wyobraźni powstał obraz złożony z kamiennych koronek i jakby opleciony kunsztownie w arabeski srebrno-czerwonych nitek ozdób n a tynkach, jawiący mu się n a podobieństwo kolorowych miniatur z porce­ lanowych puzderek, jakie za kryształową szybą prze­ chowywała babka, pełen kanałów z pływającymi po nich gondolami i wspinającymi się nad nimi w powie­ 163 trze łukami mostów, z których nocą sfruwały n a plac Świętego M arka skrzydlate lwy i cwałowały tam ol­ brzymie konie z brązu albo w dzień po prostu spacero­ wały gołębie, mniej od tamtych zaczarowane, ale chy­ ba też. A że obrazu tego nie mógł naszkicować w jego wyobraźni ktoś inny niż niania (...), świadczyłoby i to jeszcze, że Wenecję wciąż nazywał ‘pływającym m ia­ stem’, tak właśnie jak ona, ‘po wodzie’, nawet wtedy, kiedy już od dawna wiedział, że m iasto n a wodzie nie pływa i że ‘po wodzie’ się nie mówi”.9 Grunt był więc dobrze przygotowany. Obraz Wene­ cji budował się w nim wystarczająco długo, by osiągnąć niemal trójwymiarowe kontury, dojrzewał już do speł­ nienia, do ostatecznej konfrontacji wizji z rzeczywisto­ ścią. Przed samym wyjazdem M arek pogłębia jeszcze swoją wiedzę, aktywizuje źródła wyobraźni. Czyta książ­ ki o Wenecji, z tygodników ilustrowanych wycina zdję­ cia ciekawszych weneckich budowli, studiuje uważnie plan miasta, uczy się na pamięć nazw weneckich wysp, kościołów, mostów i placów. Nie m a wątpliwości: We­ necja jest już w nim, czeka na prawdziwe odsłonięcie. Nikt przecież nie obiecywał, że marzenia zawsze m u­ szą się spełniać. 1 września okaże się dla bohatera Sezo­ nu w Wenecji datą graniczną, datą, która oznacza nie­ odwołalny koniec złudzeń. M arek nigdzie nie wyjedzie, zostanie wysłany na prowincję do rodziny, by przecze­ kać. Wraz z innymi dziećmi doświadcza początków wo­ jennej grozy w rodzinnej willi. Ucieka spod ostrzału ar­ tyleryjskiego, widzi krew, pierwsze trupy. I oto któregoś dnia jedna z ciotek składa im zadziwiającą, z lekka sza­ loną propozycję: „Jutro jedziemy do Wenecji”. Wobec pytających spojrzeń tłumaczy spokojnie: „Przecież pod willą mamy wodę. Zanim urządzi się tu leczniczy zakład, �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE czy co to ma być, zamienimy tamte pomieszczenia na kanały, z rupieci, których tam pełno, zbudujemy domy i pałace, a obok schodów będzie port. Zresztą potem ca­ ły pensjonat też można nazwać W enecją”.10 Pomysł jest tak niedorzeczny, jak niedorzeczna jest rzeczywistość za oknem. Pełna symetria. N ie straszna - raczej obłąkana symetria. I nagle wszyscy domowni­ cy, jakby wiedzeni tajemnym imperatywem, poddani niedającem u się sensownie usprawiedliwić impulsowi, biorą się do urzeczywistnienia tego absurdu. D o zala­ nej wodą piwnicy zniesiono rozmaite stoły: „Z wszyst­ kiego tego razem powstała spora powierzchnia nad wodą jak wyspa, od wyspy, przez mniejsze stoły i uło­ żone na nich deski do prasowania i deski wyjęte z dol­ nych części zalanych półek, można było suchą nogą dotrzeć do okien i wyjść wprost do ogrodu. (...) Drzwi od wszystkich pomieszczeń pootwierano na oścież, tak że utworzyła się obszerna powierzchnia korytarzy, ka­ nałów, portu przy schodach, w którego pobliżu z dwóch starych singerowskich maszyn do szycia z uło­ żonymi na nich deskami powstał plac świętego Marka, dalej perspektywa zatok, placyków i uliczek w po­ m ieszczeniach bocznych, mniejszych i większych, gdzie szafy i półki stojące pod ścianami udawały domy i pałace; woda falowała, pluskała, światło wpadające przez okna od ogrodu rozświetlało wnętrza zielonka­ wym złotem, załamywało się na powierzchni, lśniło, błyskało, na ścianach też pełno było ognistego i chłod­ nego migotania i wszystko wydało się zupełnie jak w prawdziwym mieście ‘na wodzie’, w W enecji”.11 Tak wygląda u Odojewskiego W enecja na nowo stworzona. Tak prezentuje się miasto zrodzone z pra­ gnienia, z tęsknoty do rzeczywistości niepodległej pra­ wu wiecznego przemijania. Ta W enecja powstała od początku z bezinteresownego kaprysu wyobraźni. Jest skrojona na miarę dziecięcej fantazji. Przypomina te­ atralną scenografię, w której stoły udają wyspy, a drew­ niane balie - weneckie gondole. Jest teatrem w stanie czystym, choć nieco innego rodzaju niż teatr działań wojennych, których odgłosy dochodzą zza okna. Świat wymyślonej, „zrobionej” Wenecji staje się w opowiadaniu kom pensacją wojennego koszmaru. W enecja z wyobraźni przynosi, niechby chwilowe, ale ocalenie. Pozwala zapomnieć, pozwala śnić na jawie. A więc wenecki r a j przeciw p i e k ł u wojny - by nawiązać do tytułu znakomitego eseju Zbigniewa Bieńkowskiego o pisarstwie Odojewskiego Ten raj jest piekłem, który w celnej formule wskazuje na dwa prze­ ciwległe bieguny stale obecne w tej twórczości. O ka­ zuje się, że słaba i krucha z natury Dichtung, w całej dwuznaczności obejmującej i zmyślenie, i poezję, a n a­ wet szerzej: cały świat uformowany mocą twórczej wy­ obraźni, może mieć i ma m oc większą niż brutalna Wahrheit wojennej jatki. W enecja w piwnicy prowincjonalnej willi?! Powie ktoś: całe to przedsięwzięcie to zwykła dzie­ cinada. A le czy nie jest tak, jak pisał Fernand Braudel, że w samej Wenecji, w jej zadziwiającym, trudno dają­ cym się przełożyć na racjonalne powody istnieniu, jest coś z dziecięcych marzeń o samotnej wyspie, o świecie osobnym, odgraniczonym od reszty świata wodą, jest coś z niedojrzałych rojeń o wyspie wolności i spełnienia.12 A skądinąd, czy cała rzeczywistość wenecka nie jest bajkową dekoracją, czy nie ma - jak u Pasternaka - smaku chałwy i powabu wschodnich baśni? Powie ktoś: ten pomysł, to nierealne, utopijne m a­ rzenie o przeniesieniu się w inny punkt przestrzeni, bez ruszania z miejsca. Ale czy właśnie W enecja nie jest miastem zrodzonym z nierealnego marzenia, czy nie jest cudem, utopią zrealizowaną?13 Ale taką utopią, która nie budzi złowrogich konotacji. Czy W enecja, mimo że jest dającym się łatwo zlokalizować punktem na mapie, nie istnieje w nieco innej przestrzeni m en­ talnej niż inne miasta? Czy to dziwne, niedające się z niczym porównać miasto, nie jest właśnie jakimś ou-topos, nie-miejscem, miejscem, którego nie ma? Czy nie jest taką przestrzenią, która wypada poza euklide­ sowy rygor i topograficzne przyporządkowanie? Powie ktoś: a cóż to za zmyślenie! I to podwójne: zmyślenie, udawanie wewnątrz świata przedstawionego, cała ta „zabawa w Wenecję”, ale i coś poważniejszego: zmyślenie, owoc pisarskiej wyobraźni, kreacja literacka. A le przecież gra prawdy i złudzenia, realności i niereal­ ności, jawy i snu, to sama istota jej mitycznego obrazu.14 Ileż to razy ci, którzy z Wenecji powracali, podkreślali jej zjawiskowość, nierealność, sztuczność, teatralność; wskazywali na jej osobliwą ontologię, na pograniczu by­ tu i niebytu... To podwójne zmyślenie, podwójna kre­ acja z całą jej migotliwością i fikcyjnością (jako nie­ prawdy rzeczy i jako fikcji literackiej), należy jak najbar­ dziej do istoty weneckiego mitu, pozostaje w pełnej wo­ bec niego symetrii. Można by nawet dopowiedzieć, że ta ambiwalencja właśnie stanowi o jego sile i trwałości. Odojewski wykreował w swoim Sezonie w Wenecji niezwykle plastyczny, jak to u niego, obraz świata przedstawionego. Powołał przy tym do istnienia sensualny, namacalny nieomal obraz zmyślonej - w podwój­ nym znaczeniu słowa - Wenecji. A le co ważniejsze: dal również kongenialny z mitycznym wzorcem obraz m ia­ sta. Jak mało kto przed nim, w sposób całkowicie ory­ ginalny, odsłonił kilka z najbardziej dwuznacznych we­ neckich masek. Wiele pisano o niejednoznacznej funk­ cji pamięci w prozie Odojewskiego.15 We wspomnia­ nym opowiadaniu pamięć nie jest dla bohaterów prze­ szkodą, nie wywołuje upiorów przeszłości. Tutaj pamięć wespół z wyobraźnią jest władzą twórczą, stwarzającą, staje się dla bohaterów może nie ostatnią, ale dającą chwilowe ocalenie deską ratunku. Pamięć, funkcjonu­ je tu na podobieństwo fotograficznego wywoływacza, odpomina rzeczywistość prawdziwą, mocno istniejącą, tworzy iluzję, ale o zadziwiająco mocnej konsystencji. Ostatnie, podsumowujące zdania narratora o mło­ dym niegdyś bohaterze wojennej przygody w piwnicz­ nej Wenecji są - tak jak stworzona wtedy na chwilę 164 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE wenecka rzeczywistość - równie dwuznaczne: „Tyle lat minęło. Zjeździł pół świata. Tyle krajów, tyle miast, ty­ le przeróżnych widoków. Ale nigdy nie był naprawdę w Wenecji, choć wielokrotnie w pobliżu. Nie żeby go nie ciągnęła, albo nie budziła ciekawości. Może tylko gdzieś w głębi duszy bał się trochę. Nie, nie bardzo wiedział czego. Wiedział natom iast, że czeka go tam gondola wcale niepodobna do ich olbrzymich balii z piwnicy ciotki Weroniki. W ięc nie chciał” .16 N o właśnie: co tu jest realne, co jest nierealne? Która W enecja jest prawdą, a która zmyśleniem? D la­ czego M arek omija prawdziwą Wenecję? Nie chce jej odwiedzić, bo po prostu obawia się powrotu do bole­ snej przeszłości dzieciństwa czy też lęka się konfronta­ cji mało wyszukanych, nieporadnych prób wykreowa­ nia Wenecji z siłą naocznego doświadczenia miasta? A może raczej omija ją, bo obawia się, że tym sposobem ją straci, że ta realnie istniejąca W enecja nie będzie miała takiej hipnotyzującej i czarodziejskiej mocy od­ działywania, jaką miała W enecja wymyślona, ta zadzi­ wiająca piwniczna Wenecja, stworzona ex nihilo jeden, jedyny raz w dalekiej przeszłości. Ze innymi słowy: współczesna prawdziwa W enecja i niegdysiejsza Wene­ cja wyobrażona zamienią się rolami. Ze rzeczywiste sta­ nie się synonimem nierzeczywistego. I odwrotnie. „Nigdy nie był naprawdę w Wenecji” - tak brzmi kategoryczny komentarz narratora. Jak to naprawdę jest z tym „naprawdę”? Nigdy? N ie był? „Sądzimy, że dzieło Roussela jest wyjątkowym aktem wspominania innych, niewidzialnych podróży, tych, które znalazły miejsce w ‘sekretnym systemie topolo­ gicznym’, gdzie Roussel opłakiwał utratę jedynej swej miłości: Ascania. Miejscem tej topografii jest Wenecja. N ie tylko do Wenecji Roussel więcej nie powrócił, choć tylko o niej zabronił sobie mówić. Całkowita nie­ obecność w jego dziele miasta, w którym jak trafnie stwierdził Pasolo - ‘wyobraźnia i historia są tak ściśle ze sobą powiązane’, sam a w sobie jest zdumiewająca i dlatego przyciągała uwagę wielu badaczy. M iejska architektura W enecji jest czystym te­ atrem, swego rodzaju trompe-l’oeil, którego tło jest złu­ dzeniem, i dlatego może być traktowana całkiem do­ słownie: pozbawiona wszelkich odniesień poza samą sobą, rzeczywistość - która jest także rzeczywistością Roussela - staje się wyłącznie sam ą sobą. (...) Roussel odkrył Wenecję na kilka miesięcy przed objawieniem swojej genialnej mocy. Odkrył w niej, je­ dyny raz w swoim życiu, miejsce wcielające jego wła­ sne poczucie rzeczywistości: złudzenie teatru wyciosa­ nego w kamieniu”.17 Mathews i Perec starają się odsłonić, jak mocno w biografii i w dziele Roussela zaistniała Wenecja. Zwracają uwagę, że pośród licznych jego podróży ta była podróżą wyjątkową, stanowiła paradygmat i arche wszystkich innych eskapad, że w gruncie rzeczy tylko ona zasługuje na miano prawdziwej podróży, a więc ta­ kiej, która łączy w sobie przemieszczanie fizyczne „W” jak Wenecja i Wojaż Bohaterem erudycyjnego eseju Harry Mathewsa i Georges’a Pereca zatytułowanego Roussel i Wenecja. Zarys geografii melancholicznej jest francuski pisarz, piękny oryginał i niestrudzony podróżnik - Raymond Roussel, autor sławnego Locus Solus. Obydwaj pisarze, filary literackiej grupy OuLiPo, z detektywistyczną pa­ sją tropią historię powstania pięciu luźnych kartek na­ pisanych ręką Roussela, a znajdujących się w jego ar­ chiwum na jednym z uniwersytetów. Jak sugeruje jeden z badaczy zajmujących się jego twórczością, tworzą one zarys sztuki, o dość skomplikowanej intrydze, sztuki, która dzieje się w Wenecji. Mathews z Perecem pole­ mizują z nim na tem at znaczeń owej sztuki wierszem pisanej, próbują też zrekonstruować historię zagadko­ wego związku owych kartek z pewnymi starodrukami. Piszą przy tym dokładnie o krótkim, ale intensyw­ nym pobycie Roussela w Wenecji i szkicują historię je­ go miłosnego związku z pewnym weneckim chłopcem, największą namiętnością jego życia. Ale, co najważniej­ sze, starają się udowodnić, że Wenecja była dla Rousse­ la rzeczywistością pierwszą i najważniejszą, miejscem szczególnym jego „sekretnej topologii”, jego locus solus. Rekonstruując naturę doświadczenia weneckiego, któ­ re stało się udziałem Roussela, starają się również po­ przez nie odczytać porządkujący schemat jego dzieła. 166 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE z dojrzewaniem duchowym: „podróż Roussela do We­ necji była jego jedyną podróżą (Wenecja stanie się Wojażem, Wojaż stanie się W enecją, W jednocześnie oznaczać będzie Wenecję i Wojaż). I jak w przypadku każdej prawdziwej podróży, nie był to odjazd, lecz po­ wrót: jedzie on do siebie, odnajduje swe miejsce, nie czuje się wygnany, lecz powraca do źródeł”.18 W enecja jest zatem dla Roussela spełnieniem, jest stacją doce­ lową, ziemią obiecaną wszystkich jego podróży. Pobyt w Wenecji, poznanie Wenecji prowadzi w istocie do rozpoznania samego siebie. Trudno się więc dziwić, że wraz ze śmiercią Ascania W enecja przestaje praktycznie dla Roussela ist­ nieć. Zmienia się, jak podkreślają egzegeci, w miejsce niewyrażalne. Niewyrażalność nie jest tu warunkowa­ na przedmiotowo. Niewyrażalność oznacza odmowę mówienia o miejscu największego egzystencjalnego wtajemniczenia. Ów dystans wobec Wenecji tłumaczą oni mechanizmem inkorporacji, która, w przywoływa­ nej przez nich koncepcji psychoanalitycznej, rezerwo­ wana jest dla postawy, związanej z utratą przedmiotu miłości. Inkorporacja jest tedy odmową żałoby, jest heroiczną próbą utrzymania status quo: ten fantazmat prędzej dopuści do przekształcenia świata niż do zmia­ 167 ny w samym podmiocie. Tak naprawdę bowiem „Roussel nie przestał nigdy spacerować pod ramię z Ascaniem ulicami Wenecji, która została wygnana z pospo­ litego świata jego współczesnych i znalazła schronienie w sekretnym królestwie, gdzie nadal panowała czysta i nieśmiertelna rzeczywistość iluzji”.19 Można by w tym momencie zapytać, co łączy tę, detalicznie opisaną i zinterpretowaną przez duet M a­ thews - Perec, podróż Roussela do Wenecji z opisaną poprzednio. Co spokrewnia tę podróż do Wenecji, która jest dla jej uczestników jawnym wymysłem, za­ bawą w teatr, z traumatyczną, głęboko przeżytą wizytą Roussela w tym mieście? Mowa przecież była na po­ czątku o tym, że bohaterowie naszych opowieści uda­ ją się do Wenecji, ale ostatecznie tam nie docierają. Jak dotąd można by mieć wątpliwości, gdyby nie pe­ wien drobiazg. Otóż, mówiąc krótko: Mathews z Pere­ cem wymyślili całą tę historię, zełgali wszystko! N a ­ prawdę wszystko, od początku do końca. Całkiem zwyczajnie: wymyślili pobyt Roussela w Wenecji jak i historię jego weneckiej miłości. Zmyślili nazwy ko­ ściołów, nazwiska malarzy, powołali do życia badacza jego twórczości i psychoanalityka, dokonującego wi­ wisekcji jego życiopisania. Tak opowiada o genealogii powstania tekstu o We­ necji Roussela jeden ze sprawców oszustwa (może le­ piej: zmyślenia), Harry Mathews: „Nie wiem, czy będę mógł być całkowicie wiarygodny i szczery, ale spróbu­ ję opowiedzieć tę historię. W łaśnie dobiegł końca mój dwuletni pobyt w Wenecji, kiedy Pereca poproszono, żeby napisał - do francuskiego pism a «L A rc» - coś 0 Rousselu. I Perec powiedział mi wtedy, że Roussel a n i r a z u (podkr. D C ) nie był w Wenecji, co jest bar­ dzo dziwne, bo przecież on bezustannie podróżował. 1 Georges miał taką myśl... w punkcie wyjścia pojawił się pomysł, że Roussel jednak kiedyś w Wenecji był. Nie był, ale przyjmijmy, że był - i teraz trzeba razem napisać tekst, który poszedłby tropem tego, co Roussel sam o swoim pisaniu mówił, mianowicie, że jest ono w całości wytworem wyobraźni i w żadnym wypadku nie wiąże się z faktami. John Ashbery jako pierwszy wykazał, że to nie jest prawda, ale z grubsza biorąc, faktycznie: Raymond Roussel nie pisał o swoich do­ świadczeniach. W ogóle nie miałem pojęcia, co z tym fantem zrobić. I już niemal rok później przeglądałem katalog starych książek, w którym była taka bardzo piękna książka z początku szesnastego wieku, z wcię­ ciem w oprawie na różne papiery. I wtedy natychm ia­ stowa myśl: Proszę, proszę. N otatki Roussela, których nie zna nikt, notatki do nieukończonej rzeczy o poby­ cie w W enecji”.20 Pomysł następnie przejął Perec i tekst cały, po francusku, napisał. Wystylizował go na artykuł naukowy: zaopatrzył w liczne przypisy, zawarł polemiczne uwagi wobec poprzednika zajmującego się tematem, umieścił pom agający w lekturze schemat graficzny... Wszystko to sprawiło, że Mathews przez la­ ta otrzymywał liczne listy od zdezorientowanych dok­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE torantów, którym niczego z niczym nie udawało się po­ nam jako zagadkę. Roussel jakby zdawał się mówić: łączyć: nazwy i nazwiska nie miały realnych desygnasłowa odnoszą do słów, ale czy do czegoś innego, do ja­ kiegoś świata poza nimi? Co jest zatem bardziej realne: tów,21 odsyłacze okazywały się bałamutne, tytuły prac słowo czy rzecz? Co jest pozorem, a co prawdą? Czy po­ w nich podane w ogóle nie istniały itd... A zatem: jeśli wierzyć znawcom biografii Roussela, przez Dichtung prześwieca jakaś Wahrheit? O czymś podobnym mówi pointa „uczonej” rozpra­ pewne jest, że nigdy nie był on w Wenecji. Czy można powiedzieć, że niejako „za niego”, w zastępstwie, byli wy M athewsa i Pereca: „Wszelkie wyjaśnienie dzieła Roussela potyka się ostatecznie o aporię niezgłębionej tam Mathews z Perecem? Ze, innymi słowy, Roussel był tym samym w Wenecji? I może ważniejsze jeszcze metody. Oznacza to, że hipotetyczna sztuka, której od tych pytanie: czy ta literacka maskarada - jakże przypuszczalną genezę staraliśmy się zrekonstruować weneckie słowo! - jest czymś więcej niż wyrafinowa­ i którą traktujemy jako ostateczną i pośmiertną metonym literackim żartem znakomitych pisarzy bądź też nimię pobytu w Wenecji i zrodzonego tam fantazma­ kpiną z obwieszonej przypisami uczoności? N ie sposób tu pisania (podkr. D C ), nie świadczy bynajmniej o złudzeniu dyskursu, któremu powierzylibyśmy misję przecież wykluczyć, że jedno i drugie jest prawdą. zdefiniowania Roussela, lecz odsyła w ostatecznym A jednak wątpliwości pozostają. Wydaje się, że nie rozrachunku do niezrównanej atmosfery Rousseliańjest dziełem przypadku, że Mathews - Perec każą je­ chać Rousselowi właśnie do Wenecji. Czymże bowiem skiej, w którą wkracza podróżny, gdy przybywając do w ich interpretacji jest przestrzeń wenecka: „Wenecja stóp Apostołów, odkrywa po raz pierwszy miasto, któ­ jest m iastem oddanym wędrówce, miastem, w którym rego Roussel był mentalnym architektem”.24 A więc literatura jako W enecja! M ateria literacka nikt nie jest całkowicie pewien punktów kardynal­ jako analogia weneckiej przestrzeni! N ikt tego jeszcze nych, gdzie nikt nie jest pewien odległości dzielącej je ­ w taki sposób nie sformułował. Jeśli Mathews i Perec den od drugiego, gdzie linia łącząca dwa najbliższe w swoim opisie idiomu weneckiego nie mylą się, to nie punkty jest sprawą ciągłości i / lub nieciągłości po­ wierzchni, przestrzenią, która, nie baczy na kierunek będzie zapewne przejawem chwilowej ekstrawagancji i miarę. Każdy, kto przeżył choćby kilka godzin w We­ pytanie, które wobec powyższego możemy sobie zadać: necji, doświadczył nieprzewidywalnych i bezmiernych Czy Raymond Roussel, pisarz i podróżnik, nigdy nie przemieszczeń: ulica, która, zdawało się, powinna do­ penetrował weneckich ulic? Czy nie pogrążał się ca­ łym sobą w owej fantazmatycznej rzeczywistości? Czy prowadzić nas tam, dokąd chcemy dojść, prowadzi nas z powrotem na campo, skąd właśnie wyszliśmy, a obie­ więc naprawdę nigdy nie odwiedził Wenecji? cująca droga kończy się nagle u brzegu kanału. Te za­ wrotne marszruty, połączone z przemiennością wody i kamieni, ciemności i światła, czynią z Wenecji, prze­ Wenecja, czyli mappamondo strzeń oniryczną, z której Roussel mógł uczynić mappamondo swego dzieła, miejsca i osie, wokół których Zora, Anastazja, Maurilia, Dorotea, Fedora.... Nie, to nie są - jakże pobudzające wyobraźnię - imiona ta­ wirowały jego książki, gdzie zakątki i podróże są do­ kładną projekcją naziemnych i nawodnych spacerów jemniczych kobiet. Te brzmiące jak muzyka imiona to jakie odbywał z A scaniem ”.22 nazwy miast, o których wenecjanin Marko Polo opo­ O czym w istocie mówi tu para egzegetów? Wydaje wiada tatarskiemu władcy chińskiego imperium Kubłajsię, że przestrzeń wenecka z plątaniną ulic prowadzą­ -chanowi. Niewidzialne miasta Italo Calvino to wielce intrygujący zbiór fantazyjnych opisów owych miast cych często donikąd, z jej labiryntową strukturą, ze o imionach, które zapowiadają tak wiele. Tę nadzwy­ zwierciadlaną grą wodnych odbić, a więc ze wszystkim tym, co skutecznie manipuluje naszym poczuciem rze­ czajną książkę można by potraktować jako współczesny czywistości, to dla nich niezwykle poręczna metafora remake albo osobliwą wariację na temat sławnego Opi­ literatury według Roussela. Tak jak wenecka architek­ sania świata Marko Polo, średniowiecznej relacji z jego tura jest czystym teatrem, tak tekst literacki był dla podróży i pobytu w Chinach, a także w innych krajach Roussela teatrem zrobionym ze słów, iluzją rzeczywisto­ pod dominacją mongolską. Narracja Calvino, rzecz ści wyczerpującą się w sobie, wymysłem, demonstracyj­ 0 niezwykle misternej konstrukcji, składa się z dwóch nie sztucznym światem.23 I jeden, i drugi teatr tworzy kategorii tekstów: detalicznych opisów różnych miast finalnie pozbawioną „wszelkich odniesień poza samą 1 imaginacyjnych rozmów Kubłaj-chana i Marko Polo. Zaspokajając nienasyconą ciekawość władcy, wielki sobą rzeczywistość”, rzeczywistość samowystarczalną, podróżnik zabawia go barwnymi opowieściami na temat odnoszącą się wyłącznie do siebie. Inaczej mówiąc: we­ necka przestrzeń byłaby jedynym do zaakceptowania miast wchodzących w skład jego cesarstwa. W swoich przez Roussela modelem twórczości literackiej. W tej opowieściach maluje - to właściwe słowo - przed cesa­ radykalnie antymimetycznej koncepcji nasze rutynowe rzem pejzaże miast, które w swoich wędrówkach miał zakorzenienie w rzeczywistości zostaje podane w w ąt­ okazję podziwiać. Jego ciągnąca się przez wiele nocy pliwość, ciągi słów, podobnie jak skręcające w najmniej opowieść nie jest - powiedzmy to od razu - dyskursem spodziewanym momencie weneckie calli, podaje się urbanistycznym. To niemal detektywistyczne próby czy168 �tania pejzażu miast i miejskiego życia, niezwykle orygi­ nalne próby deszyfracji topografii miejskiej, traktowanej przezeń jak zagadkowy znak. Przy czym relacje Marko Polo mają coś z baśni i coś z poezji. Jego język wykracza mocno poza neutralność zwyczajnego sprawozdawcy. Nie opisuje po prostu świata, który widział, ale opowia­ dając stwarza go na nowo. Wprowadza swojego słucha­ cza w stan ekscytacji, uwodzi słowem... Kubłaj-chan bez trudu daje się wciągnąć w tę niekończącą się rozmowę. Szczególny z początku był to dialog: „... Nowo przybyły i całkiem nie obeznany z językami Wschodu, Marko Polo mógł wypowiadać się jedynie za po­ średnictwem wyciąganych z tobołów przedmiotów: bębnów, solonych ryb, naszyjników z kłów dzikiej świni, wskazując na nie gestami, skokami, okrzykami zachwytu lub zgrozy albo naśladując szczekanie szakala i pohukiwanie płomykówki. Nie zawsze związki między jednym a drugim elementem opowiadania były jasne dla cesarza; przedmioty mogły mieć różne znaczenie: kołczan pełen strzał wskazywał to zbliża­ nie się wojny, to obfitość zwierzyny, to warsztat łucznika; klepsydra mogła oznaczać czas, który upływa lub upłynął, albo piasek, lub miejsce, gdzie wyrabia się klejnoty. Lecz tym, co czyniło cennym dla Kubłaja każdy fakt czy wiadomość przekazywaną przez niezdolnego wysłowić się informatora, była pozostająca wokół nich przestrzeń, pustka nie zapełniona słowami. Opisy miast, które zwie­ dził Marko Polo, odznaczały się wspólną zaletą: można było krążyć po nich myślą, gubić się, przystawać dla ochło­ dy lub pędem z nich uciec".25 Ta bezsłowna pantomima wymagała aktywności ze strony cesarza. N ic tu nie było dane przejrzyście i jed­ noznacznie. Odczytanie sensu znaków, wieloznacznych sygnałów, tak brawurowo wysyłanych przez Marko Po­ lo, wymagało poważnej pracy hermeneutycznej, a i tak rezultat końcowy daleki był od semantycznej oczywi­ stości. Wielki Chan starał się rozszyfrowywać znaki, jednakże związek między nimi a miejscami odwiedza­ nymi przez wenecjanina pozostawał dla niego niepew­ ny: „Ale wszystko, co pokazywał Marko, czy oczywiste, czy niezrozumiałe, miało moc symboli, które, raz ujrzane, nie mogą ulec zapomnieniu czy przemieszaniu. W umyśle Chana imperium odbijało się w pustyni danych nikłych i wymiennych jak ziarna piasku, z której dla każdego mia­ sta i prowincji wyłaniały się figury, wyczarowane przez logogryfy Wenecjanina’’.26 Ciekawe, że ta niejednoznaczna symboliczna rzeczywistość była dla niego stałym punk­ tem odniesienia nawet w stosunku do narracji słownej, słowa zawsze przywodziły w jego pamięci ów pierwszy gest czy przedmiot, którym posłużył się Marko. Z czasem Marko poznaje dobrze język swojego słu­ chacza. Wprawia się w opisach poznawanych miast, ale co i rusz natrafia na kolejne przeszkody - nie cho­ dzi już tylko o język. M iasto okazuje się skomplikowa­ nym organizmem, wielopoziomowym związkiem zna- 169 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE 170 �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE ków: „N a próżno, wielkoduszny Chanie, próbowałbym ci opisać miasto Zairę o wysokich basztach. Mógłbym powiedzieć, ile stopni liczą strome ulice układane w schody, jak są sklepione łuki podcieni i jakie blachy cynkowe pokrywają dachy; ale wiem, że byłoby to tak, jakbym ci nic nie powiedział. Nie z tego składa się m ia­ sto, lecz ze stosunków między wymiarami jego prze­ strzeni a wydarzeniami jego przeszłości (...)”.27 Zbyt wiele jest istotnych parametrów miasta, by opowieść, nawet najbardziej gęsta i detaliczna, mogła je w pełni oddać. Nie tylko słowa zawodzą, ale natura samej rze­ czywistości skutecznie broni przed możliwością wierne­ go jej opisu. W którymś miejscu, tłumacząc Wielkiemu Chanowi nieprosty związek między miastem a słowami, które go opisują, Marko odwraca poznawcze przyzwy­ czajenia: „Słowa nie kłamią, kłamią rzeczy” .28 Dochodzi do tego jeszcze jedna trudność, która opiera się na swoistej dialektyce opowiadania o ob­ cych światach. Ważny jest bowiem nie tylko ten, k t o opowiada, ale i ten, k t o słucha. Istotne jest nie tylko to, j a k się opowiada, ale i j a k się słucha. N a przecięciu tych dwóch instancji rodzi się dopiero zna­ czenie. N a wątpliwość wyrażoną przez cesarza, czy po powrocie do domu będzie opowiadał swoim rodakom to samo, co jemu, Marko stwierdza w pewnym m o­ mencie, że nie istnieje jedna, obiektywna prawda o opowiadanym mieście: inaczej rzeczywistość przezeń opisywaną zanotuje umysł cesarza, inaczej odciśnie się ona w umyśle gondoliera. „Opowiadaniem rządzą nie usta, lecz ucho” .29 Ostatecznie bowiem sens opowieści jest zawsze funkcją czyichś oczekiwań. M arko ma już za sobą wiele wieczorów, podczas których snuł swoje porywające baśnie o napotkanych miastach. Opowiedział już cesarzowi o Zobeidzie, o Chloe, o Sofronii, o Oktawii... Zwracał przy tym za każdym razem uwagę na jakąś właściwość, która wy­ jątkowo trafnie oddaje specyfikę każdego z miast. N o dobrze, ale co te wszystkie opisy mają wspólnego z We­ necją? Kto tu podróżuje bądź przynajmniej ma zamiar podróżować do Wenecji? Jeszcze chwilę cierpliwości. Któregoś dnia Kubłaj-chan zagaił jak zwykle, choć charakterystyka miasta, o które zapytał podróżnika, nie zapowiadała rutynowej rozmowy. Zdawało się jak­ by to teraz cesarz posługiwał się językiem zagadki, jak gdyby to on mówił kryptonimami: „—Czy zdarzyło ci się widzieć podobne miasto? —pytał Kubłaj M arka Polo, wysuwając zdobną pierścieniami dłoń spod jedwabnego baldachimu cesarskiej galery, by wskazać mosty, wyginające się nad kanałami, pałace książęce o za­ nurzonych w wodzie marmurowych posągach, krzątaninę lekkich stateczków, które krążą zygzakiem, popychane dłu­ gimi wiosłami, krypy, z których wyładowuje się kosze jarzyn na placach targowych, balkony, altany, kopuły, dzwonnice, ogrody na wyspach, zieleniejące szarości laguny. Cesarz, w towarzystwie swego cudzoziemskiego do­ stojnika, zwiedzał Kinsaj, dawną stolicę obalonych dyna­ stii, ostatnią perłę osadzoną w koronie Wielkiego Chana. 171 —Nie, najjaśniejszy panie —odrzekł Marko —nigdy nie wyobrażałem sobie, że może istnieć podobne miasto. Cesarz próbował zajrzeć mu w oczy. Cudzoziemiec spuścił wzrok. Kubłaj nie odezwał się już do końca dnia”.30 Tego samego dnia, wieczorem, cesarz oczekiwał jak zawsze na kolejną porcję opowieści, inaczej jednak niż zwykle, nie wydawało się, by mógł szybko ulec zmęcze­ niu. Tym razem ustalony porządek uległ nieoczekiwa­ nej odmianie: „—Opowiedz mi jeszcze o jakimś mieście —nalegał. —... Opuściwszy ten kraj, jedzie się przez trzy dni na po­ łudniowy wschód... podejmował opowieść Marko i dalej wymieniał nazwy i obyczaje, i towary rozlicznych ziem. Można powiedzieć, że jego repertuar był niewyczerpany, ale tym razem przyszło mu się poddać. Świtało, kiedy rzekł: —Panie, mówiłem ci już o wszystkich znanych mi mia­ stach. —Pozostało jedno, o którym nigdy nie mówisz. Marko Polo pochylił głowę. —Wenecja —powiedział Chan. Marko uśmiechnął się: —A jak sądzisz, o czym ci dotąd mówiłem? Cesarzowi nie drgnęła powieka: —A przecież jej imienia nigdy z twoich ust nie słyszałem. A na to Polo: —Za każdym razem, kiedy opisuję jakieś miasto, mó­ wię coś o Wenecji”.31 A le tego właśnie imperator pojąć nie może, w jego słowach pojawia się wyraźne zniecierpliwienie. Marko Polo metodycznie stara się objaśnić mu swój tryb rozu­ mowania, chce pokazać, według jakiego klucza inter­ pretacyjnego porządkuje dane swojego doświadczenia: —Kiedy pytam cię o inne miasta, chcę, żebyś mówił mi o nich. A o Wenecji, kiedy pytam cię o Wenecję. — Zeby odróżnić przymioty innych miast, muszę wy­ chodzić od pierwszego, które pozostaje w domyśle. Dla mnie jest nim Wenecja. —A zatem powinieneś zaczynać każdą relację z two­ ich podróży od punktu wyjścia, opisując Wenecję taką, ja ­ ka jest, ze wszystkim, bez pomijania niczego, co z niej pa­ miętasz. (...) — Obrazy pamięci zacierają się, skoro tylko zastygną w słowa —powiedział Polo. —Może boję się, że stracę od razu całą Wenecję, jeśli będę o niej mówił. A może, mó­ wiąc o innych miastach, już ją stopniowo straciłem”.32 To jedyne tak prywatne wyznanie znakomitego po­ dróżnika w całym tym finezyjnym apokryfie skonstru­ owanym przez Calvino. Przyparty do muru, zdradza Marko Polo swój najintymniejszy sekret: objawia wprost i bez niedomówień imię swojej największej mi­ łości. I przy okazji tłumaczy precyzyjnie racje jego za­ tajenia: nazywać to tracić, mówić to oddalać od siebie obiekt swojego zachwytu. Ale Wenecji nie da się też opowiedzieć i z innych powodów. Nie można wiele powiedzieć o jej istocie, zwyczajnie dlatego, że w W enecji zawarty jest c a ł y świat. Opisanie Wenecji oznaczałoby tedy opisa­ �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE nie całego świata, a jakże opowiedzieć prawdziwie o w s z y s t k i m , j ak dać przenikliwy i przekonujący ob­ raz świata całego. W opowieściach Marko Polo Wene­ cja j e s t przecież światem całym, choć jest to świat w miniaturze, jego pomniejszony model. Wenecja, mógłby powtórzyć za sugestią Mathewsa i Pereca we­ necki podróżnik, to jest jego prawdziwa mappamondo. Wenecja jest punktem wyjścia do opisu innych miast, ale i w każdym mieście jest coś z weneckiej rzeczywisto­ ści. Nie da się opisać całości, można zaledwie dawać jej sugestie, komponować mozolnie pełny obraz na podsta­ wie jej fragmentów. Te bajeczne opowiastki o imaginacyjnych miastach, to w istocie rozpisany na krótkie pa­ ragrafy traktat o naturze poznania. O tym, jak dotknąć „prawdziwej” rzeczywistości i o trudnościach realizacji tego zadania, o paradoksalnej naturze słowa i jego m o­ cy poznawczej. W enecja jest tu tyleż miastem dającym się precyzyjnie zlokalizować na mapie, co czytelnym kryptonimem rzeczywistości z natury niepoznawalnej. A le straciliśmy na chwilę z oczu Kubłaj-chana, a to on, jako słuchacz, jest w tej zabawie w stwarzanie świa­ tów najważniejszy. To dla niego przecież przeznaczone są wszystkie fabulacje wenecjanina. Jak widzieliśmy, imperator otrzymuje od niego wielostronną, panora­ miczną, wykonaną nieomal według Geertzowskich re­ guł gęstego opisu wizję Wenecji, mimo że jej nazwa nie pojawia się wcale. To prawda, Kubłaj-chan nigdy nie był w Wenecji. Ale jeśli jest też prawdą, że opowiada­ niem rządzi raczej ucho niż usta, jeśli prawdą jest, że ostateczny sens opowieści jest funkcją oczekiwania, da­ lej, jeśli prawdą jest, że siła fascynacji uzupełnia miej­ sca „puste” narracyjnego żywiołu, to możemy zapytać tak, jak w przywołanych wcześniej przypadkach: czy Kubłaj-chan naprawdę nie był w Wenecji? I tak jak po­ przednio, pozostawmy to pytanie bez odpowiedzi. Zagadka karczocha W trzech przypomnianych tu opowieściach o We­ necji ustanowiona została subtelna sieć związków mię­ dzy pamięcią, przedstawieniem i opowieścią. Pamięć zdaje się tu władzą szczególną: w im mniejszym stop­ niu przyjmuje kształt słowny, tym jej siła oddziaływa­ nia jest większa, tym ma większą zdolność sensotwórczą. I odwrotnie, obrazy pam ięci przełożone na słowa tracą swoją „konsystencję” , język odbiera im ciężar, spłaszcza je i marginalizuje. Słowo ujednoznacznia bo­ gaty, wieloznaczny film pamięci. Zauważmy, na końcu swojej eksplikacji Marko Polo mówi niemal dokładnie to, co Rousselowi kazali myśleć Mathews i Perec. Dla jednego i drugiego W enecja jest niewyrażalna, a jest niewyrażalna nie dlatego, że zupełnie nic się nie da o niej powiedzieć, ale z tego powodu, że mówić o niej to tracić ją bezpowrotnie. Również i Marek, bohater opowiadania Odojewskiego, boi się zobaczyć realną Wenecję, bo ta, zatrzymana w kadrze jego pam ięci ist­ nieje mocno i prawdziwie. 172 Bohaterowie naszych opowieści nigdy nie byli w Wenecji, nigdy jej nie widzieli. A przecież, jak pod­ pow iada nam siła poznawczego przyzwyczajenia: w i e d z i e ć to w i d z i e ć . N ie przypadkiem mówimy 0 naocznym świadku, o tym, który widział „na własne oczy” , a zatem tym, który widział naprawdę. Widział, więc wie. W świetle przedstawionych tu świadectw nad tym ostatnim równaniem pojawia się solidny znak zapytania. M arek nie chce widzieć Wenecji, bo jak się wydaje, już ją zna, Roussel nie widział Wenecji, ale je­ go literatura jest W enecją samą, Kubłaj-chan pokazu­ jąc wenecjaninowi miasto Kinsaj daje dowód, że wie więcej, niż jest w stanie powiedzieć. To prowokuje do postawienia ostatniego już pyta­ nia. Jaka jest wartość opisów Wenecji w wykonaniu tych, którzy tam byli, jaka jest wartość poznawcza tek­ stów skonstruowanych przez naocznych świadków? Okazuje się, że sprawa nie jest tak prosta, jak można by sądzić. Jest tak dlatego, że ich opowieści również zrobio­ ne są ze słów. A te z trudem przebijają się ku prawdzie rzeczywistości. W weneckich ekfrazach ta kwestia staje na ostrzu noża. Można ją wysłowić tak: czy czytając 1 słuchając opowieści o Wenecji, doświadczamy jej sa­ mej, czy też raczej uczestniczymy zaledwie (?!) w procesie docierania do prawdy o niej, a zatem poznajemy co naj­ wyżej sam proces poznawania? Inaczej jeszcze: czy do­ wiadujemy się więcej o okularach, przez które wenecki świat został - dla nas - zobaczony, czy też o nim samym? Bohaterowie naszych opowieści wierzą w siłę wy­ obraźni, w jej moc sprawczą. N ie można wykluczyć, że się łudzą, ale czy owi „naoczni świadkowie” są w lep­ szej sytuacji? Ci pierwsi zatem świeciliby światłem od­ bitym, ci drudzy byliby samym źródłem światła? A m o­ że raczej jest tak, że i jedni, i drudzy ulegają tej samej iluzji, wierzą mianowicie, że są takie środki, które po­ zwolą nam dotrzeć do owej „ostatecznej prawdy rze­ czy”. Tymczasem natura widzialnej rzeczywistości i jej związek ze słowem wydają się jednak bardziej zagadko­ we. W pewnym tekście tak mówi o tym Italo Calvino: „Rzeczywistość świata przedstawia się naszym oczom (... ) jak gęsto nałożone na siebie warstwy. Jak kar­ czoch. Tym, co znaczące dla nas w dziele literackim, jest fakt, że mamy nieustającą możliwość obierania go jak niekończącego się karczocha, odkrywając w czyta­ niu coraz to nowe wymiary”.33 A więc rzeczywistość i tekst jako karczochy niedające się obrać do ostatniej warstwy. M ało to może wyrafinowana wizja, daleko mniej od metafory uciekającego horyzontu, wskazuje jednak - moim zdaniem trafnie - na prawdziwą pracę, przed jaką stoi poznanie. Tak jak nie m a ostatniej war­ stwy owego wirtualnego karczocha, tak nie ma ostat­ niej warstwy rzeczywistości, jak i ostatniego słowa na jego temat. Co nie oznacza, że sam a praca nad oddzie­ laniem kolejnych warstw pozbawiona jest sensu. Gdzie jest więc ta prawdziwa W enecja? Kto na­ prawdę do niej dotarł? Kto ją naprawdę opisał? Nie dajmy się zwieść, przed tymi pytaniami stoją nie tylko �Dariusz Czaja ♦ W DRODZE D O W ENECJI. PODRÓŻE IM AGINACYJNE bohaterowie naszych opowieści. Ich adresatem jeste­ śmy wszyscy. I autor powyższego, i Ty, czytelniku, któ­ ry właśnie skończyłeś czytać ten tekst. 24 Tamże, 224 25 I. Calvino, Niewidzialne miasta, przeł. A . Kreisberg, Warszawa 1975, 30-31 (tak w tym, jak i w następnych fragm entach zacho­ wuję kursywę oryginału) 26 Tamże, s. 19 27 Tamże, s. 9 Przypisy 28 Tamże, s. 48 1 R. Barthes, Proust: nazwy i nazwiska, w: tegoż, Lektury, przeł. 29 Tamże, s. 104 K. Kłosiński, M. P M arkowski, E. Wieleżyńska, wybór M. P 30 Tamże, s. 65 Markowski, W arszawa 2001, s. 47; o czytaniu znaków i wytwa­ 31 Tamże, s. 66 rzaniu znaków w dziele Prousta zob. instruktywną interpretację 32 Tamże, 67 G illes’a Deleuze’a, Proust i znaki, przeł. M. P. Markowski, 33 I. Calvino, The world is artichoke, cyt. za: www.javari.com/stone/course.calvino.htm G dańsk 2000 2 Por. D. Czaja, Wenecja i śmierć. Konteksty symboliczne, „K ontek­ 3 Ten uporczywy i przejawiający się w różnorodnych form ach fan ­ sty” nr 3/4: 1992, s. 58-65 tazm at W enecji kobiecej om awiam w tekście Wenecja jest kobie­ A u to rką wszystkich fotografii użytych w artykule je st K inga Łozińska tą. Rzecz o wyobraźni, „Konteksty” nr 3-4: 1995, s. 146-152 4 B. Pasternak, Drogi napowietrzne i inne utwory, tł. i wstęp S. Pollak, W arszawa 1973, s. 466 5 B. Uspienski, Mit - imię - kultura, w: tegoż, Historia i semiotyka, przeł. i przedmowa B. Żyłko, G dańsk 1998, s. 67 6 J. Brodski, Znak wodny, przeł. S. Barańczak, Kraków 1993, s. 32 7 Tamże, s. 34 8 Tamże, s. 35 9 W. Odojew ski, Sezon w Wenecji, w: tegoż, Jedźmy, wracajmy, Warszawa 2000, s. 5-6 10 Tamże, s. 61-62 11 Tamże, s. 64 12 F. Braudel, Venise, w: F. Braudel, G. Duby, L a Méditerranée. Les hommes et l’héritage, Paris 1986, s. 157 13 Ten w ątek rozwija w swojej książce np. E. Bieńkowska, Co mó­ wią kamienie Wenecji?, G dańsk 1999, s. 98 14 Por. choćby piękny esej G eorga Sim m la Venedig, korzystam z wersji francuskiej zawartej w tom iku Rome, Florence, Venise, przeł. Ch. David, Paris 1998, s. 39-50 15 Por. szereg artykułów z pracy zbiorowej Odojewski i krytycy. A n ­ 16 Odojew ski, dz. cyt., s. 87 tologia tekstów, wybór i opr. S. Barć, Lublin 1999 17 H. M athew s, G. Perec, Roussel i Wenecja. Zarys geografii melancholicznej, przeł. M. P. M arkowski, „Literatura na świecie” nr 3: 2000, s. 212-213 18 Tamże, s. 213 19 Tamże, s. 213-214 20 „Czy coś nam jeszcze zostało?” Rozmowa z Harrym Mathewsem, „Literatura na świecie”, nr 3: 2000, s. 239 21 O metodzie tworzenia owych literackich bytów możliwych, przypom inających zresztą techniki sam ego Roussela, zabawnie opow iada M athew s: „N a przykład, potrzebny był jakiś malarz, więc mówię: «Jakie dam y tu nazwisko, żeby dobrze brzmiało?» A G eorges na to: «Jacy byli weneccy m alarze?... Tintoretto... Tycjan... Titian». I pam iętam , jak G eorges wtedy powiedział, a był to jeden z tych jego bardzo śmiesznych dowcipów... W ję ­ zyku francuskim istnieje przysłowie les chiens aboient, la carava­ ne passe, psy szczekają karaw ana jedzie dalej. A G eorges powie­ dział: „les peTitians aboient, le Caravage passe. PeTitian, czyli pe­ tit chien, mały piesek, więc ja powiedziałem: „To dajm y dużego psa zam iast m ałego”. I w ten sposób mamy gros chien, czyli m a­ larza G roziano.....”. Tamże, s. 240 22 M athews, Perec, dz. cyt., s. 214 23 Podkreśla ten fakt Andrzej Sosnow ski, pisząc, że Roussel „d o­ m aga się, aby w jego pedantycznych utworach wszystko było nierzeczywiste, a więc oniryczne, nadrealne, wyssane z palca, czy po prostu fantastyczne”, A . Sosnow ski, Po kolacji, posłowie do: Locus Solus, tłum. A . Wolicka, W arszawa 1998, s. 312 173 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c943fbfc0a46d2e5d21d9b691274abe.pdf 323a29184b67a6f2864fa45341428add Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4568 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource Polska Sztuka Ludowa - czasopismo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4241 Title A name given to the resource W dwudziestopięciolecie "Polskiej Sztuki Ludowej" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.3-4 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piwocki, Ksawery Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ksawery Piwocki W DWUDZIESTOPIĘCIOLECIE „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" A r t y k u ł ten jest referatem w y g ł o s z o n y m n a z e b r a n i u d y s k u s y j n y m , z o r g a n i z o w a n y m w 25-lecie „ P o l s k i e j S z t u k i ludowa poglądy wypowiadałem na temat c z y m jest sztuka już kilkakrotnie i nie potrafię O c z y w i ś c i e w c i ą ż jeszcze ż y j ą s z c z ę ś l i w i ludzie, k t ó r z y nie m a j ą w i ę k s z y c h w ą t p l i w o ś c i co do tego c z y m jest s z t u k a i jaką może odegrać r o l ę w dzisiejszej k u l t u r z e , ezy t e ż j a k o p r z e d m i o t b a d a ń n a u k o w y c h . „ S z t u k a w a " •— p o w i e d z i a ł w Pradze w B r o c h e r e l n a kongresie 1928 r. — ,,jest nadświadomego gustu sztuki zmaterializowaną estetycznego, k t ó r y ludo­ ludowej ekspresją wydobywa się z n a j g ł ę b s z y c h warstw duchowych szczepu" — a w t ó r o w a ł m u w ó w c z a s Franciszek B u j a k ( X I I I konferencja o ś w i a t o ­ wa Ministerstwa W y z n a ń licznego, Warszawa Religijnych i Oświecenia 1930): „Kultura ludowa Pub­ jest cudownym zwierciadłem, k t ó r e pozwala patrzeć tym narodowi w p r z e s z ł o ś ć i o g l ą d a ć s w ą m ł o d o ś ć ... L u d w i e j s k i jest w i ę c niejako k a p i t a ł e m z a k ł a d o w y m n a r o d u , z k t ó r e g o swą teraźniejszość i buduje l u d o w a jest to p r z e s z ł o ś ć , s w ą p r z y s z ł o ś ć ... która żyje w czerpie Kultura teraźniejszości". O w o ż o k a z a ł o s i ę w k r ó t c e , ż e nie b a r d z o ż y j e , ale odwrotnie, że u m i e r a i ginie. Przywołano dziś w pomoc wrodzone „ l u d o w i " i jego o s t a t n i m m o h i k a n o m p o j ę c i e s t y l u ludo­ wego, w y r a s t a j ą c e g o z p i e r w o t n y c h , n a j p r o s t s z y c h i r ó w n o ­ cześnie jakby najwyższych estetycznie warstw ludzkiej u m i e j ę t n o ś c i t w o r z e n i a i w i d z e n i a . W s t o s u n k u do z a w o ł a ń B u j a k a jest to z n a m i e n n a z m i a n a : p o z w a l a b o w i e m w i e r z y ć , ż e m o g ą z a w s z e z n a l e ź ć s i ę ludzie, k t ó r z y w swej t w ó r c z o ś c i nawrócą czy będą spontanicznie stosować owe reguły czystego s t y l u ludowego. pesymistyczni. I tak п р . Tadeusz p i s a ł j u ż w r o k u 1932 ( P r z e g l ą d W s p ó ł c z e s n y „U Dobrowolski 1932 n r 121): l u d u —• podobnie po p r o s t u , j a k u ludzi m i e j s k i c h — smak artystyczny społeczna ale kompleksowych — to dwie wersje nowoczesnego, całościowego p o d e j ś c i a n a u k i do p r o b l e m a t y k i i s t n i e n i a , f u n k c j o n o w a n i a rodziny i społeczności wiejskiej, plemienia począwszy, n a grupie formalnej, s p o ł e c z n o ś c i lokalnej t y p u miejskiego, a nawet w wielkim nowoczesnym mieście lub państwie s k o ń c z y w s z y " . J e s t to w i ę c — m ó w i ą c j ę z y k i e m d a w n y m — o ż e n i e n i e etnografii przede w s z y s t k i m z s o c j o l o g i ą , a m o ż e p r ó b a z a s t ą p i e n i a obu t y c h t r a d y c y j n y c h dyscyplin. „ A n ­ tropologia kulturalna"-—pisze Alberto Cirese 3 •—„wyw­ r ó c i ł a d o k u m e n t n i e wszelkie p o d z i a ł y d o t y c h c z a s o w e . Cho­ d z i o j a s n e s p r e c y z o w a n i e c z y m j e s t etnologia e u r o p e j s k a i jaki wydziela ona zakres, czy m a specyficzny punkt w i d z e n i a w obliczu r z e c z y w i s t o ś c i k u l t u r a l n e j . . . i j a k i to j e s t t e n p u n k t w i d z e n i a " , „ p o d w a ż a samo p o j ę c i e l u d u " , j a k o s p a ­ dek po r o m a n t y z m i e . „ W i e m y d z i ś w s z y s c y , ż e l u d i w i e k u i s t e s i ł y jego d u c h a s ą m i t e m i m i t y c z n y m sposobem u j m o w a n i a z j a w i s k , k t ó r e t r z e b a p o z n a ć i n a z w a ć sposobem n a u k o w y m . C h o d z i o to, ż e t r z e b a w y r z u c i ć m e t a h i s t o r y c z n e pojęcie l u d u z jego w i e c z n y m i w a l o r a m i m o r a l n y m i , z d o l n o ś c i a m i tworzenia etc. — p o j ę c i e , które nie wiadomo gdzie s i ę z a c z y n a i gdzie k o ń c z y i c z y m r ó ż n i s i ę o d n i e - l u d u . . . J e ś l i specjalność faktów kulturowych, k t ó r y m i się zajmujemy, opiera- s i ę j e d y n i e n a r o m a n t y c z n e j wierze, ż e l u d wiecznie ż y j e i ż e jego t w o r y s ą p i ę k n e , dobre, oryginalne, u n i w e r ­ salne, wieczne e t c . — to j e s t e ś m y od d a w n a . ... M o ż e m y przecież m a r t w i d l a wiedzy j u ż wcale w to nie wierzyć: wystarczy, gdy potrafimy u d o w o d n i ć , ż e przedmiot naszych zainteresowań tworzy kompleks b y ł zawsze wątpliwy. Utalentowani etnograficzne" — o d p o w i a d a trywane tycznych, niejednokrotnie stylizowane ze szczerym jako zespół faktów kulturalnych, Cirese — „ m o g ą b y ć rozpa­ operacji dokumentacyjnych, eksplikowanych kulturalnych, istniejących na zjawiskach wewnątrz anali­ różnorodności najbardziej nawet 4 zaawansowanych w cywilizacji społeczeństw" . m a l a r z e , r z e ź b i a r z e i snycerze l u d o w i t w o r z y l i o n g i ś d z i e ł a prostacze, i badań k t ó r y d a s i ę w y o d r ę b n i ć od i n n y c h " . C z y s i ę d a ? „ S t u d i a J u ż p r z e d o s t a t n i ą w o j n ą z n a l e ź l i s i ę j e d n a k badacze bardziej szerszego i p e r s p e k t y w r o z m a i t y c h z b i o r o w o ś c i l u d z k i c h , od wielkiej dzisiaj w z b o g a c i ć d y s k u s j i . ludowa podejścia jej c a ł o ś ć o g a r n ą ć m o ż e t y l k o antropologia k u l t u r y i antro­ pologia s p o ł e c z n a " * . „ A n t r o p o l o g i a k u l t u r y i antropologia Ludowej" w I S P A N . Swoje aktualne wymaga Chodzi o w y s u n i ę c i e n a pierwszy plan b a d a ń n a d gru­ pami społecznymi, które były i s ą jeszcze, a m o ż e będą p o c z u c i e m f o r m y . L u d p r z y j m o w a ł i t o l e r o w a ł te p r o d u k ­ zawsze, w o p o z y c j i do oficjalnego s t a n d a r d u k u l t u r a l n e g o , c j e . . . d o p ó k i nie zaoferowano b a d a ń z a r ó w n o w aspekcie s y n c h r o n i c z n y m , j a k d i a c h r o - m u innej. D r z e m a ł y w n i m b o w i e m p o ż ą d a n i a b a r d z i e j powierzchowne, j a k o pochodne nicznym. Zawsze p o w s t a w a ł y przyrodzonego ł e c z e ń s t w a c h c y w i l i z o w a n y c h —• nie t y l k o socjalne, klasowe braku smaku — pożądania, które w y z w o l o n e przez p r o d u k c j ę m i e j s k ą i t a n d e t ę zostały fabryczną". R e f l e k s j e tego r o d z a j u p r o w a d z i ł y p r o s t ą d r o g ą do k r y ­ zysu n a u k i zwanej etnografią. Wedle Encyklopedii Pow­ i ekonomiczne, ale r ó ż n i c e p o z i o m ó w — w spo­ zawodowe, szczególnie ciekawe dysydenckie, narodowo-mniejszośoiowe. W topograficzne, religijne, językowo-mniejszościowe, tym sensie przedmiotem szechnej etnografia j e s t n a u k ą o p o c z ą t k a c h k u l t u r y , kie­ b a d a ń s ą f a k t y etnograficzne runkach jej rozwoju i w s p ó ł c z e s n y m kla­ nikiem a n t a g o n i z m ó w i reakcji n a kulturowe różnice. M o g ą sowym kultur r ó ż n y c h l u d ó w . G d y zarysuje się m o ż l i w o ś ć one m i e ć s w o j ą d ł u g ą h i s t o r i ę , j a k n p . k u l t u r a p a ń s z c z y ź ­ powstania kultur zróżnicowaniu b e z k l a s o w y c h — etnografia musiałaby n i a n y c h c h ł o p ó w , ale t a k ż e b y ć z j a w i s k a m i e f e m e r y c z n y m i , s t a ć sio w i ę c n a u k ą „ a r c h e o l o g i c z n ą " , b a d a j ą c ą z a m i e r z c h ł e jak kultura przedmieść s p r a w y , j a k asyrologia l u b etruskologia. J a k to c z ę s t o b y w a n y c h etc. w nauce, r a t u n k u s z u k a s i ę przede w s z y s t k i m w z m i a n i e czy kulturowe b ę d ą c e wy­ Gdy jednak i slumsów, przechodzimy do o b o z ó w koncentracyj­ badań nad sztuką, nazwy dyscypliny, za czym oczywiście kryje się tęsknota w y ł a n i a s i ę n o w a t r u d n o ś ć i to — j a k s ą d z ę — nie b y l e j a k a . z a z m i a n ą z a k r e s u b a d a ń i i c h m e t o d . „ P r z e j ś c i e od ś w i a t o ­ J e d n y m z n a j g o r s z y c h n i e d o s t a t k ó w , j a k i e m e t o d y socjo- poglądu opartego n a m a g i i — pisze 1 Bogdan Moliński — logizujące dzielą w ogólności z genetycznym tworów m i e n i a do n a r o d u , w i d z i a n e z a r ó w n o od s t r o n y j e d n o s t k i , p r z e d m i o t u b a d a ń , k t ó r e g o istota polega w ł a ś n i e n a ogrom­ j a k i od s t r o n y g r u p y , w y m a g a b a d a ń , k t ó r y c h nie jest nej z ł o ż o n o ś c i . K a ż d e n a u k o w e w y j a ś n i e n i e jest o c z y w i ś c i e w stanie p o d j ą ć z w i ą z a n e i uproszczeniem badanego fenomenu. W p e w n y c h t r a d y c y j n a etnografia. Problematyka ta duchowych wynika z usiłowania wyjaśnianiem do ś w i a t o p o g l ą d u opartego n a technice, p r z e j ś c i e o d ple­ redukowania 3 �d z i e d z i n a c h nie n i s z c z y s i ę t a k i m p o s t ę p o w a n i e m niczego z istotnego c h a r a k t e r u p r z e d m i o t u b a d a ń , w sztuce jed­ n a k ż e traci się pełnowartościową formę zjawiska, którego wartość o p a r t a jest widualnym na jednorazowym oddziaływaniu. Dzieło działaniu sztuki i indy­ bowiem leży n a i n n y m s z c z e b l u : nie r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w c y w i l i z a c y j n y c h , które szybko powszechne przekazu), różnice się niwelują nauczanie, ale na (mam tu na myśli ale i o s ł a w i o n e pierwszy wąsko-grupowc, plan nie środki tylko masowego zaczynają występować a c h y b a jeszcze c z ę ś c i e j indywi­ na styku różnych szeregów motywacyjnych, uwarunkowane dualno-psychologiczne z a h a m o w a n i a , b ę d ą c e p o d ł o ż e m r ó ż ­ po pierwsze nic w sztuce. N a s z zootechnik nie jest j u ż p a s t u c h e m c z y po trzecie psychologicznie, historycznie po wtóre socjologicznie — (stylistycznie). Psychologiczna b i o g r a f i a t w ó r c y nie w y j a ś n i a dlaczego jego d z i e ł o m a sty­ t a j e m n i c z y m o w c z a r z e m , ale gdy m a c h ę ć i z d o l n o ś ć r z e n i a — s z t u k a jego m a najczęściej inny two­ charakter niż listyczne i t r e ś c i o w e z w i ą z k i z tworami m u w s p ó ł c z e s n y m i , t w ó r c z o ś ć z e s t a n d a r y z o w a n a — m i m o r ó ż n o r o d n o ś c i , raczej socjologia — dlaczego m a m y w n i m n i e m a l z z a s a d y ele­ pozornej, sztuki menty b u n t u j ą c e się przeciw zastanym schematom społecz­ artystów. Natomiast nego styloznawczych jest — j a k m i s i ę wydaje* — do r o z s z y f r o w a n i a r a c z e j w for­ nie w y j a ś n i a t r e ś c i i d e o w y c h , j a k i e d z i e ł o z a w i e r a i o j a k i e m i e b a d a ń psychologiczno-biograficznych, j a k o t y m ś w i a d ­ a r t y s t a w a l c z y . A l e to u w a g a m a r g i n e s o w a . czy odczuwania, a gramatyka form E t n o l o g i a t r a d y c y j n a , a t a k ż e o l b r z y m i procent w s p ó ł ­ czesnych antropologów prehistorycznymi bądź kultury zajmuje egzotycznymi, c h a r a k t e r y s t y c z n a — b a d a n i a te się kulturami p r z y c z y m — rzecz stawiają znak równania m i ę d z y k u l t u r ą r ó ż n y c h warstw czy nawet klas s p o ł e c z n y c h cywilizacji afrykańskich, Claude LeVi-Strauss nio tylko w amerykańskich, mówi, azjatyckich. ż e etnolog c z u j e s i ę wymienionych z a k r e s a c h , ale świetnie także jeszcze w k u l t u r z e greekiej do w i e k u V p r z e d n a s z ą e r ą — a r ó w n i e ż w k u l t u r z e n a r o d ó w e u r o p e j s k i c h do w i e k u X I V . K u l t u r a grecko-rzymska wyraźniej krajów kultura i śródziemnomorskich, a jeszcze cywilizacja europejska od czasów Renesansu stanowią nowy odmiennych badania. napęd metod rozwoju jakościowy Chodzi cywilizacyjnego, jaki stan, wymagający tu dynamiczny o stworzyła p o z i o m ó w kultury w obrębie wspomnianych Dało to im — jak w maszynach różnica społeczeństw. termodynamicznych — o g r o m n ą energię, która podbiła cały świat. Nasza cywili­ z a c j a j u ż od w i e k ó w z u ż y w a r ó ż n i c e p o t e n c j a ł ó w społecz­ życiorys oficjalnej — t w ó r c z o ś ć sztuka jego — n i ż w np. dyplomowanych Antoniego kategoriach Toborowicza socjologicznych. S p r a w y z a c z y n a j ą s i ę k o m p l i k o w a ć coraz b a r d z i e j i znale­ zienie jednego s c h e m a t u b a d a ń staje s i ę w ą t p l i w e : s z t u k a S k r ę t o w i c z a b y ł a w p e w n y m sensie t r a d y c y j n a , ale wcale nie regionalna (co uchodziło za cechę sztuki ludowej), n a t o m i a s t o b r a z y O c i e p k i niewiele m a j ą w s p ó l n e g o z dycją, sposób ale z a to związane s ą w pewien swą wymową Kultura starowierców charakterystyczny z regionem i zawodem albo m ó w i ą c y c h artysty. po b u ł g a r s k u i obyczaje — m o g ą b y ć przedmiotem klasycznych Henryka Berlewi nie d a się u j ą ć n a pewno w kategoriach c z y s t e j antropologii k u l t u r a l n e j c z y s p o ł e c z n e j . R o z u m i e m s k r u p u ł y z w i ą z a n e z t y t u ł e m naszego c z a ­ s o p i s m a . Z w r ó c ę j e d n a k u w a g ę , ż e podobne p o w i n n i politycy, nazywający przypisujący w nasz ustrój ludową audycjach radiowycłi mieć demokracją, wdrażanie postępu technicznego „ l u d o w y m " z a ł o g o m f a b r y k , badacze m u z y k i m a s o w e j , u s i ł u j ą c y r o z r ó ż n i ć „Prządki" M o n i u s z k i od big- nice klasowe, bo i s t n i a ł y one w s p o ł e c z e ń s t w a c h np. i to w w y m i a r z e m o ż e badań etnografa po d z i e ń d z i s i e j s z y , „ p r y m i t y w n a " s z t u k a m a t k i b i t o w y c h s t u k ó w , b a d a c z e l i t e r a t u r y m a j ą c y swe nych, azjatyckich, amerykańskich ma- h o m e t a ń s k i c h górali z gór Rodope w Bułgarii, ich sztuka n y c h , p r z y c z y m m a m n a m y ś l i nie r ó ż n i c ę k l a s o w ą c z y r ó ż ­ starożyt­ tra­ kłopoty ze „ s z t u k ą " r e p o r t a ż u . B r z e g i d z i e l ą c e o n g i ś strumienie różnych gatunków „kultur" zostały solidnie zerwane w i ę k s z y m n i ż u n a s , ale o r ó ż n i c ę p o t e n c j a ł ó w u m y s ł o w y c h i p o w s t a j e p ł y t k i e — niestety — rozlewisko bez i c y w i l i z a c y j n y c h , o oparcie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o n a n a u c e u k ł a d u sieci h y d r o g r a f i c z n e j w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y . W t y c h i technice. S p o ł e c z e ń s t w a p r y m i t y w n e , b a r b a r z y ń s k i e i n a w e t warunkach doradzam chwytanie wielkie walających zrozumieć cywilizacje pozaeuropejskie funkcjonowały bez dany wyraźnego wszelkich ś r o d k ó w fenomen, jakie poz­ wydają się w i ę k s z y c h n a p i ę ć , p r z y t e m p e r a t u r z e h i s t o r y c z n e j bliskiej p r z y d a t n e d l a k a ż d e g o z n i c h z osobna. B r o d z e n i e we wspo­ zeru, p o d l e g a ł y w i ę c m a ł y m mnianym zmianom, bardzo powolnym z a l e w i s k u n a pewno integruje n a s wszystkich, i w warunkach j e d n o c z ą c y c h niemal b e z w z g l ę d n i e wszyst­ ale p o w s t a j ą w n i m nowe w i r y i s k u p i s k a , d e t e r m i n o w a n e kich członków społeczeństwa. Wyjście z o k o w ó w tradycji r ó ż n i c a m i generacji, ale c h y b a przede w s z y s t k i m r ó ż n i c u ­ j e s t t a m b a r d z o t r u d n e — czego m a m y w s p ó ł c z e ś n i e z n a ­ jącym komite ności p r z y k ł a d y , np. w socjalizmie państw arabskich, się t y p e m w y k s z t a ł c e n i a i zawodu, stopniem przystosowania s i ę do otaczającego nas zdol­ mokradła, k t ó r y nie ś m i e z e r w a ć z t r a d y c j ą i s l a m u i p r z e p i s a m i K o r a n u . stopniem u m i e j ę t n o ś c i w y m a c y w a n i a w n i m g ł ę b i n i p ł y c i z n . W t y c h w a r u n k a c h — z d a j e m i s i ę — p o z a E u r o p ą nie zro­ Niektórym dziły s p o ł e c z e ń s t w o i jego k u l t u r ę c z y s z t u k ę — m o ż e m y się odrębne Andre że Malraux sztuka ludowa k u l t u r y z w a n e przeze innie słusznie wyraża gdzieś ludowymi. spostrzeżenie, europejska p o s z c z e g ó l n y c h krajów za­ z tych zjawisk dezintegrujących p o ś w i ę c i ć n a s z ą u w a g ę bez w z g l ę d u z powrotem śmiało n a to, c z y s ł o w a lud i l u d o w y m a j ą jeszcze j a k i k o l w i e k sens. c h o w a ł a n a o g ó ł f o r m y o s t a t n i c h s t a d i ó w s t y l o w y c h roz­ w o j u przednowoczesnego: skie w R u m u n i i , gotyckie w Bretanii, bizantyj­ r o m a ń s k i e nad o d c i ę t y m i fiordami Nor­ PRZYPISY wegii. S z t u k a l u d o w a w I n d i a c h — w y r a ź n i e r ó ż n a od s t a n ­ 1 d a r d u oficjalnego — p o j a w i a s i ę dopiero w X I X w., a n a n a ­ szych oczach rodzi się sztuka ludowa Etiopii czy państw Ameryki dopiero Łacińskiej. Mówię o tym dlatego, ż e r ó ż n i c a p o t e n c j a ł ó w r o d z i tego r o d z a j u z j a w i s k a , do k t ó r y c h od d a w n a p r z y w y k l i ś m y w E u r o p i e . U nas j e s t e ś m y już B . M o l i ń s k i , Historia, osobowość, sztuka. Refleksje antropologią kultury, W a r s z a w a 1966. 2 T a m ż e , s. 13. A . Cirese, Alterite et denivellement culturelle dans les societes dites superieures, „ E t h n o l o g i a E u r o p a e " , I , 1967, s. 12, 13. * T a m ż e , s. 21. nad 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/67efa61498f732ad90272e9cb86298bb.pdf f7345a72ca736938bab70e91c090f0d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3318 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3110 Title A name given to the resource W kręgu okultystów Janowa / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1984 t.38 z.1-2, s.57-76 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wisłocki, Seweryn A. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Seweryn A. Wisłocki W KRĘGU OKULTYSTÓW J A N O W A I. T E O F I L Osada J a n ó w m a starą historię. J e j dzieje OCIEPKA niewiele różnią I JEGO UCZNIOWIE nictwa gwarowego, się o d d z i e j ó w w i e l u w i ę k s z y c h i m n i e j s z y c h o s i e d l i n a Ś l ą s k u . uprawiania Okres poczesne miejsce wielowiekowego wytworzył niemieckiego specyficzną formację podziału n a panów i wyrobników Niemcy tępny ściśle określili X I X wieku był 1 stopień pochodzenia on powoli na tej Etniczna była zarazem górny d l a ludności śląskiej ćwierci panowania kulturową. ziemi granica granicą kultur. wykształcenia polskiego. podnoszony, Od co i konieczności dos­ drugiej wynikało z postępu technicznego w przemyśle przyuczonych do danej technologii, czyli wydajnych i nie przy­ posiadania przez obecne i w przedziwny u Ślązaków towanym (poza rzono utopce, po Skutkiem takiej polityki szkól wobec zaczarowane Śląska, p r z y odcięciu j e j o d p o l s k i e g o riery językową i klasową wiele archaicznych autochtonicznej p n i a i izolacji przez ba­ od niemieckiej elementów ludności e l i t y , przetrwało k u l t u r o w y c h , zanikłych niej n a i n n y c h z i e m i a c h p o l s k i c h . Dotyczyło t o zarówno II. 1. T e o f i l O c i e p k a , Kuchnia tu a później żyjąc — której zielarstwo. sposób k o e g z y s t o w a ł y zarówno z w niemiecką) istnienie żaby, takich ewangelizmem. stworów jak pow­ reprezen­ Wie­ koboldy, wilkołaki, S k a r b n i k , topielice, b y t y . Zdumiewające zie­ jest, t e pozostały ż y w e w bezpośredniej bliskości w i e l ­ d u ż y c h m i a s t , a często i n a i c h t e r e n i e . Śląska p r z e c h o w a l i p o l s k o ś ć , n a j p i e r w bardziej mitami, które świadomie spajały trzymając się i współtworzyły mimowolnie, swycłi wierzeń, i c h kulturę, icli odrębność. wcześ­ słow­ traktowane katolicyzmem, j a k i nielicznie przemysłu, o b o k mieszkańcy zawodowych. mentalnych słowiańskiej, w Zamknięci w s w o i m , l u d o w y m kręgu k u l t u r o w y m r o d z i m i niemiecku), przyuczano do zawodu, a dla nielicznych i lojalnych istniała możliwość ukończenia magii l o n e d u c h y leśne i i n n e f a n t a s t y c z n e kiego c z y t a n i a i p i s a n i a (oczywiście pojęciowy cli, specyficznie mniejszością powszechnie że w i e r z e n i a nauki białej zajmuje szechnym wojną obok j a k kręgów kobiety W ł a ś n i e w s z e l k i e g o r o d z a j u c z a r y , gusła, j a k i m a g i a b y ł y w s z e c h ­ noszących szkód pracowników. W o s t a t n i c h l a t a c h p r z e d pierwszą światową 1 Tak było n a całym Śląsku. W Janowie, położonym daw­ n i e j w k o m p l e k s i e l a s ó w c i ą g n ą c y c h się aż d o P u s z c z y P s z c z y ń - alchemików, olej/pł., w y m . 1 2 0 , 5 x 6 1 c m "•ST 57 �s k i e j , a 'współcześnie s t a n o w i ą c y m p e r y f e r y j n ą dzielnicę K a t o w i c , na początku l a t d w u d z i e s t y c h można było zaobserwować cie­ I n n y z jego uczniów, E r y k P a w , k t ó r y t w i e r d z i , że posiadł „kamień mędrców", inaczej „kamień filozoficzny", w elemen­ k a w e z j a w i s k o . K i e d y t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a zaczęła ulegać t a r n e j p o s t a c i m e d y c y n y u n i w e r s a l n e j , gwarantującej m u zdro­ powolnemu, wie nowie był ale systematycznemu niespodziewanie przygodą wiadome". pojawił „intelektualną", Nieliczny rozkładowi, się wtedy o k u l t y z m , który próbą w Ja­ dla wielu w y p a d u w „wielkie z p o c z ą t k u k r ą g s k u p i a ł się w o k ó ł W czasie pierwszej Teofil wojny Ociepka. światowej, j a k o żołnierz cesar­ s k i e j a r m i i n i e m i e c k i e j , z e t k n ą ł się z o k u l t y z m e m . W i e l k i e w r a ­ żenie dwa wywarła imiona na nim książka L e k t u r a tegoż Boże. zatytułowana traktatu Siedemdziesiąt okultystycznego na­ ł o ż y ł a się w j e g o w y o b r a ź n i n a ś w i a t l e g e n d i b a ś n i w y n i e s i o n y z rodzinnego domu. P o p o w r o c i e z w o j n y u d a ł o się O c i e p c e n a w i ą z a ć k o r e s p o n ­ d e n c y j n y k o n t a k t z n i e m i e c k i m okultystą F i l i p e m H o h m a n n e m z W i r t e m b e r g i i . H o h m a n n posyłał Ociepce literaturę tyczną, za co o t r z y m y w a ł r e g u l a r n e i spore p r z e k a z y okultys­ pieniężne. O n też dawał Ociepce pewne k o n k r e t n e z a d a n i a do w y k o n a n i a . Jednym z nich było utworzenie ośrodka okultystycznego m i e j s c u z a m i e s z k a n i a , a n a s t ę p n y m —• r o z p r z e s t r z e n i e n i e t y z m u n a terenie okul­ Polski. ż e się m o d l i , m o c n o w Janowie, a potem zaczął się o g ł a s z a ć na łamach do jedynej p r a w d y o istocie egzystencji w kosmosie, we świecie, n i c t y l k o n a Z i e m i . N i e przyniosły t e próby więc Ociepka skoncentrował wszech­ większych się n a d z i a ł a l n o ś c i łącznie w kręgu J a n o w a . W p ł y w y jego sięgały t a k i c h wy­ sąsiadują­ c y c h z J a n o w e m osiodli i osad j a k Giszowiec, N i k i s z o w i c c , H e l ­ goland, Szopienice. J a k t o wyglądało w p r a k t y c e , najlepiej przedstawiają żyjący jeszcze u c z n i o w i e . W cytowanych wypowiedziach jego będę się s t a r a ł j a k n a j w i e r n i e j z a c h o w a ć i c h k s z t a ł t s ł o w n y , j a k r ó w ­ nież t o k m y ś l o w y m o i c h r o z m ó w c ó w . W t e n o t o sposób p r z e d ­ s t a w i a swoje s p o t k a n i e z Ociepką j e d e n z jego uczniów, a później antagonistów robotniczej. — Bolesław Gdy miałem w kopalni ,,Kaiser." raturą socjalizmu. Skulik: „Urodziłem czternaście się w l a t poszedłem rodzinie do pracy O j c i e c s o c j a l i s t a i n t e r e s o w a ł się t y l k o l i t e ­ Chętnie czytałem te broszurki,- bo mnie b a r d z o interesowało życie. D l a c z e g o żyję, k t o m a korzyści z m o ­ jego życia, n o i t e różne z a g a d n i e n i a tłumaczone przez m a t e r i a ­ l i z m h i s t o r y c z n y . L a t a całe c z y t a ł e m literaturę, k t ó r ą m i o j c i e c dostarczał, ale j e d n a k n i e k i e r e (niektóre — gwarowe) zagadnie­ n i a b a r d z o m n i e nurtowało, że j e d n a k t a d r o g a n i e j e s t d o p r a w ­ dy. Przypadkowo, spotkałem na g d y s z e d ł e m d o łasa drodze, j a k dyskutował n a spacer w z ludźmi niedziela, — Ociepkę. B y ł o t o w 1 9 2 8 r o k u . D o t e g o czasu ż e m g o n i e znał, p o m i m o , że n i e d a l e k o p o d l a s e m mieszkał. Stanąłem, posłuchałem, prosiłem i m ó w i ę : — runku, — który wy rzekomo zastępujecie. T o chodź d o m n i e , d o góry. — kania jego — biblioteka, dobrze miał w ponieważ n i m szeroko był Pokozoł n a t a literatura tyj Na to Ociepka: w elektrowni I może osiem lat. W Książka k s i ą ż k i se p o ż y c z a ć . O n m o ł a d n e k s i ą ż k i — do niego A b y ł t a k i d o b r y c z ł o w i e k , j a k m n i e z o b a c z y ł , t o się z t e g o u c i e ­ szył, a książki t o o n w M o s z dostęp Gdy ją ogóle za d a r m o pożyczoł! I n o m y się z a p i s a l i co m y w y b r a l i , a j a k m y przynieśli n a z a d , o n podpisał, że z d a n e . Z a ś n a m k a z o ł s z u k a ć i n n e k s i ą ż k i , a j a k m y j u ż c o w y b r a l i , t o m ó w i ł co w n i c h szukać i j a k t o znaleźć. I m y z n a j ­ d o w a l i , a o n t o sprawdzoł z nas. Serdeczny Jak chcesz, t o m a s z ! Szukej się, n a p i s z kolega był z niego. coś z a k s i ą ż k a wzion, a przynieś p o t e m . Co o n t e g o mioł, t y c h książek! O ! O n j e z b i wojny światowej." O c i e p k a chciał s w o i c h u c z n i ó w skontaktować bezpośrodnio z F i l i p e m H o h m a n n e m , a b y o n i też za opłatą o t r z y m y w a l i o d niego literaturę dotyczącą w i e d z y wanie wynikł pierwszy konflikt niespodzie­ bardzo p r z y z i e m n e j , b o m a t e r i a l n e j . T a k o t y m m ó w i Bolesław Skulik: „Przez nimi tajemnej. Wtedy natury z między czterdzieści l a t oszukiwał Ociepkę Filip Hohmann W i r t e m b e r g i i . O b i e c y w a ł m u k a m i e ń m ę d r c ó w , że go osiągnie w duchowej Ociepka p o s t a c i najpóźniej m n i e też chciał w do szośdziesiątego roku życia. 1928 r o k u namówić n a z w o l e n n i k a tego H o h m a n n a . J a go n i e znałem osobiście, b o n i e m o g ł e m jechać d o W i r ­ tembergii, Teofil. tych, alem go widział O n chciał, ż e b y m a to był pized na zdjęciu, posyłoł wojną co duży które miesiąc pokazywał dwadzieścia pieniądz, t o będę d l a siebie książki. N a t o powiedziałem t a k : — mi zło­ dostawał J a m a m m u po­ syłać 20 z ł o t y c h ? T o j e s t o s z u s t , k t ó r y j a k m a k i l k u t a k i c h j a k w y , i k a ż d y m u coś p o ś l e , t o m u się ż y j e , a ż y j e ! J a k H o h m a n n uważa się z a różokrzyżowca, a jest to stowarzyszenie tajne, t o c z e m u j a k pisoł d o C e n t r a l i w K a l i f o r n i , ale g o n i e przyjęli ? I O c i e p k a m u t o w s z y s t k o napisał, a t e n odpisoł b a r d z o Jak Teofil m n i e spotkał, m ó w i , p r z e c z y t a j uważa. B y ł o t o w 1930 r o k u . W oszust i n i e m a t e j siły i l i ś c i e t y m s t a ł o , że w tobie krótkim H o h m a n n jest i n o b o b y t o musioł być c o r n y m a g i k , n i e ? z n a ć się d o ś ć g ł ę b o k o n a z ł y c h Już szybko. l i s t , co o n o c z a s i e j o u m r z a . T y l k o m się z t e g o o ś m i o ł — prądach. później, p o t r z y d z i e s t u l a t a c h , j a k Ociepka mioł od­ jeżdżać d o B y d g o s z c z y , t o spytołem go o tego H o h m a n n a : Piszecie dalej śnim? — Nie — mówił Teofil — o n już — umarł. — A w i e l e m u b y ł o ? — Sześdzicsiąt c z t e r y l a t a . — Jeśli o n o b i e ­ lat w zdrowiu tutaj za książką, łata. M o ż e różokrzyżowy. t a k godali. J a t a m poszedł i prosiłem, ż e b y m n i e przyjął d o tego g r o n a . c y w a ł i n n y m , b o m ó w i ł , że s a m m a k a m i e ń m ę d r c ó w , a l c h e m i c y do pięć, jego b i b l i o t e c e zwróciłem uwagę n a książkę М а х а H e i n d l a Światopogląd nimi t a s p r a w a , a p o t e m m ó w i ą , że j a t e ż m ó g ł b y m iść d o O c i e p k i był przestudio­ w materii t o c z e m u o n n i e żyje, j a k n i e oszust?,, Eryk czytołem. s z u k a l i t e n kamień mędrców. J a z chodziłem zawsze n a spacery. Jednego r a z u S k u l i k i Goj p o r u s z y l i biblioteki i czytoj. i inna. i nie tylko w i e r z y l i , że g o z r o b i o n a , a k t o go mioł, m ó g ł ż y ć i d w a tysiące T o była l i t e r a t u r a i n o o k u l t y s t y c z n e N i e m i e c k a , f r a n c u s k a jak dostawał z N i e m i e c zarabiał książkach. i powiedzioł: — modli. wielka biblioteka. Bardzo kawalerem, i szukał t y j p r a w d y w — T a k przyszedłem d o pomiesz­ się O c i e p k a t y l e książek k o n t a k t i o n i wszyscy prze­ T o m n i e interesuje! N i e z n o m tego kie­ Ociepce: z N i e m i e c . B o l e k S k u l i k i W a l t e r G o j m i e l i już wcześniej z n i m zdobył I K A C - a proponując l u d z i o m dostęp d o p r a w d t r a n s c e n d e n t n y c h , efektów, Ten rał o d p i e r w s z e j T e o f i l O c i e p k a uwierzył w swoje posłanie, n a j p i e r w uczniów w o Teofilu kiej p r a w d y . Przez czytanie i m o d l i t w y . O n m i nie raz mówił, mistrza, którym był maszynista z olektrowni k o p a l n i ,,Kaiser" ( o b e c n i e „ W i e c z o r e k ') — tak opowiada „ O n chcioł d r o g ą m e d y t a c j i i m o d l i t w y dojść d o t y j w i e l ­ nie­ swego i długowieczność, P a w p r z e d s t a w i a tę samą sprawę b a r d z o podobnie: „ O c i e p k a ślepo t e m u H o h m a n n o w i w i e r z y ł . Co m u t e n n i e powiedział, o n m u wierzył. M y ś m y (tzn. Skulik, Paw, Goj — p r z y p i s S.A.W.), zaraz tego F i l i p a u z n a l i za oszusta, b o o n i n o chcioł k u p a p i e n i ę d z y , a t e m u o s z u s t o w i o k r o p n i e d u ż o dawał. w a ł e m , t o z r o z u m i a ł e m , żo j e s t t o t a k o g ł ę b o k o w i e d z a , jakom T e książki co j e w y s y ł a ł O c i e p k o w i , n i e b y ł y w a r t e j e d n e j t r z e c i e j jeszcze n i e p o z n o l — minęło tej wiedza esoteryczno. Pomimo, że już p r a w i e 500 łat, w 1486 r. zmarł C h r i s t i a n R o s o n k r e u z n i e było p o t e m n i c głębszego — zywać, czy n i e t o zależy wieka — uważam, psychologii." 58 — to czy t o hipotezą m o g i e m y na­ o d postępu d u c h o w e g o żo t a w i e d z a 2 przewyższa danego obecny te l i s t y czło­ kierunek forsy. H o h m a n n musioł mieć córkę, albo kogoś, k t o m u l i s t y odbijał, bo ono zawsze b y ł y o d b i t e , a n i e pisane — j o w i d z i o l co j e O c i e p k a o d n i e g o S k u t k i e m tego k o n f l i k t u trza wili u jogo najważniejszych, o n i sprawdzić, dostawał." było p o d e r w a n i e najbliższych n a ile sam Ociepka autorytetu mis­ uczniów. Postano­ jest w i a r y g o d n y , czy ��p r z y p a d k i e m osobiście n i e o s z u k u j e . G d y b y ofiarą w rękach sprytnego z jego sieci. W S k u l i k a . N a terenie J a n o w a będący i c h rówieśnikiem. N a z y w a ł się p o t r o s z e o k a z a ł się zamierzali go jedynie wyciągnąć t y m c e l u p o s ł u ż y l i się o r y g i n a l n ą m e t o d ą mysłu Bolesława wiek mataeza, znachorstwem, żył w t e d y się J a n K l i c h . głównie ziołolecznictwem po­ czło­ Parał którego b o t y n a powierzchnia, bo jednej n o g i d o końca życia n i e w y ­ goił. O n mioł b a r d z o ciężkie życie. J a k długo P i s m o cytoł, znaey B i b l i a , t o m u się j a k o ś p o w o d z i ł o , ż y ł ze ż o n ą j a k się n a l e ż y , ale nagle w niego wstąpił Mefistofeles i go opętał i n i e do i n o szukał, j a k t y n k a m i e ń m ę d r c ó w do miala widzenia. acz l o k a l n e j sławy. Posiadał o n ponoć d a r jasno­ Przy swego m i s t r z a jego pomocy postanowili uczniowie sprawdzić Teofila. dzenia się z zrobić. Żona jego n i e u - t y m pogodzić, b o o n różne rzeczy o d n i e j żądoł, ż e b y się w y b r a ł a z d o m u , b o m i e s z k a l i u j e j r o d z i c ó w , k a j s i d o łasa, p r a , l e p i a n k ę k c i o ł z b u d o w a ć . T a m m i e l i m i e s z k a ć z „ T e n J a n e k K l i c h — m ó w i Bolesław S k u l i k — d a r j a s n o w i ­ Jak poszedł, t y c h jego książek. Jedną z n i c h u k r o d i o d t e j c h w i l i n i c , n a u c z y ł się o d s w o j e j b a b k i , a l e n i e t o b y ł o j e g o g ł ó w n y m t y t u ł e m znacznej, wypuścił d o końca. Stało się t o niedługo p o t y m , j a k d o T e o f i l a mioł o d szóstego m u powiedziałem roku o życia, Ociepce, c z y l i miał go że się wrodzony. interesuje mistyką, że się ć w i c z y w postępie d u c h o w y m i t a k d a l e j , i t a k d a l e j , t o o n poszedł ze m n ą z a r a z d o n i e g o . T o b y ł o w bo zrobić t o złoto! U dzie­ teściów n i e mógł n a n i c sobie pozwolić. R o d z i c e b y l i t e m u p r z e c i w n i , no i roz­ w ó d ! O n a była dobrą żoną i matką, sama wychowała te dzieci. T e ż miała ciężkie 1933 r o k u . K l i c h i n o wejrzał n a Ociepkę i powiedział: — W y żodnego postępu n i e będziecie robić w duchowości, ciakami, by w tajemnicy życie. J a k go w y c i e p l i , tego Goja z domu, to wpierw uciekł do łasa i t a m t r o c h ę m i e s z k o ! w t a k i e j l e p i a n c e , a l e p o t e m m u t o uprawiacie onanio, a onanio zmierzło i poszedł d o baraków n a L i g o n i u . O n n i e poradził bez s z k o d z i w r o z w o j u duchowości. O c i e p k a był przecież k a w a l e r e m . b a b y ż y ć , t o już b y ł a u n i e g o z g u b a . T e n co chce k a m i e ń m ę d r c ó w P o t e m K l i c h p u ś c i ł się w t r a n s i p o w i e d z i a ł j a k w y g l ą d a H o h m a n n znaleźć, n i e śmie mieć k o b i e t y . N i e śmie! A z W i r t e m b e r g i i , a p o t e m t a k jeszcze O c i o p k o w i m ó w i ł : — m u nigdy ani tyle medycyny chajcie Słu­ O c i e p k a ! W o s t a k i c h w Polsce jest d w u d z i e s t u , którzy przysyłocie pieniądze Hohmannowi, a to jest szarlatan. d o k a m i e n i a m ę d r c ó w ! (...) t e n je mioł i Bóg uniwersalnej n i e pokazoł, a gdzie O n myśloł, że l a d a c h w i l a t e n k a ­ Tak mień będzie mioł, t o i złota p o d d o s t a t k i e m i że n i e t r z a m u m u t o w s z y s t k o K l i c h p o w i e d z i o ł , a t e n n a p i s a ł ze,raz d o H o h m a - p r a c o w a ć w k o p a l n i , a n i t r o s z c z y ć się o c o k o l w i e k . M ó w i ł m i , n n a , k t ó r y z a ś o d p i s a ł : — N i e z a d a w a j się ś n i m , b o t o j e s t c o r n y ż e j e s t j u ż t a k d a l e k o , żo i n o p a t r z e ć j a k b ę d z i e t o z ł o t o . m a g i k . O c i e p k a p o k a z a ł t e n l i s t K l i c h o w i , a o n się o ś m i o ł i p o wiado; — J a ! J o jest corny m a g i k , bo j a k o bezrobotny biedaszyby kopia O n s i ę b o ł , ż e j a m o g ę g o p o d p a t r z e ć , j a k się t o r o b i . się t e ż , ż e b y n a n i e g o Bał n i e zameldować! To nie jest t a k i e pros­ i j a k z n i c h wychodzą, t o m jest c o r n y j a k diobeł!" t e , b y s a m o złoto zrobić i już b y ć z a d o w o l o n y m ! J a k o t y m za­ Z a s a d n i c z y m celem p r a k t y k o k u l t y s t y c z n y c h jest uzyskanie meldują władzy, j a k onego oapną, t o będzie t a k długo siedzioł, przez człowieka najwyższego stopnia doskonałości duchowej, c z y l i w t a j e m n i c z e n i a . P r z e z ć w i c z e n i a , ascezę, m e d y t a c j ę opartą aż p o w i e j a k d o t e g o doszedł. G o j się t e g o n a j b a r d z i e j boł. m . i n . n a w n i k l i w e j l e k t u r z e P i s m a Ś w i ę t e g o m o ż n a j e osiągnąć j a k się k r ó l d o w i e d z i a ł o t y m , t o g o d o w i ę z i e n i a w c i e p : — d o sześćdziesiątego r o k u m i t a mikstura i t e n proszek! — biologicznej ż y c i a . W i ą ż e się t o z u z y s k a n i e m siły niezbędnej do duchowej transmutacji. Okultyści uważają, że j e d y n i e m ę ż c z y z n a p o w o ł a n y jest d o t e g o , b y osiągnąć stan jedności mistycznej średniowiecznego W jednej „Wiedza szyfru z Bogiem, nosi rozpraw ezoteryczna z która nazwę w „kamienia o k u l t y s t y c z n y c h jest podaje dwa rodzaje Jeden z nich ma charakter pozytywny', starogOj formie szek c z e r w o n y , tak m u s i do niego Najprzód no nie? J a n i e szukałem Ociepka nigdy Daj m u s i stworzyć pro­ dojść. O ł ó w się r o z t o p i , w r z u c i się d o n i e g o p r o s z k u i k a ż d y p a t r z y : — mędrców". to W t y c h k s i ą ż k a c h p i s z o m , ż e u d a ł o się n i e k t ó r y m z ł o t o r o b i ć , a l e złoto!!! — Jest to cud, t e g o , b o się b a ł e m p o k u s y n i e eksperymentował. szatana. O n ino cytoł i cytoł ujęte: i cekoł n a o b j a w i e n i e b o s k i e , ż e b y B ó g m u o b j a w i ł , w j a k i sposób wzajemniczenia. o n i n o k a m i e ń w y k o n a ć , c o m o u ż y w a ć , j a k ą d r o g ą m a iść. a b y męski ( d o r y c k i ) , drugi n a t o m i a s t n e g a t y w n y , żeński ( j o ń s k i ) " . Z a t e m mężczyzna, k t ó r y to złoto zrobić. To była, p o w i e d z m y droga ludzka, a Goj to j a k eksperymentował, to chciał siłom. dąży do najwyższego s t o p n i a w t a j e m n i c z e n i a m u s i żyć w surowej Cytoł, a źle rozumioł i potem a.scezie. W ł a ś c i w i e w s z y s c y u c z n i o w i e T e o f i l a O c i e p k i n i e s p e ł n i a l i m u się w c a l e n i e z g a d z a ł o . Z a t e j P o l s k i t o m i e s z k a ł w b a r a k u tego w a r u n k u . S k u l i k kolo o ż e n i ł się, t a k s a m o Paw i Goj. Skulik szybu Była Pulaski. to tako ostatnio, najgorsza baraka usiłował o k u l t y z m rozgryźć p r z y p o m o c y m e t o d o l o g i i n a u k o w e j , i t a m go d a l i , j a k g o w y s i e d l i l i z i n n y c h l e p s z y c h . N i e w i e m c y m a r k s i s t o w s k i e j , a m a r k s i z m z kolei traktował mioł t a m jakiś piec, albo jakiś r o n d e l , p r a , gdzie t y n ołów można światopoglądom r ó ż o k r z y ż o w c ó w , c o z r e s z t ą c z y n i ł p r z e z b a r d z o d ł u g i e l a t a , aż t o p i ć . C h w o ł i ł się i n o p i z e d w końcu uznał d e f i n i t y w n i e wyższość o k u l t y z m u n a d m a t e r i a l i z m . n a j w i ę c e j p r z e d S k u l i k i e m , b o B o l e k t e ż p r ó b o w a ł , a l e n i e osią­ Najgorzej i najtragiczniej wyszedł n a k o n t a k t a c h z wiedzą gnął tajemną W a l t e r G o j , który, p o d o b n i e j a k w i e l u p r z e d n i m w m i ­ n i o n y c h w i e k a c h , wziął dosłownie t r a k t a t y alchemiczne. Według tego!" Tragedia gląda nieco współczesnej wykładni o k u l t y s t y c z n e j , d a w n e t r a k t a t y a l c h e m i ­ na ków były lecz z a r a z e m pozornie matorialnej natury, w postaci alegorycznej przedstawiały m e d y t a c j e n a d e z o t e r y c z n y m r o z u m i e n i e m wszech­ — nazwijmy średnich zycją, ją — egzystować przy Otóż l a b o r a t o r y j n e j , pozwalały unikając bliższych u p r a w i a n i u swojej, wspomniany Walter w kontaktów istocie Goj po w wiekach z zakazanej, inkwi­ filozofii. przestudiowaniu dnie Waltera inaczej satysfakcja Goja i w z w oczach Bolesława Skulika wy­ jej p r z e d s t a w i e n i u jest j a k b y niepowodzenia, z nieszczęścia współrywala w wyścigu d o z d o b y c i a ukryta kolegi, kamienia f i ­ lozoficznego : świata. T e n sposób z a p i s u , j a k i zasłona d y m n a w p o s t a c i p r a k ­ tyki n a m i , że o n będzie mioł złoto, a „ T y n G o j już za t a m t e j P o l s k i za t y m k a m i e n i e m zwariował. P r z e z t o n i e ż y ł ze s w o j ą ż o n ą , a u c i e k d o łasa. J a k t a m n i e w y t r z y m a ł , t o się w r ó c i ł i r ó ż n i e m i e s z k o ł . P o go d o b a r a k u , g d z i e b y l i za N i e m c a tej wojnie jeńcy radzieccy. dali T a m był, kilku bo c z y n s z u n i e płacił, n i e miał za co, b o n i e pracował, a p o t e m r o z p r a w w y p o ż y c z o n y c h o d T e o f i l a O c i e p k i , doszedł d o w n i o s k u , d a l i m u e m e r y t u r y coś s i e d e m s e t z ł o t y c h z a t e p a r ę l a t , co p r z e ­ że n i e b ę d z i e się b a w i ł w p r z y k r ą ascezę, l e c z s p r ó b u j e o s i ą g n ą ć kamień jego w filozoficzny pomocy i potom pizy i na powierzchni. C h y c i l się jakiejś gdowy, O n a p o t e m odeszła o d n i e g o , b o t e g o złota n i o b y ł o widać. J a wyrobnikiem. o n chce stworzyć t e n kamień mędrców, t o t y l k o m i powiedział: takim micznych. Mówi E r y k „Walter W takim Goj przyznać, właśnie że j a k n i e m i e c k i graf, robił p o d ziemią c o się z l a k o m i l a n a j e g o b a j k i o z l o c i e i r a z e m ż y l i w t y b a r a o o . t a m r a z b y ł , a l e n i c m i n i e c h c i o l p o k a z a ć . J a się g o p y t o ł , j a k Trzeba co n a j m n i e j zrobić do przed żyć postaci, którego k o p a l n i a „ K a i s e r " należała, a w której G o j b y ł n ę d z n y m uczniów złoto fizycznej Ociepka rozumieniem ostrzegał swoich traktatów alche­ Paw: byl za starej oddzielę p r a c o w a ł , Polski gdzie ładowaczom tąpnięcie n a filarze. było. J a k tąp to, o n e g o zasuło, n o i mioł nogi połomane. P o t e m 60 J o b y musiał znaleźć t a k i e g o męczennika, n i e w i n n e g o , jest dali go do r o ­ t o r t u r o w a n y i z t y c h k r o p l i lez zrobić kamień który mędrców. T a k m ó w i ł d o m n i e , a za j a k i ś czas, j a k e k s p e r y m e n t o w a ł z fosi o i u i n wypalił sobie o k o i choć m u ta. łza s p ł y n ę ł a d o r e t o r t y , n i c n i e osiągnął! Będzie już pięć l a t j a k n i e żyje." �Czuje szywo się t u w y r a ź n ą , u l g ę , iż całe d z i a ł a n i e G o j a b y ł o f a ł ­ i nieskutoozne. jednakowo Trzeba przecież pamiętać, że w i e r z y l i w możliwość u z y s k a n i a owego alchemicznego panaceum! glądami co do m e t o d y Różnili się w obydwaj cudownego, zasadzie j e d y n i e po­ działania. Utrzymywał rapsychicznym również k o n t a k t z T o w a r z y s t w e m i m . Juliana merował systematycznie będący terycznej, Ochorowicza we m i e s i ę c z n i k Lotos. jego organem J e d n y m ze s p o s o b ó w , a r a c z e j d r ó g w i o d ą c y c h d o d o s k o n a l e ­ n i a d u c h a jest r o z w i j a n i o p o c z u c i a piękna, g d y ż o n o s a m o w so­ bie s t a n o w i p i e r w i a s t e k b o s k i . Z wynika Sam T e o f i l O c i e p k a n i e o g r a n i c z a ł się d o k o r e s p o n d e n c j i z W i r ­ tembergią. j Lwowie, Synteza prenu­ wiedzy wydawany (Lotos Pa­ ezo­ był w Wiśle t e j przesłanki o k u l t y s t y c z n e j malarstwo mistrza Teofila Ociepka s t a r a ł się w symboliczną trafniej — swych okultystycznej o wszechbycie. j e ściśle t r e ś c i t r a k t a t ó w i niektórych obrazach wiedzy o jego zawrzeć uczniów. wykładnię wszechświecie Z tego też p o w o d u a okultystycznych. Nigdy nie malował w y ł ą c z n i e p o t o , b y t w o r z y ć p i ę k n e o b r a z y ! S t a r a ł się — p o k a z a n i e i s t o t ze ś w i a t a a s t r a l n e g o , icłi w z a j e m n y c h z n a s z y m światem — dostarczyć w s z y s t k i m p r a w d z i w e j t o r ó w stałych w k r a j u oraz wśród środowisk p o l o n i j n y c h ) . B y ł też o tajemnicach. członkiem służyć p r z e d e różokrzyżowców, wywodzącej założonego w w i e k a c h średnich p r z e z później jak wyklętego przez Kościół, Chrystiana bowiem i jego z a k o n , wątki f i l o z o f i i starożytnej analizą pism a p o k r y f i c z n y c h , będących sadami d o k t r y n y katolickiej. Z szeregów wybitniejsi okultystycznej świata. — a Rosenkreuza, kontynuował oraz zajmował sprzeczności wywodzą według tego się wszyscy współczesnej kierunku l a t związani renu Niemiec z poznania larze, symbolikę dobra c z y zła p o s i a d a j ą za­ efekt kolorystyczny wszech­ ma­ literaturę filozoficzną d l a siebie i s w o i c h I uczniów. miały i moralizatorskim, malarza paletę anegdocie zące się kolorów. w obrazu sobą nie o określonych przypisane tyle t y m właśnie rygorystycznie tworzonego ze Postacie stało sobie zależy kierunku, podporządkować od barw, stąd przeto świadomego ile malarz fabule, dzieła. Stąd zaskakujące zestawienie walorach kolory, musi czy też zupełnie i gry­ niezwykłe natężenie kolorów i i c h nienaturalność. Dziwaczność i niezrozumiała d l a większości współczesnych s y m b o l i k a jest z o k u l t y s t y c z n e g o p u n k t u w i d z e n i a oczywistością. N a l e ż y w t y m p r z y p a d k u p r z y p o m n i e ć , że w średniowieczu i s t ­ przepędzeni. T e o f i l O c i e p k a u t r z y m y w a ł ścisłą w i ę ź z l o ż ą , d o s t a w a ł o d niej swą Niemczech, dojściu d o w ł a d z y H i t l e r a z o s t a l i z t e ­ wiedzy te obrazy więc O c i e p k a stosował w n i c h , p o d o b n i e j a k średniowieczni m a ­ się naj­ Ponieważ wszystkim celom poznawczym on, wykładni n a zasadzie loży sońskiej p o s i a d a l i s w o j e d w a g ł ó w n e c e n t r a : j e d e n w drugi w Kalifornii. Po zakonu działania więc myśliciele Od ponad dwustu w z 3 różokrzyżowców alchemicy, się transcendentnych przez powiązań p o d redakcją J . K . H a d y n y i posiadał l i c z n e g r o n o p r e n u m e r a ­ loży może podporządkowuje oraz zestawy ćwiczeń duchowych niała Nie moralizatorska koncepcja t y l k o astrologowie, najwybitniejsi teologowie wpływu niezbyt tamtego planet t o l e r o w a n i przez na człowieka. Kościół, czasu j a k n p . ^ w . ale Bonawen- �T e o f i l O c i e p k a uważał tę książkę za jedną z najważniej­ Saturn. szych pod względem istotnych „prawd" w niej zawartych. Stąd też w jego o b r a z a c h można odnaleźć cale s a t u r a b l e b o s t i a num, i które w otoczenia najdrobniejszych odpowiada szczegółacli drobiazgowym kształtu, koloru książkowym opisom. N i e są t o z a t e m c z y s t e W o r y w y o b r a ź n i T e o f i l a O c i e p k i . M a l a r z wierzy w istnienie t y c h egzystujące się w w tworów, kosmosie traktuje t y m p i z y p a d k u «do m o r a l n e g o formować je jako faktycznie b y t y , o których i s t n i e n i u — obowiązku — poczuwa musi poin­ bliźnich. Dlaczego Ociepka przykładał t a k w i e l k i e znaczenie do tego, co d z i e j e się n a S a t u r n i e i c z e m u t a k p i l n i e n a s o t y m usiłował p o u c z y ć ? B y t o z r o z u m i e ć , n a l e ż y w i e d z i e ć c o k r y j e się p o d t a ­ kimi pojęciami filozofii okultystycznej, astralno i s t o t n y " i najważniejsze to a służą do duchem. oznaczenia We — tworów wszechświecie j a k - „astralny „astralne ciało". pośreduich odróżniano między materią świat m a t e r i i , świat a s t r a l n y i świat d u c h o w y , a w człowieku analogicznie ciało f i z y c z n e , ciało a s t r a l n o , c z y l i duszę, o r a z ducha. T a k więc dusza świat, Terminy widziano nieśmiertelnego człowieka należy d o świata astralnego, do którego w r a c a po śmierci. Jest t o n świat z a l u d n i o n y i s t o t a m i demonicznymi stojącymi na takim samym stopniu rozwoju co dusza, c z y l i nieco wyżej o d m a t e r i i , ale m a r n y m i , niedoskonałymi, które posiadają j e d n a k m o ż l i w o ś ć d o s k o n a l e n i a się. M i e s z k a ń c y strefy astralnej mogą wchodzić w k o n t a k t y z ludźmi, mieć n a n i c h p o w a ż n y , często n i e d o b r y w p ł y w . O s p o s o b a c h k o m u n i k o ­ wania się ze ś w i a t e m Istnieje zatem astralnym traktuje wyraźna zbieżność magia. w poglądach na temat w p ł y w u p l a n e t n a życie człowieka między średniowieczną logią a okultystyką. W a r t o w teo­ t y m m i e j s c u zwrócić uwagę, że p o d o b n e p o g l ą d y n a ustrój człowieka i świata wygłasza m i s t y k a indyjska — A k a s a , którą O c i e p k a także znał. A k a s a t o n i e j e s t tylko nazwa jący I I . 7. J u l i a n a O c i e p k a , 6 0 x 67 c m , 1 9 6 0 r . Drzewa- rvs. ołówkiem, stwory. wym. szkoły, lecz zarazem najwyższy tralne, i termin filozoficzny najsubtelniejszy z którego przez z żywiołów polaryzację powstają — cztery W e d ł u g p r z e k o n a n i a O c i e p k i , zaczerpniętego stępnych m u traktatów, miejscem na wają człowieka, n a jego tego w p ł y w u n a duszę. „Człowiek ciało, aczkolwiek mądry panuje odmawiali nad gwiaz­ d a m i " — co oznacza, że j e s t w s t a n i e opanować s w e namiętności wynikające z w p ł y w u g w i a z d — twierdził św. T o m a s z z A k w i n u . Z d a n i e t o j e s t równie i s t o t n e d l a działań oraz całego s y s t e m u w i e r z e ń o k u l t y s t y c z n y c h , m i m o że w s e n s i e d o g m a t y c z n y m wiele m a o n wspólnego z nauką Kościoła. Można drogi rozeszły się w przeciwnych nie­ powiedzieć, ż e w t y m p r z y p a d k u w y c h o d z ą c zo w s p ó l n e g o p u n k t u wego, kierunkach. dzieje znaleźć się można na Ziemi między m a planeta innymi w Saturn. Wykładnię dziele Jacoba Lorbera nasze ciała Saturn. as­ ele­ astralne T a k więc przed pokazywanie w z lektury do­ Kosmosie, i po gdzie przeby­ jest planeta śmierci — n a obrazach bestii, czyli de­ m o n ó w t a m zamieszkałych s t a n o w i p r z e k a z i s t o t n y c h i n f o r m a c j i dla nas samych — o nas samych, bowiem t e b y t y a s t r a l n e są personifikacją n a s z y c h namiętności, żądz i w s z e l k i c h skłonności n i e zawsze w pełni uświadamianych. J e s t t o t a cala sfera, którą F r e u d określił m i a n e m wyjścio­ podświadomości. P o drugiej w o j n i e światowej, p r z y k o p a l n i , która nazwę Okultyści uważają, że p o w a ż n y i bezpośredni w p ł y w n a t o , co, inne m e n t y , a z i c h k o m b i n a c j i r o d z i się cała g a m a sił i m a t e r i i ś w i a t a . t u r a , c z y św. T o m a s z z A k w i n u s t w i e r d z a l i w p ł y w ciał n i e b i e s k i c h organizm oznacza­ światło z ,,Kaiser" na „Wieczorek", powstało zmieniła koło malarzy naiwnych. tego „Pamiętam Der raz dygnitarz t u t a j — mówi Leopold Wróbel — jak przyjechał i k a z a l i n a m p o dwadzieścia pięć dać i zrobić b i e g i e m wystawa. J a k wyjechał, obrazów t o d o kąta nas i j u ż m y są i m d o n i c z e g o n i e p o t r z e b n e . T a k n a s t r a k t o w a l i . " II. 8. T e o f i l Ociepka, Człowiek Saturna, olej/pł., 1965 r. Członkowie polecono, dyplom, koła mimo plastycznego buntów możliwość wykonywali a wewnętrznych, wystawy d w a razy w wszystko, za co im t o nagrodą był roku w świetlicy, a później w d o m u k u l t u r y k o p a l n i . Ociepka, sławy nie malarz dopóki — wykonywał. nego z koła n i e wystąpił, prymitywista, nigdy Odmawiał, z malarstwem mówiąc, prawdziwym. I już takich jako światowej „obstalunków" że n i e m a t o n i c wspól­ t e n , który n i o starał się o w z g l ę d y m a l u t k i c h l o k a l n y c h k a c y k ó w , k t ó r y głosił sprzeczną z oficjalną filozofią materialistyczną w i e d z ę ezoteryczną — w ł a ś n i e w y p ł y n ą ł w s z e r o k i ś w i a t ! T r u d n o się d z i w i ć w ten takiej s y t u a c j i w ś c i o k ł o ś c i i z a z d r o ś c i k o l e g ó w z k o ł a : o n i t u się m ę c z ą , a t e n , n i e wiedzieć Londynie, dostaje Wiedniu, czemu wystawia Amsterdamie nagrody, wszyscy i w Warszawie, innych miastach Paryżu, świata, o n i m piszą. Główny r y w a l d o sławy i zarazem p r e t e n d e n t d o r o l i p r z y ­ wódcy 62 kręgu okultystycznego w Janowic, Bolesław Skulik, �tak o t y m mówi: „ W Trybunie Robotniczej ,,(...) W s z y s c y n a Barbórka pisy­ w a l i z a w s z e o O c i e p k u . R o b i l i go w i e l k i m g ó r n i k i e m — przodow­ twórczość jest ci samoucy wyrazem malują jakiejś t a k , j a k umieją wewnętrznej i ich potrzeby znale­ n i k i e m . O n t y m w ogóle nio b y l . Pracował w e l e k t r o w n i i n i e mioł z i e n i a g ł o d u k o l o r y s t y k i t a k u l u b i o n e j n a s z a r y m Śląsku. P r ó b u j ą bezpośrednio n i c wspólnego różnych к k o p a n i e m w ę g l a . O n i zaś robili, form dla ilustracji swych tematów. Wiele tych prac żo n i b y f e d r o w a ł , b o t o j a k o ś l e p i e j w y g l ą d a ł o u n i c h , n i b y l e p i e j w y r ó ż n i a się ś m i a ł ą k o l o r y s t y k ą i w a s p e k c i e d l a O c i e p k i . J o myślą, że t o n i e służyło d o j e s t n a p e w n o u z a s a d n i o n e p s y c h o l o g i c z n i e . . . N a Śląsku większość bo niczego dobrego, t o k ł a m s t w o , a. k ł a m s t w o n i g d y n i c z e m u d o b r e m u n i e słu­ malarzy-samouków ży. L u d z i e co t o p i s a l i o t y m w i e d z i e l i , ale p e w n i e t a k pasowało a do techniką propagandy." jak Wszyscy chcieli Ociepka. Kiedy sceny zgoła zdobyć w kole janowskim taką sławą, p r z y c h o d z i l i t a m dziennikarze, działy Bolesława Skulika mówi E r w i n — Sówka, i wielką duszę. P r z e z tę propagandę, t o z naszego koła niesamowita banda. Każdy uczeń t r z e b a m i e ć w i e l k i e serce t y l k o patrzył swego zrobiła interesu miała przemysłem, i siłami l u b m a do czynienia gdzie bezpośrednio z górnictwem, człowiek s t y k a się dzięki swej u gdyż niogo fantastyczno-mistycznej bynajmniej wypływa z przyrody... T e o f i l O c i e p k a zyskał sobie n a t o m i a s t rozgłos przede tkim jost „Chcąc być w i e l k i m artystą — się się niesmaczne: okultystyczny więc psychologicznym z jego jakimś tematyce, nieuzasadnionym mistycznego wszys­ która nie kaprysem, światopoglądu. Charakte­ r y s t y c z n e , że O c i e p k a żyjąc i pracując n a Śląsku, zgoła p o m i j a j e g o współczesną t e m a t y k ę , n i e idąc śladem w i e l u i n n y c h m a ­ larzy którzy samouków, sobie tę tematykę umiłowali... Zna­ i ż e b y d r u g i e m u w b i ć n ó ż w p l e c y . D o p ó k i n i e z a c z ę l i się n a m i m i e n n y m f a k t e m j e s t , że w i e l u publicystów p o p u l a r n y c h p i s m interesować r e p o r t e r z y , f i l m o w c y z poza Ś l ą s k a (...) chwyta się O c i e p k i i j e g o t e m a t y k i (...) — wszystko było okay! Ale p ó ź n i e j ?! J a k t y l k o k t o przyjechał, t o z a c z y n a l i przełazić przez dru­ na to sprawy — w p o g o n i za niezwykłością, z upodobaniem Realistycznie patrząc można, p o w i e d z i e ć , ż e rozgłos w o k ó ł sprawy g i e g o , ż e b y się t y l k o d o s t a ć n a p r z ó d , b o t o j e s t ś w i e t n a r e k l a ­ Teofila ma, jego twórczości, a n a w e t s z k o d l n v y d l a jego kolegów po pędzlu, To potem był nogo", można cały te swoje gnioty sprzedawać cyrk. J a k raz przyjechali z za pieniądze. „Magazynu Rodzin- t o m a ł o się n i e p o z a b i j a l i , b o k a ż d y c h c i o l m i e ć g ę b a w a p a r a c i e . A n a co t o p o t r z e b n e ? I t o z e p s u ł o Każdy swoja wszystko. t a m , w t y m „ W i e c z o r k u " p c h a się d o p r z o d u o reklama, W a mało pcłia s w o j e swoja malarstwo." Ociepki w wielu ateistów jest niewspółmierny wśród których z n a j d u j e m y wiele talentów większych o d kowego. gdyby Zjawisko wspomniane nie snobistyczne Ociepce, którym niowieczu, lecz w nie byłoby upodobania marzy d z i m e g o p o k r o j u (...) n u m e r z e m a r c o w y m k a t o w i c k i e g o miesięcznika wypadkach się jakiś zresztą szeregu nowy Ociep- możliwe, autorów prac T e o f i l O c i e p k a n a t o m i a s t n i e żyje w śred­ X X wieku, w kraju, w którym stawia sztuce szczególne w y m a g a n i a . p o d t y t u ł e m Dwa z j a k i c h ź r ó d e ł w y w o d z i s i ę t w ó r c z o ś ć d a n e g o a r t y s t y (...) wcielenia „Droga Teofila P o p r z e d z a go Ociepki. Redakcjo! że dobrze I b y n a j m n i e j nie jest 70-letni m a l a r z - s a m o u k o d d a w n a czerpie M y członkowie S A i W w Janowie-Niki- s z o w c u c z y t a j ą c a r t y k u ł J a n a C z e r n e g o V iródel dzamy, list, zacytować: stwier­ astrologii b y było, a b y a u t o r poruszył sprawę wierzeń swe aspiracje cze z p r z e k o n a ń o i s t n i e n i u „ s i ł n a d p r z y r o d z o n y c h " . M a ł o , gło­ s i t o o t w a r c i e , ze s z k o d ą d l a w a l k i j a k ą t o c z y m y kami zabobonów i irracjonalnych mitów ze z w o l e n n i ­ (...) Trzeba bowiem Śląska rozgłos Ociepki w ł ą c z y się i n t e g r a l n i e z p r z e k o n a n i e m , ż e s k o r o t a k s z y b k o prasie została że nie jest publicznie wypowiada naszym bez zdaniom znaczenia uwagi ujęta fakt, iż uzasadniając niewłaściwie. Teofil Ociepka istnienio „sił nad­ przyrodzonych". Znając gtlyż mieszka w naszej miejscowości m o ż e m y s t w i e r d z i ć , żo p o p u l a r n o ś ć j e g o d a l e k o w y k r a c z a ramy — poza jego m a l a r s t w a i w w i e l u w y p a d k a c h jest szkodliwa d l a walki, jaką toczy SAiW z zabobonami i mitami religijnymi. nał się korespondencyjnie z 1927 r o k u niejakim Philipem wierzył, c h o w y c h naszej że H o h m a n n jest Z i e m i oraz — mieszkańców które nim ponoć pisze o istnieniu „kierują", to „sił widać t y m b y ć jakaś p r a w d a ! Że u t w i e r d z a t o zarazem co j o s t a b s u r d o m , t o — co m ó w i ą c j ę z y k i e m ś c i s ł y m — to, podbu­ d o w u j e irracjonałno z a b o b o n y i przesądy i z a p r z e c z a osiągnięciu materialistycznej kreślać. Czy nauki — nie trzeba tak powinno chyba szczególnie pod­ być ?" P o u k a z a n i u się t e g o a r t y k u ł u w r a z z cytowanym listem, S k u l i k p o b i e g ł d o O c i e p k i z o b a c z y ć j e g o r e a k c j ę i n a c i e s z y ć się Hohmannem s w y m t r i u m f e m . O c i e p k a o d r a z u d o m y ś l i ł się, k t o b y ł a u t o r e m (...) k i e r o w n i k i e m prądów d u ­ że p o s i a d a wielu zapoz­ z W i r t e m b e r g i i , k t ó r y m i a n o w a ł się s a m „ r ó ż o k r z y ż o w c e m " . Ociepka dla nadprzyrodzonych", J a k a jest p r a w d a o T e o f i l u Ociepce ? O d młodych l a t Ociepka i n t e r e s u j e się o k u l t y z m e m i k a b a l i s t y k ą i w że o n i m prasa, skoro przytacza, jego w y p o w i e d z i musi w w/w — Ten twór­ pamiętać, naszej się obojętne, i twórczości O c i e p k i , która w szeregu artykułach o p u b l i k o w a n y c h Uważamy, o H i e r o n i m Bosch, ro­ i w o l n o m y ś l i c i e l i „ M y ś l W o l n a " w r o k u 1 9 6 2 u k a z a ł się a r t y k u ł który pozwolę sobie do „kamień mędrców" c a ł e j a k c j i i z e r w a ł zo z d r a j c ą s t o s u n k i t o w a r z y s k i e . S a m S k u l i k określił pod je jako wpływem długoletnią lokalnej przyjaźń. W jakiś n a g o n k i , zdecydował czas się później, Ociepka na i przez przeszło trzydzieści l a t przesyłał H o h m a n n o w i pieniądze, w y j a z d d o B y d g o s z c z y , skąd pochodziła j e g o żona. O t e j s p r a ­ b y otrzymać wie Skulik opowiada t a k : Teofil „kamień mędrców". Ociepka wierzy, (...) że jego żonie wszystko n a w e t w i e r z y , ż e ż o n a m a j a s n o w i d z e n i e . (...) literatura okultys­ t y c z n a (...) G d y tę literaturę c z y t a człowiek logicznie myślący, tomiast „Myśli w i c h pisaninę j a k o to wszystko Wolnej" absurdalną. wierzy... najserdeczniejsze jęcie o d p o w i e d n i e g o obszerna czasie między­ w uznać wychodziła wyśni, wojennym musi Polsce W się Łączymy Teofil Ociepka na­ d l a całej Redakcji p o z d r o w i e n i a , p r o s i m y o za­ stanowiska. Zarząd K o l a S A i W w Janowie- -Nikiszowcu." Ton „Ja napisał namówiłem artykuł redaktora z „Myśli żeby co w ga­ s t a w i e z r o b i ł a r t y k u ł p o d t y t u ł e m Dwa wcielenia Teofila Ociepki. W y s z ł o t o . O c i e p k a j a k się d o w i e d z i a ł , k u p i ł t e n n u m e r i p o s z e d ł do r e d a k c j i , że że m u w s z y s t k o Ociepka: — oskarży t e g o , co t o napisał. R e d a k t o r opowiedział j e d e n człowiek mówi, z Janowa. N a to T o nie mógł być n i k t i n n y t y l k o Bolek Skulik. — N i e d o i d o sądu a n i m n i e , a n i t e g o r e d u k t o r a , a l e c o się s t a ł o ? specyficzny donos jest osobistym dziełem Bolesława Wtedy b y ł e k jesce p a r t y j n y , jesco m n i e n i e w y r z u c i l i . dziolem się, że w Wolno" — Ateistów i Wolnomyślicieli, znajdował się za t e n artykuł majom zlikwidować t a k j o poszedł d o W o j e w ó d z k i e g o w zarządzie k o l a j a n o w s k i e g o . W y g ł a s z a ł też n a jego f o r u m o d ­ nek c z y t y , n p . Historia jakiego p o w o d u likwidujecie t a „Myśl W o l n o " , religii. P o o t r z y m a n i u l i s t u przyjechał do J a ­ n o w a r e d a k t o r Czerny. Zbadał sprawę, był u „ c z y n n i k ó w " , a p o ­ t e m wysmażył w s p o m n i a n y artykuł. Zacytuję z niego k i l k a s m a k o w i t s z y c h f r a g m e n t ó w , p o d o b n i e j a k w liście koła w i e r n i o zachowując Wolnej", te kłamstwa, zetach o n i m p i s a l i t o m wyciągnął, b o m je mioł i o n n a t e j p o d ­ S k u l i k a . N a l e ż y wiedzieć, że w t y m czasie działał o n a k t y w n i e Stowarzyszeniu tego o Ociepce. W s z y s t k i e co SAiW, stylistykę i l o t myśli. O t o J a n Czerny: so d w u t o w a r z y s z y n a świadków Dowie- ta „Myśl K o m i t e t u , wzio- i mówię: Słuchajcie! Z a ten partyjny z K o m i t e t u m i p a d a : — B o b a r d z o zły był artykuł o m a l a r s t w i e Ociepki. J a na t o : — — To sztuka i malarstwo? — na t o : — znacy, A żo w y m a c i e p o d s o b ą w y się n a t y m z n o c i e ? — dział A T o n i m o n i c d o rzeczy, b o t o z góry przyszło. — on Z 63 T �góry — powiadam — to pewnie suje O c i e p k o p o świecie. — i z К С od Czajki. N a to o n : - b o ona for­ 4 T u n i e m a co g a d a ć t a k będzie z l i k w i d o w a n o . " Kiedy miejsce jednak Ociepka przywódcy O sobie z Janowa, duchowego gminy części Skulik zajął wreszcie okultystycznej. popularności swego Nigdy mistrza. w wojna, ale w 1951 r o k u Kwatery i zaś C i e s z y ł e m się z t e g o b a r d z o , b o d a w n o już uznałem i c h światopogląd za najwyższy o i l czasu E g i p t u , o d innych w o l n o m u l a r z y c z y też kierunków okultystycznych. I c h p o g l ą d n a świat j e s t najgłębszy. Co miesiąc dostawałem o d n i c h l i s t , ćwiczenia d u c h o w e , a j a k j e rozwiązałem wysiałem d o n i c h . mówił t a k : „Czterdzieści Miniom przerwa o d n o w i ł e m się u n i c h . wyjechał n i e osiągnął n a w e t ka-korespondenta. udało m i się napisać d o K a l i f o r n i i d o Głównej l a t studiuję filozofię Różokrzyżowców. 5 Od 1932 r o k u b y ł e m z n i m i w stałym k o n t a k c i e , m i e l i m n i e z a człon­ O s t a t n i o z r e z y g n o w a l i ze m n i e . N i e o d p i s u j ą j u ż m i . P e w n i e b o m już s t a r y i za słaby. N i e robię postępów w duchowości." „ лиг II. 9. Teofil O c i e p k a , Łódź, TEOFIL O C I E P K A , P O S T A Ć B a r d z o różne o p i n i e krążą w Polsce n a t e m a t T e o f i l a O c i e p k i oraz i s t o t y jego m a l a r s t w a . P o m i j a m t r y w i a l n e , b r u k o w e lacje z p r a s y l a t pięćdziesiątych rzeczywistą proweniencję sztuki deprecjonujące janowskiego była sprzeczna z ortodoksyjną, oficjalną rewe­ l u b fałszujące twórcy, bowiem efektownej i eleganckiej, A n d r z e j a B a n a c h a Ociepla w pełnym siódmego). ale i salonowo — malarz dnia płytkiej półprawd tekście Alfreda zresztą t z w . poważne Ligockiego książce j a k również (Artyści opinie podane dnia do p u b l i c z n e j wiadomości n a t e m a t t o g o t w ó r c y posiadają jedną za­ s a d n i c z ą cechę w s p ó l n ą . N a z w a ł b y m j ą „ n a i w n ą Na entomologią". c z y m o n a polega? Otóż O c i e p k a t r a k t o w a n y jest j a k o okaz barwnego i egzotycznego m o t y l a , oglądany i o p i s y w a n y w oder­ w a n i u o d środowiska, które go w z n a c z n y m s t o p n i u ukształto­ wało, jest porównywany do i n n y c h , p o d o b n y c h sobie „gatunko­ w o " o k a z ó w w s p o s ó b dość d o w o l n y , w e d l e f a n t a z j i i p r e d y l e k c j i a u t o r a d a n y c h d y w a g a c j i . J e ś l i n a w e t sięga się p o p e w n e r e a l i a , t o w y b i e r a się z c a ł o ś c i , n i e r o z p o z n a n e j d o k o ń c a , d e t a l e m a j ą c o w i n t e n c j i a u t o r a a l b o ubarwić anegdotę, albo stanowić „ d o w ó d " dla postawionej faktycznie a priori realia były tezy. T a k właśnie o c e n i a m m e t o d ę p r a c y A n d r z e j a B a n a c h a , k t ó r y jedynie formułowania przeszkodą syntez, d l a wprow£.dzenia odnajdywania to typowy skojarzeń, błyskotliwych z niemal wszystkimi dziedzinami i okresami sztuki Jest siódmego, Wszystkie MITYCZNA g m i n i e o k u l t y s t y c z n e j . M o ż n a odnieść wrażenie, j a k b y d l a i iego doktryną. Cień t a m t y c h l a t i t a m t y c h p r a k t y k znaleźć można w salo­ nowo ołówkiem. rye. paraleli światowej. przykład instrumentalnego p o t r a k t o w a n i a T e o f i l a O c i e p k i , p r z y pełnej świadomości, żo u j d z i e o n o n a s u c h o , b o w i e m o f i a r a t y c h p r a k t y k była zupełnie b e z b r o n n a . P o p r o s t u pan B a n a c h wykorzystał wielką u schyłku l a t pięćdziesiątych popularność O c i e p k i d o p o p i s y w a n i a się p r z e d szeroką p u b l i c z ­ nością swoją erudycją o r a z subtelnością w k o j a r z e n i u niuansów. Jednocześnie książka t a jest przykładem i g n o r a n c j i bądź świado­ mego jego przemilczania książki faktów. o Ociepce Przykład? zatytułowany Choćby rozdział Surrealizm Ociepli. X I V Po­ równuje t u B a n a c h O c i e p l ę d o w i e l k i e g o S a l w i d o r e D b l i , choć z k o k i o t e r y j n y m zastrzeżeniem p r z e d dosłownym paraleli — wy kwintny, bowiem, j a k pisze zrozumieniem B a n a c h , jest t o surrealizm me­ zaściankowy. Tymczasem m a l a r s t w o O c i e p k i n i e m a n i c wspólnego z sur­ r e a l i z m e m , jest o n o zamknięte w głębokiej s y m b o l i c e teozoficznej. O n s a m s u r r e a l i z m u n i e znosił, m i a ł go za s z a l b i e r s t w o w s z t u c e , a Dalego za zwykłogo oszusta. B a n a c h o t y c h poglądach O c i e p k i wiedział, więc w książce świadomie skłamał, n i e b a r d z o serio traktując „ p r o s t a c z k a z J a n o w a " . G d y b y n a w e t p r z y j ą ć , że n i e n i e zadał sobie n i g d y t r u d u r z o t e l n e g o z a p o z n a n i a się z w a r u n k a m i znał przekonań O c i e p k i w t e j m i e r z e , c z y l i n i e rozumiał i s t o t y życia i społecznego f u n k c j o n o w a n i a T e o f i l a O c i e p k i w j a n o w s k i e j jego s z t u k i , t o p o w s t a j e p y t a n i e , dlaczego napisał książkę o p r z e d - 04 �miocie, mówiąc delikatnie, niezbyt dobrze sobie znanym?! Tak więc istnieje m i t , że T e o f i l Ociepka był poważnym i głębokim f i l o z o f e m m a j ą c y m bezpośrednie k o n t a k t y z I n d i a m i , Książka B a n a c h a jest e f e k t e m ogólnie przyjętego w kręgach inteligenckich traktowania Ociepki jako swego r o d z a j u cieka­ w o s t k i . O c i e p k a raróg, oryginał, postać z jakiegoś innego świata, na tyle nad prymitywnego, iż n i m nachyleniem. szkoda ,,My z brudzić wielkiego się i dokładniejszym jedynie słusznego ś w i a t a w a r t o ś c i p o c h y l a j ą c się n a d p r o s t a c z k i e m p o c z u w a m y do obowiązku stworzenia co n a m n i e o d p o w i a d a , omylnym m u ładnej legendy, zasłonięcia l u b zgoła r a z i , a d o d a n i a , n a s z y m zdaniem, efektownych się tego nie­ uzupełnień." pierwsze, Ociepki co w t ó r e ? powodów — fantastyczne, Takie, wskazywania czy lub owakie? na wyłącznie o k u l t y s t y c z n e ? Co Jednym z głównych fantastyczny charakter t w ó r c z o ś c i m i s t r z a T e o f i l a , eo m a z r e s z t ą m i e j s c e t y l k o w P o l s c e — było i jeszcze w jakimś s t o p n i u jest „oficjalne w s t y d a n i e jak mawiał Stanisław Szukalski, okultystycznej s y m b o l i k i w niej ezoterycznej, a a trwała aż d o śmierci m i s t r z a T e o f i l a . W szczególnym p o w a ż a n i u z n a j d o w a ł się o n j a k o b y u M a h a t m y G a n d h i e g o , z n a j d o w a ć się m i a l nspirowany skuteczność się" u R a b i n d r a n a t h a Tagore, który Ociepkę napisał w a ż n y p o e m a t ponoć za- filozoficzny. wysoko oceniał stopień w t a j e m n i c z e n i a adepta z Janowa. Był też o n , j a k mało k t o w Polsce, biegły w k a b a l i s t y c e i m i a l b e z p o ­ średnie i s i l n e k o n t a k t y ze ś w i a t e m wstrząsające chodziły które i wspaniałe na nie duchy duchowym. seanse s p i r y t y s t y c z n e . najpoważniejszych Organizował Zawsze niegdyś przy­ osobistości, wzywał. O doświadczeniach spirytystycznych mistrza Teofila opo­ w i a d a M a r i a Bąk, żona n i e żyjącogo o d d a w n a , znanego m a l a r z a - zawartej. Wedle relacji M a r i i pewnego razu Ociepka wywoływał ducha u nich w i zarazem ucznia Ociepki z Janowa. miesz­ k a n i u , a l e coś p o m y l i ! w f o r m u l e , n i e u ż y ł w a ż n e g o s ł o w a , i d u c h o m i j a n i e p r a w d y służyć m o ż e j e d y n i e d o czasu. Osobiście j e s t e m t e n n i e d o t a r ł d o n i c ł i , l e c z Znalazł się n a s ą s i e d n i m s t r y c h u , g d z i e o okultystycznej Ociepki, o jej teozoficznym dydaktycznego wykładni, lecz pozwala j a k każde pizekonany tego r o d z a j u przez J a k i , n i e s t e t y n i e d o w i e d z i a ł e m się. T a k ż e o ż y w i o n ą k o r e s p o n d e n ­ -amatora pewną z którym w y ­ m i e n i a l i swe t r a k t a t y o istocie b y t u . Również w w i e l k i e j estymie szczególnie N i k ł a znajomość społeczna „ n a u k h e r m e t y c z n y c h " na serio. B y ł a t o o ż y w i o n a k o r e s p o n d e n c j a , k t ó r a z a c z ę ł a się p r z e d w o j n ą , cję m i a l p r o w a d z i ć O c i e p k a z R u d o l f e m S t e i n e r e m , k t ó r y r z e k o m o Z t y c h ż r ó d o ł w y w o d z i się m i ę d z y i n n y m i g ł ó w n a l i n i a s p o r u omalarstwo gdzie największe szkoły teozoficzne traktowały go b a r d z o proweniencji charakterze z wyraźnym obszar i Teofila założeniem przyswójonycli traktatów s t a n o w i plastyczną która i rozpraw wykładnię wykracza poza okultystycznych, własnych przemyśleń wyobrażeń a r t y s t y . n y m , a swobodą twórcy u O c i e p k i jest p o d o b n a (nie i d e n t y c z n a ) , do dawnej s z t u k i obrzędowej, gdzie t e m a t był p i e r w o t n y , dany, n i e r o d z i ł się z w y o b r a ź n i , a l e m i a ł r e l i g i j n ą p o d s t a w ę , w y n i k a ł z powszechnie mogła być przyjętych mniej mitów. l u b więcej Jedynie forma dowolna. była Dowodem wtórna słuszności takiego, a nie innego stanowiska może być t r a k t o w a n i e Ociepki i jego obrazów w n a j b a r d z i e j właściwym j e m u środowisku, a więc we współczesnych, prowincjonalnych kręgach teozoficznych w Polsce. N i e należy zapominać o t y m , że jest t o w przeważającej mierze specyficzne m a l a r s t w o „religijne", więc w na jego t e m a t n i e w o l n o pominąć o p i n i i żyjących rozważaniach współwyznaw­ c ó w m i s t r z a , d l a k t ó r y c h i n s p i r u j ą c e O c i e p k ę m i t y są w d a l s z y m ciągu powszechną, wyobrażeniową rzeczywistością. bardziej r e p r e z e n t a t y w n y m . Parę l a t t e m u otrzymałem źródłową i n f o r m a c j ę , ż e z a j m u j ą c y się p r o p a g o w a n i e m n a u k s w e g o m i s t r z a Hohmanna, Teofil Ociepka o g ł a s z a ł się w i e l o k r o t n i e n a łamach „ I K C - a " , a właściwie w jego d o d a t k u „ m e t a p s y c h i c z n y m " i tą drogą doszło do Chrzanowa, łapę" parę. obrazów, tłumaczono m i w Chrzanowie, że m i a ł y one w założeniu swego t w ó r c y pełnić d w i e p o w a ż n e f u n k c j e : j e d n a z n i c h t o jest u k a z y w a n i e d r o g i d o głębszego wtajemni­ czenia d l a teozofów, a d r u g a — t o przostroga i próba w s k a z y w a n i a W n i k l i w e s t u d i o w a n i e d z i e ł O c i e p k i p r z e z t e o z o f ó w j e s t , j a k się dowiedziałem, powstania grupy współwyznawców ale p o jakimś czasie t a m t e j s z y Na moje powszechną w praktyką w wielu kręgach Polsce. wątpliwości, dlaczego n a t e n t e m a t sam mistrz T e o f i l n i e m ó w i ł ze s w y m i r z e c z y w i s t y m i p r z y j a c ó ł m i z w i e l k i e g o świata, którzy prostym mu pomagali stwierdzeniem: nie mógł wszystkiego O n i t a k wyjątkowo nie rozumiano i Teofil lansowali Ociepka powiedzieć go, odpowiedziano j a k każdy o k u l t y s t a osobom niewtajemniczonym. dużo chciał przekazać i p r z e k a z y w a ł , go, bo go zrozumieć krąg na okul­ do M u z e u m Regionalnego ale n i e m o g l i l u d z i e głusi n a prawdę. Jest p e w n a sfera, której g r a n i c y n i g d y n i e przekroczył w przekazywaniu prawdy i informacji o Również kontakty w Chrzanowie Teofila sobie. potwierdzono żywe i bezpośrednie O c i e p k i z kręgami o k u l t y s t y c z n y m i i masoń­ kręgów artystycznych. Ociepka Sikorskim, przez długie postacią lata bardzo przyjaźnił barwną i się zarazem z Franciszkiem zasłużoną dla Ś l ą s k a . O t o , c o n a t e m a t t y c h z w i ą z k ó w u d a ł o m i się u z y s k a ć o d s y n a nieżyjącego F r a n c i s z k a , Jerzego S i k o r s k i e g o . „ J a osobiście n i e znałem O c i e p k i — m ó w i o n — ale m ó j ojciec b y ł z n i m w za­ żyłej przyjaźni powiedzieć, t y s t y c z n y r o z p a d ł się i s t r a c i ! w i ę ź z j a n o w s k i m c e n t r u m . P o d k o n i e c 1983 r o k u zostałem zaproszony dość wtajemniczonych i e h zbieżne w s u m i e o p i n i e n a przykładzie n a j c i e k a w s z y m i n a j ­ terenie kocią s k i m i K r a k o w a , k o n k r e t n i e m a s o n e r i ą w y w o d z ą c ą się z Z e t k n ą ł e m się z n i m i p r z y p a d k o w o p a r o k r o t n i e . P r z e d s t a w i ę Filipa „na Co d o s a m y c h w ł a ś c i w e j i j e d y n i e słusznej p r a w d y o w s z e c h ś w i e c i e d l a p r o f a n ó w . Chcę zwrócić u w a g ę , że r e l a c j a m i ę d z y k a n o n o m o k u l t y s t y c z ­ i zrobił o g r o m n e spustoszenie i p r z y o k a z j i przegonił jakąś współ­ żyjącą c e l u . P r z y t y m w s z y s t k i m c e c h u j e się o n a s p e c y ­ ficzną fantastyką, oryginalną wizyjnością bowiem twórczości i nieraz odwiedzał go w to wiem Zajmował od Janowie. To co mogę astronomią, ale również tymi ojca. się o n a m a t o r s k o p r o b l e m a m i , które nazywają się o k u l t y z m e m i j a k o ś nawiązał w C h r z a n o w i e , celem wygłoszenia o d c z y t u n a t e m a t . . . j a n o w s k i e g o w 1946 r o k u k o n t a k t z Ociepką. T o b y ł m a s z y n i s t a w e l e k t r o w n i kręgu k o p a l n i a n e j , człowiek n i e z w y k l e p r o s t y , bez s z l i f u t o w a r z y s k i e g o , okultystycznego. Powodem bezpośrednim były p u b l i k a c j e ną t e n t e m a t w „ T y g o d n i k u K u l t u r a l n y m " . się, ż e p r z y t y m m u z e u m z n a j d u j e się k r ą g l u d z i nych teozofią i traktujących naiwnego, lecz Wielkiego Teofila Okazało Nauk malarza Hermetycz­ nych ! T e g o , co p r z y t o c z ę w o p a r c i u o r o z m o w y w C h r z a n o w i e , n i e jako fakty możliwości i zdarzonia wiarygodnego autentyczne. N i e miałem j a k ich potwierdzenia l u b zaprze­ czenia. Ponieważ o p i n i e t a k i e krążą j e d y n i e w p e w n y c h teozoficznych, nie mając dowodowego oparcia, w owych sferach i stale rosnący m i t sferach czynię i c h z a p i s , mając p r z e k o n a n i e , że j e s t t o współcześnie jący uczciwy. Ociepka z d o m u rodzinnego hermetyczno-tajemnych, wy, jednak jakieś wyniósł skłonności do których status poznawczy jest prawdy o życiu, nawet nauk wątpli­ głębsze, zawierają. O n u j m o w a ł cało ż y c i e w- k a t e g o r i a c h w a l k i zła z d o b r e m i f a s c y ­ traktuję dotąd ale głęboko zafascynowa­ Ociepkę n i e j a k o Wtajemniczonego moje więc funkcjonu­ Ociepki teozofa. nował się z a g a d n i e n i e m życia, jako antytezy śmierci. T o t a k i t y p f i l o z o f a w y r o s ł y n a g r u n c i e śląskiej k u l t u r y która była Mój czasów kulturą ojciec cesarza z Katowic o bardzo wysokim stopniu spirytualizacji. b y l j e d y n y m p o l s k i m księgarzem n a Śląsku Wilhelma wyprowadzić I był robotniczej do roku 1907. P o t e m musiał za się w związku z obłożeniem go karą 500 m a r e k , co b y ł o fantastyczną sumą, za n i e l e g a l n e rozprowadzanie 65 �„Przeglądu Wszechpolskiego''. Przeprowadził Trzebini, a potem do Lwowa. oddziaływania Juliana We Lwowie Ochorowicza, się naprzód z n a l a z ł się w który naukowo, z do wanic kręgu pozycji zofii Karola Richeta wydanej t o m o w ą r o z p r a w ę Psychologia co nazywamy dzisiaj 16-sto t o m o w e j w Paryżu. Ponadto a medycyna. parapsychologią, „wspaniałych Czajka,-Stachowicz, p o z y t y w i s t y z a j m o w a ł się z a g a d n i e n i a m i p a r a p s y c h o l o g i i i o p u b l i ­ kował dział m a g n e t y z m u i m e s m e r y z m u w swych artystycznej filo­ biedak Teofila jakby Ociepki. się p o t o c z y ł y Sama trochę losy ekscen- t r y c z k a , mająca duże w p ł y w y w W a r s z a w i e , broniła go s k u t e c z n i e przed B y ł o n twórcą tego, Ociepkę w świat i w związku z t y m uczyć go t o w a r z y s k i e j ogłady. czym traktował wszelkimi kopiowali obrazy z a g a d n i e n i a m i aż podłościami. Ona też zaczęła wprowadzać W m i a r ę z d o b y w a n i a , r o z g ł o s u rosła n a Ś l ą s k u l i c z b a j e g o w r o g ó w . to mojego do śmierci". wszystkim malarze-amatorzy, którzy bezczelnie O c i e p k i i s t a r a l i się g o n a c h a l n i e w y p r z e ć ze świeżo powstałego r y n k u a r t y s t y c z n e g o . Grały w t y m p r z y p a d k u Obszerna relacja Jerzego Sikorskiego którą tutaj rolę w z g l ę d y czysto przyta­ O c i e p k i w k a t o w i c k i m kręgu „mistrza", lecz on raczej godnego, choć malarstwa okultystycznym w latach p o w o j e n n y c h , p r z y c z y m nie występował t a m w r o l i skromnego ucznia. Miał respekt i uznanie sprzed w o j n y d l a Juliana Ochorowicza, materialne. „ Z a i n t e r e s o w a ł się n i m — m ó w i J . S i k o r s k i — j a k i ś h o b b y s t a czam zawiera źródłowe i n f o r m a c j o o k o n t a k t a c h i f u n k c j o n o w a n i u Teofila wtedy' dwu­ przy się t y m i się wydał B y l i to przede zajmował Znalazł to nio wiadomo kariery tę d z i e d z i n ę w sposób ścisły, p r e c y z y j n y , n a u k o w y . Z a f a s c y n o w a ł o ojca, który dziel". w t a k i c h o p a ł a c h , że g d y b y n i e j e g o p r o t e k t o r k a , ł.apiUm I z a b e l l a nawet prymitywnego dwie wystawy. z Wiednia B y l to i urządził m u jedną, więzień polityczny czy Oświęcimia wielki i z n a l się z ł a g r u o s o b i ś c i e z J ó z e f e m C y r a n k i e w i c z e m . T r . k p r z e z które W a r s z a w ę i W i e d e ń w y d o s t a ł się O c i e p k a w ś w i a t . T u , n a Ś l ą s k u , przeniósł w p r o s t n a jednego z j o g o bezpośrednich uczniów, c z y l i j a k b y ł o m u n i e n a j l e p i e j szukał z a w s z e o p a r c i a u m o j e g o na W i e m , żo c z ę s t o p r o s i ł g o , b y z n i m j e ź d z i ł d o W a r s z a w y , b o s a r n F r a n c i s z k a S i k o r s k i e g o . J e s t też w o p i n i a c l i j e g o s y n a o d ­ ojca. funkcjonuje n i o czuł się t a m raźnie, ale ojciec m ó j , m i m o podeszłego w i e k u , w p e w n y c h kręgach i n t e l i g e n c k i c h K a t o w i c . Z (ego też względu m i a ł w t e d y j u ż p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t , stało p r a c o w a ł i p r z e z zasługują n a uwagę w t a k i e j f o r m i e , w j a k i e j zostały m i p r z e k a ­ t o n i e mógł Ociepce zane. Jak bicie obrazu Teofila Ociepki, jaki współcześnie towarzyszyć, t y l k o dawał m u różne r a d y . się zachować, co robić. Ł ą c z y ł a okultystycznych, dlatego „Ociepka, według o p i n i i mego ojca — m ó w i J e r z y S i k o r s k i — b y ł c z ł o w i e k i e m n i e z t e j z i e m i , w całości o d d a n y w i z j o m zaświa­ k t ó r e p o t e m się s p r a w d z a j ą . W n o w o c z e s n e j p a i a p s y c h o l o g i i t o się często n a z y w a prekognicją — człowiek wyobraża sobie pewne portretu Gandhiego. i potem umiarkowanymi zawsze pociągała zrobiony z inspiracji mojego t a k się t e ż s t a ł o . W s z y s t k o t o o p o w i a d a ł o j c u O c i e p k a , a p r z e c i e ż A p o r t s p i r y t y s t y c z n y wywołany przez tego B a w a r c z y k a . Przed w albo jeden Ociepkę. Nabyło u r o c z y s t y m akcie go przekazało k o n t y n u a c j a etosu indyjskiego,, tej w a l k i prowadzonej t e r u i zdarzeń p s y c h i c z n y c h prawidłowy i poza t y m n a w i e d z i go postaci jedyny, Ministerstwo K u l t u r y Gandhiego, j a k w czystej był n a m a l o w a n y c h przez d u o h i o n p o t e m z a c z n i e m a l o w a ć . I t a k j a k t o n H o h m a n n napisał, początek jego m a l o w a n i a , t o n i c innego 'To z n i e w i e l u portretów i n d y j s k i e j ambasadzie d l a p r e m i e r a Dżawaharłara N e l i r u . Postać występują. T e n j a s n o w i d z z B a w a r i i u s p o k a j a ł g o , żo j e s t t o r y s c h a r a k ­ niemal K i e d y ś , m i ę d z y i n n y m i podsunął m u koncepcję n a m a l o w a n i a duchowego że m a t a k i e s n y wieszcze, z d a r z e n i a , któro w przyszłości rzeczywiście przekonań dla niego wyrocznią. t o w y m . W jakiś sposób nawiązał k o n t a k t k o r e s p o n d e n c y j n y z jas­ n o w i d z e m z B a w a r i i . Z w i e r z a ł m u się i c h wspólnota też słowo o j c a było Według opinii powszechnienia i Ociepkę środkami i ludzi kultury złem oporu śląskiej. T a k obraz ojca w y l ą d o w a ł gdzieś w I n d i a c h . " J . Sikorskiego n i e bez znaczenia się n a Ś l ą s k u n a p r z e ł o m i e parapsychologii był ze psychicznego kierowany przez dla roz­ stuleci o k u l t y z m u Wincentego Lutosław­ w o j n ą w sądach rozstrząsane b y ł y s p r a w y oddzielnego t r a k t o w a n i a skiego r u c h „ E l e u z i s " , który propagował w środowiskach r o b o t ­ morderstw z Aportu. n i c z y c h jogę; p o t e m p o k i l k u l a t a c h jogo u c z n i o w i e przeszli n a Malarstwo Ociepki jest malarstwem wizji pozaplanetarnych, t o n i e jest wyobraźnia w y n i e s i o n a z przeżyć scnsualistycznych, z o b s e r w a c j i b e z p o ś r e d n i e j p r z y r o d y . R z e c z całą- t r z e b a w i d z i e ć w r a m a c h a p a r a t u r y pojęciowej t e o z o f i i , która jest s y n k r e t y z m e m różnych wierzeń s t a r o c h a l d e j s k i c h , trochę chrześcijaństwa. T o j e s t t a k i z wed indyjskich, skautowanie, terenie, p o t e m prze­ k s z t a ł c i ł o się t o n i b y w z a k o n , a b y d o j ś ć d o P O W ( P o l s k a Orga­ nizacja Wojskowa). ruchowe w T o była zaszyfrowana działalność n i e p o d l e ­ wadzenie robotników n a p o z i o m k u l t u r y i świadomości ogólno­ „Wiedzy B o d a j o n k i e d y ś m ó w i ł m o j e m u o j c u , żo p s z c z o ł y n a ś w i e c i e ćwiczenia głościowa,, c h o d z i ł o o w y t w o r z e n i e s i l n e j w o l i o s o b n i c z e j , o w p r o ­ narodowej. melanż. czyli indyjskiej Było w Katowicach przed D u c h o w e j ' , które specjalizowało literatury ezoterycznej. wojną wydawnictwo się w p u b l i k o w a n i u Istniała w Wiśle g r u p a p o d p o j a w i ł y się d l a t e g o , że p r z y l e c i a ł y z J o w i s z a , c z y i n n e j p l a n e t y . p r z e w o d e m J . K . H a d y n y , która wydawała, c z a s o p i s m o To wszystko Miesięcznik t e n b y l o r g a n e m T o w a r z y s t w a P a r a p s y c h i c z n e g o i m . są r e m i n i s c e n c j e l e k t u r t e o z o f i c z n y c h . razie zarówno m o m e n t rozpoczęcia przez niego W każdym malowania, jak Juliana Ochorowicza i t e m a t y k a , a raczej w y m o w a obrazów p o w i n n y być r o z p a t r y w a n e wyłącznie n a płaszczyźnie p a r a p s y c h o l o g i i i m e t a f i z y k i s y n k r e tycznej. T a k zawszo twierdził mój ojciec. terenie osiedla robotniczego, gdzie przede we Lwowie. o n r bezpośrednie kontakty z Indiami. w s z y s t k i m myśli dowodem j e s t właśnie T e o f i l Ociepka i u t w o r z o n y przoz sowań i wynikającej i w e m , a n i anomalią kulturową. W y r a s t a ł w p r o s t z musiał wystąpić k o n f l i k t . malarzy-amatorów zorganizowanej wódzką Radę K u l t u r y . W t e d y sprawy S t a ł o się t o p r z y wystawie zaraz po w o j n i e przez Woje­ O c i e p k a uzyskał I nagrodę, a to było d o b r y c h kilkadziesiąt tysięcy złotych. Z miejsca niego w J a n o w i e krąg o k u l t y s t y c z n y . T a k więc f e n o m e n jego zaintere­ się o s z t u c e mięsa, a n i e o s z t u c e . O n b a r d z o odbijał o d r e s z t y dlatego Te b a r d z o interesowały p r z e d I I wojną światową polską i n t e l i g e n ­ cję n a Ś l ą s k u , a t a k ż e i w a r s t w y n i o i n t e l i g e n c k i e , c z e g o n a j l e p s z y m J a k o człowiek z t a k i m i poglądami t r a k t o w a n y b y l j a k o raróg na Mieli „Lotos". go podglebia, z n i c h twórczości n i o jest ż a d n y m c u d a c t - jedynie nieznajomość realiów otaczającego kultury regionu śląskiego o d początku naszego s t u l e c i a t a k i e wrażenio m o ż e w y ­ posypały w o ł a ć . W s p ó ł c z e ś n i e u n i k a się o m a w i a n i a i w o g ó l e w s p o m i n a n i a się n a n i e g o d o n o s y , n a w e t d o U r z ę d u B e z p i e c z e ń s t w a , ż e t o j e s t e z o t e r y c z n y c h nurtów w k u l t u r z e p o l s k i e j , d l a t e g o też, z prostego człowiek o b c y środowisku r o b o t n i c z e m u , że n i e jest z w o l e n n i k i e m b r a k u i n f o r m a c j i , często d o c h o d z i d o q u a s i n a u k o w y c h w y k ł a d ­ materializmu dialektycznego, ni a n o n i m y do prezydenta Autorami tych a k i e d y to nie pomogło pisywano Bolesława B i e r u t a . " donosów byli, j a k łatwo i i n t e r p r e t a c j i różnych faktów kulturowych. Człowiek, k t ó r y m a jakieś określone z a i n t e r e s o w a n i a , a t a k i m się d o m y ś l e ć za­ b e z w ą t p i e n i a b y ł T e o f i l O c i e p k a , p o s z u k u j e t o g o , c o się n a z y w a w i s t n i r y w a l e z kręgu m a l a r z y n a i w n y c h , którzy m a l o w a l i „ p o samoidentyfjkacją. l i n i i i n a b a z i e " , a przecież n i o i m przypadła n a g r o d a . t o znaczy m u s i znaleźć d l a siebie jakiś układ o d n i e s i e n i a , porów­ Ponadto, wodług interesującej r e l a c j i J . S i k o r s k i e g o , b a r d z o s z y b k o poja­ w i l i się n a ś l a d o w c y m a l a r s t w a O c i e p k i , z a r z u c a j ą c y m u p l a g i a t o - 66 nania, b y poprzez M u s i się p o p r o s t u jego akceptację, z czymś albo przoz identyfikować, zróżnicowanie uzyskać swoją osobowość. D l a każdego człowieka należy szukać �takiego ukludu Przeważnie odniesieniu w miejscu w jego bytowania najbliższym znajdują k t ó r y c h o n c h c e s t a ć się w s p ó ł t w ó r c ą l u b k t ó r e Nio w z można jakichś której więc rozpatrywać uniwersalnych wyrósł. fenomenu kategoriach, Działalność mistrza środowisku. się t a k i e od i jego b o w i e m o n a była p i e r w o t n a i najważniejsza w sensie gleby uczniów, sprawczym nurt w w ogóle. R ó w n i e ż k i e r u n e k i rodzaj kontaktów z z tych tajemnej" uwarunkowań Ociepka (Wirtembergia, wynikał. Okultyzm w szerogach a r m i i kajzera podatny i przygotowany skrzypce. komity technicznie co niesamowite, jest chwyciło w opozycja: Idą do zagranicznymi Kalifornia) ściśle z j a k i m zetknął się W i l h e l m a trafił u niego n a malarz. On Zawsze b a r d z o bawiło m n i e „odwracanie k o t a do góry ogo­ u p r a w i a n e przez Alfreda Ligockiego c h c ą c (z j a k i c h p r z y c z y n ? ) teresowania świat czy przez mistrza Cezarego zatrzeć f a k t i s t n i e n i a silnego Teofila zna­ umiał laserunkiem zieleniami. Coś malować, co m n i e piekło-niebo, za­ jako dobro-zło! była d l a m n i e jego d e t e r m i n a c j a , która z t a ­ kiego s t o s u n k u d o życia tym, siedząc wynika. To t a m , n a t y m Śląsku było niesamowite! ciemnym, Przy ohydnym, miał wyobraźnię pejzażu, a n i g d y n i e widział poważnej łąki, poważ­ nego lasu, poważnych gór i wyobrażał sobie j a k t o wygląda i malował przepięknie! Przepięknie! Właśnie pejzaże, a włączał to naprawdę jest w jego wyobrażeniowym t e ż z w y o b r a ź n i sił d o b r a i zła obrazach fascynujące! Poza — t y m on uwielbiał czerwień, którą j a też u w i e l b i a m , c z y l i c y n o b e r . T o jest Otóż d l a m n i e najpiękniejszy k o l o r świata i j a , j a k zobaczyłem cyno­ zain­ browe Boże! Teofila. o k u l t y - z m e m w ś r ó d śląskiej i n t e l i g e n c j i i skutkówoprzyczynowych jest t o przede w s z y s t k i m w n i e d i a b ł ó w i a n i o ł ó w i t o r o z g r y w a n i e się w w r o d z i m y m kręgu g r u n t . L o z a ń s k i e g o , k t ó r y n a p i s a ł Kolorowy rzuć to jego stosunek d o życia, pojętego pejzażu w a l k i w y e w o k o w a n y e h nem" woła: ciebie! cudownymi obrazach Fascynująca ogólniej­ s z y m p r ą d z i e o k u l t y s t y c z n y c h zainteresowań n a Śląsku i w P o l s c e ośrodkami „ w i e d z y pędzle i bierz Mój stosunek d o O c i e p k i — wyłącznie oderwanych ludowy i w y p a t r u j e , c z y ktoś n i e jedzie d o niego i j a k t r z e b a zwalcza. Ociepki Teofila d l a jogo s z t u k i , stanowiła n a i w n y — wartości, związków fragmenty, patrzyłem n a jego oczy i pomyślałem: O n naprawdę O c i e p k i z t y m i k r ę g a m i , usiło­ Trzecia widzi! Widzi rzecz, b a r d z o kolor! ciekawa, która mnie zachwyciła, to w a l i w s z y s t k o zwalić n a . . . k r a s n o l u d k i , n a baśniowy świat l u d o w e j e r o t y k a , też r o b i o n a m i t o l o g i i Śląska. P o d p ó r k ą i „ a r g u m e n t o m " d l a t y c h m n i e się śniło o k o b i e t a c h k i e d y m i a ł e m p i ę t n a ś c i e , s i e d e m n a ś c i e miały być obrazy m a n i p u l o w a n i e f a k t a m i , i c h kolejnością i p r z y c z y n ą Obrazy wywodów t e n świat przedstawiające. B y ł o t o świadome mające ilustrować fantastyczne zaistnienia. wyobrażenia ludu śląs­ k i e g o zostały zasugerowane Ociepce przez jego przyjaciół i opie­ kunów kać (Ligęza, Żywirska) jedynie wtedy w l a t a c h pięćdziesiątych, a b y słuszny argument — ludowości, lat, t o o n namalował. P o t e m poznałem k o b i e t y , t o przestałem śnić o n i c h . A u O c i e p k i t o b y ł s e n o k o b i e t a c h , o m i ł o ś c i , o e r o ­ t y z m i e , o p r a w d z i w y m zaangażowaniu w kobietę i t o było wspa­ niale uzys­ „naszej, z w y o b r a ź n i . M u s z ę p o w i e d z i e ć , że t o c o wymalowane! Uważam malarza, go który za wielkiego jest poza malarza, wszelkimi prawdziwie wielkiego k r y t e r i a m i , czy amator, regionalnej, śląskiej", do o b r o n y twórcy z J a n o w a przed a t a k a m i czy za r e l i g i a n c t w o , u d z i w n i e n i e , f o r m a l i z m i i n n e ciężkie ówcześnie z w i e l k ą w y o b r a ź n i ą , z n i e s a m o w i t ą s p r a w n o ś c i ą , a t o są „grzechy". Była t o zapewne i tarcza ochronna, w intencji przy­ wielkiego niedzielny, jaciół O c i e p k i , n a t y l e zręcznie m u podsunięta, że przyjął ją chęt­ n i e , a śląskie w i e r z e n i a tycznych mitologiczne włączył do s w y c h o k u l t y s ­ rozważali. czy ludowy. To był prawdziwie wielki malarz cechy malarza". D y t y r a m b n a chwałę m a l a r s t w a Teofila Ociepki n a i w n y ( m a m n a myśli passus o doświadczeniacłi miejscami sonsualistycz- n y c h m a l a r z a , który n i g d y n i e widział „poważnej ł ą k i " ! ) . W a ż n e M n i e m a m , że i n t e r e s u j ą c y m k o n t r a p u n k t e m d l a w y o b r a ż e ń w n i m jest j e d n a k t o , że w y g ł o s z o n y został n a początku 1984 o Ociepce w kręgach n a i w n i e - o k u l t y s t y c z n y c h , j a k i d l a m a n i ­ r o k u , a więc n i e jest o k r z y k i e m sprzed l a t w y w o ł a n y m przelotną pulatorów, a zarazem euforią. pomniejszaczy m o ż e b y ć głos n i e z m o r d o w a n e g o jego osoby i twórczości animatora krakowskiej nicy pod B a r a n a m i " , wyrafinowanego Skrzyneckiego. konesera s z t u k i — J e g o u w a g i są o s o b i s t e i z a r a z e m dla wrażliwych i i n t e l i g e n t n y c h odbiorców — Piotra reprezentatywne sztuki w Przedstawiony „Piw­ ogóle, a przezez m n i e z konieczności s z k i c o w o krąg w y o b r a ż e ń , sądów i o p i n i i współcześnie funkcjonujących n a t e m a t Ociepki i jego m a l a r s t w a wyczerpuje w zasadzie a n t y n o m i e w t e j m i e r z e . U w a ż a m , żo n a j w a ż n i e j s z ą podstawowe jednak jest twórczości O c i e p k i szczególnie. Jest w n i c h o d b i c i e w i e l u uprosz­ w t y m p r z y p a d k u opozycja między wszelkimi, racjonalistycznymi czeń, w y g ł a d z e ń i s t y l i z a c j i w j a k i c h m i s t r z z J a n o w a próbami objaśnienia twórczości m i s t r z a z J a n o w a , a j e j wykład­ kręgach w tych funkcjonuje. nią „Byłem u Ociepki kilka razy — mówi Piotr Skrzynecki — a pierwszy r a z pojechałem d o n i e g o z Martą G e l h o r n , żoną H e - mingwoy'a z czasów w o j n y hiszpańskiej. K i e d y o s z ó s t e j w i e c z ó r ze s c e n o g r a f e m zimierzem ciemno. Wiśniakiem Ociepka, grał taksówką na Andrzejem wynajętą skrzypcach, przyjechaliśmy Majewskim przez i Ka­ Martę, t a k troszkę było jakby dla picu. ze współczesnego, nieoficjalnego pełnie inaczej j a w i się w n i m T e o f i l ma sztuka. t a m jego Jest to podobna Golhorn była dziennikarką, brała hiszpańskiej, widziała w życiu różne r z e c z y i udział w wojnie najdziwniejszych ludzi. i odmienny sens s y t u a c j a j a k z wykładnią dzieł Stanisława nauk np. Hermesa Trismegistosa i zgoła n i e b i b l i j n e j k o s m o g o n i i n i g d y n i e będą w pełni przez ogól odbiorców z r o z u m i a n o . Z t y c h s a m y c h materiałów źródłowych czerpali i Ociepka i Wyspiański skutkiem, to już l e k t u r o k u l t y s t y c z n y c h , а że z r ó ż n y m zupełnie inna historia. Jeden osiągnął jemniczenie w Paryżu p o d k i e r u n k i e m samego E d o u a r d a wta­ Sehure, а d r u g i z poważnymi b r a k a m i elementarnej wiedzy b y l l u d o w y m Z a c h w y c i ł a się O c i e p k ą , d ł u g o z n i m r o z m a w i a ł a . ciła się j e g o d z i e ł a m i i j e g o duszą. K u p i ł a w t e d y pamiętam, kulturowego. Zu­ Wyspiańskiego, które bez k l u c z a w i e d z y t a j e m n e j , bez znajomości o o z y m świadczą w y k a z y Marta obiegu Ociepka d w a albo trzy Zachwy­ u niego, nie obrazy. okultystą-samoukiem, który j e d y n i e mógł czytać i czytał w nie­ m i e c k i m p r z e k ł a d z i e (o c z y m i n f o r m o w a ł m n i e B o l e s ł a w S k u l i k ) jego głośne hormetyczno-teozoficzne dzieło Wielcy Wtajemni­ czeni. Zawsze j a k go odwiedzałem, grał n a s k r z y p c a c h kiedyś zapytałem, czy o n t a k naprawdę w y g r y w a . (...), w i ę c Wtedy zwie­ Skąd t o porównanie? Choćby t y l k o za przyczyną studiowanego r z y ł się w t a j e m n i c y , ż e ż o n a u w a ż a , i ż t a k b ę d z i e l e p i e j w y p a d a ł skiego były w oczach l u d z i z „wielkiego świata", więc o n a siedzi p r z y łów. oknie przoz Ociepkę, gdzie f r a g m e n t y często c y t o w a n e , z dzieł „Lotosu" Wyspiań­ l u b służyły za m o t t a d o aityku- 67 �III. D Y S Y D E N T B O L E S Ł A W SKULIK J A N O W S K I E G O Kilka lat mozolnych dociekań n a d j a n o w s k i m - fenomenem k u l t u r o w y m u d a ł o m i się u k o r o n o w a ć z d o b y c i e m wiarygodnych i na u d o k u m e n t o w a n y c h materiałów poprzedniego napisanie rozdziału. N a początku 1981 r o k u zaproponowałem zorganizowanie janowskim pozwalających n a Śląsku s y m p o z j u m n a u k o w e g o o k u l t y s t o m . Chciałem CZYLI K R Ę G U poświęconego wówczas udostępnić u c z e s t n i ­ „ F I L O Z O F I C Z N E P O D S T A W Y ' P L A S T Y C Z N E G O oddziału Polskiego Towarzystwa pomógł d r J a n K a m o c k i ) miasta Krakowa. Ludoznawczego i Wydziału K u l t u r y Uzyskałem poparcie drzeja D y j i oraz m g r a Tadeusza (bardzo m i i S z t u k i Urzędu b. dyrektora mgra An­ Skoczka i wydatną pomoc m a ­ t e r i a l n ą , d z i ę k i c z e m u u d a ł o się z o r g a n i z o w a ć r z e c z o n e s y m p o z j u m oraz wystawę prac m a l a r s k i c h w M u z e u m Okręgowym w Nowym k o m s y m p o z j u m zgromadzono przeze m n i e informacje i materiały Sączu. A t o , że w N o w y m Sączu — zawdzięczać należy zaangażo­ łącznie z l i s t a m i L o ż y R ó ż o k r z y ż o w c ó w , j a k i e o t r z y m y w a ł r e g u ­ waniu i pomocy larnie o d b y ł o się w l i p c u Bolesław Skulik członek-korespondent Dwaj ostatni — w owym czasie j e d y n y na Śląsku ze s t r o n y m g r a A n t o n i e g o okultystyczni Teofila Ociepki, R e l a c j ę z a w a r t ą w t e j części o p i e r a m n a materiałach którzy m o g l i przedstawić wiele. w i a r y g o d n y c h d a n y c h i realiów kanych z życia przygotowywania. już b a r d z o starzy kręgu w y z n a w c ó w Ponieważ szego tajemnej, z tym, dziana Skulika n a Śląsku m o j a p r o p o z y c j a zainteresowania, byli odejść. zwróciłem U. 68 wiedzy i s t e r a n i ż y c i e m , n a l e ż a ł o się l i c z y ć iż w każdej c h w i l i m o g ą Sympozjum interesujących danych. Loży. uczniowie janowskiego Kroha. 1982 r o k u i przyniosło w i e l e się z n i e wzbudziła nią do więk­ krakowskiego 1 0 . B o l e s ł a w S k u l i k , Pracownia, w czasie rzeczonego wcześniej koronny Tuż sympozjum, przed sytuacja: świadek otwarciem Eryk Paw, lub w zaistniała drugi okultystycznych obok Bolesława adepta pierwotnej z g o d y , u d z i a ł u w s y m p o z j u m . P o w o d e m s t a l się f a k t , iż c m , 1971 r. jego nieprzewi­ praktyk T e o f i l a O c i e p k i i zarazem jego uczeń, odmówił, m i m o olej/pł., w y m . 5 0 x 6 0 uzys­ trakcie miały �w n i m brać udział k o b i e t y . ( B y ł y t o reprezentujące k r a k o w s k i oddział PTL-u panie Jacher-Tyszkowa). Ewa Fryś-Pietraszkowa Zdaniem Eryka Pawia i Aleksandra kobiety nie Testamencie przez samego Jezusa Chrystusa, dlatego toż n i e g o d z i ino się p r z y n i c h n a w e t m ó w i ć n a t a k i e t e m a t y . W si a n i jeden werzet Chrystus wiecne." d o t y c z ą c y okoliczności i s p o s o b u w j a k i osiągnął ,,kamień jemnicenio elementarnej postaci „medycyny filo­ uniwersalnej". wyższym jego najmłodszy p r z e d s t a w i c i e l , uczeń Bolesława Skulika, rozumowo intuicji się . z koła plastycznego a p ó ź n i e j p r z e n i ó s ł się d o przy kopalni — każdy w naszym kole mówi Erwin stanowił jakiś f e n o m e n , osobą ciekawą. O c i e p k a i S k u l i k b y l i f i l o z o f a m i , k a ż d y był zresztą miał jakiś swój własny światopogląd. K a ż d y inaczej patrzył n a ś w i a t . Ż a ł u j ę , że b y ł e m w t e d y za młody, b y zrozumieć t o , co nauczał O c i e p k a . F a n t a z j a n i e była w e m n i e dostatecznie roz­ b u d z o n a . J a d o p i e r o z a c z ą ł e m się p r z e b u d z a ć , b y się t y m w s z y s t ­ kim tej zainteresować. zapałki, która Tkwiło t o gdzieś potrafiłaby we m n i e , ale brakowało m n i e podpalić. T a k i m d l a m n i e s t a l się B o l e k . O n b y ł w t e d y d o b r y w t y m c o r o b i ł , r ó ż n e c i e k a w e rzeczy opowiadał, które miały w p ł y w n a moją p s y c h i k a i w y ­ obraźnia. O n zresztą chciał b y ć zawsze, d o końca, m o i m n a u c z y ­ c i e l e m , ale t o n i e było możliwe, b o n i e przeszedł w s z y s t k i e g o W zaraz kole n a początku było kilku takich, Ociepki. Potem co przed wojną k r y l i się z t y m , b o władza tego n i e popierała, ale d y s k u s j e n a t e m a t y filozoficzne to były ciekawe u n o s . T a k b y ć p o w i n n o , m n i e się w y d a j e , bo m a l a r s t w o j a k c h c e b y ć p r a w d z i w e , b e z f i l o z o f i i o b e j ś ć się n i e m o ż e . M u s i się d u ż o c z y t a ć i m i e ć w i e d z a . J a k T e o f i l Ociepka w y c o f a ł się z k o ł a , t a k p r z y ł ą c z y ł się d o n a s B o l e k S k u l i k . W y ­ g l ą d a ł o n a t o , j a k b y się c h c i o ł o g r z a ć p r z y n a s z y c h d y s k u s j a c h , a l e s t o ł się g i b k o t a k o m s p r ę ż y n o m k o l a , j a k b y j e g o duchem, k t ó r y u m i o ł w s z y s t k i c h pobudzić. J a k b y zajął miejsce p o O c i e p k u . M ł o d s i j u ż t a k m o ż e n i e w i e r z y l i , b a r d z i e j o g l ą d a l i się c o z w i ą z k i , czy partio mogom n a t o powiedzieć, ale między s t a r s z y m i w y ­ w i ą z y w a ł y się o s t r e d y s k u s j e n a t e m a t y m a t e r i a l n e i d u c h o w e . S k u l i k z p o c z ą t k u w o g ó l e n i e m a l o w a ł , a l e p r z y n a s c h y c i ł się pędzla i t a k już wzory warunków Nieroz były zbyt stare. Wiele i m brakowało życio. T y n jego świat b y ł do dość d z i w n y , nowych magiczny. się śmioł, że t o i n o t k w i w j e g o w y o b r a ź n i , ale O c i e p k a w t o w i e r z y ł i przez t o miało t o sens! T o m u dawało wewnętrzne zadowolenie, k t ó r e g o B o l e k n i e m ó g ł o s i ą g n ą ć . J e m u się s f e r a d u c h o w a n i e zgadzała o świat m a t e r i a l n y . J o m u n i e r o z godoł, n i e s t e t y , d u c h i m a t e r i a t o d w i e zupełnie i n n e rzeczy. M a t e r i e t r z a pisemnie zrozumieli Mateusza pocynając Rosenkreutz w ci apostołowie, do X I V badać, b o i n t u i c j i polego. poruszałem (przy co byli Jana Chrzciciela, ale w i e k u stworzył system, że nie T o s o m rzecy, miołek, a w t y m wiele które s e t k i l a t były na wałkowane Różokrzyżowców Bałsamo. wychodzi z pozycji chrześcijań­ te sprawy, choćby kop. „Wieczorek" — w naszym zespole p l a s t y c z n y m przypis S.A.W.). Tam byli różni l u d z i e , r ó ż n i e m y ś l ą c y . C h c i o ł e k , b y się z a g ł ę b i l i w treść i s e n s j a k i m i a ł b y ć w ż y c i u c z ł o w i e k a . M y ś l o ł e m t e ż , b y b y ł j a k i ś sens w t y m naszym d o m u kultury. W nien być każdym d o m u k u l t u r y powi­ głębszy sens, b o t a k s z a b l o n o w o , t o można trzymać przez l a t a , ale n i e o t o c h o d z i w k u l t u r z e . P r a w d z i w i e interesować się s z t u k ą , c h o ć b y n a s z y m z e s p o ł y m , t o n i e m o ż e b y ć t a k p o ­ wierzchownie robione, j a k to było przez te wszystkie lata od powojny." W o s t a t n i c h k i l k u z d a n i a c h S k u l i k nawiązał do d w u i s t o t ­ s p r a w , n a które chciałbym zwrócić uwagę, były znaczące d l a j a n o w s k i e j g r u p y . P i e r w s z a kręgu okultystycznego wypowiedzi religii wynika świata, do jasno, oprócz kościoła. iż to stosunek Z wielu Bolesław Skulik buddyzmu (którego bowiem członków wcześniejszych do na wszystkich dobrą sprawę z u p e ł n i e n i e z n a ł ) o d n o s i ł się z l e k c e w a ż e n i e m , a d o k a t o l i c y z m u z pogardą. Owszem, chodził d o kościoła, zresztą z dużą o s t e n ­ tacją, ale czynił t o j e d y n i e p r z e z wzgląd n a żonę, której pry­ m i t y w n e i fanatyczne otoczenie nie dałoby żyć spokojnie. W i e l o ­ k r o t n i e podkreślał, że j e s t p o n a d r e l i g i e , b o j e s t o w i e l e wtajemniczony. W Podobnie Eryk Paw będący wyżej ewangelikiem. r o z m o w a c h ze m n ą p o d k r e ś l a ł w i e l o k r o t n i e , ż e k o ś c i ó ł n i e m a dla niego udawał żadnego znaczenia. praktykującego. samodzielne, wyłączyć, dążyć." Skulika śmiała Po P r o f o r m a i t y l k o za życia j e j śmierci, k i e d y p r z e s t a ł b a w i ć się w żony d z i e c i stały się pozory. jego o r y g i n a l n a , j a k n a początek i p i o n i e r s k a i n i c j a t y w a założenia czorek" gicznego. koła parapsychologów lat w sześćdziesiątych Z D K p o d nazwą kop. zespołu Ateistów i „Wie­ psycholo­ K o ł o t o miało być de facto kołem okultystów jącym p o d szyldem Stowarzyszenia działa­ Wolnomyślicieli a miał n i m kierować jego założyciel. Oczywiście n i g d y d o zało­ żenia koła n i e doszło, S k u l i k określił j e d n a k j e g o p r o g r a m d z i a ­ łania, k t ó r y praktycznie był niewyczerpalny, chodziło miano­ w i c i e o przeprowadzenie studiów porównawczych między psyohologią naukową a parapsychologią okultystyczną, c e l e m ostatecz­ nego w y k a z a n i a wyższości jednej z n i c h n a d drugą! Bolesław S k u l i k , m a j ą c y w t e d y 76 l a t , w długim i n i e p r z y ­ gotowanym to d u c h o w y m , b o m i e l i różne s t o p n i e w t a - Drugą sprawą jest wynikająca z przekonań i zainteresowań opowiadoł o t y c h stworach, a B o l e k S k u l i k z niego j a k się d o d u c h a c h c e Testamencie. s k i c h , a n i e k a t o l i c k i c h , t o jest b a r d z o dużo różnico. J o nieroz zostało". „ C z e m u S k u l i k i i n n i o d r z u c a l i n a u k a O c i e p k i ? J a myślą, że jego od System nych p o n i e j słuchali n a u k tym Nowym z a i p r z e c i w . B y l i r ó ż n i , c o się p o d s z y w a l i p o d t a n a z w a a b y l i jako myśliciel. i w ciało m a t e r i a l n e i d u c h o w e . M y n i e szalbierzami, j a k Cagliostro, czy Józef Bydgoszczy. „ U w a ż a m , że w t e d y , n a s a m y m p o c z ą t k u — Sówka „Wieczorek", Różnie poziomie Christian S k u l i k a w j a n o w s k i m kręgu o d m o m e n t u , k i e d y T e o f i l wycofał „Jest o d a t o m u d o k o s m o s u w s z y s t k o j o s t jedność. J a t o m o g ł e m t y l k o E r w i n S ó w k a . O n też b a r d z o interesująco określił rolę Bolesława Ociepka coś i n n e g o P a w e ł najwięcej wniknął i zrozumioł naukę C h r y s t u s a . T r z e c i m r e p r e z e n t a n t o m j a n o w s k i e g o kręgu o k u l t y s t y c z n e g o był proroków, i n t e r e s u j e m y się t y m m a t e r i a l n y m , b o o n o p r z e c h o d z i , a d u c h o w e jest na w zrobił Święty Paweł pisze: związku z t y m nagrałem z E r y k i e m P a w i e m d o d a t k o w y w y w i a d zoficzny" o t y m o d Mojżesza d o Jehowa. nadają się d o w t a j e m n i c z e ń t e o z o f i c z n y c h , c o z o s t a ł o d o w o d n i e w y k a z a n o w Nowym znajduje wystąpieniu na sympozjum sądeckim „Chciołek w n a s z y m D o r n i e K u l t u r y zrobić koło psychologicne — relacjonował w Nowym Sączu Bolesław S k u l i k — ale określił swoją drogę d o o k u l t y z m u (opisaną w p o p r z e d n i m r o z ­ się s p r z e c i w i l i . K o m u b y t o s z k o d z i ł o ? W i e l u b y p o m o g ł o u k s z t a ł ­ dziale) o a następnie przedstawił swój dociekaniach filozoficznych, członków janowskiego koła światopogląd i mówił też tować własne życie. Przestudiowałek miały na 1962 d o 1 9 6 8 r o k u , różne j e j k i e r u n k i , b o m chcioł wiedzieć o z y które plastycznego. „Musza powiedzieć n a c y m polega żowców — istotny wpływ psychologowie światopogląd tłumaczy Bolesław S k u l i k — Różokrzy­ b o w Polsce może znać i n o n o s d w u d z i e s t u , co d o c e n t r a l i k a l i f o r n i j s k i e j przyjęci, a b o n a w e t może i m n i e j , b o p a r u o s t a t n i o zmarło. T o Stowarzyszenie żył w XIV pochodzi od Christiana Rosenkreuza, który w i e k u . P o n i m j e s t n a z w a . Jest t o m i s t y c z n e c h r z e ś c i ­ i s o m mistycy. W S t a r y m Testa­ mencie nie ma mistycyzmu, tam jest ino B ó g , Jehowa, a nie jaństwo. Różokrzyżowcy b y l i głębiej istotę człowieka, żowcy, a l e m przyszedł d o p r z e k o n a n i a przez go zostali znajom dokładnie p s y c h o l o g i o R o b i l i postępy w czy różnych k i e r u n k a c h , czy od Różokrzy­ t e 6 l a t , że n i e ! czy to był Freud, to b y l i Amarykanie, cy Francuzi, czy nawet Rosjanie, ale n i e znaleźli i s t o t y człowieka, a j a już b y ł e m za s t a r y , a b y przejść te barierę o d świadomości d o nieświadomości Pewne rzecy po­ ruszył F r e u d co d o p o d ś w i a d o m o ś c i , ale d a l e k o m u do istoty r z e c y , b o są s p r a w y , k t ó r e p r z e w y ż s z a j ą n a s e m o ż l i w o ś c i r o z u m o ­ wanie 69 1 �Myślenie i r o z w ó j doskonałości t o sie różnie t ł u m a c y . cholodzy na przestrzeni powiedzmy sprawy uczuć, stopnia O n i n i o m o g l i sięgnąć r o z u m e m d o doskonałości wiele rzecy dzialnych impulsów, Psy­ 5 0 l a t dość d a l e k o r o z w i ą z a l i kompleksów, ale ino do pewnego Freud z m i s t y f i k o w a ł , j a k choćby sen. S o m pisoł o n i e w i ­ p o m o c n i k a c h i i c h działalności. J a c y som ci niewi­ d z i a l n i p o m o c n i c y ? Tego n i e w i e m , ale p r z y t w o r z e n i u świata, t o musiały b y ć różne siły, ale j a n i e osiągnąłem do tego s t o p n i a , żeby sobie t o chociaż Kto n a m pomaga niekiedy? są duchowe, sprawy które przewyższają nasz umysł. n a u k o w c y materialiści p i s o m : „ N a s z mózg daleko m o d o pełnego rozwinięcio, a m y p r a w i e n i c n i e w i e m y C y t o ł e k p r z e z t e sześć l a t p s y c h o l o g i c n e onim." książki w języku p o l s k i m i n i e m i e c k i m , j a k i e m i n o m ó g ł dostać. A r t y k u ł y i b r o ­ s z u r k i , b o m chcioł dotrzeć d o p r o w d y . M o m y dużo kierunków p s y c h o l o g i c z n y c h , a l e j e s c e n i e u r o d z i ł się t a k i , k i e r y p o r a d z i ł b y przejść t a g r a n i c a p o n a d świadomość, b o ż y j e m y zmysłami, a juz w X I wieku filozof i n o pięcioma arabski Awicena 0 dziesiąci zmysłach: pięć zewnętrznych i pięć mówił wewnętrznych. 1 n a w e t pisoł o t y m nasz p s y c h o l o g Józef P i e t e r w książce logia jako wego nauka. Te duchowe Psycho­ zmysły s o m potrzebne do ducho­ poznanio." Jest t o stwierdzenie b a r d z o ważne d l a okultystów. Poznanie umysłowe jest według n i c h nikłe, m a r n e , mało i s t o t n e . poznanie duchowe, pozazmysłow-o stanowi element Dopiero wtajemni­ czenia wyższego s t o p n i a . Interesujące światło n a sprawę studiów p s y c h o l o g i c z n y c h S k u l i k a rzucił n i e d a w n o Z y g m u n t L i s , a r t y s t a - m a l a r z , k t ó r y o d 1956 d o 1970 r o k u był, świetnie zresztą w y ­ w i ą z u j ą c y m się ze s w e j r o l i , i n s t r u k t o r e m w z e s p o l e p l a s t y c z n y m przy Z D K kopalni „Wieczorek" w Trzeba jeszcze za czasów W i l h e l m a I . S w o j e dzielne teozoficzne, pod wpływem samo­ Ociepki rozpoczął w 1928 r o k u , opierał n a s t u d i o w a n i u niemieckojęzycz­ n y c h k s i ą ż e k . P o d w ó j n i e t r u d n o b y ł o m u z a t e m p o r u s z a ć się p o obszarze polskiej l i t e r a t u r y n a u k o w e j ! Było t o , zaiste, się z m o t y k ą n a słońce. M o t y w a c j a d o t y c h s t u d i ó w nie t y l k o z samej potrzeby poznaw czej porwanie wypływała (o k t ó r e j , j a k o r jedynej m o t y w a c j i , m ó w i ł s a m S k u l i k ) a l e t a k ż e z chęci u t r z y m a n i a r o l i przywódcy duchowego, „obojga n a u k " : niekłamanego normalnej i sięgały d a l e j , j a k o t y m świadczy koła autorytetu w tajemnej. Zresztą dziedzinie jego ambicje chociażby p r o j e k t założenia i bez w y b o r u , pozycje naukowe parapsychologicznego. Skulik sensu czytał chaotycznie stricto obok broszur z „biblioteki prelegenta". Zdobyta w i e d z a p o z w o l i ł a m u jakiś czas błyszczeć w j a n o w s k i m k o l e g d z i e egzystował. Natrafiając przy na bariery nie do przebycia, lekturze dzieł psychologicznych c z ę s t o o d w o ł y w a ł się d o pomocy Z y g m u n t a L i s a , n a i w n i e m n i e m a j ą c , iż j e s t o n d o b r z e wany we wszystkich Obdarzony Skulikowi kierunkach współczesnej zoriento­ psychologii. k ł o p o t l i w y m dlań z a u f a n i e m Z y g m u n t L i s pozwalał wertować encyklopedię u siebie p o m a g a j ą c m u w r o z w i ą z y w a n i u kłopotów 1 w domu, czasem językowych. N i e miał o n też pełnego p r z e k o n a n i a , c z y suche i w y r w a z i e z szerszego k o n ­ tekstu znaczeniowego hasła encyklopedyczne zostały w połowie prawidłowo zrozumiane przez S k u l i k a , który zgodnie ze s t a r ą z a s a d ą , c z e g o n i e p o j ą ł , t o s o b i e p o T r z e b a wiedzieć, iż w t y m czasie, a jeszcze długo p o t e m b y l a k t y w n y m członkiem „Ja pisołek korespondowałek do Lipska koledzy odwrócili się o d n i e g o , t a książka Potem Różokrzyiowy. m ó w i ł Bolesław Маха zlikwidował Skulik Heindla reżim hitlerowski i wolno- p o g l ą d u , co go w y ł o ż y ł A l f r e d R o z e n b e r g w k s i ą ż c e My są z o d n o w i l i się w A m e r y c e w K a l i f o r n i i . P o w o j n i e j a k się o d n o w i ł e m u nich, to p i s a l i do m n i e i posyłali l i t e r a t u r a i ćwiezenio zeszłygo r o k u ( 1 9 8 1 — przypis S.A.W). Z jednej strony d o b r z e , b o t a k mając 76 l a t , t o człowiek n i e osiągnie j u s w e j r z e ­ nia duchowego, Jo bo n i moga nima tej siły. powiedzieć, że j e s t e m Różokrzyżowcem. M u - siołbym osiognoć t a k o w y s o k o w i e d z a d u c h o w o , żeby niezw-ykłe s p r a w y . N i e m o g a ! Ta wymiana pojmować myśli, te ćwicenio trwały między n a m i lata. O n i m n i e n i e m o g l i nic pomóc, t y l k o nakierować teoretycznie na właściwa droga, ale praktycznie, t o m u s i c ł o w i e k s a m r o b i ć , ż e b y coś o s i ą g n ą ć w j a k i m Mnie fascynowało wnikanie w mnie fascynuje! Bardzo! zagadki Nieroz wszechbytu. to osiągnąć, b o m stopnia. w o , u m i a rozróżnić co m o ż e b y ć , a co n i e m o ż e b y ć ! U m o c n i ł e m tyż pamięć, b o w e ź m y tu mówią. D l o m n i e to som takie: n i e musiołek najważniejsze Życiowe Ciało; Rozwój U c z u c i a ; Działalność Słowa i M o c y ; Rozwoju; t o wszystko, świadomości; Rozwój Rozwój Mądrości; Rozwój ja t o m b a r d z o długo rozmyślał, a l b o t a k a s p r a w a i wiecne teraz! Weźmy przeszłość, i przyszłość, ale wiecne teraz ? J a k t o możno rozwiązać ? S z u k a n i e prowdy, ta z i e m s k i rozwój, wartość rytuałów różnorodność mistyki ale — t o jest r y t u a ł ó w , n i e t y l k o kościoła choćby różnych wierzeń ciekawe, katolickiego, afrykańskich, które A weźmy t a k i „kamień mędrców" — siła m i ł o ś c i , d z i a ł a l ­ ność n a t u r y , ś w i a t ł o , e n e r g i a — g ł ó w n o p o d p o r a e w o l u c j i . M o m y ewolucjo, jest i n w o l u e j o i jest epigenezis! Przez ewolucjo t o j e s t coś n o w e g o ! A s a m o z a u f a n i e w e ź m y , j a k t o j e s t t r u d n o zdefiniować. Skalno jest droga d o p r o w d y . B ó g w nas i w n i u Kadecensza. Kadeceus, Idziemy drogom e w o l u c j i , szliśmy n i o m m i l i a r d y l a t — to nas rozwój. Teros p r z y c h o d z i m y i n w o l u e j o — przemianę d u c h o w o m , dążenie d o B o g a , a który chce b y ć w t a j e m n i c o n y — i d z i e d r o g o m najprostrzom. T o co ludzkość m o ż e osiągnąć za m i l i o n y l a t , w t a j e m n i c o n y jedyny nom drogom, tłumacom t o n i e jest d l a każdego. tako i różnie lekcjo — Wtajemnicenie. chcieli praktykować. silno, która trzynsła cłowiek. D o R ó ż o k r z y ż o w c ó w i nieudaczników wy­ ciągu historycznym. W 1932 r o k u , idąc 70 lekejo, i n o wykształceni. która bezpłatnie, b o za namową i przykładem Ociepki na­ wiązał S k u l i k k o n t a k t z ośrodkiem Różokrzyżowców w znacy- t o jest w pewnej f o r m i e opisane t a k : ne kołowanie wokół szalbierzy, całym idzie cały świat, przez i n w o l u e j o p r z e m i a n y wewnętrzne, ale epigenezis należeć w cy po cęści m o g ł e m z r o z u m i e ć z t y c h książek, c o m j e c y t o ł . e k l e k t y z m w p r z e k o n a n i a c h i w y w o d a c h S k u l i k a oraz n a m a n i a k a l ­ alchemików — teraźniejszość o s i ą g o w s w y m ż y c i u z i e m s k i m , a l e ż y ć w o d ł u g t e g o , iść t o m t r u d - też zwrócić uwagę n a n a i w n y szeregach co Różokrzyżowców Wiara. O wierze wiecne notować rozprawy Różni, różnie Niem­ trwała majom światem, w y w o ł y w a ł a wojny, T a m n i móg móg dwanaście o n i mówiom. to Wolnomularzo organizacjo w dalij n i e r o z u m i a d o końca, co o n i d o m n i e przysyłali może n i e umiołem tej w i e d z y d u c h o w o n i e doszedł d o t y g o kierunku. I ale t a m p o t r z e b n o było płacić wstęp miesięcnie i d o t y g o licznie do bardzo j e d n a k powrócę później. Trzeba stępujących XX Onego p o t e m powiesili w N o r y m b e r d z e , a Różokrzyżowcy wieku. uczeń — E r w i n S ó w k a obnażył w s z y s t k i e b r a k i m i s t r z a . D o tego oszustów — Światopogląd choć swojemu a po partii. śnimi — m u l a r z y i różokrzyżowców, b o t o n i e pasowało d o j e i c h świato­ Weźmy jednak z odnowienia kontak­ zresztą dośpiewał. Później strony były zadowolone tów. P o z n o ł e m j e d n a k p e w i e n stopień p r a w d y , k t ó r y choć umysło­ wiedzieć, że Bolesław S k u l i k miał ukończone 6 k l a s które władzo o d O c i e p k i adres k a l i f o r n i j s k i e j c e n t r a l i S t o w a r z y ­ szenia. O b y d w i e Janowie/Nikiszowcu. szkoły p o d s t a w o w e j dociekania otrzymawszy M y n i e w i e m y , ale p r z y c h o d z i Bo ćwiczeń d u c h o ­ do m o m e n t u z l i k w i d o w a n i a loży przez hitlerowskie. P o n o w n y k o n t a k t nawiązał po w o j n i e w 1951 r o k u , Skulik się z t y m , a t y m " . D l a c e g o p r z y c h o d z i ? pewne w y c h , t o znaczy wtajemnicenia wyobrazić! myśl „ N i e zgadzam Nawet czech i został p r z y j ę t y j a k o k a n d y d a t - k o r e s p o n d e n t . P r z e z d w a l a t a o t r z y m y w a ł literaturę filozoficzną i z e s t a w y należeć należeć bezpłatnie listów, że prawdę przysyłali za darmo z d o b y ć i za d a r m o d a l e j ją d a ć ! N a c y m p o l e g a mogli zwykły, co i szary każdo miesionc musis sam wtajemnicenie? Cłowiek m ł o d y , s t a r y j u s n i e , siły seksualno m o obrócić w siły �duchowe. A duchowe, które w jaki sposób ? W kręgosłupie m o m y pewne siły sława S k u l i k a (relacja Pawia pokrywa się w istocie z opisem cwicenio S k u l i k a , n i e b ę d ę j e j w i ę c p r z y t a c z a ł ) t a k u s t o s u n k o w u j e się d o m o ż n o obrócić d o m ó z g u i go zasilić, b o m ó z g , k t ó r y j e s t masą k a r i e r y m a l a r s k i e j swego nauczyciela i m i s t r z a : „ J a k t a Czajka materialną, m a p e w n e właściwości, g d y je r o z w i n i e — duchowe. zaczęła Te hindusku a l e m e d y t a c j i n i e z a p r z e s t a w o ł . M ó w i ł , ż e t o się u n i e g o w przez życie cystę, życie duchowe c w i c e n i o , t y n sposób j a k t o zrobić n a z y w o suszunna. Jest to pewna i sie p o siła d u c h o w o , k t ó r a sięga z d o ł u do obrazy składa. Nas Ociepki też nadal forsować, chętnie on zaczął przyjmował, malować mnie więcej, jedno szczególnie. mózgu. O n a m u s i być ćwicono, cłowiek m u s i żyć wstrzemięźliwie N o , j a k m u minęło t o sześćdziesiąt l a t , i zobaczył, że n a n i c t e s e k s u a l n i e , t o w t e d y m o ż e j o m p r z e r o b i ć n a siła d u c h o w o . J a k jego długoletnie m ę k i , b o „ k a m i e n i a m ę d r c ó w " n i e osiągnął, t a k o n a się o b j a w i o ? M ó z g d u ż o l e p i e j p r a c u j e , p a m i ę t a i n a j w a ż n i e j ­ chociaż sze — d l a p i e n i ę d z y . M o ż n o p o w i e d z i e ć , żo B ó g m u b ł o g o s ł a w i ł w t y m jest kojarzy. Przez t o cłowiek m o ż e poznoć, co d l a i n n y c h malarstwie. zakryte." W trakcie dyskusji na sympozjum mowa zeszła p r z y p a d k o w o na temat w Nowym Ludwiga Sączu Zimmerera. lesław S k u l i k , m ó w i ą c o m a l a r s t w i e j a n o w s k i c h t w ó r c ó w , woli naświetlił s p e c y f i c z n y tematy t a k o b i e t a osiągnął, ale p o t e m malowanych wpływ n a jego jaki wywierał zamówienie roz­ wizje Bo­ uinioł mimo Zimmerer obrazów. na Orientował — To były t o już więcej obrazki nie normalne, bo dużo było w n i c h p o w i e d z i a n o domyśleć, t o wiedzioł jakie to malował to były takie t y j p r a w d y , a k t o sie s o m wartościowe rzecy. O c i e p k a w s w o i c h o b r a z k a c h w y k ł a d a ł w s z y s t k o t o , co w y c z y t o ł z o k u l t y s t y c z n y c h książek. B y ł o t o zaszfrowane. I n o t e n , so się znoł n a t y j s p r a w i e , m ó g ł t o zrozumieć, co T e o f i l naprawdę mioł gminy na myśli. K a z namalował noga kobieco, w t y m czułym miejscu — o k u l t y s t y c z n e j , j a k i w r o l i każdego z j e j członków, w t y m oczy­ rozumiesz p a n — namalował o k o . N o r m a l n i e patrzące o k o . P o k o - się o n oczywiście dość biegle w niuansach tamtejszej w i ś c i e i Bolesława S k u l i k a . O k a z a ł o się, t o n w i e l k i z n a w c a p o l s k i e j z o ł t e n o b r a z e k , t u u n a s , w d o m u k u l t u r y , a m n i e k a z o ł t a m iść sztuki braku i słuchać c o l u d z i e b ę d ą g a d a ć . C h ł o p c o m t o się p o d o b a ł o , a b a b y a r t y s t y c z n e j k r y s t a l i z a c j i p e w n y c h m i s t y c z n y c h wierzeń i sam... j e d n a za d r a g o m m ó w i ł y : — T a k i e świństwo! Chodź s t a r y ! I d z i e ­ sugerował m y d o d ó m ! — P o w i e d z i a ł e m t o O c i e p k o w i , że w s z y s t k i e k o b i e t y ludowej i samorodnej tematy taką właśnie obrazów często nie mających wytrzymywał wedle jego intuicji być n i e u m i a ł y p a t r z e ć n a t o i u c i e k a ł y . O c i e p k a i n o się o ś m i o ł : — J o krystalizacją! „ L u d w i g Z i m m e r e r , o! o n jest duży m i s t y k — sław S k u l i k — on szuka przede mówi wszystkim mistyki w Bole­ obrazach i rzeźbach. J a k m u tego b r a k u j e , t o nicroz s a m d o p o w i a d o , co w i e m , j o w i e m ! T o jest właśnie specjalnie dla nich. T u i m po­ w i e d z i a ł e m , że p r z e z t o , c o o n e m a j o m o p a n o w u j o m mężozyznę! One mają właśnie t a k i e o k o i t y l k o n i m p a t r z o m n a świat. i j a k b y t u nainalow ać. M n i e o s t a t n i o n a m a w i o ł d o t a k i e g o o b r a z u : r J o siedzę n a r y c z c e p r z y p i e c u w k u c h n i , a przez d z w i w c h o d z i d o mnie Bóg mu taki, Ojciec, a w ręce m o dła m n i o B i b l i o . N a m a l o w a ł e k jak chciol, a w miesionc p o t o m przyjechoł p r z y j a c i e l , zapłacił i zabrał, t e n i jesce i n n o t y n jego obróżki". Charakteryzując n a c z y m polegał zasadniczy k o n f l i k t m i ę d z y n i m a Ociepką S k u l i k stwierdził, że jego z d a n i e m w było bardzo osoby dużo jak Anna szalbiorkę, i absurdów. Besant, Głosiły Helena te absurdy Bławecka, którą okultyzmie tak sławne uważano o ż e n i ł , t o się c o ł k i e m doł obałamucić j e j w i e r z y ł , a t a go bujała, że s n a m i , c o j e j się w s z y s t k o wyśniwało wprzódzi. O n s t o ł się p o t e m s ł a w n y , w e F r a n c j i m u w t a k i e j k s i ą ż c e w s z y s t ­ kie obrazki pokozali w k o l o r a c h . J o chciałem teroz niedawno o d t e j jego żony t a książka pożyczyć, b o t o s o m z n a k i o k u l t y s t y c n e , ale ona mięsko teraz daleko, kajsi w Bydgoscy. Cłowiek m o c n o w t a j e m n i c o n y t o j e s t a d e p t . J o n i m jesce n i e Teofila, obrazy Ociepki n i e są j e g o o r y g i n a l n ą f a n t a z j ą , stopień B ó g m i p o z w o l i ł osiągnąć, m o ż e d a i następne. T e o b r a z k i O c i e p k i p r z y d a ł y b y się m i d o m e d y t a c j i . " że N a zakończenie chciałbym przytoczyć f r a g m e n t y wypowiedzi korzysta z traktatów teozoficznych, ż e p o s i ł k u j e się o b r a z k a m i Erwina z i j e g o w y p o w i e d z i z sesji sądeckiej, j a k r ó w n i e ż z r o z m o w y pudełek również o d papierosów. w Sączu, nieudolnymi przecież żeby Żarliwie wreszcie kopiami, Teofila tymi Ociepki namiętnie przestać się niezdarnymi n i e staó było tłumaczył zajmować na świecie i jako „członek KC"(!!!)u bo przyzwoite i p o p r a w n o k o p i o w a n i e z różnych wzorów, z których w to tymi deformacjami, nawet o n a go nas mówiła w s z y s t k i m , n a w e t F r a n c u z o m i i n n y m z a g r a n i c z n i k o m , że O c i e p k a to jest d o b r y m a l a r z . A t o jest kłamstwo i o n z t y m walczył d o samego o s t a t k a . Czajce w ogóle t o chodziło t y l k o . o pieniądze, b o j a k o i m p r e s a r i o brała p o trzydzieści p r o c e n t o d o b r a z u , t a k że z t e g o z ł o ż y ł a się j e j n i e z ł a s u m k a . B o l e s ł a w S k u l i k p r o w a d z i ł przez pewien czas w y k S z sprzedanych przez Ociepkę obrazów i cen, j a k i e one uzyskiwały, b o w i e m T e o f i l prostodusznie, tywany dane lansowanie w świecie szkodliwego i złego malarza n o i p o k ł ó c i l i się. O n a n a p i s a ł a w którym Sówka pozostawał pod wpływem „ O d k i e d y go z n o m , n i g d y n i e był c z y s t y — Sówka o s w y m nauczycielu — mówi E r w i n j a się d o p i e r o później spostrzegł, że j e s t w n i m z i a r n o nienawiści. B y l t o d l a m n i e człowiek małej w i a r y . O n j a k coś r o b i ł , t o g o w c i ą g a ł o , t e n ś w i a t m a g i i g o w c i ą g a ł , ale o n m u n i e chciał wierzyć. N a l e ż y bezsprzecznie wierzyć, j a k się n a coś z d e c y d o w a ł o . O n p r ó b o w a ł t a k i c h r ó ż n y c h zaczepienio, a brakowało m u tej wielkiej punktów w i a r y i dlatego nie z b l i ż y ł się n a w e t d o s f e r d u c h o w y c h , j a k O c i e p k a . Co d o t e j n a s z e j im tego nauczyciela, g r u p y o k u l t y s t y c z n e j , t o m y ś l ą , że b r a k ł o m i s t r z a i o n i błądzili j a k b y p o omacku. B o l e k b a r d z o n i m chciał b y ć , ale d o t e g o n i g d y n i e dorósł. J a g e g z d ą ż y ł z a u w a ż y ć , p o d k o n i e c ż y c i a o n się s p o s t r z e g ł g d z i e i k i e d y zrobił błąd, ale już j e g o ciało b y ł o b e z s i l n e , już p o d d a ł się w s z y s t k i e m u . N i e m i a l s i ł y , ż e b y w a l c z y ć . N i e s p o t k a ł C y m u , t o n i k t n i e w i e . P e w n i e p a d ł o coś j e j n a u m y s ł i t a k n a p i ­ w życiu, szczególnie za m i o d u t a k i e g o , k t ó r e m u b y uwierzył d o sała. O n się t o g o t r o c h ę b o i i z t y m l i s t e m p o s z e d ł d o K a t o w i c , końca. T o s k r z y w i e n i e widać było u niego do Głównego n i g d y n i e był d o końca szczery, a n a t y j drodze mu powiedzieli: Związku N i e obawiajcie l i s t , że g o okres prowa­ dwudziesto­ zniszczy! Zarządu do niygo — p o sesji, w p e w n y m sensie podsumowującej zarówno Skulika. Ociepki. „ T y ż t o m u s i a ł o się ź l e s k o ń c z y ć — m ó w i ł B o l e s ł a w S k u l i k S ó w k i . Ze w z g l ę d u n a jasność w y w o d u cytuję pięcioletni wypy­ o t o , n i o zatajał p r a w d y . Z a w i s t n i k gromadził t e d o oskarżenia C z a j k i o „nielegalne i n a d m i e r n e w z b o g a c e n i e s i ę " i dzonej korzystał. U w a ż a ł , że w s z y s t k i e m u j e s t w i n n a C z a j k a - S t a c h o w i c z , wysforowała tyj szkodo j e s t , a l e c h c i o l b y m b y ć . D l a t e g o się n i e ż e n i ę d r u g i r o z . P i e r w s y Zżerała go zazdrość o sławę z d o b y t ą p r z e z m i s t r z a że się p o t e m godki. Z t y m i za inni. z n a k o m i t e g o n a i w n e g o m a l a r z a . S k u l i k biegał, pisał, donosił g d z i e mógł, Jak swojej kobiecie. W s z y s t k o Zawodowego Górników. się, w o r n n i c n i e m o ż e Tam zrobić. wyszło". własnej relacji stopień w t a j e m n i c z e n i a I W i e d z i o ł , ż e źle d ą ż y , u c i e k o ł j a k b y p r z e d t y m , b r a k o w a ł o mu sił w sobie, ale jego umysł b y ł t y m całkiem zaprzątnięty. T o g o z ł a p a ł o , a l e c i ą g l e coś m u b r a k o w a ł o , a t o b y ł b r a k t y j К r y k 1'aw, j e d y n y uczeń l o o z o f i o z n y wedle — m u s i się b y ć d o końca szczerym, b o , n i c p o n a d t o , n i e s t e t y , n i e m o m y ! T o o n j e j w liście pisoł, k a j był i co m u p o w i e d z i e l i , a o n a m u j e s c e p i s a ł a , że se s n i i n i t a k p o r a d z i , n o a l e n i c j e j z t e g o n i e n a w e t w oczach osiągnął (juk to T e o f i l u O c i e p k i , który, w i e l k i e j d u c h o w e j w i a r y . O n leż dążył d o tego. żeby m u D u c h sprawdzić?!) p o m a g a ł , w szczęściu m a t e r i a l n y m . O n b y ł p r z e k o n a n y , że j a k pierwszy w postaci opisanej powyżej przez Bole­ będzie t o głosił i t e m u służył, t o m u t o będzie p o m a g a ł o . Nie �m a n i c g o r s z e g o i g ł u p s z e g o , j a k t a k i e m y ś l e n i e . J e m u się z d a w a ł o , ż e t e g o D u c h a t o u d a m u się n a g o n i ć do roboty konkretnej, j a k b y t o p o w i e d z i e ć ? ż e b y m u w m ł y n i e kamień kręcił. T e o f i l O c i e p k a t o był n a p e w n o robociarz i był wewnętrznie b a r d z o u c z c i w y , t y l k o o n i o t y m n i e w i e d z i e l i , b o b y ł za s k r o m n y . B y ł też p r a w d z i w i e n a w i e d z o n y , a c i jego u c z n i o w i e , j a k choćby z k o ł a n a s z e g o , n i e c h c ę m ó w i ć i c h n a z w i s k , b o się d l a Ociepki wyparli, gdyby wygody m i e l i jakieś s u m i e n i e , jakiś wewnętrzny w y r z u t , t o b y n i e r o b i l i t a k i c h błędów w życiu, j a k chociażby B o l e k S k u l i k . M o g l i b y się w z n i e ś ć n a w y s o k i s z c z e b e l d u c h o w y , a t a k i n o b a b r a l i się w b ł o c i e . T o b y ł a t a k o w a l k a , j a k b y c z ł o ­ w i e k a d z i k i e g o , k t ó r y c h c e coś o s i ą g n ą ć , a n i e w i e j a k , i p r ó b u j e zarzynać drugiego. W życiu j e d n a k zawsze w końcu jest zwy­ cięstwo d u c h a n a d materią. S k u l i k n i e k o n s e k w e n t n i e pracował n a d wolą swego umysłu i ciała i z t e g o p o w o d u n i e osiągnął w y ż s z e g o s t o p n i a w t a j e m m c z e n i o . J o t y ż m a m z t y m t r u d n o ś c i , a l e w i e m o s w o i c h słaboś­ c i a c h , dlatego n i g d y n i e sięgam n a w y ż y n y , b o t o d l a m n i e n i e jest teroz możliwe. J e s t e m żonaty i dlatego p o p r o s t u n i e próbują. J a się t y m b a w i ą , j o w t o w i e r z ą , a l e z a w s z e t r z e b a c z e k a ć . To j e s t j a k n a t c h n i n i e , co c z a s e m p r z y c h o d z i d o człowieka, j e d n a k samo! Musi a samo przecież przyjść, t y człowieku możesz n i c z e g o n i e osiągniesz. W i e r z ą , niekiedy że jeszcze chcieć, do mnie p r z y j d z i e , m i m o t e g o j a k żyjo., b o k i e d y d u ż o się r o z m y ś l o , t o j e d n a k s f e r o d u c h o w o m o p e w n ą p a m i ę ć o t o b i e i z a w s z e m a się kontakt ze s w o i m b e z o s o b o w y m ja — t a k b y m t o określił — które gdzieś t a m w n i e m a t e r i a l n e j p r z e s t r z e n i istnieje. J a u w a ż a m , że m a l a r s t w o n i e p o l e g o wyłącznie n a m a l o w a n i u , z n a c y n a s a m y m m a l o w a n i u , ale n a kształtowaniu swojej osobowości. To jest jodynie ważne: jacy jesteśmy, I I . 1 1 . Autoportret, olej/pł./wym- 6 4 , 6 x 4 9 , 5 c m ; i l . 12. B . S k u l i k i l . 1 3 , 1 4 . N o t a t k i B o l e s ł a w a S k u l i k a z l e k t u r : Stanisław Przy­ byszewski pozujący d obrazu ffuJetetcza i s c e n a Wygnania z Baju 0 własnej takie jest nasze m a l a r s t w o . A t e c h n i k a ? T o n i e ważne. T o z czasem p r z y ­ psuł w s z y s t k o t e n p r y m i t y w n y m a t e r i a l i z m . N o a S k u l i k poszedł c h o d z i s a m o . T e c h n i k a t o r z e c z n a b y t a , l i c z y się t y l k o w i e d z o n a sekciarstwo, t a k t o można nazwać. J e m u t o widać więcej o d ­ duchowo, p o w i a d a ł o , b o o n m i o ł d z i w n a t a m e n t a l n o ś ć . W i ą z o ł się p o m i ę d z y którą możesz być posiadasz. Ona stanowi o t y m jakim dużym artystą! m y ś l a m i a n a s z ą m a t e r i ą i p r z e z t o n i e p o t r a f i ł z b l i ż y ć się d o G d y b y o n i t u m i e l i oparcie o jakąkolwiek religio wschodnio Boga. Zawsze go odrzucol i t o go t o już byśmy d u c h o w o wyżyłi. Choćby o b u d d y z m , o h i n d u i z m , J e g o ówczesne w y p o w i e d z i pokonało." dotyczące f i l o z o f i i wyznawanej o c o k o l w i e k , w t e d y myśli i c h b y ł y b y bardziej czyste, t a egzotyka w j a n o w s k i m k r ę g u o k u l t y s t y c z n y m są j e d y n y m i i o s t a t n i m i j a k i e epiej udało się b y i c h ściągała, ale n i e m i e l i t a k i e j m o ż l i w o ś c i , a jeszcze zanotować. P R Z Y P I S Y W e r s j a f r a g m e n t u t e k s t u którą opublikowało w „ P i s m o " , K r a k ó w , 1 9 8 4 , n r 1 , s. 8 7 — 1 0 4 W l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u d a t a śmierci R o s e n k r e u z a p o ­ d a w a n a jest n a r o k 1484 P o r . : J e r z y P r o k o p i u k , Buch Bóżokrzyżowy a medytacja, w p r a c y z b i o r o w e j p o d r e d . J . P r o k o p i u k a : Medytacja — historia i zainteresowanie, War^-iwskie Centrum Studenckiego R u c h u 1 2 3 T o t . : S . D e p t u s z e w s k i , i l . 1—5; Naukowego, Warszawa 1981 * Czajka n i g d y nie była członkiem К С , n i e pracowała n a w e t w W y d z i a l e K u l t u r y К С . Także n i e p r a w d z i w a jest wersja o przy­ czynach l i k w i d a c j i „Myśli W o l n e j " (Red.) P o r . J . R . , Bóżokrzyiowcy. Zarys dziejów i doktryny, „Wisła" 1937 5 J. Świderski, 11. 8—8, 9, 11. �*** LISTY RÓŻO KRZYŻOWCÓW (WYBÓR) świata List nr 1 zewnętrznego, przekazywane nam dzięki n a s z y c h przekaźników określanych j a k o pięć T w ó r c z a siła Z t y c h obrazów d u c h o w y c h wyciągamy abstrakcyjne w n i o s k i m y ś l i o przedmiotach zaobserwowanych G d y E g o , w czasach o p o k i l e m u r y j s k i e j , objęło w posiadanie s w y c h n o s i c i e l i , n i e miało jeszcze m ó z g u a n i k r t a n i . A b y w y r ó w ­ n a ć t e n b r a k , część s i ł y t w ó r c z e j , k t ó r a d o t e j p o r y b y ł a w y ­ k o r z y s t y w a n a t y l k o w c e l u z a c h o w a n i a g a t u n k u , została s k i e r o ­ w a n a d o b u d o w y t y c h organów, które z k o l e i p o w i n n y wić Ego myślenie i możliwość przekazywania umożli­ myśli innym. Z t e g o , że myśli powstały za p o m o c ą siły twórczej w y n i k a , że również o n e posiadają glos, znaczy siłę t w ó r c z ą . T w ó r c z y m t o iż s ł o w o w y p o w i e d z i a n e posiada jest siłę z a o s z c z ę d z o n a siła t w ó r c z a (płciowa), pozostanie znacznie Siła duchowej silniejsze seksualna działania musi dyspozycji umysłowego i t o działanie niż l u d z i , k t ó r z y l u b fizycznej do być swe siły albo w świadomie budowniczej, a nie zostanie zmieniony to wywoła ona choroby nerwowe kierunek jej i zakłócenia jedynie działania, uczueiowo-umys- łowc. Z a pomocą w naszym otoczeniu. W n i o s k i siły w o l i r z u c a m y jakaś ideę n a e k r a n i n t e l e k t u , g d z i e p r z y j m u j e o n a postać rzeczową w f o r m i e przyciągając materiał rozumienia z kręgu myśli, myśli k o n k r e t n y c h . T a f o r m a m y ś l i u b i e r a się z a z w y c z a j w m a t e r i a ł o d c z u ć otrzy­ mywany żywą. z ciała doznaniowego, Następnie myśl oddziałuje stając się t y m s a m y m na mózg eteryczny i poprzez odpo­ w i e d n i e c e n t r a m ó z g o w e i n e r w y p r z e k a z u j e siłę ż y c i a d o m i ę ś n i , które z kolei wykonują Myśli zawierające n a ciało d o z n a n i o w e odpowiednie obawy działanie. i kłopoty działają niszczycielsko i hamują rozwój d u s z y . Ciało doznaniowe, którego prądy, w n o r m a l n y m stanie, płyną długimi, równomier­ nymi f a l a m i , poprzez kłopoty zmienia się w zdrętwiałą masę, w k t ó r e j m i e j s c a m i o s a d z o n e są m a ł e , d r g a j ą c e p u n k t y ; w gorszym odpowiedzialnej służbie u s z l a c h e t n i a n i a r o d z a j u l u d z k i e g o . J e ż e l i będzie zmniejszoną będzie trwonią. wykorzystana pracy te t o idee. również twórczego. L o g i c z n y m z t e g o w n i o s k i e m j e s t t o , że jeżeli zostanie duża ilość siły d l a działania zdolnościom zmysłów. z tych przypadku drgających ciało doznaniowe punktów. Czyni składa to w podjęcie k o n i e c z n y c h działań mających się końcu niemożliwym n a celu poprawienie sy­ t u a c j i powodującej owe kłopoty i z m a r t w i e n i a . L o s o w y c h porównać można d o marznącej temperaturze p u n k t wody, naj­ wyłącznie osiągając dzięki ludzi niskiej zamarzania. O b a w a wyrażana wątpliwościami i p e s y m i z m e m może rów­ nież b y ć porównana d o marznącej w o d y , g d y ż ciało doznaniowe e f e k t e m d z i a ł a ń z a r ó w n o m ó z g u f i z y c z n e g o j a k toż i e t e r y c z n e g o tego, który m a stale tego t y p u myśli, jest p r a w i e nieruchome. oraz i n t e l e k t u . O d b y w a J e s t o n n i e d o u r a t o w a n i a w sensie p s y c h i c z n y m , n i e j e s t m o ż l i w a Myślenie jest bardzo s k o m p l i k o w a n y m procesem, który jest się t o w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : j a k o E g o z a w a r c i jesteśmy bezpośrednio w p r e c y z y j n e j myśli abstrakcyjnych, osobistej aury. Tutaj które wytworzyliśmy zawarte są wrażenia substancji obszaru w kręgu naszej przechodzące ze z m i a n a jogo s t a n u a n i p r z e z słowa a n i przoz u c z y n k i . Jeżeli p o z w o l i m y t y m n i s z c z ą c y m m y ś l o m dojść d o n a s z e g o umysłu, s p o w o d u j ą o n e s t w a r d n i e n i a ciała d o z n a n i o w e g o i utwo- 73 �..^ Z ' * W . ... b.OS 1 N K B E . U 2 E 1 . " G E M E I N S C H A F T « , ROSJNKREU2SR-PHILOSOPHIE - ERG/WZllNCSKURS А». jKtWS Brief 'Ладене! id- 1 B i e q^buplertarhe K r a f t d e r G e d a n k e n . Hie sir ben S g ć ^ u n g S t ^ Z.ur Z e i t d e r l e m u r t a e h e n E p o c h e . B i s dee E g o von a e i n s n T r a g e r n E a s u t e r g r i i f . Ьееаи e s w e d e r eln G e n i m e o c h e i n e n K e h l k o p f . U m d i e e e n M a a g e l Łuazugletehen, w u r c e eln T e l l d e r s c h d p f e r i s c h e n K r e f t , d i e b i e h e r n u r f u r ate F o r t p f l a n i u n g verwefide: w a r d e n w a r . n a c h eufwarte g e r l c k t e t s u m B a u 6 1 e * e r Orgar.*, d i e d * m E g o e r m 5 g 3 l c h e n eollten, z u der.!<e:i und веще GedanfeeK a n d e r e n raltłatellen. E t e r a u s . deB d i e Gedanfcen v e r m l t l e l s d e r e c h s p f e r l e c h e n K r a f t e r w o r o e n ^ r d e n . ergifei e l c h , dafi a l e » с Ь С р ? е г » Л e i « d . D i * Sttełme l e t g l e i c b f a l i e e c b u p f e r i a c h . d . b . dee g e s p r o c h e n e W o r l Ьев1ш die K r e f i , a e b e p f e r i e r f i « u v i r W e n , « « d 8-war a s s dera g l e i c h w i G r u n de, R S i t t & c l f w e i l e s s e l d e n U r s p r u n g Id d a r s c h a p j e r i e c h e n K r a f t h u t . D e r l o g U c h e ScMufi d a r a u e l a t ; W e n » dip e c h o p f e r l e c h e G e s c h l e c h t e l t r a l t a u r g e s p a r t w i r d , etebt una e i n g r o f i e r e r B e t r a g a n K r a f t fftr den O t n » v o r g a n g z a r v e r j S ^ u n g , und s n s e r Berilcv«rm6gea w i r d bedeuteiui e t a r k e r e e l n a i a d a a j e r.ige е ш е » Meftschen. d e r d i e e e K r a f t v e r g e u d e t . D i e e e x u e t l e K r a f t miiirte In enter an№auenden geietlgen Oder k e r p e r l i c a e n A r b e i t o d e r i m v e i ^ m t w o r tuoKabttwn&'.en Q . e n s t e an d e r I T e r e d i u i ^ dee'Menact-,enge#eWeŁhtca bentr*.. w e r d e n . W i r d e l e l e d i g i i e b u m e r d r O c k t anetatt utngewaftdelt, s o ruft s i e E c h l i e S i i c h n e r v e e e K r a n a n e i t s n . G e f Q b l a . and C e d a n k e n e W r u n g e n b e r v o r . « . «~»!i"Ji« •iW W . Nr, W,.a.J*&' lists "Tjanken i&t.eitŁ«eJtr,i«ltni>ltóierter V o r g a n g . d e c j t i c a t n u r dBB y b s s i a c b e Oehittt. a o n d e m a n c b d a a a t h e r i a c b e Q e f e i ^ n j u i t l d e n ^ n t p u n d g n g K l e l b y n d denJntsĄeM, der. tjeasnaenlt&rper, i n A n s p r u c b n i m t n t . D i e s getn^tolgendurrfvaCen v a n a t a x t e n ^ W i r a e l b e r a l e E g o betatigen.-uns u r m u t t e l b a r i n d e r feir.er. S u o a t a t i i dee B e r e i c b a d e r aoatralcteti Oenanlcen, d i e t f i r inr.erhalb df:a U f k r e i s e e u n e e r e r p e r e s o i i r b e n A a r a i m e t n s e b e a aaagearbeitet (apectailzed) hjiben,_ i i i e r w e r d e n w i r d a r v u n d e r a u S e n w e l t k ^ m n i e n d e n E i n d r u c i t e g e w a n r j . ' d i e d u r c b d i e ^ŁbigkeitOT t m s e r e r T r S g e r , die w i r a i s u n e e r e :w ^.innej^zeicnnen. ans vermtttelt werden. ńue .^ieeen g e i a u g e n B i l d e r n Z i e h e n w i r d i e a b s t r a k t e n S c h l t l s s e Qbrr die D i r g e , d i e w l r i n n n s e r e r 15t«gebung beebedbtet baben. C l e a e S c b l t b i s e etnd Irtean, V e t ' t n f l g e d e r Willenfiitraft w e r f e n (project) w . r s i n e I d e e auf dan l^ip.iJeltt, wo a i a ge^enetandlicbe G e s i a l t a l e G e d a n k e n f o r m s n n i m r e t . m d e m Eic Veresandeeetoff a u s detn B e r e i c t t d e r aonareten Gedar.k-pn r i n r e i-m s i r h f-.erjmzieht. D l e a e G e d a a k e n i o r m bokteidet a i c b gewobnlirit m i : E n . o ; i № ^ . stoff, c e n t i e aus d a m Empftndtntgeleib /iebt u:id [tu.-vh oeti a:e if.^eiKj.ec-i' v v r d . I>abn v e r m a g o a r G e d a n k e attf d a s f n n e r i K c h e C e o i r n eu v : r i ( c ; i unci :..e L ^ i e n a i L r a f t d u r c h die geeigaeten tieblm/.ent.-en und Xc: v a n v o r w a ; t.-.-uepiocn z u den w l l l k u r t i e b e n M a e k e b t , welcbe dtu e ! i o r f i e r i i r l i e il.'.ri^lung gt^-uh ^*V*4-,< У» A+MJ&SJ »•«•«. . W . л'й<Й,у «У» 4 G e e a u k e n d e r Pv^rtt.i und C r a K u m m e l ' S wjHien ^ c ^ ' dur.ijaleib ein u:w heir.nten d i t E n t w i c k t u n g d e r S e e l rzy się j a k b y s t a l o w y czajenia pancerz, w którym człowiek W i e l k ą rolę w r o z w o j u ludzkości o d g r y w a Eter z powietrza, którym oddychamy, całego naszego otoczenia. N a j s k r y t s z e zawiera z najwyższych ciała, List nr 2 przyzwy­ dokładny w n i e j , zostają p r z e k a z a n o jako sędziowie jest ujemnym atomem w pośmiertnym jedną Obrazy żyjącego życiu ludz­ kim. ż y c i a w y ż s z e g o S p e c j a l n e z d o l n o ś c i i t a l e n t y n i e k t ó r y c h l u d z i , n i e są d a r a m i n a t u r y a t y l k o właściwościami osiągniętymi przez pracę i Wszyscy mogą egzystencję Oprócz M y ś l i o d ż y w i a j ą się t w o r z y w e m c i a ł a i z n a n e j e s t n a u c e , że niszczące myśli, obawy, złości, p o p ę d y i rozpusta są t y m i , k t ó r e n i s z c z ą s i ł y o c h r o n n e o r g a n i z m u , p o w o d u j ą c zmniejszoną dojść do materialną, prawdy jak i o wędrówce również duszy uzyskać togo można poznać Prawdę, a n a w e t odporność n a c h o r o b y . jego Człowiek pogodnego uspo­ Ego żądzo te trud. poprzez zdolności. rozwinąć i s t a n u zależy, Ego władzę r a k t e r z e d e s t r u k c y j n y m i c i e s z y się l e p s z y m skim. k t ó r y się m a r t w i . P r z e z m y ś l i m i ł o ś c i , z a d o w o l e n i a i d o b r a , b u d z i ­ podobne uczucia jednocześnie do siebie u swoich ludzi współtowarzyszy, o podobnj^ch przyciągając właściwościach. d e l i k a t n a i w ł a d c z a siła m y ś l i m o ż e b y ć w y k o r z y s t a n a w uzdrawiających. jest w Również stanie dzięki myślom unieść się p o n a d m a t e r i a l n y m i z e t k n ą ć się z Ta celach a b s t r a k c y j n y m , czło­ otaczającym go światem Bogiem. o przyjaźni, pomocy nosicieli odbudowane Budowa i jakość średnia, o d p o w i e d n i o j a k mało poprzez w ciało życia, właściwości może tego są p i z e d wykonać życia może być dobra, realizacji ziem­ zła albo do wiadomości u z y s k a n y c h przez te p r a ­ ziemskich. działanie, życiu. każdym życiem f o r m y , j a k również i c h doświadczeń u z y s k a n y c h w egzystencjach stając Te się cudowne coraz narzędzia bardziej poprzednich ulepszano istotną są pomocą Dzieła. Czas, p o t r z e b n y d o r e a l i z a c j i p o z y t y w n e g o wego, Jeżeli stale m y ś l i m y o p t y m i s t y c z n i e — j a k dużo, względnie o d których ze s w e g o z a d a n i a , z b i e r a n i a d o ś w i a d c z e ń %v k a ż d y m Praformy z d r o w i e m niż t e n , p o s i a d a różne i n s t r u m e n t y : ciało f i z y c z n e , i i n t e l e k t . Są o n e n a r z ę d z i a m i , s o b i e n i a , pobożnej n a t u r y i pełen Aviary m a m n i e j myśli o c h a ­ wiek r o z w o j e m boską. negatywne, my n a d obraz myśli, doznania i uczucia f o r m i s t n i e n i a w y t w o r ó w ciała żyjącego. a b y służyły P r a c a piodświadomość. zostają p r z e k a z a n e d o płuc a następnie d o k r w i . K r e w zawarte z m y ś l ą c y i v t a k i s p o s ó b o d c i n a się w k o ń c u o d ś w i a t a . zależny je3t o d pracowitości. s t a l i ś m y ze z w y c z a j n e g o Gdy rozwoju ducho­ tylko letargu i zaczynamy wytrąceni zo­ się r o z w i j a ć , p o ­ i n n y m — z m i e n i a się o d p o w i e d n i o k o l o r n a s z e j a u r y . N a s z e c i a ł o w s t a j e p y t a n i e — co należy d a l e j czynić. O d p o w i e d z i ą n a t o jest jest wywierają p r a c a człowieka n a d p o p r a w i e n i e m i u d o s k o n a l e n i e m s w o i c h n o ­ przynosząc s i c i e l i i s t a ł e z a t r u d n i e n i e i c h м- s ł u ż b i e l u d z k o ś c i . P r a c a n a d r ó ż ­ z d r o w i e i materialną pomyślność. Jest t o t y l k o jeden z przykła­ n y m i ciałami p o w i n n a przebiegać równocześnie. Ciało n i e m o ż e wyrazem pozytywny dów naszego wpływ stanu ducha. Dobre mj-.śli n a nasze ciało, nasze otoczenie, potwierdzających prawdziwość słów Chrystusa, n a m będzio w s z y s t k o , jeżoli szukać b ę d z i e m y p r z e d e Królestwa Bożego i Jego sprawiedliwości. 74 że elano wszystkim być p o d d a n e jakiemuś w p ł y w o w i , n i e czyniąc t e g o samego w s t o ­ s u n k u d o i n n y c h . Sensem p r a c y n a d ciałem j e s t jego z wyższym J a . Jeżeli zastosowana zjednoczenie z o s t a n i e świadoma staranność �h i g i e n y i d i e t y , ciało f i z y c z n e wyciągnie z tego zasadniczo rzyści. Oddziałuje w pewien t o również sposób n a ciało ko­ życia i ciało ż ą d z y , g d y ż z i m ezyściejszego materiału z b u d o w a n o ciało f i z y c z n e , t y m lepszej jakości będą jego cząsteczki. jest Jeżeli na ścieżce ewolucji j ą ze s t r o n y f i z y c z n e j , kręgi, ciało życia i ż ą d z y pozostaje uzmysłowieniu z t y m , że l u d z i o m ł a t w i e j m o ż e p r z y j ś ć z e t k n i ę c i e się z d o b r e m niż g d y b y używali zepsutego Rozwój ezoteryczny rozpoczynamy zaczyna się wtedy, kiedy pracę n a d ciałem ż y c i o w y m . Podstawową dopiero zasadą b u d o w y ciała ż y c i o w e g o j e s t p o w t ó r z e n i e . D l a t e g o g d y poprzez ważnym jest, c z y n y i s ł o w a d a j e się w y r a z p r a w d o m duchowym. P r z y w ó d c y ludzkości, a b y n a m pomóc, używają m o d l i t w y j a k o środka pozwalającego panować c z y s t y m i ś w i e ż y m m y ś l o m p o n a d ciałem ż y c i o w y m . Jeżeli modlitwy do nasze ciało Boga i oczyszczamy Niezmiernie stany są p r a w d z i w e , unosimy się życiowe. ważną rolę, g d y c h c e m y jednoczące niezauważalnie osiąga wyższy a l b o k r z y w ą l u b f i g u r ą 8, j e ż e l i w i d z i m y się w j a k i d u c h o w e j . W f i g u r z e 8 są d w a punkcie nieśmiertelnego środkowym. ducha, Kręgi te rozwijającego służą się Ja. J e d e n z kręgów oznacza życie w świocie f i z y c z n y m , o d u r o d z e n i a się aż pożywienia. to ją z a r ó w n o w fazie f i z y c z n e j j e d n a k z w r a c a się u w a g ę j o d y n i e n a h i g i e n ę i p o ż y w i e n i e , o s o b i s t o t a k samo nieczyste j a k poprzednio, i przez s t a n świadomości. D r o g a e w o l u c j i j e s t spiralą, jeżeli p o t r a k t u j e m y d o śmierci. Przez cały t e n czas człowiek, przez każde działanie i każdą m y ś l , sieje z i a r n o i p o w i n i e n zebrać za t o p e w n ą sumę doświadczeń. pomnaża, Tak owocowanie j a k staranność ziarna, tak i i troskliwość praktyczne n a u k i życia i doświadczeń z naszego otoczenia, bardzo zastosowanie pozwoli na to, a b y p r z ó d d r z w i a m i ś m i e r c i n a s z e J a z n a l a z ł o się b o g a t e w o w o c e życia. Kiedy przeminie obioktywna praca naszej egzystencji, zakończony będzie Dzień Działania, w t e d y J a zaczyna tywną pracę a s y m i l a c j i , która będzie w y k o n a n a pobytu w niewidzialnych światach, w subiek­ czasie jego znajdujących się między uwolnić d w a wyższe śmiercią a n a r o d z i n a m i . T o właśnie j e s t s y m b o l i z o w a n e p r z e z d r u g i e t e r u o d d w ó c h niższych spełnia k o n c e n t r a c j a . Z dwóch krąg f i g u r y 8. K i e d y J a osiągnie ś r o d k o w y p u n k t l e m n i s k a t y , k t ó ­ piorwszych powstaje konieczne, w t e d y ciało d u c h o w e . R o z d z i e l e n i e t o j e s t a b y umożliwić poszukującemu świadome uczestnic­ r y d z i e l i świat f i z y c z n y czy królestwo, w o d psychicznego, którym w zależności o d tego J a się w ł a ś n i e znajduje, opuszczone t w o w świecie w y ż s z y m . Jeżeli m o d l i t w a p o c h o d z i z b e z w a r u n k o ­ j e s t p r z e z n i e c z y też następuje w s t ą p i e n i e , następuje k u l m i n a c j a wego, w s z y s t k i c h zdolności i talentów n a b y t y c h w p o p r z e d n i m zbiór czystego o d d a n i a się i d e o m stoi ona wyżej niż zimny myśli. J a może je w nadchodzących d n i a c h życia zgodnie Większość l u d z i opuszcza ciało ż y c i o w e z t y m s a m y m tem­ p e r a m e n t o m , z j a k i m go objęło. Poszukujący m u s i j e d n a k p l a n o w o p r z e z w y c i ę ż y ć w s z y s t k i e p r ó b y o p a n o w a n i a go p r z e z ciało d o z ­ r nań. M u s i o n , w s z l a c h e t n y m dążeniu, zwalczać miłość własną dążąc d o o p a n o w a n i a i n n y c h l u d z i , j a k również pożądanie mająt­ k u , władzy, sławy. W y b u c h t e m p e r a m e n t u może doprowadzić d o zatrucia całego systemu cielesnego. kultywować równomierny temperament życia powinien pośród s k a r g i ataków codziennego. Jednym lekt, Poszukujący t r u d n o jest rozwoju jednak ludzkości. intelektu, jest kosmicznej, — Bezcennej go na obecnym inte­ stopniu przy opanowywaniu planu ewolucji wolne wartości ducha jest i dokładne s t u d i u m intelekt które instrumentów opanować szczegółowe ponieważ abstrakcyjnych a l b o w y k o r z y s t a ć a l b o m o ż e dać i m zmarnieć. O d w y k o r z y s t a n i a , tych w zdolny są jest od l u d z i o m o d e r w a n i e się o d t a k z w a n e j do ochrony egoizmu i myśli umożliwiają i powszechnej egzystencji zdolności życiu turze, trzymając ćwiczeniom: koncentracji, m e d y t a c j i , obserwacji, rozróżniania, naśladowania i ubóstwiania Najwyższego. J e s t ostatnim k r o k i e m , przez który człowiek łączy się ze całego j e s t e s t w a i d z i ę k i t e m u osiąga n a j w y ż s z y c e l , j a k i o s i ą g n ą ć aż p o D z i e ń to źródłem powiedzianego którą obowiązek i czynów służenia ludzkości. P o w t a r z a n i e wyrażających się t a k ż e w prawidłowych działaniu, jest myśli najkrótszą wynika następuje którego lekcje jakkolwiek jasno, proces życia Ego. której Jeżeli egzystencja prze- działań, że „przyrost po wszczepione będzie samo osiągniętej śmierci, w w Różnica którzy w o wiele temperamencie za i c h podział n a d w i e Ego, doświadczenie. potrze­ szybciej doświadczenia i dlatego potrzebują p r z e s t r z e n i działania. czasie świadomość w o l n y i żmudny proces o d p o w i a d a m a s , są j e d n a k P o j e d y n c z y , czerpują zw3'czajne duszy" „działalności" w życiu f i z y c z n y m , powtórzenia będą zapomniane Ten wyjątkowo bom jest wy­ większej odpowie­ klasy. J e d n a z t y c h k l a s , w i o d ą c a p r z e z o d d a n i e się C h r y s t u s o w i , i d z i e w s w y m d z i e l e życia, z a g ł o s e m s e r c a , są t o c u d o w n e c h a r a k ­ t e r y , płomienie miłości w cierpiącym świecie, n i g d y n i e k i e r o w a n e przez powody Rozum ludziom Podstawą m e t o d y r o z w o j u duchowego Różokrzyżowców jest duszy" niższa, się z d a l a o d w s z y s t k i c h „ z b ę d n y c h " przez proces e w o l u c j i w y m a g a można Połączenia. ,,wzrost natura w t e d y p o z o s t a n i e z t y ł u n a d r o d z e d o s k o n a l e n i a się. Z u p r z e d n i o Wciągnięcie i n t e l e k t u we władanie d u c h a możliwe jest dzięki następującym zależy zadowolona m a r z y swoje życie w m e t a f i z y c z n y c l i m e d y t a c j a c h o B o g u i N a ­ dzialna konkretnej. i talentów będzie p o l e g a n a t y m b y j e ś ć , p i ć i w e s e l i ć się l u b j e ż e l i c z ł o w i e k za z najważniejszych życiu. ze s w ą w o l ą egoistyczne, gotowe poświęcić jest z n a k i e m r o z p o z n a n i a pomóc w i c h dążeniu swoją wygodę. klasy drugiej. A b y t y m do poznania, zostają założone b a r d z o wcześnie s z k o ł y misteriów', ukazując d r a m a t świata i g d z i e szukającej duszy odpowiada się na pytania dotyczące prze­ szłości i p r z y s z ł o ś c i r o d u l u d z k i e g o . i najpełniejszą drogą d o B o g a . D o c h o d z i m y p r z e z t o d o świado­ mego wyobrażenia podstawowej jedności wyższych żyjących, t o znaczy wszechświata j e d y n i e tyle, ile m u sami dajemy. Teraz K i e d y p o ś m i e r c i o p u s z c z a m y n a s z e ciała i i d z i e m y d o c z y ś c a , do j e d n o ś c i j e d n e g o i ze W s z y s t k i m . O t r z y m u j e m y o d jednak rozwija w się p r z e d odwrotnej nami panorama naszego poprzedniego kolejności, b y ukazać n a m działania jesteśmy dłużnikami, ale m o ż e m y zapłacić nasze długi przez dos­ czyny. k o n a l e n i e n a s z y c h n o s i c i e l i i p r z e z służbę d l a d o b r a ludzkości, t a k liśmy aby wieczorne ćwiczenia, t a k a b y każdego w i e c z o r u przeżyć t o nasze s t a ć się g o d n y m i wyniesienia na wyższy stopień rozwoju życie duchowego. czując Czuć w t e d y innym. Winniśmy czyśćcowe, na jakie ostro każdy przeżyjemy naukowej zbliżymy egoizmu w w danym egzystencji ból, j a k i sposób dniu po na tej drodze, jest sobie Tylko i j a k i e są d o n i e g o w a r u n k i wstępne, studiujący p o w i n i e n zda­ w a ć s o b i e s p r a w ę z t e g o , że cała l u d z k o ś ć r o b i p o m a ł u p o s t ę p y nasze zasłużyliśmy, w śmierci zaplątanie t o n sposób i na drodze Największym się w i jedyną ochroną p r z e c i w t e m u jest rozwinięcie pętli wiary, sympatii. Jeżeli studiujący d o b r z e przemyślał p o p r z e d n i e A b y d o k ł a d n i e j z r o z u m i e ć , z c z e g o s k ł a d a się w t a j e m n i c z e n i e przysporzy­ prowadzić się d o c e l ó w w t a j e m n i c z e n i a . o d d a n i a i wszechogarniającej W t a j e m n i c z e n i a wzmożony podobny ból s p r a w i o n y i n n y m . rzeczywistość niebezpieczeństwem L i s t n r 16 będziemy życia i ich przy­ argumenty, p r a w d o p o d o b n i e poją} analogię między d r u g i m kręgiem e w o l u c j i w czasie a krótkim kręgiem n a D r o d z e P r z y g o t o w a n i a . Powinno b y ć j a s n y m d l a każdego, że n i e m o ż n a t e j p r a c y w y k o n a ć z a kogoś, 75 1 �. и л j a t ; ш о m o ż n a z a k o g o ś jeść p o ż y w i e n i a f i z y c z n e g o i p r z e ­ który s y m b o l i z u j e wytwarzającą nieść n a n i e g o waną m a r s o w y m w z r o s t i silę. M u s i s z p o s i a d a ć ż ą d a n ą d o w t a j e m n i c z e n i a silę l u b n i k t n i e będzie mógł cię wtajemniczyć. Jeżeli ją posiądziesz, staniesz w t e d y n a P r o g u własnym wysiłkiem i będziesz miał p r a w o jemniczenia. Uświadommy sobie wta­ m o c n o , że w t a j e m n i c z e n i e jest ceremoniałem zewnętrznym, ale doświadczeniem nie wewnętrz­ n y m , które u c z y j a k przez życie w Czystości i Służbie, może b y ć wykorzystana nagromadzona we wnętrzu siła. O k u l t y s t y k a t r a k t u j e k r e w j a k o gaz płynący żyłami i a r t e r i a ­ mi. NOUR przedstawia materialnej lub r ó w n i e ż siarkę i fosfor, manifestacji myśli. ducha. Symbolizuje jako istotę troli nad swym trwałe ludzką nosicielem. ziemskie RAUCH ciało, marsowy m u dokonywać IABESHA — po dla powietrze rozum, Ego racjonalnej kon­ ziemia, reprezentuje przy narodzinach wykrystalizowane o d niego konieczne •— o z n a c z a Ego, otulone w i pomaga nosiciela i oddzielone Miesięczna lekcja dla uczniów, styczeń 1979 ciepło czerwoną k r e w , nałado­ żelazem i energią. śmierci. K a m i e ń M ą d r o ś c i t w o r z y się p o p r z e z c i ę ż k ą p r a c ę i d o ś w i a d ­ K a m i e ń czenie. B e z wysiłku n i e p o w s t a n i e n i c wartościowego, a i m b a r ­ m ą d r o ś c i dziej Najwyższą zdobyczą również w zbliżającym ludzkości w naszym okresie, jak się o k r e s i e W o d n i k a n i e j e s t j a k i e ś m a ­ wartościowszy Legenda o jest c e l , t y m cięższa Kamieniu jest Filozoficznym, praca. wyjaśniająca jego konstrukcję j a k o połączenie w o d y i o g n i a , m a swój początek w e t e r i a l n e , społeczne c z y k u l t u r a l n e o d n o w i e n i e . J e s t t o , w p e w n y m wczesnej sensie, starań mający wybudować Świątynię Salomona bez uderzenia młotkiem, przemiana z e b r a ł m e t a l e ze w s z y s t k i c h k r a ń c ó w ś w i a t a i w ł o ż y ł j e d o p i e c a , kulminacyjny ludzkości. Jest to punkt wszystkich tworzenie Kamienia ważniejszych Mądrości, l u d z k i e j siły twórczej. K a ż d a i s t o t a l u d z k a m a w sobie możli­ aby się historii wolnomularstwa. wzajemnie wymieszały. wość s t w o r z e n i a K a m i e n i a Mądrości, i w czasie p o ciężkiej p r a c y , Kaina, będzie ją mogła H i r a m a , a b y wlać r o z t o p i o n e Wierzono mianą urzeczywistnić. w ś r e d n i o w i e c z u , że a l c h e m i c y p r a c u j ą n a d p r z e ­ metali nieszlachetnych kami byli jednak uczniowie w złoto. wyższej Prawdziwymi wiedzy alchemi­ okultystycznej, Hiram Hiram synów Setha. I n d y w i d u a te, poprzez Boga Adama Jedynym ludzkie Mądrości Filozoficznego). jest to w którym się t o c z y n i rzeczywistości jest alchemia ciało duchowa, Próba mieszaninę i Ewę, szpiegów potomków i s p o w o d o w a ł y eksplozję. H i r a m skoczył wtedy do c e n t r u m ziemi, gdzie spotkał swojego p r z o d k a K a i n a . K a i n dał m u n o w e Słowo i n o w y Młot, któro w t r a k c i e upływu czasu p o w i n n y umożliwić laboratorium, w bowiem potomkiem Księżyca J e h o w y , były s p o k r e w n i o n e z wodą. Nalały one d o wrzącej m a s y i został p o p r o w a d z o n y (Kamienia był ducha ognia. otrzymaną w piecu, do f o r m y , była sabotowana przez W p o ś w i ę c i l i się o d k r y c i u f o r m u ł y w y t w a r z a n i a K a m i e n i a budowniczy, jezioro, przeźroczystą do f o r m y w o d y Różokrzyżowey Abiff t e n zaś b y ł p o t o m k i e m L u o y p e r a , a p r z e d m i o t e m i c h studiów była p r z e m i a n a n i s k i e j n a t u r y w d u c h a . t y m sensie p r a w i d ł o w e j e s t s t w i e r d z e n i e , że Abiff, wymie­ szanie przeciwieństw — o g n i a i w o d y oraz u f o r m o w a n i e K a m i e n i a Mądrości. Również Objawienie 15:2 powołuje się n a stopione s a m o E g o , p r a c u j ą c e w s w o i m f i z y c z n y m c i e l e , s t a j e się K a m i e ­ j e z i o r o , m ó w i się o j e z i o r z e ze s z k ł a p o ś r o d k u p i ę k n e g o m i a s t a . niem W m i e ś c i e t y m , słońce i k s i ę ż y c n i e b ę d ą d ł u ż e j p o t r z e b n e , p o n i e ­ Filozoficznym. Ciało, wiera wszystkie, konieczne Tworzenie które jest warsztatem ducłia, w a ż światłość p r z y j d z i e Kamienia Mądrości zależy od postępowego r u c h u siły t w ó r c z e j . B y l i ś m y k i e d y ś h e r m a f r o d y t a m i i w stanie pozwalającym n a reprodukcję. P o w i n n i ś m y z n o w u uzyskać cielesny, naturalny stan, za­ do tej pracy dodatki. i dodatkowo zostać czone dusze d u c h o w o . S i ł a t w o r z e n i a , k t ó r a w y r a ż a się t e r a z t y l k o c z ę ś c i o w o , ezoterycznym, drodze serca. wiek Rosenkreuza mógł wypowiedzieć w rzeczywistym i żyjącym stiana słowie wyobrażenia; wypełni je życiem. T a d w o j a k i e g o rodzaju, Dążącym b ę d ą c a w n a s siła t w ó r c z a j e s t e l i k s i r e m ż y c i a , wytryskającym ze Filozoficznego" źródła „Kamienia hermafrodycznego W z n o s z e n i e siły rdzeniu Żyjącego", duchowego kręgowym, „Kamienia Ja. bardziej k u ścieżce I m i ę założyciela rodzaj się w b o s k i e g o i się, p r z y głowy niż synom wychowaniu ku rozwojowej Z a k o n u Różokrzyżowców, emblemat Krzyża i drogę, n a której Różowego Chri­ wskazują człowiek p o w i n i e n zmienić nadczłowieka. S y n o w i e K a i n a b u d o w a l i K a m i e ń Mądrości k r o k za k r o k i e m , p r z y c z y m przeszli o n i różne s t o p n i e w t a j e m n i c z e n i a i prawidło­ t w o r z e n i a d o k o n u j e się w gdzie i uduchowionycli Formuła o t r z y m a n i a K a m i e n i a Mądrości d a n a była K a i n a , t y m w s z y s t k i m , k t ó r z y skłaniają p o p r z e z k r t a ń i m ó z g , s t a n i e się w t e d y c a ł k o w i t a , p r z e z c o c z ł o ­ będzie z przekształconych ciał. nasz hermafrodyezni sama o d mieszkańców, których oczysz­ będą wyjęte znajdują się trzyczęściowym zasadnicze elementy wej kolejności i u z y s k a l i w odpowiednim momencie swoją siłę duchową. a l c h e m i c z n e : sól, s i a r k a i rtęć ( m e r c u r i u m ) . D a l e j i s t n i e j e e l e m e n t c z w a r t y - a z o t , którego n a z w a oznacza samozwartość i który połączony p r o m i e n i e m d u c h o w y m z N e p t u n e m . Jest t o w y s u b l i ­ m o w a n a esencja siły d u c h o w e j . T r z y s e g m e n t y r d z e n i a kręgowego r z u c o n e są p r z e z K s i ę ż y c , M a r s i M e r k u r e g o . N e p t u n o ś w i e t l a r e g e ­ nerujący ogień stosu pacierzowego, rzenia. Ten rzeczywisty chetne myśli poświęcenia o rzeczach aż silę two­ ogień jest r o z d m u c h i w a n y przez szla­ w życiu duchowych. Kiedy do głowy i poruszy wznoszącą codziennym się oraz i szyszynkę, się prze­ n i k n i e o n s w o i m p r o m i e n i e m całe c i a ł o . sach, ale raczej śladować w procesie stopnie rozwoju od proroctwa Kamień Mądrości wypracowany Mądrości d l a dążących duchowo stopniu transfiguracji (przemienienia). n a t u r y . W y k o r z y s t u j ą c siłę r e g e n e r a c j i Chrystusa, Kamienia punkt K a m i e ń Mądrości jest (powtórnego stworzenia) i śmierć. części c i a ł a i s y m b o l i ­ z u j e s u b t e l n e , f l u i d a l n e ciało ż ą d z y . N O U R — 76 na w i ę c s y m b o l e m u w o l n i e n i a się ł u d z i o d m a t e r i i i o d t y r a n i i n i ż s z e j przezwycięży grzech podstawowe przez t w o r z e n i e się osiąga swój najwyższy będą­ formuje został k i e d y zamieszkiwał j e g o ciało. D l a t e g o woda, Księżyca, przyjścia świat aż d o z m a r t w y c h w s t a n i a . i ognia, element również całościowym. O k u l t y s t a próbuje n a ­ Jezusa, c y m i również e l e m e n t a m i K a m i e n i a Filozoficznego. I A M — określeniami elementów: Z i e m i , p o w i e t r z a , w o d y drogą serca, I c h c i a ł o d u c h o w e n i e r o z w i j a się t a k j a w n i e w s t o p n i a c h i o k r e ­ w U t r w a l o n e n a k r z y ż u C h r y s t u s a l i t e r y I N R I są h e b r a j s k i m i Setha, m i s t y c y , postępujący formują t e n Ż y j ą c y K a m i e ń , ale często czynią t o nieświadomie. medytacje w końcu ogień t e n podniesie przysadkę mózgową Synowie jest oznacza ogień, przełożył Wawrzyniec Sawicki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/17e14c2cab59b7768485cf2fa5b0bd18.pdf 1c201031443036242e855d17126b469a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6235 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource sztuka nieprofesjonalna Okoń, Krzysztof (1939-) Śledź, Roman (1948-) Rząb, Władysław (1910 – 1992) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5814 Title A name given to the resource W kręgu sztuki trudnej do nazwania / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.4, s.109-114 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text sezonie letnim zainteresowanie sztuką nie­ profesjonalistów rośnie. Odwołuje się do stereotypów prowincji, ludowości, żongluje rolami. W Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie na wystawie kiczu (czerwiec 2005 r.) widz ogląda dzieło Władysława Hasiora, nie dostrze­ gając jego ironii, dowcipu. Niewiele później, w lipcu, dużą wystawę dzieł Hasiora zaprezentowało Muzeum Narodowe. Dowcip, drwina, mistrzowskie żonglowa­ nie konwencjami plastyki prowincjonalnej, ludowej, odpustowej, kościelnej (chorągwie). A we wspomnia­ nym Muzeum Etnograficznym wielka ekspozycja twór­ czości naiwnej, psychotycznej, dziwnej Talent, pasja, intuicja, w 20 lat po wystawie tak nazywanej, którą zrobiliśmy z Zofią Bisiakową w radomskim Muzeum Okręgowym. Świetna wystawa, trudna w odbiorze, ro­ zumiem, że nasi recenzenci wystaw z „Gazety Wybor­ czej” i „Rzeczpospolitej” woleli jej nie zauważyć. Za dużo problemów, niepewności, jak co ocenić, co jest czym. Trochę wcześniej już „łatwa” wystawa w galerii Studio: Nikifor (świetny zestaw!), Dembiński, Heródek, Wnękowa. Ekspozycję przeniesiono następnie do Białegostoku (Muzeum im. Alfonsa Karnego). Festiwal Nikifora, wywołany świetnym filmem Krzysztofa Krauzego, z porażającą rolą pani Feldman. Wyszła moja książka Świat Nikifora. Ważne wystawy w Krakowie, w Płocku - doroczny konkurs Oto Ja, z re­ welacyjnymi pracami twórców z domów opieki spo­ łecznej. I teraz to, o czym chcę tu obszerniej napisać. Wystawy wybitne. Łączy je jedno, talent autorów, ich wyobraźnia i osobowość niedająca się sprowadzić do żadnej formuły. Każdy z nich miał kłopot z określe­ niem - kim jest? Z jakim środowiskiem może się iden­ tyfikować. Łatwo powiedzieć o nich „nieprofesjonalni”, „in­ ni”, ale to niczego nie wyjaśnia, zresztą, ani nie są „in­ ni”, ponieważ żaden rys osobowości tego nie wykazu­ je, ani „nieprofesjonalni”, ponieważ umiejętności każ­ dego z nich są wybitne. Jeśli się uczyć, to od nich. N a­ iwni? Dlaczego? Ponieważ mają odwagę mówienia o biedzie i nędzy - jak Władysław Rząb, czy o Golgo­ cie i dziejach Starego Testamentu - jak Roman Śledź; cieszenia się grą kolorowych plam, emocją działań, jak Krzysztof Okoń, malując na szkle. Każdy z nich jest jedyny i niepowtarzalny, ale nie dzięki wymyślonej koncepcji dzieła, lecz przez to, że wyraża ono najpełniej jego osobowość. Jeśli miałbym szukać kręgu odniesienia dla Włady­ sława Rząba, byłby to ekspresjonizm lat międzywojen­ nych, i to w jego wydaniu niemieckim. Ekspresyjne, ale tym razem w kontekście artystyczno-kulturowym, są rzeźby Romana Śledzia. N a wystawie w Budlewie (patrz: „Konteksty” 2004 nr 1-2), zestawiono je z ob­ razami Krzysztofa Okonia. Ciekawe są takie zderzenia, ujawniają często niedostrzegane związki, konteksty, Śledź z Okoniem, całość podtrzymująca się wzajem- ALEKSANDER JACKOWSKI W W kręgu sztuki trudnej do nazwania (Krzysztof Okoń, Roman Śledź, Władysław Rząb) nie. Ekspresja rzeźb znajdowała uspokojenie w obra­ zach, w ich blasku, nienarzucającej się warstwie tema­ tycznej. Golgota w rzeźbach Śledzia ma ostrość, bru­ talność scen filmowych, natomiast w obrazach Oko­ nia jest tylko tematem, podjętym jakby bez emocji. Równie dobrze mogłaby to być scena mitologiczna, bajka, ogród Edenu. Tylko w obrazach (wczesnych) nawiązujących do klimatu Roualta ekspresja tematu znajduje odpowiednik w warstwie malarskiej. Krzysztof Okoń jest muzykiem, wiolonczelistą, wir­ tuozem, członkiem do niedawna działającego Tria Krakowskiego. Pedagogiem. Malować zaczął po to, by mieć prezenty, potrzebne, gdy wyjeżdżał koncertować za granicę, ale później, by znaleźć spokój, ciszę samot­ nej pracy, bez stresów, tremy. Młodość spędził w Za­ kopanem, otoczony opieką ciotki, która była kusto­ szem działu sztuki w Muzeum Tatrzańskim. Dzięki niej poznał zbiory malarstwa na szkle, technikę pracy. Początkowo inspirował się ludowymi obrazami, póź­ niej zaczął tworzyć sceny malarskie, posługując się wy­ nalezionym przez siebie sposobem. Kształtował kolor, natężenie barwnych plam, osiągając, tak jak na wio­ lonczeli, pożądaną temperaturę dźwięku. Świadomość artystyczna, doświadczenie w jednej dziedzinie w muzyce - pomogły mu stworzyć swój styl wypowie­ dzi, osiągnąć w wielu obrazach znakomite rezultaty. Jednak, co zrozumiałe, poziom prac tworzonych w cza­ sie jednego seansu bywa różny. Są wybitne, dobre, nie­ złe i nieudane. Te ostatnie... tłucze. Nic naprawić się nie da. Pierwsza decyzja w malarstwie na szkle jest za­ razem ostatnią. Można zrobić inny obraz, ale nie po­ prawić ten, nad którym się pracuje. Do procesu malo­ wania dochodzi więc konieczność selekcji. Ocena od­ biorcy zależna jest więc od tego, co mu artysta poka­ zuje. Etap wyboru zawsze następuje post factum, podczas gdy w obrazach na płótnie (jak np. Rząba) istnieje możliwość domalowania, przemalowania, doskonale­ nia. U Okonia temat zdaje się nie odgrywać zasadniczej roli, na widza ma działać ekspresja kolorów, ich nasy­ cenie, konfiguracja, natomiast dla Śledzia ważny jest 109 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Wniebowzięcie Eliasza, Roman Śledź Krzysztof Okoń. Z cyklu Sceny Biblijne, olej na szkle (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) Św. Sebastian, Roman Śledź Biczowanie Chrystusa, Roman Śledź 110 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN SLEDZ, WŁADYSŁAW RZĄB) przede wszystkim temat, dramat Golgoty, męka krzy­ żowania. Nieważna jest precyzja kształtu, nogi Pana Jezusa są w Piecie niepomiernie długie, ale to ma znaczenie w działaniu na widza. Deformacja jest podstawowym środkiem wyrazu. Deformacja służąca ekspresji. Wy­ obraźnia artysty jest ogromna, przekłada biblijną opo­ wieść na język rzeźby, na jej kształt, wyraz. N a wysta­ wie pokazano niemal czterdzieści scen Golgoty, każda powstała - jak to w rzeźbie drewnianej czy kamiennej - a vista, w pierwszym, a więc w istocie jedynym ge­ ście. Modelować, kształtować można w glinie, gipsie (a więc i brązie), tam gdzie forma może podlegać zmia­ nie, ale nie w rzeźbie powstałej w drewnie. Niezręcz­ nego cięcia nie zasłonisz, pierwsza decyzja jest jedyna. Śledź bierze klocek lipy i odrzucając niepotrzebne strużyny, kształtuje przedstawianą scenę. Tak, jak ją zamyślił. Bez rysunku, szkicu. Są to przeważnie kom­ pozycje wysokie na 35 cm, jedynie rzeźby wykonywa­ ne do kościołów niemieckich (w Gelsenkirchen i Caciliengorodzie) są większe, mają 80 cm. Dekoracja malarska jest konwencjonalna, szaty postaci są ciem­ noszare, ciemnobrązowe, kaski żołnierzy srebrne i zło­ te, drewno krzyża nie ruszane, prześcieradło oczywi­ ście białe. W Betlejem maleńki Jezusik leży pod białym przykryciem, niczym całunem, w pozie takiej jakby na krzyżu. Prefiguracja tego, co nastąpi. N a wystawie budlewskiej pokazano ok. 40 rzeźb Śledzia i 30 obrazów Krzysztofa Okonia. W surowej scenerii, na tle zmurszałych desek obory, świetnie oświetlone obrazy zalśniły, a rzeźby ustawione na słup­ kach tworzyły wariant Drogi Krzyżowej. Co ważne, by­ ły ustawione na właściwej wysokości, z czego niestety często nie zdają sobie sprawy pracownicy muzeów et­ nograficznych. Nie dostrzegają tego, iż każda rzeźba ma swój punkt oglądu, swój horyzont, perspektywę, która uwidacznia ich walory czasoprzestrzenne. Eks­ pozycję przygotowała pani Zofia Bisiak. Rzeźby Śledzia są inne od tych, do widoku których przywykliśmy, oglądając wystawy sztuki ludowej, ama­ torów czy profesjonalistów. Są jego, i to jest w istocie jedyna sensowna klasyfikacja. Nie mieści się w żadnej przyjętej. Ale w naszym kraju przez lata żądano, by ktoś do czegoś należał, i było wiadome, jak księgować czyjąś twórczość. Artystą był członek Związku Plasty­ ków, ludowym - członek Stowarzyszenia Twórców Ludowych. A Śledzia przez lata nigdzie nie chciano zaliczyć. Zachwycali się nim wybitni artyści, zamawia­ li jego dzieła w Niemczech, w Stanach Zjednoczo­ nych, zdobią one protestanckie kościoły, fotografiami rzeźb ilustruje się książki (w Niemczech!), ale u nas to nic nie znaczyło. Nie jest ludowy - twierdziła Cepelia i odsyłała mu rzeźby. Nie jest amatorem ani członkiem Związku artystów Plastyków; kim jest? - zastanawiali się pracownicy urzędu bezpieczeństwa, wzywając go na przesłuchania, pobierając odciski palców. Szpieg? Podejrzany, jako że przyjeżdżają do niego zagraniczni kolekcjonerzy. Można zrozumieć kłopoty cepeliowskich etnogra­ fów, życie stwarza wciąż nowe problemy, a definicje ograniczają, petryfikują zjawisko. Nie tyle wskazują, co zakazują. Zwłaszcza gdy są niejasne, sztucznie wy­ myślone. Co to bowiem znaczy rzeźba ludowa? Profe­ sor Frankowski, pisząc w latach trzydziestych ubiegłe­ go wieku o sztuce ludowej, pomijał rzeźbę. Jej wzory pochodziły z ikonografii kościelnej, do niej starano się dostosować. Rzecz jednak w tym, że nie każdy miał taką sprawność, by zachować konwencję znaną z ka­ pliczek i druków kościelnych. W rzeźbie nie istniał przekaz rodzinny, wiejscy bogorobi sami dochodzili do wprawy w rzemiośle, na które byli w środowisku ska­ zani. Ktoś musiał zniszczone figury zreperować, wyko­ nać rzeźbę potrzebną do kapliczki. Jeśli w wycinance, hafcie, tkactwie różnice między dziełem mistrzow­ skim a najsłabszym były w istocie niewielkie, mieściły się w konwencji, rzeźby bywały zarówno mistrzowskie, jak i okropne, nieudolne. Tyle że wykonywali je lu­ dzie ze wsi, a więc tzw. lud. Józef Grabowski, historyk sztuki zajmujący się sztuką ludową, określił podstawo­ we parametry rzeźb. Zwrócił uwagę na statykę, rów­ nowagę brył, symetrię, rytmizację, znaczenie orna­ mentu. Brak przesadnej ekspresji, emocji. Przyjął jako oczywiste, że są to pojedyncze figury. Ale już gdy to pisał, powstawało w latach sześćdziesiątych nowe zja­ wisko - sztucznie zresztą wywołane. Tematyczna rzeź­ ba ilustracyjna, przedstawiająca życie wsi, najchętniej propagandowo dzieliła je na dwie części - nędza, bie­ da, zło w dawnej „pańskiej” wsi i szczęśliwe życie w nowej, socjalistycznej. Za sprawą kolekcjonerów, muzealników, Cepelii powstało nowe zjawisko, zwane współczesną sztuką lu­ dową. Pozwoliło ujawnić się i wypowiedzieć tysiącom ludzi, mniej czy bardziej utalentowanym. Muzea, organizując konkursy, zachęcały do podję­ cia nowej, niereligijnej tematyki, co było zgodne z anty­ kościelną polityką władzy, ale też rozwijało wyobraźnię, odrywało ją od istniejących wzorów. Wokół najciekaw­ szych twórców gromadzili się naśladowcy, dzięki czemu można było mówić o rzeźbie np. sierpeckiej, łęczyckiej, o Paszynie itd. Mechanizm tworzenia się sztuki ludowej znajdował tu potwierdzenie. Ruch istniał, dopóki przy­ nosił dochód, przyjeżdżali kolekcjonerzy, zwłaszcza Niemcy, kupowali, zamawiali. Dobre lata Cepelii to tamte, kiedy rzeźby stały w witrynach sklepów. Rzeźby różne, także takie, które dalece wykraczały poza kon­ wencję stylistyczną rzeźb kapliczkowych. Mówiono ludowe, ale w istocie była to często rzeź­ ba samorodna, oderwana od tradycji, środowiska. Rzeźba ludzi marginesu, tworzona z potrzeby we­ wnętrznej, psychicznej. Rzeźba poza konwencją sztuki ludowej. N a świecie nazywa się ją Art Brut, Outsider Art. Są to dzieła wiejskich i miejskich odmieńców. 111 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Nazwać je ludowymi byłoby absurdem, nie wiążą się ani z kulturą środowiska, ani regionem, ani stylem. Z taką rzeźbą, której przykłady widzimy w Państwo­ wym Muzeum Etnograficznym, jest kłopot, jednak po­ strzegamy ją w kontekście ludowym, ponieważ psychi­ ka twórców (Mucha, Sobota, Oleksy) zdaje się wiązać z odniesieniami chłopskimi. Ale co zrobić z Romanem Śledziem? Nie jest, broń Boże, prymitywem, niczym się nie różni od miejskiego inteligenta, czyta książki. Biblię zna lepiej od wielu z nas. Więc nie Art Brut (żaden „Art Brut” nie jeździ volkswagenem!). W odróżnieniu od „ludowych”, jego rzeźby - przedstawiają grupę postaci, podejmują tema­ ty nie „oswojone” przez ikonografię kościelną, są dy­ namiczne, ekspresyjne, ze świadomie stosowaną defor­ macją, nieprzeznaczone do kapliczek, powstałe z po­ trzeby psychicznej. Ich „styl” jest wyraźnie definiowal­ ny, autorski. Jednak rzeźb Śledzia nie można także widzieć w kontekście sztuki współczesnej. Są odrębne. Niczy­ je, niezwiązane z żadnym programem. Sztuka współ­ czesna łamie konwencje, zaskakuje przykładami, za­ równo kontynuującymi, jak i kontestującymi wczoraj­ sze i dzisiejsze wzory. Ale cały czas gra toczy się w krę­ gu współczesnych problemów, w przestrzeni innej niż twórczość Śledzia. On się w niej nie mieści, jak zakon­ nik zanurzony w swoją rzeczywistość. Poza czasem i przestrzenią (przecież pierwszy raz widząc rzeźby Śle­ dzia, nie umiałbym określić ani czasu, ani miejsca, z którego pochodzą). On chce pokazać cierpienie, po­ nieważ to jest w jakimś sensie i jego cierpienie, jego przesłanie do świata, potrzeba dania świadectwa naj­ ważniejszym momentom w dziejach świata - Golgocie. Nigdy nie komentuje rzeźb, dlatego tak ważne są sło­ wa, które wypowiada w filmie Andrzeja Różyckiego: „Trzeba być wierzącym. To najważniejsze. Czuję się jak Apostoł”. Dlatego rzeźbi sceny z Ewangelii, ze Starego i N o­ wego Testamentu. Dla ludzi? Oczywiście, ale i dlate­ go, że sam ich potrzebuje, że chce je przeżyć. Śledź mieszka w rodzinnej wsi, Malinówce, w poło­ wie drogi między Lublinem a Chełmem. Rzeźbi od 1968 r. Z głębokiej potrzeby. Ma w domu dwie prace, reszta „poszła w świat”. Obliczamy, że wykonał ok. tysiąca rzeźb. Wiele jest w Stanach Zjednoczonych i w Niemczech (Gelsenkirchen, Caciliengorod), karty z fotografiami jego rzeźb wysyłane są w czasie świąt Wielkiejnocy, reprodukcje zdobią książkę o medyta­ cjach Sehr welh ein Mensch. Pokaźny zbiór rzeźb mają państwo Formanowiczowie, właśnie z niego powstała wystawa, o której piszę. O Śledziu wyjdzie niedługo pięknie ilustrowana książka (z moim tekstem), wyraz wdzięczności państwa Formanowiczów dla artysty. Pierwsze ujęcia filmowe o panu Romanie nakręcił A n­ drzej Wajda, później, w ostatnich latach Andrzej Ró­ życki - Artysta ludowy? Wystawa prac Władysława Rząba miała miejsce w tym samym czasie, w czerwcu 2005 r. w warszaw­ skiej galerii GaGa. Kilkadziesiąt obrazów, linoryty, rzeźby. Świetna kultura wystawiennicza, liczna, dobo­ rowa publiczność na wernisażu, z udziałem prezydenta Zgierza, rodziny artysty. Pięknie wydana książka - ka­ talog Władysław Rząb, z wieloma kolorowymi repro­ dukcjami. Po raz pierwszy w Warszawie pokazano twórczość jednego z najciekawszych ekspresjonistów w naszej sztuce, artystę, który niestety istniał poza środowi­ skiem. Poza oficjalnym obiegiem artystycznym. Samot­ ny, gorzki, niezrozumiały, a konsekwentny w działaniu. Jego twórczość nie wynikała z mody artystycznej, nie była w żadnej mierze koncepcją. To było życie, gorycz, którą czuł od dzieciństwa, przekonanie, że ma ludziom coś do przekazania. Prawdę życia, nieszczęsny świat nę­ dzy, pracy, wyrzeczeń. „Dzieciństwa nie miałem - pisał. - Urodziłem się jako szóste dziecko w rodzinie robotni­ czej”. Jeszcze kiedy był mały, ojca zabrano przymusowo na roboty do carskiej Rosji. „Z biedy jeden z moich bra­ ci zmarł, wołając przed śmiercią jeść i chleba”. Za dwa króliki kupił stare skrzypce, nauczył się grać i muzyką uspokajał się po pracy, wtedy, gdy w domu brakło pie- Władysław Rząb. W Kruchcie, olej/płótno (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) 112 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) niędzy, jedzenia. Później, po pracy robotnika, by utrzy­ mać żonę i troje dzieci, nocami grał na zabawach i we­ selach. Malował. Sprawiało mu to przyjemność, two­ rzył więc sceny batalistyczne, portrety. Ale, pisze: „ni­ gdy nie zaznałem satysfakcji i pełnego zadowolenia. Szukałem drogi po omacku. Pracowałem ciężko, nieza­ dowolony, nie mogąc osiągnąć tego, co chciałem”. Zmieniał zawody, niezadowolony z pracy, z życia. Był listonoszem, robotnikiem, lakiernikiem, malarzem ściennym, kierownikiem świetlicy, dekoratorem w te­ atrze. „Zrozumiałem, że muszę w sztuce oddać siebie” - zanotował. Więc żadnych oleodruków, żadnych zręcznych portretów - zaczął malować świat, jaki jest, jaki go otaczał. „Przestałem zważać na poklask ludzi, ale i na krytykę tych, którzy zarzucali mi, że tworzę krzywe obrazy”. Uczył się malowania w pracowni prof. Adam a Rychtarskiego, coraz bardziej wchodząc w swój świat przeżyć. „Wciąż szukam - pisał. - Bez sztuki moje życie byłoby proste, bez żadnej wartości. Czuję nieodpartą potrzebę tworzenia, wiem, że moje prace są coraz lepsze, często odczuwam satysfakcję, patrząc na nowy twór, w który wkładam część siebie”. Rzeźbił w drewnie skręcone z bólu figury, malował obrazy dla widzów - brzydkie, świadomie antyestetyczne. Czuł, wiedział to, że jest „inny”. „Już w młodości czułem się skrzywdzony i niezrozumiany. Nie miałem nikogo, kto odnosiłby się przychylnie do mojej «innej» osobowości”. Pisywał do mnie listy. „Ileż ja przeżyłem upokorzeń! - żalił się. - Nikomu nie jestem potrzeb­ ny! Gdzie tu warunki dla twórcy, który pragnie zosta­ wić po sobie trwały ślad na tej ziemi”. Narzekał: „Nie mogę zaopatrywać się w sklepach w odpowiednie farby i inne rzeczy, ponieważ nie je­ stem zrzeszony w ZPAP”. Nie umiano, nie chciano do­ strzec jego twórczości, nie mieścił się w swoim czasie. A tworzył przecież znakomite rzeźby, obrazy i linoryty, naprawdę nieustępujące klasą Massarelowi. Zakończę fragmentem listu, który do mnie napisał: „Najszczę­ śliwsze chwile życia spędziłem, malując, rzeźbiąc, wy­ konując grafiki. Bez sztuki nie potrafiłbym żyć, odna­ lazłem w niej sens swego istnienia i bardzo wierzę, że ona mnie przeżyje”. Dobrze, że galeria GaGa zainteresowała się sztuką Rząba. Władysław Rząb. Przy Chorej Matce, olej/płótno (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) 113 �Aleksander Jackowski • W KRĘGU SZTUKI TRUDNEJ DO NAZWANIA (KRZYSZTOF OKOŃ, ROMAN ŚLEDŹ, WŁADYSŁAW RZĄB) Il. 1 Roman Śledź. Namaszczenie w Betanii Il. 2 Krzysztof Okoń. Z cyklu Sceny Biblijne, olej na szkle (za: Aleksander Jackowski Sztuka zwana naiwną) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9c5bd7a23829b1d1b7f01738220bd75.pdf f6f8835e4353f6f650b175d7e888e642 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2695 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2506 Title A name given to the resource W Lizbonie jak na wsi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.3-4, s.68-72 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W Lizbonie jak na wsi Sławomir S i k o r a Dorocie B.B. z myślą o jej muzyce Uwielbiam miasta Wim Wenders Nuda jest brakiem mitologii Fernando Pessoa „Nie ma żadnej hierarchii między legendą a rzeczywi­ stością" - powiada Josif Brodski, i być może ma rację. Twierdzenie to nie stoi wszak w sprzeczności z tym, co mo­ żemy wyczytać u Fernanda Pessoi: „To, co w naszych od­ czuciach jest rzeczywiste, jest dokładnie tym, co jest nie tyl­ ko nasze. To, co jest wspólne w ludzkich odczuciach, two­ rzy rzeczywistość." Ta definicja wcale jednak nie zadowa­ la Pessoi, albo należałoby może raczej powiedzieć: taka rze­ czywistość mało go pociąga. Dwa zdania dalej dodaje: „Jak bym się cieszył, gdybym któregoś dnia ujrzał czerwone słońce. Byłoby moje to słońce, tylko moje!" A w innym miejscu powiada: „Najbardziej prostackie w snach jest to, że wszyscy je mają". Być może sny można by w tym kon­ tekście zastąpić słowem „marzenia", w kontynuacji tego wątku czytamy bowiem: „O czymś myśli chłopiec na posył­ ki siedząc ospale w ciemności, czekając na polecenia. Wiem, o czym myśli w przerwach w pracy: o tym samym, 0 czym ja myślę w przerwach w pracy, o nudnej cichości mego biura." Podobnych w wymowie myśli w Księdze nie­ pokoju można odnaleźć znacznie więcej. Pessoa szuka „spojrzenia" tylko własnego, jest outsiderem - ale może ta­ kie też winno być spojrzenie każdego artysty, jeśli już nie każdego człowieka... 1 2 3 4 *** To, że Wim Wenders „uwielbia miasta", nie stanowi chy­ ba zaskoczenia, gdy zważymy ilość filmów, w których miasta są jeśli nie głównymi, to przynajmniej współbohaterami: wy­ mienić można choćby takie, jak Alicja w miastach, Tokio-Ga, Notatnik miast i strojów, Niebo nad Berlinem, no i Lisbon Story. Chciałbym się tu zająć przede wszystkim ostatnim z tych filmów. Z Nieba spada kartka, pocztówka z Lizbony, w której re­ żyser Fritz prosi swego przyjaciela Philipa o pomoc, udźwię­ kowienie filmu o Lizbonie. Na kartce nie ma jednak ani nu­ meru telefonu, ani faksu. Napisać list? - zastanawia się Win­ ter jadąc już samochodem - Nie, to trwałoby zbyt długo. Szybciej będzie pojechać samochodem. Wenders bywa (zde­ cydowanie nie zawsze) enigmatyczny i lapidarny. W jednym obrazie, w jednym - można by rzec przypadkowym - zdaniu, skrywa się często charakterystyka całej epoki, całej kultury. Kto dziś, w dobie szybkiej komunikacji, pisze jeszcze listy. 1 nie idzie już wcale o czas, idzie o nawyk, inną strukturę my­ ślenia. 6H Philip Winter wyrusza niezwłocznie w drogę samocho­ dem. Wydaje się, jakbyśmy najpierw podróżowali jedynie w przestrzeni, ale to chyba tylko złudzenie. Zjednoczona Eu­ ropa nie ma już granic. Zmieniają się tylko drogi, może tro­ chę krajobraz, pogoda, no i przede wszystkim języki słucha­ nych w radiu wiadomości i audycji, a także muzyka. Trochę zakłóceń, które może pozostają metaforą nie całkiem jeszcze bezkonfliktowej i zunifikowanej społeczności europejskiej. Trochę jak w wieży Babel. Ale jeśli wspinamy się po tej no­ wej wieży Babel, jeśli zatem celem jest osiągnięcie Nieba, to podróż w przestrzeni musi być także podróżą w czasie. I tak w rzeczy samej się dzieje. Podróże zawsze wiążą się z przy­ godami. Tak jest i w tym przypadku. W Hiszpanii, gdy dro­ gowskaz wskazuje już Portugalię (! - to w istocie pierwszy wizualny znak Portugalii w filmie, wyjąwszy parosekundowy fragment utworu zespołu Madredeus w eterze), sympatyczny Winter „łapie" gumę w lewym kole. Okazuje się wówczas, że ma on nogę w gipsie, także lewą. Czyżby ten zabawny „wi­ zualny kalambur" wskazywał - zgodnie z mito-poetycką lo­ giką bajek - że Winter ucieka z piekła, piekła zachodniej cy­ wilizacji? Nie jest to chyba podejrzenie bezzasadne, o czym przekonamy się dalej. Na granicy portugalskiej (która wyglą­ da jak porzucona na pustkowiu farma) samochód Philipa odmawia posłuszeństwa. Wygląda na to, że to ostatnia, a wła­ ściwie jedyna granica w Europie, granica nie tyle państwowa czy polityczna (brak celników i strażników), ile cywilizacyj­ na i mityczna. To zabawne, ale ciągnąca się przez cały film opozycja obraz - dźwięk, zaczyna się właśnie tutaj. Wizual­ nej „pustce", brakowi widocznych znaków zamieszkania brak ludzi, głuchy telefon, brak wody w kranie, towarzyszy oddalony odgłos gdakania kur (wieś?!). Na chwilę sytuację ratuje jeszcze łyk wlanej do chłodnicy coca-coli - tego sym­ bolu (właśnie, czy na pewno zgniłego?) Zachodu. Ale nie na długo. Wkrótce samochód definitywnie odmawia posłuszeń­ stwa. Jest tak, jakby do tej żyjącej dawnym czasem Portuga­ lii (Lizbony) nie mógł bez oporu wkroczyć koniec dwudzie­ stego wieku. Pozostaje chłopski wóz i rozklekotana cięża­ rówka, z właścicielem której podwiezienie do Lizbony udaje się wynegocjować dopiero w zamian (!) za stereofoniczny ra­ diomagnetofon, dolby zresztą (co okazuje się niebagatelnym argumentem w negocjacjach), który został w porzuconym przy drodze samochodzie. Będąc Portugalczykiem, można by się pewnie obrazić. Cóż to za insynuacje! - Czyżby w kraju tym obowiązywał handel wymienny, gospodarka właściwa epoce feudalnej? 5 �W rzeczy samej. W Lizbonie jak na wsi. I dalsze przygo­ dy bohatera utwierdzają nas w tym domniemaniu. Choć ad­ resując listy na wieś', wypada już wpisywać numer domo­ stwa, to przecież można się spodziewać, że list odnajdzie swe przeznaczenie i bez takiego numeru, nawet w dzisiej­ szych czasach, nawet jeśli list nie jest adresowany do tubyl­ ca - wystarczy odrobina dobrej woli i chęć pytania. Na wsi przecież wszyscy wszystko o wszystkich wiedzą. Prędzej czy później można się też zatem wszystkiego dowiedzieć, nawet uciekając się do tak ekscentrycznych i niemiejskich zachowań, jak zajechanie drogi i zatrzymanie tramwaju w celu zapytania o drogę motorniczego... Kiedy Winter do­ ciera w końcu na miejsce, Fritza nie ma w domu, ale by do­ stać się do mieszkania, wystarczy popchnąć drzwi, jak daw­ niej na wsi, gdzie drzwi zamykano zdecydowanie rzadziej i nawet jeśli miały zamek, to często pełniący funkcję raczej symboliczną. Tak i w tym przypadku, kunsztowny klucz, który Winter otrzymuje później od Teresy, służy chyba ra­ czej do odmykania serca. „Pasywnie odczytuję to proste zdania Caeiro [to jeden z heteronimów Pessoi] [...] w których tak po prostu mówi, co wynika z tego, że mieszka w małej wiosce. Z niej, mówi, po­ nieważ jest mała, można więcej świata zobaczyć niż z miasta: i dlatego wieś jest większa od miasta..." A w innym miejscu odnajdziemy - jakby rozwinięcie powyższej myśli - porów­ nanie znanego wszystkim w Lizbonie kupca ze znanym na całym świecie milionerem. „Ludzie ci w końcu otrzymali wszystko, co ręka może dosięgnąć, gdy się ją wyciągnie. Różniła ich tylko długość ręki, poza tym byli jednakowi." Lizbonę-wieś Wendersa, podobnie jak Lizbonę w prozie Pessoi, nawiedzają czasem całkiem już miejskie (?) tram­ waje... Jeden z wzorów wiejskości Lizbony, można chyba zasa­ dnie twierdzić, Wenders zaczerpnął od Pessoi. Nie wyczerpu­ je to chyba jednak zagadnienia, ale o tym dalej... Dziwna doprawdy jest ta Lizbona. Niby miasto, bo jeżdżą tramwaje, stoją czasem nawet spore kamienice, ale jednocze­ śnie jest ona przesycona czasem zatrzymanym, pełna tętnią­ cych odrębnym życiem zaułków, suszącej się bielizny, prze­ siąknięta swojskimi dobiegającymi z mieszkań odgłosami, głosami gołębi, dźwiękami przenośnego warsztatu do ostrze­ nia noży... miast metropolii dostajemy obraz pełnego archai­ zmów zakątka. W mieszkaniu Fritza Winter odnajduje poezje Pessoi. Czyta je na dobranoc. Może dalej warto udać się zatem wła­ śnie tym tropem... „W Lizbonie istnieje - pisze Pessoa - pewna niewielka liczba restauracji czy jadłodajni, które nad swoją główną sa­ lą mają jeszcze na półpiętrach lokale skromne i brzydkie, przypominające restauracje w zapadłych wioskach. Na tych półpiętrach często spotyka się ciekawe typy o banalnych twa­ rzach, różnych ludzi pokonanych przez życie." A dalej: „W mieście bywa czasem spokój wiejski. Bywają mo­ menty, głównie w upalne południa, gdy w tej świetlistej L i ­ zbonie nawiedza nas wieś niczym wiatr. I nawet tu, na ulicy Złotników, śpi nam się dobrze. Jak to miło dla duszy widzieć przystające pod wysokim, spokojnym słońcem te wozy ze słomą, te skrzynki, tych po­ wolnych przechodniów niczym przeniesionych ze wsi. Ja sam, patrząc na to z okien pustego biura, przenoszę się: znaj­ dę się w jakiejś spokojnej osadzie na prowincji, zastygam w jakiejś nieznanej w s i i ponieważ czuję się inny, jestem szczęśliwy. Dobrze wiem: gdy podniosę oczy, zobaczę brzydką linię domostw, nie umyte okna wszystkich biur na Baixa, bezsen­ sowne okna wyższych pięter, gdzie jeszcze się mieszka, w górze suszącą się w słońcu bieliznę między wazonami kwiatów i doniczkami roślin. Wiem, lecz światło, które złoci wszystko, jest tak łagodne, tak spokojna atmosfera, która mnie otacza, że nie ma żadnego powodu, nawet wizualnego, aby abdykować z mojej sztucznej wsi, z mojej prowincjonal­ nej osady, gdzie handel jest cichy." Choć takich bezpośrednich odwołań zrównujących Lizbo­ nę z wsią nie znajdziemy w Księdze niepokoju aż tak wiele, to przecież aluzji odnajdziemy całkiem sporo: Wim Wenders sprawia czasem wrażenie, że to, co go in­ teresuje najbardziej, to sam obraz. Jego prawda, relacja do rzeczywistości, relacja do podmiotu go wytwarzającego, re­ lacje między obrazami. Wendersowi nie wystarcza robienie filmów i fotografii, lubi o tym jeszcze mówić. Opowiada, że kiedy kręcił swój pierwszy film na szesnastce, nacisnął spust nieruchomej skierowanej z okna na skrzyżowanie ulic kame­ ry i tak trwał, aż skończyła się taśma. To zafascynowanie obrazem, obrazem jako kalką rzeczywistości, rzeczywisto­ ścią zatrzymaną, rzeczywistością zawładniętą, a może je­ szcze czymś innym, jest w filmach Wendersa wyraźne. Wizualność jego filmów „rzuca się w oczy". Wizualność pole­ gająca nie tyle na bogactwie obrazu, ile chyba przede wszy­ stkim na jego d o k u m e n t a c y j n e j właściwości. Czę­ sto jest ona dodatkowo podkreślana słownym komentarzem. Opowiadając o swoim stosunku do obrazu w jednej z roz­ mów (1989) Wenders" podkreśla zrazu brak zaufania do fa­ buły. Odwołując się do języka niemieckiego zauważa, że sa­ me obrazy bliższe są prawdy. Postrzeganie (Wahniehmen) etymologicznie bliskie jest dotykaniu prawdy (Wahrheit). Widzenie jest dla niego „wgłębianiem się w świat". To my­ ślenie - wedle Wendersa - wprowadza dystans. Stąd brak za­ ufania do fabuły jako produktu myślenia o rzeczywistości. „Fabuła to zawsze czysta manipulacja" - powiada. Jednak jeszcze w czasie tego samego wywiadu Wenders dystansuje się (trochę jakby z niechęcią) do zaufania wobec obrazów. Nie podważając ich prawdy nabiera większego zaufania do fabuły. „I w końcu nabrałem zaufania również do fabuł" powiada. Ten dylemat: obraz czy fabuła od dawna i nie­ zmiennie obecny jest w jego filmach: „fetyszyzacja" obrazu a jednocześnie próba ucieczki przed jego wszechobejmującą, izolującą naturą w stronę fabuły. Konflikt taki obserwu­ jemy w dojrzałej już postaci w uroczym, nakręconym ponad dwadzieścia lat temu filmie Alicja w miastach. Philip Winter (jak widać, bohater Lisbon Story pojawia się w magicznym, celuloidowym świecie Wima Wendersa już znacznie wcześniej) tym razem jest niemieckim dziennika­ rzem, który ma napisać reportaż o krajobrazie amerykańskim. Jeździ więc i robi polaroidowe zdjęcia, które mają mu pomóc w napisaniu tekstu. Ale rezultat - „natychmiastowa" fotogra­ fia - wydaje się nigdy nie spełniać oczekiwań, zawsze rozmi­ ja się z obserwowaną rzeczywistością („Nigdy nie wychodzi 6 7 8 9 * * * 10 69 �to, co się widziało naprawdę"). A gromadzone w pudłach fo­ tografie - w rezultacie - zdają się raczej zawadą niż ułatwie­ niem w pisaniu. W końcu wydawca odmawia dalszych zali­ czek i Winter musi wracać do Niemiec. I tu zaczyna się dru­ ga historia. „Przypadek" zapewne sprawia, że jest on „zmu­ szony" zaopiekować się małą dziewczynką. Ponieważ przy­ jazd matki Alicji opóźnia się, Winter postanawia odszukać w Niemczech jej dziadków. Nie jest to zadanie łatwe, bowiem dziecko wydaje się niewiele pamiętać, a nawet to, co pamię­ ta, poddaje selekcji, odroczeniu i , chyba trzeba powiedzieć, zamyślonej grze. Te zabawy z pamięcią wpływają niechybnie na urok filmu. Dziewczynka daje tylko enigmatyczne wska­ zówki: gazeta, którą przeglądał dziadek, szeleściła - to wę­ glowy pył, a więc Zagłębie Ruhry. Nazwę miejscowości dziewczynka przypomina sobie wyliczając miasta, które zna. Pytania o wygląd domu też niewiele przynoszą. „Był stary. Na klatce schodowej było ciemno." Pojawiają się tylko takie enigmatyczne uwagi, które wskazują bardziej na to, jak dzia­ ła pamięć człowieka, czym jest pamięć egzystencjalna, niż pozwalają „obiektywnie" opisać i zlokalizować rzeczywi­ stość. Ukazują różnicę pomiędzy pamięcią ludzką a „pamię­ cią" aparatu fotograficznego. A kiedy w końcu pojawia się zdjęcie, którego przez dłuższy czas dziewczynka zazdrośnie strzegła, nie wnosi ono wcale wiele nowych informacji. I gdy wreszcie po długich poszukiwaniach i rozpytywaniach trafia­ ją na podobnie jak na fotografii wyglądający dom, otwiera im obca kobieta, która zamieszkała w nim dopiero dwa lata te­ mu, a o poprzednich lokatorach nie wie zupełnie nic. Zdjęcie okazuje się d o w o d e m nic albo niewiele mówiącym. „Ja­ ko reżyser - wyznaje Wenders w wykładzie wygłoszonym w 1991 roku w Tokio - odkryłem, że mam tylko jedną moż­ liwość, aby nie dopuścić do porwania moich własnych obra­ zów przez powódź wszystkich innych, nie pozwolić, aby sta­ ły się ofiarą konkurencji i przemożnego ducha komercjaliza­ cji: m u s i a ł e m stworzyć i opowiedzieć fabułę." Trop w filmie urywa się, ale nie o to przecież chodzi... Chodzi może raczej o ukazanie, jak enigmatyczne są obie for­ my pamięci. Może też o to, jak odmiennie od fotografii pa­ miętamy. A może zresztą o coś jeszcze innego - o pokazanie silnej opozycji między Ameryką i próbą odszukania prawdy w reprezentacji, w obrazie, dosłowności, a Europą - i próbą odszukania prawdy w fabule, i doświadczeniem samym. Mo­ że zresztą idzie o coś jeszcze innego: o pisanie jako cel i jako skutek. Kiedy jest celem, nie trafia, kiedy jest skutkiem, po­ jawia się niejako samoczynnie. W czasie podróży po Niem­ czech powstają liczne notatki, dyktuje je niejako samo do­ świadczenie. Doświadczenie przekłada się na pisanie... W Ameryce „niejasne" doświadczenie przekłada się na nic nie mówiące, „nie reprezentujące" rzeczywistości obrazy. Obrazy, które „dławią" mówienie. Opowiedziana fabuła jest prosta, może nawet wydawać się banalna, ale film, w którym w gruncie rzeczy niewiele (w sensie fabularnym) się dzieje, pozostaje nadal uroczy. Bardzo podobną w gruncie rzeczy historię odnajdujemy przecież także w Lisbon Story: „zwariowany" reżyser (ten po­ wtarzający się dziecięcy ruch ręki zrównujący kręcenie filmu za pomocą korbki z „kręćkiem" w głowie, kiedy się o nim mówi) zauroczony prawdą obrazu uwolnionego od kontrolu­ jącego oka - boskiego, obiektywnego obrazu i poszukujący go dźwiękowiec. D ź w i ę k p o s z u k u j ą c y o b r a z u . 1 2 70 Dźwięku nie da się całkowicie utożsamić z fabułą i pisaniem, tym niemniej te dwie opozycje - obraz : dźwięk i obraz : fa­ buła/pisanie - nakładają się na siebie. Wyższość Alicji w miastach nad Lisbon Story polega mo­ że na tym, że film ten ucieka i radzi sobie bez czasem nieco nachalnego teoretyzowania na temat obrazu, które bywa w Lisbon Story nużące. (Pamiętać jednak warto, że w tym ostatnim filmie „osobiste problemy" Wendersa z obrazem i fabułą, czy też dźwiękiem, nakładają się na problem obrazu i dźwięku widzianego z perspektywy historii kina - Lisbon Story powstała przecież na stulecie tego wynalazku.) Wątłość fabuły Alicji w miastach (jak i Lisbon Story zresztą) parado­ ksalnie dowodzi także, że to, co ważne, to sam akt opowiada­ nia, a nie fakty, które ujmuje ono w swoją sieć. Nie ma prze­ cież - jeśli wierzyć Italo Calvino - nic bardziej naturalnego niż snucie opowieści. Choć więc fabuła musi istnieć, nie musi ona wcale być nadrzędna wobec obrazu. „Banalność" Lisbon Story widać zresztą najbardziej, kiedy film ogląda się na wideo, kiedy siła obrazu zostaje zredukowana, kiedy prze­ mawia przede wszystkim treść. W Lisbon Story, niejako na przekór przytoczonym powy­ żej teoretyczno-etymologicznym dywagacjom, Wenders p o k a z u j e , jak dźwięk może d o t y k a ć rzeczywistości, jak jest on niezbędny do w у d o b у с i a jej na powierzch­ nię. W i d a ć to świetnie w scenie, kiedy Winter siedzi na niewielkim placu i swoim kierunkowym mikrofonem w у d o b y w a zza niemych skąpanych w słońcu facjat domostw ukryte w nich odgłosy codziennego życia, życie samo. Tak samo kiedy mała dziewczynka ze słuchawkami na uszach ra­ dośnie n a z y w a „słyszalne rzeczy": słońce (!?), ptaszek, kościół, drzewo, gołębie, tramwaj, statek. Czy naprawdę można usłyszeć słońce? Może jednak można... kiedy zamy­ kamy oczy i pozwalamy, by dotykała nas cisza jego promie­ ni. Kiedy zespół Madredeus zaczyna grać Alfamę, następuje cięcie i widzimy sepiowe obrazy tej starej dzielnicy Lizbony. To dźwięki zdają się ewokować obraz, często dodając też do płaskiej dwuwymiarowej rzeczywistości obrazu, kolejne wy­ miary - barwy, uczucia, prawdę, i chyba można dodać, choć brzmi to patetycznie - życie samo. Kuśtykający Winter swo­ im mikrofonem „naprawdę d o t y k a " rzeczywistości „przylepia" nim odstający róg plakatu. Intensywność słyszal­ nego dźwięku sprawia, że wydaje się jakby dźwięk wręcz po­ przedzał obraz rzeczywistości, rzeczywistość samą. Dziew­ czynka nazywa „niewidzialne rzeczy". Słyszymy biegnące dzieci, n i m pojawią się one na ekranie. W tych ujęciach Wenders nie tylko dystansuje się wobec swoich wcześniej­ szych dotyczących obrazu pomysłów, ale także, być może, składa hołd prawdzie wyrażonej w Księdze: „Na początku było słowo". Takie zawierzenie dźwiękowi, odwrócenie się od obrazu, można odnaleźć także u Pessoi: „W wielkiej jasności dnia wszystkie dźwięki są złote. Chciałbym tak jak dźwięki, Przeżywać zdarzenia, nie uczestnicząc w nich... S ł u c h a ł e m nie p a t r z ą c i tak oto w i ­ dzę..." Głos zabiera wyobraźnia, ta wewnętrzna mitologizująca siła, której wizje nie zawsze tożsame są z tak zwaną nagą, „obiektywną" prawdą spojrzenia. Ale nie idzie tu chyba wca­ le o to, by przeciwstawić słuch wzrokowi, udowadniać, że słuch jest bardziej „ludzkim" zmysłem, a raczej po prostu 13 14 �o to, iż doświadczenie człowieka jest bogate i że każda reduk­ cja jest dobrowolną (?) amputacją własnych mocy człowieka. Tę oczywistą (e-vWe-ntna) prawdę zabawnie ujmuje Wenders, każąc dźwiękowcowi na tej właśnie drodze odnaleźć w końcu filmowca. Dźwięk odnajduje obraz. Siedzący w ka­ wiarni Winter najpierw słyszy Fritza, kiedy ten (jak widać nic nie widząc!) nagrywa komentarz do „nieskażonego", reje­ strowanego przez niesioną na plecach wideokamerę, obrazu. Rozpoznaje głos, nim spostrzeże człowieka. Eksperymenty Wima Wendersa związane z „przysłuchi­ waniem" się, czy nawet „podsłuchiwaniem" rzeczywistości (których źródeł można szukać zapewne u Rilkego i Heideg­ gera) mają zresztą już swoją historię. Aniołowie w Niebie nad Berlinem nieinwazyjnie przenikają do ludzkich mieszkań, przysłuchują się ludzkim myślom w metrze i bibliotece. Po­ dobnie jak „odsłaniający" wnętrza domostw mikrofon Winte­ ra, tak i one odkrywają przed nami to, co dzieje się w gło­ wach zamieszkujących tam ludzi - „dramaty", bałagan myśli, namiętności - których z samego wyglądu, z twarzy, z obrazu, nigdy nie zdołalibyśmy się domyślić. Powróćmy jednak do Lizbony. „Archiwalne", wykonane w sepii zdjęcia z codziennego życia miasta (pralnia, ulica, tramwaj) nabierają kolorów i ożywają, kiedy w te same miej­ sca, co wcześniej reżyser Friedrich Monroe, wkracza ze swo­ im mikrofonem Winter. Obserwujemy czasem te same lub podobne ujęcia, i nawet jeśli wiemy, że wykonane w sepii zdjęcia nie pochodzą sprzed dziesiątków lat, to nie możemy oprzeć się wrażeniu niezmienności i trwania. Wenders miesza ujęcia: czasem sepia wyprzedza kolor, czasem jest odwrotnie. Odbiera to nieco klarowność stwierdzeniu, że to dźwięk „stwarza" rzeczywistość, ale przecież rzeczywistość zawsze pozostaje bogatsza niż logiczna konstrukcja tejże. Niewątpli­ wie natomiast sama idea powtórzenia narzuca konieczność myślenia o przedstawianej rzeczywistości w kategoriach mi­ tu. Istotą mitu jest przecież właśnie powtórzenie. To, co było, teraz (ponownie) się staje: „...nie istnieje jakieś 'widzenie rzeczy po raz pierwszy', dopiero zobaczenie ich po raz drugi ma znaczenie decydujące" - pisze Cesare Pavese, mając na myśli właśnie rzeczywistość mityczną. To powtórzenie do­ piero zaświadcza, że mamy do czynienia z rzeczywistością prawdziwą, to znaczy niezmienną, a nie pierzchliwym pozo­ rem ulotnych zjawisk. Pora zwrócić uwagę na jeszcze jeden „element", który od­ grywa w filmie kluczową rolę. Jest nim m u z y k a . Być mo­ że to ona zresztą tworzy w decydującym stopniu klimat filmu, klimat mitycznej Lizbony Wendersa. W filmie obecna jest muzyka, jak i członkowie zespołu Madredeus. Zespołu, który odwołuje się do lokalnej tradycji fado i którego imię pocho­ dzi od nazwy kościoła w Lizbonie, gdzie odbywały się po­ czątkowo próby muzyków. Na podobieństwo muzyki i mitu zwracał często uwagę Levi-Strauss. „Muzyka i mit są języka­ mi, które przekraczają - każde na swój sposób - poziom ję­ zyka artykułowanego." Obie formy rozwijając się w czasie pokonują go jednocześnie: „mit powtarza się, wciąż na nowo się rodzi i jest czasem, który powraca do siebie samego - to, co się zdarzyło, zdarza się teraz i nadal będzie się zdarzać" pisze, komentując myśl Levi-Straussa, Octavio Paz. 1 nawet jeśli podobieństwa między tymi formami dalekie są od tożsa­ mości, to jasne jest, że muzyka bliska jest mitowi - często ułatwia nawet jego kreację, by przypomnieć tylko narkotycz­ ną muzykę Philipa Glassa napisaną do Koyaanisqatsi.™ 15 16 17 19 „Mit leży w samych elementach". Tak i tu obraz Lizbony-Edenu, niespiesznie konstruowany jest z czasem drobnych elementów. Jednym z nich jest również przepływający przez Lizbonę Tag. Dla lizbończyków jest on rzeką ważną. W fil­ mie widzimy go tylko w kilku oddalonych planach i pojawia się chyba jedynie w jednej wypowiedzi. „Tag jest jedynym świadkiem naszego życia. Nie miasto" - mówi gitarzysta ze­ społu, objaśniając Winterowi słowa piosenki. - Podobną myśl odnajdujemy w Sonetach do Orfeusza Rilkego: „I gdy pamięć ludzka cię wygania, do milczącej ziemi powiedz: Płynę. Do śpieszącej wody powiedz: Jestem." Płynąca rzeka staje się świadkiem płynącego życia czło­ wieka. Ta odwrócona perspektywa ujmuje kolejny sekret trwania i niezmienności, zatopienia w czasie teraźniejszym, w życiu samym. Muzyka - mit - wieczny czas teraźniejszy. Jest też m i ł o ś ć: Wintera do Teresy, wokalistki zespołu. Miłość rajska, której „platoniczny" charakter tylko raz zosta­ je „pogwałcony" przez namiastkę zmysłowości. Kiedy Tere­ sa po powrocie z tournee po Europie pyta Wintera o stan je­ go nogi, ten poniesiony namiętnością jednym tchem odpo­ wiada: jak twoje nogi, jak twoje usta, szyja, oczy... Wendersowi udało się wykroczyć poza pocztówkę, uka­ zać miasto-mit, Lizbonę archaiczną. Lizbonę wieś i raj. Za­ kątek świata zamieszkany przez tubylców, „ludzi pierwot­ nych" - to nic, że dzieci biegają bez przerwy z małymi ka­ merami wideo i ciągle filmują (rozdrażniony Winter nazywa ich wideoturystami, wideoidiotami, widiotami) i tak pozo­ stają oni jak „ludzie pierwotni". Rozczarowany Ze, który otwiera walizki Wintera w poszukiwaniu dźwięków, powia­ da: Tu nie ma dźwięków. I być może jest to aluzją do stere­ otypowych kalek, powtarzanych czasem na temat „dzikich" przez samych antropologów. Miejscowy „złoczyńca", który chcąc wyłudzić pieniądze, ofiaruje swoją pomoc w odnale­ zieniu Fritza, jest doprawdy „rajskim bandytą" („Nacią­ gacz": Cost you something. Winter: How much? „Nacią­ gacz": How much do you have? Winter: Half, what you think. - to naprawdę nie jest klasyczny sposób negocjacji z gangsterami w dzisiejszym świecie). Chyba w celu uwia­ rygodnienia transakcji „łotrzyk" zdejmuje w czasie „nego­ cjacji" czarne okulary odsłaniając twarz. I nie trzeba czytać Levinasa, żeby wiedzieć, co ten gest znaczy i że nie przystoi on prawdziwemu bandycie. W tej rajskiej idylli prawdziwi gangsterzy to tylko budowniczowie „nowości", autostrady, która zagraża starej Lizbonie. Wim Wenders w Lisbon Story dokonuje ciekawej rzeczy. Choć zabieg „archaizacji", cofnięcia się w czasie, znajduje usprawiedliwienie w motywie podróży do początków kina, to przecież jednocześnie Wenders robi to, co Johannes Fabian nazywa allochronicznością i co zarzuca niemal wszystkim etnografom-antropologom. Polega to na odmowie umieszcze­ nia Innych na tej samej płaszczyźnie czasowej. Inny, tubylec jest na różne sposoby oddalany, tak w przestrzeni (co najczę­ ściej rzeczywiście ma miejsce), jak i w czasie (według Fabia­ na zdecydowanie nie dotyczy to jedynie ewolucjonizmu). Dokonuje się przymusowa „archaizacja" tubylca. James Clif­ ford nazywa to paradygmatem ocalania (salvage paradigm), który polegałby na nieubłaganym umieszczaniu innych w te­ raźniejszości, która staje się przeszłością. Taki antropologicz­ ny zabieg odkrywania źródeł, co w całej myśli europejskiej kojarzone jest z prawdą, bliski jest właściwie „zadaniom" ja20 21 22 23 71 �kie stawia sobie turystyka, dostarczania prawdziwego dos'wiadczenia, poszukiwania autentyczności i prawdy, dociera­ nia do o s o b i ś c i e p r z e ż y t e j p r a w d y ź r ó d ­ ł o w e j . Innego gdzie indziej. Oczywiście mowa tu o ideale. Ale ten bliski myśli antropologicznej topos „archaizacji" innego ma też tu inne zadanie. Pójdźmy okrężną drogą: W tekście Światło Południowego-Zachodu Barthes, zastana­ wiając się nad doświadczeniem kraju lat dziecinnych, południowo-zachodniej Francji, pisze: „... moja ulubiona droga, którą obieram, gdy chcę sprawić sobie przyjemność, biegnie wzdłuż prawego brzegu Adour; to stara flisacka ścieżka, która biegnie koło wielu farm i ładnych domków. Lubię ją tak bardzo przypuszczalnie dlatego, że wy­ gląda tak naturalnie, równoważąc szlachetność ze swojskością, cechy, które są tak charakterystyczne dla PołudniowegoZachodu; można by powiedzieć, że w przeciwieństwie do drugiego brzegu, jest to stale prawdziwa droga [route], nie tylko funkcjonalny środek komunikacji, lecz rodzaj komple­ ksowego doświadczenia, w czasie którego mamy do czynie­ nia z trwającym widowiskiem (Adour jest bardzo piękną, choć niedocenioną rzeką), a równocześnie powraca pamięć odziedziczona z dawnych praktyk spaceru, powolnego i ryt­ micznego zgłębiania krajobrazu, który później przyjmuje odmienne proporcje; wracamy tu do tego, o czym mówiłem wcześniej, a co podstawowo polega na tym, że o k o l i c a ta ma m o c u n i k a n i a n i e r u c h o m o ś c i po­ c z t ó w к i: nie próbujcie usilnie robić fotografii: aby ją oce­ nić i pokochać, musicie tu przybyć i tu pobyć, tak by posma­ kować barwności miejsc, pór roku, pogody i światła." W opisie Barthes'a chodzi również o nałożenie się prze­ życia tego, co „tu i teraz", z tym, co odłożone w pamięci „tu, lecz dawniej". Wędrujemy więc po okolicy, której ścieżki wydeptywał już Proust. Wenders wykorzystuje zabieg, który poprzez pewnego rodzaju efekt obcości (m.in. „archaizację"), wprowadza „efekt swojskości". Próbuje ten mit zaszczepić na nas. Uzy­ skaniu tego efektu sprzyja być może właśnie kruchość fabu­ ły. Prostymi zabiegami Wenders „wzbudza n o s t a 1 g i ę", stwarza w s p ó l n e m i a s t o p r z e s z ł o ś c i , m i a ­ sto „ n o s t a l g i c z n e", n a t u r a l n e miasto d z i e c i ń s t w a - w i e ś . Miasto, do którego nie tylko już chciałoby się pojechać, ale do którego pragnęłoby się po trosze także w r ó c i ć . Na tym polega przecież istota no­ stalgii. Na tym też polega siła filmu. Nawet jeśli - jak niektórzy powiadają - Lizbona już przed filmem Wendersa była elitar­ ną turystyczną mekką, to po nim stała się miejscem „piel­ grzymek". Wraz z Lisbon Story pojawiła się chyba na trwałe Lizbona Wima Wendersa. Nowa jakość, którą umiejscowić można obok Pragi Kafki czy Petersburga Dostojewskiego. 24 PRZYPISY 1 J. Brodski, Miasto jak każde, [w:] tegoż, Pochwala nudy, Itum. A. Kotys/ko, Znak, Kraków 1996 F. Pessoa, Księga niepokoju napisana przez Bernarda Soaresa. Wy­ bór, przekład i posłowie J. Z. Klawe, Czytelnik, Warszawa 1995, s. 189190 ' T a m ż e , s. 190 Tamże, s. 23 Ten podział zarysowuje się już wcześniej - w radiu słyszymy róż­ nice, granice pomiędzy ludźmi (narodami, językami, muzyką - choć fragment „lizbońskiego" Madredeusa pojawia się jeszcze „w Europie"), wizualnie prawie już ich nie ma. * Pessoa, op. cit., s. 5 ' T a m ż e , s. 71-2. Spacja moja. Tamże, s. 75 Tamże, s. 185 Por. Z. Benedyktowicz, Wprowadzenie [do numeru „Kontekstów" pos'wieconcgo antropologii filmu i fotografii], „Konteksty", 1992, nr Ъ-А " W. Wenders, Prawda obrazów, cz. I , (Zapis rozmowy Petera W. Jansena z Wimem Wendersem przeprowadzonej dla stacji telewizyjnej 1 Plus 1 kwietnia 1989 w Berlinie), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders. Wydano z okazji przeglądu filmów W. Wendersa, Kraków 1993 W. Wenders, Pejzaż miejski (Odczyt dla japońskich architektów wygłoszony 12.10.1991 na sympozjum w Tokio), tłum. M Behlert, [w:] Wim Wenders, op. cit. Spacja moja. I . Calvino, Kornbinatoryka a mit w sztuce opowiadania, tłum. T. Rutkowska, „Konteksty" 1992, nr 3-4 Cyt. za: materiały promocyjne do filmu. Spacja moja. C. Pavese, Dialogi z Leukoteą. Mit. Szkice literackie, przeł. S. Kasprzysiak, Czytelnik, Warszawa 1975, s. 151 C. Levi-Strauss, Le cru et le cuit, cyt. za O. Paz; Uvi-Strauss al­ bo nowa uczta Ezopa, przeł. P. Fornelski, Wydawnictwo Literackie, Kra­ ków 1997, s. 52 O. Paz; Levi-Strauss albo..., op. cit., s.54 Por. mój tekst na temat tegoż filmu Koyaanisqatsi jako współ­ czesny epos („Kino" nr 11/1991), który inspirowany był znakomitym 2 4 5 s 9 10 12 13 14 15 16 17 1 8 72 tekstem Wiesława Juszczaka Paleolityczny epos („Konteksty" 1991, nr 2). Ale warto w tym kontekście sięgnąć do jednej z książek, do której odwołuje się w swoim tekście Juszczak - Songlines Bruce'a Chatwina - by przytoczyć niezwykłą relację dotyczącą związków muzyki, mitu i ziemi u Aborygenów australijskich. Można powiedzieć, że cały kon­ tynent australijski, cały jego pejzaż znajduje wytłumaczenie w micie tworzenia, micie, na który składa się niezliczona ilość pieśni, które są własnością poszczególnych plemion i ludzi. Otóż w książce tej przyto­ czone są przypadki wskazujące, że tubylcy są w stanie usłyszawszy kil­ ka taktów pieśni należącej do plemienia i krainy oddalonej o tysiące mil, śpiewanej w nie znanym im języku, zacząć śpiewać tę nie znaną im pieśń o obcym kraju w swoim własnym języku. Ten dziwny i nie znaj­ dujący łatwego wyjaśnienia fenomen wskazuje chyba także, jak muzy­ ka bliska jest mitowi. Relacjonujący tę historię Arkady powiada na za­ kończenie: „Muzyka jest bankiem pamięci służącym do odszukania własnej drogi w świecie" (Picador 1987, s. 120). Szerzej na temat tego „paleolitycznego eposu" przeczytać można w tekście Wiesława Ju­ szczaka. 19 Ta tak często powtarzana przez etnologów myśl pochodzi z Bruno Schulza Mityzacji rzeczywistości, [w:] Proza, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973, s. 335. Ciąg dalszy tego zdania brzmi: „i poza mit nie mo­ żemy w ogóle wyjść". R. M . Rilke, Sonety do Orfeusza, Cz. I I , X X I X , [w:] Poezje, przeł M . Jastrun, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1993 Podaję to w języku angielskim ze względu na zabawne brzmienie pierwszej frazy: „To trochę kosztuje. // Ile? // Ile masz? // Połowę tego, co myślisz." „To, co jest przeszłością, jest odlegle, to co jest odlegle, jest prze­ szłością: oto melodia, do której tańczą postaci allochronicznego dyskur­ su." J. Fabian, Time and the Other. How Anthropology Makes lis Object, Columbia University Press, New York 1983, s. 127 J. Clifford, Predicament of Culture, Harvard University Press, Cambridge, London 1988 R. Barthes, The Light of the Sud-Ouest, [w:] Incidents, University of California Press, Berkeley, Los Angeles, Oxford 1992. Spacja moja. 211 21 2 2 2 3 2 4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d5a15d579ff4aeb78b01e8166459dc06.jpg 8d9fafa2f8f6b9367eb96f09d6a40e42 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d11820d4f35c647be972aa674a9bd920.jpg 73f14fbd0b21ef449887165fbb4e8764 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource W pasiece / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Kalwaria Pacławska (woj. podkarpackie) Subject The topic of the resource pszczelarstwo ludowe ; pasieka ; Podkarpacie Description An account of the resource fotografie przedstawiają ul kłodowy stojący pod płotem Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_34.36.XV_H.1.18.6_01 PAE_FNK_34.36.XV_H.1.18.4_01 Kalwaria Pacławska pasieka pszczelarstwo pszczelarstwo ludowe ul ul kłodowy wyroby z drewna https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9336b248eb7e5922b9467ab0a264b402.jpg e36b3ef77de1e6e516b2232f2820201c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource W pasiece / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Korytów (woj. mazowieckie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; elementy zagrody ; Mazowsze Description An account of the resource fotografia przedstawia ul skrzynkowy, za którym stoi mężczyzna Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_26.23.XV_L.2.5.1_01 budownictwo wiejskie elementy zagrody Korytów okolice Grodziska Mazowieckiego pasieka pszczelarstwo ul skrzynkowy https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7eb3dfea39129503154afe95b7b35018.pdf 1a79bcfc640e739561f875bf3def4257 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5380 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Subject The topic of the resource miłość - aspekt antropologiczny ogłoszenia matrymonialne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5000 Title A name given to the resource W poszukiwaniu milości idealnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2; s.146-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burzyńska-Kamieniecka, Anna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Szukam kogoś kto przywróci ANNA wyjątkowego, blask smutnym i kolory szarym B. BURZYŃSKA oczom (Uniwersytet Wrocławski) dniom... Wydawać by się mogło, że dziś - na początku n o ­ W poszukiwaniu miłości idealnej wego w i e k u , w dobie rozwoju i n t e r n e t u i i n n y c h me­ diów, nawiązywanie kontaktów między ludźmi za po­ m o c ą zamieszczanych w prasie ogłoszeń należy już do przeszłości. Wciąż j e d n a k w w i e l u czasopismach poja­ wiają się charakterystyczne k o m u n i k a t y typu Pani po­ zna Pana...; Poślubię... czy Szukam żony..., O wirtualnym odbiorcy prasowych ogłoszeń matrymonialnych nikogo zaś już nie dziwią regularnie ukazujące się o d pewnego czasu pisma w całości poświęcone tzw. ogłoszeniom towarzyskim czy m a t r y m o n i a l n y m . Potrzeba znalezie­ nia życiowego partnera / męża, żony, pragnienie trwa­ łego związku / małżeństwa, c h ę ć założenia rodziny to p o d uwagę jedynie anonse zredagowane przez kobiety c z y n n i k i wpływające zwykle na decyzję o zredagowa¬ (Oferty pań), co zawęża prowadzone analizy do rekon¬ n i u odpowiedniego anonsu. strukcji i opisu obrazu idealnego partnera - mężczy¬ Prasowe ogłoszenia m a t r y m o n i a l n e są specyficzny­ zny, który w c h o d z i w wyobrażony przez a u t o r k i ideal¬ m i tekstami użytkowymi, które "(...) należy traktować ny związek. jako pewną zorganizowaną całość, zamkniętą z punk¬ Jeżeli chodzi o strukturę b a d a n y c h ogłoszeń, to t u widzenia nadawcy, zawierającą względnie stałe ele¬ w analizowanych tekstach dają się wyróżnić trzy sche¬ menty, charakterystyczne dla danego typu wypowiedzi." 1 Maksymalnie kondensując treść maty, według których są one k o n s t r u o w a n e . ogłoszenia, Najczęściej spotykanym schematem jest wykorzy¬ nadawca stara się wykreować w n i m swój wizerunek, stanie zwrotu k o n t a k t o w e g o typu Pani pozna Pana... , przedstawić postulowane cechy potencjalnego odbior¬ obudowanego e l e m e n t a m i służącymi autoprezentacji cy oraz wskazać na aspekt i l l o k u c y j n y k o m u n i k a t u . nadawcy i charakteryzującymi odbiorcę (w 3 os. lp.) N a podstawie i n f o r m a c j i pochodzących o d autora wraz z p o d a n i e m i n f o r m a c j i o celu k o n t a k t u , j a k n p . : anonsu można zatem zrekonstruować obraz przyszłego partnera, czyli wirtualnego odbiorcy Energiczna, wpisanego w tekst ogłoszenia, a także odtworzyć wyobrażenia bowiązań, nadawcy na t e m a t c h a r a k t e r u związku, w którym pra¬ aspektowo - jako oparta na uczuciu relacja, związek mojego życia itp.). Ja, ładna, Na pow. związku. związek. ogłoszeń oczach, spo­ finansowo. Zadzwoń, jeżeli pragniesz miły, stałego ( " K o n t a k t " , marzec 2002) opis p o s t u l o w a n y c h cech partnera, wprowadzony za¬ i m k i e m ty, a następnie dokonuje się autoprezentacji towarzyskim nadawcy, poprzedzonej zaimkiem ja. " K o n t a k t " w okresie o d lutego do maja 2002 r o k u . O życzeniowym charakterze w i z e r u n k u idealnego Szczegółową analizę przeprowadzono natomiast na partnera świadczy tymczasem trzeci sposób konstru¬ próbie liczącej sto dwadzieścia tekstów, umieszczo¬ warzyskie oraz Inne oferty). szatynka o piwnych szczera, raczej domatorka. Ty — 25 / 34, lacji nadawczo - odbiorczych. N a j p i e r w pojawia się siąca d w u s t u anonsów, zamieszczonych w ogólnopol¬ owania tekstów ofert występujących w analizowanym (nie brano p o d uwagę tekstów z d w u pozostałych r u b r y k - Oferty - k i anonsów jest zmiana kolejności sygnalizowania re¬ go związku, przejrzano na potrzeby tej pracy około ty¬ n y c h w rubryce Oferty matrymonialne formy Częstym zabiegiem wykorzystywanym przez autor¬ k o n k r e t n y c h wyobrażeń idealnego partnera i idealne¬ matrymonialno - myśli o ży­ 170 cm, zaradny, o dobrym sercu, spokojny, niezależny autorów anonsów m a t r y m o n i a l n y c h : miłość to idealny s k i m miesięczniku szczupła kojna, rozsądna, tak wyobrażany m o d e l idealnej miłości składają się A b y dotrzeć do zawartych w tekstach w wieku do 60 lat, który poważnie go charakteryzując i zachęcając do działania, j a k n p . więc dwa schematy konceptualizacji tego pojęcia przez partner i miłość to idealny - pośrednio do odbiorcy (ty - 2. os. l p . ) , równocześnie nalizowanym jako osoba partnera związku (on jest mo­ miłością wieku nadawca mówi o sobie w 1 os. l p . (ja) i zwraca się bez¬ pomiędzy osobami różnej płci oraz w znaczeniu spersobyła jedyną w średnim Czasami p o j a w i a się m o d y f i k a c j a tej kreowanego obrazu idealnej miłości, rozumianej d w u - ją miłością, sumienna, ciu. ( " K o n t a k t " , l u t y 2002) gnie się znaleźć. Jest to równocześnie rekonstrukcja 2 wrażliwa, pozna pana, uczciwego, o dużej kulturze osobistej, bez zo¬ czasopiśmie, oparty na frazie wyrażającej w a r u n e k je¬ to­ żeli — to, Jeżeli jesteś... (+ charakterystyka cech partne­ A n a l i z o w a n e oferty musia¬ ra), to czekam na ciebie ja (autoprezentacja), n p . : ły zawierać podstawowe informacje charakteryzujące Jeśli nadawcę i odbiorcę, a także wskazywać na cel tekstu. dokucza ustabilizowany Ze względu na ograniczone możliwości czasowe wzięto 121 ci samotność, życiowo, wolny, uczciwy, w wieku do 55 lat, jesteś pragniesz �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE trwałego związku uczciwej domatorki, — to zadzwoń 155/62, do 50-letniej, 'Rak\ średnie. wolnej, ście i wadze (5%), zadbany (4%), elegancki (3%), ("Kon¬ brą prezencją t a k t " , kwiecień 2002) cze określenia - o młodym Tak ukształtowane k o m u n i k a t y zawierają informa¬ włosach, zdo- / o miłej prezencji (2,5%), a także pojedyn¬ wysportowany, wyglądzie, atrakcyjny, męski, o ciemnych efektowny. cje charakteryzujące nadawcę i opisujące w i r t u a l n e g o Obrazu idealnego partnera dopełniają informacje odbiorcę przy p o m o c y o d p o w i e d n i o dobranego zespo¬ 0 wykształceniu, a u t o r k i ofert podkreślają, że p o w i n n o łu cech. I c h posiadanie jest wypełnieniem schematu: być o n o minimum średnie Miłość to idealny partner. prostu - ( 6 % ) , wyższe A d r e s a t ogłoszenia nie m u s i mieć zbyt wyszukane¬ N a w y k r e o w a n y w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ n y c h analizowanych w tej pracy obraz idealnego part¬ go hobby - wystarczą podróże, nera - niec, spacery. mężczyzny składają się elementy ( 5 % ) , albo po matura. opisujące wycieczki, muzyka, ta¬ przede wszystkim jego w i e k , stan c y w i l n y i relacje ro¬ Jak więc widać, w tekstach ogłoszeń matrymonial¬ dzinne, cechy charakteru, nałogi, stosunek do dóbr n y c h redagowanych przez panie, d o c h o d z i do kreacji m a t e r i a l n y c h , wygląd zewnętrzny, wykształcenie i za¬ obrazu partnera, który jest mężczyzną i d e a l n y m , posia¬ interesowania. dającym pozytywne cechy charakteru, atrakcyjny wy¬ B i o r ą c p o d uwagę k r y t e r i u m częstości występowa¬ gląd zewnętrzny i znajduje się w dobrej sytuacji mate¬ nia, w świetle analizowanych tekstów idealny partner rialnej. Jest to wizerunek postulowany, będący od¬ p o w i n i e n mieć konkretną liczbę lat (zwykle podawane zwierciedleniem marzeń i przejawem tęsknoty za miło¬ były przedziały wiekowe odpowiednie do w i e k u part¬ ścią idealną utożsamianą z doskonałym p a r t n e r e m n e r k i i informacja ta pojawiła się w 76 na 120 bada­ związku. Jak zauważają H a l i n a i Tadeusz Zgółkowie, n y c h ogłoszeń, o b o k określeń - wiek stosowny - w t y m przypadku d o c h o d z i do wirtualizacji obrazu 4/120 i odpowiedni - 2/ 120). Istotne okazują się także infor¬ nadawcy i odbiorcy ogłoszeń, "zarówno cechy własne, macje o stanie c y w i l n y m i relacjach r o d z i n n y c h od¬ j a k i oczekiwane poddane są zabiegowi ulepszenia, biorcy. W b a d a n y m materiale przeważają określenia: melioracji w k i e r u n k u oczekiwań. (... ) Obie postaci ( 1 2 % tekstów) , o b o k nazw mają przeto status l e k k o odrealniony - właśnie wirtu¬ wolny / stanu wolnego k o n k r e t n y c h - kawaler 3 ( 6 % ) , wdowiec ( 4 % ) , a także alny, postulatywny, oczekiwany, w y m a r z o n y . " określenie eufemizujące - prawie wolny ( 3 % ) . Okre¬ 4 Jak już wcześniej w s p o m n i a n o , ujawniającemu się ślanie stanu cywilnego często łączone jest z zobowiąza¬ w ogłoszeniach m a t r y m o n i a l n y c h schematowi n i a m i r o d z i n n y m i , występują zatem sformułowania - to idealny partner towarzyszy schemat miłość to idealny bez zobowiązań ( 6 % ) , bez rodziny, bez dzieci, ale także i n f o r m a c j a - dziecko nie stanowi miłość związek. A l d o n a Zwierzyńska, porównując definicję przeszkody. miłości Sporo miejsca a u t o r k i anonsów poświęcają przed¬ w p o l s k i c h i angielskich słownikach, wydzieliła pięć stawieniu postulowanych cech charakteru wirtualnego podstawowych m o d e l i tego pojęcia, które implikują odbiorcy, wśród których na p l a n pierwszy wysuwają się jeszcze cztery i n n e wspólne modele, zgodne " ( . . . ) z co¬ p o d względem f r e k w e n c j i użycia określenia d z i e n n y m i doświadczeniami o b y d w u społeczeństw". kulturalny (17,5%), inteligentny (12,5%), uczciwy (10%), odpowie¬ dzialny (7%), z klasą (7%), czuły (6%), zaradny (6%), wierny (3%), opiekuńczy (3%), nieza¬ myślący o ży­ ciu (2,5%), przedsiębiorczy wykształcony (1,6%), z humorem M o d e l e przedstawione przez autorkę to przede (6%), leżny (2,5%), pełen ciepła (2,5%), poważnie wartościowy wszystkim: " 1 . M o d e l uczucia: Miłość jest uczuciem, które od¬ czuwać może jednostka do osoby drugiej, o b i e k t u / (1,6%), p r z e d m i o t u l u b samej siebie.(... ) (1,6%), a także - szczery, o dużej moralno¬ ści, spokojny, wyrozumiały, życzliwy, troskliwy. 2. M o d e l interakcyjny: Miłość zakłada interakcję Pojawiają j e d n o s t k i odczuwającej miłość z o b i e k t e m miłości. się również pojedyncze określenia postulowanych po¬ staw - romantyk, optymista, 3. M o d e l seksualny: Miłość związana jest z pożąda¬ dżentelmen. n i e m i atrakcyjnością seksualną jednostek odczuwają¬ I s t o t n y m elementem obrazu idealnego partnera cych miłość, przy czym są to osoby płci o d m i e n n y c h . okazują się nałogi, a właściwie - i c h b r a k ( 2 2 % ) . Cho¬ 4. M o d e l aktywnego zainteresowania: Jednostka dzi przede wszystkim o palenie papierosów i a l k o h o l . odczuwająca miłość przejawia swoje uczucia wobec N i e z w y k l e ważna d l a a u t o r e k anonsów wydaje obiektu się także sfera m a t e r i a l n a , a w i ę c oczekują p a r t n e r a dobrze sytuowanego, bilizowanego (7%), bez problemów materialnie z domem lub własnym ( 5 % ) , ze stałym możnego z mieszkaniem dochodem zwoje zainteresowanie 5. M o d e l stopniowego rozwoju: Miłość rozpoczyna się, jej siła stopniowo wzrasta i osiąga k l i m a k s . " Oczy¬ ( 5 % ) , za¬ wiście t r u d n o zaprzeczyć, że każdy z t y c h m o d e l i jest (3%), z 6 w p e w i e n sposób, chociażby pośrednio, aktualizowany dobrą w treści ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h . Wydaje się jed¬ Wygląd zewnętrzny bywa stosunkowo słabo opisy¬ najczęściej okazując usta¬ emeryturą. wany, miłości, 1 składając jego dowody. samochodem finansowych, (17,5%), 5 występują określenia: n a k , że najwyraźniej uwidaczniają się w analizowa¬ n y c h anonsach d w a spośród czterech m o d e l i , impliko¬ przystojny (8,5%), wysoki (8,5%), informacje o k o n k r e t n y m wzro- w a n y c h przez opisane wyżej: 122 �• NEKROKRACJA Ewa Domańska nie odrzucają wszelkie przejawy "powszedniości", j a k "6 M o d e l stabilizacji: Miłość prowadzi do małżeń­ n p . skąpi nie dzwonić!; stwa i prokreacji. 7. M o d e l spełnienia: Miłość jest celem i środkiem osiągnięcia szczęścia." oszuści matrymonialni, rani i w separacji wykluczeni). stop; ka¬ Jednakże z drugiej strony w obrębie tych samych tekstów pojawiają się konwen¬ 7 Modele stabilizacji i spełnienia są najbardziej w i ­ cjonalne wyrażenia nawiązujące do stereotypowych doczne w różnego rodzaju deklaracjach dotyczących wyobrażeń, uosabiających ukochaną osobę z postacią wyobrażeń przyszłego życia, składanych przez a u t o r k i bohatera, jednostką wybitną, księciem z bajki, j a k n p . w poszczególnych ogłoszeniach. Informacje te tworzą Pozna czułego, tzw. moc illokucyjną tekstów, czyli określają cel nawią¬ ty książę zania k o n t a k t u , n p . (poznam pana) w celu założenia przyjdź do mnie! chającej się rodziny; z którym stworzę szczęśliwą ko­ zadbanego (!) i przystojnego ukochany, czekam na ciebie księcia; każdego Mój dnia, Można by zatem odnieść wrażenie, że oparty na rodzinę. wpisanych w teksty analizowanych ofert matrymonial¬ Wśród cech idealnego związku nadawcy anonsów najczęściej podkreślają jego trwałość i stały charakter, n y c h schematach konceptualizacyjnych miłość to ide¬ z czym wiążą poczucie bezpieczeństwa, spokoju i szczę¬ alny partner oraz miłość to idealny związek ścia, n p . : nej miłości jest bliski pojęciu miłości romantycznej. (poznam pana), przy którym i poczuję się m o d e l ideal¬ k i e m u stwierdzeniu przeczy jednak już sam bezpieczna zestaw cech potencjalnego partnera, precyzyjnie wyselekcjo¬ szczęśliwa; (poznam pana), który da przyjaźń, miłość, n o w a n y c h p o d kątem j a k największej poczucie użyteczności, kamuflowanej za p o m o c ą k o n w e n c j o n a l n y c h środków bezpieczeństwa; stylistycznych. Czyżby więc tworzony w tego rodzaju pokocha i odda serce wolnemu, szczodremu w zamian za oparcie, stabilizację i poczucie tekstach obraz w i r t u a l n e g o odbiorcy był jedynie kartą bezpieczeństwa. przetargową w skomplikowanej grze w poszukiwanie Stabilizację i poczucie bezpieczeństwa i m p l i k u j e idealnej miłości? również pojawiająca się w analizowanych komunika¬ t a c h metafora domowego ogniska, jak n p . w anonsie: Ciepło domowego ogniska stworzy dla odpowiedniego na na poziomie, z kraju lub zza granicy W pa­ Kreacja obrazu idealnej miłości w tekstach (...). opisach idealnego związku przedstawianych ogłoszeń m a t r y m o n i a l n y c h w badanych ofertach występują także wyrażenia opar¬ te na metaforze miłość jest jednością, Bądźmy jak np.: razem na dobre i na złe; (Pragnę być w związku), w którym mogłabym dzielić radości życia we dwoje; Sens życia to miłość dwojga bliskich sobie ludzi; Smutek idzie w parze z samotnością. nie musi być. Możemy być W samotności Rozejrzyj się. Tak jednością; Tylko we dwoje miłość jest źródłem życia, mało w życiu jest radości. się odnajdziemy, może razem szczęścia; Może gdzieś zostaniemy? Według Z o l t a n a Kóvecsesa metafora miłość jest jed¬ nością stanowi metaforę centralą dla pojęcia miłości ro¬ mantycznej, Ta¬ wszak " j e d n o ś ć miłości istnieje ponieważ osoby zakochane wiążą 'uczucia / afekt (...), entu¬ zjazm, zainteresowanie, zażyłość czy intymność i tęsk¬ nota', które to pojęcia stanowią jądro konceptualne 'miłości r o m a n t y c z n e j ' " . 8 N a podstawie zawartych w tekstach ogłoszeń ma¬ t r y m o n i a l n y c h charakterystyk wirtualnego odbiorcy i i n f o r m a c j i na t e m a t celu k o n t a k t u można odtworzyć obraz idealnego partnera, j a k i tworzą a u t o r k i anonsów oraz zrekonstruować i c h wyobrażenia o idealnym związku. Jak w y n i k a z przeprowadzonej analizy, w o b u wypadkach jest to wizja postulowana, życzeniowa, a więc nieco odrealniona. W i r t u a l n e m u odbiorcy z jednej strony przypisuje się k o n k r e t n e cechy pozytywnie wartościowane ipożądane przez nadawcę, co niewątpliwie świadczy o jego głębokim pragmatyzmie ( a u t o r k i ogłoszeń zdecydowa- 123 �Jadwiga Rodowicz • W I Z J A W LUSTRZE Wybrana literatura przedmiotu Lykke Aresin, Kurt Starke, Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie. Katarzyna Sobstyl, "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Języko- wy1998 / 6. Halina i Tadeusz Zgółkowie, Świat wartości w leksyce ogłoszeń towarzy­ skich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Językowy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000. Aldona Zwierzyńska, Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi­ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologiczne se­ mantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992. Przypisy: 1 K. Sobstyl: "Porzuć samotność"- illokucyjne aspekty w polskich ogłoszeniach towarzysko — matrymonialnych (w) Poradnik Językowy1998/6, s. 20 2 Por. Lykke Aresin, Kurt Starke: Leksykon erotyki, hasło: Miłość, kochanie, s. 178 3 Dane procentowe wyrażają stosunek liczby tekstów, w których wystąpiły omawiane cechy, do ogólnej liczby badanych tekstów. 4 Halina i Tadeusz Zgółkowie: Świat wartości w leksyce ogłoszeń to­ warzyskich i matrymonialnych (w) Język a Kultura, t. 13, Języko¬ wy obraz świata i kultura, red. A . Dąbrowska, J. Anusiewicz, Wrocław 2000 s. 331 5 A . Zwierzyńska: Wyidealizowane modele kognitywne pojęcia "mi¬ łość" i "love" przedstawionego w przysłowiach polskich i angielskich — porównanie (w) Język a Kultura, t. 8, Podstawy metodologicz¬ ne semantyki współczesnej, red. I . Nowakowska - Kempna, Wrocław 1992, s. 95 6 7 Op. cit., s. 94-95 Op. cit., s. 95. Autorka proponuje jeszcze: "8. Model sprawczy: Miłość jest źródłem wielu czynów popełnianych przez istoty ludzkie, 9. Model fizjologiczno - psychiczny: Miłość ma wpływ na funkcjonowanie organizmu i psychiki człowieka, pozytywny lub negatywny.", op. cit. s. 95 8 Op. cit., s. 94-95 124 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/df97a7c01850966ee48394253ceec91b.pdf c9378cd9b1fddc7a75fe10bdf6d3a925 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1620 Title A name given to the resource W poszukiwaniu symboliki pustki, ciemności i milczenia / ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2004 t.48, s.131-148 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kolczyński, Jarosław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Warszawa W POSZUKIWANIU SYMBOLIKI PUSTKI, CIEMNOŚCI I MILCZENIA Wśród kilku do tej pory przebadanych przez archeologów starożytnych świę­ tych gór w Polsce najmniej uwagi skupia na sobie Góra Dobrzeszowska. Na szczycie tej niezbyt pokaźnej góry (367 m n.p.m.) w paśmie Dobrzeszowskim ujawniono (ekipa Eligii Gąssowskiej w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) tajemnicze kamienne konstrukcje i nic poza nimi (raptem kilka ułamków ceramiki oraz ślady spalenizny, które pozwoliły datować znalezisko na VIII wiek). Nie ma również żadnych informacji pisanych, które można by połączyć z tym miejscem. W takiej sytuacji zrozumiała staje się niechęć archeologów i history­ ków do ryzykowania prób interpretacji. Atoli - i to trzeba podkreślić - nie budzi wątpliwości rytualny charakter tego znaleziska. Trzy kamienne kręgi ujawnione na Górze Dobrzeszowskiej niemal idealnie otaczają spłaszczony szczyt góry, dostosowując się do geomorfologii. Pierwszy, wewnętrzny i położony najwyżej, zaokrągla się w pełną elipsę. Dwa kolejne ob­ ry sowują kształt półksiężyca, zbiegają się z pierwszym wałem i szczelnie zamy­ kają szczyt góry. Od najbardziej stromej zachodniej strony prowadzą z podnóża góry do wnętrza kręgów kamienne stopnie. Także po stronie zachodniej, na zewnątrz wałów natrafiono na spłaszczony kamień z wydrążonym rowkiem, w którym można odgadywać kamień ofiarny. Mniej więcej po środku założenia odsłonięto duży okrągły głaz, uznany za „kamień centralny". Odnaleziono rów­ nież kamienie wyznaczające „krańce" założenia: jajkowate stele wyznaczają „krańce" południowy i północno-zachodni, okrągłe płaskie kamienie wyznaczają „krańce" zachodni i południowy. Od wschodu na wysokości „kamienia cen­ tralnego" w zewnętrznych wałach pojawiają się przerwy, zaś pomiędzy wałami znaleziono grubą (3 m) warstwę spalenizny, rozpalano tu zatem duże ogniska. Ponad nimi stał - obecnie przewrócony - duży (wys. 180 cm) menhir. W dwu zaokrągleniach zewnętrznego wału natrafiono na konstrukcje w kształcie kamien­ nych skrzyń, w których także znaleziono ślady spalenizn, w dwu innych rogach widoczne są rozpadliska skalne, stanowiące być może pozostałości analo­ gicznych konstrukcji. W takim razie ognie rozpalano również z czterech stron otaczającego świata. W obrębie wewnętrznego kręgu, bliżej zachodniej strony, również na wysokości „kamienia centralnego", zidentyfikowano kamienną podwalinę, być może - jak sugeruje odkrywczyni - pod ołtarz, a nieopodal niej rodzaj schodków prowadzących w dół do usytuowanego poza wałami kamienia ofiarnego. Wyraźnie zatem daje się odczytać główna oś symboliczna założenia: �132 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Rys. 1. Plan kamiennych w a ł ó w na G ó r z e Dobrzeszowskiej, na k t ó r y m w y t y c z o n o g ł ó w n ą oś z a ł o ż e n i a w s c h ó d - z a c h ó d ; na l i n i i przerw w w a ł a c h słońce wschodzi ok. 1 maja ( w e d ł u g : Sadowski 1979, f i g . 2) wschód-zachód (patrz: plan). Być może od południa, pomiędzy pierwszym i dru­ gim wałem, biło ongiś źródełko. Do środka obiektu można również było dostać się przez przerwę w wałach od strony południowo-zachodniej. U podnóża tego kamiennego założenia i w jego wnętrzu odnaleziono różne obrobione kamienie, zdaniem odkrywczym, grające rolę „drogowskazów" dla ludzi nad­ chodzących z zewnątrz i potem poruszających się po tej wyodrębnionej prze­ strzeni. Skalę całego założenia można krótko przedstawić w liczbach: obwód pierwszego wału 262,5 m, drugiego 260 m, trzeciego 332 m. Wysokość wałów jest również znaczna: pierwszego sięga 1,66 m, drugiego 1,34 m, trzeciego 1,93 m. Warstwy spalenizny w badaniu metodą C-14 wykazują datę plus minus 795 roku, taką datację potwierdza też analiza formalna ceramiki (Gąssowska 1979). Powiedzieć jeszcze trzeba, że wyniki analizy archeoastronomicznej wska- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 133 żują, że ogień na Górze Dobrzeszowskiej wzniecano na linii wyznaczającej wschód słońca około 1 maja (Sadowski 1979). Poza samą strukturą, rytualną funkcję tego obiektu sugeruje właśnie brak jakichkolwiek innych śladów obecności ludzi. Powtórzę, wykopano raptem kilka ułamków ceramiki w warstwie spalenizny i nic więcej. To wydaje się nieomal nieprawdopodobne, bowiem w miejscach, gdzie gromadzili się ludzie zwykle dość łatwo natrafia się na różnorodne, choćby skromne, tego dowody. Oto ktoś zgubił szpilę do włosów, komu innemu rozerwał się naszyjnik itp. Żeby znaleźć różne przedmioty, utracone najczęściej przez nieuwagę, nie trzeba nawet kopać w ziemi, wiele z nich wciąż leży na powierzchni (stąd w archeologii chętnie wykorzystywaną metodą rozpoznawania stanowisk są tzw. badania powierzch­ niowe). Ludzie przekraczający ongiś granice kamiennych wałów na Górze Dobrzeszowskiej musieli zatem zachowywać się wybitnie ostrożnie. Nie wolno im było, jak trzeba się domyślać, zakłócić idealnej próżni tego miejsca. Być może wchodzili tam tylko nieliczni wybrańcy. Wyodrębnione kamiennymi wałami miejsce święte na Górze Dobrzeszow­ skiej nie jest jedynym tego rodzaju rozpoznanym stanowiskiem archeologicz­ nym w Polsce. Wśród kilku innych wypada wymienić przede wszystkim: Ślężę, Radunię, Wieżycę oraz Łysą Górę. Bardzo wiarygodnie brzmi hipoteza Leszka P. Słupeckiego, który próbuje wykazać, że wymienione rytualne kręgi datować trzeba na ostatnie wieki I tysiąclecia i wiązać z nowymi przybyszami - Słowia­ nami. Niektóre z tych gór były już wcześniej wykorzystywane przez lokalne społeczności innych kultur, najprawdopodobniej również w celach rytualnych. Dlatego też w pobliżu, a nawet w obrębie wałów odkrywa się różne „ruchome" ślady ich obecności (przede wszystkim fragmenty ceramiki). Co jednak zdaje się bardzo znaczące, „ruchome" znaleziska łączące się ze starszymi kulturami są uderzająco liczniejsze niż takie znaleziska klasyfikowane na wczesne średnio­ wiecze. Dobitnym przykładem są rezultaty wykopalisk na Ślęży: tylko 1,883% znalezionych fragmentów naczyń można datować na wieki V - X . Najprawdo­ podobniej zatem również dostęp do tych kamiennych kręgów był ograniczony (Słupecki 1992, gdzie przywołana jest starsza literatura) i zapewne również tam starano się o zachowanie idealnej próżni miejsca świętego. Badania archeolo­ giczne na Górze Dobrzeszowskiej o tyle wyraźniej wydobyły na jaw tę próżnię, że miejsce to nie było wcześniej wykorzystywane przez ludzi starszych kultur, a potem w średniowieczu rychło popadło w zapomnienie. Tu nic nie zakłóca obrazu rytualnej rzeczywistości z końca I tysiąclecia. Doskonała próżnia czy też pustka miejsca świętego odkrywa przed nami mało znany i zarazem trudny do interpretacji wymiar starożytnych wierzeń i rytuałów - nie znamy bowiem szczegółów. Nie jest to jednak zadanie beznadziejne. Najpierw chciałbym zwrócić uwagę, że w źródłach pisanych dokumentujących wierzenia starożytnych Słowian pojawiają się informacje o ograniczeniach dostępu do najściślejszej strefy sacrum (co zauważa też Słupecki 1992, s. 8). Helmold z Bozowa (Helmmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum I , 84) powiada, że do przybytku Prowego, "boga ziemi stargardzkiej" w jego świętym �134 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I gaju wstęp mieli tylko kapłani, ci którzy chcieli złożyć ofiary oraz ludzie, którym groziło niebezpieczeństwo śmierci i szukali tam azylu. Adam z Bremy (Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum I I , 21 (18) ) z kolei informuje, że przez drewniany most prowadzący do świątyni Swarożyca w Radogoszczy pozwalano przejść tylko tym, którzy zamierzali złożyć ofiarę lub zasięgnąć wróżby. Ale trzeba też uczciwie powiedzieć, że z przywołanych informacji trudno jest wypro­ wadzić hipotezę, że akurat w tych świętych miejscach natrafiamy na symbolikę idealnej próżni czy pustki. Można tylko stwierdzić, że idea ta wydaje się nieobca wierzeniom i postawom rytualnym starożytnych Słowian. Niewątpliwie wymo­ wa znalezisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej jest bardziej dobitna. Jak podpowiada Rudolf Otto (1993, s. 94-96), symbolika pustki często koja­ rzy się z pokrewnymi symbolikami milczenia i ciemności. Co do rytualnej roli symboliki milczenia u starożytnych Słowian mamy co najmniej jeden wyraźny ślad w źródłach pisanych. U Saksona Gramatyka (Gesta Danorum XIV, 39, 3) czytamy, że do świątyni Swiętowita w Arkonie prawo wstępu miał wyłącz­ nie kapłan, który wchodząc musiał wstrzymać oddech, „ilekroć miał oddech wciągnąć lub wypuścić, tylekroć biegał do drzwi". Charakterystyczne, że ta wzmianka równocześnie może być łączona z symboliką idealnej próżni (kroni­ karz domyślał się, że chodziło o nieskalanie bóstwa oddechem śmiertelnika) jak i milczenia. Ciekawe informacje o symbolice milczenia ujawniają się w kręgu kultury germańskiej. Milczeniem, jak notuje Tacyt w Germanii (12), zaczynały się rytualne zgromadzenia odbywające się właśnie w miejscach świętych. Cenniejszy jest jednak inny trop prowadzący do wnętrza wierzeń starożytnych Germanów. W wierzeniach Skandynawów występuje zagadkowy bóg Hoenir, którego de Vries (1957, t I I , s. 268-271) rozszyfrował jako boga rozważnego i uroczystego milczenia oraz ceremonii kultowych. Ten nieodmiennie milczący bóg, by przemówić potrzebował wieszczej, uciętej głowy Mimira (tylko Mimir umiał przechwycić i zrozumieć jego myśli). Hoenir miał przeżyć kosmiczną katastrofę (ragnarók) i w odrodzonym świecie zjawić się z wróżebną różdżką, by - jak można odgadywać - przewodzić rytuałom (zob. też Słupecki 2003, s. 227-229). Wszelkie informacje z kręgu germańskiego są cenne zarówno z komparatystycznego, indoeuropeistycznego punktu widzenia, jak i dlatego, że chodzi tu o sąsiedni i często przenikający się ze słowiańskim krąg kulturowy (Słowianie wchodzili na tereny, gdzie musiało tlić się jeszcze żywe wspomnienie tradycji plemion germańskich). Wyraźniej ujawnia się natomiast na Górze Dobrzeszowskiej symbolika ciem­ ności - ciemności, z których wyłania się światło. Analiza archeoastronomiczna tego stanowiska ukazuje, że kiedy wejdziemy na tę górę w pierwszych dniach maja i staniemy pośrodku kręgów, przy „kamieniu centralnym", ujrzymy słońce wschodzące dokładnie na linii przerw w wałach i warstwy spalenizny. Na po­ łudniowy wschód leży Góra Siniewska, a dalej na tej samej linii Łysa Góra. Najprawdopodobniej więc rozpalano ogniska na kolejnych górach w miarę jak słońce wschodziło coraz dalej na horyzoncie (Sadowski 1979, s. 19). Na Łysej Górze już odkryto starożytny kamienny krąg, na Górze Sieniewskiej takie od- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 135 krycie jest dopiero spodziewane (na zdjęciach lotniczych można wypatrzyć jakieś elipsoidalne założenie) (Gąssowska 1979, s. 122). Trzeba także zbadać inne góry, narzuca się bowiem hipoteza o istnieniu całego systemu takich miejsc rytualnych w Górach Świętokrzyskich. Datę około 1 maja można kojarzyć z kalendarzem celtyckim. W noc poprze­ dzającą i w dzień 1 maja Celtowie obchodzili święto Beltaine. Źródło irlandzkie z IX wieku Sans Chormaic („Glosariusz Cormaca") tłumaczy Bel-tene jako „Ognie Bela" (Sadowska bd.). Bel lub Beleños „Świecący", „Jasny" był bogiem światła i oczyszczenia, władającym mocami życia i śmierci, porównywano go do greckiego Apollona (Botheroyd 1998, s. 29). Beltaine otwierało lepszą połowę roku: porę ciepła, płodności ziemi i zwierząt. Rozpalano wtedy m.in. wielkie ogniska, w przeszłości druidzi mieli je rozpalać za pomocą promieni słonecz­ nych. Obchody tego święta miały dwie fazy. W nocy zwykli ludzie raczej nie opuszczali swoich siedzib, wtedy bowiem z zaświatów przybywali na ziemię zmarli przodkowie oraz różne demoniczne istoty. Symbolikę tej groźnej nocy, kiedy zbliżały się do siebie „ten" i „tamten" świat, doskonale obrazuje walijski Mabinogion w opowiadaniu o trzech plagach Brytanii („Opowieść o Lludd i Llevelsie"). Druga plaga ujawniała się właśnie w noc Beltaine. Mieszkańcy wyspy „przy każdym palenisku" słyszeli straszliwy krzyk, który tak ich przerażał, że mężczyźni bledli i tracili siły, dzieci traciły zmysły, a kobiety, zwierzęta, gleba i woda stawały się niepłodne. Tak przeraźliwie krzyczał jeden z dwu smoków walczących ze sobą na ziemi i w powietrzu. Szczęśliwie smoki te unieszkodliwił Lludd, chwytając w pułapkę i grzebiąc w miejscu największej mocy na wyspie (Mabinogion, s. 130-132). Niektórzy ryzykowali jednak opuszczenie domostw w tę noc, by spotkać się z groźnymi przybyszami i wypytać ich o przyszłość. W dzień ludzie gromadzili się wokół rytualnych ognisk i odpalali od nich nowy ogień, mający tlić się w ich domowych paleniskach przez cały rok. Pomiędzy rozpalonymi ogniskami przepędzano bydło, co miało je chronić przed wszelkimi chorobami i innymi wypadkami. Wreszcie wokół ognisk wirowano w tańcu w kierunku wyznaczonym przez ruch słońca, co miało uruchomić moce życia. Beltaine było przede wszystkim świętem odnowienia świata i rozpoczynania wszystkiego od nowa. Dodać jeszcze można, że w Beltaine odbywało się co roku wielkie zgromadzenie w Uisnech, „pępku Irlandii". Z wczesnego źródła (Rennes Dindsenchas, „Wiedza topograficzna") wynika, że według tradycji na wzgórzu w Uisnech rozpalono pierwszy ogień w Irlandii, od którego następnie zapłonęły ogniska na całej wyspie (Sadowska bd.). Warto również wziąć pod uwagę obszar germański. W wierzeniach ludowych znana jest tam niebezpieczna „noc Walpurgi" (z 30 kwietnia na 1 maja), kiedy zaświaty opuszczają zmarli i rozmaite demony. W tę noc czarownice gromadziły się na sabatach, natomiast ludzie chowali się przerażeni po domach - z wyjątkiem tych, którzy spodziewali się wydobyć od zaświatowych istot wróżebne przepowiednie. W etnologii wciąż utrzymuje się (np. Bandini 1999, s. 210) stara hipoteza, że „noc Walpurgii" jest wspomnieniem po wierzeniach środkowoeuropejskich Celtów. Niezależnie, od tego czy jest to hipoteza trafna czy też nie, data około 1 maja wydaje się w „barbarzyńskiej" �136 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI Europie charakterystyczna dla pradawnego kalendarza dzielącego rok na dwie połowy (wtedy druga znacząca data wypada około 1 listopada) . Istotne znaczenie nocy w rytuałach „kalendarzowych" u Celtów i Germanów ukazują autorzy rzymscy, stanowiący najstarsze źródło wiedzy o tych ludach. Cezar (Wojna galijska V I , 18) pisze o Gallach, że „wszelkie podziały czasu okre­ ślają oni nie według dni, lecz nocy, aby noc zawsze poprzedzała dzień". Tę ini­ cjalną rolę nocy wyjaśnia Cezar tym, że uważają się oni za potomków „Ojca Bogactwa" (czy może raczej „Bogatego Ojca"). W interpretatio romana Dis Pater, bóg świata zmarłych oraz bogactwa i urodzaju, wydobywającego się z podziemi, utożsamiany z greckim Plutonem, zastąpił prawdopodobnie celtyc­ kiego Cernunnusa, rogatego boga wszelkiego wzrostu, życia jako takiego, który pobudzał również świat zmarłych do udzielania swych mocy światu ludzi (Botheroyd 1998, s. 65-68 i s. 106-107). Bardzo podobnie pisze o Germanach Tacyt: „noc według ich mniemania idzie przed dniem". Dlatego też „gromadzą się w oznaczonych dniach o nowiu, albo o pełni księżyca", bo taki czas uważają „za najpomyślniejszy początek dla przedsięwzięć" (Germania, 12). W tym właś­ nie ustępie Germanii czytamy, że rytualne zgromadzenia rozpoczynały się milcze­ niem nakazanym przez kapłanów, którzy też mieli prawo jego egzekwowania. Wiele z zachowań rytualnych związanych z celtyckim świętem Beltaine ma swoje odpowiedniki, bliższe lub dalsze, w wiosennych tradycjach ludowych w całej Europie. Wyraźnie wyczuwamy puls wspólnych wierzeń bijący gdzieś w indoeuropejskiej przeszłości. Te zachowania niewątpliwie mają korzenie starsze niż Celtowie, ale też warto poważnie wziąć pod uwagę, że w środkowej Europie to właśnie Celtowie i Germanie mogą być źródłem pewnych elementów tradycji rytualnych, zaadaptowanych przez kolejnych indoeuropejskich przy­ byszów - Słowian, a następnie utrzymujących się w tradycjach ludowych. Tak się ciekawie składa, że bardzo znaczące elementy tych archaicznych wio­ sennych tradycji rytualnych łączą się z przywołaną już w tym tekście Łysą Górą. To również jest dość łatwe do identyfikacji miejsce rytualnej próżni-pustki. Wykopaliska na Łysej Górze (ekipa Jerzego Gąssowskiego, zob. Gąssowscy 1970, też Gąssowska 1975) ujawniły dwa eliptyczne wały, nie łączące się ze sobą, otaczające szczyt góry z dwu stron, od zachodu i wschodu. Imponująca jest łącz na długość wałów: dzisiaj 1,5 km, a pierwotnie zapewne ok. 2 km. Szerokość wałów wraz z rozsypiskiem dochodzi do 15 m, wysokość sięga 3 m. 1 1 W z o r c o w y archaiczny p o d z i a ł r o k u w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie na d w i e p o ł o w y , rozpo­ znawany j u ż przez Frazera (np. 169, s. 274), a u S ł o w i a n przez P o t k a ń s k i e g o (1924, s. 5 9 - 6 0 ) powraca w dzisiejszej etnografii. N i e d a w n o Tolstaja (1999) w y d o b y ł a p o d z i a ł r o k u u w s c h o d ­ nich i p o ł u d n i o w y c h S ł o w i a n na „ l e t n i e " i „ z i m o w e " s ł o ń c e . Najstarszym pisanym ś w i a d e c t w e m takiej w i z j i czasu w „ b a r b a r z y ń s k i e j " Europie jest celtycki kalendarz u t r w a l o n y na b r ą z o w y c h p ł y t a c h z Coligny, w k t ó r y m przeciwstawiona jest p o ł o w a c i e p ł a i jasna, p o ł o w i e zimnej i c i e m ­ nej, z n a z w a m i m i e s i ę c y z pierwszej p o ł o w y w i ą z a ł s i ę przedrostek sam-, z drugiej przedrostek gam- (Laine-Kerjean 1943, s. 258 n; za u ż y c z e n i e m i tej podstawowej, lecz trudno d o s t ę p n e j pracy d z i ę k u j ę R. M . Sadowskiemu). Kalendarz celtycki p r z y b l i ż a ł granice w czasie do dat r ó w n o nocy, gdzie indziej granice b y ł y c h ę t n i e j w i ą z a n e z datami letniego i z i m o w e g o przesilenia. �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 137 Znaczące wydaje się, że jeszcze dzisiaj granicę zalesienia na szczycie wyznacza linia wałów. Również na tym stanowisku wszelkie inne ślady obecności ludzi z epok starożytnych są nader skromne - tylko w rozsypiskach wałów znaleziono resztki wczesnośredniowiecznej ceramiki, która mogła się tam jednak przemie­ ścić z zewnątrz. Na podstawie ceramiki powstanie tego miejsca świętego można określić na V I I I - I X wiek. Pogański krąg rytualny na Łysej Górze musiał nie­ pokoić swą skalą i najpewniej nieprzypadkowo już w X I I wieku benedyktyni tu właśnie, w jego centrum, zbudowali kościół i klasztor. W 1306 r. mnisi pozy­ skali dla swego kościoła najdroższą dla chrześcijan relikwię, drzazgę z krzyża świętego, stąd bierze się inna nazwa góry i klasztoru: Święty Krzyż. Nazwa Łysa Góra na naszym terenie łączy się z wieloma górami i z punktu widzenia etnolingwistyki „łysa" to jeden z najczęściej występujących epitetów góry. „Łyssi" to wariant określenia „ciemna, czarna", w którym odbija się jej wizja jako miejsca niedostępnego, gdzie nie dociera światło lub pustego, pozbawionego życia (roślinności, zwierząt), zawsze miejsca nieczystego, gdzie czyhają demony i gromadzą się czarownice. Czarna (łysa) stanowi opozycję do białej (jasnej) góry i bez wahania rozpoznajemy tu opozycję wartościującą zła - dobra góra (Adamowski 1999a, s. 121-122; 1999b, s. 54-55). Wydaje się, że w demonicz­ nej konotacji tej akurat góry mamy dobre prawo usłyszeć echo jej pradawnej rytualnej roli. Świętokrzyska Łysa Góra pomimo usiłowań benedyktynów długo przyciągała okoliczną ludność z pobudek całkowicie obcych pobożności chrześ­ cijańskiej (informacje na ten temat były wielokrotnie zestawiane i komentowane, zob. np. Gacki 1873, s. 214 п.; Potkański 1924; Słupecki 1991; Derwich 1996; Kolankiewicz 1999, s. 329 п.; Wojciechowska 1999 i 2000, s. 88 п.). Jeszcze w X V wieku pod pretekstem jarmarku w Zielone Świątki, na samym szczycie góry, tuż pod bokiem klasztoru, wieśniacy urządzali sobie żywiołowa zabawę. Zakonnicy skarżyli się potem na niesamowity hałas, w powietrzu wibrowały dźwięki trąb, bębnów, piszczałek. Wśród tłumu nagle tworzyły się taneczne koła. Drugi jarmark, również gorszący mnichów, odbywał się w okolicy dnia św. Waw­ rzyńca (10 sierpnia). Niewiele o nim wiadomo, w każdym razie, gdy wreszcie w roku 1468 król Kazimierz Jagiellończyk zniósł jarmarki na szczycie góry i przemieścił je niżej, wyznaczył dwie ich daty: tydzień na Zielone Świątki i tydzień około dnia św. Wawrzyńca . Warto zauważyć, że św. Wawrzyniec był kojarzony przez Kościół z żywiołem ognia, jeszcze w X I X wieku jego posągi stawiano w miejscach zagrożonych przez pożar. Być może zatem również z dniem tego świętego łączyło się na Łysej Górze palenie ognisk. Wreszcie trzeba powiedzieć, że w zapiskach klasztoru świętokrzyskiego błąka się jednak data 1 maja. W ten dzień chłopi podobno mieli na górze „oddawać" jakieś ofiary. 2'a to 3 maja benedyktyni uroczyście obchodzili dzień znalezienia krzyża świętego, 2 2 N a j p i e r w M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a (1967), a n a s t ę p n i e D e r w i c h (1996) u w a ż a j ą , ż e ze ź r ó d e ł wprost nie w y n i k a , by o przeniesieniu j a r m a r k ó w z a d e c y d o w a ł lęk przed p o g a ń s k i m i zwyczajami c h ł o p ó w , a raczej c h o d z i ł o o s p o k ó j z a k o n n i k ó w , niepokojonych przez h a ł a ś l i w i e t ł u m y . Taki punkt w i d z e n i a jednak nie p r z y j ą ł s i ę w literaturze: niby dlaczego j a r m a r k i o d b y w a ł y się pier­ w o t n i e w tak o d l e g ł y m i n i e g o ś c i n n y m miejscu? �138 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI a odpust w tym dniu gromadził spore tłumy pielgrzymów. Czy te dwie daty łączą się ze sobą na zasadzie wymiany symboli pomiędzy starą i nową wiarą? Takie przypuszczenie zdaje się tym bardziej prawdopodobne, że jeszcze w X V I wieku istniała świadomość, że w okolicach Łysej Góry data 1 maja ma szczególne znaczenie. W Powieści istey o założeniu klasztoru na Łysej Górze czytamy, że w tym miejscu był „kościół trzech bałwanów Lado, Boda, Leli, do których prości ludzie schodzili się 1 maja". Imiona tych „bałwanów" są być może wy­ myślone, by uwiarygodnić doniesienie o żywym pogańskim kulcie w tym miejs­ cu, ale sama data zapewne nie jest podana przypadkowo. Choć późnośredniowieczne źródło więcej sugeruje niż mówi wprost o rytual­ nej roli Łyścca (w X V wieku Lissecz, najstarszy zapisany wariant nazwy Łysa Góra), jednak są to informacje tak charakterystyczne, że łatwo można je skoja­ rzyć z innymi źródłami etnohistorycznym i przede wszystkim z etnograficznym obrazem życia rytualnego chłopów. Najistotniejszą datą rytualną na tej górze były Zielone Świątki, czyli jedna z dwu elementarnych dat, w których chłopi widzieli moment przełomu w cyklu wegetacyjnym, początek pory płodnej, lata. To, jak można się domyślać, data odbijająca kalendarz lunarno-solarny i znaczącą w nim datę około 1 maja, gdy druga data, dzień św. Jana - najdłuższego dnia w roku, to data kalendarza solarnego. Te dwie daty spotkały się ze sobą gdzieś na przecięciu kultur, w nieokreślonej przeszłości, i wciąż spotykają w tradycjach ludowych. Stąd tu obchodzono wspanialej Zielone Świątki, tam znów św. Jana, czy też oba te święta równie uroczyście. Ich wspólne rysy - i to w europejskiej perspektywie - można sprowadzić do kilku węzłowych elementów: zachowań orgiastycznych, rytuałów związanych z ogniem, świadomości obecności zmar­ łych i demonów. Kolejnym charakterystycznym elementem jest to, że porą tych zachowań rytualnych jest noc. Najjaskrawszą formą zachowań orgiastycznych są tańce dziewcząt wokół rozpalonego w nocy ogniska (nasza sobótka, wschodniosłowiańska kupalnocka). Dziewczęta - niekiedy nagie, co utrzymywało się jeszcze do X I X wieku, a co najmniej bose - wirowały w koło ogniska przy rytmicznym śpiewie, aż do utraty przytomności. W chwili, gdy ogień dogasał, nagle wypadali z ukrycia chłopcy, chwytali wybrane przez siebie dziewczęta i przenosili ponad żarzącym się ogniem. Na resztę nocy pary znikały. Święto sobótki grało, to oczywiste, rolę inicjacji seksualnej, ale pierwiastek orgiastyczny ma przede wszystkim podstawowe znaczenie we wszelkich rytuałach pobudzają­ cych najogólniej pojmowane moce życia i płodności. Zresztą z płonącymi sobót­ kowymi ogniskami łączyły się także inne jeszcze charakterystyczne zachowania, w których rozpoznajemy chęć pobudzenie płodności - np. chłopcy uderzali bata­ mi o ziemię, sami skakali przez ognisko, krzyczeli, wywoływali huk wrzucając proch do ognia i in. Dziewczęta w tańcu wirowały w lewo, więc w kierunku „wstecz", „w głąb" - aż do otchłani. Każda granica, również granica w czasie, przybliża do siebie brzegi dwu światów, „tego" i „tamtego". Dziewczęta przeni­ kają na stronę zmarłych i demonów, ale ci również wdzierają się na stronę ży­ wych. W finale rytuału trzeba ich zatem z powrotem odprawić do siebie. Wydaje się, iż taki sens ma przepędzanie od ogniska, przyniesionego uprzednio w worku, �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 139 kota lub psa (o sobótkach ostatnio zob. Kalinowska-Kłosiewicz 1985). Obecność zmarłych i demonów łatwiej daje się rozpoznać w późnowiosennych tańcach dziewcząt w obszarze wschodniosłowiańskim (kupalnocka, rosalia), gdzie dziew­ częta zdają się opętane przez wchodzące w nie demoniczne dusze zmarłych, które nie chcą opuścić „tego" świata. W źródłach etnograficznych wyraźniej też utrwaliło się tam wspomnienie różnych postaw rytualnych związanych z unice­ stwieniem tych groźnych istot, w tym palenia lub topienia kukły „wiedźmy". Może to być nawet, jak sugerował już Frazer (1969, s. 470 n), wspomnienie rzeczywistych rytuałów ofiarnych. W każdy razie obecność czarownic (niezwy­ kle niebezpiecznych, bo trudnych do wykrycia demonicznych istot żyjących wśród ludzi) była w „graniczne" noce powszechnie odczuwana, i na naszych ziemiach i dalej na wschodzie czy zachodzie. Czarownice miały lękać się późno­ wiosennych, nocnych ognisk - nie mogły przeskoczyć przez ognisko, niechyb­ nie musiały wpaść do niego i spłonąć (o kupalnocce zob. zwł. Winogradowa, Tolstaja 1990). Ogniska sobótkowe rozpalano w jednych miejscach w Zielone Świątki, w innych w św. Jana, zawsze chętnie na górach lub na jakiś wzniesie­ niach. Niekiedy daje się stwierdzić, iż ogień wzniecano specjalnymi, rytualnymi technikami - świdrem ogniowym lub przez pocieranie drewien i traktowano jako nowy ogień (Tyszkiewicz 1976, s. 595). Cenną informację zapisano w XIX wieku w Małopolsce, że ogień ten rozpalano „na cztery rogi", czyli z czterech stron świata. Ogień sobótkowy miał oczyszczać i chronić ludzi, zwierzęta, otaczającą przestrzeń. Przez ognisko lub obok niego przeprowadzano bydło, by uchronić je przed zarazą. Po polach obnoszono kije z przywiązaną wiązką słomy zapaloną od ogniska, by wzmocnić i uchronić plony od szkodników czy gradobicia, a zwłaszcza pobudzić ich płodność (Kozioł, Szadura 1999, s. 286-289). Wypada jeszcze odnotować, że wiele zapisów o nowym ogniu łączy jego rozpalenie z dniem św. Wawrzyńca (10 sierpnia) (Szadura 1996, s. 290), co być może suge­ ruje tylko tyle, że Kościołowi udawało się „wyprowadzenie" tego rytuału z dat wiosennych czy wczesnoletnich. Przypomnę, że w rejonie Łysej Góry był to również ważny dzień świąteczny. Na koniec chciałbym zatrzymać się przy intrygującej informacji wypatrzonej przez Aleksandra Brucknera w anonimowym kazaniu na Poniedziałek Wielka­ nocny z 1 połowy X V I wieku. „W Zielone Świątki czynią zabawy (igrzyska) pogańskie z wymieniem demonów (djabłów), nie chcą spać pod dachem (spę­ dzają noc na dworze), nie rozmawiają z ludźmi, chodzą z bosemi nogami, jakby inaczej zbawionymi być nie mogli" (Bruckner 1902, s. 55). Nie budzi wątpliwości, iż według anonima noc poprzedzającą Zielone Świątki wieśniacy spędzali pod gołym niebem i chodzili wtedy boso, natomiast pewnego wysiłku interpreta­ cyjnego wymaga to, że „nie rozmawiali z ludźmi". Wydaje mi się, że nic nie stoi na przeszkodzie, by uchwycić tu znaczenie: zachowywali milczenie. Nie było to co prawda milczenie całkowite, bo wzywali wtedy „demony", ale właśnie na tle zachowywanej ciszy tym dobitniej brzmiały słowa kierowane do pojawia­ jących się wtedy tajemniczych istot. Bardzo znacząca jest także informacja, że w tę noc chłopi chodzili boso. To jest dobrze znany w kulturach starożytnych �140 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI i ludowych rytualny sposób uzyskania bezpośredniego kontaktu ze światem pod­ ziemnym - stawiając bose stopy na ziemi człowiek czuje się równocześnie bliżej podziemi (zob. ostatnio Lebeuf 2003). Z kilku zdań późnośredniowiecznego kaznodziei wyłania się zatem całkiem sensowny scenariusz rytualny. Chłopi gromadzą się w ciemnościach nocy, w otwartej przestrzeni, są bosi i zachowują milczenie. Dzięki tym rytualnym warunkom i zachowaniom starają się znaleźć jak najbliżej, tylko w wyjątkowych chwilach widzialnego i słyszalnego, sąsied­ niego „tamtego" świata. W ciemności i ciszy tym sugestywniej brzmią słowa - i najprawdopodobniej również jawią się gesty - wywołujące przybyszów z zaświatów. Rytualna cisza wydaje się jednak charakterystyczna dla pierwszej części świątecznej nocy. W drugiej części przeciwnie panuje ostentacyjna i rados­ na wrzawa. Wszelako jest to tylko inny sposób rytualnego zachowania - w istocie, jak trafnie to ujmuje Uspienski (1998), antyzachowania - w chwilach spotkania z „tamtym" światem. Wrzawa i śmiech rozładowują lęk po przywołaniu tajemni­ czych istot oraz pomagają poruszać się wśród nich w kolejnych chwilach. Z tych różnego rodzaju informacji - archeologicznych, etnohistorycznych i etnograficznych - można już zaryzykować próbę interpretacji świętokrzyskich starożytnych świętych gór. Na szczycie gór wyizolowano wielkimi kręgami kamiennymi idealnie puste miejsce, w którym zbierały się nadprzyrodzone moce. Z tego miejsca, z jego granic, rozpalając ogniska dawano znać o wschodzącym słońcu około 1 maja, rozpoczynającym najdoskonalszą porę roku: urodzajne lato. Stąd obserwowano więc kosmos i tu kontakt z bogami, a zapewne też ze zmar­ łymi przodkami i demonami, był najpełniejszy. Wyizolowany szczyt góry był najprawdopodobniej traktowany jako miejsce w istocie nie należące do „tego" świata. Tuż poniżej, już w strefie o mniejszym potencjale świętości, która rozpraszała się w otaczającym świecie, wokół wznieconych o świcie ognisk z nowym ogniem praktykowano właściwe symbolice mocy życia i płodności orgiastyczne i hałaśliwe rytuały. Idealna pustka i cisza na szczycie góry zamie-' niały się poniżej w zgiełk i hałas tłumów. W kulturach archaicznych - jak to ukazują niezliczone przykłady - jądrem rytuałów kalendarzowych, związanych z „granicami" w czasie, była symbolika puryfikacyjna, najpierw trzeba było uwolnić otaczający świat od gromadzących się w nim „nieczystości", by potem wchłonął on nowe moce życia. Zarysowuje się zatem kolejne intrygujące pytanie: o środki wyrazu takiej symboliki w tych rytualnie idealnie czystych świętych górach. Równoczesne pojawienie się trzech składników rytualnej czystości - pustki, ciszy i ciemności - zachęca do poszu­ kiwania odpowiedzi w tajemnicach nocy, która poprzedza dzień. Być może na szczytach tych gór wypatrywano w ciemnościach oczyszczającego błysku pioruna. W każdym razie taki domysł dobrze pasuje do współczesnych rekon­ strukcji religii Słowian, w których piorunowładca i pan nieba widziany jest jako główna postać panteonu, a puryfikacyjna funkcja błyskawicy wydaje się wzorcowa (nie inaczej zresztą niż w innych kulturach kręgu indoeuropejskiego) (np. Gamkrelidze, Iwanow 1984, s. 791-799). Można też przypomnieć znany zapis Prokopa z Cezarei (Wojna gocka V I I , 14, 23), w którym powiada on �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 141 o Antach, że za najważniejszego boga uważali „twórcę błyskawicy", będącego „jedynym władcą wszystkiego". Echo oczyszczającej symboliki pioruna można także wychwycić w tradycjach ludowych związanych z sobótkami: biegano wtedy nocą po polach z zapalonymi pochodniami, „naśladując niby błyskawice", co miało uchronić potem zbiory od zniszczenia przez burze (np. Kolberg 1871, s. 373). Wyjaśnienie tego zwyczaju jest zapewne wtórne, najbardziej znacząca wydaje się sama praktyka rytualna. Wynik wykopalisk archeologicznych na Górze Dobrzeszowskiej i na Łysej Górze jest jednoznaczny: w obrębie kręgów i poza nimi, na zboczach gór i u ich podnóży nie znaleziono żadnych śladów sugerujących, że otaczano tu kultem jakieś wyobrażenia bogów czy innych nadnaturalnych istot. Ich porównanie do innej słynnej starożytnej świętej góry Słowian - Sobótki, gdzie zachowały się intrygujące kamienne rzeźby, nie jest zatem dokładne. Jak wolno odgadywać w Górach Świętokrzyskich natrafiono prawdopodobnie na miejsca rytualne, w których bije puls bardziej pierwotnych wierzeń. Dobrym punktem odniesienia dla takiego przypuszczenia wydaje się topografia rytualna Grecji i ujawniające się w niej charakterystyczne miejsca kultu uznawane przez Starożytnych za na­ der zamierzchłe oraz kryjące w sobie groźne tajemnice. Dobrym przykładem jest Góra Likejon w Arkadii (Pauzaniasz, Wędrówka po Helladzie V I I I , 38,6-7) ze świętym okręgiem, temenosem, Zeusa Likajosa. Było to miejsce niedostępne dla wiernych, a łamiący zakaz musieli się spodziewać nagłej śmierci w ciągu roku. „Mówi się też, że ktokolwiek z ludzi czy zwierząt znajdzie się w temenosie, nie rzuca żadnego cienia". Na samym szczycie góry znajdował się kopiec stanowią­ cy ołtarz Zeusa Likajosa, na którym składano otoczone tajemnicą ofiary, zda­ niem autorów starożytnych, ofiary z ludzi (np. Platon, Państwo V I I I 565 D). Choć nie było to miejsce idealnie puste - wykopaliska archeologiczne wydobyły fragmenty brązowych figurek Zeusa - to przecież plenerowy charakter i uderza­ jąco skromna jego oprawa zdają się znaczące w kulturze wznoszącej monumen­ talne świątynie i zaludniającej miejsca kultu licznymi posągami. Istotną poszlaką sugerującą, że w oczach Greków było to pradawne miejsce święte jest podejrze­ nie o składanie tu ofiar z ludzi - do takich praktyk Grecy bardzo niechętnie się przyznawali i wiązali je z odwiecznymi tradycjami. Innym, o wiele bliższym, punktem odniesienia jest krąg germański. Tacyt w Germanii co najmniej dwu­ krotnie (9 i 43) podkreśla pustkę miejsc świętych. Najdokładniej objaśnia ją pisząc o Swebach: „nie uważają za rzecz godną wielkości niebian zamykać bogów w obrębie świątyń lub upodabniać ich do jakiegoś wyglądu ludzkiej twa­ rzy: poświęcają im gaje i dąbrowy, a imionami bóstw nazywają ową tajemniczą istotę, którą sama tylko cześć pozwala im oglądać". Z kolei o świętym gaju Nahanarwalów, gdzie czczono bliźniaczych Alków powiada, że „żadnych nie stawia się im posągów". Do tych informacji można jeszcze dodać jego przekaz (41) o „nie tkniętym gaju" na wyspie, gdzie przechowywano święty wóz bogini Nerthus - po powrocie z rytualnego objazdu wóz ten był myty przez niewolni­ ków, którzy byli zaraz potem topieni, by nie mogli zdradzić żadnych tajemnic. W tym wypadku słyszymy o obiekcie kultu, ale tylko o jednym! Tak dosłownych �142 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I zapisów o pustce miejsca świętego nie mamy dla świata Słowian, najłatwiej bo­ daj taki sens wychwycić u Helmoda w opisie gaju Prowego (zob. wyżej). Znale­ ziska archeologiczne, w ostatnich latach coraz częstsze, ukazują, że Germanie i Słowianie chętnie stawiali posągi bogom i budowali im świątynie. Na tym tle tym bardziej interesująco rysują się miejsca kultu pozbawione takich składników życia rytualnego. Najprawdopodobniej - wszelkie inne hipotezy zdają się mniej wiarygodne - ich źródłem są głębiej zakorzenione w dziedzictwie kulturowym wzorce wierzeń. Świętość „sama w sobie" wyodrębnionego miejsca w krajobra­ zie, zwłaszcza w konfiguracji góra (kamień) - drzewo - woda, jest wręcz jakimś prawzorcem wyobraźni religijnej, rozpoznawanym nie tylko w kręgu indoeuropejskim (ostatnio zob. Banaszkiewicz 1998, s. 362 i п.), lecz w istocie uniwersal­ nym (zob. choćby u van der Leeuwa 1979, s. 348-349). Często świętość miejsca jest podkreślana tylko bardzo prostymi środkami, przez wyznaczenie przestrzeni (to może być równie dobrze kamienny wał, jak wyorana bruzda czy rozwieszona nić) lub przez jakichś niezwykle prosty rekwizyt rytualny (np. słup czy paleni­ sko). Owa elementarna idea wyodrębnionej przestrzeni wyraźnie odbiła się w języku: pol. gaik, czes. hájik - ku, sła. hájik - ka wywodzi się od psł. *gajiti „las chroniony, gdzie nie wolno wstępować", też „ogradzać" (zob. Słownik pra­ słowiański, s. 26-29). Również gdzie indziej ujawniają się charakterystyczne tropy językowe, temat rom-, ram- występujący w nazwach miejscowych Prus i Litwy (np. święte góra Rombinus i las Rambyn) zdaje się wskazywać na miejsce „spokojne", „zaciszne", czyli wyodrębnione i dające schronienie (Banaszkiewicz 1998, s. 409-410). Starożytne celtyckie słowo określające miejsce święte lub sanktuarium, nemeton, zdaje się spokrewnione z łac. nemus, „las", „gaj" z wyrą­ banym miejscem bądź wprost wskazuje na sam wyrąb w gaju (Sadowska bd.). Pomimo różnych analogii i innych poszlak wyjaśnienie symboliki świętokrzy­ skich świętych gór jedynie ich zakorzenieniem w głębinach dziedzictwa kulturo­ wego nie wydaje się pełne. Trudno bowiem uwolnić się od wrażenia, że w tym wypadku odwieczne idee zostały podniesione z nową siłą wyrazu. Doskonała pustka tych miejsc różni się jednak od tylko umownej pustki innych i starszych miejsc świętych. W świetle doświadczeń archeologii zdumiewające wydaje się, że nie odkryto tu żadnych śladów składanych ofiar - w warstwach spalenizny wykopano okruchy ceramiki, ale nie wydobyto nawet najmniejszego fragmentu kości. Wolno zatem podejrzewać, że krwawe ofiary musiały być potem stąd usu­ nięte, święte miejsce miało pozostać rytualnie jałowe, próżne, czyste. Być może brak dowodów składania tu ofiar wiązał się również z chęcią ich ukrycia. Jeżeli jest to trafne rozpoznanie, to zarysowuje się kolejny trop w interpretacji, można bowiem te górskie temenosy przeciwstawić innym „plenerowym" świętym miejs­ com Słowian, w których właśnie nie ukrywane były krwawe rytuały, np. święte źródło wśród trzęsawisk Głomaczów (Słupecki 1994, s. 165; Rosik 2000, s. 64 n.) lub przywoływany już gaj Prowego. Nie można jednak wykluczyć, iż w ogóle nie składano tu krwawych ofiar. Rytualna czystość tego miejsca byłaby więc doprawdy doskonała i wyjątkowa. Czyż nie jest o wiele bardziej prawdopodobne, że znaleziska na Górze Dobrzeszowskiej i Łysej Górze nie są li tylko odbiciem �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 143 zwykłej inercji, „długiego trwania" zamierzchłych wyobrażeń i postaw rytual­ nych, przyniesionych przez Słowian na nowe ziemie, czy przejętych od poprzed­ nio żyjących tu kultur, lecz raczej wynikiem spotkania tych tradycji i ponownego krystalizowania się pradawnych idei. W takim ujęciu przedmiotem badania jest pewien twórczy akt homo religiosas, bardzo swoisty i zarazem dający się satys­ fakcjonująco objaśnić tylko w wielostronnym oświetleniu: znajomości uniwer­ salnych doświadczeń człowieka kultur archaicznych, narastającej wiedzy o szer­ szej indoeuropejskiej wspólnocie kulturowej, źródeł archeologicznych i pisanych mówiących o konkretnym miejscu i czasie, a wreszcie późniejszych źródeł etnohistorycznych i etnograficznych. W Świętości Rudolfa Otta czytamy, iż tym co przede wszystkim łączy trzy symboliki - pustki, ciemności, milczenia - jest negacja. Można śmiało powie­ dzieć, w duchu Otta, że jest to twórcza negacja, bowiem „usuwa wszystkie 'to i tu', aby 'coś całkiem innego' stało się aktem" (Otto 1993, s. 96). Te trzy sym­ boliki są w istocie „środkiem" do ujawnienia się numinosum. Ich negatywistyczny aspekt sprawia, że często są w ogóle niezauważane, a kiedy sieje dostrzega to zwykle bardzo opornie poddają się interpretacji, gdyż trudno je zadawalająco wyjaśniać bez znajomości szczegółów. Z tych trzech symbolik najtrudniejsza do uchwycenia wydaje się symbolika milczenia. Kłopoty, jakie pojawiają już w chwili jej poszukiwania, dobrze obrazuje świat grecko-rzymski. Na informa­ cje o niektórych znaczących rytualnych aktach milczenia natrafiamy w tekstach właściwie dzięki szczęśliwemu przypadkowi. Podstawowym źródłem wiedzy o milczeniu zapadającym w czasie składania krwawej ofiary bogom olimpijskim są autorzy sceniczni (np. Arystofanes, Ptaki, 957-959), to również z tekstu komedii (Menander, Od ludek, 433-437) wynika, że jednak nie wszystkim bo­ gom składano ofiarę w ciszy - „wiejski" Pan był wtedy czczony grą na instru­ mencie muzycznym i wrzawą (zob. też. Banek 2003, s. 36-37). Gdyby nie ocalał traktat Cycerona O wróżbiarstwie (II, 72) nie byłoby wcale oczywiste, jak istotny był dla Rzymian nakaz zachowania ścisłego milczenia, czy dokładniej zachowa­ nia idealnej ciszy (silentium), w czasie auguriów: na pytanie „czy jest cisza" padała jedyna możliwa nie kłamliwa odpowiedź: „wydaje się, że jest". Nie dziwi zatem, że ślady symboliki milczenia, które można wyszukać w źródłach pisa­ nych oświetlających „barbarzyńską" Europę, a potem w źródłach etnograficz­ nych są wyrywkowe i skromne. W „naszych" źródłach etnograficznych, jak zdążyłem już napisać, milczenie wydaje się jedną z dwu elementarnych postaw rytualnych w chwilach spotkania z istotami z „tamtego" świata (druga postawa stanowi jej przeciwieństwem i po­ lega na wywołaniu wrzawy). Można przypuszczać, że jest to postawa właściwa w sytuacji nagłego lub jeszcze nieoswojonego spotkania. Ciekawym śladem jest zapis (Gonet 1910, s. 79) pewnego „przesądu", który utrzymywał, że jeżeli w pomieszczeniu panuje cisza, to zapewne ktoś z siedzących ma założone nogi na krzyż. Bliski odpowiednik tego „przesądu" dostrzegam w wyobrażeniach Greków: jak zdradza Plutarch (O gadulstwie, 2), kiedy zapada milczenie powiada­ ją, że to wszedł Hermes (czyli przewodnik zmarłych, pojawiający się najchętniej �144 JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I w nocy) (Kerényi 1993, s. 38-44). To z pewnością jest skojarzenie bardziej po­ wszechne w świecie archaicznym. Nagłe milczenie jawi się groźnie, czas się zatrzymuje, czy raczej powstaje jakaś dziura w czasie, przez którą mogą się prze­ dostać istoty z zaświatów. Czyż nie taki właśnie zdaje się sens do dziś dobrze znanej minuty ciszy dla uczczenia zmarłych! Milczenie i ciemności nocy, takie połączenie wydaje się w kręgu archaicznej wyobraźni narzucać wręcz bezwiednie. W ciszy nocy widmowi zmarli sana pew­ no lepiej wyczuwani. Chłopi bali się jednak samych głosów zmarłych, były one dla nich śmiertelnie niebezpieczne, spodziewali się raczej jakiś znaków - mogło to być np. skrzypienie sprzętów (Bylina 1992, s. 23). Zmarli u Słowian zwykle zachowywali milczenie i przypominali zmarłych w wierzeniach Rzymian, wę­ drujące w milczeniu lary (jak u Owidiusza, Fasti V, 419). W źródłach etnogra­ ficznych, choć nie z obszaru Polski, pojawiają się zapisy dotyczące świątecznej wiosennej nocy i kojarzące praktykowane wówczas rytuały wróżebne z nakazem milczenia. Wodę do wróżb (przepowiadano np. z przedmiotów wkładanych i po­ tem wyciąganych z naczynia z wodą) trzeba było zaczerpnąć w księżycową noc, najlepiej o północy, z rzeki lub źródła, zachowując absolutne milczenie (zapisy z Niemiec). Wodę używaną w celach wróżbiarskich w noc świętojańską czer­ pano i potem zanoszono do chałupy w milczeniu. Także w czasie seansu wróż­ biarskiego należało zachować milczenie (zapisy z Bułgarii). Niezwykła wróżebna woda była znana jako „milcząca woda" (Moszyński 1967, s. 385-386). Wszelkie wody są. par excellence żywiołem podziemnym i można odgadywać, że w przy­ wołanych praktykach ciemności nocy i milczenie miały uchronić przed rozpro­ szeniem i zwielokrotnić tę zaświatową moc wody. Potencjał symboliczny ciemności nocy jest naturalnie o wiele bogatszy. Wśród istotnych skojarzeń warto wymienić symbolikę początku i końca, w wielu archa­ icznych kosmologiach świat wyłania się z ciemności i w końcu do nich powraca. Wyżej przywoływałem już przekonanie Celtów i Germanów, że to noc poprze­ dza dzień. To jest tak uniwersalna wizja, że znów można przypuszczać, iż nie­ obca była także starożytnym Słowianom. Tak jak ciemność obrazuje oczekiwa­ nie na światło, tak również milczenie, jak można odgadywać, jest postawą właściwą oczekiwaniu na jakąś zmianę, wyłonienie się czegoś nowego. Najbardziej tajemnicze jest jednak połączenie symboliki pustki i milczenia. Prawdopodobnie wkraczamy tu w pole najbardziej głębinowych doświadczeń ludzi sprzed tysiąca lat. Milczenie, wypada powtórzyć za van der Luuwem (1997, s. 377-378), wydaje się jedną z najdoskonalszych form kontaktu z sacrum. To postawa właściwa wszelkiej mistyce. „Mistyka w ogóle szuka milczenia. Potęga z którą obcuje jest tak wielka, że tylko milczenie może stworzyć jej 'sposobność' " Najpewniej na zawsze pozostanie tajemnicą to, co działo wewnątrz świętokrzy­ skich kamiennych kręgów. I wcale nie dlatego, że nie dysponujemy - bo nigdy nie istniały - źródłami pisanymi, oświetlającymi zamierzchłą historię religijną tych miejsc. W świecie greckim nawet w najwspanialszych miejscach kultu sta­ jemy wobec nie dających się rozwikłać tajemnic. Wejście w obręb murów nie­ których świętych okręgów łączyło się ze złożeniem przysięgi milczenia o wszyst- �W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A 145 kim, co tam można było ujrzeć i o tym, co się tam dzieje. To zdumiewające, ale w gadatliwym świecie śródziemnomorskim nikt właściwie nie złamał tej przy­ sięgi milczenia. W najlepszym wypadku odkrywamy w tekstach tylko różne mniej lub bardziej zrozumiałe aluzje. W najsłynniejsze misteria greckie w Eleusis musiało być wtajemniczonych dziesiątki tysięcy ludzi, może jeszcze więcej, a jednak nikt nie odważył się zdradzić ich tajemnic. Obok przysięgi milczenia, składanej przez inicjowanych w misteria, powszechny był w Grecji zakaz mówienia o niektórych elementach rytuałów - były one chronione przed czczą ciekawością jako aporrheta („zakazane") albo arrheta („niewysławialne") (zob. np. Kerćnyi 2000, s. 12-14, Burkert 2001, s. 49). Czytając Herodota czy Pauzaniasza, autorów najdokładniej oprowadzających po świecie greckim, co chwila złościmy się, że w materii wierzeń i rytuałów są tak ostrożni i wciąż natrafiamy u nich na irytująca formułę „o tym nie wolno mi powiedzieć". M i l ­ czenie, jak odgaduję, panujące w kamiennych kręgach w Górach Świętokrzyskich być może miało taki właśnie sens. Miało ukrywać tajemnicę, której wyjawienie groziło utratą mocy rytuałów. A jednak zawsze będziemy ciekawi co było w środku, co otaczano tajemnicą. Czasami wiemy lub możemy się domyślać, jakie to były przedmioty. Kłos zboża w greckich misteriach Demeter, wróżebny kocioł w rytualnych zgromadzeniach Celtów i Germanów, lustro w sintoistyczych świątyniach w Japonii. Na ogół są to zwykłe formy, które trzeba ukrywać, by nie rozproszyć otaczających je wyobrażeń o ich niezwykłości. Wspaniale te postawę człowieka kultur przednowoczesnych ukazał na przykładzie Japonii Alex Kerr (1999, s. 165-166): „W Izumo, najstarszym chramie sinto, przedmiot kultu przebywał w ukryciu tak długo, aż zapomniano, co to było: mówiono o nim 'obiekt'. Wiemy, że w Wiel­ kim Sanktuarium Ise takim przedmiotem było lustro, ale nikt nie widział go od co najmniej tysiąca lat. Zapytany o to dziewiętnastowieczny japonista Chamberlain powiedział: 'Nie ma tam nic do zobaczenia i nie dadzą ci tego zobaczyć". Trzeba uczciwie powiedzieć, że nie wiadomo czy kamienne kręgi w Górach Święto­ krzyskich nie chroniły jakichś świętych przedmiotów, które łatwo było stamtąd zabrać. Wtedy pustka tego miejsca nie byłaby idealna . 3 LITERATURA Adamowski - J. 1999a, Kategorie przestrzeni 1999b Ł y s a G ó r a , [ w : ] Słownik w folklorze. stereotypów Studium etnolingwistyczne, i symboli ludowych, Lublin. J. B a r t m i ń s k i (red.), L u b l i n , s. 121-122. Adam z Bremy = Gesta Hammburgensis ecclesiae pontificum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 198. Arystofanes 2003, Ptaki, [ w : ] Arystofanes, Komedie, t ł u m . J. Ł a w i ń s k a - T y s z k o w s k a , t. I I , Warszawa, s. 5-100. 3 W n i n i e j s z y m t e k ś c i e r o z w i j a m drogi interpretacji w s k r ó c i e przedstawione w artykule milczenia ( K o l c z y ń s k i 2004). Góry �146 B В В В JAROSŁAW K O L C Z Y Ń S K I a n a s z k i e w i c z J. 1998, Polskie dzieje bajeczne mistrza Wincentego Kadłubka, Wrocław. a n d i n i D . i G. 1999, Kleines Lexikon des Hexenwesens, München. a n e к К . 2003, Mistycy i bezbożnicy. Przełom religijny VI-V w. p.n.e. w Grecji, K r a k ó w . o t h e r o y d S. i R F. 1998, Słownik mitologii celtyckiej, Katowice. B r u c k n e r A . 1902, Literatura religijna w Polsce średniowiecznej, t. 1: Kazania i pieśni. literackie i obyczajowe, Warszawa. В u г к e r t W. 2 0 0 1 , Starożytne kulty misteiyjne, Bydgoszcz. B y l i n a S. 1992, Człowiek i zaświaty. Wizje kar pośmiertnych w Polsce średniowiecznej, szawa. Cezar 1976, Wojna galijska, Szkice War­ t ł u m . E. K o n i k , W r o c ł a w . Cyceron 1960, O wróżbiarstwie, [ w : ] Cyceron, Pisma filozoficzne, t ł u m . W. K o r n a t o w s k i , t. I , Warszawa, s. 2 2 6 - 3 9 2 . D e r w i c h M . 1996, W i a r y g o d n o ś ć p r z e k a z ó w pisemnych na temat k u l t u p o g a ń s k i e g o na Ł y ś c u . A r c h e o l o g a ź r ó d ł a pisane, [ w : ] Słowiańszczyzna W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 2 . F r a z e r J. G. 1969, Zlota gałąź, Warszawa. G a c k i J. 1873, Benedyktyński klasztor Świętego w Europie, Krzyża na Łysej t. I ,Z. Kurnatowska (red.), Górze, Radom. G a m к r e 1 i d z e Т. V., I v a n o v V. V. 1984, Indoevropejskij jazyk i Indoevropejcy. Rekon­ strukcja i istoriko-tipologičeskij analiz prajazyka i protokultury, t. 2, T b i l i s i . G ą s s o w s k a E. 1975, U w a g i o chronologii i funkcji Ł y s e j G ó r y , Rocznik Muzeum Święto­ krzyskiego, t. I X , K r a k ó w , s. 8 7 - 1 0 9 . - 1979 Sanktuarium p o g a ń s k i e w Dobrzeszowie, Z otchłani wieków r. X L V , nr 2, s. 122-127. G ą s s o w s c y J. i E. 1970, Łysa Góra we wczesnym średniowieczu, Wrocław. G o n e t Sz. 1910, Z A n d r y c h o w a ( l u ź n a notatka), Lud, t. 16, s. 79. Hel mod z B o z o w a = Helmodi presbyteři Bozoviensis Chronica Slavorum, odp. fr. cyt. Strzelczyk 1998, s. 164. Kalinowska-Kłosiewicz D . 1985, O b r z ę d s o b ó t k o w y . Taniec w aspekcie s y m b o l i k i ruchu obrotowego, Polska Sztuka Ludowa, R. X X X I X , nr 1-2, s. 6 7 - 7 5 . К e r é n y i К . 1993, Hermes przewodnik dusz, Warszawa Kerr 2000 Misteria Kabirów. Prometeusz, Warszawa. A . 1999, Japonia utracona, Warszawa. Kolankiewicz L . 1999, Dziady. Teatr święta zmarłych, Gdańsk. Kolberg O. \%l\,Lud. Krakowskie, t. 1. (reprint DWOK 1976). K o l c z y ń s k i J. 2004, G ó r y milczenia, Z otchłani wieków [ w d r u k u ] . K o z i o ł M . , S z a d u r a J. 1996, O g i e ń s o b ó t k o w y , [ w : ] Słownik stereotypów..., s. 2 8 6 - 2 8 9 . Laine-Kerjean C. 1943, Le calendrier celtique, Zeitschriftfur Keltische Philologie und Volksforschung, t. X X I I I , s. 2 4 9 - 2 8 3 . L e b e u f A . 2003, Stopa bosa, stopa obuta. Semantyka motywu ikonograficznego, Kraków. L e u u w v a n d e r G. 1997, Fenomenologia religii, Warszawa. Mabinogion 1976, t ł u m . J. Gantz, Harmondsworth. M e n a n d e r 1982, Odludek, [ w : ] Menander, Wybór komedii i fragmentów, t ł u m . J. Ł a n o w s k i , W r o c ł a w , s. 7 1 - 1 5 4 . M ł y n a r s k a - K a l e t y n o w a M . 1967, Targ na Zielone Ś w i ą t k i , Kwartalnik Historii Kul tuty Materialnej, R. X V , nr 1, s. 2 5 - 3 1 . M o s z y ń s k i K . 1967, Kultura ludowa Słowian, t. I I , cz. 1, Warszawa. O t t o R. 1993, Świętość, Warszawa. O w i d i u s z 1978, Fasti, w y d . E . H . A l t o n , D.E.W. W o r m e l l , E. Courtney, L e i p z i g . P a u z a n i a s z 1989, Wędrówka po Helladzie. U stóp boga Apollona. Z Pauzaniasza Wędrówki po Helladzie, księgi VIII, IX, X, t l u m . J. N i e m i r s k a - P l i s z c z y ń s k a , W r o c ł a w . P l u t a r c h 1954, O gadulstwie, [ w : ] Plutarch, Moralia, tłum. Z. A b r a m o w i c z ó w n a , Wrocław, s. 6 5 - 9 3 . �147 W POSZUKIWANIU S Y M B O L I K I PUSTKI, CIEMNOŚCI I M I L C Z E N I A Potkański K . 1924, W i a d o m o ś c i D ł u g o s z a o polskiej m i t o l o g i i , [ w : ] t e g o ż , Pisma pośmiertne, K r a k ó w 1924, s. 3-93. Prokop z Cezarei Słowian. Rosik 1989, Wojna gocka, odp. fr. cyt. Testiomonia najdawniejszych dziejów Seria grecka, z. 2, w y d . A . Brzostowska, W. Swoboda, W r o c ł a w , s. 6 0 - 6 1 . S. 2000, Interpretacja mieckich (Thietmar, Sadowska chrześcijańska religii pogańskich Adam z Bremy, Helmond), Słowian w świetle kronik E. [ w p r z y g o t o w a n i u ] Beltaine, Uisnech, nemeton, [ w : ] Słownik i wyroczni. Tradycje mantyczne nie­ Wrocław. i wizje przyszłości w Europie wróżbiarstwa i świecie śródziemnomor­ skim, J. K o l c z y ń s k i (red.), W y d a w n i c t w o P r ó s z y ń s k i i Ska. Sadowski R. M . 1979, Possible Astronomical Orientations at an Ancient East-European 'Sanc­ tuary', Archaeoastronomy Sakson Gramatyk I I : 1979, nr 4, s. 17-20. 1925 = Gesta Danorum, odp. fr. cyt. J. Ł e g o w s k i - N a d m o r s k i , B ó s t w a i w i e ­ rzenia religijne S ł o w i a n lechickich, Rocznik Słupecki Kultura średniowieczna ciolecie pracy - Nauk w Toruniu, t. 22, s. 6 8 - 6 9 . Studia ofiarowane A. Gieysztorowi. W pięćdziesię­ Warszawa, s. 3 7 7 - 3 8 6 . 1992, Ś l ę ż a , Radunia, W i e ż y c a . Miejsca k u l t u p o g a ń s k i e g o S ł o w i a n w ś r e d n i o w i e c z u , Historyczny, - 1994 Slavonic - 2003 Mitologia prasłowiański Słownik i staropolska. naukowej, Kwartalnik Słownik Towarzystwa L . P. 1991, ' P o w i e ś ć rzeczy istey' j a k o ź r ó d ł o do d z i e j ó w p o g a ń s t w a na Ł y ś c u , [ w : ] Pagan nr 2, s. 3-15. Sanctuaries, skandynawska Warszawa. w epoce Wikingów, Kraków. 1995, F. S ł a w s k i (red.), t. V I I . stereotypów... 1996, 1999, Słownik stereotypów i symboli ludowych, J. B a r t m i ń s k i , S. Niebrzegowska (red.), t. I , cz. 1, L u b l i n ; t. I . , cz. 2, L u b l i n . Strzelczyk Szadura Tacyt J. 1998, Mity, podania i wierzenia J. 1996, N o w y o g i e ń , [ w : ] Słownik 1957, Germania, [ w : ] Tacyt, Dzieła, dawnych Słowian, stereotypów..., Poznań. s. 2 8 9 - 2 9 1 . t ł u m . S. Hammer, t. I I , Warszawa, s. 2 6 5 - 2 9 0 . T o 1 s t aj a S. M . 1999, K a l e n d á ř narodnyj, [ w : ] Slavjanskije drevnosti, S.M. Tolstaja (red.), t. 2, M o s k v a , s. 4 4 2 - 4 4 6 . Tyszkiewicz J. 1976, „ N o w y o g i e ń " na w i o s n ę , [ w : ] Cultus średniowiecznej Uspienski kultury, et cognitio. Studia z dziejów Warszawa, s.591-597. B . 1998, Antyzachowanie w kulturze dawnej Rosji, [ w : ] t e g o ż , Historia i semio­ tyka, G d a ń s k , s. 8 1 - 9 4 . V r i e s de J. 1957, Altgermanische Winogradowa Religionsgeschichte, L.N., Tolstaja S.M. t. I I , B e r l i n . 1990, M o t i v u n i Č t o ž e n i j a - p r o v o d o v n e č i s t o j sily v v o s t o č n o s l o v a n s k o m kupalskom obrjade, [ w : ] Issledovanja kultury. Pogrebalnoj Wojciechowska tokrzyski. - obrjad, v oblasti balto-slavjanskoj M o s k v a , s. 99-118. В . 1999, Tradycja igrzyska „ S t a d o " na Ł y s e j G ó r z e , [ w : ] Pamiętnik Studia z dziejów 2000 Od Godów kultury chrześcijańskiej, do Świętej Łucji. Obrzędy Świę­ Kielce, s. 9 8 - 1 0 4 . doroczne w Polsce późnego średniowiecza, Kielce. JAROSŁAW KOLCZYŃSKI A Q U E S T F O R T H E S Y M B O L I C M E A N I N G OF T H E V O I D , DARKNESS A N D SILENCE Summary The archaeological investigations at Dobrzeszowska M t . ( H o l y Cross M t s . area) have revealed some mysterious stone rings, being most probably the remnants o f an ancient r i t u a l site ( G ą s s o w s k a 1979, Sadowski 1979) - see Plate 1. I t seems to be very characteristic that no traces �148 JAROSŁAW KOLCZYŃSKI o f human visitors were found either inside the stone w a l l s or outside them i n their v i c i n i t y , besides but a few potsherds i n the layer o f cinders, covering the entrance to this enclosure, w h i c h may be dated for the 8th century A D (this chronology has been confirmed by radiocarbon analysis o f the ashes). So this place appears to be almost ideally empty! S i m i l a r emptiness i n the sacred place may be observed at other h i l l - t o p stone rings, b u i l t i n last centuries o f the 1st m i l l e n i u m in Poland, i n particular at the nearby Ł y s a G ó r a ( B a l d M t . ) , but also at others such as Ś l ę ż a , W i e ż y c a , or Radunia. R u d o l f Otto suggested that such an emptiness used to be frequently associated s y m b o l i c a l l y w i t h silence and darkness. Therefore the A u t h o r collects here some i n f o r m a t i o n , dispersed among different ethnohistorical and ethnographical sources, w h i c h could enhance the possible applicability o f this symbolic pattern to at least some o f the Slavonic sacred mountains. To this purpose the range o f his studies has to cover not only the early medieval history o f Slavian r e l i g i o n as w e l l as ethnography o f its later surviving remnants, but to include also the numerous analogies from other Indo-European cultures, especially the Germans and Celts, whose influence i n Central and Eastern Europe proved to be really long lasting. Some important hints and ana­ logies came also from the best documented areas o f Graeco-Roman culture as w e l l . J.K. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/eb44bcb2e9b8e557c894be1bd1eeb8ec.pdf 603c78322a200d5d5861bdccb42a9cf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2658 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2471 Title A name given to the resource W poszukiwaniu zaginionej śmierci / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.2, s.55-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W poszukiwaniu zaginionej śmierci czyli A r s m o r i e n d i dzisiaj Magdalena Radkowska Śmierć, jako samodzielne zjawisko graniczne, jest jedna i ta sama. Nieważne, czy mamy wiek dziesiąty, osiemnasty czy dwu­ dziesty, nieważne, czy występuje ona w szpitalu, w domu czy w mediach. Różne jednak są o śmierci wyobrażenia, różne przedstawienia, różnie się ją oswaja i komentuje. Postanowiłam dowiedzieć się czegokolwiek o dzisiejszym jej postrzeganiu, a skoro dzisiejszym, to nierozerwalnie związanym z mediami, na podstawie fdmów, tak zwanych dramatów psychologicznych czy też obyczajowych. Wybrałam obrazy mniej ambitne (może lep­ sze byłoby sformułowanie nie tak wartościujące, na przykład: mniej artystyczne czy - bardziej popularne), takie, które raczej nie starają się odpowiedzieć na pytanie o sens życia i sens śmier­ ci, tylko przekazują pewne nastroje, są w jakimś stopniu zwier­ ciadłem ludzkich zachowań, a także z powodu swojej przynależ­ ności do medialnej sfery kreują te zachowania. Tutaj chciałabym potraktować je przede wszystkim jako teksty, chociaż mam świa­ domość, że nie bez znaczenia jest fakt, że pokazywane są one w kinie familijnym czy wieczorem, kiedy rodzina zasiądzie po kolacji przed telewizorem, a popularność i łatwodostępność ich jest równa (może prawie równa), jak filmów sensacyjnych, peł­ nych przemocy i śmierci nienaturalnej. To, czy na podstawie tre­ ści filmów (filmów-filmów w przeciwieństwie do filmów-dzieł sztuki) można wnioskować cokolwiek o współczesnej kulturze, to problem na osobną pracę. Ja osobiście myślę, że tak - jak naj­ bardziej, ale ponieważ mam świadomość kontrowersyjności tego twierdzenia, to w moim tekście posłużyłam się kilkoma cytatami (w celach czysto magicznych), których autorzy, wydaje się, zau­ ważają podobne zjawiska w kulturze, wcale nie na podstawie współczesnych melodramatów. Śmierć w wieku dwudziestym zginęła. Ludzie schowali ją w zakamarkach ciemnych szpitali, wyrzucili sprzed oczu. Prze­ stała być oczywistością, stała się czymś zupełnie niezgodnym z porządkiem rzeczy, nienaturalnym. „Gdy nadchodzi (...) uwa­ ża się ją za przypadek, rezultat niemocy lub jakiejś niezręczno­ ści". (Aries 1993, s. 262) Do niedawna jeszcze panujący opty­ mizm technologiczny dawał nadzieję na życie bez chorób. Skoro są lekarstwa na wszystkie dolegliwości - śmierć może być tylko wypadkiem przy pracy, błędem. Normą jest zdrowie, a nie cho­ roba. Między innymi dlatego bohaterowie filmów, które ogląda­ łam, są tak zupełnie nieprzygotowani na to, że umrą, nie mogą w to uwierzyć. Pytanie „Dlaczego akurat ja?" pada zawsze po zdaniu sobie sprawy ze swojego położenia. Każdy z nich (nas) myśli jak Iwan Iljicz: „Przykład wnioskowania (...): Kaj jest człowiekiem, ludzie są śmiertelni, dlatego Kaj jest śmiertelny, zdawał mu się w ciągu całego życia słuszny w zastosowaniu do Kaja, ale nigdy do niego. Kaj był człowiekiem, człowiekiem w ogóle, i wszystko było w porządku; ale on przecież nie był Kajem i nie człowiekiem w ogóle, tylko zawsze zupełnie, zupełnie innym niż wszyscy stworzeniem (...) Kaj rzeczywiście jest śmiertelny i musi umrzeć, ale nie ja, Wania, Iwan Iljicz, z moimi uczuciami, myślami; ja - to zupełnie co innego. Nie może tak być, abym ja musiał umierać. To byłoby zbyt straszne. (...) «Jeżeli bym miał umrzeć jak Kaj, tobym o tym wiedział* (...) I nie mógł zrozumieć, i starał się odpędzić tę myśl jako kłamstwo, 1 błąd, wytwór choroby, wypędzić przy pomocy słusznych, zdro­ wych myśli." (Tołstoj 1960, s. 72, 73) Paradoksalnie, to jedyne zdarzenie w życiu, którego możemy być pewni, okazuje się najbardziej nie przewidzianym. Zaskaku­ je nas w najmniej odpowiednich momentach, bez względu na wiek, płeć czy wyznanie. „Niezależnie od tego, ile się ma lat, umiera się zawsze za wcześnie." (Jankelevitch 1993, s. 60) Z tak właśnie zaskoczonymi, młodymi bohaterami spotykamy się oglądając niżej wymienione filmy. I co oni robią w takiej sytua­ cji, kiedy okazuje się, że czasu mają mało? Kiedy całe życie mu­ szą przeżyć w kilka miesięcy? „Wydawałoby się, że jest to pro­ blem całej współczesnej ludzkości - jak się zmieścić w czasie? Świadomość przyspieszenia, poczucie wiecznego nienadążania, stała się nie odłączną częścią wieku dwudziestego. Choroba wzmaga to poczucie, pożerając minuta za minutą zwykły co­ dzienny czas. (...) Co wynika z naszych ograniczeń? Po prostu musimy w y k o r z y s t a ć c z a s n a p r a w d ę (...) L i ­ czy się jedynie teraźniejszość, najbliższa sekunda, jeszcze jedna i potem jedna." (Baranowska 1995, s. 109-111) Chory na raka Bob Jones (Gra o życie) ten krótki czas, jaki mu pozostał, postanawia poświęcić przede wszystkim na nagra­ nie kamerą wideo filmu. Chce w nim opowiedzieć swojemu je­ szcze nie narodzonemu synkowi, jak najwięcej rzeczy o sobie, podaje szereg cennych wskazówek dotyczących codziennych spraw (jak podrywać dziewczyny, jak się golić, jak grać w base­ ball). Przy okazji porządkuje całe swoje życie. Bohater filmu Żyd na całego pożytkuje ten czas na przygotowanie się do wielkiego występu - ten ostatni taniec ma mu przynieść nieśmiertelność (podobnie jak taśma wideo Jonesowi), wiąże się także poważnie z drugim człowiekiem - niech ten ostatni kawałek życia będzie chociaż normalny, ustabilizowany. W obu przypadkach są to swojego rodzaju narodziny odpowiedzialności, prawdziwej mi­ łości, pełni człowieczeństwa. Reżyserzy zdają się nam mówić, że śmierć ma jednak jakiś sens. Spotkanie z ostatecznością zmienia człowieka. Przesłanie jest oczywiście skierowane do widzów: nie czekajmy na wiadomość, że czas się pożegnać, bo wtedy na zmianę postępowania może być już za późno. Te filmy są współ­ czesnymi memento moń. Problem braku czasu przed zbliżającą się śmiercią nie jest oczywiście charakterystyczny tylko dla na­ szego wieku. Już średniowieczny rycerz Bloch z filmu Bergma­ na Siódma pieczęć wygrywa w szachy z postacią w czarnym kap­ turze trochę czasu. Ponieważ doszedł do wniosku, że jego do­ tychczasowe życie nie posiadało żadnego znaczenia, zanim umrze, Śmierć pozwoli mu dokonać czegoś naprawdę ważnego. Uratowanie życia innym sprawia, że teraz może Jej spokojnie spojrzeć prosto w twarz. Z tym że ten rycerz faktycznie robi coś ważnego - robi coś dla innych (niektórzy krytycy sugerują, że osoby uratowane przez Blocha to święta rodzina, co jeszcze bar­ dziej wzmocniłoby znaczenie tego przedsięwzięcia), a bohate­ rowie współczesnych filmów mają za zadanie „co najwyżej" uporządkować własne życie. Bohaterowie moich filmów są w pewnym stopniu postaciami tragicznymi, które „podejmują walkę z przeznaczeniem. Podej­ mują wysiłek poznania losu, a ten los to jest właśnie nieprzejrzy55 �stość i teraz dowiedzieć się tego... Straszna walka o poznanie swego losu zakończona zazwyczaj katastrofą. Bo charaktery­ styczne, że bohater tragiczny poznaje los w momencie, gdy pada martwy, w ostatnim momencie zrozumiał: A! to było to! - Zro­ zumiał, że to był jego los, ale niestety już dalej dla niego nic nie wynika. Najwyżej dla nas." (Janion 1995, s. 12, 13) Oczywis'cie w tych filmach występuje ewentualnie pewien okruch postawy tragicznej. Jednak istnieje cos' takiego, co pozwa­ la na takie porównanie - bohaterowie moich filmów stali się peł­ nowartościowymi ludźmi, zrozumieli swoje błędy, właśnie wtedy, kiedy pora im była umierać. Podobnie jak w przypadku postaci, którymi zajmuje się Maria Janion, śmierć filmowych bohaterów ma znaczenie nie tylko w ostatnich chwilach życia i tylko dla nich samych. Choroba, która wprowadza nieład w przestrzeń dokoła, wpływa na rodzinę, przyjaciół, otoczenie, kończy się oczyszcza­ jącą śmiercią. Często działa na zasadzie karnawału, święta. Ten, który umiera, jest niezbędną ofiarą, poświęconą po to, aby społe­ czeństwo mogło funkcjonować w nowym, lepszym porządku. Mimo że nieobce są mi nauki Maurycego Maeterlincka, aby: „widzieć śmierć taką, jaką jest sama w sobie, to znaczy wolną od wstrętnych szczegółów materii i upiorów wyobraźni." i czyta­ łam: „Usuńmy przede wszystkim to wszystko, co ją poprzedza, a nie stanowi jej istoty. (...) Choroby nie mają nic wspólnego z tym, czym się kończą" (1993, s. 11), to jednak, w tej pracy nie rozdzielam tak mocno tych pojęć. Na pewno choroba jest proce­ sem, zaś śmierć pewnym bytem, wydarzeniem. Jednak poszuku­ jąc obrazu współczesnego umierania w tego rodzaju filmach, nie da się choroby i śmierci tak drastycznie od siebie oddzielić, jak chciał Maeterlinck. Bowiem we współczesnej medycynie śmierć zostaje wchłonięta przez chorobę i utożsamiona z nią. Tak dale­ ce są nierozdzielne, że śmierć przestała w świadomości społecz­ nej istnieć jako element natury mający własny byt. „Zaprzeczo­ na w swym istnieniu musi udać się na wygnanie, musi ulec zdzi­ czeniu." (Szewczyk 1996, s. 26) Wiąże się to także z „triumfem medykalizacji", o której pisze Philippe Aries. (1993, s.258-265) Francuski historyk mówi również o całkowitym odrzuceniu śmierci, o otwartym proteście współczesnego społeczeństwa przeciwko niej, o wstydliwości choroby i jej nienaturalności. I bohaterowie moich filmów w pewnym stopniu w takiej atmo­ sferze funkcjonują. Niemniej sam fakt, że powstają takie filmy (ostatnio niemal masowo), a także obrazy poszukujące dużo głę­ biej odpowiedzi na pytania dotyczące kresu ludzkiej egzystencji (chociażby dzieła Bergmana: Tam, gdzie rosną poziomki, Twarzą w twarz czy Siódma pieczęć albo Kurosawy Żyć), świadczy 0 tym, że niezupełnie godzimy się na taką postawę, o której pi­ sze wielu tanatologów, istniejącą ponoć już od początku naszego wieku, usuwającą śmierć i chorobę poza nawias społeczeństwa. Wydaje się, że ponowocześni ludzie, poszukujący odpowiedzi na podstawowe pytania egzystencjalne między innymi w ruchach newage'owych, w neoreligijności, nie wierzący już ślepo w tech­ nologię, chcą uwolnić śmierć z jej nicości ontologicznej i aksjo­ logicznej. „Oto jesteśmy świadkami osobliwego zjawiska. Świat owładnięty ideą technologicznego postępu odkrywa u schyłku dwudziestego wieku ponownie i na nowy sposób - jakby na przekór zadowoleniu płynącemu z dobrodziejstw potężniejącej z dnia na dzień cywilizacji - śmierć, potrzebę mówienia o niej 1 jej zracjonalizowania na miarę współczesnych czasów i zwią­ zanych z tym wyzwań. Co kryje się za tym dążeniem do odzyskania śmierci, po­ twierdzonym przez zalew tanatologicznej literatury oraz rosnącą w lawinowym tempie rzeszą jej czytelników? (...) Oto bowiem oczywista - i w gruncie rzeczy stale obecna - potrzeba zrozu­ mienia własnego przeznaczenia zderza się z zastanawiającą in­ dolencją naukowego myślenia. Współczesna technologiczna na­ uka, która coraz skuteczniej i wydajniej organizuje rozmaite sfe­ ry codziennego życia, nie ma człowiekowi niczego istotnego do 56 powiedzenia na temat śmierci. Śmierć jako zjawisko egzysten­ cjalne wciąż pozostaje poza zasięgiem technologicznego ładu." (Kwiatkowski 1996, s. 101) Ponowne odkrycie śmierci nie może być oczywiście powrotem do czasów, kiedy była ona oswojona poprzez pewien kanon zachowań, poprzez rytuały i wiarę w nie­ śmiertelność duszy. Współczesne media mają do wyboru kilka rodzajów pokazywania, akcentowania czy w ogóle zauważania zachowań wobec śmierci. I tak często jeszcze widzimy jej nienaturalność w amerykańskim kinie sensacyjnym, estetyzację i od­ wrócenie w kinie artystycznym czy oswajanie poprzez dekonstrukcję nieśmiertelności w kinie postmodernistycznym. (Micz­ ka 1997) Ale także można zauważyć, znaczący moim zdaniem, trend, który nawołuje do przerwania zmowy milczenia na temat śmierci i powrotnego nadania jej wymiaru transcendentnego i statusu ontologicznie samodzielnego i ważnego zdarzenia gra­ nicznego. 2 Film Dying jest tego dobrym przykładem. To w zasadzie do­ kument z procesu umierania. Kamera obserwuje ludzi ciężko chorych na raka. Widzimy tu śmierć oswojoną, publiczną. Podobnie jak dramaty obyczajowe, które tu opisuję, Dying poka­ zuje, że nie mamy już do czynienia ze śmiercią zamkniętą w mu­ rach szpitala, odrzuconą z granic społeczeństwa. Umiera się w domu, wśród bliskich osób, poprzedzone jest to długimi roz­ mowami na temat choroby, dotychczasowego życia, dalszych lo­ sów rodziny. Ostatnie dni przed śmiercią mogą być nawet najlep­ szymi dniami w życiu całej rodziny. Przykład tego mieliśmy ostatnio w telewizyjnym interaktywnym programie Decyzja na­ leży do ciebie, w którym publiczność i zgromadzeni w studiu go­ ście decydują za bohatera krótkiej telenoweli, jak ten ma postą­ pić. Pojawił się otóż problem, czy umierający na raka chłopak ma powiedzieć o tym swojej narzeczonej (żonie?). Widzowie de­ cydują, że powinien to zrobić. Chłopak mówi, jest chwila rozpa­ czy i następnie oboje postanawiają wyjechać na najwspanialsze wakacje w ich życiu. Takie też się okazują. Potem wracają szczę­ śliwi, dziewczyna spodziewa się dziecka, a młodzieniec może spokojnie umrzeć. Największym problemem Iwana Iljicza był właśnie brak kon­ taktu z rodziną, niemożliwość porozmawiania o swoim stanie z kimkolwiek (nie wyłączając lekarza). Współczesna medycyna zdaje się chcieć naprawić ten błąd. Boba Jonesa {Gra o życie) w zasadzie w ogóle nie widzimy w szpitalu. Cała jego choroba przebiega w domu, gdzie także umiera. (Lekarz: „Zostało panu bardzo niewiele czasu (...) Możemy pana hospitalizować, ale w domu na to samo wyjdzie") Dziewięcioletni Ben (Podążaj w stronę światła) jest zabiera­ ny ze szpitala, tak często jak tylko to możliwe. Jego rodzice spe­ cjalnie uczą się obsługiwania trudnych urządzeń medycznych, aby ich dziecko mogło być w domu. Także tam umiera - na rę­ kach matki, w obecności niemal całej rodziny. W niektórych przypadkach (Czułe słówka, Philadelphia) pokój szpitalny jest tak zorganizowany i przebywa w nim tyle bliskich osób, że w za­ sadzie widz do końca nie wie, czy aby to na pewno nie jest dom chorego. Ideałem jest umrzeć nie w szpitalu, lecz w rodzinnym domu, z bliskimi. Specjaliści lekarze mają zadanie ułatwić pa­ cjentowi takie dobre umieranie na łonie rodziny. Śmierć wraca do łask społeczeństwa. Może się jednak okazać, że szpital wraz ze swoją ideologią wtargnie do domów, zmedykalizuje je. Przed tym przestrzega Kazimierz Szewczyk (s. 40). Powróćmy jednak jeszcze na chwilę do Ariesa i Dying. W fil­ mie tym pokazany jest przypadek umierającej dziewczyny, która zdaje się w ogóle nie poddawać żadnym emocjom, nie przejmo­ wać się swoją sytuacją. Śmierć traktuje jak coś zupełnie nic nie znaczącego (podobnie czynią to reklamy, w których ostatnio zła­ mane zostało tabu śmierci). „Ta mors ut nihil przypomina omnia ut nihil z siedemnastego wieku, z tą jednak różnicą, że nihil za­ traciło swój sens i stało się czymś zupełnie zwyczajnym." (Aries, 3 �s. 269) Nie cieszmy się jednak zbyt wczes'nie przywróceniem godnos'ci śmierci, zdaje się przestrzegać Aries. To, że zaczyna się przybliżać ludziom sprawy z nią związane, mówić o nich w spo­ sób naturalny i nie ukrywać ich, wcale nie znaczy, że całkowicie odrzucamy nakaz milczenia. W rzeczywistości cel obu postaw jest bardzo bliski: chodzi o zdławienie emocji, znieczulenie bólu. „Dwie bliskie sobie (...) postawy wyrażają niepokój wywołany stałą nieobecnością śmierci w świecie, który zwalcza zło fizycz­ ne, dolegliwości i chorobę w wieku dwudziestym (lub dwudzie­ stym pierwszym). Śmierć powinna była odejść wraz ze złem, z którym w wierzeniach zawsze ją łączono, i z kolei też zniknąć: ona jednak wciąż trwa i wcale się nie wycofuje. Jej trwanie wy­ daje się zatem jakimś skandalem, do którego można się ustosun­ kować w dwojaki sposób. Można się posłużyć zakazem, który polega na traktowaniu jej w taki sposób, jakby nie istniała, wy­ gnać ją z życia codziennego. Inny sposób ukazuje Dying: zaak­ ceptować ją jako pewien fakt techniczny, ale jednocześnie spro­ wadzić do wymiarów sprawy mało ważnej, równie pospolitej, jak potrzebnej." (s. 270) Nie byłabym jednak tak bezwzględna jak Aries. Dla większo­ ści filmowych bohaterów (tych chorych, jak i zdrowych) fakt zbliżającej się śmierci jest niewątpliwie najważniejszym zdarze­ niem w życiu. Na pewno towarzyszą mu ogromne emocje, burze myśli, poszukiwania odpowiedzi na pytania o ostateczność. Wszystko to, co prawda, dzieje się w wymiarze jednostkowym, psychologicznym. Jednak jeśli spojrzeć na to zjawisko już nie tyl­ ko poprzez czytanie z zachowań filmowych bohaterów, ale popa­ trzeć na sam fakt popularyzowania tego typu tematów, można po­ kusić się o bardziej ogólne stwierdzenia na temat kondycji naszej kultury. Otóż wiele wątków, tematów do tej pory (czyli głównie w wieku dwudziestym) tabuizowanych, odrzucanych i przemil­ czanych, nagle zaczyna nam o sobie przypominać. Mam tu na myśli głównie tematy związane z biologicznością człowieka, którą współcześni postanowili „zamazać", przekształcić i o niej zapomnieć. I tak pod koniec dwudziestego wieku włączamy tele­ wizor (a to, co w nim widzimy, zdaje się bardziej rzeczywiste niż to, w czym uczestniczymy bez niego ) i widzimy reklamy, w których panie sprzątają brudy zostawione w łazience przez f i ­ zjologię całej rodziny, dziewczyny już bez problemów związa­ nych z menstruacją, starszych ludzi rześkich zdrowych i parado­ ksalnie wyjątkowo młodych. Na naszych oczach podciera się pu­ py, eksterminuje pryszcze, likwiduje zmarszczki, wyciera nosy. I w końcu: rodzi się i umiera. Ale niekoniecznie w takim sposo­ bie traktowania tego typu tematów musimy widzieć zmianę na­ szego do nich stosunku. Poprzez epatowanie nas nimi, gadanie (nie - rozmawianie) o nich, właśnie sprowadzanie ich do wymia­ ru technicznego, sprawy mało ważnej, z którą można i trzeba so­ bie poradzić, tak naprawdę dusimy nasze emocje z nimi związa­ ne, nie odrzucając przy tym istnienia niemożności ludzkiego po­ radzenia sobie z nimi, lękami, problemami i niedopowiedzeniami. 4 To, co charakterystyczne w filmach, którymi tu się zajmuję, to właśnie fakt zbanalizowania problemu śmierci, spłaszczenia go do poziomu łez i smutku (nie przeczę, że może to wynikać w pewnym stopniu z nieumiejętności artystycznych reżyserów czy z ogólnych przesłanek kultury masowej), niewpisywanie jej w szerszy kontekst kosmologiczny i prawie zupełne odsakralizowanie. Jedno z pytań, jakie zadałam sobie oglądając te filmy, to py­ tanie o miejsce Boga i sacrum w ostatnich chwilach życia (czy pierwszych chwilach śmierci). W Grze o tycie Bob odwołuje się do Boga jako mały chłopiec - prosi Go o to, aby przed domem pojawił się cyrk. Cyrku oczywiście nie ma. Więcej o Bogu nam nie wspomina. Wszystko, co wiąże się z Kościołem, wiąże się także z korzeniami, z ukraińską rodziną, od której odszedł, kie­ dy tylko mógł. Starał się nie wracać do tamtej biedy, do tamtej tradycji, a także do tamtego Boga. Jest przedsiębiorczym mło­ dym człowiekiem, zapewne ateistą, nie zastanawiającym się nad niczym głębiej: „W college'u uczyłem się filozofii. Nic mi to nie dało". Jest to postawa bardzo charakterystyczna dla yuppies amerykańskiego kina. Wiara kojarzy się z biedą, prostotą, bra­ kiem wykształcenia. Stereotypów się tu nie podważa. Bóg = Ko­ ściół = przeszłość = bieda. To jednak, co pozwala zrozumieć Bo­ bowi, że musi zacząć zmieniać swoje życie w obliczu jego koń­ ca, to wizyta u niekonwencjonalnie leczącego chińskiego medy­ ka. Jones oczywiście idzie tam z nadzieją na wyleczenia (scep­ tycznie podchodzi do tego, ale zgadza się za namową żony na próbę takiej terapii). Chińczyk okazuje się raczej lekarzem od duszy niż od ciała: „Nosi pan w sobie zbyt wiele złości. Ona pa­ na zabija. Chce pan wziąć tyle bólu w swoje następne życie? Najważniejsza jest ta ostatnia chwila. Od niej zależy całe następ­ ne życie (...) Dotąd może pan to zmienić". I później: „Niech pan zaprowadzi porządek w swoim domu". Bob oczywiście udaje się w podróż do kraju lat dziecinnych, jednak kończy się ona fia­ skiem - harmonia nie zostaje wprowadzona. Okazuje się, że do­ piero podróż czysto duchowa, uporządkowanie wnętrza przyno­ si sukces. Do Boga swojej rodziny, do tamtej religii nie musi po­ wracać. Aby przygotować się na śmierć, okazuje się, że wystar­ czy zrozumienie, że nie tylko sprawy materialne się liczą, że ist­ nieje coś takiego jak miłość i rodzina. Czym jest wieczność dla Boba? Jest światłem, które widzi podczas seansów z chińskim medykiem, światłem, które rozświetla jego duszę, które pozwala zajrzeć mu do wnętrza siebie. Wydaje się, że w końcu następuje próba szukania głębiej tajemnicy istnienia, ale po obejrzeniu fil­ mu okazuje się, że to tylko puste słowa, bezrefleksyjne odniesie­ nie się do ogromnej symboliki światła (często współcześnie, chociażby w wielu ruchach newage'owych, przywołuje się wiel­ kie symbole, aby potem je sprowadzić do nic nie znaczących słów). Bohater może poznać sam siebie tylko dzięki kamerze w i ­ deo, tylko dzięki spojrzeniu na siebie z zewnątrz okiem technicz­ nego wynalazku - to jest jego prawdziwa broń przeciwko śmier­ telności. On umrze - on zniknie, rozpłynie się w nicości, ale część jego pozostanie jako nagranie na taśmie. Pod koniec filmu cyrk, owszem, pojawił się - ale Bob nie dziękuje za to Bogu, lecz zgromadzonej wokół rodzinie. W filmie Twarzą w twarz ze śmiercią (znamienne, że angiel­ ski tytuł to Mother's Prayer) główna bohaterka chora na AIDS godzi się ze swoją śmiercią, nie godzi się jednak z tym, aby jej synek, który oprócz niej nie ma nikogo, został sam. Ani razu (mi­ mo że tytuł oryginalny przywołuje kontekst sakralny) bohaterka nie odwołuje się do religii. Cały czas przed śmiercią (czyli przez cały film) wykorzystuje na praktyczne działanie - znaleźć rodzi­ nę dla swojego dziecka. Gdy to zrobi, może w spokoju zniknąć z tego świata. Nie modli się, nie chodzi do kościoła, w końcu o Bogu nic nie wspomina. Nie poszukuje także nigdzie indziej pocieszenia, ukojenia czy wreszcie zbawienia. Jedyny moment, w którym pojawia się problem religijności, to rozmowa z przy­ szłymi rodzicami synka: „ - Chodzicie do kościoła? - Nie, ale wierzymy w Boga". Co z tego wynika dla naszej bohaterki i dla nas samych, tego autorzy nam nie sugerują. (Oprócz oczywiście tego, że współcześnie bardzo popularna jest forma wiary w Bo­ ga bez opowiadania się za jakimkolwiek wyznaniem, tzw. religia bezwyznaniowa.) O Bogu także nie słyszymy w Czutych słówkach, Philadeiphii, Żyć na całego. Natomiast inaczej rzecz się ma w filmie Po­ dążaj w stroną światła. Tam na AIDS umiera dziewięcioletni chłopiec. Jego rodzice postanawiają ułatwić dziecku ostatnie miesiące życia. Są wielodzietną, niespecjalnie zamożną rodziną. Ona zajmuje się domem, on pracuje na budowie. Są mormonami (tak się deklarują; my nie widzimy żadnych zewnętrznych oznak przynależności do tego Kościoła). Znowu podtrzymany zostaje stereotyp: wierzą, są religijni, ludzie prości, niebogaci, ale do­ brzy. Tu myśl o śmierci oswajana jest przede wszystkim właśnie 5 57 �dzięki wierze w życie pozagrobowe. Mówi się o Niebie, gdzie chłopiec ma spotkać swoją przyjaciółkę, która niedawno umarła na raka, babcię i dziadka. Raj, o którym opowiadają rodzice cho­ remu dziecku, przypomina raczej piękną bajkę, cos' na kształt Nangijalii z książki Astrid Lindgren Bracia lwie serce. Nie ma­ my wątpliwości, że jest to Niebo stworzone na potrzeby małego, naiwnego dziecka. Na ile takie wyobrażenie pomaga rodzicom? Co oni myślą tak naprawdę o przyszłym losie ich synka, czy szu­ kają odpowiedzi w Biblii? Nic nam o tym nie wiadomo. Nie w i ­ dzą w sobie współczesnej wersji Hioba, nie poszukują celu śmierci Bena. Po odejściu dziecka mają jednak poczucie, że coś się w ich życiu zmieniło: dzięki chorobie Bena dojrzali, zrozu­ mieli, że „nie można swojego życia postrzegać jako prostej linii, ale jako okrąg" , że „najważniejsze w życiu jest pomóc kochanej osobie umrzeć (...) bez bólu, bez strachu i w końcu nawet bez nich". I znowu tutaj pojawia się symbolika światła. „Kiedy dzie­ ci umierają, widzą światło w tunelu. Chcą podążać w tę stronę. Kiedy umierają, na ich twarzach pojawia się spokój, jakby zosta­ ły wyzwolone" (słowa pielęgniarki, która pracuje w szpitalu dziecięcym) Na końcu matka mówi do chłopca: „Podążaj w stro­ nę światła, Ben". 6 To, co wydaje się bardzo istotne w większości tych filmów, to fakt, że pojawia się w nich bardzo charakterystyczny moment, punkt kulminacyjny, w którym bohater zaczyna Coś rozumieć, dotyka rzeczywistości pozazmysłowej, wychodzi poza swoją własną ludzką kondycję. Mamy chociażby wzruszającą scenę z Philadelphii, kiedy Andrew Beckett zapomina o sprawie w są­ dzie, która zajmuje mu większość tego szczególnego czasu, jaki mu pozostał, tylko zaczyna słuchać muzyki. Nawet nie słuchać, ale uczestniczyć w Niej. Ku zdziwieniu swojego prawnika - tań­ czy, niczym w transie, z kroplówką u boku. Piękna aria (Nessun dorma z Turandot Pucciniego?) wprowadza jego (i po części nas) w inną rzeczywistość. Zaczyna rozumieć, dotyka prawdy, bo sztuka, „mimo że zdolna jest wyrazić najgroźniejsze dla psychi­ ki doznania, obdarzona jest też siłą odbierania grozy odczuciom wewnętrznym i przenoszenia ich na inny poziom przeżyć (...) wyobraźnia i sztuka wiążą się nierozerwalnie z byciem człowie­ kiem". (Baranowska 1995, s. 134, 138) W Żyć na całego główny bohater jest tancerzem. Jego całym życiem był balet. I właśnie on pomoże mu dotknąć tajemnicy ist­ nienia. W momencie kulminacyjnym, kiedy już ciężko chory przepięknie wykonuje swój ostatni, największy i najważniejszy, taniec w życiu, zaczynamy mieć wrażenie, że on już się spotkał z wiecznością. Od tej chwili jest gotowy na śmierć. Z kolei w Grze o tycie nie możemy wyróżnić jednego takie­ go znaczącego momentu. Ale jest kilka sytuacji, które pozwala­ ją głównemu bohaterowi oderwać się chociaż na chwilę od co­ dzienności. Po pierwsze znowu muzyka: Rossini pomaga odbyć duchową podróż w przeszłość, w której Bob zaczyna zastana­ wiać się nad swoim dotychczasowym życiem. Rozmawia z ro­ dzicami, przeprasza, w końcu przyznaje się do winy. Ten rachu­ nek sumienia (czyżby współczesny sakrament namaszczenia chorych?) ułatwia mu późniejsze spotkanie ze śmiercią. Drugim takim momentem jest podróż kolejką: „Udam się w sam środek strachu". Nigdy wcześniej nie mógł się przełamać, żeby to zro­ bić - dopiero w dniu, który miał (według słów lekarza) być ostat­ nim w jego życiu. Motyw kolejki pojawia się także na sam ko­ niec filmu: śmierć jest dla niego podróżą taką kolejką, tylko że z podniesionymi rękami. Jest przekroczeniem wszystkich barier, które przeszkadzają za życia. Także dzień, w którym przyszło na świat jego dziecko, był dniem przełomowym. Narodziny neutra­ lizują śmierć. Co ciekawe - i w Podątaj w stroną światła, i w Grze o tycie, a także w Czułych słówkach i w Decyzja należy do ciebie obok tematu śmierci pojawiają się właśnie narodziny. Równowaga w przyrodzie zostaje zachowana. I podobnie jak śmierć, o której 58 pisałam, że została przeniesiona do domu (czy też dom został przeniesiony do szpitala), również poród odbywa się na łonie ro­ dziny. Zatem bardzo ostatnio popularna sztuka dobrego rodzenia, rodzinne porody, to może wynik tego samego procesu kulturo­ wego. Już nie wierzymy bezkrytycznie w nadrzędność nauki, medykalizacji i techniki. Traktujemy je jako narzędzia, nie zaś jako prawdę. Problemy związane z tym, co nieogarnialne i niepojmowalne przez ludzkie zmysły, wracają do nas, po krótkiej w dziejach świata przerwie, niczym bumerang. Jednocześnie jed­ nak ponowoczesność nie akceptuje wielkich emocji związanych z transcendencją, każe patrzeć człowiekowi na samego siebie z dystansem (chociażby z perspektywy kamery wideo) i dlatego wracająca do świadomości ludzkiej śmierć tak naprawdę jest śmiercią zubożałą, pozbawioną w dużej mierze kontekstu sakral­ nego i metafizycznego. Bauman widzi różnicę w stosunku do śmierci i śmiertelności między modernizmem, a postmoderni­ zmem taką, że pierwszy opowiada się raczej za „dekonstrukcją śmiertelności", zaś drugi za „dekonstrukcją nieśmiertelności". (Bauman 1992). 7 Niewątpliwie o niemożności pokonania własnej skończoności przypomniało nam AIDS. Człowiek chory pozbawiony jest wiary w to, że medycyna go wyleczy. Podobnie bardzo często ostatnio podejmowany problem nowotworów złośliwych każe nam zastanowić się nad własnym zdrowiem. Bohaterowie fil­ mów, o których piszę, wiedzą, że do końca zostało im mało cza­ su. Nie twierdzę, że całkowicie stracili nadzieję, ta bowiem wy­ daje się niemożliwa do porzucenia. Bob Jones do lekarza: „Za kogo się pan u diabła uważa. Myśli pan, że może mi zabrać nadzieję. Nadzieja to wszystko, co mam". Najczęściej jest to wiara w cud: „Nie mogę uwierzyć, że Ben umrze (...) Potrzebny nam jest mały cud" (Podążaj w stroną światła). Jednak tę wiarę i nadzieję pozostawiają gdzieś z boku i postanawiają oswoić się z myślą, że muszą przedwcześnie umrzeć. Lekarze nie pozwala­ ją raczej łudzić się naszym bohaterom: „Nie rób sobie złudnych nadziei. Masz mało czasu, nie marnuj go na poszukiwanie cudu. Medycyna jest ograniczona pewnymi ramami. Prawda jest nie­ stety okrutna" (Gra o życie). Podają bezduszne statystyki: „85% chorych na AIDS umiera w ciągu roku, pozostali niewiele później" (Podążaj w stroną światła). W przypadku raka radzą: „Być dobrej myśli i przygotować się na najgorsze" (Czułe słów­ ka). Jednak lekarz końca dwudziestego wieku to już nie ten sam bezduszny medyk, z którym mieliśmy do czynienia chociażby w noweli Tołstoja. („Iwan Iljicz pojechał do doktora. Wszystko było zgodne z jego oczekiwaniem: wszystko działo się tak, jak się zawsze dzieje. I oczekiwanie, i sztuczna powaga, charaktery­ styczna dla lekarzy znana mu, taka sama, jaką przybierał w są­ dzie, i opukiwanie, i osłuchiwanie, i pytania wymagające z góry wiadomych i oczywiście niepotrzebnych odpowiedzi, i miny peł­ ne znaczenia, ze niby tylko się nas posłuchaj, a my wszystko po­ trafimy, my wiemy i nie wątpimy jak to trzeba zrobić, wszystko na jedno kopyto dla każdego człowieka, jakiego chcecie. Wszy­ stko działo się zupełnie jak w sądzie. Miny, jakie Iwan Iljicz przybierał wobec podsądnych, doktor przybierał wobec niego." (s. 53)) W filmach, które oglądałam, lekarz jest zawsze przyja­ cielski, miły, choć nigdy nie oszukuje swojego pacjenta. Wprost mówi mu o chorobie, niczego nie owija w bawełnę, a przy tym jest delikatny i wyrozumiały. Chorego i jego rodzinę bardzo szczegółowo informuje o wszystkim, co jest związane z chorobą i możliwym jej przebiegu. Nie podejmuje gry z pacjentem, odrzuca „dwuznaczniki konwencjonalne". (Alichniewicz 1996, s. 153) Wydaje się, że pacjenta traktuje indywidualnie, stara się brać pod uwagę każdy jednostkowy przypadek. Mimo że stoi po stronie racjonalnej nauki, nie neguje jednoznacznie możliwości zaistnienia cudu. Jest specjalistą od dobrej choroby, ale także, co bardzo charakterystyczne, staje się specjalistą od dobrej śmierci. �Nie jest przy tym kimś' niezwykłym, kimś', kogo należy darzyć szczególną estymą, jest ekspertem w swojej dziedzinie. Relacja: pacjent - lekarz staje się powoli relacją: usługobiorca - usługo­ dawca. Ale usługi medyczne, usługiwanie przy umieraniu wyma­ gają odpowiednich „głasków", przyjaznych „wibracji". Jak uczą się tego przyszli lekarze i specjaliści od dobrej s'mierci, pokazu­ ją prace Elizabeth Kubler-Ross (na przykład: Rozmowy o śmier­ ci i umieraniu, 1979). Jednak przygotowaniem dobrej s'mierci nie zajmuje się jeden lekarz. Zatrudniony w tym celu jest cały zespół specjalistów. Osobiście zaangażowana w problem zdaje się też pielęgniarka. Swojego psychologa ma nie tylko chora na AIDS bohaterka Twa­ rzą w twarz ze śmiercią, ale także jej syn (innego oczywiście). Ona chodzi także do hospicjum, gdzie terapeuta i inni chorzy po­ magają jej przetrwać trudne chwile. Wszyscy mają jedno zada­ nie: ułatwić chorej i jej rodzinie przeżycie tego szczególnego czasu. Do Boba Jonesa przychodzi wykwalifikowana pielęgniar­ ka, która ma pomóc jakoś przetrwać ostatnie bardzo trudne chwi­ le chorego na raka. Małym, chorym na AIDS Benem zajmuje się specjalny wolontariusz. Aby poinformować rodziców o stanie ich dziecka, zbiera się całe konsylium lekarzy i czynią to z wiel­ ką delikatnością (ale i dokładnością). Z kolei ojciec chłopca mi­ mo dochodzących ze wszystkich stron porad („Greg, musisz iść do s p e c j a l i s t y") nie chce udać się do psychiatry. Z pewnością wszystkie te filmy mają jedną cechę wspólną: wywołują wiele łez u osób mało odpornych na różne zabiegi psy­ chologiczne stosowane przez wyrachowanych reżyserów. Ja sa­ ma miałam ogromne problemy (i do końca na pewno mi się to nie udało) ze zdystansowaniem się wobec tego, co obserwowa­ łam. Oczywiście nie chodzi tylko o płacz, ale przede wszystkim o zrozumienie, zdanie sobie sprawy ze zbliżającego się końca. To jest poważna sprawa i dotyczy niewątpliwie każdego z nas. Re­ fleksja oczywiście pojawia się u widza. Uprzytomnienie sobie własnej śmiertelności jest, jak pisze Vladimir Jankelevitch (s. 62), „błyskawiczną intuicją", „nie żadnym rozumowaniem". Lecz to, co zaskakuje, co w zasadzie nie powinno się zdarzyć (choć dla nas oczywiście dobrze, że się zdarza), to następujące po filmie katharsis: zdajemy sobie sprawę z tego, że to nie my. A przecież nie tylko to możemy być my, ale to będziemy my. Czy to słabość tego typu kina, czy w ogóle niemożliwość prawdziwego zrozumienia swojej śmiertelności za pomocą tele­ wizora czy po prostu nasza kulturowo wytworzona niechęć i nie­ możność sprawia, że zachowujemy się jak Piotr Iwanowicz pod­ czas pogrzebu Iwana Iljicza: „«Trzy doby przeraźliwych męczar­ ni i śmierć. Przecież to zaraz, każdej chwili może się stać rów­ nież ze mną» - pomyślał i przez chwilę było mu straszno. Ale na­ tychmiast, sam nie wiedział jak, przyszła mu z pomocą myśl, że to się tyczyło Iwana Iljicza, nie jego, i że jemu się to zdarzyć nie powinno i nie może; że myśląc tak, poddaje się ponuremu nastro­ jowi, czego robić nie trzeba (...) Ukończywszy to rozumowanie Piotr Iwanowicz uspokoił się i z zainteresowaniem zaczął wypy­ tywać o szczegóły zgonu Iwana Iljicza". (s.17) Myślę, że przedstawione przeze mnie filmy (dosyć reprezen­ tatywne dla tego gatunku) są w pewnym stopniu dowodem na to, że pod koniec dwudziestego wieku odnajdujemy wyrzuconą ze społecznej świadomości i zagubioną w labiryntach szpitala Śmierć. Na nowo wspólnie ją obmyślamy i oswajamy, mimo że nadal istnieją tendencje, które pokazują jej nienaturalność, zmedykalizowanie, zestetyzowanie czy odwrócenie. Bo, jak na przy­ zwoity ponowoczesny świat przystało, istnieje pluralizm i wielojęzykowość, wbrew pozorom i prognozom, także w mediach. FILMOGRAFIA: Czułe słówka (Terms of Endearment), rei. James L . Brooks Gra o życie (My Life), reż. Bruce Joel, Rubin Philadelphia, reż. Jonathan Demme Podążaj w stronę światła (Go Toward the Light), reż. Mike Robe Twarzą Żyć na Siódma Dying, w twarz ze śmiercią (Mather's Prayer) całego (Alive and Kicking), reż. Nancy Meckler pieczęć (Det Sjunde Inseglet), reż. Ingmar Bergman reż. M. Roemer BIBLIOGRAFIA: Alichniewicz, Anna 1996 Tanatologia fdozoficzna jako podstawa tanatologii lekarskiej. „Twoja śmierć" i „bycie-ku-śmierci" a sztuka dobrego umie­ rania, (w:) Umierać bez lęku. Wstęp do bioetyki kulturowej, red. Mieczysław Gałuszko, Kazimierz Szewczyk, Warszawa-Łódź Aries, Philippe 1993 Śmierć odwrócona, (w:) Antropologia śmierci, przel. i red. Stani­ sław Cichowicz, Jakub M. Godzimirski, Warszawa Baranowska, Małgorzata 1995 To jest wasze życie, Kraków Bauman, Zygmunt 1992 Morality, Immorality and Other Life Strategies, Cambridge Janion, Maria 1995 najwyższym szczęściem dzieci ziemi jest jedynie osobowość", (w:) P S L Konteksty, nr 3/4, Warszawa Jankelevitch, Vladimir 1993 Tajemnica śmierci i zjawisko śmierci, (w:) Antropologia śmierci Kiibler-Ross, Elizabeth 1979 Rozmowy o śmierci i umieraniu, Warszawa Kwiatkowski, Waldemar 1996 Tanatologia - nauka czy pseudonauka, (w:) Umierać bez lęku Maeterlinck, Maurycy 1993 Śmierć Miczka, Tadeusz 1997 Postmodernistyczny obraz śmierci w kinie współczesnym i w no­ wych mediach, (w:) Problemy współczesnej tanatologii, red. J . Kolbuszewski, Wrocław Szewczyk, Kazimierz 1996 Lęk, nicość i respirator. Wzorce śmierci w nowożytnej cywilizacji Zachodu, (w:) Umierać bez lęku Tołstoj, Lew 1960 Śmierć Iwana Iljicza, Warszawa Wilson, M. 1984 Zdrowie, podstawy, wartości, (w:) Sens choroby, sens śmierci, sens życia, red. Halina Bortnowska, Kraków PRZYPISY 1 Lista filmów znajduje się na końcu pracy. Tutaj będę używać skrótu myślowego: moje filmy, filmy, które oglądałam itp. Niestety nie udało mi się dotrzeć do filmu M. Roemera. Znam go tylko z tekstów tanatologicznych. Opinie, które tu przytaczam, są w du­ żej mierze uwagami Philippe" a Ariesa. O ideologii szpitalnej, która ma być domeną wieku X X , czytaj: M. Wilson, Zdrowie, postawy, wartości w: Sens choroby... op, cit. Por. пр.: U. Eco, Semiologia życia codziennego. Oczywiście te­ kstów na ten temat jest wiele, poczynając od „skromnych" krytyków kul­ 2 3 4 tury masowej, a kończąc na Baudrillardzie. Oczywiście mam świadomość, że głównym celem filmu mogło być zwrócenie uwagi na społeczny problem dzieci pozostawionych przez rodziców chorych na AIDS i krytyka systemu adopcyjnego. Niemniej film traktuje o życiu umierającej osoby. Wszystkie cytaty, do których nie ma bibliografii, są wypowiedzia­ mi bohaterów filmów. O uprzedmiotowieniu śmierci pisze między innymi Kazimierz Szewczyk. 5 6 7 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d8819388a09ac224aae8d9b1920631ae.pdf 1fae422e70cdf684116f81eb94c5db5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6424 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2009 Subject The topic of the resource Fleck, Ludwik (1896-1961) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5997 Title A name given to the resource W stronę teorii i historii kultury/ ETNOGRAFIA POLSKA 2009 t.53 Description An account of the resource Etnografia Polska 2009 t. 53 s.113-132 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rydlewski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LIII: 2009, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 MICHAŁ RYDLEWSKI Instytut Filozofii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY. SPOJRZENIE NA TEORIĘ STYLÓW MYŚLOWYCH LUDWIKA FLECKA NIEOBECNOŚĆ LUDWIKA FLECKA W POLSKIEJ HUMANISTYCE Andrzej Szahaj, w artykule pod tytułem Filozofia kultury jako filozofia pierw­ sza (uwagi wstępne) (2006, s. 153-159), mającym charakter deklaracji określonego wyboru perspektywy rozumienia „filozofii kultury”, celnie zauważa, że tradycja polskiej refleksji filozoficznej nad kulturą stanowi jedno z ważniejszych osiągnięć naszej humanistyki. Wymieniając Stanisława Brzozowskiego, Mariana Zdziechowskiego, Bronisława Malinowskiego, Floriana Znanieckiego, Ludwika Flecka oraz Leszka Kołakowskiego, zauważa, że każdy z nich jest postacią wyjątkową na scenie filozoficznej pod względem wartości refleksji nad kulturą. Niewiele osób w filo­ zofii światowej może się z nimi równać. Dodając nazwiska Zygmunta Baumana, Stefana Morawskiego, Jerzego Kmity oraz Marcina Czerwińskiego, Szahaj stwier­ dza, że refleksja nad kulturą to jeden z najciekawszych tematów badawczych w zakresie polskiej humanistki. Jest ona w pewnym sensie naszą specjalnością (tamże). Z tezami tego artykułu w pełni się solidaryzuj. Spośród badaczy, o których pisze Szahaj, chciałbym w tym miejscy wyróżnić Ludwika Flecka. Jego twórczość teoriopoznawcza wciąż jest mało popularna wśród badaczy kultury, choć przesadą byłoby mówić o braku jej obecności na polskiej scenie humanistycznej. Z pewnością jednak nie cieszy się takim zaintere­ sowaniem, na jakie, w moim przekonaniu, zasługuje. Powstanie i rozwój faktu naukowego, główne dzieło Flecka, doczekało się już, co prawda, miana pozycji „klasycznej” (Sojak 2006, s. 287-302), niestety, owa „klasyka” wciąż pozostaje w sferze kręgu ezoterycznego badaczy kultury. Sytuacja zmienia się jednak powoli, czego dowodem są coraz częstsze odwołania do poglądów Flecka (Woźniak 2000; Sikora 2007). Jego idee cieszą się coraz większym uznaniem socjologów wiedzy, szczególnie tych zorientowanych nieklasycznie, a także niektórych filozofów nauki, wywołując pomiędzy nimi interesujący spór o racjonalność nauki (do wątku tego jeszcze powrócę). Wśród etnologów natomiast sformułowana przez Flecka teoria kolektywów myślowych i stylów myślowych wciąż nie budzi większego zaintere­ sowania. Sytuacja ta, warta jest zmiany. Moim celem jest m.in. zwrócenie uwagi na antropologiczny charakter teorii Flecka, w której wiele miejsca zajmuje analiza znaczeń, podkreślenie oryginalności �114 MICHAŁ RYDLEWSKI teorii stylów myślowych w szerszym kontekście humanistycznym oraz wskazanie na kilka możliwych obszarów antropologicznych penetracji (myślenie potoczne, zmiana kulturowa), wynikających z inspiracji Fleckiem. BIOGRAFIA I ŻYWOT UCZONEGO Ludwik Fleck urodził się 11 lipca 1896 roku we Lwowie. W 1914 roku ukoń­ czył polskie gimnazjum i zdał maturę. W tym samym roku rozpoczął naukę na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Musiał ją jednak przerwać ze względu na służbę wojskową (służył w korpusie oficerów-sanitariuszy). Studia medyczne ukończył z tytułem doktora w 1922 roku, obejmując następnie stanowisko asystenta wybitnego specjalisty w dziedzinie badań nad tyfusem, Rudolfa Weigla, w Laboratorium Chorób Zakaźnych w Przemyślu. Rok później podążył do Lwowa za Weiglem, który został powołany na stanowisko pro­ fesora Wydziału Lekarskiego. Do roku 1923 Fleck opublikował cztery prace naukowe na temat tyfusu plamis­ tego, różyczki i badań nad surowicą. W tym roku, na skutek niejasnych okolicz­ ności (być może chodziło o prześladowania na tle antysemickim) został usunięty z uniwersytetu. Aż do wybuchu drugiej wojny światowej nie udało mu się powrócić na uczelnię. Aby się utrzymać, był zmuszony do pracy na różnych stanowiskach w lecznictwie; badania naukowe prowadził na własną rękę. W latach 1923-1927 pracował w laboratoriach bakteriologicznych we Lwowie. W roku 1923 wziął ślub, po roku przyszedł na świat jego syn. W 1927 roku otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł wyjechać do Wiednia i prowadzić badania w tamtejszym Instytucie Seroterapeutycznym. Po roku wrócił do Lwowa i po raz kolejny zmienił pracę. Objął stanowisko kierownika laboratorium bakteriologicznego Miejskiej Ubezpieczalni Społecznej. Jako mikrobiolog Fleck zajmował się badaniem leukocytów (białych ciałek krwi). W 1935 roku ukazało się Powstanie i rozwój faktu nauko­ wego. W tym samym roku usunięto go ze stanowiska i musiał utrzymywać się z pracy w swoim prywatnym laboratorium bakteriologicznym. Po wkroczeniu do Lwowa Armii Czerwonej, we wrześniu 1939 roku, Fleck powrócił na uczelnię, obejmując stanowisko docenta mikrobiologii na Państwo­ wym Uniwersytecie Ukraińskim im. Iwana Franko. W czerwcu 1941 roku wojska niemieckie zajęły Lwów. We wrześniu tego sa­ mego roku Fleck został wyrzucony z mieszkania (do tego czasu dwa razy udało mu się uniknąć śmierci). Ukrywał się do aresztowania pod koniec 1942 roku. Trafił do getta, gdzie pracował jako lekarz, kontynuując prace z zakresu mikrobiologii. Na podstawie badań prowadzonych w laboratorium Szpitala Żydowskiego opisał chorobę, którą określił mianem leukergii (zlepianie się leukocytów we krwi w określonych stanach zapalnych i infekcjach). W lutym 1943 roku, parę miesięcy przed likwidacją getta, rodzinę Flecków wysłano do Oświęcimia. Flecka, wraz z synem, przydzielono do noszenia zwłok. Obaj zachorowali na tyfus plamisty. Po pobiciu przez współwięźnia Fleck trafił �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 115 do szpitala; przeżył dzięki pomocy polskiego lekarza, znajdującego się również w obozie. Po opuszczeniu szpitala został przydzielony do pracy w laboratorium Instytutu Higieny Oddziałów Zbrojnych SS, gdzie pracowała już jego żona, a póź­ niej dołączył także syn. W styczniu 1944 roku Flecka wysłano do Buchenwaldu. Tam, aż do wyzwole­ nia obozu, przewodził akcji sabotażowej, mającej na celu produkcję nieskutecznej szczepionki dla wojsk SS i Wermachtu. W 1945 roku pojechał do Lublina, gdzie dzięki pomocy profesora Ludwika Hirszfelda, odkrywcy grup krwi, objął stanowisko zastępcy profesora w Katedrze Mikrobiologii Wydziału Lekarskiego UMCS. Rok później uzyskał stopień dok­ tora habilitowanego. Publikował prace z zakresy medycyny, wciąż pracując nad teorią poznania. W roku 1948 Fleck został mianowany profesorem zwyczajnym w Katedrze Mikrobiologii AM w Lublinie. Rosło uznanie dla jego zasług naukowych, co uwi­ doczniło się w przyznanej mu nagrodzie za dokonania w nauce. Otrzymał także Złoty Krzyż Zasługi za całokształt działalności naukowej. W 1952 roku przepro­ wadził się do Warszawy, gdzie objął stanowisko kierownika Zakładu Mikrobiologii w Instytucie Matki i Dziecka. Dwa lata później współtworzył Wydział Nauk Me­ dycznych przy Polskiej Akademii Nauk. Powołano go także do Rady Naukowej Instytutu Hematologii i Instytutu Higieny w Warszawie. W 1957 roku Fleck wraz z żoną wyjechał do Izraela. Obok powodów zdrowot­ nych (zawał, rak węzłów chłonnych), tęsknotą za jedynym dzieckiem (jego syn, Ryszard Ariel, już wcześniej wyemigrował do tego kraju), powodem decyzji o emigracji były zapewne obawy związane z rosnącym antysemityzmem władz komunistycznych. W Ness Zioną został dyrektorem Departamentu Patologii Eksperymentalnej Izra­ elskiego Instytutu Badań Biologicznych. Wkrótce potem otrzymał stanowisko pro­ fesora w Zakładzie Mikrobiologii Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie. Zmarł w tym mieście 5 czerwca 1961 roku na zawał serca (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). RECEPCJA TWÓRCZOŚCI LUDWIKA FLECKA. CZWARTA FALA Teoriopoznawcza twórczość Flecka miała trzy fale recepcji (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Kolejne etapy zainteresowań nią wskazują na trafność jego intuicji oraz poglądów dotyczących m.in. trwałości systemów przekonań i harmonii złu­ dzeń (Fleck 1986, s. 55). Poglądy autora nie cieszyły się początkowo uznaniem środowiska naukowego. Opór, będący wyrazem stylu myślowego, do którego należeli oponenci Flecka, jasno pokazują dwie niezwykle interesujące polemiki wywołane przez jego teksty. Teoriopoznawcze rozważania Flecka i wyróżniający je kolektywizm poznawczy, porzucały ugruntowany w Oświeceniu mit jednostkowego Rozumu jako nośnika poznania (szerzej patrz: Rorty 1994, s. 129). Kolektywizm poznawczy przeciwsta­ wiał się dominującym nurtom w polskiej myśli filozoficznej (dokładniej - pewnym �116 MICHAŁ RYDLEWSKI ich wątkom) dotyczącej teorii poznania (neokantyzm, konwencjonalizm). Nie bez znaczenia były zapewne formalne wymogi (rygoryzm logiczny), od którego prace Flecka były dalekie. Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do na­ uki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, główne dzieło Flecka, napisane po niemiecku, wydane w 1935 roku, przetłumaczone na polski dopiero w latach 1980., także nie wywołało rezonansu poza granicami Polski (Cackowski 1986, s. 10-24). 0 odkryciu myśli Flecka można mówić po upływie blisko czterdziestu lat od pierwszego wydania wspomnianej książki. Ta fala recepcji filozoficznych poglą­ dów Flecka została zdominowana przez dyskusję, na ile uprzedził on i w jakim stopniu wpłynął na teorię paradygmatów Thomasa Kuhna. Trzecia fala związana jest z postmodernistycznym cultural tum oraz tak zwany­ mi science wars. W ramach tego nastroju kulturowego, dziedziny humanistyki, takie jak historia nauki, filozofia nauki oraz socjologia wiedzy (przede wszystkim jej warianty nieklasyczne) dążą do stworzenia radykalnie konstruktywistycznej teorii nauki. Zwolennicy tak zwanych teorii relatywistycznych w obrębie teorii nauki twierdzą, że nauki przyrodnicze nie są uprzywilejowane w poznawczym dostępie do przyrody, na przykład w stosunku do nauk o kulturze, są bowiem głęboko osa­ dzone w kontekście kulturowym, który warunkuje ideały obiektywności. Zależ­ ność tę rozpoznał jako pierwszy właśnie Fleck (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). Czwarta fala recepcji twórczości Flecka zasadzałaby się przede wszystkim na przekonaniu, że jego program socjologii myślenia i teoria stylów myślowych są użytecznymi narzędziami do badania kultury. Moim zdaniem, propozycje Flecka dostarczają użytecznych wskazówek metodologicznych oraz laboratorium poję­ ciowego do formułowania i badania problemów nie tylko nauki1, ale także innych dziedzin kultury (religii, sztuki, polityki, etc.). W tym sensie, teorię stylów i kolektywów myślowych Ludwika Flecka traktuję jako teorię kultury (z naciskiem na j ej komunikacyjny wymiar), odnoszącą się raczej do społeczeństw, w których występuje wiele kolektywów, jak i wskazującą na drogę powstawania nowych. Porównawcza teoria poznania polega na sprawdzeniu i typologizacji różnych stylów myślowych w porządku historycznym, ażeby móc śledzić rozwój myślenia, to jest historycznych przemian stylów myślowych (2007, s. 234j12. Fleck w swoim głównym dziele wyraźnie zaznacza, że skonstruowanie kom­ pletnej teorii stylów myślowych nie było jego zadaniem. Jest ono jedynie wprowa­ dzeniem we właściwości międzykolektywnej wymiany myśli oraz funkcjonowania 1 Za jeden z najciekawszych tekstów wykorzystujący ustalenia Flecka uważam Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie medycznego zjawiska anoreksji Aleksandry Derry. Artykuł ukaże się w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconego Fleckowi w 2010 roku. 2 Nie w każdym społeczeństwie występuje taka sama liczba kolektywów myślowych. Ich liczba wzrasta wraz z procesami „odczarowania” w sensie weberowskim, racjonalizacji, podziału sfer kultury na niezależne od siebie, modernizacji, coraz większej świadomości jednostkowej, rozrostu wiedzy. Moim zdaniem, uprawnione wydaje się stwierdzenie, że teoria stylów i kolektywów myślo­ wych ma charakter antropologicznej (bo nastawionej na analizę znaczeń) teorii kultury wypracowanej jednak na innym gruncie niż tradycyjne teorie kultury odnoszące się do społeczeństw pierwotnych, względnie homogenicznych i nie nastawionych na zmianę. Uważam, że teoria Flecka stanowi w tym sensie novum w skali światowej. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 117 kolektywu myślowego. Zarzut o „niedokończoność” teoretycznego projektu, wy­ daje mi się epistemologicznie słaby, jest też wątpliwy etycznie. Moim zdaniem, teoria stylów i kolektywów myślowych jest spójna i konsekwentna. Przez dziesięciolecia Fleck postrzegany był jako niedoceniony poprzednik Kuhna. Moim zdaniem, to, co pisze o kolektywach myślowych swoim bogactwem przewyższa tezy Kuhna o wspólnotach naukowych, a pojęcie stylu myślowego wydaje się bardziej inspirujące (empirycznie lepiej opracowane) niż osławiony „paradygmat” i późniejsza „macierz dyscyplinarna” (Kuhn 1985, s. 406-440). We wstępie do Struktury rewolucji naukowych Kuhn wymienia Flecka jako inspiratora jego teorii (Kuhn 2001, s. 8). Ma to jednak charakter marginalny. W pewnym sensie Kuhn spłaca swój dług jako redaktor naukowy angielskiego przekładu Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tłumaczy jednak swoich zapożyczeń od Flecka, a jest ich wiele. Doceniając wielkość myśli Kuhna, zaryzyko­ wałbym twierdzenie, że nie ma niczego w Strukturze rewolucji naukowych, czego wcześniej nie dałoby się „wyczytać” u Flecka: droga do zmiany paradygmatu, przekonanie, że teoria może być porównana tylko z teorią, a nie „faktami”, nieist­ nienie niezależnego języka obserwacji, rola przyrządów (jako konstrukcji pomia­ rowych, w których jakoby świat przemawia swoim własnym głosem), by wymienić tylko niektóre. Fleck ubiegł też wiele pomysłów Willarda V. O. Quine’a dotyczą­ cych krytyki empiryzmu (Quine 2000). Stefan Symotiuk twierdzi, że teoria Flecka, bardziej niż Kuhna, zdaje się przy­ stawać do faktycznego sposobu funkcjonowania kolektywów myślowych, Fleck bowiem o wiele lepiej różnicuje środowiska naukowe, wyróżniając w każdym roz­ budowanym kolektywie krąg ezoteryczny i egzoteryczny oraz przypisując różną rolę kręgom fachowców, propagatorów i laików (Symotiuk 1983, s. 127-143). Moim zdaniem, dokonana przez Flecka percepcja nauki jako dziedziny kultury jest dużo głębsza niż Kuhna (ma on świadomość, że kultura zawsze sięga dalej niż nam się wydaje) i ciekawsza z empirycznego punku widzenia, lepiej nadaje się do analizy konkretnych przypadków. Redaktorzy Stylów myślowych i faktów celnie zauważają, że Fleck dużo lepiej niż Kuhn rozumiał, iż teorie nauki należy wiązać z teorią kultury, aby wyzwolić ją z wąskiego kręgu scientiflc community (Zittel, Schmaltz 2007, s. 9-35). ORYGINALNOŚĆ PORÓWNAWCZEJ SOCJOLOGII MYŚLENIA W PERSPEKTYWIE SOCJOLOGII WIEDZY. MYŚLENIE POTOCZNE JAKO STYL MYŚLOWY W rozważaniach teoriopoznawczych Fleck, zgodnie ze swoim wykształceniem, rozpoczyna od medycyny. Wiedzę zdobytą w jej obrębie rozszerza na nauki przy­ rodnicze i konstruuje ogólną teorię poznawania (porównawcza socjologia myśle­ nia), która kolektyw myślowy oraz styl myślowy czyni kategorią nadrzędną. Można powiedzieć, że Fleck dosyć szybko zyskuje świadomość twórczej roli kultury w procesie poznania. Co ciekawe, wybitny mikrobiolog wskazuje na biologię jako �118 MICHAŁ RYDLEWSKI tę dziedzinę, która nauczyła go myśleć historycznie (Fleck 1986, s. 48). „Przejście” wyznacza okres od opublikowania w 1927 roku tekstu pod tytułem O niektórych swoistych cechach myślenia lekarskiego do napisanego w roku 1929 O kryzysie ‘rzeczywistości ’. Pojawia się tam charakterystyczny dla Flecka konstruktywistyczny sposób percepcji odkryć naukowych. Uważam, że warto rozpatrywać program porównawczej socjologii myślenia w perspektywie socjologii wiedzy. Ma to swoje uzasadnienie nie tyle w przedmiocie zainteresowań Flecka (obiektywizacja rozwoju wiedzy), ile w chęci lepszego wy­ artykułowania kilku istotnych kwestii (relatywizmu i teorii kultury), które pojawiły się w obszarze socjologii wiedzy. Wskazują one na oryginalność idei Flecka, jak też, co niezwykle ważne, na głębsze przemiany w samej humanistyce, zmierzające w stronę jej antropologizacji. Moim zdaniem, refleksje Flecka zdecydowanie wyprzedziły rozwój socjologii wiedzy w kierunku nieklasycznym. W tym sensie jest on „ojcem założycielem” współczesnych ujęć nieklasycznych. Za narodziny projektu sociology o f scientific knowledge przyjmuje się połowę lat 1970. (Sojak 2004, s. 217; Zuber 2006, s. 247). Warto zauważyć, że Fleck czterdzieści lat wcześniej zainicjował i przemyślał kwestie interesujące badaczy tego nurtu. Co więcej, zrobił to w sposób oryginalny, nawet z dzisiejszej perspek­ tywy. Z tego punktu widzenia jest bez wątpienia jedną z ciekawszych postaci wspom­ nianego nurtu. Wciąż jednak, jak zauważa Radosław Sojak, pozostaje raczej nie­ mym świadkiem rozwoju socjologii wiedzy naukowej (Sojak 2004, s. 217). Historycznie rzecz biorąc, nieklasyczne ujęcie socjologii wiedzy Flecka jest nie­ malże równoczesne z powstaniem socjologii wiedzy jako takiej. Za fundamentalne dla tej dyscypliny uważa się Problemy socjologii wiedzy, Maxa Schelera (1990) wydane po raz pierwszy w 1926 roku oraz Ideologię i utopię Karla Mannheima (2008), która ukazała się w trzy lata później. Można zaryzykować twierdzenie, że gdyby idee Flecka zostały wcześniej docenione, jak na to zasługują, socjologia wiedzy szybciej zyskałby większą samoświadomość i pozwoliła wyeksplikować paradoks polegający na utożsamieniu (najczęściej implicite) społecznych uwarun­ kowań wiedzy z deformacją poznania. Zakłada to z kolei milcząco, że możliwa jest wiedza nieuwarunkowana społecznie, wolna od wpływu kultury. Założenie takie sprzeczne jest z podstawową tezą tej dyscypliny, która głosi, że wiedza jest uwarunkowana społecznie (Niżnik 1983, s. 5-22). Ów „grzech pierworodny” socjo­ logii wiedzy można uznać nie tyle za swego rodzaju brak świadomości problemu, ile za chęć ucieczki przed zarzutem relatywizmu (Sojak 2006, s. 287-302). Sygnalizując jedynie ten wątek, chciałbym zauważyć, że Fleck, jako jeden z pierwszych, miał świadomość tej niekonsekwencji. Obrazują ją komentarze do tez Lucien Levy-Bruhla oraz Wilhelma Jerusalema (Fleck 1986, s. 77-79). Co więcej, jego teoria stylów myślowych, celnie porównywana z realizmem wewnętrznym Hilarego Putnama (Zybertowicz 1995, s. 132), stanowi ciekawe, choć kontrower­ syjne (Dziobkowski 2006, s. 27-46), stanowisko, z punktu widzenia którego za­ rzut relatywizmu wydaje mi się chybiony. Można je określić jako etnocentryczne, skrótowo wyrażone w formule „nie ma innej wierności niż wierność kulturze”. Za �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 119 takim stanowiskiem Fleck ciekawie argumentował w dwóch polemikach. Kluczowe jest w tym kontekście rozumienie prawdy jako jedynego możliwego rozwiązania danej kontrowersji, zawsze zgodnego ze stylem myślowym; prawda jest zawsze zdeterminowana o obrębie stylu myślowego (Fleck 1986, s. 132; Regeóczuk 1998, s. 153-172). Niedźwiedzią przysługę oddał Fleckowi Kuhn, zbyt pochopnie, jak sądzę, interpretując jego teorię jako formę relatywizmu (Hanuszewicz 2006, s. 198-211). Sprawa ta wymagałaby dalszych rozważań i zagłębienia się w kwestie szczegółowe (rozważenia relacji kultury a relatywizmu)3. Należy zauważyć, że nieklasyczne nurty socjologii wiedzy oddalają się od poj­ mowania tej części socjologii jako rozwinięcia tradycji filozofii nauki. Jest to związane z faktem, że filozofia nauki mimo wszystko stara się dostarczyć nauce „obiektywnego” uzasadnienia (Rorty 1994, s. 302-303). Nurtom tym bliżej do antropologicznych studiów nad systemami przekonań i ontologicznych koncepcji amerykańskiego pragmatyzmu (Fleck jest tutaj znakomitym połączeniem), dzięki czemu bez trudu przychodzi im przyswojenie definicji wiedzy, jako tego, co spo­ łecznie za wiedzę uchodzi (Woroniecka 2006, s. 231-239). Jest to z kolei wyni­ kiem, rozpoczętego we wczesnych latach 1980., zwrotu kulturowego, związanego z recepcją idei z kręgu antropologii kulturowej. Miał on m.in. wpływ na proces antropologizacji humanistyki, przeformułowania jej historycznie ukształtowanych granic. W tej perspektywie granica pomiędzy etnologią a nieklasycznymi warian­ tami socjologii wiedzy naukowej jest sprawą konwencji, sztucznego podziału terenów badawczych. Moim zdaniem, traci ona rację bytu. Fleck jest tego świet­ nym przykładem. Wydaje mi się, że jego teksty tylko na zasadzie konwencji nie są uznane za literaturę antropologiczną. Jednym z zarzutów wobec konstruktywistycznej socjologii poznania nauko­ wego, dotyczących szczególnie tzw. mocnego programu socjologii wiedzy, był brak jednolitej teorii kultury, na której opieraliby się uczeni w swojej praktyce empirycznej. Późniejsi badacze starali się umieścić swoje idee w różnych ramach teoretycznych, na przykład etnometodologii (na ten temat patrz np. Zuber 2006, s. 240-264). Wydaje się mieć rację Olga Amsterdamska, która - komentując tzw. mocny program socjologii wiedzy - zauważa, że brak wskazówek metodologicz­ nych, co do tego, jak wiedza naukowa powinna być badana, zarówno w kontekś­ cie kultury, jak i w kontekście społecznym, ogranicza atrakcyjność tego programu socjologii wiedzy naukowej (1992, s. 136-155). Zarzut ów uświadamia, że rację miał Fleck, kiedy opowiedział się za silniejszym związkiem poznawczej refleksji nad nauką z teorią kultury. Wyrazicielem takiego stanowiska od lat 1970. jest Jerzy Kmita (2007, s. 111-142). Autor Zagadnień teorii poznawania nie separuje nauki (nie jest ona autonomicznym bytem względem innych dziedzin kultury), ale wiąże ją z całościową „pracą” kultury, która polega na komunikowaniu się różnych stylów myślowych. 3 Kwestię tę szerzej omawiam w artykule pod tytułem Kultura a relatywizm w perspektywie kontrowersji wokół teoriopoznawczych idei Ludwika Flecka. Kilka uwag polemicznych do tekstu Bogdana Dziobkowskiego pod tytułem ‘Realizm wewnętrzny a relatywizm’. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym Fleckowi w 2010 roku. �120 MICHAŁ RYDLEWSKI Wyraża się to także w konstruktywistycznym przekonaniu o nieistnieniu ja­ kościowej różnicy pomiędzy wiedzą potoczną a wiedzą naukową (Zuber 2006, s. 240-246). Moim zdaniem, rozumowanie Flecka stanowi doskonały punkt wyjś­ cia do charakterystyki funkcjonowania w kulturze zdrowego rozsądku, jeśli po­ traktować myślenie potoczne jako jeden ze stylów myślowych. Nie był on wcześ­ niej przedmiotem uwagi badaczy jego idei teoriopoznawczych, choć stanowi bardzo ważny element w opracowanej przez niego teorii kultury. Fleck przypisuje myśleniu potocznemu rolę filtra usytuowanego w centrum kul­ tury, przez który przechodzą inne style myślowe, łącznie z naukowym. Wynika to z nowoczesnego rozrostu wiedzy, a zarazem z faktu, że „nikt nie wie wszystkiego” (jest się fachowcem w jednym, ewentualnie kilku kolektywach, natomiast laikiem w pozostałych). Jest to zbieżne z ustaleniami autorów Społecznego tworzenia rze­ czywistości (Berger, Luckmann 1983, s. 84). Zdrowy rozsądek określiłbym jako kolektyw wyjątkowy, tj. bez wyraźnego ezoterycznego centrum (tutaj każdy jest fachowcem). Zdaniem Flecka, myślenie potoczne rozumiane jako styl myślowy jest wynikiem nowoczesnego rozrostu wiedzy oraz jej przekazywania (kręgi pro­ pagatorów, wiedza popularno-naukowa, edukacja szkolna). Jedną z ról zdrowego rozsądku lwowski mikrobiolog określa mianem „uniwersalnego dawcy myślowego dla wielu innych kolektywów”, co znajduje potwierdzenie w jego historycznych analizach. Istotą tej części wiedzy jest jej „oczywistość” wynikająca z upraszczania, zapominania oryginalnej treści pochodzącej z jakiejś dziedziny i „uwewnętrznienia” jej jako naturalnej. Słowem w zdrowym rozsądku znajduje się to, co uprzed­ nio zostało tam włożone, lecz na skutek zapomnienia procesu konstruowania tej wiedzy uważa się, że jest to świat w swojej czystej naoczności, nie podlegający społecznej interpretacji. Moim zdaniem, zrozumienie koncepcji myślenia po­ tocznego jako stylu myślowego a nie głosu samej obiektywnej rzeczywistości, jest tożsame ze zrozumieniem teorii Flecka w ogóle. Nie było to, niestety, udzia­ łem jego oponentów, z którymi polemizował. Tadeusz Bilikiewicz obawiał się, że jeśli nauka o stylach myślowych będzie badała „naoczne” fakty, zbanalizuje się (Bilikiewicz 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 287-289; Fleck 2007a, s. 264-271; 2007b, s. 281-287). Izydorze Dąbskiej natomiast nie podobało się kolektywne traktowanie przez Flecka intersubiektywności zdań empirycznych (Dąbska 2007, s. 251-258; Fleck 2007c, s. 215-251; 2007d, s. 258-2Ó4)4. 4 Na międzynarodowej konferencji poświęconej Fleckowi, „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rze­ czywistości”, która odbyła się w maju 2009 roku w Lublinie, wygłosiłem referat pt. „Myślenie po­ toczne jako styl myślowy w perspektywie teorii kolektywów myślowych Ludwika Flecka. Zdrowy rozsądek jako wiedza pozornie niezmienna”. Moim celem było przywrócenie refleksji nad tą częścią teoriopoznawczych idei Flecka. Obie polemiki potraktowałem tam jako wyraz lęku przed wiedzą, że to, co najbardziej oczywiste okaże się wynikiem działalności kulturowej, a przez to spowoduje utratę stałości naszych założeń komunikacyjnych. Stanowiskiem, które wydaje mi się najciekawszym w tym kontekście, przeczącym tej obawie, jest proponowany przez Stanleya Fisha etnocentryzm (2002). Referat ukaże się w tomie pokonferencyjnym, stanowi on część przygotowywanej przeze mnie pracy doktorskiej pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Szahaja. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 121 W tym sensie, zarzut wobec konstruktywistycznych socjologii wiedzy nauko­ wej, dotyczący braku teorii kultury, nie kieruje swego ostrza w stronę Flecka, które­ go teoria stylów myślowych powinna być rozpatrywana właśnie na jej gruncie. Ujmując sprawę w szerszej perspektywie historii myśli socjologicznej, uwa­ żam, że propozycje te można z powodzeniem włączyć do antyscjentystycznych tendencji w socjologii, które kształtowały się obok głównego nurtu pozytywistycz­ nego. Ten poboczny nurt o charakterze hermeneutycznym, który (w przeciwień­ stwie do głównego) wytrzymał próbę czasu i wpłynął na wiele współczesnych inspiracji teoretycznych, był skupiony na znaczeniach, wartościach, praktykach, które nieuchronnie były „czyjeś”, „ktoś” musiał o nich wiedzieć, by ujawniły się badaczowi, „komuś” musiałyby być bliskie, by stać się mniej lub bardziej trwałe czy powszechne (Woroniecka 2006, s. 231-239). W nurcie tym tworzył Florian Znaniecki, którego kulturalizm stanowi znako­ mity punkt wyjścia dla określenia procesu konstruowania przedmiotu naukowego poznania oraz myślenia potocznego (Szahaj 2006, s. 153-159). Zbieżność z idea­ mi Flecka nie jest przypadkowa. Kulturalizm Flecka można zauważyć m.in. we wspomnianych już komentarzach do tez Levy-Bruhla oraz Jerusalema, wynikają­ cych, by użyć jego słów, ze zbytniej nabożności wobec przyrodoznawstwa, z pew­ nego rodzaju religijnego szacunku dla faktów przyrodoznawczych (Fleck 1986, s. 77). Podobne myślenie było przedmiotem krytyki dokonanej przez Znanieckiego (Znaniecki 1988, s. 33-56). Z KTÓREGO BRZEGU WIDAĆ LEPIEJ? KWESTIA ZMIANY KULTUROWEJ Refleksja nad ideami Flecka ciekawie przedstawia się na polskim gruncie hu­ manistycznym. Należy ona do niewielkiego kręgu, o którego konsolidację od dłuż­ szego czasu zabiegają Bożena Chołuj5 i Wojciech Sady6. Dyskusję nad trafnością odczytań twórczości autora Powstania i rozwoju faktu naukowego można określić jako ścieranie się obiektywistycznego modelu pozna­ nia, reprezentowanego przez filozofię nauki, z modelem konstruktywistycznym, reprezentowanym przez nieklasyczną socjologię wiedzy. Kwestii tej dotyczy książ­ ka Wojciecha Sadego pod tytułem Fleck. O społecznej naturze poznania (Sady 2000). Warto również zapoznać się z jej recenzją, zamieszczoną w Przeglą­ dzie Filozoficznym (Sojak 2001, s. 365-373). Zasadnicze pytanie brzmi: Z którego 5 Bożena Chołuj, wraz z Josefem Mittererem, byli naukowymi koordynatorami wspomnianej już konferencji pt. „Lęk przed wiedzą, albo kryzys rzeczywistości”. Wzięli w niej udział badacze z Austrii, Niemiec, Szwajcarii i Polski. 6 W czerwcu 2010 r., z inicjatywy Katarzyny Gurczyńskiej-Sady oraz Wojciecha Sadego odbę­ dzie się w Lublinie ogólnopolska konferencja naukowa pt. „Racjonalne kontra socjologiczne rekon­ strukcje rozwoju wiedzy”, która będzie kontynuowała na polskim gruncie dyskusję zapoczątkowaną właśnie przez Flecka. Wygłoszę tam referat pod tytułem „Retoryka naukowa jako sposób perswazji na przykładzie dialogów i obserwacji teleskopowych Galileusza” inspirowany w dużej mierze re­ fleksjami Flecka. �122 MICHAŁ RYDLEWSKI brzegu widać lepiej? - filozoficznego czy socjologicznego, by użyć „rzecznej” metaforyki zaproponowanej przez Radosława Sojaka. Moim zdaniem, ciekawsze jest interpretowanie fleckowskiej teorii poznania w perspektywie socjologii wiedzy, szczególnie jej nieklasycznych wersji7. Zga­ dzam się z argumentami Sojaka i uważam, że interpretacja socjologiczna nie traci z pola widzenia nowatorstwa tez Flecka. Są one bardziej interesujące dla badań nad kulturą niż propozycje konwencjonalistów (choć nurt ten wydaje się różno­ rodny), wśród których Sady sytuuje Flecka. Argumentem o pierwszorzędnym znaczeniu jest fakt, że konwencjonaliści niemo zakładają kulturową przeźroczystość (pełne uświadomienie sobie wpływu kultury). Mają tym samym poczucie, że działają niezależnie od wpływów spo­ łecznych, mogą się od nich zdystansować. Fleck natomiast podkreśla przemoc kolektywnego stylu myślowego oraz działanie wiedzy, interpretacji na tak głę­ bokim poziomie, że nie jest ona percypowana i odczuwana. Proces kolektywnej socjalizacji nie kończy się. Nie można też „wyrwać się” spod wpływu kultury Przemoc i poznanie są ze sobą ściśle związane8. Zdaniem Flecka, nie ma innej wierności niż wierność kulturze, co w j ego j ęzyku wyrażone j est j ako brak możli­ wości opuszczenia określonego kolektywu (można jedynie przejść z jednego do drugiego) i stania się kolektywnym bezpaństwowcem: zawsze jest się w jakimś myślowym kolektywie9. Fundamentalną kwestią, która umyka Wojciechowi Sademu, i tym samym, w moim przekonaniu, pokazuje słabość odczytania filozoficznego, jest przemiana stylów myślowych, tj. zmiana kulturowa, w przyjętej przeze mnie optyce potrak­ towania teorii Flecka jako teorii kultury. Znakomicie wychwycił to Radosław Sojak, autor Paradoksu antropologicznego (2001, s. 365-373). 7 Warto dodać, że toruński ośrodek socjologiczny, cieszący się sporym uznaniem, jeśli chodzi o dokonania w zakresie socjologii wiedzy (by wymienić prace Andrzeja Zybertowicza, Radosława Sojaka, Ewy Bińczyk, Aleksandry Derry, Krzysztofa Abriszewskiego) z sympatią podchodzi do tez Flecka, chociaż jego idee rzadko pojawiają się w ich tekstach. Teoria Flecka jest natomiast bez­ pośrednią inspiracją prac doktorskich młodszych badaczy (Łukasz Afeltowicz, Michał Rydlewski). 8 W tym aspekcie, odwołuje się do Flecka Andrzej Zybertowicz, choć niestety tylko pobieżnie (1995, s. 131-132, 135). 9 Za takim stanowiskiem znakomicie argumentuje Stanley Fish (Fish 2002). Moim zdaniem, jego stanowisko jest zbieżne z pomysłami Flecka. Kongenialność ta zasługuje na osobne, szersze, omówienie. W kontekście niniejszego tekstu wskażę tylko cztery kwestie. Po pierwsze, obaj badacze wskazują na nieuniknioność sytuacyjności, zawsze punkt widzenia jest jakimś punktem społecznego usytuowania, konwencjonalistyczna samoprzejrzystość jest więc, ich zdaniem, iluzją. Po drugie, uważam, że etnocentryczne stanowisko Fisha, w moim przekonaniu bliskie postawie Flecka, jest dobrym przykładem uchylenia jednocześnie obiektywizmu, jak i relatywizmu. Po trzecie, refleksje Fisha, szczególnie jego koncepcję wspólnoty interpretacyjnej można usocjologicznić tezami Flecka na temat kolektywu myślowego, który w odróżnieniu od amerykańskiego literaturoznawcy przedsta­ wia opis działania wspólnoty, jej strukturę, precyzuje kto do niej należy, etc. Z ustaleń Flecka i Fisha wyłania się bardzo interesująca koncepcja jednostki jako uczestnika wielu kolektywów myślowych. Po czwarte, obaj wskazują, że to co potoczne, codzienne, jest konwencjonalne, a nie esencjonalne - nie ma możliwości obejścia się bez interpretacji. Połączenie refleksji Flecka i Fisha uważam za znakomite narzędzie do opisu „pracy” kultury. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 123 Nie mam wątpliwości, że kwestia zmiany jest jedną z najważniejszych, jeśli nawet nie najważniejszą, dla fleckowkiego myślenia o powstawaniu i rozwoju fak­ tów naukowych (można ją odnaleźć w wielu fragmentach jego rozważań). Sam tytuł dzieła Flecka - Powstanie i rozwój faktu naukowego wskazuje niejako na zmianę. Choć dzisiaj nie wydaje się już prowokujący, co wiąże się ze zmianą nastroju poznawczego, był wymierzony w neopozytywizm tzw. Koła Wiedeńskiego, z charakterystycznym dla niego scjentyzmem. Nie mógł on percypować powsta­ wania i rozwoju faktów naukowych, były one bowiem obiektywne, istniejące nie­ zależnie od historycznych sposobów ich poznawania. Fleck dobitnie daje wyraz zainteresowaniu zmianą, kiedy zauważa, że żadna nauka nie zawiera obiektywnego obrazu świata, nawet jakiejś jego części. Gdyby tak było, twierdzi, istniałaby w nauce jakaś część stała, niezmienna, wiedza nauko­ wa rosłaby w wyniku prostego przyrostu wiadomości, tymczasem doświadczenie uczy, że zmienia się ona całkowicie. Zmianie ulegają nawet najbardziej pewne, zasadnicze elementy nauki (Fleck 2007e, s. 148-162). „Wiedza nie spoczywa na żadnym fundamencie; mechanizm idei i prawd utrzymuje się tylko poprzez ciągły ruch i wzajemne działanie” (Fleck 1986, s. 81). Teoria Flecka jest ukierunkowana na zmianę wiedzy, ale nie chodzi tylko o pokazanie, że wiedza się po prostu po­ szerza, ale że zasadniczo zmienia swoje podstawy (tamże, s. 93). Zdaniem Sadego, autor Powstania i rozwoju faktu naukowego „nie sformuło­ wał [...] żadnych praw ewolucji i wymiany idei”. Sojak, z kolei, z którym w pełni się zgadzam, zauważa, że autorowi tego dzieła trudno odmówić wrażliwości na dynamiczny aspekt stylów myślowych. Ma też rację Sojak, wskazując na fleckowską teorię poznania jako „zanurzoną w historycznym konkrecie”. Nie przedstawia się ona w postaci harmonijnego wykresu, lecz przypomina raczej „plątaninę idei, praidei, kontekstu społecznego i doświadczenia”, nie zdeterminowaną przez obiek­ tywną rzeczywistość, ale przez „historyczną jednostkowość” (Sojak 2001, s. 368). Zostało to zaprezentowane w Powstaniu i rozwoju faktu naukowego na przykła­ dzie historycznego materiału medycznego (związku kiły i odczytu Wassermanna). Fleck raczej nie myślał o „uniwersalnych schematach rozwoju”. W jego tek­ stach można natomiast znaleźć informacje na temat pewnych zasad zmiany stylów myślowych (zmiany kulturowej), jak też np. nowości myślowej, która nie może być zbyt nowa, roli metafor i innych. Fleck uważa, że dla porównawczej socjologii myślenia fundamentalne jest poszukiwanie odpowiedzi na pytanie: „jak poglądy, niejasne idee, przechodzą z jednego stylu myślowego do drugiego, jak się ukazują jako spontanicznie powstałe idee, jak dzięki pewnego rodzaju harmonii złudzeń utrzymują się jako trwałe, skostniałe struktury” (Fleck 1986, s. 56). Ważną rolę w tym kontekście pełni myślenie potoczne, które, dzięki centralnej pozycji w kul­ turze, wydaje się niezmienne. Fleck proponuje, by śledzić zmiany w stylach myś­ lowych, co jest dlań równoznaczne ze śledzeniem zmiany znaczeń komunikowa­ nych pojęć i terminów (Fleck 2007c, s. 215-251). Pozwala to m.in. wyjaśnić dlaczego używane niegdyś pojęcia dziś wydają się nam fałszywe, choć w przeko­ naniu ich ówczesnych użytkowników miały status prawdziwych, rzuci także świa­ tło na rozumienie terminów używanych współcześnie. Nie mam wątpliwości, że �124 MICHAŁ RYDLEWSKI kwestia znaczenia, jest podstawą dla fleckowskiej refleksji teoriopoznawczej. Co niezwykle nowatorskie, Fleck nie wiąże znaczenia słowa relacją semantyczną z obiektywnie istniejącą rzeczywistością, ale wskazuje, że referencja jest wynikiem działalności całego kontekstu społecznego (stylu myślowego): słowo (czy zdanie) nie ma znaczenia samo w sobie, nabiera go dopiero pod wpływem stylowej obróbki, kolektywnego kontekstu twierdzi autor Patrzeć, widzieć, wiedzieć (Fleck 1986, s. 83). W tym sensie teoria kolektywów i stylów myślowych jest użytecznym metapoziomem opisu krążenia znaczeń w kolektywnie zorganizowanym społeczeństwie. Dla każdego, kto, jak Fleck, stara się wykroczyć poza dualizującą zasadę pozna­ nia, filozoficznie sproblematyzowaną przez Josefa Mitterera (Miterrer 1996; 2004), kwestia zmiany musi być ważnym elementem rozważań, co widać na przykładzie wspomnianego już Stanleya Fisha (2002), który zmianie poświęca szereg interesują­ cych uwag. Filozoficzne uwagi Mitterera w Tamtej stronie filozofii o podziale świata na tę stronę (w której konstruujemy nasze opisy świata) oraz tamtą stronę (obiek­ tywnie istniejące fakty, które miały by te opisy potwierdzać bądź odrzucać), można prześledzić historycznie poprzez konkretne studia przypadku (case study) i rozwa­ żania bazujące na analizach antropologicznych, na przykład wychodząc od opisów myślenia magicznego w kategoriach metamorfoz (szerzej patrz: Bińczyk 2007). Tamtej stronie, rozumianej jako „coś” dane a priori, poza stylem myślowym, Fleck konsekwentnie nie poświęca uwagi, wychodząc z założenia, że do rzeczywis­ tości mamy dostęp jedynie dzięki interpretacjom (Fleck 2007b, s. 281-287). Chociaż Flecka mało interesowały filozoficzne spory oderwane od kulturowego kontekstu, to jego studium przypadku z zakresu historii medycyny, socjologicznie wspiera po­ znawczy dyskurs, który nie odwołuje się do esencjalnego świata, ale prawdę czyni kwestią społeczną, wynikiem kulturowych praktyk danych kolektywów myślowych. W tym aspekcie podejście Flecka jest zbieżne z wieloma tezami filozofii prag­ matycznego interpretacjonizmu (Lenk 1995). Wydaje mi się jednak, że rozważa­ nia autora Problemów naukoznawstwa idą dalej w swoich propozycjach i przeczu­ ciach interpretacyjnych. Na tej m.in. podstawie myślę, że można zaliczyć Flecka do badaczy reprezentujących paradygmat „monizmu kulturowego” (określenie Andrzeja Szahaja). ETNOGRAFIA LABORATORIUM I ANTROPOLOGIA NAUKI Zdaniem Flecka, każdy proces badawczy zaczyna się od niepełnych (mniej lub bardziej), niedokończonych pomysłów, które w drodze do swojej zakończonej for­ my przechodzą wiele myślowych przemian. Gdy przybierają kształt ostateczny, badacze (kolektyw badawczy) odtwarzają początek i przebieg całej drogi, procedu­ ry badawczej z perspektywy jej zakończenia. Koniec, w opinii autora Powstania i rozwoju faktu naukowego, nie tylko wieńczy dzieło, ale i fałszuje swój historyczny, autentyczny początek (Fleck 1986, s. 35, 107, 111; Cackowski 1986, s. 10-24). Tezy Flecka wspierają argumentację Richarda Rorty’ego, który krytykuje Hilarego Putnama za przyjęcie twierdzenia, iż pojęcie prawdy jest niezbędne do �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 125 wyjaśnienia procedur badawczych, jest też niezbędne do wyjaśnienia zjawiska kon­ wergencji w nauce. Rorty uważa, że takie przekonanie można łatwo zakwestiono­ wać: „konwergencja” jest z konieczności artefaktem historiografii (Fleck powiedział­ by, że jest konstrukcją stworzoną ex post). Zdaniem Rorty’ego: „To całkiem jasne, że zawsze znajdzie się przekonujący sposób przedstawienia następstwa teorii (lub następstwa religii, czy systemów politycznych), że dojdziemy do wniosku, iż nasi poprzednicy, jeśli nawet skokami, to stopniowo posuwali się naprzód aż do punktu, gdzie my teraz jesteśmy. Nie ma też powodu wątpić, że i antyrealiście uda się tak przedstawić przyczynowe oddziaływania, jakim ze strony przedmiotów, o których mówią dzisiejsze teorie, podlegali nasi poprzednicy, że potrafi wyjaśnić, w jaki spo­ sób te właśnie przedmioty sprawiły, iż wypracowali oni uzasadniony choć fałszywy ich opis i jak z kolei miejsce tego opisu zajął równie uzasadniony, nieuzgadnialny z nim, ale nieco lepszy opis itd., aż po dzień dzisiejszy” (Rorty 1994, s. 251). Fleck był pierwszym, który nie uwierzył w retorykę odkrycia faktu naukowego jako prostego procesu dochodzenia do prawdy. Interesowały go konkretne praktyki kolektywów badawczych i związane z nimi znaczenia, które nie były przedmiotem uwagi uczonych postrzegających rozwój wiedzy jako racjonalny wzrost. W naukach przyrodniczych zapomina się, twierdzi Fleck, że istnieje żywa, naukowo-przyrodnicza praktyka i równocześnie jej papierowa oficjalna forma. „W żadnej książce nie możemy zapoznać się z praktyką nauk przyrodniczych, gdyż jej zwyczajny sposób działania jest zatajany. Zawiera ona wszystkie te małe ‘odchylenia’, od których się abstrahuje, ‘wyjątki’, mające niejako potwierdzić regułę, wszystko to - co ‘przypadkowe’” i ‘nieistotne’, ‘nieodzowne błędy” ’ (Fleck 2007f, s. 55-66). Z trzech czynników, które zdaniem Flecka, biorą udział w poznaniu (jednostka, kolektyw i obiektywna rzeczywistość, której Fleck nie neguje), jedynym możli­ wym jest badanie kolektywu (jego konkretnych praktyk). Wynika to z przekonania, że dostęp do obiektywnej rzeczywistości jest możliwy jedynie dzięki kolektywnie wytworzonym interpretacjom. Jednostka jest kolektywnie uwarunkowana i nie występuj e jako samodzielny nośnik poznania, obiektywna rzeczywistość natomiast zawsze wtapia się w historyczny łańcuch idei należących do kolektywu (Fleck 1986, s. 69-70). Nie dysponujemy jednakże narzędziami do oddzielenia tego, co kulturowe od tego, co obiektywne, bo te zawsze są produktem kultury, czy inaczej - są kulturowo przeregulowane. Aby dysponować narzędziem analizy „powstawania i rozwoju faktu naukowe­ go”, Fleck tworzy własną aparaturę pojęciową, wprowadzając terminy: styl myś­ lowy i kolektyw myślowy. Styl myślowy to ukierunkowane postrzeganie, wraz z odpowiednią obróbką myślową i rzeczową tego, co postrzegane (Fleck 1986, s. 130-131). Jest on wynikiem skonsolidowania kolektywu myślowego (Regeńczuk 1998, s. 153-172), który Fleck definiuje jako „wspólnotę ludzi związanych wy­ mianą myśli lub wzajemnym oddziaływaniem intelektualnym, to posiadany w nim nośnik rozwoju j akiej ś dziedziny myśli, określonego stanu wiedzy i kultury, a więc określonego stylu myślenia” (Fleck 1986, s. 67-68). Teoria kultury Flecka ma charakter myślowy. Widać to znakomicie, kiedy ana­ lizuje przykłady z historii kultury (średniowiecze ryciny anatomiczne, znaczenia �126 MICHAŁ RYDLEWSKI wielu funkcjonujących dawniej terminów, dawne opisy chorób) czy sposoby widze­ nia preparatów mikroskopowych. Określiłbym ją jako zbliżoną do teorii wypraco­ wanej w łonie amerykańskiej antropologii kulturowej, która - definiując kulturę - podkreślała raczej jej myślowy, a nie materialny charakter. Bliski Fleckowi w tym kontekście mógłby być Clyde Kluckhohn (kultura jako zespół wzorów myślenia, reagowania i odczuwania) a także Ward Goodenough (kultura jako wynik uczenia się, wiedza w najogólniejszym tego słowa znaczeniu, organizująca myślenie oraz interpretująca zjawiska materialne). Dla Flecka kultura to „rzeczywistość myś­ lowa”, wiedza będąca systemem przekonań podzielanych jawnie bądź milcząco (ta pierwsza stanowi wierzchołek góry lodowej) przez członków danego kolek­ tywu i określonych jego kręgów (ezoterycznych - fachowcy oraz egzoterycznych - laicy). Zależność tego, co nas otacza (na co patrzymy, a co widzimy) od wiedzy znakomicie widać w par excellence antropologicznym tekście Flecka, Patrzeć, wi­ dzieć, wiedzieć (2007g, s. 163-185), który mógłby stanowić dobre wprowadzenie do antropologii wizualnej i teorii widzenia10. Chociaż dzisiaj ten tekst nie może stanowić nowości, to żałuję ogromnie, że przeszedł bez echa wśród wizualnie zo­ rientowanych etnologów. Fleck wyprzedził w nim podział na „patrzenie” a „widze­ nie”, który legł u podstaw tej subdyscypliny antropologicznej przesuwającej się dzisiaj do myślowego centrum badawczego. Połączenie stylu i kolektywu myślowego ma pokazać jak powstaje i rozwija się fakt naukowy. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego przedmiotem analizy Flecka jest sprawdzony (w danym momencie rozwoju wiedzy) fakt medyczny: reakcja Wassermanna, ma związek z kiłą. Lwowski mikrobiolog odwołuje się głów­ nie do źródeł historycznych, przekazy historyczne pozwalają bowiem badać proble­ matykę związaną z pojęciem kiły już od XV wieku. Wyróżnia cztery idee, których rozwój, jego zdaniem, miał wpływ na określenie kiły jako jednostki chorobowej. Nie wchodząc w szczegółowy opis Flecka, jedynie je wymienię. Pierwsza to idea syfidologii, czyli przekonanie o wenerycznej naturze syfilisu („zaraza rozkoszy”), pozostające w związku z dominującą rolą astrologii oraz nauki opartej na religii, nadaje kile charakter etyczny. Druga idea pochodziła od lekarzy praktyków i miała związek z leczeniem rtęcią przewlekłych zmian skórnych. Wspomniane idee przeplatały się ze sobą aż do XIX wieku. Problemy definicyjne, będące wyrazem teorii identyczności, teorii dualistycznej, unitarystów, dotyczyły głównie rozróżnienia poszczególnych chorób wenerycznych. Problemy te zostały rozwiązane w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX, gdy rozwinęła się patogeneza i etiologia, dwie dalsze idee, które doprowadziły do określenia kiły. Patogenetycze pojęcie kiły, to znaczy pogląd na mechanizm patologicznych związ­ ków, pojawił się najwcześniej w tekstach syfililogicznych. Były one prawie wszystkie oparte na teorii dyskrazji, nauki o złej, zepsutej mieszaninie płynów 10 W tekście pod tytułem Kant, Fleck i Wittgenstein o antycypacji Katarzyna Gurczyńska-Sady, wskazuje na podobieństwo teorii widzenia Flecka z ideami Wittgensteina. Ukaże się on w numerze „Przeglądu Filozoficznego” poświęconym autorowi Powstania i rozwoju faktu nauko­ wego w 2010 roku. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 127 ustrojowych. Z ogólnej teorii mieszania płynów wyniknęła myśl o zepsutej krwi chorego na kiłę. Gdy teoria ta zaczęła słabnąć w odniesieniu do innych chorób, w przypadku kiły znaczenie to wzrastało i nabrało treści. Czwarta idea związana była z etiologią i „ideą zarazka chorobowego”. Fleck twierdzi, że dopiero wzajemne oddziaływanie na siebie wszystkich czte­ rech idei, ich kooperacja doprowadziły do określenia kiły jako jednostki choro­ bowej. Słowem, nie był to rozwój kolejnych po sobie następujących ujęć, ale ich współgranie. W tym przypadku nie chodzi jedynie o sprawy definicyjne, ale o uwzględnienie kulturowo-historycznych uwarunkowań rzekomego teoriopoznawczego wyboru rzekomej konwencji, który, jak zauważa Fleck, wcale nie jest swobodnym racjonalnym wyborem11. Doprowadziło go to do wniosku, że ustale­ nie relacji pomiędzy kiłą a reakcją Wassermanna było historycznie jedynym moż­ liwym połączeniem (zawiązaniem węzła) linii myślowych zgodnych z ówczesnym stanem wiedzy, która będzie miała swój dalszy ciąg wraz z rozwojem wiedzy medycznej i definiowania na nowo jej podstaw. Z tego względu rzeczywistość (to, co uważamy za prawdziwe, realnie istniejące) nazywa Fleck „siecią linii myś­ lowych w ciągłej fluktuacji” (Fleck 1986, s. 25-48). O ile historyczna analiza jest przedmiotem zainteresowania Flecka w pierw­ szym rozdziale Powstania i rozwoju faktu naukowego, o tyle rozdział trzeci jest opisem działania kolektywu wassermannowskiego. Fleck, w swoich ustaleniach teoriopoznawczych, wykorzystuje swoją wiedzę medyczną, jako wybitny mikro­ biolog należy niewątpliwie do kręgu ezoterycznego. Choć w jego tekstach domi­ nują analizy oparte raczej na materiale historycznym, to można bez większych trudności odnaleźć wiele odwołań do fachowej wiedzy oraz praktyki laboratoryjnej (rozdział trzeci jego dzieła jest dobrym tego przykładem). Krzysztof Abriszewski twierdzi, że można rozpoznać daleko idące zbieżności pomiędzy laboratoryjną częścią rozważań Flecka a dorobkiem tzw. etnografii laboratorium, mającej swój początek w latach 1970., a kojarzoną z takimi nazwiskami jak Karin Knorr-Cetina, Bruno Latour, Michael Lynch (Abriszewski 2009). W tym sensie Fleck jako pierw­ szy potraktował laboratorium naukowe jako przestrzeń antropologicznych badań terenowych. Zdaniem Abriszewskiego, metoda etnograficzna pomogła skoncen­ trować się badaczom na kilku zasadniczych kwestiach, które w owym czasie stanowiły nowość w badaniu nauki. Chodziło przede wszystkim o bezpośrednią obserwację praktyk badawczych i analizę dyskursu naukowego, tym samym po­ rzucenie przekonania o szczególnej racjonalności praktyk naukowych. Dostęp do praktyk naukowych pozwalał zwrócić uwagę na coś więcej niż standardowa kon­ centracja na teorii i tradycyjnie pojętych faktach naukowych. Badacze skierowali się 11 Jedną z propozycji teoretycznych Flecka jest odwołanie się do tzw. elementu czynnego i bier­ nego (1986, s. 36-37) „Przyjmując pewne aktywne założenia, każde poznanie musi przyjąć wynika­ jące stąd bierne wnioski” (tamże, s. 93). Praca badawcza polega na odróżnianiu tego, co jest woli badacza posłuszne (czynnik aktywny), od tego co zostaje stworzone w relacjach biernych i nie pod­ daje się jego woli (rzeczywistość uchodzi tu za obiektywną, „coś” nie do ruszenia w sensie poznaw­ czym, bo uchodzi za już poznane). Co ciekawe, zdaniem Flecka, to stanowi istotną innowację, ele­ menty czynne i bierne ulegają zmianie, to, co jest elementem czynnym może stać się biernym. �128 MICHAŁ RYDLEWSKI ku badaniom kontrowersji i sporów wewnątrz nauki oraz analizy wiedzy nieukończonej, wiedzy w trakcie tworzenia (Abriszewski 2009). Fleck wiele miejsca po­ święcił wypowiedziom, zarówno słownym jak i pisemnym (polemikom, podręcz­ nikom) i działaniom kolektywu wassermannowskiego. Przyglądając się żmudnej pracy kolektywu, zachowując się jak antropolog, śledzi negocjacje oraz rozwój tego, co uważane jest za pomyłkę i błąd (charakter uzasadnienia), sprzężeń zwrot­ nych (odczyt Wassermanna, zwrotnie wpłynął na pojęcie kiły), harmonii złudzeń jakiej ulegają badacze (w zasadzie cały kolektyw badawczy retrospektywnie ujmuje odkrycie reakcji jako proste dochodzenie do prawdy). „Bohaterowie tego dokona­ nia nie mogą nam powiedzieć, jak to się stało: racjonalizują, idealizują przebytą drogę” (Fleck 1986, s. 107). Jeśli jakieś odkrycie, twierdzi Fleck, ma być dostępne badaniom, trzeba je rozpatrywać z punktu widzenia społecznego, należy je roz­ patrywać jako zdarzenie społeczne (tamże). Warto zauważyć, że Fleck, śledzi dyskusje, spory, kontrowersje, prowadzące do wyłonienia się linii kierunkowej określonego stylu myślowego z dużym antro­ pologicznym wyczuciem. W Powstaniu i rozwoju faktu naukowego zajmuje stano­ wisko obserwatora dyskusji toczącej się w „pewnym towarzystwie historii medy­ cyny” (nie sądzę, żeby był to przykład wyimaginowany), obrazując na tym przykładzie niepersonalny mechanizm powstawania stylu myślowego w zawiąza­ nym uprzednio medycznym kolektywie myślowym (tamże, s. 155-156). FLECK! FLECK! Po lekturze tekstów Flecka, od których m.in. rozpocząłem swoje zainteresowa­ nia socjologią wiedzy, rzadko potem miewałem już poczucie olśnienia, wrażenia, że obcuję z czymś zupełnie nowym. Czytając Flecka po raz pierwszy, nie wątpi­ łem, że mam do czynienia ze spojrzeniem antropologicznym (nie bez znaczenia jest moje etnologiczne wykształcenie, ale nie sądzę żebym był w tej opinii od­ osobniony12), które zdecydowanie wyprzedziło swój czas pod względem jakości, jak i określenia terenu badawczego. Chociaż pewne kroki - określiłbym je szerokim mianem zwrotu antypozytywistycznego, który wiele zawdzięcza antropologii (szerzej patrz: Szahaj 2007, s. 7-17) - zostały już poczynione i wydaje się, że stanowią pewny grunt dla dalszych analiz, nie można zapomnieć, że pewność tę zawdzięczamy także Fleckowi. Widoczny jest jego wpływ na współczesnych badaczy, wśród których wyróżniłbym Stevena Shapina (1993, s. 320-371; 2000, s. 69-70). Fleck jako pierwszy spojrzał na rozwój wiedzy naukowej przez pryzmat teorii kultury, starając się zrozumieć historyczny kontekst, w którym dana interpretacja stała się faktem, zaczęła uchodzić za twardy „kawałek” rzeczywistości w esencjalnym sensie. Postrzega on „realność”, czy „empiryczność”, jako skuteczny wynik konstrukcji myślowej kolektywu myślowego a nie obiektywnie istniejący, 12 Na lublińskiej konferencji moją opinię podzieliła prof. dr hab. Bożena Płonka-Syroka. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 129 postrzegany niezależnie od wiedzy kolektywu, przedmiot. Nieporozumieniem jest określanie Flecka jako realisty w klasycznym tego słowa znaczeniu. Odpierając ten argument (niezwykle interesujący, bo dotykający kwestii esencjalizacji kul­ tury oraz częstego zarzutu o samozwrotność13) zauważę tylko, że każdy, łącznie z konstruktywistą społecznym, którym bez wątpienia jest Fleck, działa jak realista. Wierzy bowiem, że świat społeczny, skonstruowany myślowo, nie rozpadnie się z dnia na dzień. Po udanym procesie konstrukcji naprawdę widzimy to, co zostało skonstruowane. Fleck niejednokrotnie dawał temu wyraz. Znajduje to również uza­ sadnienie w studiach historycznych, czego dobrym przykładem może być wyczu­ lone na szczegół widzenie twarzy, związane z narodzinami indywidualizmu w kul­ turze europejskiej (Guriewicz 2002, s. 250-256; Courtine, Haroche 2007). Fleck jako pierwszy zauważył, że poznanie to działalność najbardziej zdeter­ minowana społecznie. Jest ona pracą kolektywną (a nie jednostkową) polegającą na zbudowaniu i komunikowaniu się nastawionego poznawczo kolektywu, dyspo­ nującego określoną strukturą, wiedzą (jawną i milczącą) oraz przyrządami. W interesujący sposób założenia te realizują i rozwijają współcześni badacze nauki (socjologowie, antropologowie), by wymienić tylko fascynujące analizy Bruno Latoura (Abriszewski 2006, s. 271-287; Abriszewski 2008; Bióczyk 2006, s. 303-317). W łonie humanistyki powstał kolektyw poznawczo zainteresowany badaniem zmian wiedzy naukowej w perspektywie wpływów społecznych. Kwestia ta została podjęta właśnie przez Flecka. Według mnie, teorię stylów myślowych należy uznać za jedną z najciekaw­ szych teorii kultury XX wieku. Zasługuje ona na wykorzystanie m.in. w antropo­ logicznej refleksji nad kulturą. Zagadnieniu temu zamierzam poświęcić odrębne opracowanie. LITERATURA A b r i s z e w s k i K r z y s z t o f 2006, „Budowanie sieci” zamiast „wiedzy”. Krótkie wprowadze­ nie do ANT-ologii, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. R Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 271-287. - 2008, Poznanie, zbiorowość, polityka. Analiza teorii aktora - sieci Bruno Latoura, Wydawnictwo Universitas, Kraków. - 2009, Trzecia fala. Ludwik Fleck i antropologia laboratorium, (tekst dostępny na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm). A m s t e r d a m s k a O l g a 1992, Odmiany konstruktywizmu w socjologii nauki, [w:] Pogranicza epistemologii, red. J. Niżnik, Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 136-156. B e r g e r P e t e r L, L u c k m a n n T h o m a s Społeczne tworzenie rzeczywistości, Biblio­ teka Myśli Współczesnej, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa. B i l i k i e w i c z T a d e u s z 2007a, Uwagi nad artykułem Ludwika Flecka „Nauka a środowisko”, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 271-281. 13 Ponownie przywołam Fisha (2002), którego idee wydająmi się najlepszym kontrargumentem wobec tych zarzutów. �130 MICHAŁ RYDLEWSKI - 2007b, Odpowiedź na replikę Ludwika Flecka, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner,C. Zittel, F. Schmaltz , Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 287-289. B i ń c z y k E w a 2006, Program badawczy Brunona Latoura i jego zalety w kontekście badań nad światem współczesnym, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 303-317. - 2007, Obraz, który nas zniewala. Współczesne ujęcia języka wobec esencjalizmu i problemu referencji, Wydawnictwo Universitas, Kraków. C a c k o w s k i Z d z i s ł a w 1986, Wstęp do wydania polskiego, [w:] L. Fleck, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myślowym i kolektywie myślowym, Wydaw­ nictwo Lubelskie, Lublin, s. 10-24. C o u r t i n e J e a n - J a c q u e s , H a r o c h e C l a u d i n e 2007, Historia twarzy. Wyrażanie i ukry­ wanie emocji od XVI do początku X IX wieku, Wydawnictwo słowo/obraz terytoria, Gdańsk. D ą b s k a I z y d o r a 2007, Czy intersubiektywne podobieństwo wrażeń zmysłowych jest niezbęd­ nym założeniem nauk przyrodniczych?, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 251-258. D e r r a A l e k s a n d r a 2010, Kobiety jako czynnik przemilczany. Epistemologiczne uwikłanie me­ dycznego zjawiska anoreksji. Tekst przygotowany do druku, obecnie znajduje się na stronie internetowej: www.fleck.umcs.lublin.pl/teksty.htm D z i o b k o w s k i B o g d a n 2006, Realizm wewnętrzny a relatywizm, Przegląd Filozoficzny - Nowa Seria, nr 3, s. 27-46. F i s h S t a n l e y 2002, Interpretacja, retoryka, polityka. Zbiór esejów, red. A. Szahaj, Wydawnictwo Universitas, Kraków. F l e c k L u d w i k 1986, Powstanie i rozwój faktu naukowego. Wprowadzenie do nauki o stylu myś­ lowym i kolektywie myślowym, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin. - 2007a, Nauka a środowisko, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Wer­ ner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 264-271. - 2007b, Odpowiedź na uwagi Tadeusza Bilikiewicza, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 281-287. - 2007c, Zagadnienie teorii poznawania, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 215-251. - 2007d, W sprawie artykułu p. Izydory Dąbskiej w Przeglądzie Filozoficznym, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnic­ two Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 258-264. - 2007e, Problemy naukoznawstwa, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 148-163. - 2007f, O kryzysie ‘rzeczywistości’, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 55-67. - 2007g, Patrzeć, widzieć, wiedzieć, [w:] Style myślowe i fakty. Artykuły i świadectwa, red. S. Werner, C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, War­ szawa, s. 163-185. G u r i e w i c z A r o n 2002, Jednostka w dziejach Europy (Średniowiecze), Wydawnictwo Mara­ but, Oficyna Wydawnicza Volumen, Gdańsk-Warszawa. H a n u s z e w i c z S t a n i s ł a w 2006, Popper a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 198-211. �W STRONĘ TEORII I HISTORII KULTURY 131 K u h n T h o m a s S. 1985, Raz jeszcze o paradygmatach, [w:] Dwa bieguny. Tradycja i nowator­ stwo w badaniach naukowych, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 406^140. - 2001, Struktura rewolucji naukowych, Fundacja Aletheia, Warszawa. L e n k H a n s 1995, Filozofia pragmatycznego interpretacjonizmu. Filozofia pomiędzy nauką a praktyką, Terminus, t. 4, Oficyna Naukowa, Warszawa. K m i t a J e r z y 2007, Nauka jako dziedzina kultury symbolicznej, [w:] J. Kmita, Późny wnukfilo ­ zofii. Wstęp do kulturoznawstwa, Studia Kulturoznawcze, Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 111-142. M a n n h e i m K a r l 2008,Ideologia i utopia, Wydawnictwo Aletheia, Warszawa. M i t t e r e r J o s e f 1996, Tamta strona filozofii. Przeciwko dualistycznej zasadzie poznania, Ter­ minus, t. 9, Oficyna Naukowa, Warszawa. - 2004, Ucieczka z dowolności, Terminus, t. 34, Oficyna Naukowa, Warszawa. N i ż n i k J ó z e f 1983, Słowo wstępne, [w:] P. Berger, T. Luckmann, Społeczne tworzenie rzeczy­ wistości, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa, s. 5-22. Q u i n e W i l l a r d V a n O r m a n 2000, Z punktu widzenia logiki: dziewięć esejów logiczno-filozoficznych, Fundacja Aletheia, Warszawa. R e g e ń c z u k W o j c i e c h 1998, Prawda w koncepcji stylów myślowych Ludwika Flecka, Kwar­ talnik Filozoficzny, t. 26, z. 2, s. 153-172. R o r t y R i c h a r d 1994, Filozofia a zwierciadło natury, Wydawnictwo SPACJA - Fundacja Aletheia, Warszawa. S a d y W o j c i e c h 2000, Fleck. O społecznej naturze poznania, Filozofia polska X X wieku, Wy­ dawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S c h e l e r M a x 1990, Problemy socjologii wiedzy, Biblioteka Klasyków Filozofii, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa. S h a p i n S t e p h e n 1993, Pompa i okoliczności: literacka technika Roberta Boyle’a, [w:] Mocny program socjologii wiedzy, red. B. Bames, D. Bloor, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjo­ logii PAN, Warszawa, s. 320-371. - 2000, Rewolucja naukowa, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa. S i k o r a M a r e k 2007, Problem reprezentacji poznawczej w nowożytnej i współczesnej refleksji filozoficznej, Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań. S oj a k R a d o s ł a w 2001, [recenzja] Wojciech Sady, Fleck. O społecznej naturze poznania, Seria: Filozofia polska XX wieku, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa, 2000, Przegląd Filo­ zoficzny, Nowa Seria, nr 3, s. 365-373. - 2004, Paradoks antropologiczny. Socjologia wiedzy jako perspektywa ogólnej teorii spo­ łeczeństwa, Monografie FNP - Seria Humanistyczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Wro­ cławskiego, Wrocław. - 2006, Czy spór o relatywizm można rozwiązać empirycznie?, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 287-302. S y m o t i u k S t e f a n 1983, Dwie socjologie wiedzy. Polemika Flecka z Bilikiewiczem [w:] Studia Filozoficzne, nr 10, s. 127-143. S z a h a j A n d r z e j 2006, Filozofia kultury jako filozofia pierwsza (uwagi wstępne), [w:] Co to je st filozofia kultury?, red. Z. Rosińska, J. Michalik, Wydawnictwo Uniwersytetu Warszaw­ skiego, Warszawa, s. 153-159. - 2007, Zwrot antypozytywistyczny dokonany (zamiast wstępu), [w:] Filozofia i etyka inter­ pretacji, red. A. Szahaj, A. Kola, Wydawnictwo Universitas, Kraków, s. 7-17. W o r o n i e c k a G r a ż y n a 2006, Socjologia interpretatywna a socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne podstawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwer­ sytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 231-239. W o ź n i a k T o m a s z 2000, Propaganda scjentystyczna. Funkcje społeczne przekazów popularno­ naukowych, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa. �132 MICHAŁ RYDLEWSKI Z n a n i e c k i F l o r i a n 1988, Wstęp do socjologii, Biblioteka Socjologiczna, Państwowe Wydaw­ nictwo Naukowe, Warszawa. Z i t t e l C l a u s , S c h m a l t z F l o r i a n 2007, Wstęp, [w:] Style myślowe ifakty. Artykuły i świa­ dectwa, red. S. Werner C. Zittel, F. Schmaltz, Wydawnictwo Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 9-35. Z u b e r M a r c e l i n a 2006, Współczesna nieklasyczna socjologia wiedzy, [w:] Teoretyczne pod­ stawy socjologii wiedzy, t. 1, red. P. Bytniewski, M. Chałubiński, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 240-246. Z y b e r t o w i c z A n d r z e j 1995, Przemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej socjologii wiedzy, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń. MICHAŁ RYDLEWSKI IN THE SITE OF A THEORY AND HISTORY OF CULTURE. A GLANCE ON LUDWIK FLECK’S THEORY OF THOUGHT STYLES Key words: thought collectives, thought styles, non-classical sociology of knowledge, theory of culture, cultural change, theory of vision, common sense. Humanistic reflection on culture is very important in Polish science. It is one of the most interesting themes of Polish Philosophy, represented by Stanisław Brzozowski, Bronisław Malinowski, Florian Znaniecki, Leszek Kołakowski, Zygmunt Bauman, Jerzy Kmita. One of the greatest, still unknown, is Ludwik Fleck, who was a medical doctor (outstanding mickrobiologist) and an author of a book Genesis and Development a Scientifict Fact published in 1935, where he discusses sociological perception of science. Fleck is becoming popular among Polish representatives of humanities, especially sociologists and philosophers. His theory and point of view on developing of knowledge, organizes the discussion between realism (philosophy of science) and anti-realism (non-classical sociology of knowledge, sociology of scientific knowledge, science and technology studies). Fleck’s theory of ‘thought collectives’ and ‘thought styles’ is completely unknown to Polish ethnologists. In author’s opinion, Fleck’s theory should be treated as a theory of culture in the anthropological sense, which can be useful to describe how culture works. He underlines that Fleck’s theory can be useful in studies on cultural change, theory of vision and common sense. From methodological point of view Fleck’s theory is morę interesting (morę empirical) than Thomas Kuhn’s, and is putting culture closer to the development of science. In author’s opinion Fleck’s theory is a maturę theory of non-classical Sociology of knowledge. However it appeared almost forty years before this sociological project. Even today Fleck’s words are still worth mentioning. We can easily find ideas of H. Putnam, W. V. O. Quine, S. Fish in Fleck’s papers. In author’s opinion Fleck is a philosopher who is Crossing the borders of Anthropology, Sociology of knowledge and onthological thesis of an American pragmatism. Author considers Fleck’s theory to be an useful instrument which helps us to understand society. In his opinion, this theory should be widely discussed and used as a tool in Polish Ethnology. M.R. Adres Autora: Mgr Michał Rydlewski Instytut Filozofii UMK ul. Fosa Staromiejska la , 87-100 Toruń e-mail: rydles@autograf.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d31dee2a720163d15d18c952c2148de0.pdf f2aca0d3a8f2f70ae6b7452215020a32 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1826 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1982 Subject The topic of the resource etnologia - metody etnonauka ( ethnoscience) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1692 Title A name given to the resource W świecie ideacyjnych kodów - propozycje Warda Goodenough'a / LUD 1982 t.66 Description An account of the resource LUD 1982 t.66, s.45-60 Creator An entity primarily responsible for making the resource Burszta, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text WOJCIECH BURSZTA Lud, t. 66, 1!8~ W SWIECIE IDEACYJNYCH KOD6w PROPOZYCJE WARDA GOODENOUGH' A Artylku'ł niniejszy będzie próbą prezentacji j'edneigiO z odłamów współczes-nej antropologii kultrulrowej w Stanach Zjednoczonych A.P .. odłamu, którego współit'wórcą i głównym reprezentantem jest Wa'1'd Goo:denougih.Jego też poglądy teoretyC'LJIlei zalecenia m~rt;odologiczne stanowić będą zasadniczą część te'kJstu, postaram się również zrelkooSitruować w zasadniczych ZJrębach podSl1:awOlW~ tezy odnośnie pojęcia kulItu:ry. ja!l<iezdaje się wysuwać ten badacz. Ze w:oględu na stolSunk1o!wo niewielką znajomość w Polsce nurtu antropologii, który rejpr€zentuje W. Goodenough, artykuł 'będzie miał charakter głównie informatyjny, dopiero na drugim zaś miejiS'Cu(w końcowej swej części) kry'tyczno-anali'tyczny. I Początlki O'l'ientacji, o której mowa, sięgają połowy lat 50-tych, kiedy to grupa młodych antropologów amerykańskich, i jednocześnie doskona1e wyszkolonych lingwiStów struikturralnych, postanowiła wykorzystać do:robek ję.zylkoznawczy przy analizie innych dziedzin kultury i stworzyć w ten .sposób nowy jaJkościowo mo'del analizy 'ZjaWisk kulturowych. GłóWlIlYwkład w rozwój badań włożył właśnie W. Goodenough, absolwent unirwe!r:sytetuYale,uczeń znanego liJngwisty, G. TTalgera. Niezależnie od Goordenorugh'a pracowali dwaj inni twórcy nolwego ulkierurukJOwania- F. Lounsbury i H. COlllk1iin.W. Sturtevant, auto,r omówienia celów i zasa:d nowego kierunku,' na:ował go ".nową etnogTafią" (new ethnography) 1. Pow:sz'e'chnie plrzyjął się jednak termin inny, chociaż bardzo wiiel,o'znaezny- e1Jnonauika (ethrlOscience). MÓ1wiącnajikrócej i odczytując intencje jego 'bwóIiCów,wslkazuje on w swym pierwszym członie (ethno) nazainter~sowanie badaezy analizą system6w kulturowych w ich właooych termlinach, drugim zaś (science) sUige'1"uje,iź tubylcze systemy kulturowe nie są jakimiś nieidoskonałymi, mętnymi wersjami "racj<mailnej" wiedzy Zachodu, a'le logicz:nymi, czasem niez,wykle SlkoIIl!phlkowanymiproduiktalmi kategoryzOlWania doświadczenia przez kultury ,tubytleze. 1 s. 99. W. Stu.rkvant, Stu.dies in Ethnoscience, "American Anil1Jropologis't" nr 3/1964 �WOJCIECH 46 BURSZTA Wraz z roowojem tak UikieTUJIlIIW1wanych badań zaezęto stosować inne olkreŚJleniana nOlWYkierunek, stąld pojalWiły się taiide na21WY,jak: "analiza formalna", "ana1J!za składtni!korwa", "taksonomia lrudOlwa","eitnoserrnantytka" i in. OstartIrio waje się diooninOlwaćOI1creślenie"anJtT'O'pologiapoznawcza" (cognitive anthropology), rotóre OibeJjmujeswoim zasięgiem poprzednie 2. Poza wymi'enionymi już badac'zami (Gooidenorugh, Lounsbury' i Conklin), przeldistaw~cielami tego kierunku są: Oh. Fraike, A. Wallace, J. Atlkins, A. Kimball Romney, R. G. D'Alfi'drade, S. A. TyileT i in. Swego czasu oolrdZ'Oblisko antrOlpologów kognitywnych był znanyantropol'og, trwórca oryginailnej i głośnej obecnie "etnog:rad'ii mówienia" (ethnography of speaking), Dell Hymes - spod jego zresztą pióra wyszły najcieikalWszeomÓlWieniai krytyczne anahzy tego kierunku 3. Antrorpo'logta koign~tyW!naod samego p'o'oząitJkunie była kieT'Unikiem jeJdno:rodnym. Najpierw istniał dychotomic~ny podział w jej obrębie na badaczy skupionych na semantyce kultur (idh poszczególnych dziedzin, talkich jak poik:reiWień'sbwo,religia) oraz tych, których bardziej interesowały wewnę!t'l"1Z'Ile stany psychologiczne (,były to poszukiwania tzw. realności psydhol'ogic:zJnych w kuilltu'Tze).W lata'ch 70-tych badania uległy da1s~emu zróżn~c'olwaniu, rOZiwinięto wiele nowych technik badalWczych, zarzucono inne - słowem trudno byłoby dzisiaj :nnaleźć wJ'ITaźne krytell"ia wyodrębniające "iko:gnitywistów" jaikozwaiI'tą grupę. Nie je51t to z:reslZJ!;ą zadaniem tego takJstu, prr-zejdŹ1mY więc do prezentacji poglądów W. Goodeno.ugh'a, k'tóry naj.peł>niej ze wszys'tkich wymienionych wylożył i udokumentował swoje stanOlwiSkobatda.wcze. Jest cechą charaikte:rys,tYIC:znądoro,łjku W. Goodenou:gh'a, że od sw\>jej pierwszej większej pracy, Property, Kin, and Community on Truk, poprzez Cooperation in Change, aż do ostatniej - Culture, Language, and Society 4 - pozostaje on wierny swoim poglądom, tematyce badawczej i nie UISta.jew źalf'liwości OIm.onyprezentowanego stan'OlWiskate:oretyc.zno-me101dologicznego. Całość Jego drogi badawczej odznacza się konsekwencją, mimo iż p1"zychodzi mu stawiać cZ'oła coraz to nowym zarzutoon i wąitplilwościOiIIlze strony antropologów - s:wzególnie tych reiPrezeiIlltujących krańeowo odmienne spojr.zeni'e na pooo.ta'wowe !kwestie teorii kulibury ;;. Zoob. S. A. Tyl€'r ('ed.), CogniNve Anthropology. New YHrk Hlfi9. s P,o,r. ohoćby, D. Hym.es., Linguistic Method in Eth7wgTaphy: Its Development m the United Sta,tes, w: Method and Theory in Linguistic, P. L. Garvin (ed.), The HaJUge Inl, SIS. 249 - 3126; tegoi A Perspective for Linguistic Anthropology, w: Horizons of Anthro'])olo'gy, London 1965 S'S'. 92 - l07ora:z wi'cle iinnych. 4 W. GoodffillOlUgh, Property, Kin, and Community on Truk, New Haven 1951: tegoż Culture, Language, and Society, New York 1971 amrz; Cooperation in Change, Naw Y'Oirk 1963. 5 Tutaj szczególnie charakterystyczna jest polemika Goodenough'a z "histo'2 �W świecie ideacyjnych kodów 47 Zdaniem Goodenough'a, wiele nieporozumień w hilstorii antropologil Śiwia,f;(»wej, szczególnie w odniesieniu dozaidań jakie :powinna spełlIliać ta nauka, wypłyTWało(i wY1Pływanadal) z niez:byt starannego oddzieolania dwóch porządJków rzeczywistości, które zamien:nie nazywa się kuLturą i poddaj'e Oip~()Iffi i in.teI"pr,e1;acj'oon. Piwwszy z nich, to f,enomena1ny porządeik oibserwDlwany:chZ'darzeń Wł"aiZz ich regularnościami. Dla wielu badaczy ten porządek materialno-zachOlWaniowy tażsamy jest z kulturą dalJ1ejspołeczności. Zakłada się tyrrn samym, że kultura to tyle, co "sp'Osób życia" czy też chatrakterYiSty1kaspo'łecznośiCi6. Badacz jest w .:>tanie bezpośreidnio doświadc1zać zjalW'iskaz lrręgu danej ku'ltury, ()łp1s)'lWać je ptrzy użyciu listy anatomic:zmych cech i instyttu'Cji, ta!kich jaik t)'1p domu, typ rodziny, tJ'lP pokrewieństJwa, typ ekonomiczny itp. W przeikona'llliu Goodenough'a, kultura nie może być utożsamiana z porządikiem fenomena'lnym, który, jego Zldaniem, składa się na Sltrulkturę społecz<eństwa pojmowaną jako artefakty uśWiadamianych bądź nieuŚ'Wiadamianych działań zespołów l/udzi w rama'0h danej wspó1noty i. Istota kultury w ujęciu Goodenough'a zawiera się więc nie w statystycznym uwzo'I"Cnvaniu społeczności 8, ale tKwi w ramach porządiku ideacyjnego {ideCLtional order). Porządek ten to za'ś nic innego jak zbiór idealnych £ocr-mistniejących w ludzkich umysła,ch, porządkujący całość doświadczenia i stanOlwiący podstawę organizowania i inteIip['etowania świata, w tym rówruież zjawisk, które z zastanym doświadczeniem nie są zgodne 9. Jako tak/ie, owe f{)Tlffiysą immanentnie przyna1eżne poszczególnym uc:uestnilkomkult,UTy,ka'zda jednostka posiada więc indywidualny i swoisty obraz swojej kultury. Goodenough :pisze: "Kultura nie jest zjawiskiem materialnJ'lm, nie składa się z rzeczy, ludzi, zachowań lub uczuć. Jest racz'ej organi'za'cją tych wszystkich składni!ków. Jest formą tego, C'O ludzie przechowują w swoilm umyS1e, ich modeli postrzegania, kojairzenia i interpTet'owania śwliata" 10. Kultura - kontynuuje autor Cooperation in Change - będąca tyim, czego ludzie się uczą, w o:dtrÓ'żnieniu od ich dziedzidwa biologicznego, musi składać się z końcowego ryc:z.nym story m<Jit'er:iali~ą" M. Hair,rris,em. Ostatln:io and Significance of the pooQ'gy" nr 511'967, ss'. 3'29 - 350. Emic/Etic glos Distinction, z~b1'"<JłHa,r:n,s wartyrKule Hi,.AnJl1ual Review of Anlthro- 8 W. G oOldenou,gh, Introduction, in: Explorations in Cultural Anthropology, W. G'OOIdeJ1lo.ugh(€Id.), New YOO"ik1964, ss. 11 -12. 7 Por. W. Goodenough, Description and Comparison in Cultural Anthropology, Ch'ic:ago 1970, s. 103. B W. Goodenough, Introduction ... , s. II. 9 Loid em. lO W. G'<JIodenolU:gh, Cultural Anthropology, and Linguistics, w: Language in Culture and Society, D. Hymes (ed.), New York 1964, s. 36. Po 'faz pierwszy artykuł ten ulkarz.ał się w 1957 ro'ku. �WOJCIECH 48 BURSZT A efektu uczem.ia się, a więc wi'eidzy, pojmowanej t'llltaj w najibardziej ogólnym se'ooie tego terminu. Winnym miejscu GooidenoUlgthdodaje. że " ... kuJt'ura społeczeństwa składa się z tego wszystlkiego, co jednostka powinna wiedzieć, a'lbo w co .pQWinnawierzyć w celu działania w tym społecz;eńSitwiew mojlliwy do akc$tacji .dla jego członków sposób; czyni talk w każdej roli, którą ono przYlPisuje kaidemu czło'rlkowi" 11. W .swoich ost'atnichpracach Goodenough coraz częściej posługuje. się pojęciem stand.arclu def'~ni!ująckJulturę wła'śnie jako 2Jbiór (zespół) indy" widualnych standaroów, które umożliwiają człon:k:oiwidanego Sipołeczeń~ s:tiWapostrzeganie, ocenianie, kamuillJkowanie się, dziiałania itd. "Te standardy konstytulują kultucr-ę, którą j€'<inosbkaprzytpi:suje drugiej jednostce" - czytamy w Description and Comparison in Cultural Anthropology 12. W jalki sPQsób powlstają Oiwestandardy? Goodenough tłumaczy to fa!krtem, że rudzie mający często ze sobą do czynienia wyttlwarzają w sobie oc~ekiwaill.ia odnośnie SipO'sohukierowania tymi kontaiktami. NieikJtórez tych oczekilwań pTzytbie,rają fomnę reguł lub zasad zachowania się. Je'<inOiStik,i nie formułują tych reguł w Sip06óibświadomy, lecz reagują na ich niedotrzymywanie, co odczy:ty'wane jest jako na!l"uszeme stand'a~du oc1pO'WiedniegozaehO!Waniasię. OczYlwiŚ'Cie nie jest tak, że pozostająlcy ze sobą w kontakcie ludzie mają a:bsolUllmiejednakowe oczekiwania względem innych. Goodenough ,podkreŚila jednak z naciskiem, że owe indyiwi'Cliualnewarianty (niezgodności) oczekiwań nie mogą być sprzeczne z OlgMniepa'nującytrn sy1&temem13. lrunytrni solowy, w każdym spoJeczeństwie wymagana jest pewna unif·ikac:ja standardów, którym podpQrząrdkO'Wująsię jego członkowie. W wielu dziedzinach kultury niezgodność indywidualnych standardów zredukowania jest do milnimum, najlep3zytrn przytkładem w tym względzi,e jest oczyw:iś.ciejęzyk - tutaj jednostka musi rozumieć innych i sama być zrozumiałą. Dlatego też sprowadza do minimum możliwość nieporozumienia. W szczególnie istotnych dla społeezeńsbwa kwestiach standairdy przY'hiera'ją postać nakazów (precepts), 'olkreŚllająicychwzajemne prawa i obowią:ziki różnych kategorii osób i grup. Z jednego jeszcze w!zględJunieZJbędny jest mały stopień niezgodności pO'dsta;wowych standa,rdów społecznych (tzw. law "ariance); otóż ludzie wchodzący w życie nie posiadają jeszcze wiedzy o standardach ZJac.holwaniasię, wiary, oceniania, pos.trzegania, działania, czy też komunikowania się - uezą się tych standardów od starszych lub, szczególll1iew odniesi,ooiu do ezo:terycznej wiedzy, od loikalnych autorytetów. 11 W. Goodel1JOugh, op. cit., s'. 3'6. ]2 W. Goodenough, ]3 Ibiidem, s. 9'8. Description .. " s. 99. �W świecie ideacyjnych kodów 49 A więc i z tego powodu ustalony zespół stabilnych standardów jest niezbędny tł. Jak moina domyślić się z doty:chczasowych wywooów, o.pi:s danej kultury to dla Goodenough'a sformułowanie zbioru staJIldaTldówtej kultury i krytyczne ich sprawdzenie. "Jest to więc określona i zaIWężona definicja kultury" - dodaje autor Culture, Language, and Society. Zohaczmy te:raz, jakie są zalecenia Goo.denough'a dla praikJtyki badawczej etnonau'kowców. WY'Padatutaj ro'ZlpOC'ZąĆ od pewnej uwagi natury o.gó1niejszej, chodzi mianowicie o cechę chara!kteryzującą antropoilogów poznalWczych generalrrie. W ich działalnoś'Ci można za;uwa'żyć pokrywanie się założeń teoretycZlnych (charakteryzujących przewl1'iot badań) z rzeczywistym pastępoiWaniem pralktyczno...badaIWczym. Także w przytpad!lw Goodeno'Ugh'i;l jego zapatryWania na teorię kultury, opowioozenie się za określoną jej wersją, steruje p:mktyiką badawczą; jeśli istnieje 'W tym wzglę'dzie rozdźwięk, to wyniiKa on raczej z niedostatków i słaibóści teorii - do kwe .• stii tej jeszcze zresztą pOlWrócę. Dla Goodenough'a głównym zadaniem an1TOtpolQgicZlnym jest zawsze adekwatny o p i s określonych kUl1tur, do niego tei sprowadza s'ię cała reszta pmblemów tej nauki. Opisem zajmuje się etnografia, która w ujęciu etnonauikowców staje się, jak widać, najistoimejs'zym momentem postępolWania badawczego. Opis danej kultury, jak wynika z zadeklarowanego rozumien.ia tego pojęcia, a więc traktowania jej jajko zespołu ideacyjnych no·rm i zasad zawartych "wewnątrz głów jej uczestn~ków" 15, ogniskuje się na od!krY'waniu,w jaki spoisÓbróżne ludy organizują i używają swoich kultur. Jest to przy tym nie tyle ,próba znalezienia kilku ogólnych jednoIStek anaHzy behawioralnej, ile próiba ZTO'zumieniai opisania ukrytych zasad regulujących zachOiwania. Chodzi tu więc nie tyle o wydobycie reguł zachowań kulturowych, ile o ustalenie reguł «dla» odpowi,edniego w danej kulturze postępowani-a. Adaptując na swoje potrzeby zrupatry1WaniaSapira i Whorfa, GoodenQugh zakłada jeidnocześn:ie, iż każde społeczeństwo posiada jedyny w swoim rodzaju system postrzegania i por:ządikmvania zewnętrznych zjawisJk- stąd nie ma sensu szukania w tym w.zględzi'e jakieg:oś ogólnego wzoru dla kultbury jarko takiej w ogóle (pr:zynajmni'ej do czasu, gdy nie wyikona się wi,eLuporó'wny1Walnychopi:sów poszczegóLnych kułtur) 16. 10\ l bi'CIem, ss.. 100 - 101. Właiinie ja'k.o z;baldamńe, co dzi.eje się wewnątnz głów uc:ze;slt.ników danej kultury, określił 'Cel eino;na;u:k'i Ch. Fmke. Zob. jego aTtyikuł, The Ethnogmphic Study of Cognitive Systems, w: Anthropology and Human Behavior, T. Gladwin and W. L. Sturtevant (eds), Washington 1962, ss. 72 - 85. JG POIf. W. GOIodenQlU'gh,Cultural Anthropology ... , s. 3,6. 15 4 ••Lud" - tom 86 �50 WOJCIECH BURSZTA Zdaniem etnonaukowców , ku1tUirYróznią się między sobą me tylko spOiSOibem wLSlpomnia:nejorganizacji zjawisk, ale i tym, że różnice uwidacznia1ją się taikJże w rodzajach zjawisk podlegających poznawczemu upO'nządkO!Waniuw różnych ku'l:turach. Na dodaitek .często bylwa tak, że te same zjalwiska mogą być rO'ZJffiaiciezOTlganizowanew obrębie tej samej kultury, IlIP.przez różne klasy ludzi, w rÓ2mych kiornite/ksJtach społeczo)'!ch, itd .. - Etnonaukowcy mówią .wtedy o tZiw. różnilcach intrakultuT'OIWych(w odróżnieniu od, leJpiej ich zdaniem ZJbaidanych,różnic interkuliturnwycih). Temu zagadnieniu poś'więdł się między inn)'!rni Goodenough pracy Cooperation in Change. Wszystlko po'wyżs'ze prowadzi an1JTlapalogówpo·znawc.zych do wniosku, że nie SIp!Osóbopisać tak rÓŻllioUijącyohsię -kultur posługując się jednym, uniwersalnym ZJbi-oremorganizujących zasad. Wra·cając zaś do celu opisu etnografic2'Jnego i wyra·żając się nieco inaczej, powiedzieć można, że Goodelliough'a i innych r€\pre'zentantow podobnego podejścia interesują ustaJenia, jak ludzie jakiejś kultury myś1ą o niej. W s1rookTetyzowanej pOSltaci adekwatny opis ka1roej ku1tury musi dać odpowiedż na dwa zasaidnicz,e pytan~a: (1) jak się to dz:iejo2,że akurat te a nie inne zjawiska ma>teria1ne (artefakty porządku ideacyjnego) są zml.czące dla członl(ów jakiejś kultury oraz (2)w jaki sposób organizują oni te zjawiska 17. Aby do:brze zr,oLU!mieć istotę opisu etnograficZll1ego w wydaniu Goodenough'a, niezbędne jest odJwolani,esię do hist''}rii .powstania i wykorzystarna wantropologi amerykat1'Skiej pary pojęć sLwoTzonych swego czasu pr3ez K. Pi-ke'a, a upowszechnionych wla~nie przez "antropologiG lingwistyczną", jak nazwał kiedyś interesującą nas oT!ientację D. Hymes18• Pojęcia, o których mowa, to «etics» i «emics», po'wstałe 'od afiksów phon-etic i phon-ernie. Pike chcia,ł przy ich pomocy oddzielić w ramach sw-ej "tagm~iki" elementy pozajęzylk'owe (e:tJlcz.ne)!Od języko~ wych {'emicznych); pojęe<ia te grały zres~tą wiełką ro1ę nie tylJk:o,w odniesieniu do języka, Bike uogó1nił je na całość swej teorii zachowania kulturowego 19. W bandzo krótkim c'zasie t'erminy porwyższe zrobiiły zadziwająq karierę iW a:ntropolo@ii kulturowej Stanów Zjednoczonych głównie ZIl"€S'ztą 'za sprawą etnJonaukorwców. Nigdy też nie zostały dokładni.ezdefiniowane, co doprowadziło do lWi-ellunieiporozumień i podiwa- w Wg S. A. Tyler, op. cit., s. 3. D. HymelS, A perspective for ... , s. 94. 19 Zob. K. Pake, Language in Rdation to a Unified Theory of the Structure of Human Behavior, The Ha:gu.e 1967 (wydanie 3-tamO'We wyszło w 1954 T.). Hrak miejsca nie pozwala na omówienie poglądów Pike'a. Na polskim gruncie przybliżył tę pooitać M. CiZ1elI'wińskiw pracy Kultur.a i jej badanie, War'StzJalWa1971. 17 18 �W świecie ideacyjnych kodów 51 żenia zasadności ich stosolWania. OpieTając się na nich dokonano jednaik podziału całości antTopologii na jej wersję etyczną i emic2ll1ą.Postępo~ wanie o charaktelI'ze elty;c:z:nymmiało być próbą stworzenia uniwersalnejtYlPologii ma!jącej zastosowanie do wszystkich !znanych 'kultur ś'wia~ ta. Hrzerdstawiciele tak pojmJowanej' nauikii posługiwali się takiimi teJ.m1li.~ nami, jalk: jądro kultury, norma !k1ul1JUTowa, Iwzór kU'lturowy, struktura modalna, tyip osobowości i in. Nacisk kładziono ni'e tyle na OIp~Sjakiejś konkretnej kultUlI'y, ile na porównylwanie między :so1łą wie/lu :kuLtur według określonego 'schematu Iteoretycznego. NatomJia:st postępowanie etnonauikolWe ma dla Goodenough'a naturę emiczną i odnosi srię·zawsze do jednego społeczeństwa - może się pTZy tym Iposi~kować pojęciami etycznymi, aile zawsze" konkTetyzlOwanymi w ramaóh o!kreś1onej kultury. Mówiąc słowami Sturtevanta, każdy opis emiczno-€'tnonau!kowy jest sprawdzeniem, jak zaehowują s'ię :kulturo!wo-lwo~ne terminy etyczne badane w lokalnym ,wymiarze 20. PiI'zykładem może być w tym względzie np. klasyfikacja kolorów w różnych kulturach, sprawdza się, co dla uczestn~ów tej a nie innej kultury oznacza term'in "odcień", czy rzeczywiście :znaczy on dla nich ,to sa'lll!O,co my z'wykliŚimy !pod słowem "odcrień" rozumrieć. Goodernough, móiwiąlc o opisie emicznym, zalwsze powołuje się na przyikład lingw'istyki strukturalnej, gdzie dwa rodzaje operacji "fonemika" i "fonetyka" są istotne i nierozłączne. Talk jak "fonemiika nie j-est tautologicznym IOlpisywaniem podstawowych elemerntów języika poprzez same te elementy, tak dla Goodenough'a emiczny opis kultury musi opierać s'ię na niezależnych (a więc kultUr owolnych !) !famach !pojęciowych. JęzY'ko~nawshwo strukturalne, S'zc'zegĆY1!llIie 'w wersji amerykańskiej, jest ~resztą icHa Goodenough'a i innych etnonaulkowcÓiw absolutnym wzmem ścisłości i precyzji naukowej. Pragnieniem autora Description . " było 'Uczynienie z niego modelu dla badań antToplo~Qrgicznych; mÓ'wiiącściŚlIej, chciał on metody wYlpraoowane na gruncie analiz językoznarwczych przenieść również na .inne dziedziny kulitury (badane przez antropologię) i stworzyć 'Oipierającą się ,naemicznych olpisach 'tZIW.g r am a t y k ę k li lit u r y 21. Aby tego dokonać, musiał jednak GroodenO'ug!h!poczynić odpowiednie założenia odnośnie relacji łączących język z kulturą. Tyłko bowiem 20 Porro W. Sturntev:alnt, op. crt., ss. lal - 102. P,I1Ob1ematy,ce stolsunku opisów emic:zmych do etycznych pośw,ięcił ulwa(gę GOiOldenough w swej Oist:a:tniej książce, Culture, Language, and Society, CaQ.ifQlM~a1,981 ('II W;y'd.), 21 Zob. A. DUI'bin, Linguistic Models in Anthropology, "AlllJlual R<ervie;w of Anithl1opolorgy" nr 1/197'2, SIS. 383 - 410. SzeI'oki przegląd probLematyki języikorz.ma:wczych inspiracji antropologii amerykańskiej daje D. Hymes w artykule Linguistic Models ... , •• �WOJCIECH 52 B"URSZTA znalezienie tutaj parale1ności stwarza sytuację, że lingwistyczne założenia i metody lbadalWczemogą 'Wstać efe1ct)'lwnie wylkorz)"Sltane także i na innych OIbszarach lmltury. :ArÓlbąokreślenia ow~h !Współzależności języka i kultury był, często tutaj przytaczany, artykuł Cultural Anthropology and Linguistics z 195'7 roku. Jego autor staje !Wnim genera'lnie na stanowisku, iŻemo~iJwe i u!praWiIlionejest ZJdeiirniowaniejęzylka w termilIlach, kitórymi popr:zedlIlio chara;kiteryzO'wał ~u%urę ja1kocałość. W ten sposób pOiWs:taladefinicja języka jako składa'jątego sli.ę z tego, co jednostka mlli'li wiedzieć a:by móc odpolwiednio komwniJkować się w obrębie swojej 'W\SIPólnoty, przy czym m'llSi ona ·znać język !Wsto!pruiuUillOżliWliającym alkc€fPtację ze strony 'W1Spółuczesi.nikÓlW kultury (tzn. wiedza o języku tej jednostki musi !korespondować z umiejętnościami językowymi innych). Jeśli określa się język w zaprezentowany powyżej sposólb i /porówna jego rozumienie z definicją całolkształtu IlmlJtury MdeklarOlWaną !prze'z Goodenough'a, widać, że język jest parale:Jiny z !kulturą, stanoiWi je'j nie~ylkł.e istotny aspekt 22. Z tegD właśnie faktu Goodenough wyciąga prarwomocny, jego ZJdani'em,wnioselk, że teoria i metoda stosowana do jedlI1ej z dZiiedzm kw1tutry, jaką j,esrtjęzyk, musi mieć swoje impdilkacje dila dzi'ed.zinpowstałych. Etnona:udrowcy zgadzają się, że przy opisie kultury anrtropohg srtyka się z tymi samymi problemami, .z \którymi ma do czynienia jęzY'koznawca opisujący jakiś nie:zna~lY sohie język. Talk jak ten drugi musi w pierlWs.zyrrnrzęidz.ie 1.llPoTlZądkować Sltr<U rniel'l dŹJWiękówwydobywanych .. pnez móiWcę, talk antropol'og usiłuje wy:dzi-e1i.ći zdefiniolWać "podstarwy emiczne" danej sp oleczności, alby móc następnie wyitłumaczyć, jak te najffilIliejsze !kulturowo-znaczące elementy (jakby odp'orw~'edniki fonemów) łączą się ze sobą tworząc \bardziej .złożone formy społeczne. Goodenough ceni sOibieibal'dzo i uważa za jedyni'e słuszny indulkcyjny sposób postępowania lingwistów skUiktura1;n~h - sam chciałiby :również przetworzyć oIbserwowane :zjaiWislkaIW taikli sposób) by moc na drodze indukcji skons:tT'U<Y.Wać teo:rię mówiącą o i)'lffi, jalk czlon'lwwrie określonej kultury ikonceptualiZ'Ują świat materialny. TW1O;rZ'eIIl~e owej teorii, która w rozumieniu Goodenough'a jest jednocześntie prawomocnym opisem e:tnogra:£icznynJ.,musi dok,onywać się "od Iwewną,trz", a pielr1W\Szym krokiem do pozJnania kultury innych ludz·i jest ;PQ;znanieich standardów ję:zyikolWych.Talk zdaniem autora Cooperation... /postęplowaH au.torzy, spod którycih. tręki !Wyszły najlepsze opisy etnografiICzne - byli to jego zdaniem MTówno etnograf'CW',ie{Malinowski, F,irlh), misjonaTZe (Junod), jak i adlmiJn:istratorzyrządowi (Rattray) 23. 22 23 W. Gooder1JOugh, Cultural Anthropology Tenże, Description ... , s. Ill. ... , s. 37. �W świecie ideacyjnych 53 kodów Dodajmy w tym miejscu od siebi'e, ż·e mając na myśli zarpoZinawanie się z tubyłczym językiem jako :I»e'r!W'Szym etapem po~nawania kultury, Goodenough ma na myślti nie tyJJko praktyczmą j,e:goznajomość {co jest już dzisiaj silwiierozerrriembanalnym - nauka języka ekisrplorowanej kultury to standard badań antr'Qpologicznych), ale równi,~ż, a może nawet głównie, badawczo..,teoretyczną 'znajdmOOćItej dziedzilIly. I t·Ultaj dochodzimy do nie~y1kle <istotnego mom'€lI1.wanltrOlp!dlogiipoznalWczej, nie tylko ;zresztą 1W lWersji GooidenoUlgh'a. Zdotychczasawych rozważań wynikają naSJt~piującew:nJioski:(l) ikultura jest dła Goodenough'a tożsama z \poZln~zyuni standardami jej 'uczestników, a więc ni'e jest rzeezyw,iSl1;ościąbeZlpośreidJniodaną badaczowi; (2) języik, jako a'sp'~t ikultury,zalwiera w sobie część oJWYChS1tandardów - dodajmy - część niezwykle istotną orarz (3) prawomoone jest wlięc stosowanie anaili'z typu lingwistycznego w ibadaniach poszczególnych dLD.edzinkultury. Po:wsta'je 'ZalSCliClnicze pytanile: w jaki sposób dotrzeć do tych zako:dOiWanych"wewnąrtrz głów infOlr!Ila:torów" s.tanriaJl"dów? W jaki SlPosó:bo nich WlniJookować,skoro nie można ich he.ZlpOśrednio zaobserwować? Mówiąc słowami Goo'd:enough'a, jest to problem, jak przejść od otbie:lct:ywnegoświata materia'lirlości, do suibiektywnego ŚWliataform egzystujących w lud7Jki<:humysłach. Etnonauko!Wcy odpowiadają tutaj, że jednym ze spOlsoibó1w "przejślma" jest badanie znaczenia terminów tU!bylczy<:hjęzyków, które są przewodniikami mówią<:ymi o tym, jak różne ludy struktUJ1"ytzująI5WiOj'edO'Świaidcz·enia z otaczającego je świata 24, Właśnie poprzez języ1k uzyskuje się najłatWlie1jlSzy dostęp do !Wiedzyo k>ultu:rze- etnogra.fia zaś staje się po prostu rodzadem semanrtyki opisOlWie'j. Sam Gooden{jU;ghpoświębił się głównie badaniom nad pokrewieńsi!Wem, za-ło~enia których om6wil z słaJWlnymarty1kuleopubltikowanym w "Language" 25, P'odS1;awatyoh badań opiera się na 'założeniu, że iW\5zysilkie rrec'zy, zdarzenia lub zjawiska denotowane przez wyraz tiWOT'zą 7Jbiór, który kontrastuje z wszystkimi rzeczami, zdarzeniami lub zja!Wiskami, Mórych wyra'z ni,e denotuje. Pozwala to ucz.estni:kJOlwi ku1tury uŻYJWać!Wyrr:a:zów IW sposób Ip~rawny. Jest teraz sprawą badacza systematycznie przeciwstawiać sobie denotaltywne zbiiory wyrazów w celu uzyska1nia hiJpotez o rodza,jach kryt!:eriówzbiory te odróżniających. Kryterium :pralWomocnościIkaidej hipote.zy stanowi zalWsze rzeczywiste zachowanie językowe. Następnym /krokiem jest ok!reślenie wzajemnych zaleimości siruJkturalnych między różnymi rodzajami kry;1;.eriów. W tym wypadku mówi się o tzw. składnikach semantycznych, skąd u Terui:e, Instroduction ... , s. 10. !5 W. Goorlenoug,h, Componential guage" n.T 3211956, ~S. 195 - 216. Analysis and the Study of Meaning, "Lan- �54 WO.JCIECH BURSZT A zresztą nazwa całej analizy składnikowa (componential analysis). Okazuje się, że w dzliedzilIliepoll®ewieństiwa (gidzie pTowadmno najintensywIlliejszebądania i osiągnięto największe wyini:ki) termilIly, którymi o,znacza się stQpnie pokrewieństwa, można analizować na rozmaite sposoby. KaŻidy z tych sposQbów jest niesprzec:zny, kaidy o.dróżnia określone elementy syst'emu leksyka'1nego od innych elementów tego systemu, każdy również :poZ/walabadaczowi (przy użyciu odmiennych kryteriów) zadecydować, jak się nazywa w danym' systemie leiksykaJJnym relacja między palrami kf.E~lwnych.I tak np. relacja "brat" : "siostra" zawiera \Wspólny składnik "potome!k w linii beząx>śI'edn~ej"- równocześnie jednak relację tę mOŻJnaroz,patrywać ·Z pUin:ktuwidzenia "współ1i·ni·()IWoŚ!Ci" . ZdalIl'i'ernGoodenoug.h'a, różne systemy lpokrewieństwa wymagają różnych mode1Jije opisujących, a wspólny mianownik ty~h badań nie zawiera .się w formal1JnejzawaTtośai różnych systemów, ałe w operacjach, dzięik:iktórym ibwdujemy model zalwarr-tościsystemu 26. Swiat kU'1t'Uiry w ujęciu etnonauki rozpada się na ,szereg d z i e d z i n semalI1ltyczmych,anahzuje się je 'POiprz.ezsystemy terminologticzne tuby lczycih społeczeństw. Sema:ntyka języków natuxalnych zys!kuj'e 'Więc fundamentalną waŻ'I1o'ść- ka.tegorie kulturowe są reprezentowane w terminach językOWYIchi właśnie z wY'ników docieikań w posz1czególnych dziedzinach semantycznych wnioskuje się o poznalWczym świecie uczestników ku1Jtury, o tym, jak konceptualizują oni ów materialJl1Yświat zjaiWisk. Poza badaniami nad pokrewi'eństwem, które rozpoczął G()()deno'Ugh, analizami typu etnonaukorwego objęto także: choroby i medycynę ludową (Frake, Metzger i Williams), religię (Frake), prawo (pospisil), kolory I(Conklin), poży;wieni'e(Berlln, FriSch), rośliny (Berlin, Breedlove, Price) i in. - we wszystkich tych przypadkach są to dziedziny semantyczne. Szczególnie cie!kawe były wyniki badań H. Conklina nad nalJWami barw u HanUJIloona FUipinach. Odkrył on,że rozróżniania batfw dokonuje się tam na zupełnie innych zasadach niż \W świecie europejskim. Ana1iza Conklina wykazała, że system barw o!pieiI'asię w języku hanunoo()na dwóch wymiarach dośw;iadczenia - jeden jest kolorometryczny ("ciemny" : "jasny"), drugi nie ("wilgotny": "suchy"). Stąd wniosek autora, że pojęcie ba:I'1WY w sensie ,właściwym Zachodowi wcale nie jest 26 Jest to o~;zy·wiście tylko za.rys określonych problemów an.al'izy sk·bdnikowej Na tein temat Zlob. szerzej chociażby w cytowanym artyrkule Goodenougha, Componential Analysis ... ; zob. także R. Burling, Cognition and Componential Analysis: God's Truth or hocus-pocus?, "Ameri.can Anthropologi:st" nr 66/1964, ss. 20 - 28. W literaturze polskiej o analizie składni.kowej można dowiedzieć się z prac językoznawczych. �W świecie ideacyjnych 55 kodow uniwe~sa~ne, a to, za pomocą jakich opo,zycji oikre:ś'lasię substancję barwy w różnyrch kJulturach, zależy główn~e !Oldkulturowej ważnośrci cech przedmiotów 27. KJonkluZija'powyż.sZJajest jalk gdyby zawęi10ną wersją tezy relatYlwizmu języ1koweg.oWhorfa, zawężloną, bo odnoszącą się do wz.gil.ędności.semantycznej. GoodenoUigh talkiże u1Jrzymuje, że ni'e rna diwóch kultur, iktó:re posiadałyby ten sam zbiór dZiieldz]nsemantycznych. Twierdzi [plrzy tYlill, że m1lffio'zawierania się sYISitemówsemantYCZillych danej kuiltury głównie w jej języku, wpł)'IW na okTeśl!onyobraz tych dziedzin ,ma takż,e ikontekst komunikacji - ;sposób komunikowania (werba/lny i pisany), położenie społeczne oraz językowe zasolby nadawcy i odbiorcy. 'W praktyce jednak wlSzy,stlkiie analizy GoodenoUigh'a mają ohaTakter stricte fmmalny, tzn. zbiór danych odnoszących się do jakiejś dzied:z'ilIlysemantycznej jest zawsze wy jaŚiniany 'Poprz'ez zależności między jakościami zalWartymi w tej dz,iedzinie. Abstrahuje się więc Ziupełnie od determinant zewnętrznych. I tutaj zno'WiUmamy analogi'e z języ1koznawstlwem. Eitnonaukowcy zakładają, że tak, jak gramatyka języka nie musi tlumaczyć procesów rozwojowych, podobnie gramatyka kultury nie mlJsli się z nimi borykać. S. A. Tyler ujmuje to następująco: "AntiI'opoltogik'ulturowy (t'zn. poznawczy - W. B.) interesuje się ty1lkJotymi zidarz,eniami, Móre są wyrazami ukrytych myśli. Jego celem jest przenil1mąć poza ma'terialną reipl'ezentację do logicznego 'Z;wiąJzku pojęć" 28. Pozos.taje jednak oiągle pytanie: jak sprawdzić słulSzność i prawomooność dOlkonywanych analiz? Czy wS'zystkiie one, niez'Wyilde skoomplikowall1e i operujące pojęciami ,w rodzaju "dyst!I'y:bucja ~omp[ementarna", "składnik semantyczny", "poziom !kontrastu", ,,:paraidygmat" ibp., pozostają w jaikim!lmllwiiekZlwiąz!kuz rzeczywistą za'wart'OśiCiąmyślową infOTTl1atorÓiw? Goodenough wYlszczególnia dwa etapy spralW1dzaniazade\klarowanej teorii (ii jednooze>śillli€ prawamoonoś1ciOlpisu etnograficznego). P'ier;wszym etapem jest możnO'ść interpretowania i przew~dywania wydarzeń w badall1ejspolecznoś:ci. Dalszym testem jest sprawdzenie się bądź niespralWdU'ni'e rodzajów reakcji ze strony członków spolecznośiCii,na które oczeklujemy na podstawie teorii-op~su 29. W póżniejszej 'Piracy Goodenough mówi a alkceptacji opisanych zbiorów standardów przez lokalne autory- 27 H. Conklin, IIanunoo nr Jl/1955, 28 SIS. Terms, S. A. Tyler, op. cit., s. 14. Jest The Idea of History, 29 Color "Southwestenn Joulmal of AnthrorpolrO!gy" 339 - 344. New York W. Go'O'dEmough,Cultural to parafraza zdania 1956, s. 217. Anthropology ... , s. 36. Collingwooda z książki �WOJCIECH BURSZTA 56 telty 30. Nieco inaczej, ohociaż w ipoidoibnymduchu, wypoWliada 'się w tej samej kwestii Ch. Frake: "Koncepcja Qpisu kulturowego zakłada, 'Że etnogTafia powinna być teartią zachowania k'UltUJrOlWeigO właściwego danej społec'ZJ!1ości, trafność któl'ej jest oceniona pTZle'Z:zJdolmośćobcego danej lkulrtUJrze(którym może być 'eitnograf) użyciatJwier:dzeń etnograficznych jako iru;rt;rulkrcjidla właściwego antycypowa[lia obrazów społeczeństwa. Używam sformułowania "wła'ściwie antylcy:pOlwać"'zamJiast prze,widywać, ponieIWa1żbłąd s1JwierldzelniaetnograriciZnego w zalktresdepra~ ,widłowego odgadYlWania nie!kiool'iec'ZJnie rwskaizuje na IllieadekJWaitnośćopisów, szczególnie wtedy, gdy qpil<;ywanespołeezeńStMr.ojest :lJdzJiwione tym ,błędem taik samo jaik e:tJnograf. Test na opisową adekwatność musi zaw~ sze odnosić się do interpl'etacjli wypadkówpTizez i:nformatoca, a nie po prostu .do występowania wypaldków" 31. FaktJlcznie wię:c sytuacja wygląda talk, że .tulbylec nie ma ,pojęcia o regułach generujących jego wie~ dzę w okreŚllonych Sprawach, ailoeetnonaulkowcy !pneprolWadzają tzJw. .test adekwatności, Ik~óry potwierdza intuicyjneopeTacje myślowe tubyl~ ca zgadinie z tymi Telgu·łami. Goodenough uważa dodaltkowo, że tra finość opisu mOiŻll1a sprawdzić na samym sobie - poIPTZ€zodpowiedniie zachowywanie się etnografa «jak tuby1oec». Jak łatw:o lZauwa1żyć,FJ.'ake, ConlkJin, czy te.ż Goodenough nie mów:ią tutaj nic nowego; .w historii antropologii kulturolWej temat prawomocn<>ści anahzy naukowej obcego SpG1łec;zeńsruwa powraca regularnie i każda z istniejącYICh "szkół" próbowała się doń UJSt'OS'UlnUWWYlW3Ć. Z rnajibardmej ZIllanych an1Jr'opolOigówwy;powiada'1i gję w tej kwesti~ m. in. E. Sapir, C. Kluckhohn 32, !Wi~lemiejsca tego iyipu m:nważaniorn !.pO'święciłB. Malinowski, głównie w swoich Argonautach. Go'Ode'I1Jou:gh utrudnia sohie dodattkowo zawmi'e przyj'Jnując, że za'saJdniczym prOiblemetrn nauk 'O człowi~u jest owo 'prrejśaie "od obiektywnego świata .przedmiotów materialnych, z ich niekończącą s·ię !różnorodnością, do subieGclywll1egośiwiata formy, którą z braku leplS!zegQsłowa nazwać musimy umysłamitu~ dzi" 33. WIIlli.'OsKowanie o "świecie formy" odby:wać się mUlS:i'zawsze pośrednio - poprzez rzeczYlwilitez1aohowanie ku1tulrowe: Tak więc w przekonaniu tego ba:dacza ~zjawi!skaspołeczne (w rama oh porzą'dku fenomenalnego) TelpTeozenitują Teahzacje '~dealnych 'Wzorów życia danej kultury. ks~ąice, Description ... , s. 102. Ch. F T a k e, A Structura~ Description aG W of Subanum "Re~igious Behavior", w: Exp~orations in Cultwra~ Anthropo~ogy, W. Goodenough (ed), Chicag·o 1964, s. 1:12. 32 C. Kluckhohn podkreślał np., że "AntiI'opolog w pi,eT'Wszym rzędzie odpow;ied·zialny jest za takie przedstawienie faktów, jakimi widzą je ludzie, k:tórych bada", Mirror for Man. The Re~ation of Anthropo~ogy to Modern Life, New York 31 1949, s. 300. u W. Goodenough, Cu~tura~ Anthropo~ogy ... , s. 39. �W świecie ideacyjnych 57 kodów III Jak byaa już mOlwa na wstępie tego arrty1kJubu,koncepcja k:ultUlI'Y w wersji GO{)jdenoU!gh'a od samego powstania spotykała się .z dość ,zasadni- czą krytylką. Jej stopień i charaik1te:r ści1śle za,letżny jeSit, rzecz jalSna, od załoiŻ;eńtelQlI'eltytcznych reprezentowanych ptrZiezplos'Ziczególnych adwersarzy. Aibsolut'niezaneglowah sensowność i prawomocność takzOlri'entowanych !badań wszyscy ci, którzy CZiUjąsię :zJwiązaniz rOZJffiaiciepojmowanym "malterrializmem kulturowym". Klasyc:zmym przy/kładem jest M. Harris, który uważa, żeobiekrtywną wartość nau1kiolwąmają jedynie 00da'l1Iiao charakrteTL~eczysto ohserwa1cyjlnym; ca'łość etmonaulki, usiłującej przecież badaćUJkryt,e kody pCIDzą,dku~deacyj'fiego, ma dla niego wydźwięk idealistyczny 34. Dla Ha,rrisa nie ma 'właśei:wie r6żniJcy między idealizmem helgJowsikim, niemiecką filozofią humaniE:tyki, neoikantyzmem, Levi-Srbraussem, a rodzimą e1monalUlką. Pomijając już w tym miejscu ahistorY1czność spojrzenia tego autora na rozwój ref1e1ksji nad kUltUTą w dziejach humanistylki, roziważania wymaga sam termin - liidealiZJffi. POiwied:zJieć,że ktoś jest ideaHstą, to jeszcze niewide znaczy. Z jakiego rodzaju ideahZJffi,emmarny do czynienia w przypadku etnonauki? otóż w przypardJku Goodenou,gh'a sprnwa wydaje się wyglądać w sposób następują1cy. Z czysto epiJstemologicZlIlego' purukt:u wadzenia można by go naZlWać idealizmem nieikonseikwentnym. Dopuszcza się tutaj bowiem mo:żJhwośćdeterminacj'i poznawczlega świata uczestników danej !kultury przez zjawis:ka materialno-iprzyrodnicze (głównie o cha'rakterze klimatycznym i geografie:zmym). Tak więc "idee w ludzkich umysłach" ezęśeiowo tłumaczone są illllgeTencjąwarunków wwnętrmlych w idealny świa.t form. Można się dOllllyŚilać,żlepTzyjęcie przez GoodeI1lough'a tego rodzaju założenia było pró\bą unillmię:cia dylematu pocho.dzelI1iaindywJiduaJinych kodów poznawczych - próbą uniknięcia załOlżerniao ich apriOTyC':zmyrm hądź fizjologicznie uwarunkowanym eha,rakterze. K,iedy jednaik przyjrzeć się praktyce postępowania naukowego etnonarukowców widać wyraźnie, że "za1wie!sza"się problem Ulwarunkowań wliata kUlltury .(a 'więc pOTząid:kuiJdeacyjnergo)i postępuje w spos6b, który wyraźnie zaik,łardajego odrębność i samoistność. J.est nawet jakgdJ71by na odwrót - to właśnie ów porządek ideacyjny determinuje fizyczllIie :zaistniałe wytworyokreśllonego tylpu lub czystozerwnętrZlIlie opisyiwane regularnoślci zachowań społee:zmych akreślon ego typu. Na margineslie powyższyoh uwag dodać można, iż GoodenlOugh'a zupełnie nie interesują doc,ieikania o charaikterr-zegenetycznym, zakłada on to wyr S4 M. Ha~rilS, The Rise of Anthropological Theory, pt. "EmiJcs, Et'ks, a;nd the New Et hoo(g'I'laphy", ss'. 568 - 642. Chicago 1968, ro,zdział �.wOJCIECH 58 BURSZT A ł'aźnie iWswej (koncepcji k,ulJtury, jak i w pmyjętych metodach badawczych. Swaat pO'Zna:wezybadanych przedmiotów jest statyc:ZJIlyi możli-'Wy do ana1:.izowalrliaw rótl3lych kultu'l'aeh i róiŻnych przedziałach cza<SOIWych pirZy użyeiu jednego zespołu stałyICh założeń i metod. Ma rację M. Ha!I"Tiskiedy tiwierd2ji, że w etmonauce l~ultuTa jest pooadczasowym systemem logic'znych kategorii. Inny 'Z krytyków, M. Hammer, idąc śładem ana[~tl Goodenough'a i innych, pOiWraca do sta:rego proiblemu antropologii, t'j. różJnicy jaka istnieje pomię\dzy sltrukturyzowani'em rzeczywistości przez b~dane podmioty, a danymi analityka. Twierdzi, :if> forrmalny charaikter pToceidu'l' odkrywczych etnOlJ1a:ukfiniewiele ma :wspólnego z "alIla[iiząelIl1IT'ilTyczną" (ibl,i'Żejni'e definiowaną) 3". Warto się przy tej kWestii na dhwilę zatrzymać. Całość analizy typu emi.czno-etnonaulkolwego składa się z brwch etarpów. Pierwszym z nich jest 'Pozy;~wanie materiału empirycznego za pomocą techniki tz.w. controlled eliciting. Celem tego typu ujal\vniania danych jel.st nauczenie się przez etnografa języikolwych zachowań zma'Czący:chw da1nej ku,ltutr:Ze.Zgodnie bowiem z ,założeniami, właśnie poprzez jęrzyk wchodzi się w poznwwe·zy świal1;iTIlIlychlutd<ZJi i posługując się ich języ1kiem mOŻlIlauzyskać dane o wiedzy, za pOlIIlOCąktórej struktuTyzują oni rzeczywistość. Zdaniem badacza jest tak postępować, 'by de(:~zje o poiW·iązaniu różnych zjaiwisik, ith chalTaikJterze,wychddzHy od infOTmatora. Uzyskany w ten sposób wyjści·owy malteriał poddaje się na:stępni.e obróbce formalnej. W tym momencie pr:wstają liczyć się ludzie, konteklst kulturowy itp., a zaczyna świat dziedzin semaiIlltycznY.Ch.których zawartość wyjaśnia się poprzez załeinooci pomiędzy jednos1:kami weiWnątrz danej dZli,edziny. Formalna analiza w rodzaju analizy składnikiOiWejjest całkoiWita, kiedy opisane zOIStaly wszystkie możHwe relacje ;pomiędzy jecLnost1kamli zaiWartytrniIW dZl'edzi'niesemantycznej 36. Całość poSltępoWiania iWcieńczywspomniane już sprawdzanie iPralWo~ ,mocności anafti:z fOlI"ffiailnychpoprzez Ikonf.rOJlitacjęz rzeczywilstymi za~ chowaniami ku1turowymi, które regulowane są 101gicz1ną wiedzą podmiotów. Dla porządku dodać 1;rzeba,że jalk dotąd autrarpologowie :poznawczy nie bardzo wiedzą, jak spraWldzić swe analizy. Goodenough zresztą 35 M. Hammer, Semantic Chicago 36 Por. oj Some Comments Systems, w: Theory 1968, SIS. 523 - 5i30. Konkama choćby Lapp logy ... , ~s; 221- in on Formal Anthropology, of Grammatical and R. Ma;nJnetrs and B. Kaplan Analysis (eds). TOizważaJrna Goodenoug.ha w artykule Componential Kinship Explorations in Terminology, w: Cultural Analysis Anthropo- 2J3'2. Lil1!gwiści amery'kaJlS\Cy podkJreślają na ma.rgines,j,e Oipea-acji fOlrmail.ny,ch etnonau!koW'ców, że mimo opaIrlCi:a na mode!lu językazmawc;z;ym. nie zawsze są to operacje rz.nim zgodne. Kontrowersje wzbudza na przykład s·U:Js{)lwalll;j'eprzez ,Goodenougha pojęcia .,dystrybu.cja kOIlTIiplemerutarna", wo. A. Durbin, op. cit., ss. 390 - 395. �W świecie ideacyjnych kodów 59 ba,roZiiej jest zainteresowany rygol'em i Iprecyzją swoioh opisów etnograficznych niż ro~a'żaniami, czy rzeczYlwi'ście jest tak, że jednootka w taki właśnie sposób "pomyślała" d1m'eślonądziedziinę semantyczną. Nie bardzo też jest w stanie wyjaśnić, jaki jest właściwie status owycih dziedzin. Czy t1:OOwią ClInew umy.sła'ch Iposzczeigó'linychluidzi, czy może telŻ posiadają charakter ponadjednostkmvy? Jak właściwie wyglląda owa wewnętrzna struktura kultur jako systemów poznawczych.·W tym momenC'iedochodzimy do ostatecznych konkluzji odnośmiiekO!l1oepcjibadań -nad !kulturą W. Good-enogh'a. Reduikcjonizm ;poznawczy, któremu hołduje ten badacz, stwa,rza nie-: przekraczalne granice dla odpowiedzi na wiele istotnych pytań o istotę kultury. Talk rozumowania Goodenough'a można przeid.staw,ić'następująco: ludzie uczą się kultury jako jednostki, skorro zaś zaikładaqny, że kultura jest przeka'Zywana w procesie uczenia 'Się, jej miejsce ,0lSlaiteczne jest w jednolstlkach.Tyle Goodenough. Można więc właściwire rpOlWiedzieć, że istnieje tyle kultur, ile jednostek. W jaki więc sposób 1:wmzy się struktura danego społeczeń:stwa, sko'To opiera się ono jedynie na zbiorze indywidualnYlCh!kompetencji pozna'wczych swoich członków? Wydaje się, że przy powyższym ujęoiu dochodzi do sytuacji, kiedy samo pojęciJekultury traci .swój sens. Goodenou~h jak gdyby nie zauważał wielu tych momentów swojej ,k'oncepcji kultury, faktu, że poznawczy św:iat jednostek "wisi w powietrzu". Wszystkie,zasy.gnaliz()Wane tutaj jeidymie, wątpliwości pOltw~e:rdzają się na płaszczyźnie pra:ktyki badalWc:l!ejetnonaukowców. Zaistniała następująca sytuacja: wszyst'ki'e braki i ograniczenii:l teoI'ii ikJultury, 1;0, ŻE' nie je.st ona !w stanie dynamicznie sterować badaniami sprwwia,Ż€ zamiast ich meryttorycZlI1egoro,Z)wojumalIny do cZ)'lnienia jedYlI1iez dos!<onalemem i dalszą formalizacją procedur, które .stosuje się jedna,k ciągle do !tych samych prohlemów. Okaz,ało się, że !kulturowa gramaJtyka Goodenough'a jest nieproduktywna, nie określiła nawet w !przy'bliżeniu zależno'ś'ci pas:zczególny'Chdziedzin semantycznych, pamija kluC'zowe zagadnienia teorii kultury, np. stOlS u neik: świadomości jednostkowej do świadomości społecznej. Przede 'Wlszystkrimzaś niewieile powiedziała nam a tym, jak myślą członkowie różnych kultur - a to było celem badań �60 WOJCIECH BU'RSZTA WOJCIECH BURSZTA IN THE WORLD OF IDEATIONAL CODES PlOSITIONS WARD GOODENOUGH'S PRO. (Su mma,ry) Ward Goodencl!Ugh is a co-ori!§rrmtor and a malin representative of ethnoscienoe - a mooern trend in American cu),tJural ail1:thropoIQgy.The present paper ain1S a,t presenting some elements of the theory 'of culture and its methodology as elaboifaJted by Wialr.dGoodenough. The basis for the elaboration of ethnoscience was a desire for precision and 'innprovem€łl1't of 'amhropol.o:gj,ca~ resJeaJrch methods; an Amer'icaln vers,hm of SitwctUiTal linguistics 'became an example to be fonowed by the ethnoscientist. Assuming a parallel relationship between language (as a domain of culture) and culture itself, Goodenough h<łJSrmpl·emen1.ed CI usage ad' ling'\.risJtjjCmeiJhods to lnv.est·iigate oJther spheres of culture. Thus, S'ellmnt1Jcs ad' natulra'l langua1g·es became fundamentally valid and culture wa·s 'recognized as a set of semantic realms; e.g. klnship system, color k!assification, religious behavior and so on. The s'elcOOldpatrt of the a!l':dlClepresents several cd:tical a,rgumen!ts regarojng Goodenuu~h':s c,on<lelpbs;these argument's are t'O dem'OlIlsirate h'a:p; a.wai:tJingel!h:1.o· scient.il'k a/PPTOaoh. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/89af5d8ebf742ed8b40368f52293168f.pdf 7861cca909a9801dba6dee48db61eff1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2486 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1994 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2309 Title A name given to the resource W swiecie współczesnych mitów Mongolii i Syberii. Opowieść o człowieku śniegu / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1994 t.48 z.3-4, s.53-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czubala, Dionizjusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W świecie współczesnych mitów. Mongolskie i syberyjskie opowieści o człowieku śniegu Dionizjusz Czubala „Dzikiego człowieka", „człowieka śniegu" nazywają w Mongolii a ł m a s e m . M i t o ałmasie jest w tym kraju powszechny. Większość moich rozmówców z całym prze­ konaniem informowała, że żyje on w niedostępnych okoli­ cach Mongolii. O spotkaniu z ałmasem słyszeli wszyscy indagowani. Wszyscy też mieli podobne wyobrażenie tej postaci. Ma to więc być stwór ponad dwumetrowej wysokości, podobny do człowieka, ale obficie owłosiony. Chodzi na dwóch nogach, pozostawia na śniegu ślady wielkich, prawie półmetrowych stóp. Ma nieprzeciętną siłę i bardzo intensywną woń. Boi się wody. Żyje samotnie w górach i na ogół unika kontaktów z ludźmi. Mit o istnieniu ałmasów jest stary i mocno ugruntowany w świadomości społecznej mieszkańców Mongolii. Obecnie nastąpiło pewne jego ożywienie, być może pod wpływem ogólnoświatowej fascynacji tajemniczą postacią górskiego samotnika. Indagowani przeze mnie Mongołowie często mówili o zagranicznych ekspedycjach „naukowych" po­ szukujących w ich kraju ałmasa (lub śladów jego istnienia), które składały obietnicę wysokich nagród za jego ujęcie. Zdaniem pewnej grupy moich rozmówców temat ałmasa jest w Mongolii zakazany. Zdaniem innych administracja krajowa sprzyja poszukiwaniom, a koczownicy, czy też myśliwi, którzy opowiadają o swoich spotkaniach z ałmasem trafiają na łamy gazet, są kandydatami do wysokich, nie wiadomo jednak przez kogo fundowanych, nagród. Aktualizacji i uwiarygadniania starego podaniowego wąt­ ku dokonuje się wprowadzając go w świat współczesnych realiów i określając czas zdarzeń. Mówi się więc o spotkaniu z ałmasem „za komunistów", że zawiadomiono o nim „władze w Ułan Bator", że przepowiedział je dziewczynie lama, w czasie prześladowań ukrywający swą profesję i żyją­ cy jak zwykły koczownik pasąc stada. Dokładniej określa się czas zdarzeń informując: „to było w 1965 roku", „to było parę lat temu", to było „nie tak dawno temu", albo określając w sposób pośredni: w Mongolii „są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli", „żyje taki człowiek, który go widział", „widziałem zdjęcia tego chłopca (rzekomy syn ałmasa - DC), on jest teraz dorosły" lub (o innych potom­ kach ałmasa) „uczy się na lamę", „w naszym teatrze jest artystą", „jest największym zapaśnikiem w naszym ajmaku", albo po prostu: „ten człowiek żyje". Próbą uwiarygod­ nienia wątku jest przywołanie naukowego autorytetu mon­ golskiego akademika, który potwierdzał istnienie ałmasów, odwołanie się do książki na temat ałmasów, wzmianka o skórze ałmasa znajdującej się w starym monastyrze na pustyni Gobi. Współczesne mity o ałmasie to relacje o uprowadzeniu (w celu prokreacji) „kobiety" lub „dziewczyny" albo - gdy „dziki człowiek był płci żeńskiej" - „Mongoła", „ucznia ze szkoły łamów" lub „lamy". Dla przykładu: „Ałmasy często żenią się z prostymi Mongołkami. Był taki jeden wypadek - ja to słyszałam parę lat temu. Ałmas nie mógł sobie znaleźć partnerki. Żeby mieć potomstwo, upat­ rzył sobie pewną Mongołkę. On podkradł się pod jurtę 1 i porwał dziewczynę. Potem było śledztwo. Ona powiedziała, jak to było, ale ona już była z dzieckiem. - Pół yeti i pół człowiek? - Tak, tak" (Podała Tuja). Towarzyszący rozmowie i tłumaczący opowieść z języka mongolskiego Monhjargal komentował w tym miejscu: „To nie jest mit. W Mongolii są ludzie, którzy takiego człowieka widzieli. Na pewno znacie mongolskiego akade­ mika Raiczina? Biaben Raiczin? On obserwował ałmasa i dopóki żył, głosił, że na świecie są ałmasy. Mongolia jest ogromna, ale ludzi mało. Jest dużo wolnych terenów i miejs­ ca dla ałmasów. Tak może być. Tak właśnie. Najczęściej mówi się, że występuje w górach. W Nepalu mówią na ałmasa „człowiek śniegu", u was yeti, a u nas ałmas, to znaczy „dziki człowiek". (Podał Monhjargal). Prawie identyczny wariant zanotowałem w Ułan Bator: „Jeden ałmas porwał kobietę i miał z nią dziecko. Kobieta była bez włosów na ciele, więc on ją tak długo lizał, aż cała okryła się włosem, bo jego ślina powoduje porost włosów. Kobieta wiele razy próbowała uciec, ale ałmas jej nie pozwalał. W końcu wskoczyła do wody. A on się wody boi. Biegł za nią z dzieckiem w rękach. Gdy zobaczył, że ona już nie wróci złapał dziecko za nogi i rozerwał na dwoje. Straszne. Tak to słyszałam". (Podała Nima). Nieco odmienną wersję zapisałem od innej mojej rozmów­ czyni: „Był taki wypadek: Dziewczyna pasła owce i przejeżdżał obok niej lama. Za komunistów lama był zwykłym koczow­ nikiem i miał swoje stado. No ale ludzie wiedzieli, kto jest lamą i zapraszali go do siebie. On nieraz daleko wędrował. Ten wędrował z bardzo daleka i ona go nie znała. Stanął przy niej i powiedział jej: - Będziesz miała w swoim życiu takie zdarzenie, jakiego nikt z nas nie przeżył. Tylko zachowaj odwagę. Nigdy jej nie trać! Lama pojechał, a ona nad tym myślała. Kiedy miała szesnaście lat - u nas w takich latach dziewczyny wychodzą zamąż - porwał ją ałmas. Zabrał ją w góry i bardzo pilnował. Musiała z nim żyć. Zaszła z nim w ciążę. Urodziła dziecko. Ale bez przerwy tęskniła za bliskimi. Ałmas był okropnie silny, ale ani jej, ani dziecka nie krzywdził, tylko im nie pozwalał uciec. Ona dwa razy była już tak blisko ludzi, że widziała jurty, ale za każdym razem ich doganiał i zabierał ponownie w góry. Kiedyś wyszła z dzieckiem i - nie wiadomo dlaczego - nie poszedł za nimi. Tak więc doszli do ludzi. Wróciła do domu. A jej syn wyrósł na największego zapaś­ nika w ajmaku. Tylko - po ałmasie - jest dość mocno owłosiony" (Podała kobieta około 40 lat). Obok licznych wariantów opowieści o porwaniu kobiety, liczne są też relacje o porwaniu mężczyzn: „Jest taka opowieść o dzikim człowieku, ale ona też jest prawdziwa: Był ałmas-kobieta. Nie wiadomo, z jakiego powodu porwała jednego Mongoła. Może też nie miała partnera? Uprowadziła go w góry. Chciała mieć z nim dziecko. Jakiś czas żyli razem. Dziecko się urodziło i on chciał wrócić do ludzi, ale go nie puściła. 2 53 \ �Ałmasy nie lubią wody. Kiedy on to zauważył, uciekł od niej. Wskoczył do rzeki i uciekał przez wodę. Ona szła obok wody, ale bała się do niej wejść. Biegła tak za nim z dziec­ kiem. Kiedy w końcu przeszedł wodę, tak się wściekła, że urwała temu dziecku głowę. Widać taki dziki człowiek też może kochać! To prawda. Tak się zdarzyło. Ten człowiek żyje. On tam żył dziko, nawet mu włosy urosły na plecach. Opowiadali, że miał już taką (pokazuje) grzywę" (Podała Tuja). 0 uprowadzeniu ucznia ze szkoły łamów tak opowiadano: „Żyła pewna rodzina w górach. Mieli syna, który uczył się w szkole łamów. Kiedy raz jechał odwiedzić rodziców, spotkał ałmasa. Była to ałmas-kobieta. No ale ogromna. On przy niej był bardzo mały. Ałmaska porwała go w góry. Poszła z nim bardzo, bardzo daleko i tam żyli razem. Po czterech miesiącach ona zaszła w ciążę. Urodziła chłopczyka. Jakiś czas żyli razem. Potem lama wrócił ze swoim synem do ludzi. Widziałem zdjęcia tego chłopca. On jest już teraz dorosły. Jest silny, zdrowy, no i obaj żyją normalnie" (Podał Bilega). 1 opowieść o porwaniu starego lamy: „Nie tak dawno temu było takie zdarzenie. Stary lama - miał sześćdziesiąt lat - przez czterdzieści dni widywał dużego ałmasa. Ałmas go obserwował, ale nic mu nie mówił. Lama opowiadał ludziom, że widuje codziennie tego samego ałmasa. Potem lama zniknął. Ludzie byli pewni, że go ten ałmas zabił i gdzieś zawlókł. Wybuchła tam panika. Czas płynął, ale już ani ałmasa, ani lamy nie spotkano więcej. Okazało się, że ów ałmas był kobietą. Ona upatrzyła sobie tego starego lamę i zabrała go w góry. Pewnie nie mogła spotkać prawdziwego ałmasa, a przyszedł u niej czas na dziecko, więc zabrała go ze sobą w bezpieczne miejsce i stała się brzemienna. Stary lama wychowywał dziecko razem z matką. Uczył je mówić. Opowiadał mu o Buddzie. Chło­ piec szybko rósł. Jak był już samodzielny, ałmaska poszła w góry, a oni obaj zeszli do ludzi i chłopak uczy się na lamę" (Podała Nima). Żartobliwy stosunek do opowieści o ałmie zdradzała grupa studentów przysłuchujących się mojej rozmowie z ich kolegą: „Jeden Mongoł poszedł w góry i trafił na ałmasa-kobietę. Ona go wzięła ze sobą i żyli razem. - Po prostu pożenili się - dorzuca ktoś ze studentów, grupa wybucha śmiechem. - Kiedy wychodziła z pieczary, przywalała wyjście wiel­ kim kamieniem tak, że on go nie mógł ruszyć. - Żeby nie uciekł - ponownie śmieją się słuchacze. - Tak, żeby nie uciekł! Oni chodzili zawsze razem. Urodziło im się dziecko. Ale on w pewnym momencie uciekł jednak ałmasce. U nas w górach są bardzo bystre rzeki. Wskoczył w taką wodę i uciekł. Przecież on w każdy dzień myślał o swojej żonie. Ona tam sama została w jurcie! Co tam się u niej dzieje? Co ona myśli? Kiedy wrócił, to opowiadał, jak tam żył. On tą ałmaskę chciał nauczyć mówić. Chciał mięso piec na ogniu, ale ona ognia okropnie się bała i nie pozwalała palić. Jak jej nie słuchał, to go biła. Wiele razy mocno od niej oberwał" (Podał student). Kilku współcześnie żyjącym Mongołom przypisuje się pochodzenie od ałmasa. Mają to być lamowie, zapaśnicy a także artyści, a więc - w jakimś sensie - ludzie wyjątkowi to jest drugi motyw opowieści o ałmasach. I znów dla przy­ kładu: „W naszym teatrze - opowiadano mi w Ułan Bator - jest wspaniały artysta. Od dziecka go podziwiam. On jest bardzo sławny. On jest synem ahnaski. Jest wspaniale zbudowany, zdrowy, silny. My dzieci zawsze chcieliśmy być tacy jak on. Tyle jego ról pamiętam! Zawsze jest silnym bohaterem i zawsze zwycięża. Ale o tym, że on jest synem ałmaski, 54 dopiero teraz wiemy, bo sam o tym napisał. Dotąd nie wolno było takich rzeczy pisać. Rząd nie pozwalał o ałmasach pisać. Komuniści mówili: takiego szumu nie wolno robić, to nie jest potrzebne, to głupota" (Podał mężczyzna około 30 lat). Trzeci rodzaj relacji to krótkie informacje niekiedy z ko­ mentarzem, o spotkaniach ludzi z ałmasem. Na przykład: „Jeden koczownik jechał przez góry ałtajskie - bo to było na Ałtaju - nagle koń mu stanął i nie chciał dalej iść. U nas są takie miejsca, gdzie zwierzęta stają i koń może trzy dni stać, tak jakby spał. Sam się nie ruszy. Trzeba go wziąć i wyciąg­ nąć z tego miejsca. Zszedł z konia i go pociągnął. Koń postąpił naprzód, ale dalej nie chciał iść. Wtedy koczownik spojrzał w bok i zobaczył, że leży tam coś wielkiego i ciemnego. Pomyślał: może to czarna krowa? Podeszedł i zobaczył, że to ałmas leży. Szybko uciekł od niego. Wsiadł na konia i jak szalony jechał do domu. Tam zsiadł i stracił przytomność. Dopiero za parę dni ludzie się dowiedzieli, że spotkał ałmasa. Jak się to doniosło do władzy, to natych­ miast zameldowano do Ułan Bator i władza przysłała swoich przedstawicieli. Zaraz pytali, gdzie to było i kazali tam jechać. On ich zaprowadził. Okazało się, że został tylko ślad. Wilki zjadły całego ałmasa, nawet kości pogryzły. Nic nie zostało. Bo on leżał martwy. Koczownik o tym nie wiedział i uciekł. Bał się, aby go do pieczary nie powlókł. Potem przyszły wilki i go zjadły" (Podał Czuka). Lub: „Na pustyni Gobi polowali zagraniczni myśliwi na kozły. Prowadził ich świetny myśliwy. On zobaczył ałmasa i poka­ zał go także tym ludziom. Razem widziało go kilka osób. To było w 1965 roku. Takie było ostatnie, udowodnione spotkanie z ałmasem. To wiem z książki. Jest książka mongolska o ałmasach i tam to chyba wyczytałem. Teraz one nie występują, ale nie ma wątpliwości, że te ałmasy u nas żyły. Ludzie je spotykali. Bo przecież na Gobi w jednym starym monastyrze jest do dziś skóra ałmasa. Jeszcze przed rewolu­ cją go ubili. A może sam padł i lamowie go przechowywali" (Podał intelektualista). Zdarzali się rozmówcy, od których nie udało mi się wyegzekwować wyrazistych legend o ałmasie. Ich informacje świadczą jedynie, że temat jest im serdecznie bliski: „Ludzie ciągle wątpią, czy są ałmasy, a przecież jest tyle spotkań z ałmasami. Tylko że państwo nie chce posłać ekspedycji w Ałtaj. Jak się o tym mówi, to odpowiadają: to są głupstwa, to są mity i są ważniejsze rzeczy w Mongolii niż ałmasy. Ałmasy żyją wysoko w górach, tam ani koczownicy, ani myśliwi nie docierają. Tam trzeba by specjalnej ekspedycji, no ale rząd nie rozumie tego. Czasem tylko ktoś zobaczy go z daleka, jak idzie po zboczu góry, albo jak ucieka. Bo on raczej omija człowieka. Można go przez lornetkę oglądać" (Podał technik medyczny). Opowieści o ałmasie, takie jakich garść tu przytoczyłem, stanowią wdzięczną podstawę do konfrontacji dwu rodza­ jów mitologizacji: autentycznej ludowej, silnie osadzonej w konkretnej kulturze narodowej z mitologizacją typową dla masowych środków przekazu, dla których „człowiek śnie­ gu" bywa zaledwie ciekawostką sezonową. Wymagałoby to jednak większej bazy materiałowej. * * * W Polsce mit „człowieka śniegu" nigdy nie był zbyt popularny. Pojawiały się wprawdzie doniesienia o tym, jakoby widzianym tu i tam, stworze, ale sami nie mieliśmy i nie mamy terytoriów, gdzie by się on osiedlił lub bywał. Nie mamy też rozpraw etnologów czy folklorystów o tym micie. Inaczej przedstawia się sytuacja w Stanach Zjednoczonych czy w Rosji. Mój tekst drukowany w „Foaftale News" wywołał dwie �wypowiedzi amerykańskiego folklorysty Billa Ellisa o „dzi­ kim człowieku". Pierwsza to nota od edytora, który infor­ muje o tym, co na temat ałmasa zawierają angielskojęzyczne publikacje. Zainteresowania małpoludami w Stanach Zjednoczonych i w Rosji - zdaniem Ellisa - zaczynają się w latach sześćdziesiątych. O mongolskich ałmasach pisał kryptozoolog Ivan Т. Sanderson w książce: Abominable Snowmen: Legend Come to Life (Śnieżny człowiek. Legenda która odżyła). Autor podsumował kilka raportów z Mongolii. Były wśród nich także opowieści o dziecku ałmaski, które zostało l a m ą . T o s t a ć ta pojawi się też w następnej pracy z 1984 roku Janet i Colin Bord The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts (Dowody istnienia człowieka o wielkich stopach i innych małpoludów) a także w Jerome Clarka: Encyk­ lopedia of Strange and Unexplained Physical Phenomena (Encyklopedia dziwnych i niewytłumaczalnych zjawisk fizycz­ nych). Antonio Huneeus tłumaczy trzy popularne artykuły na temat ałmasa w swoim podręczniku A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenomena in the U.S.S.R.. Te ar­ tykuły zostały streszczone także przez dra Maksa Oppen­ heimera juniora w The Siberian Snowman. Druga wypowiedź Billa Ellisa to The Ape-Mate Abduc­ tion: A Survey. Autor twierdzi, że „Rosyjscy kryptozoolodzy przedkładają termin „almas" nad termin małpolud i dlatego używają go w raportach, które pochodzą z gór Kaukazu, Syberii i M o n g o l i i " . Wydaje mi się, że termin „ałmas" to tylko jeden z terminów, jakie przewijają się w rosyjskich publikacjach. Nie jest też chyba najpopularniej­ szym spośród nich. W mojej wyprawie terenowej przez Syberię (Ekaterinburg-Irkuck) latem 1993 roku oraz w pub­ likacjach rosyjskich poznanych podczas tej podróży i póź­ niej, zetknąłem się co najmniej z kilkunastoma różnymi terminami na określenie tego stwora. Są to nazwy głównie etniczne takie jak: „mieczenyj", „leszij", „jagmorti", „tungu", „zemlemer", „czuczunaa", „mirygdy", „kiltania", „arysa", „arynk", „teryk", „girkyczawylin", „rekkem", „dżulin", „łołgłyj" i inne. 3 5 6 1 & 9 10 Wątek porwania człowieka na partnera seksualnego przez małpoluda, który zanotowałem w Mongolii, jest - twierdzi Ellis - legendą migracyjną, której najstarsze egzemplarze, jakie udało mu się wyśledzić, pochodzą z Europy Środkowej. Wykazuje je w swej pracy Sleuthing in the Stacks Rudolph Altrocchi. Twierdzi on również, że legenda ta wpłynęła na powieść Edgara Rice Burroughsa Tarzan of the Apes napisa­ ną w 1914 roku, w której Jane spotyka dzikiego Tarzana, ratującego ją z rąk strasznego małpoluda Terkoza. W liście do Altrocchiego autor powieści przyznał, że inspiracje czerpał z przeczytanej historii żeglarza, którego okręt rozbił się u wybrzeży Afryki. „W czasie przymusowego pobytu w dżungli, małpa, która została oswojona, tak się w nim zakochała, że, kiedy został uratowany przyszła za nim aż do zatoki i tam rzuciła mu dziecko" . Altrocchi próbuje iść tropami opowiadania Burroughsa. Wprawdzie nie dociera do tej historii, ale znajduje inne wersje owego wątku. Jedną poznał od pani E.R. Burnett z North Adams w Mas­ sachusetts, której rodzina przechowuje ją od co najmniej stu lat, a drugą - pochodzącą z manuskryptu perskiego z 1830 roku - opublikował Augustę Bricteux w Contes Persons . Prócz Altrocchiego na podobne warianty natrafił w Maine Richard Dorson (drukował je w American Folklore i Folk­ tales Told around the World), a także Leonard Roberts we Wschodnim Kentucky. 11 12 13 Zdaniem Ellisa najwcześniejsza wersja tego wątku mogła się pojawić w książce Francesco M . Guazzo Compendium Maleficarum z 1608 roku. Opowieść Guazzo, którą przypi­ suje kronikom, ma następującą postać: 14 Pewna kobieta za zbrodnie została deportowana na bezludną wyspę. Tam została otoczona przez małpy. Najwększy małpiszon wziął ją delikatnie za rękę i zaprowadził do jaskini, gdzie małpy przyniosły jej owoców, orzechów, korzonków i zachęcił ją do jadła. Potem została przez niego zniewolona. Urodziła dwoje dzieci i żyła tak parę lat. Bóg się zlitował i przysłał statek. Żeglarze z niego przyjechali do źródła po wodę w pobliżu jaskini. Małpiszona nie było. Kobieta wybiegła rzuciła im się do stóp z prośbą, aby ją wyrwali z tego zniewolenia. Żeglarze zgodzili się na to i zabrali ją na statek. Wtedy małpiszon pojawił się na brzegu i gestami wskazywał, że ona jest jego żoną. Kiedy zobaczył, że szykują się do odpłynięcia, chwycił jedno z dzieci i groził, że je utopi. Następnie uczynił to i pobiegł po drugie dziecko. Utopił i to, a potem w ataku furii popłynął za statkiem, aż został pokonany przez fale. Król Lizbony skazał ją na całopalenie. Na prośbę pew­ nych ludzi wyrok zamieniono jej na dożywocie. Fabio Picasso publikuje wersję zanotowaną w Wenezueli w 1735 roku przez opata Salvadora Gilija. Dziki człowiek El Salvaje pokryty włosami od stóp do głów porywał kobiety w dolinie Orinoko. Porwał jedną kobietę i uniósł ją w sawannę. Wbrew woli, musiała dzielić życie z dzikusem. Żyła z dwojgiem dzieci w domu, który jej zrobił na szczycie drzewa. Zobaczyła stamtąd łowców i przywołała ich, żeby ją uratowali. On był bardzo agresywny i nie pozwalał jej schodzić na ziemię. Łowcy wrócili do wsi, zebrali ochotników i członków jej rodziny i kiedy go nie było przy niej, zabrali ją. Dzikus, wracając z dziećmi, spotkał grupę. Prosił, by wróciła do niego. Kiedy jednak Hiszpanie wycelowali w niego strzelby, rozdarł dzieci na kawałki i uciekł do lasu. Historia ta była zapisywana kilka razy w centralnej Ameryce. Sanderson przedrukowuje wersję z Gwatemali (pojawiła się najpierw w 1915 ,Mark Sanborne usłyszał ją od M a j ó w a ostatnio opublikował ją Meg Craig. Bill Ellis pisze, że jeśli słuszny jest mój pogląd, iż legenda 0 ałmasie jest rzeczywiście długowiecznym dorobkiem Mon­ gołów, to mogła ona przywędrować do Europy stamtąd: 1 „być może weszła do tradycji europejskiej wówczas, gdy Hiszpania i Portugalia otwarły się na kontakty z Dalekim Wschodem" . Amerykański folklorysta apeluje, aby zająć się tym wątkiem aktywniej, bo wymaga on pilnie dalszych badań. 15 16 17 18 17 * * * Rosyjskie fascynacje hominidami zaczęły się w końcu lat pięćdziesiątych i na początku sześćdziesiątych. Najpierw prasa zasypała czytelników falą sensacyjnych komunikatów 0 odkryciu człowieka śniegu, o spotkaniach z nim, o jego wyglądzie i działaniach. Jest to dla badacza legend i mitów współczesnych nieco zaskakujące, bo działo się to w państwie totalitarnym, w którym cenzorzy pilnie baczyli, jakie tematy idą między ludzi i wiele artykułów światła druku nie mogło ujrzeć. Motyw człowieka śniegu uznano widać za niegroźny zarówno dla władzy, jak i dla „mas", bo był publikowany bez przeszkód. Być może zadecydowała o tym nadzieja, że oto pojawia się okazja, by uzupełnić brakujące ogniwo w ciągu ewolucyjnym od zwierzęcia do człowieka myślącego 1 potwierdzić w ten sposób marksistowską koncepcję roz­ woju człowieka, co miałoby dla ówczesnych decydentów niebagatelne znaczenie ideologiczne i polityczne. Nadzieja ta wprawdzie się nie ziściła, ale w swoim czasie temat coraz bardziej wciągał uczonych radzieckich. Zaczęły się pojawiać publikacje w czasopismach popularnonauko­ wych i naukowych takich jak „Sowietskaja etnografia", 5 5 �„Woprosy filozofii" czy „Doklady A N SSSR". Siergiej Kłymow kandydat nauk biologicznych w ar­ tykule: Sostoitsia li wstrecza? da.je przegląd tych wczesnych, rosyjskich fascynacji mitem yeti i poszukiwaniem go przez uczonych. Jego zdaniem wszystko zaczęło się w p o ­ c z ą t k a c h lat pięćdziesiątych od informacji, iż w Himala­ jach znaleziono ślady „śnieżnego człowieka". Przyciągnęło to uwagę społeczną i od początku wywoływało wielkie spory. Sceptycy odrzucali, entuzjaści podtrzymywali wiarę w ist­ nienie tajemniczej istoty. W 1958 roku w „Izwiestiach wsiesojuznogo geograficzeskogo obszczestwa" została opu­ blikowana pierwsza poważna analiza zebranych świadectw dokonana przez S. Obruczewa, poważnego uczonego geo­ grafa, członka-korespondenta Akademii Nauk SSSR. Wnet aktywnie włączyli się do tej dyskusji (mit czy prawda) profesorowie B. Porszniew, A . Maszkowcew, N . Ładygina-Kots, M . Niestruch. Z grupy tej na lidera badań wysunął się B. Porszniew. 20 W styczniu 1958 roku po wysłuchaniu jego wykładu Prezydium Akademii Nauk SSSR powołuje komisję do badania „śnieżnego człowieka". Na jej czele staje S. Obruczew, zaś jego zastępcą zostaje B. Porszniew. Komisja zaczęła gromadzić materiały, relacje, publikacje, jakie napływały do gazet, instytutów i Akademii. W 1958 roku, ukazały się pierwsze książki zagraniczne tłumaczone na rosyjski (C. Stojor, R. Izzard). W 1959 roku - po rezygnacji S. Obruczewa z przewodnictwa Komisji oraz po nieudanej ekspedycji w góry Pamiru - Komisja zakończyła działalność. Zdążyła jednak opublikować cztery „Informacjonnyje Materiały". Po rozwiązaniu się Komisji pewna grupa uczonych za­ częła się gromadzić wokół Porszniewa. W końcu 1961 roku ukazała się w USA monografia A . Sendersona, która w następnym roku została przetłumaczona na rosyjski pt. Otwratitielnyj śnieżny] czelowiek. Autor bardzo wysoko ocenił badania rosyjskich uczonych. W 1963 roku ukazała się monografia B. Porszniewa, ale zaledwie w 180 egzemplarzach (autor wykupił cały nakład i rozesłał przyjaciołom, uczonym miejscowym i zagranicz­ nym). Książka opiera się na analizie bogatego materiału zgromadzonego przez Komisję A N SSSR, a jej główna teza sprowadza się do tego, że „śnieżny człowiek" nie jest człowiekiem, a reliktowym hominidem. Na przestrzeni dwudziestu pierwszych lat badań wyrosła nowa grupa uczonych, która nadal pasjonuje się tym zagad­ nieniem. Są to D . Bajanów, I . Burcew i A. Burcewa, W. Puszkariew, A . Kozłów i inni. Władymir Puszkariew jest geologiem. W różnych czaso­ pismach pisze o spotkaniach na swej zawodowej drodze z ludźmi, którzy mu opowiadali o tych dziwnych istotach. W jednym z a r t y k u ł ó w , który tu streszczam, twierdzi, że zapisał około pięćdziesięciu takich relacji. Pierwszą z nich zanotował w roku 1972 pracując nad Peczorą. Było to stare opowiadanie o dzikim, owłosionym olbrzymie zwanym tu „j a g - m o r t e" (leśny człowiek). Jedne przekazy były starodawnymi podaniami, inne zaskakiwały geologa współc z e s n у m i realiami. Iwanowicz Efimow Bułygin, weteran wojny ojczyź­ nianej, mieszkaniec Ust-Cilma, opowiedział mu, że mając 15 lat brał udział w sianokosach nad rzeką Cilmą około 10 kilometrów od wsi. Sześcioro dzieci i dwoje dorosłych kopiło siano 300 metrów od rzeki. Nagle na przeciwnym jej brzegu zobaczyli dwie dziwne postacie. Jedna była mała czarna, druga ogromnego wzrostu i siwawa. Podobne były do ludzi, ale wszyscy wyczuli, że to nie ludzie. Stali i patrzyli nie ruszając się. Postacie zaczęły biegać wokół wierzby. Siwawa uciekała, a czarna ją goniła. Biegały bardzo szybko. Nie miały na sobie żadnej odzieży. Po kilku minutach postacie zniknęły. Ludzie pobiegli do domku leśnego i godzinę 21 56 milczeli. Potem uzbrojeni, w co kto miał, pojechali łódką na drugi brzeg. Zobaczyli ślady małej i dużej postaci. Duża miała stopy wielkości walonek. Palce wyraźnie odstawały. Podobne przygody mieli też mieć inni wymienieni z na­ zwiska i imienia informatorzy Puszkariewa w tych okolicach. Kolejną opowieść usłyszał Puszkariew w roku 1975 nad dolnym Obem w miejscowości Wasiakowo od swego prze­ wodnika Łuki Wasilewicza Tynzianowa. W roku 60. szedł Łuka wieczorem z Jaroskogorta do Wasiakowa z dwoma psami. Psy zaczęły ujadać i pobiegły do przodu, wróciły do niego, powtórzyły jeszcze raz atak, ale spłoszone cisnęły mu się do nóg. Wtedy to z lasu wyłoniły się dwie postacie. Jedna powyżej dwóch metrów, druga poniżej dwóch metrów. Łuka przestraszył się tak jak i jego psy, gdyż oczy tych istot gorzały ciemnoczerwonym blaskiem. Szły naprzeciw. Minęły Łukę patrząc na niego. Były nagie, obrośnięte krótką sierścią, miały długie ręce i specyficzne ruchy. Łuka nazywał je „uten-ehti-agen". W tym rejonie każdy Chant zna takie opowieści i albo sam miał spotkanie z „leśnym człowiekiem", albo ktoś z jego bliskich go spotkał. Inną historyjkę przekazała Puszkariewowi wiejska nau­ czycielka Marfa Efimowna Sienkina, żona wielce zasłużone­ go utrwalacza władzy rad. Będąc przejazdem u zaprzyjaź­ nionego Chan ta słyszała nocne szczekanie psów. Powtórzyło się ono i na drugą noc. Zaciekawionej tym gospodarz szepnął, że to pewnie z e m 1 e m e r. Na jej prośbę, by go zobaczyć, Chant wyprowadził ją o północy z czumy. Czekali z godzinę. Świecił jasny księżyc. Zaczęło się psie ujadanie. Pojawił się wielkich rozmiarów stwór z gorejącymi oczyma, który zaczął obchodzić czumy. Takiego strasznego i wyso­ kiego człowieka nigdy nie widziała. Psy rzuciły się na olbrzyma ośmielone obecnością gospodarza. Schylił się, chwycił jednego z nich i odrzucił na kilkanaście metrów. Pies zaskowyczał tylko i ucichł. Postać szybko się oddaliła. Na pytanie nauczycielki: - Czyżby to był 1 e s z i j? Chant przestraszył się i zapowiedział jej, by nigdy tego słowa nie używała. Niech mówi raczej zemlemer. Jego zdaniem stwór ten pojawia się co roku o tej porze. Następnie Puszkariew prezentuje swoje zapisy o t u n g u (tak bowiem nazywają człowieka śniegu Nency). Opierając się o własne doświadczenia, pokazuje, że zasięg występowa­ nia t u n g u jest szeroki od Obu do Jeniseja tak w tundrze, jak i tajdze. W tym obszarze na dalekiej północy pojawia się zawsze o tej samej porze, tj. gdy nastaje długa polarna noc, a więc od jesieni. Wszystkie występujące tu grupy etniczne wyróżniają tego stwora jako nieczłowieka. Charakteryzują go mniej więcej podobnie. Wysoki, obrośnięty, ma gorejące oczy, szybko biega (szybciej od jelenia), nie mówi, głośno (przeraźliwie) gwiżdże, czasem wrzeszczy. To samotnik. Wiedzie tajemnicze życie na odludziach. Człowieka omija. Czasem jednak zbliża się do czumów, by ukraść dziewczynę, zostawia wtedy na śniegu ślady wielkich stóp. Charakterystyczne, że większość spotkań z dzikim czło­ wiekiem miała miejsce, do lub we wczesnych latach sześć­ dziesiątych. Potem się urwały i starzy Neńcy np. infor­ mowali, że gdzieś się w ostatnich dziesiątkach lat podział i nie jest widywany w ich rejonie. Puszkariew pisze, że w Jakucji spotkał się z tymi samymi opowieściami w roku 1974. Tam dzikiego człowieka nazywają „c z u с z u n a a". Ma się on pojawiać w górskich masy­ wach na wschód od Leny. Ewenka, Tatiana Iliniczna Zacharowa opowiadała: W la­ tach 20. ludzie spotkali czuczunaa zbierając jagody. On także rwał jagody i obiema rękami pchał do ust. Kiedy zobaczył ludzi, wstał. Był wysoki (powyżej dwóch metrów), bosy ale odziany w jelenią skórę. Miał długie ręce, kosmate włosy na głowie, małą głowę, pukiel włosów na czole, twarz większą �jak u człowieka. Uciekał bardzo szybko, wysoko pod­ skakując po każdym trzecim kroku. W Sajdy-Wierchojańskim rejonie autor spotkał mnóstwo opowieści u jeleniowodów w górach. Według nich czuczunaa jest bardzo straszny i bardzo groźny dla człowieka. Spot­ kania z nim miały miejsce w minionym stuleciu i na początku wieku. Zdarzały się jeszcze w latach 20-30., ale ustały w latach 50. (tylko dwa spotkania). Jakuckie olbrzymy umiały pływać i często kradły jelniowod om jedzenie. W Wierchojanie i nad rzeką Adycz mają ludzie spotykać często szkielety tych wielkoludów. Puszkariewa zastanawia to, że postać ta we wszystkich rejonach Syberii, które penetrował, jest prawie identycznie opisywana, a przecież ludy te dzieli nie tylko wielka odleg­ łość, wielkie rzeki i pasma gór, ale i etniczne języki i kultura. Dlaczego mimo tych barier wszędzie spotyka się to samo przekonanie o istnieniu i ten sam obraz postaci śnieżnego człowieka. Aleksandra Byrcewa, pracownik muzealny (Państwowe Muzeum Darwina) inżynier, pasjonująca się śnieżnym czło­ wiekiem, opisuje w artykule Zolotoj śled na Сzukotkie inny niż Puszkariew rejon. Pisze ona, że w 1971 roku udała się na Daleki Wschód na Czukotkę, gdzie prowadziła wywiady z Czukczami i Łamutami. Łamuty nazywają go m i г у g d у lub к i 11 a n j a. Kiedy myśliwy upoluje jelenia, część musi zostawić, by przyjść po nią na drugi dzień - opowiadał Byrcewej Diaczkow Semen Gerasimowicz - ale na następny dzień mięsa już nie ma. Widać tylko wielkie ślady i duże kroki. Mirygdy żywi się surowym mięsem. Żre nie tak jak wilk, ale urywa kęsy i podaje sobie ręką do mordy, kości odrzuca. Ludzie na niego nie polują. Zimą nie występuje. Ludzi nie atakuje, żyje w górach. Milicjant miejscowy P. Morozów, Łamut, opowiadał jej, że przed wybuchem drugiej wojny światowej w dolinie rzeki Majny żył starzec ze swoją staruchą. Nocą, w grudniu ktoś podchodził pod ich dom. Psy wściekle ujadały. Potem stwierdzili, że ktoś zabrał im mnóstwo ryb. Zostały tylko wielkie na łokieć ślady stóp na śniegu. Na całej Czukotce stwór o nazwie mirygdy i kiltanja jest znany. Nazywają go także: g i r k y c z a w y l i n , t e r y k , arynk, arysa, rekkem, d ż u l i n . W obydwu artykułach i u Puszkariewa, i u Byrcewej pojawia się refleksja nad możliwością migracji owych homi­ nidów. Jeśli bowiem we wszystkich szczegółach opowieści różnych ludów Dalekiej Północy na temat yeti są zbieżne, to różnią się czasem występowania. U Jakutów i Czukczów pojawia się wyłącznie latem. Na Peczorze i szczególnie na Zauralu spotyka się go przez cały rok wyłączając najzimniej­ sze dwa miesiące. Jeśli zatem przyjąć - pisze Puszkariew - j a k o prawdziwe opowieści o leśnym człowieku, to możemy mieć do czynienia z jego migracją. Pewną prawidłowość widzi jeszcze Puszkariew i w tym, iż wedle opowieści spisanych między grzbietem gór Ural a rzeką Obem można wykreślić pewną periodyzację jego występowania mianowicie w latach 1951-1953, w 1959-1962, i 1967-1968. Byrcewa natomiast widzi migrację nie cykliczną w jednym rejonie, a idącą w jednym kierunku. Powołuje się przy tym na takie samo zdanie B. Porszniewa i jego pracę Sowremiennoje sostojanije woprosa o reliktowych gominoidach. Zestawiając dużą ilość relacji sądzi on mianowicie, że migracja ta idzie w kierunku północno-wschodnim do Czukotki i cieśniny Beringa. Badacze szukają nowych dowodów na istnienie człowieka gór, nie tylko spisując relacje o nim i fotografując jego ślady, ale też odkrywając stare notatki i zapiski etnograficzno-historyczne. 22 23 24 25 Byrcewa na przykład przywołuje zapisy o tym stworze, jakie zgromadził W. Bogoraz etnograf, folklorysta i historyk na przełomie X I X i X X wieku w książce Czukczy. Pisze w niej tak: „Czukcze opowiadają także o plemieniu wielkoludów, którzy w odróżnieniu od kelet (postacie magiczne - DC) nie napada na ludzi. Oni nazywają się ł o ł g ł у j (podkreślenie DC). Bajki (skazki) o nich w dużej mierze podobne są do takich samych opowieści eskimoskich. Jeden z rysunków ilustrujących te skazki przedstawia wielkoluda o imieniu 'Morżowym miasom odietyj'. Ten wielkolud przyszedł zza morza w rejon Kereków. On był tak ciężki, że wszędzie zostawiał ślady. Jednego razu położył się spać na odkrytej przestrzeni. Trzech ludzi go zobaczyło i ujęło, przywiązując sznurami do kołków wbitych w ziemię. Potem ubili go swoimi kopiami." Drugi czukocki rysunek przedstawia dwóch wielkoludów pożerających ludzkie dziecko. Bogoraz tłumaczy, że na podłużnym rysunku w górze pokazani są rodzice, którzy z przerażeniem przyglądają się tej uczcie. 26 Inny historyk i etnograf G.W. Ksenofontow w Uranhaj Sahalar pisze: „Czuczunaa - człowiek. Zajmuje się polowa­ niem na dzikie renifery. Je surowe mięso. Mówią, że z dzikiego jelenia w całości zdziera skórę, jak my zdzieramy z pieśca. Tą skórę naciąga na siebie. Żyje podobno w norze, podobnej jak niedźwiedzia. Ma głos wstrętny, chrapliwy, ostry (protiwnyj, chripłyj, treskij). Gwizdem straszy ludzi i jelenie. Ludzie widują go rzadko, najczęściej uciekającego... Twarz jego jest czarna. Nie można w niej rozpoznać ani nosa, ani oczu. Czuczunę widuje się tylko letnią porą. Zimą on się nie pojawia." „Jeżegodnik Tobolskogo Gubernskogo Muzeja" z 1907 roku w artykule Bierezowskoe czudo doniósł o niezwyczaj­ nym zdarzeniu, jakie miało miejsce w tajdze w 1845 roku. Informację swą oparł na zgłoszeniu dokonanym przez urzędnika 16 grudnia 1845 roku do sądu ziemskiego w Bieriezowsku. Wynika z niego, że Fałalej Łykysow i Samojed Obył zastrzelili dziwnego stwora: był podobny do człowieka, wysokości trzech arszynów, gęsto obrośnięty czarną sierścią, zamiast palców miał pazury. U nóg nie miał palców. Był żeńskiego rodzaju. Wieść o tym dotarła do gubernatora w Tobolsku, którego urząd tym się zainteresował. Z przesłuchania Obyła wynika, że w lesie natrafili na stwora, którego obskoczyły psy. Bronił się przed nimi gołymi rękami. Fałalej podkradł się i strzelił. Potwór padł na ziemię. Obejrzeli go, następnie rozcięli. Ciało było ciemnawe a krew czarnawa (czernowata). Władzom nie udało się dotrzeć do stwora, bo najpierw miejscowi nie chcieli pokazać drogi, a kiedy w końcu dotarto na polanę, nie było już żadnych śladów. Folklorysta w odróżnieniu od kryptozoologa czy fortyst y traktuje opowieści o śnieżnym człowieku jako mity współczesne. Nie odczuwa więc potrzeby szukania świadków zdarzenia, sprawdzania i weryfikowania faktografii, prowa­ dzenia eksperymentów na prawdomówność narratorów. Wszystko to uznaje za całkowicie zbędne. Opowieści te są bowiem - dla niego - tym samym typem folklorystycznej fantazji, jak relacje o potworze w jeziorze, latających tale­ rzach, kosmitach penetrujących ziemski glob, rybach spada­ jących z nieba, żywej żabie odkrytej w bryle węgla, mamucie żyjącym do dziś w tajdze, wężu w brzuchu, pająku we wrzodzie, robakach w mózgu, skorpionie w yucce, czarnej wołdze porywającej dzieci, prezydencie Kennedym żyjącym w Polsce, Gagarinie nadal żyjącym w domu dla umysłowo chorych, autostopowiczach znikających z samochodu, wzgórzach przyciągających samochody itd. Katalog takich wątków szybko się poszerza. W Stanach Zjednoczonych, gdzie właściwie rozpoczęto nad nimi badania, dopracowano się już ich licznych kolekcji. Największy zbiór, liczący pięć tomów, wydał Jan Harold Brunwand. W Niemczech 27 28 2 9 30 5 7 �trzytomową kolekcję wydał w ostatnim okresie Rolf Wil­ helm Brednich , w Anglii po dwa tomy opublikowali Rodney Dale i Paul Smith, słynny zbiór ogłosił w Szwecji Bengt af Klintberg. Folklorystyka od niedawna traktuje te teksty jako jeden z gatunków prozy ludowej obok takich jak opowieść bio­ graficzna, podanie, legenda, bajka czy mit. Badacze - dla odróżnienia od „tradycyjnych" - bardzo silnie akcentują „współczesność" i „aktualność" tych tekstów. Określa sieje więc w języku angielskim jako „modern folk tale", „contemporary legend", „modern myth" czy „rumor legend". Spora grupa folklorystów jest przekonana, że gatunek ten zrodził się w naszych czasach, że generalnie do jego upo­ wszechniania w świecie przyczyniają się massmedia, że o ich powstawaniu decydują nowe warunki życia, jakich w prze­ szłości nie znano. Z drugiej strony przybywa dowodów na to, że niektóre wątki mają wielowiekową tradycję, ale dziś otrzymały jakby nowe życie. Przykładem takiego wątku jest właśnie śnieżny człowiek. Kiedy w latach pięćdziesiątych świat został zelektryzowany komunikatami, iż w górach Nepalu natrafiono na niezwykłego człekokształtnego stwo­ 31 32 33 ra, powszechnie przyjęto ten fakt za współczesne odkrycie dokonane przez himalaistów. Penetracja starego folkloru ludów centralnej Azji, a następnie Dalekiej Północy pokazu­ ją tymczasem, że mamy do czynienia z tradycyjnym, być może odwiecznym mitem wielu ludów. Dziś już wyraźnie widać, że z tych regionów zaczęła się wtórna światowa kariera wątku. Ma więc rację Bill Ellis, kiedy upomina się 0 większą aktywność w jego badaniu. Prześledzenie pierwot­ nego zasięgu tych opowieści, dostarczy z pewnością ar­ gumentów do dyskusji o naturze „nowego folkloru". To, co tu przedstawiłem, jest rezultatem penetracji tereno­ wych w Mongolii. Osobiście zgromadziłem jeszcze kilkadzie­ siąt rosyjskich opowieści o śnieżnym człowieku przede wszystkim podczas wyprawy folklorystycznej na Syberię latem 1993 roku. Materiały te czekają na publikację. Od­ dzielnym, na pewno trudnym zadaniem będzie ledwo tutaj zasygnalizowana kwerenda po rosyjskich publikacjach i za­ pisach archiwalnych. W sumie jednak cała ta praca - jeśli nawet zostanie wykonana - przyniesie zaledwie geograficzne 1 historyczne uporządkowanie materiału. Na inne pytania w oparciu o tą bazę, trzeba będzie dopiero odpowiadać. PRZYPISY 1 Materiał mongolski pochodzi z mojej wyprawy folklorystycznej do Mongolii zrealizowanej w 1991 roku, a w całości sponsorowanej przez gdańskiego bisnesmana Jana Czubalę, któremu za to składam po­ dziękowania. Zebrane przeze mnie materiały opublikowałem (w trzech częściach) dzięki prof. Billowi Ellisowi z USA w kwartalniku Między­ narodowego Towarzystwa Badania Legendy Współczesnej (Internatio­ nal Society for Contemporary Legend Research) „Foaftale News". Zob. D. Czubala, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Port One, „Foaftale News", December 1992, No 28, s. 1-5; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research Report, Part Two. Political Rumors and Sensations, „Foaftale News", March 1993, No 29, s. 1-7; tenże, Mongolian Contemporary Legends: Field Research, Part There. Legends about Almas, the Abominable Snowman, „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 1-4. Dwie dalsze części w druku. Wątek „człowieka śniegu" wchodzi w zakres szerszego tematu moich badań, a mianowicie ,,plotka-sensacja-legenda-mit współczesny". Piszę o tym szerzej w innym miejscu. Zob. Earliest accounst of Contemporary Legend in Russian: „Foaftale News", June 1990, No 9. s. 7-8; tenże, The ,,Black Volga"; Child Abduction Urban Legends in Poland and Russia w: „Foaftale News", March 1991, No 21, s. 1-3; tenże, AIDS and Aggression. Polish Legends about HIV-infected People, „Foaftale News", September 1991, No 23, s. 1-5, tenże, The Death Car. Polish and Russian Examples, „Foaftale News", March 1992, No 21, s. 2-4; tenże, Ze świata legend współczesnych. Sensacje o AIDS (w.) Kultura polska. Współczes­ ność wobec tradycji. Red. T. Kłak, Katowice 1992, s. 85-103; tenże, W starych książkach. Drukowane i rękopiśmienne sensacje rosyjskie z XIX wieku „Studia Bibliologiczne" red. A. Jarosz, t. 5. Katowice 1992, s. 207-210; tenże, ,,Życie po życiu", czyli o tych, którym legenda nie pozwala umrzeć, (:) Kultura polska. Tradycja jako uniwersum kodów aksjologicz­ nych. Red. E. Kosowska, Katowice 1992, s. 75-92; tenże, Najgłośniejszy zbiór amerykańskich legend miejskich (recenzja), „Literatura Ludowa" 1993, nr 3, s. 88-91; tenże, Współczesne legendy miejskie, Katowice 1993 1 2 A. Bricteux, Contes Persons, Liege, Vaillant-Carmanne 1910, s. 270. Cyt. za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Dorson, American Folklore, Chicago, U. of Chicago Pr. 1959, s. 130-131; tenże, Folktales Told around the World, Chicago, U. of Chicago Pr. 1975, s. 485-487; L. Roberts, South from Hellfer-Sartin, Lexington, U. of Kentuky Pr. 1955, s. 162. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 F.M. Guazzo, Compendium Maleficarum 1608, Trans. E.A. Ashwin, London, JohnRodker 1929. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mates. 4 F. Picasso, More on the Mono Grande Mystery, „Strange Magazi­ ne" 1992, No 9, s. 41. Podaję za В. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 Zob. I.T. Sanderson, Abominable..., s. 160-162 M . Sanborne, On the Train of the Duende and Sisimite of Belize, „Strange Magazine" 1993, No 11, s. 55 M . Craig, Characters Caricatures in Belizean Folklore, Belize, Belize UNESCO Commissin 1991, s. 31-32 B. Ellis, The Ape-Mate... s. 5 S. Kłymow, Sostoitsia li wstrecza?, „Technika Mołodieżi" 1979, Nr 6, s. 55-56 W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa, „Technika Molodiożi" 1978, Nr 6, s. 48-52 Tamże s. 51 A. Byrcewa, Zolotoj sled na Czukotkie, „Technika Mołodieżi" 1978, nr 6, s. 52-53. W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 52 A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za A. Byrcewa, Zolotoj sled..., s. 53 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 51 Cyt. za W. Puszkariew, Nowyje swiditielstwa..., s. 49-50 O fortystach zob.: D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 126-128 J.H. Brunvand, The Vanishing Hitchhiker, American Urban Legends and Their Meanings, New York-London, Norton 1981; tenże, The Choking Doberman and Other New Urban Legends, New York-London Norton 1984; tenże, The Mexican Pet, More New Urban Legends and Some Old Favorites, New York-London, Norton 1986; tenże, Curses! Broiled Again. The Hottest Urban Legends Going, New York, Norton 1989; tenże, The Baby Train and Other Lusty Urban Legends, New York, Norton 1993 R.W. Brednich, Die Spinne in der Yucca-Palme. Sagenhafte Geschichten von heute Verlag C.H. Beck Munchen 1990; tenże, Die Maus im Jumbo-Jet. Neue sagehafte Geschichten von heute, Verlag C.H. Beck Munchen 1991; tenże, Das Huhn mit dem Gipsbein: Neueste sagenhafte Geschichte von heute, Munhen C.H. Beck 1993, A.M. Dale, It,s True, It Happened to a Friend: A Collection of Urban Legends, London, Duckworth 1984; tenże, The tumour in the Whale, London, Duckworth 1978; P. Smith, The Book of Nasty Legends, London, Routledge and Kegan Paul 1983; tenże, The Book of Natier Legends, London, Routledge and Kegan Paul, 1986; B.af Klintberg, Rattan i Pizzan: Folkssagner i var tid, Stockholm, Norstedst 1986. Toż w języku niemieckim: Die Ratte in der Pizza und andere modernę Sagen und Grofistadtmythen, Wolfgang Butt Verlag 1990 Zob. D. Czubala, Współczesne legendy miejskie..., s. 32-35 1 3 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 1 9 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 1 2 8 2 9 3 0 2 Wszystkie teksty zapisałem osobiście. Imiona mongolskie podałem tu w skrócie, tak jak się je wymawia w codziennej praktyce. Wywiady prowadziłem w języku rosyjskim, a w przypadku, gdy rozmówca nie znał rosyjskiego, korzystałem z pomocy pracownika naukowego Uniwer­ sytetu Pedagogicznego w Ułan Bator pana Monhjargal. „Foaftale News", November 1993, No 31, s. 4 I.T. Sanderson, Abominable Snowmen: Legend Come to Life, Philadelphia, Chilton 1961, s. 318-320 J. i B. Bord, The Evidence for Bigfoot and Other Man-Beasts, Wellingborough, Aquarian Press 1984, s. 44-59 J. Clark, Encyclopedia of Strange and Unexplained Physical Pheno­ mena, Detroit, Gale 1993, s. 5-6 A. Huneeus, A Study Guide to UFOs, Psychik. Paranormal Phenome­ na in the U.S.S.R. New brunswick, NJ, Abelard Publications 1991, s. 85-94 M . Oppenheimer, The Siberian Snowman, „Strange Magazine" 1992, No 9, s. 42-43 B. Ellis, The Ape-Mate Abduction: A Survey, „Foaftale News" November 1993, No 31, s. 4-5 B. Ellis, The Ape-Mate..., s. 4 R. Altrocchi, Sleuthing in the Stacks, Cambridge, MA, Harward U. Pr. 1944, s. 95 3 4 5 6 7 8 9 1 0 1 1 58 3 1 3 2 3 3 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3325b061647c6070acca9acaf45f4970.pdf e33032505d4f906677bf1e7ce2f1b357 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6563 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Brook Peter - twórczość teatr Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:6135 Title A name given to the resource W teatrze niektórzy świecą jak latarnie. Transkulturowy teatr Petera Brooka/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2005 t.59 z.1 s.12-14 Creator An entity primarily responsible for making the resource Osiński, Zbigniew Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text W teatrze niektórzy N świecą jak ZBIGNIEW latarnie. OSIŃSKI Transkulturowy teatr Petera Brooka. ależy pogratulować U n i w e r s y t e t o w i i m . A d a ­ ma M i c k i e w i c z a znakomitej i n i c j a t y w y i wyra­ zić z tego p o w o d u radość. Blisko osiemdziesię­ cioletni dzisiaj Peter B r o o k (urodził się 21 marca 1925 roku w Londynie) jest niewątpliwie j e d n ą z najwięk­ Opinia w sprawie nadania Panu Peterowi Brookowi tytułu doktora honoris causa. szych indywidualności współczesnej sztuki t e a t r u , ży­ wą legendą k u l t u r y X X w i e k u , twórcą emblematycznym. Jego twórczy dorobek i zasługi są tej rangi, a przy tym tak liczne i w i e l o k i e r u n k o w e , że niepodobna i c h nawet wszystkich wymienić w r a m a c h okolicznościo­ wej o p i n i i . Można jedynie wskazać najważniejsze z nich. N a szczęście k i l k a lat t e m u powstała polska monografia Teatr Bezpośredni Petera Broóka (jedna z najlepszych w literaturze światowej), dzięki której z Paulem Scofieldem w r o l i A r i e l a (1957: Shakespeare można zapoznać się z twórczością artysty ( W y d a w n i c ­ Mémorial T h é â t r e , S t r a t f o r d ) , Eugeniusz two słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2000). Jej a u t o r e m tra Czajkowskiego (1957: M e t r o p o l i t a n Opera, N o w y jest pracownik naukowy Zakładu D r a m a t u i Teatru Jork), Balkon Jeana Geneta (1960: T h é â t r e de G y m ­ Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej U n i w e r s y t e t u nase, Paryż), Król Lear Shakespeare'a, z Paulem Sco­ Adama Mickiewicza d o k t o r Grzegorz Ziółkowski. fieldem (1962: Royal Shakespeare Company, Strat­ Niezwykły w y m i a r i b o g a c t w o f o r d ) , Marat/Sade t a l e n t u Petera Oniegin Pio­ Petera Weissa (1964: A l d w y c h T h é ­ Brooka, obejmujący k i l k a dziedzin dorobek twórczy, âtre, L o n d y n ) , Edyp a przede wszystkim najwyższa jakość i znaczenie jego (1968: N a t i o n a l T h é â t r e , O l d V i e , L o n d y n ) , Sen nocy Seneki, z J o h n e m Giełgudem dokonań budzą od kilkudziesięciu lat podziw i najwyż­ letniej Shakespeare'a (1970: Royal Shakespeare C o m ­ szy szacunek na całym świecie, ale też onieśmielają. pany, S t r a t f o r d ) , Orghast Jego zasługi dla szeroko pojętej k u l t u r y są po prostu miera w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwa­ ogromne. l u S z t u k i w Szirazie), Peter Brook uważany jest o d dawna za jednego C o l i n a T u r n b u l l a ukazującego los ginącego plemienia z Ugandy (1975: Bouffes d u N o r d , Paryż), Ubu w Bo­ towego teatru dramatycznego i muzycznego. Karierę uffes (1977: Bouffes d u N o r d , Paryż), Antoniusz i Kle­ artystyczną rozpoczął wcześnie, bo mając siedemna­ opatra Shakespeare'a, z A l a n e m H o w a r d e m i Glendą ście lat wyreżyserował swoje pierwsze przedstawienie - Jackson (1978: Royal Shakespeare Company, Strat­ był nim Doktor Faustus Christophera M a r l o w e ' a , zre­ f o r d ) , M i a r k a za miarkę alizowany w amatorskiej obsadzie w małym londyń­ cja ptaków) wołany cudownym dzieckiem brytyjskiej sceny. Przez sześćdziesiąt lat twórczej aktywności wyreży­ według perskiego p o e m a t u mistycznego go Festiwalu w A w i n i o n i e ) , Wiśniowy sad A n t o n i e g o Czechowa ( 1 9 8 1 : Bouffes d u N o r d , Paryż), Tragedia ne spośród nich. Były to w kolejności: Borys Godunow Carmen G i a c o m a Pucci- na m o t y w a c h Carmen Georges'a Bizeta, w trzech różnych obsadach r o l i tytułowej ( 1 9 8 1 : Bouf­ niego (1948: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) , fes d u N o r d , Paryż), adaptacja hinduskiego eposu M a - Wesele Figara Wolfganga Amadeusza M o z a r t a i Salome habharata, Dali z udziałem aktorów w i e l u narodowości i k u l t u r (1985: Bouffes d u N o r d , Paryż; premiera na Miarka festiwalu w A w i n i o n i e , w kamieniołomie Boulbon) - za miarkę Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem (1950: pokazywaną na czterech k o n t y n e n t a c h Opowieść Mahabharatę wielu krytyków uznało za „najlepszy spektakl dekady", (1951: a po tournée po U S A , Japonii i A u s t r a l i i pisano na­ Phoenix Theatte, Londyn), Faust Charles'a G o u n o d a wet, (1953: Metropolitan Opera, N o w y Jork), Titus Andro- że jest to „teatralne osiągnięcie stulecia" - Burza Shakespeare'a (1990: Bouffes d u N o r d , Paryż; nicus Shakespeare'a, z Laurencem O l i v i e r e m i V i v i e n premiera Leigh (1955: Shakespeare M e m o r i a l T h é â t r e , Strat­ ford), Hamlet Shakespeare'a, z Paulem (Konferen­ N o r d , Paryż; premiera w r a m a c h trzydziestego trzecie­ nych i operowych. Wymienię jedynie najbardziej zna­ Zimowa Shakespeare'a, z Johnem Giełgudem des Oiseaux Fariduddina M o h a m m a d a A t t a r a (1979: Bouffes d u serował blisko dziewięćdziesiąt spektakli dramatycz­ Shakespeare Memorial Théâtre, S t r a t f o r d ) , Shakespeare'a (1978: Bouffes d u N o r d , Paryż), La Conférence skim Torch Théâtre, a już trzy lata później został ob­ (1949: Royal Opera House, C o v e n t G a r d e n ) , Shakespe­ w Paryżu), Ikowie według antropologicznego s t u d i u m kilkunastu przedstawień, które weszły do h i s t o r i i świa­ Richarda Straussa, z dekoracjami Salvadora Tymon Ateńczyk are'a (1974: pierwszy spektakl w Bouffes d u N o r d z najwybitniejszych reżyserów, twórcę przynajmniej Modesta Musorgskiego i Cyganeria ( 1 9 7 1 : Persepolis, I r a n , pre­ w Zurychu), Tragedia Hamleta według Shakespeare'a (2000 wersja angielska, 2002 wersja Scofieldem francuska; Bouffes d u N o r d , Paryż). (1955: Phoenix Théâtre, Londyn), Burza Shakespeare'a, 15 �Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y TEATR PETERA BROOKA Znaczną część d o r o b k u twórczego Petera Brooka n y m przez niego i p r o w a d z o n y m p o d jego k i e r u n k i e m stanowią inscenizacje dramatów Williama Shakespeare'a. Międzynarodowym Ośrodku Poszukiwań Teatralnych Jako reżyser stale do n i c h wraca, przeważnie zresztą (CIRT) polemizując z własnymi ujęciami sprzed lat; w rezulta­ w Międzynarodowy O ś r o d e k Twórczości cie t a k i c h a u t o p o l e m i k powstają swoiste r e p l i k i i wa­ ( C I C T ) . W pierwszych trzech latach zrealizował tutaj w Paryżu, przekształconym w roku 1974 Teatralnej rianty, artystyczne odpowiedzi n a własne wyzwania trzy projekty mające na celu badanie w praktyce gra­ twórcze. Tak było na przykład z Hamletem, nic t e a t r u oraz poszukiwanie nowej publiczności te­ B r o o k mierzył się trzykrotnie: w 1955 z którym (spektakl o d ­ atralnej. W sierpniu 1971 r o k u w Persepolis w Iranie, niósł wtedy o g r o m n y sukces podczas gościnnych w y ­ w r a m a c h piątego Międzynarodowego Festiwalu Sztu­ stępów w M o s k w i e ) , w 1995, gdy zrealizował esej te­ k i w Szirazie, odbyła się premiera przedstawienia O r - atralny Kto idzie na m o t y w a c h Hamleta i tekstów re­ ghast, zrealizowanego przy współpracy Teda Hughesa, formatorów t e a t r u X X w i e k u , oraz na przełomie X X A r b y Ovanessiana, Geoffreya Reevesa i A n d r e i a Ser- i X X I w i e k u , kiedy wyreżyserował Tragedię bana w całkowicie sztucznym języku - było to prak­ Hamleta. Funkcję swoistych replik i a u t o p o l e m i k artystycznych tyczne sprawdzenie, na ile możliwa jest k o m u n i k a c j a pełnią również f i l m y zrealizowane na podstawie wła­ między ludźmi poza słowami. N a przełomie lat 1972 snych spektakli. Przede wszystkim jednak z t e a t r u elż- i 1973 bietańskiego sięczną podróż antropologiczno-teatralną do A f r y k i , wyrosła zasadnicza koncepcja teatru, której artysta pozostał wierny przez całe życie. przez Algierię, Niger, Nigerię, D a h o m e j i M a l i . Jest ona zgodnie uznawana za jedną z najsłynniejszych po­ Jako reżyser B r o o k współpracował, często wielo­ dróży artystycznych X X w i e k u . Z początkiem czerwca k r o t n i e , z największymi gwiazdami a k t o r s k i m i , t a k i m i 1973 r o k u zespół wyruszył do U S A , gdzie w ciągu czte­ j a k : Glenda Jackson (rola K a r o l i n y Corday w spekta­ k l u Marat/Sade r e c h miesięcy w K a l i f o r n i i , stanowiła początek jej wielkiej karie­ cji ptaków. rence Olivier, Paul Scofield, Irène W o r t h . Konferen­ Po zaadaptowaniu opuszczonego b u d y n k u Bouffes d u N o r d w Paryżu B r o o k realizuje w n i m ko­ Peter Brook jest również wysoko c e n i o n y m reżyse­ lejne r e m f i l m o w y m . Spośród najbardziej znanych jego f i l ­ przedstawienia w międzynarodowej, a wraz z upływem lat również coraz bardziej międzykulturo­ żebracza wej obsadzie, przekształcając zarazem Ośrodek Poszu­ według Johna Gaya, z Laurence'em O l i v i e r e m (1952), kiwań w Ośrodek Twórczości. telewizyjna wersja Króla Leara, zrealizowana w N o w y m Jorku we współpracy z O r s o n e m Wellesem K o l o r a d o , Minnesocie i N o w y m Jorku odbywały się próby i pokazy r y ) , Jeanne M o r e a u , V i v i e n Leigh, J o h n Giełgud, L a u ­ mów przypomnę następujące tytuły: Opera odbywa ze s w o i m zespołem słynną d w u m i e ­ (1953), Peter B r o o k jest a u t o r e m ważnych książek i artyku­ Moderato cantabile według Marguerite Duras (1960), łów, niektóre spośród n i c h należą do klasyki dwudzie­ much według W i l l i a m a G o l d i n g a (1963), M a ­ stowiecznej myśli teatralnej, a nawet więcej - bo do Władca rat/Sade (1967), Król Lear markable Men (Spotkania (1971), Meetings z wybitnymi ludźmi) with Re- podstawowej edukacji humanistycznej. Z książek wy­ według mienię: najbardziej znaną The Empt;y Space 1968 (pol­ książki Georgija Iwanowicza Gurdżijewa (1979), Trage­ ski przekład: Pusta przestrzeń dia Carmen w trzech różnych wersjach (1983), filmowa 1981), i telewizyjna wersja Mahabharaty 1946-1987, (1989 premiera na fe­ stiwalu w W e n e c j i ) , Tragedia Hamleta (2002). Niektó­ The Shifting 1987 Point: Film, (polskie w y d a n i e : Ruchomy Teatr, film, opera 1946-1987, re z tych filmów to ekranizacje powieści, i n n e zostały 1977, wydanie drugie Theatre, Opera punkt: 2004), There Are No Se- crets 1993 - w Stanach Zjednoczonych książka ta n o ­ nakręcone na podstawie spektakli teatralnych, prze­ siła tytuł The Open Door (polski przekład: Nie ma se­ kraczając jednak konwencję d o k u m e n t u funkcjonują kretów Recollections 1998 j a k o dzieła niezależne i samodzielne. („Wstęgi czasu. W y z n a n i a " ) , Avec Shakespeare 1998, 1996), Threads of Evoking Shakespeare N a swojej drodze artystycznej Peter B r o o k był też Time. 1998 i Between Two Silences 1999. a u t o r e m i współautotem scenariuszy f i l m o w y c h i tele­ Jego książki i dziesiątki artykułów zostały przetłuma­ wizyjnych, projektował scenografie i komponował m u ­ czone na liczne języki. zykę do przedstawień, recenzował inscenizacje baleto­ Bibliografia prac dotyczących dokonań twórczych we, a w k i l k u f i l m a c h zdarzyło m u się występować ja­ Petera Brooka liczy już k i l k a tysięcy pozycji w w i e l u ję­ k o aktor. zykach. Znajdują się wśród n i c h monografie analizują­ Poznał osobiście w i e l u spośród najwybitniejszych ce całokształt jego twórczości, a także książki w cało­ artystów teatru X X w i e k u , t a k i c h jak między i n n y m i : ści poświęcone w y b r a n y m p r o j e k t o m artystycznym G o r d o n Craig, B e r t o l t Brecht, Jean-Louis Barrault, i spektaklom. Zebrane wypełniają one wcale pokaźną Roger B l i n , Jane L i t t l e w o o d , Peter H a l l , Georgij T o w - bibliotekę. stonogow, Jerzy G r o t o w s k i , Joseph C h a i k i n , A n d r e i B r o o k jest laureatem f r a n c u s k i c h nagród: i m i e n i a Serban, M i c h e l Saint-Denis, Tadeusz K a n t o r . Z nie­ M o l i e r a , G r a n d Prix D o m i n i q u e (trzykrotnie) i Prix którymi z n i c h współpracował. d u Brigadier, polskiej - i m i e n i a Tadeusza K a n t o r a , Z początkiem listopada 1970 r o k u czterdziestopię­ amerykańskich: obie, E m m y ( d w u k r o t n i e ) oraz Tony c i o l e t n i Peter B r o o k rozpoczął działalność w założo­ (również d w u k r o t n i e ) , przyznawany przez krytyków 16 �Zbigniew Osiński • T R A N S K U L T U R O W Y T E A T R PETERA BROOKA teatralnych za najlepszy spektakl sezonu. W 1989 r o ­ w stylistyce t e a t r u Becketta. W sierpniu 1965 r o k u , n a ku w Taorminie we W ł o s z e c h otrzymuje doroczną Pre­ zaproszenie Brooka, przyjechał po raz pierwszy do mia Europa per i l Teatro. Podczas uroczystości w p r o ­ L o n d y n u Jerzy G r o t o w s k i - odbył się w t e d y pokaz f i l ­ wadzenie wygłaszał Jerzy G r o t o w s k i . W roku m u d o k u m e n t a l n e g o o Teatrze L a b o r a t o r i u m , zawie­ otrzymał nagrodę Cesarza Japonii P r e m i u m Imperiale, rającego fragmenty z ćwiczeń a k t o r s k i c h i spektaklu porównywaną z Nagrodą N o b l a w dziedzinie l i t e r a t u ­ Tragiczne dzieje doktora Fausta według M a r l o w e ' a , oraz 1997 ry. Przez królową Elżbietę I I został u h o n o r o w a n y orde­ spotkanie polskiego reżysera z zespołem rem C o m m a n d e r o f the B r i t i s h Empire, a przez prezy­ T h e a t r e . O d tego czasu datuje się początek przyjaźni denta Francji - Legią Honorową. U n i w e r s y t e t Rzym­ o b u twórców, która przerodziła się w j e d n ą z najwięk­ ski wyróżnił go d o k t o r a t e m honoris causa. szych przyjaźni artystycznych naszych czasów. Takie teksty Brooka, j a k : O Jerzym Grotowskim Związki Petera Brooka z Polską, z p o l s k i m i artysta­ Aldwych (pierwodruk m i są długie i mocne. Począwszy o d legendarnej wizy­ w 1965 r o k u w czasopiśmie „Flourish", trzy lata póź­ ty w czerwcu 1957 r o k u , kiedy to w r a m a c h europej­ niej t e n sam tekst ukazał się w charakterze przedmo­ skiego tournee odwiedził Warszawę z przedstawieniem wy do książki Grotowskiego Towards TttMS AndYonicus, w i e l o k r o t n i e gościł w naszym k r a j u . 1968) i Grotowski, sztuka jako a Poor Theatre, (pierwodruk wehikuł W 1964 r o k u w Teatrze N a r o d o w y m w Warszawie pre­ 1988, tekst włączony do jedynej o p u b l i k o w a n e j za ży­ zentował Króla Leara; w 1972 - w t y m samym teatrze cia Grotowskiego jego książki w języku p o l s k i m Teksty pokazano Sen nocy letniej w jego reżyserii; w 1975 Z lat 1965-1969. - Wybór, Wrocław 1990), czy wreszcie przyjął zaproszenie Grotowskiego i uczestniczył w p r o ­ poświęcony Tadeuszowi K a n t o r o w i tekst M o c wadzonym przez niego Uniwersytecie Poszukiwań Te­ (wystąpienie podczas międzynarodowego sympozjum twórcy atru Narodów we Wrocławiu, w 1990 - w Ośrodku w Paryżu w czerwcu 1989 r o k u Tadeusz Kantor. Badań Twórczości Jerzego Grotowskiego i Poszukiwań pisarz, człowiek Teatralno-Kulturowych we Wrocławiu odbył się pre­ publikacja 1990, polski przekład Oskara H e d e m a n n a teatru: jego wpływ pod koniec XX Malarz, wieku, (w sze­ ukazał się na łamach miesięcznika „Teatr" 1990, n r 7) ściogodzinnej wersji), w 1991 - w Ośrodku G r o t o w ­ - są o d dawna uznawane za teksty klasyczne. W ostat­ skiego we Wrocławiu dwa o t w a r t e spotkania, drugie n i m z n i c h B r o o k wyznał: mierowy w Polsce pokaz f i l m u Mahabharata z nich było promocją polskiego wydania książki Piotra Demianowicza Uspieńskiego Fragmenty nieznanego uczania. W poszukiwaniu cudownego „Dzięki K a n t o r o w i na­ (wydawnictwo Remarkable r i i . [...] dzieło i działalność K a n t o r a stanowi poszuki­ wanie nadzwyczajnej jakości. Jego dzieło ukazuje i n ­ w ramach Europejskiego Miesiąca Kultury, prezenta­ tensywność, odebranie N a g r o d y i m . Tade­ dzieło K a n t o r a jest t a k i m właśnie światłem". Iwanowicz W i znaczenie, j e d n y m z dwóch pracy n a d teatralną i filmową Mahabharata uczestniczyli dwaj polscy aktorzy, Ryszard organizatorów tej konferencji, a zarazem współredak­ Cieślak i A n d r z e j Seweryn. torem i tłumaczem okolicznościowego w y d a w n i c t w a Symbolicznego znaczenia nabiera fakt, że właśnie był doktor Grzegorz Ziółkowski z U n i w e r s y t e t u i m . w Bouffes d u N o r d G r o t o w s k i wygłosił swój wykład i n ­ Adama Mickiewicza; w 2002 - w czerwcu we W r o c ł a ­ wiu prezentacja przedstawienia La Costume zaangażowania l u d z k i m . W teatrze niektórzy świecą jak latarnie; całe towskiego we Wrocławiu uczestniczy w międzynaro­ Gurdżjjeu; - oddziaływanie żarliwość, jakość jego i moc jego i n t e l e k t u . Jego dzieło jest czymś głęboko usza Kantora; w listopadzie 2001 - w Ośrodku G r o ­ dowej konferencji W stronę esencji. Georgij co dzieło go k o n t y n e n t u w tej c h w i l i , w tej długiej c h w i l i histo­ Men, w 1992 - spotkanie w Starym Teatrze w K r a k o w i e cja filmu Mahabharata, zrozumiałem jasno, K a n t o r a , tak dalece osobiste, wyraża cierpienie nasze­ Pusty Obłok, Warszawa 1991) oraz premierowe w Pol­ sce pokazy f i l m u Meetings with [...] oznacza czuć się Europejczykiem, ponieważ auguracyjny po objęciu katedry a n t r o p o l o g i i t e a t r u (Garnitur) w College de France. według opowiadania południowoafrykańskiego pisarza D o k o n a n i a Petera Brooka stanowią wielką inspira­ Cana Themby, a we wrześniu w Warszawie i Gdańsku cję i jeden z najważniejszych punktów odniesienia dla - Tragedii Hamleta według Shakespeare'a. twórców t e a t r a l n y c h drugiej połowy X X w i e k u . A r t y ­ Nie ulega wątpliwości, że to właśnie Peter B r o o k sta wciąż a k t y w n i e współtworzy oblicze współczesnego w bardzo dużym stopniu przyczynił się do światowej t e a t r u . Przynajmniej o d pół w i e k u oddziałuje o n na sławy ttzech polskich twórców: Jana K o t t a , Jerzego światowy teatr i kulturę teatralną, stanowiąc w n i m Grotowskiego i Tadeusza Kantora. Okazał się o n rów­ jedną z najbardziej wyrazistych i najwybitniejszych po­ nież znakomitym interpretatorem i c h dzieł. Książka staci. Dzieje się tak za sprawą jego przedstawień, p u ­ Jana Kotta Shalcespeare Our Contemporary ukazała się b l i k a c j i , spotkań oraz warsztatów organizowanych dla w Anglii w 1964 roku, w przekładzie Bolesława Tabor- studentów i adeptów sztuki t e a t r u . W swoich spekta­ skiego - w załączonej do niej rozmowie tłumacza k l a c h „proponuje [ o n ] - według trafnego określenia z Brookiem angielski reżyser sporo mówi o n o w a t o r ­ jego polskiego monografisty - poetykę prostoty i kla­ skich koncepcjach Kotta; wykorzystał je zwłaszcza rowności, stanowiącą wyraz tęsknoty za d o c i e r a n i e m - którego wystawił tak w życiu, jak i w sztuce - do esencji zjawisk i i c h w słynnej inscenizacji Króla Leara, 17 �Zbigniew Osiński • TRANSKULTUROWY TEATR PETERA BROOKA znaczeń", ale ważną inspirację stanowią również gło­ nej i ważnych dzieł południowoafrykańskich. Z nie­ szone i p r a k t y k o w a n e przezeń idee. Przy t y m d l a w i e l u zwykłą konsekwencją ludzi B r o o k jest również, a nawet przede wszystkim, w t y m k i e r u n k u na swojej własnej drodze twórczej. i u p o r e m A r t y s t a postępuje w i e l k i m mędrcem współczesnej kultury, przewodni­ Bardzo gorąco p o p i e r a m wniosek Senatu Uniwer­ k i e m d u c h o w y m , mistrzem, w i e r n y m sobie i swej nie­ sytetu i m . A d a m a M i c k i e w i c z a o nadanie Peterowi powtarzalnej pasji. B r o o k o w i godności d o k t o r a honoris causa. Sama uro­ czystość, a także towarzyszące jej przedsięwzięcia (ta­ Peter B r o o k , dzieląc przekonanie o wtórności f o r m k u l t u r o w y c h wobec esencji człowieka i źródeł ludzkiej kie jak: publikacja tłumaczenia książki R Brooka The k o n d y c j i , stał się j e d n y m z prekursorów t e a t r u trans- Shifting Point, spotkanie z artystą) staną się z pewno­ k u l t u r o w e g o - zmierzającego do przekraczania granic ścią w i e l k i m świętem nie tylko poznańskiej Ahnae M a - k u l t u r o w y c h . T y m samym zwraca o n uwagę na k o ­ tńs i miasta Poznania, ale również polskiego teatru, nieczność prowadzenia dialogu i możliwość osiągnię­ polskiego środowiska naukowego i artystycznego, całej cia porozumienia przedstawicieli różnych k u l t u r . Efek­ k u l t u r a l n e j Polski. D o p r a w d y t r u d n o jest przecenić t e m takiego myślenia jest budowanie mostów między znaczenie tego wydarzenia. N i e ulega również wątpli­ W s c h o d e m i Z a c h o d e m oraz Z a c h o d e m i Południem, wości, że zostanie o n o zauważone i będzie się o n i m czemu służy między i n n y m i przybliżanie europejskim pamiętało poza naszym k r a j e m . i amerykańskim o d b i o r c o m skarbów k u l t u r y o r i e n t a l ­ Peter Brook podczas ceremonii wręczenia doktoratu honorowego, obok prof. Zbigniew Osiński (z prawej) i prof. Bogdan Walczak (z lewej). Fot. Maciej Hadrych 18 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b49ed2b1617524e88795b49ac4f612d7.jpg 3e70b0b183a5d0d09439ed4a21df6ee7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego Subject The topic of the resource Fotografie terenowe Zygmunta Kłodnickiego - kolekcja zawiera 1198 niepublikowanych zdjęć z badań terenowych (lata 1960-1987), syg. FNK (Archiwum PAE w Cieszynie). zobacz także: https://paenew.us.edu.pl Still Image A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource W zagrodzie góralskiej / Kolekcja fotografii Zygmunta Kłodnickiego - Murzasichle (woj. małopolskie) Subject The topic of the resource budownictwo wiejskie ; budynek mieszkalny ; Podhale Description An account of the resource fotografia przedstawia fragment budynku mieszkalnego na Budzowym Wierchu; widać także kilka osób i sanie wyjazdowe Creator An entity primarily responsible for making the resource Zygmunt Kłodnicki Source A related resource from which the described resource is derived Archiwum Polskiego Atlasu Etnograficznego w Cieszynie (depozyt Zygmunta Kłodnickiego) Publisher An entity responsible for making the resource available Uniwersytet Śląski w Katowicach Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa z twórcą (umowa licencyjna) Relation A related resource kolekcja fotografii terenowych Polskiego Atlasu Etnograficznego (Archiwum PAE w Cieszynie) Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource image/jpeg Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource fotografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context PAE_FNK_25.38.XIII_L.3.3.5_01 budownictwo wiejskie budynek mieszkalny Murzasichle okolice Nowego Targu https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e1964c19e8988fa3bdcb385defd08fdc.pdf f3bdd6d1b0a7ea974fad01fba0e1a68c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1410 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1303 Title A name given to the resource Walory estetyczne najblizszego otoczenia postrzegane przez współczesnych mieszkańców wsi łowickiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1991 t.35 z.2, s.103-118 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnogrfia Polska", t. X X X V : 1991, z. 2 P L ISSN 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA W A L O R Y E S T E T Y C Z N E NAJBLIŻSZEGO O T O C Z E N I A P O S T R Z E G A N E P R Z E Z WSPÓŁCZESNYCH MIESZKAŃCÓW WSI ŁOWICKIEJ Ostatnie moje zainteresowania z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą k o n c e n t r o w a ł y się w o k ó ł zagadnienia jej w s p ó ł c z e s n e g o rozwoju w ramach d w ó c h nurtów, które o k r e ś l i ł a m j a k o s z t u k ę z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą i n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Analiza percepcji obu tych sztuk przez różne ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e stymulo­ wała pytania d o t y c z ą c e w r a ż l i w o ś c i estetycznej w s p ó ł c z e s n y c h o d b i o r c ó w . Prezentowany m a t e r i a ł ma za zadanie rzucenie światła na j e d n ą ze stron tego szerokiego zagadnienia - upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi nie z w i ą z a ­ nych b e z p o ś r e d n i o z d z i a ł a l n o ś c i ą twórczą. W polskiej literaturze etnograficznej publikowane j u ż były w y n i k i b a d a ń na temat w r a ż l i w o ś c i artystycznej o s ó b o k r e ś l a n y c h mianem t w ó r c ó w l u d o w y c h . Zawarte zostały one m . i n . w pracy G ł a d y s z a (1938), O l ę d z k i e g o (1971), licz­ nych a r t y k u ł a c h zamieszczanych na ł a m a c h „Polskiej Sztuki L u d o w e j " oraz ostatnio Dzierzgwy (1981). Jak dotąd jednak, przedmiotem analiz naukowych nie były odczucia (postawy) estetyczne „ z w y k ł y c h " , tzn. nie z w i ą z a n y c h z żad­ n ą t w ó r c z o ś c i ą m i e s z k a ń c ó w w s i . Z tych przyczyn publikacja ta jest p i e r w s z ą p r ó b ą tego typu. R ó ż n i j ą też od wspomnianych o p r a c o w a ń skoncentrowanych na stosunku do przyrody i wybranych dzieł artystycznych z w r ó c e n i e g ł ó w n e j uwagi na otoczenie stworzone przez c z ł o w i e k a . M a t e r i a ł s t a n o w i ą c y p o d s t a w ę interpretacji z o s t a ł zebrany w trakcie b a d a ń terenowych prowadzonych pod koniec 1987 r. we wsi Walewice i Z ł a k ó w Borowy p o ł o ż o n y c h na obszarze etnograficznego regionu ł o w i c k i e g o , słyną­ cego do dziś z ż y w y c h o ś r o d k ó w sztuki ludowej oraz aktywnych organizacji i instytucji d z i a ł a j ą c y c h na t y m polu. W doborze i n f o r m a t o r ó w k i e r o w a ł a m się z a s a d ą zachowania r ó w n y c h pro­ porcji l i c z b o w y c h m i ę d z y ich wiekiem i płcią. Inaczej, b a d a ł a m tę s a m ą liczbę przedstawicieli m ł o d e g o (17-30 lat), ś r e d n i e g o (30-50 lat) i starszego (ponad 50 lat) pokolenia, a w ich o b r ę b i e tę s a m ą liczbę kobiet i m ę ż c z y z n . W tym miejscu należy z a z n a c z y ć , ż e w y k s z t a ł c e n i e m ł o d e g o pokolenia i n f o r m a t o r ó w było znacznie w y ż s z e od r o c z n i k ó w starszych i k s z t a ł t o w a ł o się na poziomie u k o ń c z o n e j s z k o ł y zawodowej lub średniej ( r ó ż n e g o typu); w p o z o s t a ł y c h grupach b y ł o ono natomiast na poziomie zakresu szkoły podstawowej, w ś r ó d o s ó b najstarszych często n i e p e ł n e j . Na w s t ę p i e b a d a ń z a k ł a d a ł a m , ż e w s p ó ł c z e s n e postawy estetyczne ludności wiejskiej, poza w r o d z o n ą w r a ż l i w o ś c i ą artystyczną, są k s z t a ł t o w a n e przez najbliższe otoczenie, wychowanie ( w y k s z t a ł c e n i e ) , o b o w i ą z u j ą c e w grupie normy e t c , które to czynniki s t y m u l u j ą rozwój u p o d o b a ń i n a w y k ó w estetycz- �104 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A nych, a t a k ż e m a j ą w p ł y w na o d b i ó r sztuki ludowej. Postawy te b a d a ł a m w odniesieniu do szeroko pojętego świata przyrody ( m i n . krajobrazu, roślin, z w i e r z ą t , ludzi) oraz ś r o d o w i s k a kulturowego, stworzonego przez c z ł o w i e k a (m.in. domu, zagrody, miasta, w s p ó ł c z e s n e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, tradycyj­ nej sztuki ludowej, kościoła, z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w ) . Analizy przedstawione w t e k ś c i e o g r a n i c z a j ą s i ę do drugiej grupy z a g a d n i e ń . W pracy stosuję wymiennie pojęcia „ p o s t a w a " i „ u p o d o b a n i e estetyczne". M i m o pewnej r ó ż n i c y semantycznej zawartej w k a ż d y m z nich służą mi one do określenia stosunku wobec p r z e d m i o t ó w oraz otaczającej r z e c z y w i s t o ś c i , która dostarcza najwięcej d o z n a ń natury estetycznej. Stosunek ten jest w y r a ż a n y w s ą d a c h i opiniach, których z e s p ó ł składa s i ę na poglądy estetyczne określa­ j ą c e p o s t a w ę c h a r a k t e r y z o w a n ą przez w y b ó r i akcentowanie cech o d g r y w a j ą ­ cych w percepcji p r z e d m i o t ó w i zjawisk rolę najważniejszą. Stanowisko takie jest zgodne z p r o p o n o w a n ą przez Nowaka (1973, s. 23) definicją postawy: „ P o s t a w ą pewnego c z ł o w i e k a wobec pewnego przedmiotu jest o g ó ł w z g l ę d n i e tr\ .dych dyspozycji do oceniania tego przedmiotu i emocjonalnego nań reago­ wania oraz ewentualnie t o w a r z y s z ą c y c h tym e m o c j o n a l n o - o c e n i a j ą c y m dyspo­ zycjom w z g l ę d n i e trwałych p r z e k o n a ń o naturze i w ł a ś c i w o ś c i a c h tego przed­ miotu i w z g l ę d n i e trwałych dyspozycji do zachowania się wobec tego przed­ miotu". Jak pisałam, nic b ę d ę p r e z e n t o w a ć w y n i k ó w analiz, d o t y c z ą c y c h w s p ó ł c z e s ­ nych u p o d o b a ń estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi wobec zjawisk świata natury. Uzasadniona wydaje się jednak krótka charakterystyka niektórych z nich. Ocena piękna krajobrazu przyrodniczego przez wszystkich i n f o r m a t o r ó w była ś c i ś l e u z a l e ż n i o n a od tego co znane, bliskie, widoczne a tym samym bezpieczne. Stąd leż za najpiękniejsze u w a ż a n o w ł a s n e otoczenie, nizinne pola, lasy, rzeki. W innych krajobrazach np. g ó r s k i m czy morskim o g l ą d a n y c h pod­ czas w y j a z d ó w dostrzegano ich urok, ale r ó w n o c z e ś n i e w y w o ł y w a ł y one uczu­ cia niepokoju, a nawet lęku przed nieznanym ("nie wiadomo, gdzie c z ł o w i e k jest, ani gdzie się k o ń c z y [...) morze, jeziora s ą p i ę k n e , ale ja się ich boję"). Podobne reakcje p o w o d o w a ł y zapuszczone zarośla, z a r o ś n i ę t e stawy i rzeki o m ę t n e j , mulistej wodzie, którym odmawiano jakiegokolwiek piękna. Drzewa i krzewy oceniano w y ł ą c z n i e od strony estetycznej o d w o ł u j ą c s i ę do ich w y s o k o ś c i , barwy, z d o b n o ś c i ("chociaż owocowe s ą p o ż y t e c z n e " ) , a ziemie (gleby)- utylitarnej (gospodarczej). Zgodnie z czym „ b r z y d k i e s ą piaski i glina, bo nieurodzajne [...] najładniejsza jest ziemia czarna, ale sucha jak puch, bo jest urodzajna i łatwa do uprawy [...] bo z tego s i ę żyje, z tego jest chleb". Ptaki leśne i żyjące na swobodzie oceniano przede wszystkim pod kątem estetyki upierzenia (bażanty, w i l g i , gile, sowy) i dodatkowo w a l o r ó w g ł o s o ­ wych (słowiki, skowronki). S z c z e g ó l n e miejsce wśród tych opinii z a j m o w a ł y wypowiedzi o bocianach, zwiastunach wiosny i j a s k ó ł k a c h . Sądy o urodzie z w i e r z ą t leśnych opierały się na uwypukleniu takich cech jak: z w i n n o ś ć , gracja w poruszaniu się, sylwetka, kolor futerka lub sierści, czyli cechy o charakterze wybitnie estetycznym. Przy określaniu brzydoty z w i e r z ę ­ cia n a s t ę p o w a ł o ł ą c z e n i e spojrzenia utylitarnego z g r o ź n y m , a tym samym �WALORY ESTETYCZNO 105 nieestetycznym w y g l ą d e m oraz uczuciem strachu przed w y r z ą d z e n i e m krzyw­ dy c z ł o w i e k o w i . Na negatywnych ocenach estetycznych z w i e r z ą t l e ś n y c h , p t a k ó w i o w a d ó w z a w a ż y ł y przede wszystkim opinie o ich s z k o d l i w o ś c i , co dobrze c h a r a k t e r y z u j ą w y p o w i e d z i : „ b r z y d k i e to wszystkie szkodniki: dzik, w i l k , stonka i inne robaki [...] j a k c o ś niedobre dla c z ł o w i e k a , to nie m o ż e b y ć dla niego ł a d n e [...] a gdzie by tam c z ł o w i e k patrzył, j a k i to ma kolor, czy ładny czy nic [...] to w y t ę p i ć trzeba". Za nieestetyczne u w a ż a n o też te stworzenia, k t ó r y c h w y g l ą d wzbudza o d r a z ę np. pająki. N a j p i ę k n i e j s z y m z w i e r z ę c i e m d o m o w y m w e d ł u g wszystkich badanych jest koń. N a l e ż y d o d a ć , ż e na s ą d y te w p ł y w miała znajdująca s i ę w s ą s i e d z t w i e stadnina koni w y ś c i g o w y c h . Obserwacja tych zwierząt, różnych w sylwetce od gospodarczych i nieprzydatnych do pracy w polu, dostarczała informatorom d o z n a ń czysto estetycznych, n i e s k a ż o n y c h stosunkiem utylitarnym. Ich urodę c z ę s t o konfrontowano z p i ę k n e m konia p o c i ą g o w e g o . Nawet najstarsi badani podkreślający walory zwierząt gospodarskich przyznawali, że konie sportowe s ą ładniejsze. „ K o n i c s ą różne, jak ma b y ć do roboty, to ładny b ę d z i e duży, ż e b y miał grube, mocne nogi i w ó z u c i ą g n ą ł | . . . | ale te co w majątku trzymają do w y ś c i g ó w s ą ładniejsze, lżejsze, bystrzejsze i c h o c i a ż z takiego konia w gospo­ darstwie p o ż y t k u by nie bylo [...] to j a k popatrzeć, to s ą ładniejsze". Wśród cech charakterystycznych p i ę k n e g o konia p o d k r e ś l a n o s z c z e g ó l n i e o g ó l n ą s y l w e t k ę , h a r m o n i j n ą b u d o w ę , lekkość, z w i n n o ś ć , umaszczenie, grzy­ wę, zadbanie. Preferowano zwierzęta ciemne ("gniade albo kasztanki, bo to j u ż c z ł o w i e k s i ę p r z y z w y c z a i ł , takich tu najwięcej mają i j u ż inny mu się wydaje nic taki ładny [...J biały to odpada, brzydki, bo anioła przypomina"), o bujnej grzywie, lśniącej sierści, s z c z u p ł e , o ładnym karku i podniesionej g ł o w i c . Jest rzeczą c h a r a k t e r y s t y c z n ą , że nawet najstasi m i e s z k a ń c y badanych wsi nic kierowali się w swych opiniach jedynie p r z y d a t n o ś c i ą i utylitarnymi cecha­ mi d o m o w y c h z w i e r z ą t i ptaków, lecz w w i ę k s z o ś c i podkreślali ich s y l w e t k ę , b u d o w ę nóg, umaszczenie, upierzenie i t d . Zwierzęta domowe z samej swej istoty trzymane s ą dla zaspokojenia potrzeb materialnych rodziny. Stąd też często wskazywano na optymalnie najkorzystniejsze cechy hodowanego inwe­ ntarza (np. dobre u m i ę ś n i e n i e , d u ż e wymiona krów, czy specjalnie korzystny w s p r z e d a ż y gatunek świń), j e d n o c z e ś n i e zaznaczono w ł a s n e upodobania este­ tyczne. Na przykład sądy o krowach p o d p o r z ą d k o w a n e wprawdzie kryteriom utylitarnym podkreślały, ż e „nie chodzi tylko o to, ż e d u ż o mleka daje, musi też m i e ć w y g l ą d [...] duża żeby była, dobrze u m i ę ś n i o n a , zgrabne nóżki, nie za d u ż e , nie za male, kształtne w y m i ę f...| kolor czarno-biały, który p r z e w a ż a tu na naszych terenach [...] krowa czysta, zadbana, r o g ó w ż e b y nie miała takich bardzo r o z w i n i ę t y c h , a ś r e d n i c " . Za brzydkie u w a ż a n o krowy czerwone (mimo, że ta rasa jest w y j ą t k o w o mleczna), lub białe, ociężale, posiadające d u ż e , n i e k s z t a ł t n e rogi, krzywe nogi. Świnia uznawana była natomiast w o g ó l e za paskudne stworzenie, „ n a j b r z y d s z e ze wszystkich hodowanych [...| j a k to w gnoju siedzi to j a k ma b y ć ł a d n e " , c h o c i a ż c h ó w tych zwierząt przynosił n a j w i ę k s z e dochody w gospodarstwie. Jeszcze „świnia d o ś ć długa z zaznaczo­ nymi szynkami, z krótkim ryjkiem, uszy klapiaste opuszczone na oczy [...] c z a r n o - b i a ł a , ogon j a k ma z a k r ę c o n y to taka ma przyjemniejszy wygląd j a k się �106 MIROSŁAWA DROZD-PIASŁCKA patrzy [...] ale j u ż najbrzydsza to z d ł u g i m ryjem i z d ł u g ą s i e r ś c i ą [...J laka niespokojna, co d u ż o krzyczy". Wśród wypowiedzi d o t y c z ą c y c h z w i e r z ą t były też opinie, że „miłe dla oka", „ p i ę k n e " , „ p r z y j e m n i e jak p o p a t r z e ć " s ą wszystkie nowo narodzone zwierzaki. Ideałem urody żeńskiej dla i n f o r m a t o r ó w obojga pici do 50-tcgo roku życia była kobieta o ładnej sylwetce „szczupła i wysportowana, bo figura jest naj­ w a ż n i e j s z a " , nie za wysoka. Powinna m i e ć czarne lub blond włosy, ale nie farbowane, o długości j a k ą dyktuje moda ("jeśli modne są włosy d ł u g i e , p o w i n ­ na takie nosić, jeśli krótkie, powinna o b c i ą ć " ) . Oczy przede wszystkim „niebie­ skie - jasne, bo lo takie bystrzejsze". Ten w y m ó g stawiali wszyscy badani n i e z a l e ż n i e od koloru w ł o s ó w „ideału". D ł u g i e czarne rzęsy i ś n i a d a cera oraz „ g u s t o w n y " modny ubiór uzupełniały p o ż ą d a n y obraz sylwetki kobiecej. Informatorzy najstarsi b y l i zgodni z poprzednimi co do szczupłej sylwetki kobiecej: „ g r u b a to nie, więcej takie chudsze [...] no bo taka tłusta, to tak s i ę zdaje nie ma w y g l ą d u , bo ten bebech tam taki [...J a jak jest taka r ó w n a to milsza jest". R ó w n i e ż preferowali niebieskie, jasne, ż y w e oczy, ale „tylko blond włosy, zaplecione w długi warkocz", który ich zdaniem s z c z e g ó l n i e ładnie się prezen­ tuje oraz „ r u m i a n e p o l i c z k i " (symptom zdrowia). Wskazywali też na pozaestetyczne walory, takie j a k : podejście do drugiego c z ł o w i e k a , d o b r o ć , u ś m i e c h . U w a ż a l i , ż e strój niewiele p o m o ż e „jak dziewczyna u r o d ą nie grzeszy". M ę ż ­ c z y ź n i wspominali, że „ d a w n i e j , gdy panienki w strojach chodziły, lo taka panienka w y g l ą d a ł a jak kopa siana, tak jej te s p ó d n i c e sterczały, to było bardzo ł a d n e [...] ale kawalerowie ż a r t o w a l i , że te panny to p i ę k n e z tyłu, ale z przodu szkaradne... Bo j a k się odstroiły te rękawy z aksamitu z haftem miały, wełniaki kolorowe, to to pięknie w y g l ą d a ł o , ale j a k który w twarz spojrzał [ . . . ] " P i ę k n y m ę ż c z y z n a , w e d ł u g zgodnej opinii wszystkich informatorów, jest ś r e d n i e g o lub wysokiego wzrostu, dobrze zbudowany, wysportowany, ma ciem­ ne, najlepiej k r ę c o n e włosy, krótko obcięte, bez baków, uczesane starannie. Oczy jasne - niebieskie. M ę ż c z y z n a m o ż e nosić wąsy, jeśli są dobrze utrzyma­ ne, ale ładniej w y g l ą d a ogolony. Do tej ogólnej charakterystyki dodawano elegancki ubiór, czyste i wyprasowane koszule i spodnie, a najstarsi - d o b r o ć charakteru i „ g r z e c z n e zachowanie". Kobiety i m ę ż c z y ź n i u w a ż a n i za zdecydowanie brzydkich, lo ludzie „mali i grubi, którzy w y g l ą d u nie mają [...] piegowaci oraz rudzi [...] gruba baba i m a ł y m ę ż c z y z n a , a jeszcze j a k piegowaty i rudy to j u ż z u p e ł n i e taki w y g l ą d u nie ma". R ó w n i e ż z b i e ż n e były opinie i n f o r m a t o r ó w d o t y c z ą c e urody dzieci. Ich zdaniem, wszystkie dzieci s ą ładne, j a k zdrowe, „ r u m i a n e " , „ ż y w e " , w e s o ł e , u ś m i e c h n i ę t e , zadbane i czysto ubrane. C h a r a k t e r y z u j ą c upodobania estetyczne m i e s z k a ń c ó w wsi d o t y c z ą c e naj­ b l i ż s z e g o otoczenia należy z a z n a c z y ć , iż w i e ś ł o w i c k a jest stosunkowo z a m o ż ­ na w p o r ó w n a n i u z innymi regionami kraju. W c z e ś n i e j też jej m i e s z k a ń c y osiągnęli w y ż s z y poziom n o w o c z e s n o ś c i w zakresie umaszynowienia gospo­ darki, architektury z a b u d o w a ń i w y p o s a ż e n i a d o m ó w w różne usprawnienia techniczne (np. łazienki) oraz sprzęty domowego użytku (pralki, l o d ó w k i , telewizory) z m n i e j s z a j ą c e uciążliwości pracy i życia na wsi. Jak s ą d z ę , w ł a ś n i e te przyczyny z a d e c y d o w a ł y o tym, ż e przykłada s i ę tu stosunkowo d u ż ą w a g ę �WALORY E S T E T Y C Z N E 107 do estetycznych w a l o r ó w najbliższego otoczenia. Stąd też w wypowiedziach powszechnie p o d k r e ś l a n o , ż e : „ w e wsi jest d u ż o ł a d n y c h d o m ó w [...] s ą ł a d n e budynki, nie s t ł o c z o n e , kontakt z p r z y r o d ą f..._J cisza, d u ż o drzew... porządek, kwiaty, o g r ó d k i [...] ładnie na naszej wsi jest"". Ta postawa estetyczna wobec miejsca zamieszkania rejestruje i zarazem negatywnie ocenia wszelkie o d s t ę ­ pstwa od tak u k s z t a ł t o w a n e g o wzoru. Dlatego też nieliczne przypadki gospo­ darstw zaniedbanych czy opuszczonych w y w o ł y w a ł y u wszystkich m i e s z k a ń ­ c ó w o c e n ę n e g a t y w n ą , przejawiającą się m.in. w takich stwierdzeniach jak: „pani w i d z i a ł a [...] nikt nic mieszka, ziemia sprzedana, nie m ó g ł b y tej ruiny ktoś r o z w ł ó c z y ć traktorem, przy samej drodze stoi i j a k to w y g l ą d a " ; „stare opuszczone domy stoją i niszczeją f...] m ó g ł b y lo ktoś r o z e b r a ć , a tak stoją przy drodze brudne, szyby wybite"; lub: „ b a r d z o m i się nie podobają porozwalane budynki, p o d w ó r k o p o r o ś n i ę t e pokrzywami, bo to j u ż w i d a ć laki upadek, taką ruinę". Ł a d n y dom, to murowany, piętrowy o spadzistym dachu, z sutereną, balko­ nem na piętrze i gankiem na parterze, cały otynkowany; „najładniejszy to laki, j a k w g ó r a c h , na wysokim podpiwniczeniu z kamieni i spadzistym dachu". O c z y w i ś c i e musi mieć „ w s z y s t k i e wygody", tak j a k w mieście (gaz, c i e p ł ą w o d ę ) . Co do specjalnych dekoracji b u d y n k ó w zdania były podzielone. Jedni preferowali ozdoby z tłuczonej ceramiki i lusterek, „które ładnie dekorują dom [...] balkony pomalowane w z w i e r z ą t k a , grzybki kolorowe [...] otynkowane na żółto i ozdobione w y m a l o w a n y m i gwiazdkami"; inni z kolei uważali te ozdoby za s z c z e g ó l n e brzydaclwo, „pejzaże i inne sceny malowane na balkonach [...] tak j a k u nas w j e d n y m domu palmy sobie namalowali - toż lo cudaclwo, takie s ą brzydkie", nie aprobowali też o z d ó b z tłuczonych szkiełek i porcelany, „ b o lo p o t ł u k ą byle co i na ś c i a n ę d a d z ą [...] o z d o b ą domu jest ogród, najlepiej z r ó ż a m i , ogrodzony siatką". Budynki drewniane tylko wtedy się podobaly jeśli były nowe; stare, z w ł a s z c z a zniszczone, kryte s t r z e c h ą u w a ż a n o za brzydkie. Ł a d n e budynki gospodarcze cechuje, w e d ł u g informatorów, g ł ó w n i e fun­ k c j o n a l n o ś ć , nowoczesny materiał, mechanizacja. „ Ł a d n e to nowoczesne, mu­ rowane, ceglane, pokryte b l a c h ą czy eternitem, ładniej się prezentują jeśli wszystko jest w i ę k s z e [...] Tutaj jeden przez drugiego stawia, im w i ę k s z y to ładniejszy [...] Tak to w y g l ą d a tutaj na wsi [...] całe obejście musi b y ć harmo­ nijnie zabudowane, wszystkie budynki dobrane o d p o w i e d n i ą wielkością, czy nawet m a t e r i a ł e m , no i ustawione, żeby p o d w ó r k o miało formę kwadratu czy prostokąta [...] budynki d u ż e , funkcjonalne, nowoczesne [...] pomieszczenia na maszyny [...] zmechanizowane, żeby w y c i ą g był nie ręcznie wszystko... dojarka [...] murowana stodoła z oborą, żeby nie nosić s ł o m y ze stodoły do obory przez c a ł e p o d w ó r k o [ . . . ] " . Najbrzydsze z kolei są zabudowania stare, drewniane, kryte s ł o m ą , „ n o bo to niewygodne i starodawne, bo to j u ż w y s z ł o z mody". D o d a t k o w ą o z d o b ą całej zagrody jest starannie utrzymany ogród, najlepiej z r ó ż a m i , krzewami ozdobnymi i ż y w o p ł o t e m , ogrodzony siatką, z żelazną, kutą b r a m ą . Postulowany i realizowany w z ó r idealnie ł a d n e g o pokoju stanowi w n ę t r z e u w a ż a n e za nowoczesne. Składają się na nic ściany pomalowane na niebiesko, jasnozielono lub cytrynowo w rzucik, najlepiej w srebrne gwaiazdki. Meble lo �108 MIROSŁAWA DR07.D-PIASŁCKA segment na całej ścianie „na wysoki p o ł y s k " , ciemny lub jasny z szybami, za k t ó r y m i powinny stać kryształy i porcelana, kilka foteli i k r z e s e ł przykryte fabrycznymi narzutami, stół z p l a s t i k o w ą s e r w e t ą w y c i n a n ą w a ż u r e k ("bo lo ł a d n e i praktyczne"), telewizor i radio ozdobione serwetkami, k r y s z t a ł o w y m i i porcelanowymi wazonikami z suszonymi lub plastikowymi kwiatkami, ta­ pczan i wersalka u p i ę k s z o n e k a p ą lub regionalną tkaniną ł o w i c k ą i wykonany­ mi s z y d e ł k i e m poduszkami. Firanki w oknach białe w kwiaty ze sztucznego tworzywa lub r ę c z n i e robione, na parapecie d u ż o k w i a t ó w . K w i a t y powinny stać też w pokoju (fikusy, palmy), a także w i s i e ć na ś c i a n a c h na specjalnych kratkach. Na ś c i a n a c h ponadto - obrazy religijne w złotych ramach,"ale nie za d u ż o , najlepiej z M a t k ą B o s k ą , Panem Jezusem i P a p i e ż e m , oraz w i d o k i - pej­ z a ż e , ale nie b i t w y " . M o g ą też być zdjęcia dzieci lub fotografie ś l u b n e . Na p o d ł o d z e dywan, gruby, włochaty, zielony. Kuchnia z kolei powinna być duża, tak „żeby m o ż n a było w niej j e ś ć " , z w ę g l o w ą lub g a z o w ą k u c h n i ą , l o d ó w k ą , bieżącą w o d ą , nowoczesnymi szaf­ kami i kredensami białymi lub pokrytymi laminatem. Podłoga z płytek PCV, „bo s ą praktyczne". Na ścianach makatki z napisami, haftowane w róże i inne kwiaty ręczniki. Firanki krótkie „od góry tylko i kwiatki na parapetach". T y l k o najstarsi informatorzy wspominali, ż e „dawniej jak byla inna moda i inny gust to na belkach były kodry (wycinanki M . D . - R ) , a na ścianach wycinanki, k w i a t k i z bibułki przy obrazach". Teraz, „lo się jednak j u ż nie podoba" . 3 Przy u r z ą d z a n i u w n ę t r z kobiety (dotąd jest to żeńska domena d z i a ł a l n o ś c i ) korzystały z r ó ż n y c h w z o r ó w . Jak same twierdziły: „i od s ą s i a d ó w , i z telewizji, z pism, k s i ą ż e k i własnej g ł o w y [...] Najczęściej urządza każda gospodyni po swojemu. Dawniej to się każda starała, ż e b y mieć piękniej, niż s ą s i a d k i . Teraz też co i raz d r o ż s z e rzeczy kupują [ . . . ] " . R ó w n i e ż „na wystawach, targach s ą prezentowane r ó ż n e urządzenia pokoi, ale tutaj to raczej sąsiad od sąsiada podpatruje [ . . . ] , ale najwięcej to z głowy, bo k a ż d y urządza p o d ł u g swojego pomysłu". W s p ó l n ą c e c h ą wszystkich wypowiedzi d o t y c z ą c y c h estetyki ubioru b y ł o p o d k r e ś l e n i e dopasowania zestawu barw oraz jego s c h l u d n o ś ć i c z y s t o ś ć . Kon­ trowersyjna była natomiast kwestia mody. Ocena estetyki ubioru codziennego przez i n f o r m a t o r ó w do 50-tego roku życia bardzo w y r a ź n i e u z a l e ż n i o n a była od o b o w i ą z u j ą c e j mody: „ K a ż d a dziewczyna i chłopak, n i e z a l e ż n i e od figury, powinni u b i e r a ć się modnie, w ó w c z a s to " w y g l ą d a się szykownie", ale r ó w n o ­ c z e ś n i e należy z w r a c a ć u w a g ę na „ z e s t a w i e n i a k o l o r ó w " , oraz nie c h o d z i ć w brudnych i wygniecionych rzeczach, k t ó r y m „brak estetyki". Starsi informa­ torzy podkreślali z a ś , ż e aby „ładnie i szykownie w y g l ą d a ć trzeba u b i e r a ć się swobodnie, to znaczy tak, ż e b y dobrze się c z u ć (...] Źle ubrany to ten, kto ma źle uszyte ubranie, bo czasem krawiec różnie zrobi i tu s i ę c i ą g n i e , g d z i e ś z n o w u za ciasne [...] lo wledy w y g l ą d a n i e ł a d n i e " . R ó w n i e ż w a ż n e jest, ż e b y u b i e r a ć się „ p o r z ą d n i e " , Izn. wszystko ma b y ć wyprane i wyprasowane. Nawet, „jak c o ś jest p o ł a t a n e , ale czyste w y g l ą d a dobrze. Buty powinny b y ć wypastowane, tak ż e b y świeciły się [...] i trzeba d o p a s o w a ć kolory wtedy w y g l ą d a się zawsze elegancko". N a d r z ę d n o ś ć mody akcentowana przez m ł o d e i ś r e d n i e pokolenie (obojga płci) nie była podzielana przez najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi. Z reguły �WALORY ESTETYCZNE 109 w ich opiniach modne ubrania oceniano jako nieestetyczne, c h o c i a ż to stano­ wisko nie w y w o ł y w a ł o j a k i c h ś o g ó l n y c h presji czy sankcji; przyjmowano j e jako w y k ł a d n i k innych, nowych c z a s ó w lub t ł u m a c z o n o przywilejem m ł o d o ś c i . O g ó l n i e m o ż n a s t w i e r d z i ć , że obecna moda w z b u d z a ł a entuzjazm i p o d o b a ł a się g ł ó w n i e m ł o d y m , . Starsi m i e s z k a ń c y potrzebowali więcej czasu, żeby o s w o i ć s i ę z r ó ż n y m i n o w o ś c i a m i . Na przykład ubrania d ż i n s o w e nic powodo­ w a ł y ich sprzeciwu, najmodniejszych d ż i n s ó w „ m a r m u r k o w y c h " natomiast nie aprobowano, c h o c i a ż d u ż o kosztowały. R ó w n i e ż odzież bardziej dopasowana była w e d ł u g nich ładniejsza niż „luźna, która ukrywa figurę". Stanowisko to z a r y s o w a ł o się w y r a ź n i e w wypowiedziach пр.: „Ja nic lubię tych portek | . . . ] tych w y c i r u c h ó w (z "marmurkowego" dżinsu - M . D.-R), brzydkie są, a teraz modne. Wnuczek mój kupił sobie takie portki, to p o w i e d z i a ł e m mu - Heniu, ty w t y m b ę d z i e s z c h o d z i ł [...]? Teraz modne takie, to oni kupują, a staremu toto się nie podoba, bo to takie dziadowskie wyciruchy", lub „ b r z y d k o w y g l ą d a , gdy dziewczyna s i ę k r ó t k o ubiera [...] powycinane wszystko, gołe plecy, g o ł e piersi [...] tu laki ogon w i s i , albo rozporek z tyłu do samego pasa. Po co loto, jakie to ubranie? [...] ładna jest tylko skromna sukienka, czysta i przyzwoita [...] wszy­ stko inne to n i e ł a d n e " . O g ó l n i e pozytywna ocena w ł a s n e g o ś r o d o w i s k a zamieszkania rzutowała na stosunek do estetycznych w a l o r ó w miasta . W mieście w i ę c „ b r z y d k i e s ą nowoczesne osiedla, tyle bloków, a każdy podobny jeden do drugiego [...] wysokie i cienkie, to się boję, że s i ę z a w a l ą [...] w s z ę d z i e d u ż o s a m o c h o d ó w , ludzi, ruch, hałas, brudno [...] brak zieleni, to takie szare, p r z y g n ę b i a j ą c e , c z ł o w i e k a strach ogarnia [...] Miasto jest brudne, ciasne, a ja lubię przestrzeń, świeże powietrze. Tutaj m o g ę wyjść na pole, popatrzeć na zieleń, drzewa, rośliny". 4 Opinie estetyczne o m i e ś c i e nic były jednostronnie negatywne. Wskazywa­ no na „ p i ę k n e miejskie budynki k o ś c i o ł ó w " , oraz. „parki wkomponowane w nowoczesne budownictwo |"...] bo p r z y p o m i n a j ą s p o k ó j , więcej w i e ś " . Pod­ obały s i ę też dzielnice w i l l o w e „mają ładne domy, ulice rozmaite, zadbane trawniki i klomby". Oceny te n a w i ą z y w a ł y w y r a ź n i e do wzoru estetycznego, j a k i starają się r e a l i z o w a ć we w ł a s n y m miejscu zamieszkania. Z innych walo­ rów miasta p o d k r e ś l a n o jego pozacsletycznc w ł a ś c i w o ś c i , a mianowicie „ d u ż o s k l e p ó w , w k t ó r y c h m o ż n a więcej kupić, liczne kina, teatry i dyskoteki ułatwia­ j ą c e ż y c i e " . J e d n o c z e ś n i e jednak we wszystkich wypowiedziach stwierdzano, ż e „tak j e c h a ć najeden dzień to mi się podoba, ale tylko najeden dzień, polem j u ż g ł o w a boli [...] lak żeby m i e s z k a ć slale, to nie | . . . | ja lubię spokojne ż y c i e w przyrodzie". Malarstwo w s p ó ł c z e s n e z reguły u w a ż a n o za brzydkie, „ b o nie wiadomo o co w nim chodzi. Na tych starych obrazach, to one c o ś p r z e d s t a w i a ł y [... | na obrazie powinno b y ć w i d a ć co to jest | . . . | jak jest widok, to w i d a ć , że to las, droga czy jezioro, a tu j a k c z ł o w i e k patrzy na obraz to musi w i e d z i e ć co jest przedstawione, bo j a k m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obraz jest ładny, j a k nie wiadomo co na n i m jest [...] ładny jest starannie wykonany, umiejętnie zrobiony i jak w i d o k jest ł a d n y " . Niezrozumienie i nieczytelność w s p ó ł c z e s n e j sztuki powo­ d o w a ł a , ż e podobne oceny d o t y c z y ł y rzeźby „ n o m o ż e z wyjątkiem niektórych �по MIROSŁAWA DRO'ZD-PIASECKA p o m n i k ó w " . T w ó r c z o ś ć ta oceniana była powszechnie j a k o brzydka i niepo­ trzebna, za ł a d n e natomiast uznawano r ó ż n e plastikowe przedmioty gospodar­ stwa domowego, ozdoby kobiece i kwiaty z tworzyw sztucznych, „bo są mod­ ne, wygodne, m a j ą r ó ż n e kształty i kolory [...] m o ż n a d o b r a ć , jakie się chce [...] s ą praktyczne". Tradycyjny strój łowicki (inaczej: k s i ę ż a k ó w ł o w i c k i c h lub k s i ę ż a c k i ) b y ł j e d n y m z najbardziej charakterystycznych w y t w o r ó w w y r ó ż n i a j ą c y c h tę g r u p ę e t n o g r a f i c z n ą w ś r ó d innych m i e s z k a ń c ó w centralnej Polski. S z c z e g ó l n i e boga­ ty, ozdobny i paradny p r z e c h o d z i ł od poł. X I X w. liczne p r z e o b r a ż e n i a . Obecnie noszony g ł ó w n i e na estradzie przez c z ł o n k ó w z e s p o ł ó w folklorystycznych, ale w czasie uroczystych świąt ( z w ł a s z c z a k o ś c i e l n y c h ) r ó w n i e ż przez m i e s z k a ń ­ c ó w w s i . Tylko niektóre stare kobiety jego elementy, z w ł a s z c z a w e ł n i a k i p r z y o d z i e w a j ą dotąd w dzień powszedni. Nie jest moim celem opisywanie czy analizowanie tego stroju, lecz jedynie z w r ó c e n i e uwagi na bardzo w y s o k ą o c e n ę jego w a l o r ó w estetycznych przez w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Prawdopodobnie r z e c z y w i ś c i e odczuwane uczucia estetyczne w z m a c n i a ł a jego s z c z e g ó l n a ranga w o b r ę b i e polskich strojów ludowych, jak r ó w n i e ż poczucie dumy z faktu, ż e jest tworem w ł a s n y m , samodzielnym, „ r e g i o n a l n y m " , a po­ dziwianym w kraju i za granicą. Stąd leż nie było tu opinii negatywnych, c h o c i a ż zwracano u w a g ę , ż e jest bardzo gruby, ciężki i niewygodny w nosze­ niu. Wypowiadano się o nim w ten s p o s ó b : „to najpiękniejszy strój polski [...] jest bogaty, wydaje się p r z y p o m i n a ć tęczę, bo jest tych p a s ó w tyle przy w e ł n i a ku [...] tych k w i a t k ó w [...] ma piękną k o l o r y s t y k ę , strojność {...] jest drogi [...] p i ę k n i e haftowany [...] to dzieło sztuki [ . . . ] . Najbardziej m i się podobają m a ł e dziewczynki w stroju ł o w i c k i m , tak jak na procesji w Ł o w i c z u , albo jak się kobieta w tańcu okręci szybko, to ta s p ó d n i c a wtedy tak p i ę k n i e staje [...] Jest piękny, bo kolorowy, w e s o ł e kolory ma [...] to piękna tradycja [...] Do Ł o w i c z a na B o ż e C i a ł o to i z zagranicy przyjeżdżają, ż e b y stroje o b e j r z e ć " . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , ż e walory estetyczne stroju p o d k r e ś l a n e s z c z e g ó l n i e doty­ c z ą jego kolorystyki, wyszukanego haftu i całości sylwetki, z w ł a s z c z a kobie­ cej, k t ó r ą tworzy. Za najładniejsze tkaniny ludowe u w a ż a n o pasiaki ł o w i c k i e : „najlepiej mają dobrane kolory i strojne były [...]te starsze były brzydsze, bo to inna była moda i k o l o r ó w nie miały dopasowanych, jeden pas szeroki, pięć w ą z i u t k i c h : czer­ wone, czarne, zielone [...] a późniejsze ładniejsze były [...] inne kolory, lepiej dobrane. Teraz te tkaniny, co robią w Cepelii, to nikt na wsi by takich nie u ż y w a ł a m ó w i ą , że to ludowe [...] Teraz to p o d o b a j ą się chodniki ze szmat jakie tkają kobiety, a najbardziej to dywany i w y k ł a d z i n y wszyscy by kładli". Jako s z c z e g ó l n i e p i ę k n y o k r e ś l a n o haft ł o w i c k i : „ z w ł a s z c z a na aksamitnych r ę k a w a c h i gorsetach, na poduszkach [...] te róże były haftowane p r z e p i ę k n i e , to wtedy największa ozdoba była, sama takie robiłam [...] Teraz natomiast ładniejsze w y d a j ą się fabryczne i nie trzeba się nad n i m i tyle n a p r a c o w a ć " . Wycinanki, jedna z najbardziej charakterystycznych (obok stroju, tkaniny i haftu) gałęzi tradycyjnej kultury ludowej ł o w i c k i e g o , uznana i doceniana szeroko w kraju i za granicą, w y z w a l a ł y nadal powszechne uczucia estetyczne, c h o c i a ż j a k dodawali „teraz to j u ż niemodne i w mieszkaniu w y g l ą d a j ą staro- �WALORY E S T E T Y C Z N E 111 ś w i e c k o , ale te w sklepach Cepelii to s ą takie strojne, kolorowe, p r z e d s t a w i a j ą sceny z życia, to s ą takie obrazy ż y w e [...] obrzędy, ś m i g u s - d y n g u s , koguty [...] s ą mistrzowsko i artystycznie wykonane [...] dawniej lo najładniejsze były na belkach w c h a ł u p a c h [...] naklejali j e na ś c i a n a c h i suficie [...] to piękne b y ł o [ . . . ] , a najpiękniejsza to kareta, dlatego bo to jedzie w cztery konie, panią m ł o d ą wiezie [...] a ta panna m ł o d a to nie taka j a k teraz f...] taki ma wianek". Tradycyjne meble wiejskie nie p o d o b a ł y s i ę m i e s z k a ń c o m n a j m ł o d s z e g o i ś r e d n i e g o pokolenia, którzy uważali j e za brzydkie i niewygodne. P i ę k n e w e d ł u g nich natomiast s ą ryzowane sprzęty, jakie były w majątku lub znajdują się w muzeach. Informatorzy najstarsi wspominali, że kiedyś p o d o b a ł y i m s i ę skrzynie malowane w kwiaty, k o ł o w r o t k i , które miały p i ę k n e ozdoby. „Teraz to one j u ż s i ę nic podobają, bo nawet j a k ktoś to jeszcze ma, to w bardzo z ł y m stanie i s ą na strychu [ . . . ] , a w ł a d n y m nowym domu trzeba t r z y m a ć meble nowoczesne, a nie stare graty [...] Ł a d n y jest tylko mebel w dobrym stanie". W e d ł u g nich ł a d n e leż były drewniane ozdoby d o m ó w , z w ł a s z c z a r z e ź b i o n e ganki, ale - j a k dodawali „teraz j u ż nikt takich rzeczy nie umie z r o b i ć i nie pasują one do murowanych d o m ó w " . O g ó l n i e nie podobały s i ę tradycyjne naczynia gliniane (dzbanki, m i s k i ) , „ d a w n i e j z takich j e d l i [...] teraz by nikt tego nie kupił, s ą takie s t a r o ś w i e c k i e [ . . . ] , dziadowskie". Za ładne u w a ż a n o natomiast wykonane m e t o d ą p r z e m y s ł o ­ w ą fajanse, p o r c e l a n ę , kryształy. „Takie kupowane w sklepach i na jarmarkach r ó ż n e figurki, zwierzaki, dzbanuszki s ą b ł y s z c z ą c e , ładnie w y g l ą d a j ą na meb­ lach i za s z y b ą w regałach [...] s ą eleganckie. Ł a d n e s ą leż figurki gipsowe i porcelanowe M a t k i Boskiej ustawiane w kapliczkach i na o ł t a r z y k a c h , bo w y g l ą d a j ą naturalnie". Negatywne oceny tradycyjnych p r z e d m i o t ó w ceramicz­ nych podkreślały, że wyroby gliniane są ciężkie, staroświeckie, „ d z i a d o w s k i e " i nie p r z e d s t a w i a j ą naturalistycznych postaci. Przeciwstawiano i m bardzo z ł o ­ cone i r z e ź b i o n e porcelanowe, fajansowe i gipsowe j a k o nowoczesne, eleganc­ kie, realistycznie u k s z t a ł t o w a n e , „ b o teraz ludziom inne rzeczy się p o d o b a j ą i takich g l i n i a k ó w nawet w Cepelii to s i ę nie kupuje". R z e ź b a ludowa w drewnie podobała s i ę tylko w kościele, „ b o naturalnie w y g l ą d a [...] j a k p o p a t r z e ć na anioła, to jest prawdziwy anioł, tak naturalnie w y g l ą d a [...] to wtedy jest prawdziwy kościół [...] w kapliczkach teraz nie ma drewnianych", tnne rzeźby z a r ó w n o sakralne j a k i świeckie ł a d n e s ą w y ł ą c z n i e wtedy, gdy s ą realistycznie, „ s t a r a n n i e wykonane", „ a r t y s t y c z n e " . Przy tym informatorzy m ł o d s i w o l e l i rzeźby nie polichromowane, starsi natomiast z re­ guły preferowali malowane „ładnie odmalowane [...] j a k króle odmalowane, to j a k prawdziwe króle, a j a k nie pomalowane, to c z ł o w i e k tego pod u w a g ę nie bierze". Najładniejsze jednak, w e d ł u g nich, były figury d u ż e , gipsowe, bardzo kolorowe. Obrazy religijne u m y k a ł y ocenie estetycznej z racji swoich n a d r z ę d n y c h funkcji religijnych i z w i ą z a n y c h z n i m i emocjami; są one z r e s z t ą zawsze po­ ś w i ę c o n e . Nie p o d o b a ł y s i ę z a ś w n ę t r z a , w k t ó r y c h było ich d u ż o , co n i e g d y ś s t a n o w i ł o aspirację gospodarzy. Jak zgodnie u w a ż a l i : „ P o w i n n a wisieć Matka Boska C z ę s t o c h o w s k a lub j a k a ś inna, Pan Jezus, Ojciec Święty (element świe­ cki - M . D - R ) , ale nie należy ich w i e s z a ć d u ż o w j e d n y m pokoju, g d y ż w y g l ą d a �112 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lo n i e ł a d n i e , s t a r o ś w i e c k o " . Obecnie leż nie zatyka się za n i m i k w i a t ó w i bibuł­ kowych ozdób. M o i informatorzy uczęszczali na n a b o ż e ń s t w a do r ó ż n y c h kościołów. Daje to m o ż l i w o ś ć odtworzenia syntetycznego wzoru „ i d e a l n i e " p i ę k n e g o obiektu sakralnego. Powinien b y ć on historyczny (tzn. bardzo stary, zabytkowy), o nie­ z w y k ł e j sylwecie „ m a ł o spotykanej", ale r ó w n o c z e ś n i e otynkowany, co powo­ d o w a ł o , ż e kościoły ceglane w stylu gotyku n a d w i ś l a ń s k i e g o u w a ż a n o za zaniedbane, c h o c i a ż ich architektura, a z w ł a s z c z a filary w z b u d z a ł y zachwyt. Budynki ich powinny b y ć przestronne, z licznymi ł a w k a m i (co s z c z e g ó l n i e podkreślali najstarsi informatorzy), tak żeby nie trzeba b y ł o siać na dworzu podczas mszy. W wystroju kościoła bardzo w a ż n e są witraże, które dają dodat­ kowe efekty świetlne i stwarzają odpowiedni nastrój oraz ż y r a n d o l e k r y s z t a ł o ­ we. G ł ó w n y ołtarz winien „ b ł y s z c z e ć " , b y ć s z c z e g ó l n i e bogaty, ozłocony, przyozdobiony figurami i obrazami, k t ó r y m legendy przypisują cudowne wła­ ś c i w o ś c i lub przynajmniej b y ć dziełem wielkiego, uznanego artysty. W koście­ le „ p o w i n n o b y ć d u ż o figur, o b r a z ó w , żeby c z ł o w i e k p o d z i w i a ł " i n a ś c i e n n y c h „ m a l o w i d e ł pokazujących sceny życia Chrystusa [...] aniołków""''. Dodatko­ w y m , u z u p e ł n i a j ą c y m elementem estetycznym tego idealnego wzoru jest oto­ czenie kościoła, „żeby b y ł o pięknie zadbane. D o o k o ł a w s z ę d z i e kwiaty, róże rosły. Na ś c i e ż k a c h też ż e b y były ł a w e c z k i [...] udekorowany był j a k w bajce" . 6 Wśród świąt k o ś c i e l n y c h , którym przypisywano s z c z e g ó l n e wartości i prze­ życia estetyczne, informatorzy do 50 roku życia zdecydowanie wysuwali na plan pierwszy odpusty. B y ć m o ż e dlatego, że uroczystości te w tutejszych parafiach o d b y w a j ą się latem i sama ich z e w n ę t r z n a oprawa jest d o ś ć urozmai­ cona; m ł o d e kobiety i m ę ż c z y ź n i m o g ą się w i ę c ubrać i „ p o k a z a ć " w najle­ pszych (najmodniejszych) ubraniach. Ich zdaniem, „odpust jest najładniejszy, bo jest bardzo d u ż o ludzi z innych parafii, wszyscy świątecznie ubrani i w ko­ ściele są dekoracje - ż y w e kwiaty, girlandy ze w s t ą ż e k , procesja | . . . | bo jest wtedy kolorowo, w e s o ł o [...] I stragany są, kramy z zabawkami, dzbanuszkami, figurkami". Starsi m i e s z k a ń c y łączyli z reguły swoje doznania estetyczne z religijnymi. Stąd w ich odczuciu najładniejszym świętem k o ś c i e l n y m jest B o ż e Ciało, „bo ludzi wtedy najwięcej [...] I wszyslko ustrojone kwiatami i w s t ą ż k a m i . K o ś c i ó ł ubrany kolorowo, procesja idzie z flagami (...) Do Ł o w i c z a to i z zagranicy wtedy przyjeżdżają (...] Procesja jest uroczysta, podoba m i się, ż e wledy wszyscy ubierają się w stroje ludowe [...] przy czterech ołtarzach stają [...] p i ę k n i e tak, wszyscy odświętnie ubrani | . . . | dziewczynki w strojach s y p i ą kwiatki [...] ksiądz Pana Jezusa niesie pod baldachimem". Inni podkreślali r ó w n o c z e ś n i e p i ę k n o Wielkanocy, „ b o Pan Jezus zmartwy­ c h w s t a ł " , w ó w c z a s też odbywa się procesja, kościół przybrany jest kolorowo, „ g r ó b s i ę stroi w kościele i stawia przy nim straż-adorację ( m ę ż c z y ź n i przebrani we w ł a s n e g o p o m y s ł u ubrania p r z y p o m i n a j ą c e mundury historyczne M.D-P.) [...] w k o c i o ł e k z a c z y n a j ą b i ć , to Zmartwychwstanie jest takie najweselsze". W jednostkowych wypowiedziach u w a ż a n o za najpiękniejsze B o ż e Narodze­ nie, „w kościele jesl ż ł ó b e k p r z y p o m i n a j ą c y Betlejem [...] są ś p i e w y i j a s e ł k a różne, to m i s i ę najbardziej podoba". �WALORY ESTETYCZNE 113 Ś w i ę t a doroczne ł ą c z ą s i ę bardzo silnie z k o ś c i e l n y m i . Pod w z g l ę d e m este­ tycznym oprawa, j a k ą s t w a r z a j ą uroczystości w kościele dominuje nad tą, którą m i e s z k a ń c y badanych wsi realizują we w ł a s n y m , d o m o w y m zakresie. Z tego też w z g l ę d u najbliższe otoczenie w czasie takich świąt różni s i ę od dnia zwy­ k ł e g o s z c z e g ó l n i e starannym ubraniem d o m o w n i k ó w , p o r z ą d k i e m w zagrodzie i izbach, które zdobi się zielenią, nakrywa łóżka odświętnymi kapami i narzu­ tami, a stoły w y j ą t k o w o dekoracyjnymi obrusami i serwetkami. Ś w i ę t e m , k t ó r e w y w o ł u j e stosunkowo d u ż o inwencji estetycznej jest B o ż e Narodzenie, z w ł a ­ szcza ubieranie choinki oraz przygotowywanie szopki i maszkar zapustnych. O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że obecnie różne święta doroczne w o b r ę b i e rodziny sprzyjają w y r a ż a n i u u p o d o b a ń estetycznych w dziedzinie zdobienia swego najbliższego otoczenia, ich g ł ó w n y sens natomiast, funkcje i odczucia d o t y c z ą przede wszystkim sfery pozaestetycznej, czyli nic dają się r o z p a t r y w a ć w kategoriach: brzydkie - ł a d n e . Niezależnie od wieku i płci mieszkańcy badanych wsi uważali, że najpiękniej­ szym o b r z ę d e m rodzinnym jest wesele. Uzasadniając len sąd estetyczny podkre­ ślali, że jest ono radosne i kolorowe, z muzyką i śpiewem. Odbywają się one obecnie w mieszkaniach, stodołach, dużych namiotach. Pomieszczenia te s ą spe­ cjalnie dekorowane „kiedyś przyczepiano na suficie gałęzie, a teraz różne inne ozdoby z kolorowej bibułki, wstążek". Na ścianach zawiesza się „piękne dekora­ cje, takie z wycinanek srebrnych i złotych, które pięknie błyszczą". Ubiera się też „pomieszczenie kwiatami, zielenią lub gałęziami, a w zimę choiną [...] tak żeby było wesoło, aby kolorowo było". Również stół weselny jest przystrojony kwiata­ mi i bibułkami, „a na nim dużo jedzenia i picia. Zaproszeni goście są odświętnie ubrani [...] Panna młoda ma piękną suknię [...] Jest dużo samochodów, a wśród nich specjalnie udekorowany jest ten, którym jedzie para młodych. W trakcie wesela za wyjątkowo piękny moment uważają informatorzy oczepiny, którym towarzyszy muzyka i śpiew, kiedy to "jak pięknie zaśpiewają to nie tylko młoda, ale i inne kobiety płaczą". Wesele, jako cały obrzęd na który składa się wicie różnych elementów kulturowych (m.in. społecznych, estetycznych, muzycznych, psychologicznych) tworzących specjalny scenariusz i atmosferę, jest szczególnie nasycone pierwiastkami estetycznymi. One też. w całej jego „ o p r a w i e " odgrywają j e d n ą z ważniejszych funkcji. Obecnie do wystroju zewnętrznego charakterysty­ cznego dla obrzędu weselnego zaczyna się coraz bardziej upodabniać uroczystość I Komunii Świętej dziecka. Na w s t ę p i e w s p o m n i a ł a m o badaniach w r a ż l i w o ś c i estetycznej kurpio­ wskich t w ó r c ó w ludowych na zjawiska natury, prowadzonych na początku lal s z e ś ć d z i e s i ą t y c h przez J. O l ę d z k i e g o . Wobec starszego pokolenia K u r p i ó w autor m . i n . stwierdza, iż „zasadzają się na odczuwaniu u r o k ó w tych wartości świata przyrody, które posiadają materialne lub s p o ł e c z n e uzasadnienie w by­ towaniu c h ł o p a w z g l ę d n i e też j a k i e ś racje w jego wierzeniach. U c z ł o w i e k a jest tym przede wszystkim przystosowanie do ciężkiej pracy i w j a k i e j ś mierze ł a t w o ś ć w s p ó ł ż y c i a grupowego; w przypadku konia - g ł ó w n i e z d o l n o ś c i pocią­ gowe, u bydła podobnie j a k u ryb, w pierwszym rzędzie s p o ż y w c z e zalety [ . . . ] " ( O l ę d z k i 1971, s. 201). Nieco dalej Olędzki podkreśla, że w r a ż l i w o ś ć tę cechują reakcje w y ł ą c z n i e przedmiotowe. „Tak np. określona barwa, kształt, struktura �114 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A lub o k r e ś l o n y układ tych j a k o ś c i nie s t a n o w i ą samoistnych podniet estetycz­ nych. K a ż d o r a z o w o w ich o c e n ę wkracza z n a j o m o ś ć kojarzących się z n i m i realnych w a r t o ś c i , najczęściej utylitarnych" (s. 202). Na podstawie analizy w y p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w m ł o d s z e j generacji stwierdza z a ś : „ w y n i k a niezbi­ cie, iż r e p r e z e n t u j ą oni bardziej rozwiniętą, g ł ę b s z ą i pełniejszą formę w r a ż l i ­ w o ś c i estetycznej. I c h reakcje na p i ę k n o przyrody s ą elastyczne, nie krępują ich w tej mierze co starszych utylitarność o b i e k t ó w i zjawisk ani uprzedzenia w y n i k a j ą c e z rozmaitych tradycyjnych wierzeniowo-obyczajowych postaw ś r o d o w i s k a wiejskiego" (s. 206). Odnotowane tu stwierdzenia s ą dla O l ę d z k i e g o k o ń c o w y m i w y n i k a m i do­ konanej analizy w r a ż l i w o ś c i estetycznej K u r p i ó w i autor nie rozwija ich sze­ rzej. W n i o s k i w y n i k a j ą c e z tych s p o s t r z e ż e ń natomiast j a k s ą d z ę s p r o w a d z a j ą się do potwierdzenia lego, ż e m ł o d s z a generacja w ogóle wykazuje ż y w s z e i pełniejsze reakcje estetyczne na uroki natury, co głosili w okresie m i ę d z y w o ­ j e n n y m M o s z y ń s k i i G ł a d y s z . W lakim rozumieniu w r a ż l i w o ś ć estetyczna by­ łaby c e c h ą m ł o d o ś c i , a p o s z c z e g ó l n e jednostki traciłyby j ą wraz z u p ł y w e m lat na rzecz w r a ż l i w o ś c i przedmiotowej czy utylitarnej. C z y l i inaczej, jest lo cecha onlologiczna gatunku ludzkiego, która dopiero pod w p ł y w e m o d d z i a ł y w a n i a w z o r ó w kultury (otoczenia) zostaje p o d p o r z ą d k o w a n a prymatowi ocen z w i ą ­ zanych z warunkami b y t o w y m i (utylitarnych) i s p o ł e c z n y c h , a zatem reakcjom przedmiotowym. R ó w n o c z e ś n i e z obserwacji O l ę d z k i e g o m o ż n a w n i o s k o w a ć , ż e w r a ż l i w o ś ć estetyczna m i e s z k a ń c ó w wsi uległa pod w p ł y w e m r ó ż n o r o d n y c h c z y n n i k ó w (o czym w innym miejscu) ciągłym p r z e o b r a ż e n i o m . P o t w i e r d z a j ą to prowadzone blisko 20 lat później badania Dzierzgwy nad w r a ż l i w o ś c i ą estetyczną t w ó r c ó w ludowych ł o w i c k i e g o na zjawiska przyrody, która stwierdza, że przedstawiciele m ł o d s z e j i starszej generacji wykazywali podobne zachowania. Przy l y m poło­ wa i n f o r m a t o r ó w r e p r e z e n t o w a ł a silne reakcje na wartości czysto cstelyczne, „u n i e k t ó r y c h o s ó b - natomiast - przy rozbudowanym zespole d o z n a ń czysto estetycznych kryterium utylitarności, c h o ć niekiedy w minimalnym stopniu, także jest brane pod u w a g ę " (Dzicrzgwa 1981, s. 106). Przekładając te r ó ż n e reakcje na p ł a s z c z y z n ę postaw, autorka w y r a ż a opinię, ż e najpowszechniej w y s t ę p u j e postawa oceniająca p o s z c z e g ó l n e zjawiska z a r ó w n o pod w z g l ę d e m praktycznym, j a k i estetycznym (s. 105). Przytoczone stwierdzenia i w y n i k i w ł a s n y c h badan skłaniają mnie do wnio­ sku, że w r a ż l i w o ś ć estetyczna jesl w r o d z o n ą w ł a ś c i w o ś c i ą c z ł o w i e k a . Zmie­ niające sie wzory kulturowe (warunkowane m.in. mniejszą z a l e ż n o ś c i ą od ś r o d o w i s k a naturalnego wobec innych m o ż l i w o ś c i zaspokajania potrzeb ż y c i o ­ wych, w p ł y w a m i z e w n ę t r z n y m i c l e ) , kształtują nowe upodobania estetyczne, bazując na wrodzonych predyspozycjach człowieka i jego w r a ż l i w o ś c i . W y k r y ­ stalizowanie się u p o d o b a ń estetycznych jednostki czy grupy charakterystycz­ nych dla danego okresu i terenu jest zatem w y p a d k o w ą m i ę d z y ś r o d o w i s k i e m naturalnym i k u l t u r o w y m . Relacje m i ę d z y nimi określają natomiast stopień i s k a l ę m o ż l i w o ś c i wypowiedzi „ c z y s t o " estetycznych. Egzemplifikują to m.in. typowo estetyczne, nie utylitarne refleksje dotyczące piękna konia sportowego, ważki, motyli, przy jednoczesnym odmawianiu ..prawa �WALORY ESTETYCZNE 115 do urody" wszystkim świniom, czy bawct bardzo mlecznym, ale z „niewłaści­ w y m " umaszczeniem i dużymi rogami krowom. Zgodnie więc z tym co napi­ sałam, o zależności współczesnych postaw estetycznych m i e s z k a ń c ó w wsi od w z o r ó w kulturowych m o g ę na podstawie przeprowadzonych badań stwierdzić, że oceny przedmiotów i otoczenia stworzonego przez człowieka są obecnie bardzo silnie uzależnione od wyobrażeń o nowoczesności i obowiązującej mo­ dy. Nic jest to zjawisko nowe. Wieś zawsze wzorowała się na mieście, ale w poprzednich okresach miała więcej czasu na adoptowanie i stworzenie włas­ nych odmian stylowych. Przy tym, dostępne jej wzory, materiały, surowce i techniki nic różniły się diametralnie od tych, którymi posługiwali się miejscy rzemieślnicy i fachowcy, chociaż w tym przypadku stosowano również pewne substytuty. Obecnie na k s z t a ł t o w a n i e się postaw estetycznych w p ł y w a j ą tygodniki ilustrowane, obserwacja w z o r ó w miejskich, a przede wszystkim telewizja. Emitowane filmy i sztuki teatralne, wnętrza, scenografia i ubiory o s ó b ogląda­ nych na ekranie w p ł y w a j ą na jednostkowe upodobania. Z racji d o s t ę p u do tego ś r o d k a masowego przekazu jego o d d z i a ł y w a n i e jest największe. N a l e ż y jeszcze d o d a ć , że estetyczny w y g l ą d najbliższego otoczenia, z a r ó w n o w odniesieniu do ubioru, jak i w y p o s a ż e n i a w n ę t r z , z a l e ż n y jest nie tylko od mody i o b o w i ą z u ­ jących w niej w z o r ó w , lecz r ó w n i e ż od oferty przemysłu i asortymentu towa­ rów d o s t ę p n y c h w sklepach. Ich p o d a ż „ z m u s z a " często do zakupu rzeczy n i e z b ę d n e j , ale tylko takiej, jaka jest w sprzedaży, bez głębszej refleksji este­ tycznej. R ó w n o c z e ś n i e nadal powszechnie obserwuje się ż y w o t n o ś ć pewnych trady­ cyjnych wiejskich postaw estetycznych, przejawiających się przede wszystkim w upodobaniu do ładu, p o r z ą d k u , symetrii, barwy, d e k o r a c y j n o ś c i , p a r a d n o ś c i etc. , ł ą c z o n y c h z wieloma czynnikami pozaestetycznymi, jak np. o g ó l n y m nastrojem w e s o ł o ś c i , święta. Dawna sztuka ludowa w y z w a l a ł a refleksje estety­ czne, p o n i e w a ż jest tworem w ł a s n y m , regionalnym, aprobowanym i uznanym w kraju i za granicą, a tym samym powodem do dumy. Właśnie na styku tych wszystkich czynników, wraz z próbą godzenia nowo­ czesności, mody, dostępności różnych s u r o w c ó w i przedmiotów z istniejącymi elementami tradycyjnych gustów wiejskich, zrodził się nurt sztuki niczinstytucjonalizowanej, której najlepsze (z punktu widzenia kryteriów artystycznych) wytwo­ ry powinny, moim zdaniem, zostać uznane za współczesną kontynuację tradycyj­ nej sztuki ludowej. To stanowisko, oczywiście nie wyklucza konieczności dalszej opieki, propagowania i odtwarzania sztuki dawnej wsi. Przypisy ' M a t e r i a ł y z tyeh badań z n a j d u j ą s i e w A r c h i w u m Zakladu F.lnologii I I I K M P A N w Warszawie pod nr inwentarza 1970-1979. 199У-2007. Z nich pochodzą wszystkie cytaty zamieszczone w tekście. - D o odosobnionych należy w y p o w i e d ź m ł o d e j d z i e w c z y n y : „ w m o j e j wsi nic m i s i e n i e podoba, nie ma gdzie wyjść, jest ponuro i n u d n o . C h c i a ł a b y m mieszkać w w i ę k s z e j w s i . gdzie jest w i ę c e j domów, sklepy, k l u b " . W lej relacji nie występuje jednak negowanie estetyki w s i . lecz j e j atrakcyjności l o w a r z y s k o - k u l l u r a l n e j . a j e j autorka nie m ó w i o mieście, lecz o innej, w i ę k s z e j w s i . Przedtem, j a k zauważali najstarsi mieszkańcy w s i : „Taki b y ! z w y c z a j i każdy robil w y c i n a n k i i j a k się zestarzały, to sic robilo nowe i co kawałek lo ładniejsze i modniejsze, ho jak mial puste ściany, jeden obraz w i s i a ł , lo byla nieprzybrana chalupa. Teraz jest �116 MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A ładniej [...] ładniejsze te kupne, niż te co przedtem sami robili [,..] d a w n i e j jak wieszali na tych ścianach lo się k u r z y ł o , pobył rok, dwa i o d r z u c a l i , trzeba b y ł o robić n o w e . M n i e się tam nie podoba jak tam gdzie nicbądź nawieszają ł y c h s e r w e t k ó w [...] czy pasuje czy nie to nawieszają [...] toto m i się dziecinne w y d a j e [ . . . ] " ^ Współczesna architektura m i e j s k a ( " b l o k i " ) nie podobały się, „bo są monotonne, chociaż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] ale są w y s o k i e , strach w n i c h mieszkać [.,.] ludzie stłoczeni j a k m r ó w k i [...] i za mało z i e l e n i " . Ł a d n e natomiast są b u d y n k i m u r o w a n e , „jakie teraz s t a w i a j ą na w s i , r ó w n i e ż wyposażone w e wszystkie w y g o d y [...] zwłaszcza takie w stylu g ó r a l s k i m " . ^ Pożądane jest by n a w i ą z y w a ł y one d o w z o r ó w region;ilnyeh, co ilustruje następująca w y p o w i e d ź : „ w naszym kościele to w s z y s t k o się podoba [...] są ładne obrazy w stylu l u d o w y m , jest namalowane siedem sakramentów [...] wszystko w stroju l u d o w y m " . Z e l e m e n t ó w pozaestetyeznyeh w y m i e n i a n o konieczność w y s o k i e j j a k o ś c i chóru, a roczniki najmłodsze w p r o w a d z e n i a П О Ч У О czesnych instrumentów m u z y c z n y c h (np. gitar e l e k t r y c z n y c h ) , które zresztą są j u ż używane w n i e k t ó r y c h kościołach. 7 Małgorzata Dierzgwa podkreśla szczególne akcentowanie przez t w ó r c ó w ludowych łowickiego takich w a l o r ó w sztuki ludowej regionu, jak: żywość barw, naturalistyezne ujęcie poszczególnych m o t y w ó w , staranne wykonanie, nadrzędność treści nad formą (s. 109-110). Na temat ich wrażliwości estetycznej stwierdza natomiast, że nie różni się ona od wrażliwości innych mieszkańców wsi, i dalej: „Związek z tradycją, przywiązanie do pewnych form i tematów tzw. gust estetyczny zbiorowości w decydujący sposób w p ł y w a na odbiór wartości estetycznych przez poszczególne j e d n o s t k i " (s. 117). Do podobnych w n i o s k ó w dochodzi później Anna M i l e w s k a (19S2, s. 9-19). LITERATURA D r o z d - P i a s e c k a M. 1988 Attitudes of contemporary polish peasants towards folk art, [w:J Poland at the 12 tli Congress..., Wroclaw, s. 117-126. D z i e r z g w a M . 1981 Poglądy estetyczne twórców ludowych regionu łowickiego, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 23. G ł a d y s z M . 1938 Zdobnictwo metalowe na Śląsku, Kraków. M i l e w s k a A. 1982 Poglądy mieszkańców wsi łowickiej o wytwórczości artystycznej roz­ patrywanej w kategoriach sztuki, [ w : ] Biuletyn Informacyjny O ś r o d k a Badaw­ czo Rozwojowego Cepelia, Warszawa, nr 1-2, s. 9-19. N o w a k S. 1973 Pojęcie postawy w teoriach i stosowanych badaniach społecznych, [ w : ] Teoria postaw, oprać zbiór, pod red. S. Nowaka, Warszawa. O l ę d z k i J. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Mirosława Drozd-Piasecka A E S T H E T I C V A L U E S OF T H E E N V I R O N M E N T AS P E R C E I V E D BY T H E PEASANTS F R O M T H E V I L L A G E S NEAR Ł O W I C Z (CENTRAL POLAND) Summary The article presents judgements of modern peasants concerning their aesthetic preferences and attidudes connected with their surroundings-houses and farmsteads, town, art, traditional folk art, church, religious and family ceremonies. �117 WALORY E S T E T Y C Z N E After having considered the field material and scarce publications on the subject the author concludet that aesthetic sensivity is an innate attribute of all human beings. Changing cultural patterns (influenced among others by weaker dependence on nature in fulfilling one's basic needs and exposure to external influences) have determined new aesthetic taste of peasants basing on their innate predispositions and sensivity. T h e aesthetic attitudes of individuals and group ip a given time and place are the result of interplay of natural and cultural environment. The relations between them determine the probability of „pure" aesthetic evaluations. The author gives instances of some characteristic opinions: aesthetic but not utilitarian beauty is attributed to race horses and never to pigs and cows, even those giving much milk but having big horns and color considered as ugly. The aesthetic attitudes of modern peasants are affected by cultural patterns connected nowadays first of all with ideas modernity and fashion. Those are the criteria od estimations of material objects and all the elements of surroundings which are the products of human activity. There is nothing new in such an attitude, since rural folk has always tended to imitate urban patterns. But in the past the slower rate of changes gave more lime for adaptations and creating own, peculiar style. Moreover, pallems, raw materials and techniques available for rural population did not differ very much from those used by town craftsmen although sometimes peasants had to use substitutes. Actually aesthetic taste of peasants is determined by illustrated magazines, T V and imme­ diate observation of urban patterns, f i l m s , plays, fashion, aliires of actors and the decoration of apartments shape the preferences of individuals. O f all mass-media television exerts the greatest influence. O n the-other hand the appearance of the people's surrounding - homes and clothes is determined not only by fashion and modern patterns but also depends on what is offerend and available in shops. People are „ c o n s t r a i n e d " to buy necessary things such as they can get, without any deeper aesthetic consideration. At the same time some of the traditional rural aesthetic values are still actual. We can notice them in the peasants'preferences for order and harmony, symmetry, vivid colours, decorativeness, ornamental style etc. Many non-aesthetic elements are involved here, for example the atmosphere of ceremony and cheerfulness. Old folk art is still positively valued since it is a product of one's own region, appreciated not only in Poland but also in oiher countries. T h e inhabitants are proud of it. (That region is particularly famous for its folk art. A K S ) . It w a s at the meeting point of all those factores: modernity, fashion availability of materials and things along with Ihe traditional folk taste where the non-professional art was born. Those of its works which respond to artistic criteria should be appreciated as an immediate continuation of traditional folk art. O f course this does not preclude the necessity of supporting and reconstruction of the old artistic patterns of rural folk. Trunsaltcd by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4adb8172971550a9cd3f6966861b7664.pdf 916f0ef35dddee1f47d70f05b693944f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5039 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2000 Subject The topic of the resource przestrzeń społeczno-kulturowa przestrzeń - waloryzacja antropologia miasta - waloryzacja prrzestrzeni Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4674 Title A name given to the resource Waloryzacja centralnej przestrzeni malego miasta / LUD 2000 t.84 Przykład Sławkowa Description An account of the resource LUD 2000 t.84, s.115-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Odoj, Grzegorz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud. t. 84. 2000 (jRI.EGORZ (1)0.1 Uniwersykt ŚląsKi Filia w Cieszynie WALORYZACJA CENTRALNEJ PRZESTRZENI PRZYKLAD SŁA WKOWA MAŁEGO MIASTA. MieszkaJlcy miasta przypisują poszczególnym fragmentom otaczającej ich przestrzeni określone znaczenie i sens. Nieustanne doświadczanie, przeżywanie - a co za tym idzie - wartościowanie przestrzeni miejskiej prowadzi do powstania w ludzkiej świadomości trwa/ego obrazu miasta zawierającego liczne odniesienia symboliczne'. Wyjątkowe miejsce zajmuje w tym obrazie centrum będące "najbardziej rozległym, zróżnicowanym i skomplikowanym obszarem kulturowym, jaki wytworzyło społeczeJlstwo miejskie,,2. Centrum jest esencją miejskości, najpełniejszym jej wyrazem3. "Myśl o mieście - stwierdza Tadeusz Sławek - zakładać musi refleksję o pewnej centralizacji, punkcie, wokół którego skupiają się poszczególne elementy/ściany kryształu miasta a którego pozbawiona jest przestrzeJl nie będąca miastem,,4. Istnienie centrum sprawia, że miejska przestrzeJl jest czytelna i wyrazista, a znajdujący się w niej człowiek nie czuje się zagubiony. "Dopóki wiem, gdzie jest centrum - powiada przywoływany już Tadeusz Sławek - dopóty nie mogę się zgubić, bowiem nawet jeżeli chwilowo zapędziłem się w bezładny rejon podrzędnych uliczek przedmieść w których czuję się nieswojo, zawsze mogę odnaleźć się w "centrum", w którym panuje porządek prawa i światła,,5. Człowiek zawsze obawiał się przestrzeni bezładnej, z której nie wyłaniała się żadna struktura. Stąd też poszukiwanie trwałego punktu odniesienia umożliwiającego uporządkowanie i oswojenie amorficznej przestrzeni. Zdaniem Mircea Eliadego "odkrycie, bądź projekcja stałego punktu - centrum - równoważne jest stworzeniu świata"!'. W eseju poświęconym kategoriom przestrzennym I Z. Pióro. /c'k%~ia spo/ec::na nauka o struktllrach i ::achowaniach pr::estrzennych. w: Pr::eslr::etli spo/<'Cf!ńSlll'O.i' hm/ań ekologii spo/ec::nej. rcd. Z. Pióro. Warszawa 1982. s. 127-129. 2 A. Wall is. /n/órmmja i gwar. () miejskim c<'ntrum. Warszawa 1979. s. 18. J A. Wallis zwracal uwag;;. że ccntrum jest obszarem charakterystycznym dla wszelkich miast. tak współczesnych. jaK i historycznych: ..Centrum miasta pod rozmaitymi nazwami. takimi jak agora. forum. ryncK. plac Katcdralny. główna arteria miasta - jest od czasów biblijnych jego cz.;ścią podstawową. Nic znamy przYKładu ani jednego miasta pozbawionego ośrodka centralnego. Co wiycej. miasto bel centrum najwyraźniej nigdy nie było do pomyślenia. a czym świadczą traktaty tcoretyków budowy miast i projekty miast idealnych". A. Wallis, Miasto i przestrzeń, Warszawa 1977. s. 20R. 4 T. Sławek. Akro·A'ekro//'olis: Wvobra:':enia miejskiej pr::eslr::eni. w: Pisanie miasta, czytanie miasla. red. A. Z.:idlcr-Janiszcwska. Poznań 1997. s. 11. 'Tal1l:':e. s. 16-17. M. Eliade .. ~wiat. miasto. dom ... Znak" 1991. nr 12. s. 15. Ó �116 znakomity religioznawca podkreślał, że każda ludzka siedziba - dom, Wles, miasto ma w różnych kontekstach kulturowych wymiar sakralny, a w jej strukturze, o wyraźnie wyodrębnionym obszarze centralnym, przejawia się symbolika kosmiczna: "prawdziwy świat" znajduje się zawsze ,.pośrodku", w "centrum", gdyż tarn właśnie dokonuje się przeskok między poziomami, łączność .między trzema sferami kosmicznymi,,7, Bohdan .lałowiecki zalicza kategorię centrum do podstawowych archetypów, za pomocą których waloryzowana jest rzeczywistość przestrzenna. Według tego uczonego jest to trwaly i uniwersalny element kultury, głęboko zakodowany w ludzkiej psychice i doświadczeniu, przyjmowany bezrefleksyjnie na poziomie podświadomośct W europejskim kręgu kulturowym tradycyjna architektura miejska była wzorcem uporządkowanej i funkcjonalQej przestrzeni. Wyróżniała się w niej zwarta, racjonalnie rozplanowana strefa centralna. Usytuowane w niej budowle i miejsca posiadały rangę miejskich symboli o religijnym lub nadnaturalnym charakterze. Wyróżniary się "świątynia i zamek lub ratusz, które najczęściej stary naprzeciw siebie lub obok siebie, a wokół nich lub między nimi była przestrzeń wolna i zabudowana, stanowiąca rynek. Tak zaplanowane centrum było punktem odniesienia. Było osią miasta. Tu krzyżowały się sfery ziemskie i niebieskie, ludzkie i boskie, sacrum i profanum. Centrum organizowa10 życic miasta. Bylo ośrodkiem intensywnej działalności religijnej. społecznej. administracyjnej, artystycznej, handlowej,,9. Centrum utożsamiane z rynkiem decydowało więc o wizerunku i charakterze miasta, ujawniało ekonomiczną. polityczną i kulturalną pozycję jego mieszkallców. Wskutek postępujących procesów urbanizacyjnych dawna klarowność miejskiej przestrzeni uległa zamazaniu. Współczesne miasta odznaczają się raczej chaosem kompozycyjnym niż przejrzystym uporządkowaniem elementów. Historycznie uksztahowane centrum utraciło swe kulturowe i symboliczne znaczenie. stając się najczęściej peryferyjnym fragmentem miasta. Funkcje centrum przejęło tak zwane śródmieście bliżej nieokreślony obszar o umownych granicach, skupiający system skrzyżowall i przelotowych arterii umożliwiających szybki przepływ ludzi i pojazdów. W wielkich aglomeracjach poszczególne dzielnice mają swoje centra, co jeszcze bardziej komplikuje strukturę miasta. Badania socjologiczne wskazują, że taka rzeczywistość przestrzenna wywołuje u mieszkańców dużych miast zróżnicowane wizje kształtu i wielkości centrum. Jego obraz, pozbawiony określonych atrybutów, identyfikowany jest najczęściej z miejscami, w których koncentruje się zazwyczaj duża liczba przemieszczających się ludzi 10. Miasto bez wyraźnego punktu odniesienia przestaje być odbierane jako całość przestrzenno-kulturowa i w świadomości mieszkallców rozpada się na luźne fragmenty. Amorficzny obraz miasta o zredukowanej przestrzeni symbolicznej M. Eliade. Sacrum. mit. historie:. Wybór esejów. Warszawa 1970. s. 77. H. Jalowiecki. Pr=estr=efljako pamięĆ' ... Studia SocjologiC/.nc" 19X5. nr 2. s. 135-13 7. 9 L. Dyczcwski. Ku/lura po/sIw lF proces i!! pr=!!lI1ian. Lublin 1995. s. 239. 10 Por. !\. Bartoszek. L. A. Gruszczyński. M. S. SzczcpaJiski .. \litisto i lIIies=ko/'lil' It' spo/ec/'lej świadomości. Katowic=ani!! o Kotowicach. Katowiec 1997. s. 59-60. 7 8 �117 wpływa niekorzystnie na rcl<:cje między człowiekiem a przestrzenią, zmieniając w rezultacie charakter więzi międzyludzkich realizujących się na tym obszarzell. Swoistym fenomenem są mate miasta, w których po dzień dzisiejszy zachował się przejrzysty. harmonijny ład przestrzenny a wraz z nim zespół tradycyjnych symboli życie miejskiego. W tych - rzec można - historycznych układach urbanistycznych obszar ccntralny związany jest nieodmiennie z rynkiem. Jego ukształtowanie, architektura. zwłaszcza zachowane pomniki przeszłości, infrastruktura instytucjonalna decydują o specyfice i osobowości całego miasta. Rynek jest obszarem, na którym przebiegają najważniejsze procesy życia społeczności mCllomiasteczkowej. To właśnie tam mieszkaócy wchodzą ze sobą systematycznie w bczpośrednie styczności osobiste, zaspokajają swoje podstawowe potrzeby. uczestniczą w ważnych wydarzeniach społecznych, kulturalnych. religijnych. Przestrzell rynku, ze wszech miar odrębna od pozostałych części miejskiej przestrzeni. stanowi zwarte materialne ramy, w których, \v sposób szczególnie intensywny, funkcjonuje lokalna społeczność. Dla tej ostatniej jest to więc świat życia codziennego toczącego się w rzeczywistości przestrzennej, która .,jest jednym z elementów tworzących spektakl, to ona bo\viem tworzy zręby dekoracji i do niej, do jej cech odwołują się aktorzy w trakcie interakcji"I:>. Przedstav\ione powyżej - skrótowo siłą rzeczy - relacje zachodzące między ludźmi i zorganizowaną przestrzenią, miejskiego centrum mają być wstępem do zaprezentowania empirycznego materiału pozyskanego w trakcie badań etnograficznych w Slawkowicl'. Wychodząc z założenia, iż to dopiero społeczne rozumienie i ocena nadaje przestrzeni znaczenie i sensl~, badania te będą próbą spojrzenia na centrum Stawkowa oczami małej społeczności miejskiej. Podejście takie jest zgodnc z zasadą ustaloną przez Floriana Znanieckiego, który pisal: "Badacz kultury Illusi brać przestrzell ze współczynnikiem humanistycznym. tj. tak. jak jest doświadczana przez te podmioty ludzkie, których kulturę bada"15. Przedmiotem naszych zainteresowaJl była percepcja i waloryzacja centralnej przestrzeni ma/ego miasta - sposób jej odczuwania, interpretowania, oznaczania. II R. Dyoni/iak. K. Illanicka. !I. Kamirlskil..I. Nikolajew. I.. Pucek. Spolec::eJ1s/wo IV procesit! :miall. ;/(1/)".1" soc/ologii og,illlej. Krak(l\I - Szczecin - Zielona Góra 1997. s. 98-99. 12 1. Wódz .. ~i)()lec:Il{{ rola I'ces/celli - wproll'ad:enie do ro:wa:':aJ1socjologic::nych nad pr:eslr:ellią. II: I'r:eslr:e'; :lIacąca. SI lidia socjologicne. red . .I. Wódz. Katowice 1989. s. 20. l' BaJania terenom: II Slawkoll'ie proll'adlOnc s<\ od 1997 roku IV ramach obozów naukoIlych studcntów etnologii /. Filii Uniwersytetu SI'lskiego \I' Cieszynie. pod kierunkicm autora. Podięto je II cdu opracll\lania nlllllogralii problcmowej tcgo miasta. Przyjęto. że bądz.ie to studium /. pogranic/.a I:!no!ogii i socjologii na tClllat: ..Tożsamość kulturOlva społeczności lokalncj malc!!o miasta". l:r B . .lałolI iccki. ;/Illlcellie /JCeslr:elli ... Studia Socjologic/ne" 1991. nr 1-2. s. 51-67. I' ł'. I.naniedi. Socjologiclle {JodslUlrv ekologii lud:kiej ... Ruch Prawniczy. Ekonomiczny i Socjoiogiuny" 193X. z. I. s. 90. �118 Sławków leży w odległości około 45 kilometrów na północny zachód od Krakowa, na styku województw małopolskiego i śląskiego, nad Białą Przemszą. Jest to małe miasteczko, liczące w 1998 roku 6780 mieszkal1ców, a jego powierzchnia w obecnych granicach wynosi 3660 ha. Bogate i burzliwe dzieje tego starego, bo już w XłII wieku wzmiankowanego miasta, zadecydowały niewątpliwie o wykształceniu się w nim specyficznego klimatu i kolorytu, zarówno w wyglądzie zewnętrznym jak i w strukturze społeczno-zawodowej. Kultura Sławkowa, będąca odbiciem pogranicza między kulturą regionalną ziemi krakowskiej i śląskiej, odznacza się dużym stopniem tradycyjności, co jest charakterystyczne dla niewielkich społeczności małomiasteczkowych 16. Szereg dawnych zwyczajów i obyczajów wykazuje tu jeszcze żywotność, a niektóre formy tycia społecznego i wzory zachowall kulturowych wywodzą 7 się wprost z tradycyjnej kultury chłopskie/ . Sławków posiada dobrze zachowany układ przestrzenny, charakterystyczny dla miast średniowiecznych. Główny korpus miasteczka składa się z typowego, kwadratowego rynku z ulicami wybiegającymi pod kątem prostym z jego naroży. Pośrodku rynku znajduje się ratusz i remiza straży pożarnej, w narożniku pomiędzy Rynkiem Głównym a Małym zwraca uwagę okazała drewniana karczma z XVłII wieku z łamanym dachem, krytym gontem i podcieniami na murowanych kolumnach. Kościół parafialny zlokalizowany jest nieco poniżej rynku u wylotu ulicy Kościelnej. Sławkowski rynek jest funkcjonalny dla miasta, gdyż mieści Urząd Miasta, sklepy, restauracje, bar, w którym odbywają się dyskoteki, aptekę, niektóre punkty usługowe, Muzeum Regionalne. Mieszkająca w Sławkowie poetka Wanda Malinowska w wierszu "Przyjedź do nas" tak kreśli obraz swego miasta: "W naszym małym miasteczku tak jak w dużym, jest wszystko. Wśród wysokich topoli, otoczony grubym murem, stoi kościół z dzwonnicą. Styl gotycki z XłII wieku pod wezwaniem Podwyższenia i Świętego Mikołaja. ( ...) W środku rynku dumnie stoi Ratusz z wieżą i zegarem oraz historią okryta karczma, studnia - kryte gontami. Świętego Krzyża /6 /\. Szyfer, Badania e/nograjlcne II" spolecno.'ieiaeh IOhalmdl l11alveh l11ias/,w: Spolecności lokalnI! i ich pr~l!l11iaI/Y.Olsztyn 1980. s. 214-217. 17 Zob.: G. Oooj. Z\lyc:aje i obr~ędy dorocne ". 5i/mrhOll'il!. hadveje i 11'.lpólcesność. w: Slawków .. \Jol/ogra/la m/asla. n:o. r. Kiryk. Urząd Miasta Shl\\kowa (w oruku). �119 Przemierzając wolnym krokiem uliczki Sławkowa, czujesz wiatr historii i przyszłości, która buduje to miasteczko od nowa. Płynie rzeczka Biała Przemsza. W ieczoram i panuje cisza i spokój, tylko na wierzchotkach drzew ptaki prowadzą swoje kłótnie i świergoty. Przyjedź do nas, · . k ,,18 zo bacz to nasze ma ł e, spo k'oJne mlastecz 'o , Specytikę starej zabudowy Sławkowa, w której przeważają domy parterowe, częściowo drewniane, wpisane w regularną siatkę ulic, dobrze oddaje opis Sławkowianina Franciszka Piotra Kołpanowicza. autora niepublikowanej, pozostającej w maszynopisie. historii miasta: ,,Zachodnia i południowo-zachodnia część miasta, rozłożona tuż pod szq:ytem wzniesienia, posiada ulice proste i dosyć szerokie, natomiast przeciwległa jego połowa stanowi istną plątaninę uliczek krętych, krzywych, tak zwanych "kaczych" o silnym spadku terenowym. Okazowym tego przykładem jest ulica Zamkowa, wąski przesmyk nie nadający sit; do ruchu kołowego, wysoce charakterystyczny dła urbanistycznych zalożell grodu. ł to właśnie rozplanowanie pierwotnej zabudowy nadaje Sławkowowi cechę zabytkową, podkreśloną dodatkowo w zachowanych do dzisiaj dawnych nazwach ulic (Browarna, Gołębia, Kabania, Krakowska, Krzywda, Kwartowska, Młyilska, Podwalnia, Siewierska, Staropocztowa, Świętojailska, Walnia, Wikle, Zamkowa, Zatylna - obecnie Zakościelna i Zawalnia). ( ... ) Pierwotna zabudowa miasta w okresie piastowskim była w przeważającej części drewniana. ( ... ) Dopiero w czasach późniejszych jęły pojawiać się domy murowane, szczególnie w rynku i w przyległych doil ulicach. W zabudowie nie przestrzegano jednak linii prostych i nie pozostawiano wolnego miejsca na chodniki. Ta dowolność zabudowy sprawiła, że w wielu miejscach nawet jezdnie są zawężone, co obecnie bardzo utrudnia nowoczesną regulację ulic. Małe. przeważnie jednorodzinne domki, poprzegradzane ogródkami, nadają całemu miastu charakterystyczną cechę"lq. Rozmowy i swobodne wywiady jednoznacznie wskazują na istniejący w świadomości mieszkallców Stawkowa podział przestrzeni miasta na różne fragmenty, głównie jednak na część centralną oraz pozostałą. Centrum powszechnie jest utożsamiane z głównym placem miejskim - rynkiem, choć, i trzeba to wyraźnie zaznaczyć, niektórzy rozciągają obszar centrum również na ulice przylegle lub okalające rynek. Jak powiedział jeden z rozmówców "to jest rzecz oczywista w Sławkowie, że centrum zawsze był rynek i ten rynek IS l" W. Malinowska. /'I"::I/"d:: do IWS. II: ,\jlllWhowi" ma/ml·'lIl1\' s/OJicell1.... Slawków. b.r.w .. s. \O. F. P. Kolpam)11 iu. :1,'1l/\1"h(i1l'. /J::ieje millS/{[ i ::iemi s!l;\I'koll"skiej. Slawków 1971. s. 124· 126 (mas/,ynopisl. n kwsk iego. Lgl.cl1lplar/. / którcgo korl.ystałem. jcst własnością Pana Antoniego Mich- �120 taką rolę właściwie spełnia. Poza tym, poza otoczeniem rynku nie ma już żadnego zagęszczenia zabudowy, więc ta centralna cZ<tŚć miasta to jest jednak rynek z tymi uliczkami". Zasięg tak rozumianego centrum jest niekiedy precyzyjnie oznaczony, bowiem informatorzy zakreślają granice, które w ich wyobrażeniu oddzielają centrum od nie-centrum. Ilustruje to fragment najbardziej charakterystycznej wypowiedzi: "No, centrum Slawkowa, no to jcst rynek, i to już od pięciuset lat czy ileś to jest. To centrum to jest do ulicy Olkuskiej, tutaj ta ulica co leci to jest centrum, Wikle, Wał to jest centrum, no i z drugiej strony rynku Podwalnia, Zawalnia, o, to są właśnie dzielnice centrum wszystko. To znaczy na ulicy Wał kiedyś były wały obronne miasta, no bo to z tego powstała nazwa ulicy Wał, a wały były raczej w formie kola, w formie no tak nie dosłownie, ale w formie ko~a były. Wszystko to. co \V obrębie dawnych \Va~ów jest, to jest centrum, a wszystko co poza tym, no to nic, czyli peryferie by to by~, no, może nie tak jeszcze całkiem peryferie, alc to już jest poza centrum. A takie dzielnice poza centrum to są inne już, nie wiem jakby je można nazwać". Zwróćmy uwagę, że arbitralnie ustalona granica dwóch jakościowo różnych przestrzeni realnie nie występuje. Granicą są w tym wypadku istni~iące lub też nieistniejące elementy struktury miasta, które w wyniku subiektywnego wyboru człowieka zostały za nią uznane. Jak dowodzi Grażyna Ewa Karpii1ska do jej wykreowania "Wystarczy sama świadomość ludzka oraz pamięć zbiorowa przechowująca obraz granicy',20. Jednak nieodmiennie w przekonaniu zdecydowanej większości badanych zwarta struktura architektoniczna otaczająca rynek jest wizualną granicą przestrzeni centralnej .- co świadczy a podobnym stanie świadomości. Rynek zajmuje ważne miejsce w świadomości SIawkowian jako "naturalna" gwarancja idealnego, uporządkowanego obrazu miasta. W relacjach podkreśla się, że jest to zasadnicza jego część. ogniskująca całość życia miejskiego. "Rynek - mówią informatorzy - to centralny punkt, w którym wszystko się zbiega. nic nie zastąpi takiego placu w mieście"; "Rynek jest środkiem miasta, to tu jest całe skupisko imprez i różnych obchodów"; ,.Jest on w m ieście bardzo potrzebny, bo to jest przecież główny i najważniejszy punkt": "Rynek jest potrzebny. żeby społeczei1stwo miało się gdzie skupić. Na przykład w takich Katowicach rynek to jest skrzyżowanie tramwajowe i miasto jest chyba uboższe przez to, że rynku normalnego nie ma"; "Sławków to miasto, bo ma rynek, a w każdym mieście powinien przecież rynek być"; "Jak jest rynek to się człowiek czuje bardziej światowo, niż gdyby tak mieszkać na jakichś peryferiach bez rynku". Podobne wypowiedzi nie należą do rzadkości, a w wielu z nich łatwo można dostrzec przekonanie o swoistej wyższości cywilizacyjnej Sławkowa wobec pobliskich miejscowości i miast, które nie mają tradycyjnego rynku o wielofunkcyjnym charakterze. W odczuciu Stawkowian ich rynek, bądąc widocznym 20 G. E. Karpióska. Moje miejsce H' .~)l'iecie. w: Wobec kllIIIllT. ..ł.óc!zkic Studia Etnogralicznc" l. 35. 19%. s. 76. I'roh/emy amropologa . �121 dowodem dawnej świetności miasta, nobilituje mieszkańców jako "obywateli miejskich". Niech za przykład posłuży jedna z wypowiedzi: "Tak jak pamiętam od dziecka to zawszc było tu takie poczucie, że Sławków to jest miasto, w odróżnieniu od okolicznych wiosek okalających Sławków, czyli Bukowna, Podlipia, Krzykawy, Krzykawki, Strzemieszyc i tak dalej. I nawet ci ludzie okoliczni mówili: idę do miasta, a dużo ludzi przychodziło. Pamiętam jak ludzie ze Strzemieszyc (obecnie dzielnica Dąbrowy Górniczej - G. O.) boso chodzili do miasta na rynek sławKowski na jarmark. Rynek to był nasz wyróżnik. I dlatego uważaliśmy się za mieszczan i przez okolicznych ludzi też byliśmy tak odbierani. Chociaż to było miasteczko rolnicze, ludzie na co dzier'l pracowali w polu i nie różnili się od okolicznych mieszkaJlców wiosek. Ale mieli tę świadomość miasta". W niewielkich społecznościach małomiasteczkowych, zwłaszcza tych, które swym charakterem bardziej zbliżone są do lokalnych środowisk wiejskich niż wielkomiejskich, rynek, jako ważny wyznacznik "miejskości", ma istotny wpływ na kształtowanie się świadomości bycia mieszkańcem miasta. Sławkowianie, poprzez określenie swego stosunku do przestrzeni rynku, określają nie tylko samych siebic, lecz na bazie opozycj i rynek - "miejskość", brak rynku .,niemiejskość" kreują własny wizerunek w stosunku do innych. Jak już wspomniano znajduje to niekicdy odzwierciedlenie w poczuciu grupowej wyższości i odrębności wobec mieszkańców miejscowości, których układ urbanistyczny i sposób zorganizowania przestrzeni nie wskazują na historyczne tradycje miejskie. Jedna ze starszych mieszkanek Sławkowa, mówiąc z dumą o historii i architekturze swego miasta, kOllCZąC swój wywód, z wyraźną ironią dodała: ,.Ci naokoło tu to byli rolnicy, chlopi, jak przyszły żniwa to tylko na naszym rynku było slychać jak klepią kosy. To był jeden wielki stuk, a teraz zmieniło się, już nie ma chłopów tylko pallstwo wszystko". łnna rozmówczyni, komentując fakt włączenia w roku J 977 Sław kowa w obszar administracyjny Dąbrowy Gómiczej, co spowodowało utratę praw miejskich na okres 7 lat, stwierdziła, że stało się tak, bo ,.przecie w tej Dąbrowie rynku nie mieli to musieli sobie Sławków zabrać", Nadmienić należy, iż Dąbrowa Górnicza do rangi miasta została podniesiona dopiero w 1916 roku, pozostając do tego czasu osadą przemysłową - co wielu badanych Sławkowian nie omieszkało zaznaczyć. Niemal wszyscy indagowani mieszkańcy Sławkowa wyrażali się z nieukrywaną dumą a swoim rynku, podkreślając jego specyficzne walory architektoniczne, zabytkowy charakter oraz oryginalny układ przestrzenny porównywany przez niektórych z rozplanowaniem rynku krakowskiego. Przeważnie wysoko oceniano też estetykę i czystość na centralnym placu miejskim, przy jednoczesnym dość częstym negatywnym waloryzowaniu okalających go uliczek, głównie ze względu na opłakany stan techniczny niektórych budynków i dziurawą nawierzchnię dróg. Być może właśnie dlatego ulice te w większości przypadków nie były zaliczane do miejskiego centrum. W powszechnym przekonaniu zespół urbanistyczny rynku, jako najbardziej wyróżniający się w przestrzeni miasta, uznawany jest za atut i wizytówkę �122 Sławkowa, godną zaprezentowania osobom przyjezdnym. Przecież ,.wiadomo. że trzeba pokazywać to, co jest na rynku, bo to jest taki jakby front miasta. Jak do pana ktoś przyjdzie to też chyba chce się pan pokazać z jak najlepszej strony i ja też uważam, że, jakby na to nie patrzeć. zawsze będę chciał pokazać to swoje gniazdko, no wie pan, trochę tak z lepszej strony". łstnieją zasadnicze związki pomiędzy zachowaniami społecznymi a rodzajem i kształtem przestrzeni, w której te zachowania zachodzą21. Specyficzna forma zorganizowanej zabudowy, jaką jest centralny plac miejski, wyraźnie stymuluje formy styczności międzyludzkich, określone praktyki. normy i wzory społeczne. Rynek to obszar wspólny wszystkim mieszkallcom miasta. W sposób najbardziej intensywny dochodzi tam do systematycznych. bezpośrednich kontaktów osobistych, które w innych częściach miasta byłyby niemożliwe, bądź prawie niem07liwe. Znaczna część mieszkaóców przebywających codziennie w przestrzeni rynku zna się przynajmniej z widzenia - anonimowość zachować jest raczej trudno. Dość łatwo też rozpoznać obcych - przyjezdnych z innych miejscowości, na przykład "tych ze wsi przyjeżdżających tu na zakupy". Ponieważ przestrzeń centralna pełni funkcję ośrodka handlowego, naj częstszą przyczyną przebywania w niej są właśnie zakupy, i to nierzadko zakupy codzienne. Jest to także obszar, w którym się pracuje i załatwia formalności urzędowe. Obok ściśle użytkowego charakteru. rynek zyskał stosunkowo wysoki walor w oczach mieszkallców Sławkowa jako miejsce spotkałl, spacerów, sie· dzącego wypoczynku a nawet rozrywki. "Jest to miejsce spotkaJl wielu, wielu ludzi, tych, którzy po prostu nie mają co robić i siedzą na ławkach, i tych którzy spotykają się przy okazji zakupów. załatwiania różnych spraw. Tam następuje zawsze jakieś większe zgromadzenie ludzi, no i różne imprezy lam się odbywają"; "szczególnie ci emeryci, renciści, młodzież na rynku się spotykają z różnych powodów. no i tam wymieniają poglądy, dyskutują, rozmawiają". Niektórzy, zwłaszcza najstarsi, dla których rynek przestał być już światem życia codziennego, traktują go jako przestrzell odświętną. IIustracją takiej postawy może być następujący ti'agment wypowiedzi: "Ja tam jut mało bywam, main tu zajęcia koło domu. Jedynie w niedzielę siedzę tam na tych ławkach i marnuję czas". Jedną z zasadniczych cech małomiasteczkowych społeczności lokalnych jest bezpośredni charakter kontaktów międzyludzkich, które sprzyjają dość wysokiemu poziomowi kontroli społecznej i mogą wplywać unifikująco na indywidualne zachowania, Widać to dość wyraźnie w przestrzeni centrum, gdzie obowiązuje pewna skonwencjonalizowana gra społeczna. Chyba najdobitniej powiedziała sil; na ten temat jedna z rozmówczyJl: ,.Jak się jest już na rynku. to już nie wypada coś przy ubraniu poprawiać, tak wyraźnie oczywiście, albo udawać, że nie widzi się kogoś. Trzeba stanąć, pogadać. niekiedy nawet przysiąść na ławce, jak jest coś więcej do obgadania. No i wie pan, że tu się wszystko widzi i wszystkich, jak kto ubrany, jak wygląda. Ja bym powiedziała. że tu ""y- 21.1. Wódz. op.ci/ .. s. 9-23. �123 trzeba się tak bardziej oticjalnie zachowywać, nie tak jak na ulicy przed domem albo w podwórzu", Badani silnie podkreślają, że pobyt w strefie centrum wiąże się z wyjątkowo mocno odczuwaną presją lokalnej opinii społecznej. Brak prywatności i świadomość bycia obserwowanym stwarza charakterystyczny klimat, który świetnie oddaje dosadny limeryk zatytutowany "Sławkowski Rynek": "Tu wszystko się dzieje publ iczn ie, z niczym nie skryjesz się, synku, tu nawet psy się kochają O) wprost przed Ratuszem na Rynku"--. Codzienne obcowanie z krajobrazem centrum sprawia, iż obszar ten jest odczuwany jako dobrze znany, dający poczucie "swojskości" i "bycia u siebie". W dużej mierze jest on uważany przez mieszkallców za strefę zapewniającą fizyczne i psychiczne bezpieczeństwo. Jak mówią ,jest tam więcej ludzi, palą się światła, jest bardziej przestronnie". Miejsca odczuwane jako niebezpieczne umieszczane są poza przestrzenią centrum. Jest to południowo-wschodni rejon miasta - trójkąt wyznaczony od rynku po osiedle bloków przy ulicy PCK i rzekę Przemszę. Rozmówcy wskazują, że to ,.labirynt wąskich, opustoszałych, niedoświetlonych uliczek o nierównej powierzchni gdzie można się czuć niepewnie". Jako niebezpieczne traktowane są także okolice stacji kolejowej, ..bo leżą na odludziu". Z przeprowadzonych rozmów i obserwacji wynika, że rozchodzące się od rynku uliczki, pełne zaułków i ciemnych zakamarków, mogą powodować, zwłaszcza po zmierzchu, niepokój, a nawet uczucie zagrożenia. W strefic tej bowiem występuję miejsca, w których skupiają się "ludzie z marginesu" pijący alkohol i zachowujący się niekiedy agresywnie. Nieokreślony lęk zmusza częstokroć przechodn ia do przyspieszen ia kroku. W przestrzeni centralnej można już poczuć się pewnie. Obaw nie wzbudza tu nawet zjawisko swoistego "zawłaszczania" pewnego fragmentu przestrzeni rynku przez grupki mężczyzn jawnie spożywających tanie wina. "A czego się mam bać - mówi starsza kobieta - wszyscy Illnie tu znają, dziell dobry mówią, nawet ci co tu nalawkach pod ratuszcm od rana siedzą z winem". Widok pijących w samym centrum miasta spotyka się jednak z ostrą krytyką mieszkańców. Ich zdaniem a jest to powszechna opinia - jest niedopuszczaJne, aby rynek, a więc wizytówka miasteczka, był sceną zjawisk społecznej patologii. Sławkowianie obawiają się, że Illoże to doprowadzić do powstania negatywnego obrazu miasta i jego III ieszkaI1ców. Rynek to przestrzell, z którą kojarzone są bardzo osobiste doznania i uczucia. W dużej części są one związane z przeżyciami z okresu młodości, które do dziś wyzwalają w ludziach nostalgiczne wzruszenie. Jak żaden inny fragment przestrzeni miejskiej, obszar ccntralny posiada szczególną intensywność znaczeli, dając poczucie zadolllowienia, a w rezultacie identyfikacji z miastem i jego przestrzenią. Wskazują na to liczne wypowiedzi: "Najczęściej chodzę :: K, Pol<;pa. S/(/\I'AOInA' Url/"/.:. IV: ,'''/awkowie ma/owal/y .... s. 44, �124 na spacer w stronę rynku, wtedy przypominam sobie lata młodości"; "Tutaj pod tymi lipami umawiałam się z moim nieżyjącym już mężem"; "to stąd właśnie wyruszaliśmy całą paczką nad Przemszę, żeby się zabawić"; ,.Kiedyś po spacerze na rynku, wszyscy spotykali się w karczmie, teraz tak już nie ma"; "Boże drogi, jak tak idę po tym rynku, to tak nieraz sobie myślę: tego już nie ma, tamtego już nie ma, ile tych ludzi już poumierah Boże święty ... "; "Zawsze jak tu przyjeżdżam, a jestem na rynku, to moja młodość mi się zawsze przypomina, te pierwsze randki ... i w ogóle". Sławkowianie wyodrębniają w przestrzeni rynku obiekty, które uznają za symbole miasta jako całości. Wyjaśniają, że obiekty te są łatwo w przestrzeni rynku dostrzegalne i na tyle specyficzne, iż najbardziej kojarzą się ze Sławkowem. Powszechnie wskazuje się starą karczmę zwaną "Pierwochą", ponadto odrestaurowaną drewnianą studnię oraz ratusz. Wymienia się też - choć stosunkowo rzadko - budynek Muzeum Regionalnego, a także siedzibę Towarzystwa Miłośników Sławkowa. Osiemnastowieczna karczma ma dla społeczności tego miasteczka znaczenie wyjątkowe, jako najbardziej charakterystyczny, wręcz reprezentacyjny element rynku. W potocznej świadomości karczma uznawana jest za "reklamówkę" i "główny zabytek" Sławkowa. Jej wizerunek bardzo często pojawia się na widokówkach, drukach okolicznościowych, plakietkach, różnych obwieszczeniach i reklamach informujących o lokalnych wydarzeniach społecznych i kulturalnych. Potwierdza to znaną tezę, że "Ważność poszczególnych obiektów określa częstotliwość, z jaką ukazują się na fotografiach. W ten sposób powstaje piramida popularności wybranych elementów centrum, co wywiera znaczny wpływ na jego obraz w społecznej świadomości,,2.'. Jak wskazują wypowiedzi, niespotykany kształt i okazały wygląd sprawiają, że budynek karczmy skupia na sobie uwagę przybyszów i jest jednoznacznie kojarzony ze Sławkowem. Rozmówcy eksponowali walory estetyczne i unikatową architekturę starej karczmy, wskazywali na jej symboliczną wartość historyczną. W ich przekonaniu obiekt ten, poprzez ścisły związek z lokalną przeszłością, przywołuje obraz dawnej świetności i prestiżu miasta, mówi o jego historycznym znaczeniu. W opinii pewnej części badanych, stara karczma uchodzi za ważny, a według niektórych nawet najważniejszy, element lokalnego dziedzictwa kulturowego jako unikatowy przykład "sławkowskiego stylu architektonicznego", który jest tu uważany za symbol odrębności, oryginalności i wysokiego poziomu rodzimej kultury. N ierzadko sądy motywujące szczególne znaczenie nadawane sławkowskiej karczmie wynikały z osobistych przemyśler'l popartych znajomością lokalnej historii i kultury. Przeważały jednak dość stereotypowe opinie będące niejako wtórną interpretacją poglądów i hipotetycznych ustaleń miłośników i znawców miejscowych tradycji. Niejednokrotnie argumentem uzasadniającym sąd było powoływanie się na ich bezpośrednie wypowiedzi bądź teksty zamieszczane w lokalnym periodyku. Zacytujmy tutaj choć krótkie frag21 A. Wallis. In/órmacja i gwar .... s. 103-104. �125 men ty artykułów, które ukazywały się w "Kurierze Sławkowskim". W jednym z nich czytamy: "Zwiedząjąc nasze miasteczko widzimy na pierwszym planie okazałą budowlę w rodzinnym stylu - niewątpliwie naj piękniejszą z do dziś zachowanych karczem (podkl". moje - G. O.) - karczmę sławkowską z XVIlI wieku,,24. Inny autor pisze: "z naszej karczmy nie bez powodu zwanej "Pierwochą" (czyli pierwszą) brali wzór budowniczowie wznoszonych szeregu innych tego typu obiektów w Polsce ( ... ). Bo dzieła architektonicznego w drewnie, godnego naszej "Pierrochy", póki co nie znajdzie Europa nigdzie ( ... ). Nawet u Witkiewicza ( ... ) Styl Zakopiański, sprawia wrażenie "zlepiellca", zbudowanego również z form o naszym rodowodzie sławkowskim". W innym miejscu ten sam autor pisze: "Tę samą wysokość co i zabudowa ulic, posiadała kolumnada rynku i karczma "Pierwocha", a projektujący ją posiadał wiedzę wywodzącą się z odległych tradycji budowniczych greckich świątyń,,25. Niebagatelny wpływ na kreowanie w potocznej świadomości Sławkowian obrazowo metaforycznego wizerunku karczmy ma niewątpliwie twórczość rodzimych literatów-amatorów. Autorzy piszący o karczmie, afirmując symboliczną rangę, starają się dać malownicze i sentymentalne opisy jej wyglądu. Akcentuje się również lokalizację budynku - w przestrzeni centralnej, .,na pierwszym planie miasteczka" (określenie pochodzi z wcześniej cytowanego tekstu), co wydatnie podnosi rangę obiektu i dodaje mu splendoru. (Podobną postawę można zresztą dostrzec w wielu wywiadach przeprowadzonych w Sławkowie). Zacytujmy fragment wiersza: "Sławkowska austeria. Które pokolenie patrzy na te podcienia, dach łamany, polski? O znaczeniu jej świadczy samo położenie w centrum miasta (podkl". moje - G. O.), przy trakcie krakowsko-bytomskim. ( ... ) Wtedy to w osiemnastym wieku zbudowano fundamenty, a potem ściany i dach stromy ... Każdy, kto zwiedził miasto, zna tę karczmę, zwaną austerią - tę perłę sławkowskiej korony,,26. W wielu utworach motyw karczmy pojawia się w formie zmitologizowanej, gdzie wiedza historyczna miesza się z legendą i anegdotyczną powiastką wszak wyobraźnia poetycka nie cofa się przed subiektywizmem i nie dba o dokładność. Marcin Czerwillski pisze, że legendowe opowieści związane z obiektami architektonicznymi (najczęściej zabytkowymi) wiążą miasto z historią, przydając mu dziejowej chwały, powagi zasług i określając jego indywidualność. Wpływają też pozytywnie na integrację mieszkańców, zwłaszcza H H. Hauzer. Po::najmy ::abvtki nas::ego miastec::ka. Karc::ma :: XVIII wieku, "Kurier kowskf' 199~nr34. 15 K. Szumem .. ·Irchileklura s/mvkowskim chlebem pisana. Karczma -., Pierwochq" ..Kurier Slawkowski'" 1994. nr 34. 16 A. Miehnicwski. S/mvkowska austeria. w: S/awkowie malowany ...• s. 24. Slaw::wana, �126 w małych miejscowościach. "Odgrywają one rolę w nieco tajemniczym procesie, który nazywamy identyfikacjąjednostki z grupą, przejściem odja do my,,27. Sławkowskiej karczmie poświęciłem nieco więcej uwagi nie tylko dlatego, że stanowi wyróżniający się, uznawany za szczególny element centrum, ale przede wszystkim dlatego, że związana jest z szeregiem znaczell kulturowych i symbolicznych, których nie posiada żaden inny obiekt w przestrzeni miasta. Jak się okazuje, utrwaliły się one głęboko w świadomości Sławkowian, a więź łącząca lokalną społeczność z symbolicznym obrazem karczmy jest ważnym czynnikiem wywołującym w mieszkallcach poczucie emocjonalnej łączności ze swoim miastem. Przedstawiony materiał empiryczny wydaje się potwierdzać wcześniejsze, bardziej ogólne ustalenia o charakterze teoretycznym. Tak więc centralna przestrzeń miasta swym znaczeniem wykracza poza odniesienia czysto funkcjonalne. Rynek - tradycyjny moduł w strukturze małego miasta, jest wspólną wartością przestrzenną, z którą mieszkaJ'lcy kojarzą swoje pojęcie miejskości. Jest to obszar silnie naładowany treściami symbolicznymi, z którym identyfikacja kształtuje i utrwala poczucie tożsamości z całym miastem, jego kulturą i historią. Celem opracowania było ukazanie tylko wybranych procesów społecznych i kulturowych związanych z przestrzennym funkcjonowaniem lokalnej społeczności małomiasteczkowej. Problematyka ta ~ wciąż mało rozpoznana - wymaga dalszych intensywnych badat'l empirycznych i uściślell teoretycznych. Winna też stać się przedmiotem zainteresowat'l różnych dziedzin wiedzy, wśród których szczególną rolę może odegrać etnologia. Grzegorz Odoj VALORISATION Of TIlE CENTRAL SPACE IN A SMALL TOWN AS EXEMPLIfiED BY SLAWKÓW (Summary) The article aims to present selected social and cultural procc,se, connected with the spatial functioning of the local community of a small town. The author has analysed Stawków. a town with 7,000 inhabitants. 45 km north-west ofCracow. Slawków is an e:\amplc ofa small town with a clear and harmonious spatial order that contains a set of traditional symbols of municipal life. The author's intention was to look at Slawków with the eye, of it, inhabitant:;. The author describes the division ofthe town's space. as perceived by the inhabitallls. The focus is on the market square in the town's centre. which symbolises the "urban" character. shapes the image of the town as well as the social-spatial behaviours. In this place meunings arc purticularly intense: they help one feel like at home and, eventually, idcnti(y with Ihe town. The buildings found in the market square. with distinct architecture and function (particularly the old inn. wooden well, town hall) are believed to be the symbols ofthe town treated as a wholc. 27 M. Czenvillski. Życie po miejsku, Warszawa 1974. s. 182. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6378e5ed52ea09cacb8f59e8fdd15b3e.pdf 6b7d67a0efbd1ef72a65b5bc53c0b8b1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2401 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2229 Title A name given to the resource Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.144-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wampiry. Od wierzeń ludowych do filmowych fantomów Czesław Robotycki T o , co chcę dalej p r z e d s t a w i ć najlepiej z a c z ą ć o d tak zwanych f a k t ó w etnograficznych. Z a takie etnografowie i folkloryści u z n a j ą na pewno, k r ą ż ą c e co pewien czas w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w r ó ż n y c h stron Polski, p o g ł o s k i o wampirach. T r e ś ć tych p o g ł o s e k s t a n o w i ł y bardziej l u b mniej praw­ dopodobne w i a d o m o ś c i o g w a ł t o w n y c h napadach i morder­ stwach d o k o n y w a n y c h najczęściej na kobietach w wyjąt­ k o w y c h o k o l i c z n o ś c i a c h i w specjalny s p o s ó b . Znane m i „ p r z y p a d k i " p o c h o d z ą z Polski p o ł u d n i o w e j . N a j b o g a t s z ą d o k u m e n t a c j ę posiadam z p o g ł o s e k o zdarzeniach w K r a k o ­ wie w r o k u 1985. O t o w styczniu i l u t y m tegoż r o k u w y b u c h ł a i r o z n o s i ł a się p o K r a k o w i e p o g ł o s k a o wampirze k r ą ż ą c y m po osiedlach i p r z e d m i e ś c i a c h miasta. W ó w c z a s z g r u p ą studentek za­ częliśmy n o t o w a ć i z b i e r a ć liczne wersje s t u g ę b n e j p l o t k i . W miejscach szczególnych s k u p i e ń ludzi, a to w kolejkach sklepowych, autobusach i tramwajach, w domach studenc­ kich, na przyjęciach i spotkaniach towarzyskich - bo temat wszędzie b y ł obecny - s ł u c h a l i ś m y r ó ż n y c h , ciągle n o w y c h w i a d o m o ś c i o czynach nieuchwytnego w a m p i r a . B y w a ł o , że nieufnie d o p o m i n a l i ś m y się szczegółów i w ó w c z a s uzys­ k i w a l i ś m y zapewnienia, że informacje p o c h o d z ą o d lekarzy pogotowia ratunkowego, z m i l i c j i l u b o d o s ó b wielce wiary­ godnych. N a j w i ę k s z ą z a ś m o j ą p r z y j e m n o ś c i ą b y ł o to, gdy 0 zdarzeniach o p o w i a d a ł y m i z g ł ę b o k ą e m o c j ą moje k o l e ż a ­ n k i etnografki. Portret „ w a m p i r a " oraz s p o s ó b jego d z i a ł a n i a j a k i wyłonił się z tych qasi-apokryficznych opowieści streszczał się na­ s t ę p u j ą c o . Przedmiotem jego a t a k ó w były kobiety. A t a k o ­ wał „wampir", „ o n " , lub kilku wampirów. N a p a d a ł nocą, do świtu, ofiarę z o s t a w i a ł t a m , gdzie z a s t a w a ł go brzask dnia. Miejscami n a p a d ó w były o p u s t o s z a ł e miejsca na osiedlach (Podwawelskie, W i d o k , P r ą d n i k ) , p a r k i (Las W o l ­ ski, p a r k K r a k o w s k i , K r z e m i o n k i ) i o g r ó d k i d z i a ł k o w e . W a m p i r z w a b i a ł przyszłe ofiary u d a j ą c p ł a c z dziecka, cza­ sem krzykiem l u b też z a h a c z a ł je z ukrycia l a s k ą . N a s t ę p n i e gwałcił, o d c i n a ł piersi, by ostatecznie zabijać je m ł o t k i e m , siekierą, l a s k ą , ż e l a z n y m k o ł k i e m , d u s i ć sznurem. W t a k i m stanie z n a j d o w a ł y ofiary dzieci idące d o szkoły, c h ł o p a k z psem, osoby spacerujące w parkach. N i e k t ó r e z kobiet, w e d ł u g p o g ł o s e k , przeżyły atak, ale u t r a c i ł y p a m i ę ć . Ł ą c z n i e , j a k niosła p l o t k a , b y ł o w K r a k o w i e ponad trzydzieści ofiar n a p a d ó w . Nieznany b y ł rysopis napastnika. M ó w i ł o się t y l k o o jego ubiorze. N o s i ł białe buty, białe spodnie, m i a ł d u ż ą t o r b ę na n a r z ę d z i a . Jego twarz b y ł a blada, n i e w y r a ź n a . J e d y n ą r z e c z o w ą i n f o r m a c j ę z tego okresu, k t ó r a m o g ł a b y się o d n o s i ć d o tych sensacyjnych i w s t r z ą s a j ą c y c h w i a d o m o ­ ści, z n a l a z ł e m w regionalnej popularnej p o p o ł u d n i ó w c e z 15 lutego 1985 r o k u . Zamieszczono t a m n o t k ę milicyjną infor­ m u j ą c ą o znalezieniu z w ł o k kobiety, podano jej rysopis 1 p r z y p u s z c z a l n ą d a t ę zgonu ( o k o ł o 8 lutego). N o t k a zawie­ r a ł a r ó w n i e ż apel o wszelkie informacje m o g ą c e p o m ó c w ustaleniu przyczyn śmierci. A l e d o d a ć trzeba, że 15 luty to czas, kiedy j u ż o d ponad m i e s i ą c a k r ą ż y ł y p o mieście p l o t k i o wampirze. N o t a t k a w gazecie nie w z m o g ł a i nie p r z y c z y n i ł a się d o n o w y c h wieści o wampirze. W marcu p o g ł o s k i o n i m właściwie z a n i k ł y . 144 O t o w s k r ó c i e inne, wcześniejsze, analogiczne w swej strukturze p l o t k i o niezwykłych przypadkach śmierci l u b zabójstw, w których wystąpiła postać wampira lub o d k r y ć w nich m o ż n a d z i a ł a n i a o charakterze w a m p i r y c z n y m . R o k 1980. K r ó t k i a r t y k u ł z krakowskiego „ D z i e n n i k a Polskiego" (numer z 5 grudnia) - dziennikarz sprawdza k r ą ż ą c ą p l o t k ę , że na placu t a r g o w y m zwanym N o w y Kleparz sprzedaje się ludzkie m i ę s o j a k o cielęcinę. Jak wieść w ó w c z a s niosła, odkrycia tego d o k o n a ł a jedna z klientek p o k ą t n e g o handlarza m i ę s e m ( p r z y p o m i n a m b y ł r o k 1980 i k a r t k i na m i ę s o ) j u ż p o zakupie - u siebie w mieszkaniu. Z a w i a d o m i ł a ona M O i S A N E P I D , sama wzięła u r l o p z pracy i codziennie na targu p o s z u k i w a ł a handlarza, k t ó r y p o k i l k u dniach z o s t a ł dzięki niej ujęty. Dziennikarz weryfi­ kujący p r a w d z i w o ś ć p o g ł o s k i b y ł u weterynarza w o j e w ó d z ­ kiego, w prokuraturze, w komendzie M O - w i a d o m o ś ć nie p o t w i e r d z i ł a się - o czym oczywiście p o i n f o r m o w a ł czytel­ n i k ó w . Rzecz wampiryczna polega t u na niebezpieczeństwie mimowolnego zjedzenia ludzkiego m i ę s a - a przez to m o ż n a z o s t a ć wampirem, głosi ludowe wierzenie. L a t a siedemdziesiąte. Z a g ł ę b i e D ą b r o w s k i e . Przez k i l k a lat g r a s o w a ł t u morderca kobiet zwany w popularnej plotce „ w a m p i r e m z Z a g ł ę b i a " l u b „ w a m p i r e m z K a t o w i c " - ponie­ w a ż nie wszyscy orientowali się przecież w etnograficznych s u b t e l n o ś c i a c h ó w c z e s n e g o w o j e w ó d z t w a katowickiego. Je­ go czyny w y w o ł a ł y falę p o g ł o s e k i a p o k r y f ó w . Opowiadano, że dusił kobiety s t a l o w ą p ę t l ą , gwałcił, z a b i e r a ł i m t o r e b k i i inne drobiazgi. N a p a d a ł na samotne kobiety w miejscach odludnych, wieczorem l u b w nocy. Prowadzone przez ó w ­ c z e s n ą p r o k u r a t u r ę i M O intensywne ś l e d z t w o i liczne p r ó b y ujęcia rzeczywistego sprawcy morderstw oraz o g ł a s z a n e w prasie przez M O k o m u n i k a t y i o s t r z e ż e n i a p o d t r z y m y w a ł y d ł u g o z b i o r o w ą p s y c h o z ę . Liczne „ p r z e c i e k i " o rzeczywis­ t y m przebiegu z d a r z e ń ł a t w o o b r a s t a ł y s w o i s t ą „ l u d o w ą " o t o c z k ą . W i a d o m o m i , że bogaty z b i ó r takich sfolkloryzowanych o p o w i e ś c i o „ ś l ą s k i m " , „ z a g ł ę b i o w s k i m " l u b „ k a t o ­ w i c k i m w a m p i r z e " z g r o m a d z i ł a prof. D o r o t a Simonides. Ostatecznie ś l e d z t w o d o p r o w a d z i ł o d o ujęcia i skazania j a k o g ł ó w n y c h o s k a r ż o n y c h d w ó c h braci M a r c h w i c k i c h . Po la­ tach, w 1991 r o k u , o k a z a ł o się, że t r o p b y ł fałszywy. Prokuratura i p r o w a d z ą c y ś l e d z t w o oficerowie M O , ulegając naciskom w ł a d z , sfingowali wiele d o w o d ó w . T a k więc w sprawie tego „ w a m p i r a " m i m o rzeczywistych f a k t ó w nie wszystko o k a z a ł o się d o k o ń c a jasne. R o k 1965. K r a k ó w . K o l e j n y rzeczywisty przypadek. K a ­ r o l K o t , uczeń jednego z t e c h n i k ó w , c z ł o n e k sekcji strzelec­ kiej ó w c z e s n e g o G T S „ W i s ł a " d o k o n a ł z a b ó j s t w k i l k u kobiet w r ó ż n y m wieku. Ujęty, z o s t a ł skazany na k a r ę śmierci w g ł o ś n y m procesie i stracony. Z a n i m do tego d o s z ł o , jego d z i a ł a n i a - a t a k o w a ł kobiety w bramach kamienic - w y n i k a j ą c e z z a b u r z e ń psychicznych, w y w o ł a ł y swoistą p s y c h o z ę strachu w ś r ó d kobiet oraz liczne o p o w i e ś c i o k r ą ­ ż ą c y m „ w a m p i r z e " i jego bestialskich mordach. Nie wszystkie przedstawione wyżej zdarzenia są „ g o t o w y ­ m i " f a k t a m i etnograficznymi. Wiele z nich trzeba dopiero w y p r e p a r o w a ć z empirycznej rzeczywistości. D l a i c h w y r ó ż ­ nienia pomocne p o z o s t a j ą dla mnie znane tezy Emila �D u r k h e i m a o faktach s p o ł e c z n y c h i ś w i a d o m o ś c i zbiorowej. W zreferowanych przypadkach mieliśmy do czynienia właś­ nie z g r u p o w y m i przekonaniami w postaci p o g ł o s k i , p l o t k i , apokryfu i t p . Jak się okazuje ich powstanie i ż y w o t n o ś ć nie zawsze m i a ł y b e z p o ś r e d n i e korzenie w rzeczywistości em­ pirycznej. Istotna o k a z a ł a się, niejasna co do przyczyn, sytuacja folklorystyczna g e n e r u j ą c a ten sui generis folklor. O t o b o w i e m m o g ł y autentyczne wydarzenia w y w o ł a ć zbio­ rowe reakcje, psychozy i t y m podobne fakty społeczne albo też, co jeszcze ciekawsze, nie m o ż n a znaleźć takich korelacji, a m i m o to, p o w s t a w a ł y nagle i lawinowo r o z c h o d z i ł y się konfabulacje o tajemniczych postaciach i ich czynach. A l e spekulacje co do przyczyn ich powstawania pozostawiam i n n y m . P r o p o n u j ę s k u p i ć się na problemie, k t ó r y o k r e ś l a zespół o m ó w i o n y c h j u ż f a k t ó w oraz wnioski p r o w a d z ą c e na ten oto trop. Proporcje m i ę d z y faktami a w y o b r a ż e n i a m i o nich są wymieszane i trudne do ustalenia. Powtarzam, fakty m o g ł y w y w o ł a ć pewne stany ś w i a d o m o ś c i , ale też f a k t ó w m o g ł o nie być. Nie mniej w znanych m i relacjach o d z i a ł a n i a c h „ w a m p i r a " m o ż n a o d k r y ć k i l k a r e g u l a r n o ś c i . C z y n ó w do­ k o n y w a n o w niezwykłych o k o l i c z n o ś c i a c h , ofiarami z b r o d n i były kobiety lub dzieci, nieszczęsne te osoby były malt­ retowane i okaleczane, akty przemocy m i a ł y zawsze charak­ ter seryjny. Z b i o r o w a w y o b r a ź n i a dla zinterpretowania fenomenu zbrodni, k t ó r y sama bezwiednie w y k r e o w a ł a , p o w o ł a ł a do życia f a n t a z m a t y c z n ą p o s t a ć wampira. Ten raz w y w o ł a n y - zaczął wieść w ł a s n y ż y w o t . Pojawił się w popula­ rnej literaturze kryminalnej oraz w filmie o d n o s z ą c y m się b e z p o ś r e d n i o do omawianych tu z d a r z e ń . O k r a k o w s k i c h mordercach pisał Janusz H a ń d e r e k (Trzy wyroki) - autor wielce dowolnie m a n i p u l u j ą c y faktami. O śledztwie i ujęciu mordercy z Z a g ł ę b i a przez M O , n a k r ę c i ł film w zespole Silesia Janusz K i d a w a . Ten panegiryczny film nosi z n a c z ą c y t y t u ł Anna i Wampir (premiera 1982). W a m p i r jest j e d n ą z wielu postaci ś w i a t a d e m o n ó w k u l t u r ludowych. L u d o w a wizja ś w i a t a w y p o s a ż y ł a go w cechy, z k t ó r y c h wiele nie przystaje do postaci z referowanych tu o p o w i a d a ń . Inne są też konteksty, w k t ó r y c h pojawia się p o s t a ć wampira. A p o n i e w a ż to właśnie one decydują 0 znaczeniu, s k ł a n i a to do p o r ó w n y w a n i a ich dawniejszych 1 w s p ó ł c z e s n y c h wersji. W a r t o bowiem z a s t a n o w i ć się nad s t r u k t u r ą z n a c z e n i o w ą „ w a m p i r " o b e c n ą - j a k się okazuje - w bardzo r ó ż n y c h typach k u l t u r . O t o więc problem podstawowy: co znaczy w a m p i r i w j a k i c h kontekstach k u l t u r o w y c h występuje - chcę na to o d p o w i e d z i e ć inaczej niż folkloryści. R o z w a ż a n i a te nie są r e k o n s t r u k c j ą h i s t o r y c z n ą , ale nie o b e j d ą się one bez o d w o ł a ń do historii. Punktem wyjścia i stałą o r i e n t a c j ą jest dla mnie k u l t u r a w s p ó ł c z e s n a . Dane historyczne służyć b ę d ą eksponowaniu trwałej mat­ rycy kulturowej w z m i e n i a j ą c y c h się kontekstach. W zgodzie z przyjętymi z a ł o ż e n i a m i , poszukiwanie mat­ rycy p o p r z e d z i ć trzeba d e k l a r a c j ą , że m ó w i ę o ś w i a t o p o ­ glądzie i kulturze „ t y p u ludowego". Kategorie te p o z o s t a j ą c e w użyciu od dłuższego j u ż czasu nie w y m a g a j ą k a ż d o r a z o w o szczegółowych wyjaśnień. Jak w i a d o m o , określają one pe­ wien rodzaj m e n t a l n o ś c i kulturowej o d o m i n u j ą c e j w niej mitycznej pragmatyce opisywania i w y j a ś n i a n i a rzeczywisto­ ści. W s p ó ł c z e ś n i e ś w i a t o p o g l ą d taki kształtują liczne czyn­ niki zewnętrzne. Nowoczesne systemy informacyjne oferują k a ż d e m u od­ biorcy - a k t ó ż nim nie jest - w r ó w n e j mierze sensacje i w i a d o m o ś c i merytorycznie uczciwe. Z jednej więc strony mamy do dyspozycji modne n o w i n k i , p l o t k i , dziwolągi przyrodnicze i etnograficzne, a z drugiej, p o p u l a r y z o w a n ą w zamiarze edukacyjnym, wiedzę p r z y r o d n i c z ą , m e d y c z n ą , geograficzną, h i s t o r y c z n ą , e t n o g r a f i c z n ą i t p . T w o r z y to łącznie z treściami fabularnymi, od historii po f a n t a s t y k ę , swoisty amalgamat informacyjny, wobec k t ó r e g o m o g ą nie w y s t a r c z y ć potoczne reguły interpretacyjne. Pojawia się w ó w c z a s potrzeba d o r a ź n e g o c a ł o ś c i o w e g o t ł u m a c z e n i a ś w i a t a . Rezultatem tego są liczne „ n a t y c h m i a s t o w e roz­ w i ą z a n i a " o d p o w i a d a j ą c e potrzebom chwili (na p r z y k ł a d : filozofia New Age). Józef Ż y c i ń s k i n a z w a ł zjawisko takiego p o ś p i e s z n e g o opisu ś w i a t a niezwykle trafnie - „ e f e k t e m metodologii Ł y s e n k i " - gdzie nadto ekscytacja zastępuje r o z u m l u b e t y k ę . [Życiński 1990] „ E f e k t Ł y s e n k i " odnajdziemy w r ó ż n y c h formach t w ó r ­ czości. Jego wyrazem bywają też stereotypy, klisze wyob­ r a ż e n i o w e , schematy poznawcze funkcjonujące na r ó ż n y c h poziomach k u l t u r y . Istnieją one raczej j a k o emblematy zjawisk niż ich interpretacja, pozbawione często kulturowej głębi i historycznego zaplecza. Tak w ł a ś n i e odczytuję w s p ó ł ­ czesnego „ p o l s k i e g o w a m p i r a " . Kategoria ta obrasta obec­ nie i n n y m i znaczeniami. W y n i k a j ą one z użycia tej kategorii w kontekstach k u l t u r y popularnej spłycającej i p r z e k s z t a ł ­ cającej dawne sensy. Znana nam taka kolej rzeczy s k ł a n i a do przypomnienia wcześniejszego otoczenia kulturowego oma­ wianej kategorii, co m o ż e u ś w i a d o m i ć t r w a ł o ś ć tej matrycy i m n o g o ś ć z a p o ż y c z e ń z przeszłości we w s p ó ł c z e s n y c h teks­ tach k u l t u r y . Najbogatsze konteksty dla w a m p i r ó w t w o r z ą k u l t u r y ludowe - z a r ó w n o ich historyczne j a k i w s p ó ł c z e s n e wersje. Dotyczy to r ó ż n y c h zachodnio-europejskich ś l a d ó w oraz bliższych n a m s ł o w i a ń s k i c h , bo powiada się często, że to s ł o w i a ń s k i demon. W X I X w i e k u w ą t k i i postaci wampirycz­ ne w romantycznych transpozycjach trafiły do literatury wysokiej co znacznie rozszerzyło pole k o n t e k s t ó w . I w k o ń c u p r z e c h o d z ą c kolejne p r z e k s z t a ł c e n i a osiadły one w kulturze popularnej, k t ó r e j część m o ż n a określić j a k o n o w ą wersję k u l t u r y ludowej. Stwierdziwszy o g ó l n i e ten k u l t u r o w y cykl, przyjrzyjmy się szczegółom. A w szczegółach ciekawe jest to, że autorzy u p a t r u j ą p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w k i l k u r ó ż n y c h tradycjach. O t o historyk francuski Jean-Paul R o u x w y w o d z i zachowania wampiryczne z tradycji rzymskiej. W s p o m i n a o Eneaszu s s ą c y m m a t k ę oraz o lamiach kobietach-cieniach wysysają­ cych krew ze swoich k o c h a n k ó w w czasie a k t u seksualnego (ale L a m i a to też p o s t a ć znana z m i t o l o g i i greckiej - kochan­ ka Zeusa przemieniona za s p r a w ą Hery w s z p e t n ą p o s t a ć p o ż e r a j ą c ą dzieci - C.R.). T ą d r o g ą w ą t k i wampiryczne trafiły do S ł o w i a n p r a w o s ł a w n y c h i w ich kulturze ludowej rozwinęły się do postaci wampira, k t ó r e g o nazwa jest w e d ł u g s ł o w n i k ó w francuskich właśnie pochodzenia s ł o w i a ń s k i e g o . [Roux 1988, 232] T e n ż e autor rozwija r ó w n o l e g ł ą linię rozumowania po­ szukując p o c z ą t k ó w w a m p i r y z m u w europejskiej kulturze ludowej p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . Stwierdza więc, że zacho­ wania, k t ó r e wiąże się z w a m p i r y z m e m potwierdzone są w Europie zachodniej od X I I wieku. Z n a n a jest relacja Michela Meslina o śmierci pewnego Galijczyka z m a r ł e g o w d o m u W i l h e l m a L o u d u n . Galijczyk - j a k o żywy t r u p - p r z y c h o d z i ł co noc do d o m o w n i k ó w . Ś w i a d e c t w o temu d a ł biskup Herford. T e n ż e polecił w y k o p a ć Galijczyka z grobu, uciąć m u głowę i ponownie p o c h o w a ć . W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z ­ nych interpretacji (dalej referuję stwierdzenia J-P. R o u x ) w a m p i r e m z o s t a w a ł zły człowiek, k t ó r y m ó g ł w r a c a ć n o c ą w postaci półżywej do rodziny i wysysając krew z ludzi p o w o d o w a ł ich śmierć przez osłabienie. Skutecznym sposo­ bem z a b e z p i e c z a j ą c y m przed t a k i m k r w i o p i j c ą b y ł o ucinanie t r u p o w i głowy, przybijanie stopy do t r u m n y , przebijanie k o ł e m . R o u x przytacza postanowienie parlamentu brytyjs­ kiego z 1224 r o k u z a k a z u j ą c e g o wbijania k o ł ó w w wykopane trupy. [Roux 1988, 227-8] Roger V a d i m - siedemnastowieczny autor francuski - spi­ sał p o ś w i a d c z o n e przypadki w a m p i r y z m u . W jego dziele o p r a w d z i w o ś c i relacji świadczą ówcześni lekarze i profeso­ rowie, ale ś r o d k a m i zapobiegawczymi jakie stosowano po- 145 �z o s t a w a ł o nadal wbijanie k o ł ó w w trupy, ucinanie i m g ł ó w itp. Z 1749 r o k u pochodzi k s i ą ż k a benedyktyna Augustina Calmeta, w k t ó r e j podaje o n p r z y k ł a d z m a r ł e g o , co 15 d n i po śmierci wyssał j u ż cztery osoby i z a b i e r a ł się d w u k r o t n i e za p i ę k n ą , m ł o d ą siostrzenicę. Rodzina o t w o r z y ł a w ó w c z a s t r u m n ę i w dobrze zakonserwowanego trupa w b i ł a k ó ł żelazny, ucięła m u g ł o w ę , p o s y p a ł a wapnem i ponownie z a k o p a ł a . T y s i ą c trzystu wiarygodnych ś w i a d k ó w tego wszy­ stkiego p o t w i e r d z i ł o r ó w n i e ż , że znacznie lepiej o d tego czasu p o c z u ł a się i siostrzenica. [Delumeau 1986] A l e w t y m j u ż czasie - r o k 1756 - p a p i e ż Benedykt X I V , jeden z najbardziej w y k s z t a ł c o n y c h ludzi epoki n o w o ż y t n e j , p o t ę p i ł w i a r ę w w a m p i r y , p o d k r e ś l a j ą c , że n i e r o z ł o ż o n e ciało nieboszczyka nie jest d o w o d e m na jego w a m p i r y z m . [Fisc h e r - W o l l p e r t 1990] Historycznej rekonstrukcji w y o b r a ż e ń z b i o r o w y c h w po­ staci wierzeń l u b magii dokonuje się poprzez a n a l i z ę i generalizację z a c h o w a ń , o k t ó r y c h informacje znajdujemy w ź r ó d ­ łach. Pewna ich ilość cytowana przez h i s t o r y k ó w służy za p r z y k ł a d y opisywanych zjawisk. Wzbogaca się je etnografi­ c z n ą w i e d z ą i intuicją. Wzajemne u z u p e ł n i e n i a poszerzają i „ w y d ł u ż a j ą " d o ś w i a d c z e n i e badawcze. A u t o r e m , k t ó r y z d o b r y m skutkiem wspomaga wiedzę h i s t o r y c z n ą e t n o g r a f i ą jest Jean Delumeau. W swojej znanej pracy o strachu w kulturze z a n a l i z o w a ł , co oczywiste, ź r ó d ł a historyczne, w t y m cytowanego j u ż d o n Calmeta, a nadto s k o r z y s t a ł z danych etnograficznych i literackich. Jego wnioski p o t w i e r d z a j ą i u o g ó l n i a j ą przytoczone wyżej wierze­ nia. Przez wieki w europejskim z b i o r o w y m w y o b r a ż e n i u ś w i a t a życie i śmierć nie były ściśle rozdzielone. Było więc w n i m miejsce na zjawy, demony i i m podobne postacie m a j ą c e m o ż l i w o ś ć przebywania na granicy d w ó c h ś w i a t ó w - Delumeau p o w o ł u j e się t u na A r n o l d a V a n Gennepa. T a k ą wizję rzeczywistości s p o t y k a ł o się u ludzi o r ó ż n y m statusie s p o ł e c z n y m i w y k s z t a ł c e n i u . T r w a ł a ona p o m i m o p o s t ę p ó w chrześcijańskiej d o k t r y n y radykalnie oddzielającej d u s z ę o d ciała. A u t o r przytacza p r z y k ł a d y X V I I - w i e c z n y c h praw­ n i k ó w przekonanych, że z w ł o k i ofiar z b r o d n i k r w a w i ą w o b e c n o ś c i m o r d e r c ó w , cytuje teologiczne rozprawy o zja­ wach i duchach pisane przez p o p r z e d n i k ó w Calmeta. Cytowane przez Delumeau dzieło samego Calmeta, b ę d ą ­ ce t a k ż e w y k ł a d e m teologicznym, zawiera wiele f a k t ó w etnograficznych. Z niego właśnie dowiadujemy się o swoistej epidemii strachu przed w a m p i r a m i j a k a o g a r n ę ł a l u d n o ś ć wielu k r a j ó w p o d koniec X V I I wieku. Referujący uczonego benedyktyna Delumeau wymienia j a k o ówczesne obszary strachu W ę g r y , Śląsk, Czechy, M o r a w y , P o l s k ę , Grecję, Serbię. T a m , o b r o n ą przed w a m p i r a m i , co nawet do s t o ł u z ż y w y m i z a s i a d a ł y , b y ł o wykopywanie t r u p ó w i palenie ich, przebijanie k o ł k a m i , ucinanie g ł ó w i t p . Delumeau d o w o d z i dalej, w y k o r z y s t u j ą c inne dane etnograficzne, że wiara w u p i o r y j a k o postacie z granicy ś w i a t ó w , p r z e t r w a ł a w kulturze Zachodu do X I X wieku, p o n i e w a ż : „ m i ę d z y teologicznym w y k ł a d e m o duchach ( t a k ż e p o t ę p i e n i e m pa­ pieskim - C R . ) a t y m , co b y ł o p r z e ż y w a n e na co dzień t r w a ł mniejszy l u b większy rozziew zależnie o d p o ł o ż e n i a geo­ graficznego i p o z i o m u cywilizacji". [Delumeau 1986, 86] D z i e ł o cytowane przez Delumeau odnosi nas r ó w n i e ż w świat s ł o w i a ń s k i . W i ę k s z o ś ć wymienionych t a m k r a j ó w to s ł o w i a ń s z c z y z n a . T u w a m p i r y p o c z y n a j ą sobie w r ę c z bez­ czelnie. D o n o s i o t y m też b e r l i ń s k a gazeta „ V o s s i c h e Z e i t u n g " z r o k u 1727 pisząc w doniesieniu z Polski o grasują­ cych t a m wampirach, że są to „ z m a r l i , k t ó r z y niepostrzeżenie w y c h o d z ą z g r o b ó w i wedle w o l i szkody czynili zabijając l u d z i . . . " [Kaleta 1974, 57] R o m a n Kaleta, autor w y b o r u sensacyjnych w i a d o m o ś c i , cytuje wiersz Elżbiety D r u ż b a c k i e j (1695-1765) znajdujący się w zbiorach biblioteki Czartoryskich: 146 L e d w o nie co d z i e ń p r z e c h o d z ą c e mnichy O niczym więcej nad to nie g a d a j ą , Jak, że u m a r l i z g r o b ó w przez wytrychy S z a t a ń s k i e n o c ą na świat d o b y w a j ą , Jak z n i m i wojny t o c z ą , j a k ich biją, Jak się przed n i m i w groby w c h o d z ą c kryją [...] L a d a dziad sędzią i egzekutorem, Ś c i n a u m a r ł y c h r y d l e m l u b toporem. M ó w i ą : krew płynie po ucięciu głowy. Ten j ą p o d p a c h ą nosi, ten na d ł o n i , Ó w z a ś k o s z u l ę ujadł d o p o ł o w y , Ten się zszargał, k t ó r y ludzi goni. D r u g i c h psy s z a r p i ą , k ą s a j ą po nogach Ja o d p o w i a d a m jeśli s t ą d nazwisko Dajecie ludziom u p i o r ó w po śmierci, Czemu krzywdzicie z m a r ł y c h swoim zdaniem, Ż e są s z a t a ń s k i e ciała ich mieszkaniem? [Kaleta 1974, 60] Powiada Aleksander Bruckner: „ N a j c i e k a w s z e w y t w o r y fantazji słowiańskiej, wcale nie tak sielankowo nastrojonej, j a k b y się na zasadzie Starej baśni Kraszewskiego w y d a w a ł o , to u p i o r y i w i l k o ł a k i , wiara w nie nie o d S ł o w i a n wyszła, ale się o d nich walnie rozeszła. W a m p i r przecież s ł o w o m i ę d z y ­ narodowe, jest s ł o w i a ń s k i e , a najstarsze podanie europejskie właśnie w i l k o ł a k ó w S ł o w i a n dotyczy. L u d nie zna w a m p i r ó w . Z n a zamiast nich ł a c i ń s k ą strzygę. Strzyg to człowiek o d w u duchach, k t ó r y z z ę b a m i się rodzi, po śmierci zostaje z ę b a t ą s t r z y g ą . " [Bruckner 1985, 279] T e n ż e autor pisze dalej, że strzyga krew pije. T o j a k i m sposobem jej się p o z b y ć jest podobne i znane w całej Europie. N a z w ę u p i ó r znamy w Polsce, w e d ł u g Brucknera, z wiersza D r u ż b a c k i e j (zobacz wyżej) i z Nowych Aten Benedykta Chmielowskiego. Ten ostatni w y w o d z i je z „ r u s k i c h k r a j ó w , gdzie p e ł n o o p i n i i , historii z okazji w a m p i r ó w . . . " A l e i Bruckner d o w o d z i , że u p i ó r - w a m p i r znany na Rusi, j a k o wierzenie do Polski p r z y w ę d r o w a ł a przeniesiony z o s t a ł do XVII-wiecznej E u r o p y z Macedonii. [Bruckner 1985] Pozostawmy na b o k u dalsze zawiłe r o z w a ż a n i a , g ł ó w n i e etymologiczne, autora m i t o l o g i i słowiańskiej p o n i e w a ż p r o ­ w a d z ą one d o n i k ą d - zarzuca m u to Kazimierz M o s z y ń s k i . [ M o s z y ń s k i 1967,658] Natomiast jego r o z t r z ą s a n i a o genezie i z w i ą z k a c h między u p i o r a m i , strzygami i w i l k o ł a k a m i są bardzo istotne, ale na moje potrzeby zbyt szczegółowe. W a ż n y jest wniosek, że w y o b r a ż e n i o w y świat istot demoni­ cznych u S ł o w i a n jest wielce pogmatwany i zna wiele postaci „ w a m p i r y c z n y c h " . Potwierdza to też lektura dzieła Kazimie­ rza M o s z y ń s k i e g o , k t ó r y m p o s ł u ż ę się dla ich rekonstrukcji. „ N i e m a l wszystko, cokolwiek Słowianie p r a w i ą o (...) p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach (...) mianowicie o w a m p i r a c h względnie upiorach, tchnie b e z g r a n i c z n ą d z i k o ś c i ą . A opo­ w i a d a ń tych jest m n ó s t w o i ś w i a d c z ą one o wprost niebywa­ łej ż y w o t n o ś c i o d n o ś n y c h w i e r z e ń . " [ M o s z y ń s k i 1967, 654] T a k pisał M o s z y ń s k i w latach trzydziestych naszego stulecia gry r e d a g o w a ł swoją Kulturę ludową Słowian. Z „ m n ó s t w a o p o w i a d a ń " o „ p ó ł d e m o n i c z n y c h postaciach" rysuje się taki oto ich syntetyczny obraz. Przede wszystkim z w y w o d u M o s z y ń s k i e g o w y n i k a , że m i ę d z y zakresami z n a c z e ń wampir, u p i ó r , w i l k o ł a k , strzyga, zachodzi logiczny stosunek k r z y ż o w a n i a się. W a m p i r to d u c h c z ł o w i e k a z m a r ł e g o l u b żywy t r u p . O d ż y w i a się k r w i ą lub l u d z k i m ciałem, dzięki czemu jego s k ó r a o ż y w a d o k s z t a ł t u ludzkiego. Barwa jego m i ę k k i e g o i t r z ę s ą c e g o się ciała jest czerwona, rzadziej b i a ł a . W twarzy w a m p i r a brak nosa i b r w i , ma o n dwa rzędy z ę b ó w i kły j a k u świni. Pojawia się z w i a t r e m l u b b u r z ą , przenika ściany, okna. Wydaje p r z e r a ż a j ą c e jęki, o k r z y k i , śmieje się l u b płacze. Jego d z i a ł a ­ nia p o w o d u j ą u ż y w y c h choroby, o s ł a b i e n i e i w k o ń c u śmierć. Wierzono też, że to w a m p i r y w y w o ł y w a ł y epidemie chorób. �W e d ł u g wierzeń znanych na całej Słowiańszczyźnie w a m ­ p i r e m zostawali ludzie o d w ó c h sercach, ci co padli ofiarą g w a ł t o w n e j śmierci l u b j u ż za życia posiadali znamiona u p i o r a - na p r z y k ł a d z r o ś n i ę t e b r w i . N a d t o w i a d o m o b y ł o , że w a m p i r a m i b ę d ą czarownicy, ludzie źli lub bardzo starzy. C z e k a ł o to r ó w n i e ż ciała z m a r ł y c h , nad k t ó r y m i k t o ś przeszedł lub przeleciał ptak. I n t e g r a l n ą częścią wierzeń o wampirach są liczne c z y n n o ś c i obronne i zabezpieczające ludzi przed demonami. Te „ t c h n ą c e d z i k o ś c i ą " zabiegi to palenie w y k o p a n y c h t r u p ó w , wbijanie i m k o l c ó w pod j ę z y k , przebijanie k o ł k a m i głów, piersi, b r z u c h ó w , ucinanie ł o p a t ą głów, ć w i a r t o w a n i e . Z w ł o k i o s ó b podejrzanych o w a m p i r y z m rosły po śmierci, nie r o z k ł a d a ł y się - były więc sposoby rozpoznawania demona. [ M o s z y ń s k i 1967] Rekonstrukcji p o w y ż s z y c h wierzeń d o k o n y w a ł M o s z y ń ­ ski na ź r ó d ł a c h , materiale i literaturze o d n o s z ą c y c h się g ł ó w n i e do k o ń c a X I X wieku, co jest z r o z u m i a ł e jeżeli w e ź m i e się pod u w a g ę czas, w k t ó r y m p o w s t a w a ł o Jego dzieło. We współczesnej potocznej zbiorowej ś w i a d o m o ś c i za ojczyznę w a m p i r ó w uchodzi R u m u n i a . Oczywiście, że wielu a u t o r ó w z M o s z y ń s k i m włącznie, r ó w n i e ż w s p o m i n a ł o o R u m u n i i , nie mieli o n i jednak p o w o d ó w by j ą szczególnie w y r ó ż n i a ć . Czyni się to jednak dzisiaj, p o n i e w a ż wszechmoc­ na k u l t u r a masowa w y k r e o w a ł a k u l t u r ę l u d o w ą tego kraju na swoiste siedlisko w a m p i r ó w . Jak do tego d o s z ł o opiszę dalej. S p ó j r z m y jednak najpierw na kolejną l u d o w ą wizję w a m p i r y z m u p r z e d s t a w i o n ą przez w s p ó ł c z e s n e a u t o r k i r u ­ m u ń s k i e . [Andreesco, Bacou 1986] W a m p i r to oryginalny w y k w i t w y o b r a ź n i r u m u ń s k i e j - stwierdzają a u t o r k i ulegające chyba presji potocznych s ą d ó w . W tradycji t e g o ż kraju w a m p i r a m i zostawali ludzie żyjący na marginesie społeczności. B y w a ł o , że sam fakt n i e z w y k ł e g o urodzenia l u b narodzin w s o b o t ę n a d a w a ł c z ł o w i e k o w i wampiryczny los. Z n a k i e m p o ś m i e r t n e g o prze­ znaczenia był też nadmiar jakiejś cechy charakteru: agresja, o k r u c i e ń s t w o , p o ż ą d a n i e , nawet nadmiar apetytu m o ż e świadczyć o p r z y s z ł y m w a m p i r y ź m i e . W k o ń c u żyjący też m o g l i d o p r o w a d z i ć do narodzin w a m p i r a - na p r z y k ł a d przez n i e d o p e ł n i e n i e r y t u a ł u p o c h ó w k u . W a m p i r y grasują n o c ą na s k r z y ż o w a n i a c h d r ó g . Ż y w i ą się l u d z k i m sercem i k r w i ą , ich ugryzienie powoduje śmiertelne choroby, ale też g i n ą one szybko i bez specjalnych p o w o d ó w . Zapobieganie ich d z i a ł a n i o m w y m a g a ł o c z y n n o ś c i magicz­ nych o d znanego j u ż wbijania g w o ź d z i i k o ł k ó w w ciało trupa po wrzucanie do t r u m n y prosa, białej wełny, k o n o p i i , wrzeciona i t p . Wiele z przytoczonych wierzeń kontynuuje się we w s p ó ł ­ czesnej kulturze ludowej, czasem w formie zbanalizowanej - stwierdzają a u t o r k i cytowanego opracowania. C o ciekaw­ sze jednak część dawnych p r z e k o n a ń i wierzeń wpisuje się w nowe konteksty. W pierwszym p r z y p a d k u słyszy się o sporadycznych zachowaniach zgodnych z l u d o w ą X I X - w i e c z n ą wizją ś w i a t a a p o ś w i a d c z o n y c h w latach osiem­ dziesiątych naszego stulecia. Bardziej intrygujące są nato­ miast przekonania, że w a m p i r y p o j a w i a j ą się na skutek działalności szpitali. I c h pacjenci to przyszłe wampiry. C z ł o w i e k u m i e r a j ą c y tam nagi, w s a m o t n o ś c i i c i e m n o ś c i musi s z u k a ć zemsty - zostanie w a m p i r e m . Podobnie będzie z t y m i , k t ó r y c h poddano operacjom. Naruszono przed śmiercią i n t e g r a l n o ś ć ich ciała a t o też prowadzi do w a m ­ piryzmu. T a k więc takiemu co u m i e r a ł w szpitalu trzeba wyjąć serce i spalić je. [Andreesco, Bacou 1986, 227] W przedstawionych tradycjach ludowych s p o t k a l i ś m y się z wieloma f o r m a m i postaci demonicznych o cechach w a m ­ pira. Jak j u ż s y g n a l i z o w a ł e m bogactwo nazw i d z i a ł a ń tych d e m o n ó w oraz s p o s o b ó w ich rozpoznawania i zabezpiecza­ nia się przed n i m i , nie m o ż e z a c i e m n i a ć z a c h o d z ą c e g o m i ę d z y n i m i znacznego, istotowego p o d o b i e ń s t w a . Roz­ m a i t o ś ć tego swoistego f o l k l o r u wynika z regionalnego charakteru k u l t u r ludowych oraz p a r t y k u l a r n y c h reakcji tzw. „ l u d u " na zdarzenia i docierające d o ń informacje. K i e d y folklorem t y m zajęli się romantyczni autorzy w p r o w a ­ d z a j ą c p o s t a ć w a m p i r a do literatury, d o k o n a l i syntezy i u o g ó l n i e n i a tej postaci. A l e inaczej i i n n y m celom służyła ona w literaturze polskiej, a inaczej b y ł o w literaturze europejskiej. O polskiej, literackiej funkcji w a m p i r a bardzo interesująco p i s a ł a M a r i a Janion. T o romantycy w sztuce n o w o ż y t n e j w y z w o l i l i w y o b r a ź n i ę do tego stopnia, że jej w y t w o r y z a c z ę t o u z n a w a ć za byty r ó w n o w a ż n e realnym f a k t o m - powiada autorka eseju 0 Polakach i ich wampirach. Takie wyzwolenie w y o b r a ź n i w polskiej literaturze p o w o ł a ł o do istnienia fantazmaty, czyli - j a k pisze Janion - świat w y o b r a ż e n i o w y i jego treści zdolne p o k o n a ć rzeczywistość. Z d o l n o ś ć tę oraz a u t o n o m i ę fantaz­ m a t u potwierdzi później Z y g m u n t Freud - wielokrotnie p r z y w o ł y w a n y w analizach cytowanej a u t o r k i . [Janion 1991] Polscy t w ó r c y kreując ó w świat f a n t a z m a t ó w wykorzystali j a k w i a d o m o , wyżej o m ó w i o n e wierzenia ludowe, pozosta­ j ą c e od w i e k ó w w w y o b r a ź n i ludu. M a r i a Janion p r z y p o m i ­ na, że romantyzacja l u d u w y d o b y w a j ą c a z niego polskie cechy narodowe, przyjęła dwa k i e r u n k i . Jeden idealizujący S ł o w i a n i ich ł a g o d n y charakter - j a k na p r z y k ł a d Kazimierz B r o d z i ń s k i , oraz drugi, reprezentowany przez Mickiewicza, nie o d m a w i a j ą c y P o l a k o m i S ł o w i a n o m g w a ł t o w n y c h u c z u ć 1 takiejże w y o b r a ź n i . Nasz wielki poeta-profesor, pisze Janion, w trakcie swoich w y k ł a d ó w w College de France (lata 1842-1843) d o w o d z i ł tezy o s ł o w i a ń s k i m rodowodzie w a m p i r ó w . U w a ż a ł O n , że k a ż d a grupa etniczna ma w ł a ś ­ ciwy jej system wierzeń o świecie nadprzyrodzonym. „ U S ł o w i a n t a k i m zjawiskiem nadprzyrodzonym jest w a m p i r y z m " - b r z m i d o s ł o w n y cytat z wypowiedzi poety. [Janion 1989, 42] Tezy o s ł o w i a ń s k i c h wierzeniach w u p i o r y i duchy służyły M i c k i e w i c z o w i do stworzenia lub raczej rekonstrukcji, w je­ go zamiarze, swoistej ludowej filozofii, k t ó r a przetrans­ ponowana później do literatury wysokiej (Jego Dziady, Król-Duch S ł o w a c k i e g o ) p o z w a l a ł a na uznanie dwoistego charakteru rzeczywistości, bez u d z i a ł u w niej elementu s z a t a ń s k i e g o . O takiej romantycznej o n t o l o g i i pisała M a r i a Janion: „ W i a r a w upiory s t a w a ł a się zatem w s p o s ó b g ł ę b o k o ugruntowany p o d s t a w ą ludowej filozofii słowiańskiej. Poe­ ta-profesor wierzył lub chciał wierzyć w upiory-wampiry, tak j a k lud s ł o w i a ń s k i , k t ó r e g o czuł się rzecznikiem w College de France. Jeśli nawet w ś r ó d niego z n a j d ą się jednostki, k t ó r e 'przez stykanie się z klasami o ś w i e c o n y m i ' z a n i e d b a ł y się pod w z g l ę d e m p r a k t y k religijnych, 'to nie masz tam nikogo, k t o by zatracił w i a r ę w udzielny byt d u c h ó w po ś m i e r c i ' " . [Janion 1989, 43] Koresponduje z t y m ten oto fragment z Beniowskiego: F i l o z o f jeden t a m zda się w rozpaczy, Ż e w s t a ł a j a k a ś t u demono-zofia, K t ó r a to właśnie jasno nam t ł o m a c z y , Czego się nie śmie d o t k n ą ć filozofia. Patrzcie, kiedy się r o z u m j a k i spaczy, Jak m u jest smutno... j a k a a m o t r o p h i a Porywa go wnet... że za systematem K t o ś się zobaczy n o w y - z n o w y m ś w i a t e m . O filozofy... w y s ł a n e k i b i t k i Po g ł u p c ó w . . . przez r o z u m u autokraty, W t y m poemacie m u s z ę wasze z b y t k i O k r ó c i ć . . . nowe p o k a z a ć w a m światy, W nowej m ą d r o ś c i w p r o w a d z i ć przybytki... (J. S ł o w a c k i , Beniowski, X I , 229-230) Kolejne pokolenia polskich a r t y s t ó w w y k o r z y s t y w a ł y romatyczne t r o p y ś w i a d o m i e n a w i ą z u j ą c e do tej ludowo-literackiej ontologii. Jej najpełniejszą a k t u a l i z a c j ą o k a z a ł się dramat S t a n i s ł a w a W y s p i a ń s k i e g o Wesele (1901). W ogromie interpretacji j a k i e od p o c z ą t k u w i e k u w y w o ł y w a - 147 �ło dzieło istotna ich część p o ś w i ę c o n a jest r ó ż n y m wersjom odczytywania „ o s ó b d r a m a t u " j a k n a z w a ł autor zjawy z a k t u drugiego. S t a n i s ł a w P i g o ń p r z e k o n u j ą c o d o w i ó d ł , że istota zjaw prowadzi do: „ p o k ł a d ó w fantastyki romatycznej, w szczególności do Mickiewicza, oczywiście przede wszyst­ k i m do Dziadów." [Pigoń 1974] Przypomnijmy: w i d m o r o z m a w i a j ą c e z M a r y s i ą (scena 5, akt I I ) m ó w i , że jego d o m to g r ó b . . . A l e ż e b y m ja był trup, nie wierz M a r y ś bo to k ł a m , Żywię duch, żywię duch Podobnie brzmi rozmowa dziada z u p i o r e m (scena 15, akt I I ) . U p i ó r : jeno ta plama na czole Dziad: Cholera! U p i ó r : Zaraza, g r ó b D u c h : Precz, precz, ty t r u p U p i ó r : Widzisz w orderach c h o d z ę Obie „ o s o b y d r a m a t u " m a j ą cechy wampiryczne. Są to żywe trupy, c h o d z ą po śmierci. P i g o ń powiada, że: „ W założeniu Wesela mieści się pojęcie stosunku integralnego między światem a zaświatami, między przyrodzonością a n a d p r z y r o d z o n o ś c i ą . M i ę d z y sferami t y m i nie masz dla poety smugi cienia, p r z e n i k a j ą się one wzajemnie i jedno­ czą." Dalej tenże autor stwierdza, że W y s p i a ń s k i był tego ś w i a d o m a nadto przekonany był, że literatura polska, j a k ż a d n a inna, przepojona jest w i a r ą w przeplatanie się ś w i a t a i z a ś w i a t ó w . W listach do Lucjana Rydla d a w a ł na to p r z y k ł a d y Lenartowicza, Konopnickiej i D e o t y m y . [Pigoń 1974, 376-7] Z późniejszej literatury znane są dalsze r ó ż n e kontynuacje w ą t k ó w wampirycznych. O t o seria z d a w a ł o b y się przypad­ k o w y c h p r z y k ł a d ó w , wybranych jednak z p e w n ą m y ś l ą , p o n i e w a ż będzie jeszcze o nich m o w a w i n n y m k o n t e k ś c i e . Z r o k u 1921 pochodzi trylogia Stefana G r a b i ń s k i e g o Zadu­ szki (wystawiona w teatrze S ł o w a c k i e g o w K r a k o w i e ) . Przewija się w niej w ą t e k szastającego się w sadzie i po wsi strzygonia - to jest - z m a r ł e g o , co m i a ł dwie dusze. [Hutnikiewicz 1988] T e g o ż autora jest też c y k l Niesamowita opowieść. W jednej z nowel opowiada się o m ł o d y m dzien­ nikarzu, k t ó r y , j a k się okazuje, s p o t y k a ł i wielbił, t r a c ą c przy t y m p r z y t o m n o ś ć , bezcielesne w i d m o zmarłej kobiety. Zjawy z z a ś w i a t ó w grają w a ż n ą rolę w powieści K a r o l a Irzykows­ kiego Paluba - w i d m o A n g e l i k i , w dramacie Witkacego W małym dworku - w i d m o m a t k i . I wreszcie opisy magii skutecznej wobec w a m p i r ó w zastosowanej wobec straszącej po śmierci Magdaleny, znajdziemy w powieści C z e s ł a w a M i ł o s z a Dolina Issy. [Miłosz 1981] Inne funkcje pełnił świat d e m o n ó w w literaturze europejs­ kiej, k t ó r a p o w s t a ł a na p r z e ł o m i e X V I I I i X I X wieku - w tak zwanej powieści gotyckiej i późniejszych romansach grozy. P o w i e ś ć gotycka, nie sięgając w y ż y n literatury, p r z y b i e r a ł a r ó ż n e formy i p o d p o r z ą d k o w a n a b y w a ł a r o z m a i t y m celom, o d moralizatorskich po p a r o d i ę i r o z r y w k ę . G o t y c y z m w aspekcie tu analizowanym w y k o r z y s t y w a ł elementy grozy, c u d o w n o ś c i demonizmu. W p ł y n ą ł na t w ó r c z o ś ć europejs­ k i c h r o m a n t y k ó w , w t y m na G . G . Byrona i E.T. Hoffmanna u w a ż a n y c h za jednych z pierwszych, k t ó r y c h i n t e r e s o w a ł y postacie wampiryczne w aspekcie literackim. Znawcy litera­ tury zgodnie u w a ż a j ą , że p u n k t e m z w r o t n y m w dziejach tematu wampirycznego był epizod znany j a k o wieczór w w i l l i D i o d a t t i nad Jeziorem L e m a ń s k i m D o s z ł o w ó w c z a s - r o k 1 8 1 6 - d o spotkania George'a G . Byrona, Johna W . Polidori i M a r y G . Shelley. W e d ł u g M a r y Shelley - t w ó r c z y n i postaci d o k t o r a Frankensteina - t r ó j k a ta, p a s j o n u j ą c a się hor­ rorem, o d b y ł a niezwykły seans w y o b r a ź n i inspirowany przez Byrona. P r z y w o ł y w a n e w ó w c z a s postacie z z a ś w i a t ó w i fan­ tazjowanie o nich w wymienionym gronie n a t c h n ę ł o Johna 148 P o l i d o r i do napisania powieści Wampir (1818), w k t ó r e j bohater l o r d R u t h r e n zabijając kobiety zostawia ślady k ł ó w , co wskazuje na wampiryczne wykorzystywanie ofiary. W ą t e k wampiryczny z n a l a z ł licznych n a ś l a d o w c ó w w całej XIX-wiecznej literaturze europejskiej i j a k to zwykle bywa w y s t ą p i ł o tu bogactwo p r z e d s t a w i e ń i d o w o l n o ś ć w y o b r a ź n i . O t o garść p r z y k ł a d ó w sięgających t a k ż e do p r e k u r s o r ó w z X V I I I wieku. W balladzie Lenora Gottfrieda A . Burgera (1774) m a r t w y kochanek ( J g ° P ) przychodzi n o c ą do narzeczonej. U Johanna W . Goethego w balladzie Narzeczona z Koryntu (1779) j a k o bohater pojawia się blady m ł o d z i e n i e c w czarnej pelerynie. W noweli Josepha S.Le F a n u Carmilla zamek z a m i e s z k u j ą duchy p o t r z e b u j ą c e k r w i . W sennej atmosferze starcy-wampiry k r ą ż ą n o c ą p o s z u k u j ą c ofiar. O powieści Polidoriego j u ż w s p o m n i a ł e m . U Ernesta T . Hoffmanna w powieści Wampir (1822) ż o n a bohatera chodzi n o c ą na cmentarz, spotyka się tam z p ó ł n a g i m i kobietami j e d z ą c ludzkie ciało. Edgar Р о е w opowiadaniu Berenice (1835) fantazjuje na temat z ę b ó w . Theophile Gautier w La morte amourese (1836) pisze o trupie pięknej m ł o d e j dziewczyny, k t ó r y ( k t ó r a ) gryzie w r a m i ę księży by o d z y s k a ć siły witalne. De L o u t r ć m o n t pisał w Pieśniach Maldorora: „ p o z w o l i ć paznokciom d r z e ć ciało m ł o d e g o dziecka, pić krew z ran, b y ć w objęciach i z ust w y s y s a ć wszystko, ciepła krew dobra na wszystko..." (1868) Prosper Merimee w opowiadaniu Lokis (1869) kreśli p o s t a ć hrabiego (polskiego/litewskiego), k t ó r y zmienia się w k r w i o ż e r c z e g o niedźwiedzia, co odziedziczył po matce - ugryzionej przez takowe 2wierzę. W opowiadaniu Le Horla (1887) G u y de Maupassant umieszcza scenę, w k t ó r e j m ą ż w noc p o ś l u b n ą zabija ż o n ę w straszny s p o s ó b i znika p o z o s t a w i a j ą c jej ciało z przegryzionym g a r d ł e m . Bogactwo w ą t k ó w , postaci i r o z w i ą z a ń jest tu ogromne, b o w i e m wielu a u t o r ó w uległo pokusie ł a t w e g o efektu. Nie­ zwykle trafnie fantazmaty romantycznej tandety scharak­ t e r y z o w a ł Gustaw Flaubert gdy o p i s y w a ł lektury żyjącej marzeniami E m m y Bovary: „ P e ł n o tam b y ł o miłości, kochanek, k o c h a n k ó w , prze­ ś l a d o w a n y c h dziewic m d l e j ą c y c h w ustronnych altanach, p o c z t y l i o n ó w m o r d o w a n y c h na k a ż d y m postoju, k o n i zajeż­ d ż o n y c h na każdej stanicy, mrocznych b o r ó w , burzliwych serc, łez, s z l o c h ó w , p o c a ł u n k ó w , ł ó d e k w blasku księżyca"(Pani Bovary, przekł. A n n a M i c i ń s k a , Warszawa 1949, s. 47). Osobnego o m ó w i e n i a wymaga p o s t a ć Brama Stokera i jego p o w i e ś ć z r o k u 1897 z a t y t u ł o w a n a Drakula. Jest to b o w i e m kolejny p u n k t zwrotny w dziejach tematu. Ten d r u g o r z ę d n y pisarz irlandzki (1847-1912) w y z n a c z y ł ścieżkę, k t ó r ą p o s z ł o wielu późniejszych a u t o r ó w . Bohaterem powie­ ści jest książę siedmiogrodzki Dracula p r z e n o s z ą c y się co pewien czas z Transylwanii do L o n d y n u . Jest blady, w ą s e m zakrywa ostre zęby, potrzebuje do życia k r w i m ł o d y c h kobiet. G r y z ą c przy wypijaniu k r w i z a r a ż a je wampiryzmem. W powieści przedstawione są dwa światy l o n d y ń s k i i karpa­ cki. W Londynie, świecie znanym czytelnikowi, przeciw­ nikiem k s i ę c i a - w a m p i r a jest d o k t o r V a n Hesling. Stosuje on dla ratowania ofiar Draculi transfuzje k r w i , mesmeryzm, ale też czosnek, krucyfiks i t p . [ K o ł o d y ń s k i 1986, 18] P o s t a ć D r a c u l i z b u d o w a ł Stoker k o n t a m i n u j ą c k i l k a w ą t k ó w , o s ó b i o b r a z ó w . Nie z n a ł o n historycznych r e a l i ó w krajobrazu kulturowego i przyrodniczego okolic s k ą d za­ c z e r p n ą ł temat. K o r z y s t a ł z m a t e r i a ł u znanego m u z drugiej ręki. S p o ż y t k o w a ł fragmenty ludowych legend historycz­ nych o rzeczywistej osobie Vlada D r a c u l i - księcia w o ł o s ­ kiego z X V wieku - tyrana s ł y n ą c e g o z z o k r u t n y c h w y r o k ó w w y k o n y w a n y c h przez wbijanie skazanych na zaostrzony pal. P r z e t r w a ł a też w legendzie i folklorze E l ż b i e t a Batory (urodzona 1560) daleka krewna Ferdynanda I Habsburga, e t r u �k t ó r a po m a ł ż e ń s t w i e z m o ż n o w ł a d c ą w ę g i e r s k i m Ferency Nadasdy, opuszczona przez niego p o p a d ł a w o b ł ę d . W swo­ ich licznych zamkach m i a ł a sale t o r t u r , gdzie męczyła m ł o d e kobiety zbierając i c h krew w poszukiwaniu eliksiru wiecznej m ł o d o ś c i . D o opisu krajobrazu karpackiego Stoker w y k o ­ rzystał obraz E. Gerarda Land beyond the Forest (1888). [Pirie 1977] Wymieszane przez Stokera elementy: egzotyczny dla an­ gielskiej publiczności karpacki folklor, imaginacja autora, liczne w ą t k i powieści gotyckiej oraz m o d n y w ó w c z a s o k u l ­ tyzm d a ł y efekt, k t ó r y p r z e r ó s ł autora p o d k a ż d y m wzglę­ dem. Liczne kontynuacje literackie w ą t k u D r a c u l i c i ą g n ą się aż po w s p ó ł c z e s n ą l i t e r a t u r ę p o p u l a r n ą . W ś r ó d niej „ k r ó l u ­ j e " a m e r y k a ń s k i pisarz ze stanu M a i n e Stephen E d w i n K i n g . O n ż e jest, w e d ł u g z n a w c ó w , autorem bardzo udanych po­ wieści wampirycznych opartych na klasycznych wzorach, na p r z y k ł a d : Salem, Shining, Bazaar, Misery. O d czasu powstania technik filmowych w ą t k i wampirycz­ ne, powieść gotycka i literacki h o r r o r z całej swojej fantaz­ matycznej natury stały się z n a k o m i t y m t w o r z y w e m filmo­ w y m . M o ż l i w o ś c i rejestracji, manipulacji i projekcji rucho­ mego obrazu d o p e ł n i o n e g o w późniejszej fazie odpowiednim d ź w i ę k i e m , inaczej niż d o t ą d m ó w i ł e m p o r u s z y ł y p o k ł a d y w y o b r a ź n i ludzkiej. F i l m , k t ó r y j a k o ś r o d e k przekazu j u ż sam jest przekazem - p r z y p o m i n a m z n a n ą tezę Marshalla M c L u h a n a - jest r ó w n o c z e ś n i e w odbiorze n i e w e r b a l n ą f o r m ą ą a s i d o ś w i a d c z e n i a . O d p o c z ą t k ó w k i n a towarzyszy więc w i d z o w i z ł u d a p r a w d z i w o ś c i lub jego zgoda na i l u zję-kino j a k o świat m a r z e ń i p a r a r z e c z y w i s t o ś ć . Po raz kolejny, t y m razem w technologicznej rzeczywistości, ożyły wampiry, w i d m a i trupy. [Janion 1991] Stwory i demony od lat wypełniające ekrany k i n p o c h o d z ą ze znanych j u ż nam w ą t k ó w . O d c h o d z ą c od historycznego sposobu w y k ł a d u - to zajęcie dla historyka sztuki filmowej - w s k a z a ć m o ż n a zbiory filmów z r ó ż n e g o czasu powielające schematy literackich p i e r w o w z o r ó w . O t o grupa filmów w y k o r z y s t u j ą c a p o w i e ś ć Brama Stokera Dracula. I c h wersje t w o r z ą dwie odmiany realizacji. J e d n ą rozpoczyna film niemiecki z r o k u 1922 Friedricha W . M u r n a u a Nosferatu, d r u g ą film a m e r y k a ń s k i T o d a B r o w ­ ninga z 1931 r o k u : Dracula. Oba s ą dzisiaj klasykami gatunku a ich t w ó r c y inaczej podeszli do pierwowzoru. M u r n a u w swoim ekspresjonistycznym filmie d o k o n a ł pew­ nych zmian w stosunku do literackiego w z o r u . Z a m i e n i ł p o s t a ć D r a c u l i na Nosferatu, z r e z y g n o w a ł z postaci V a n Heslinga a część akcji p r z e n i ó s ł do bliżej n i e o k r e ś l o n e g o miasta portowego o nazwie Wisborg. W treści filmu na zlecenie swojego szefa d z i w n ą p o d r ó ż do hrabiego Orlocka w Transylwanii odbywa p o ś r e d n i k handlowy Hutter. N a miejscu hrabia okazuje się wampirem, a H u t t e r zostaje jego więźniem. Nosferatu udaje się d r o g ą m o r s k ą do Wisborga, po drodze u ś m i e r c a marynarzy a o k r ę t o w e szczury r o z n o s z ą w mieście z a r a z ę . Ż o n a H u t t e r a odkrywszy p r z y c z y n ę zarazy p o ś w i ę c a się w a m p i r o w i , k t ó r y ginie od blasku rannego słońca. [ K o ł o d y ó s k i 1986, 21-3] W s p a n i a ł e g o remake'u filmu M u r n a u a d o k o n a ł Werner Herzog (1978). Perfekcyjnie o d t w o r z y ł o n w z ó r wykorzys­ tując nowoczesne możliwości realizacyjne i swój oryginalny s p o s ó b obrazowania. W ś r ó d n a ś l a d o w c ó w M u r n a u a obraz Herzoga - w oryginalnym tytule: Nosferatu. Phantom der Nacht - jest właściwie dziełem autonomicznym. K r y t y k a d o s z u k u j ą c się ź r ó d e ł sukcesu reżysera w s k a z y w a ł a na jego słowiańskie pochodzenie. Właściwie bowiem nazwisko He­ rzoga brzmi Werner Herzog Stipetić. A w y o b r a ź n i a słowiań­ ska jest przecież szczególnie wyczulona na w a m p i r y . Inaczej rzecz się m i a ł a z T o d e m B r o w n i n g i e m . Dracula p o z o s t a ł t u p e ł n y m grozy t r a n s y l w a ń s k i m księciem pokazu­ j ą c y m się raz po raz w Y o r k s h i r e a jego d z i a ł a n i a przy­ p r a w i a j ą o z a w r ó t głowy. Ten obraz w y w o ł a ł lawinę po­ w t ó r z e ń i n a ś l a d o w n i c t w , z k t ó r y c h bardziej znane wymienia np. Leslie Halliwell: Dracula's Daughter, Son of Dracula, Dracula, Brides of Dracula, Dracula Prince of Darkness, Dracula Has Risen From the Grave, Taste the Blood of Dracula, Dracula AD.1972, by wreszcie n a p i s a ć o pozos­ tałych: „ M i n o r potboilers are legion". [Halliwell 1989, 294] S p o ś r ó d ciekawszych remake'ow filmu Browninga k r y t y ­ ka i znawcy w y m i e n i a j ą Draculę w reżyserii Terence Fishera zChristopherem Lee j a k o D r a c u l a , Dracula A. D. 1972 A l a n a Gibsona i wreszcie j a k o p r z y k ł a d złego smaku, jeżeli t a k ą k a t e g o r i ę m o ż n a s t o s o w a ć wobec w a m p i r ó w , w ł o s k ą k r w a ­ w ą i „ c h o r ą " wersję Draculi z 1974 r o k u w reżyserii Paula Morrissey'a, o k t ó r e j pisano, że jest nie dla w r a ż l i w y c h . [Halliwell 1989, 295] Z a b o c z n ą g a ł ą ź filmowego w ą t k u drakulicznego m o ż n a u z n a ć j e d n ą z nowel filmu Waleriana Borowczyka z 1974 r o k u Opowieści niemoralne. Chodzi o n o w e l ę p o ś w i ę c o n ą legendzie krwawej Elżbiety Batory, wspomnianej przeze mnie przy okazji omawiania postaci Brama Stokera. O d t e g o ż autora m o ż n a też wywieść film W i l i a m a Carina Blacula, w k t ó r y m bohaterem jest „ c z a r n y w a m p i r " działają­ cy w N o w y m J o r k u . By u z a s a d n i ć p o s t a ć Blaculi trzeba b y ł o z a s t o s o w a ć w filmie rodzaj p r o l o g u . O t o więc po Europie w wieku X V I I I p o d r ó ż u j e a f r y k a ń s k i k r ó l . W Transylwanii zostaje ugryziony przez w a m p i r a - gospodarza zamku, w k t ó r y m k r ó l z a t r z y m a ł się. Z a r a ż o n y w ten s p o s ó b zostaje wampirem. U m i e r a . Po dwustu latach archeolodzy-konserwatorzy w y w o ż ą z zamku jego t r u m n ę do Nowego J o r k u - otwierają i t u zaczyna się akcja. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 212^4] D l a w a m p i r ó w nie ma wszak p r z e s z k ó d . I n n ą g r u p ę filmów t w o r z ą te obrazy, k t ó r e w y k o r z y s t u j ą m o t y w y i w ą t k i grozy znane z romantycznej powieści gotyckiej. T u w y m i e n i ć trzeba też scenariusze oparte na logice l u d o w y c h wierzeń demonicznych o wampirach, strzy­ gach i w i l k o ł a k a c h . I m bliżej naszych c z a s ó w w filmach tych o p r ó c z ludowej wizji ś w i a t a p o j a w i a j ą się elementy seksu, sadomasochizmu i p r z e r a ż e n i a , k t ó r y c h w l u d o w y c h warian­ tach wierzeń nigdy nie było. O romantycznej proweniencji m o ż n a m ó w i ć w przypadku ekranizacji noweh Josepha Sheridana Le Fanu Carmilla - j a k o Wampir Carla Dreyera z r o k u 1932, w k t ó r y m dominuje oniryczna atmosfera, biel i mgły na d z i e d z i ń c a c h starego zamczyska. [ K o ł o d y ń s k i 1986, 26-30] A l e kolejna wersja tego tematu z r o k u 1960 Rogera V a d i m a umrzeć z rozkoszy idzie w y r a ź n i e w s t r o n ę erotyzmu. Sam reżyser u w a ż a ł , że film ten to u t w ó r osobliwy, nieco w y p r z e d z a j ą c y swój czas. W e d ł u g t w ó r c y był dobrze przyjęty przez k r y t y k ę . [Vadim 1990] Za n i m p o s z e d ł Jean R o l l i n k r ę c ą c Nagie wampiry i Dreszcze wampirów, filmy w o p i n i i ó w c z e s n y c h specjalistów b a l a n s u j ą c e na granicy pornografii. [Pirie 1977, 20] D o poetyki i w y o b r a ź n i ludowej n a w i ą z u j ą głośne filmy z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o Człowiek wilk Stuarta Walkera i Wilkołak Georga Waggnera. Późniejsza produkcja tego t y p u rozwija j u ż jednak w ł a s n ą wizję s t w o r ó w i z a ś w i a t ó w coraz bardziej odległą od tradycji l u d o w y c h t w o r z ą c swoisty subgatunek filmowy, k t ó r y współcześnie nazywa się „fan­ tasy". Jako p r z y k ł a d y m o ż n a p o d a ć filmy: Lśnienie Stanleya K u b r i c k a , Christine Johna Carpentera, Skowyt, Gremliny rozrabiają, Gremliny - 2 Joego Dante i wiele innych. N a koniec trzeba w s k a z a ć na w y j ą t k o w y typ filmu w a m ­ pirycznego, na dzieła spinające h i s t o r y c z n ą k l a m r ą dzieje tematu. I c h p o c z ą t e k ilustruje niekonwencjonalna o p o w i e ś ć filmowa Kena Russella Gotyk - p r z y p o m i n a j ą c a zdarzenie, k t ó r e dla zjawiska t u omawianego było bardzo istotne - a mianowicie słynny wieczór w y o b r a ź n i u George'a Byrona w w i l l i D i o d a t t i . Punktem dojścia jest w s p a n i a ł y pastisz filmowy Romana P o l a ń s k i e g o Nieustraszeni łowcy wam­ pirów (albo Bał wampirów) z r o k u 1967. 149 �W historii polskiej produkcji filmowej temat wampiryczny p o j a w i a ł się rzadko. W filmografii polskich filmów znalaz­ ł e m zaledwie siedem filmów z lat 1902-1939, k t ó r e n a w i ą z y ­ w a ł y treścią do tematyki w a m p i r ó w , d u c h ó w i o k u l t y z m u . [Janicki 1990, 9-136] Najstarsze w i a d o m o ś c i d o t y c z ą filmu z 1914 r o k u Fatalna godzina. W treści filmu w i d m o kobiety dusi d o k t o r a , k t ó r y wcześniej w y k o r z y s t u j ą c h i p n o z ę z n i e w a l a ł j ą . Z 1915 r o k u pochodzi ekranizacja Zaczarowanego kola w e d ł u g Lucjana Rydla. Z późniejszych lat m a m y w i a d o m o ś c i o filmach Blanc et Noir (1919), Syn Szatana (1923), Atakualpa (1924), Wampiry Warszawy (1925). W wymienionych obrazach m a m y do czynienia z a r y s t o k r a t ą , k t ó r y musi n o c ą m o r ­ d o w a ć uliczne dziewczyny, z magami, hipnotyzerami w y k o ­ r z y s t u j ą c y m i ciała „ m e d i ó w " i t p . N a d t o sprzed wojny p o c h o d z ą dwie ekranizacje Pana Twardowskiego oraz film z r o k u 1927 Kochanka Szamoty w e d ł u g Opowieści niesamo­ witych Stefana G r a b i ń s k i e g o (o tej noweli w s p o m i n a ł e m j u ż wcześniej). W sumie niewiele. Hipotetycznie m o ż n a o d p o w i e d z i e ć na n a r z u c a j ą c e się pytanie dlaczego tak rzadko podejmowano tak „ f i l m o w y " temat. N i e w ą t p l i w i e widzowie polscy znali z a g r a n i c z n ą p r o d u k c j ę a d o m i n u j ą c y m w ą t k i e m w filmie k r a j o w y m p o z o s t a w i a ł y losy prostej dziewczyny wykorzystanej i po­ rzuconej przez tzw. „ p a n a " . N a t o m i a s t sama nazwa „ w a m ­ p i r " p o j a w i ł a się w z w i ą z k u z filmem. W przedwojennym tygodniku „ F i l m " w a m p i r e m nazywano ekscytujące a k t o r k i - gwiazdy filmowe - powiedziano by dzisiaj. Po wojnie w naszym zideologizowanym P R L nie b y ł o miejsca na zabobony i d e k a d e n c j ę imperializmu. R ó ż n e u r z ę d y (z ulicy Mysiej), centrale (z N o w e g o Ś w i a t a i M i o d o ­ wej) i wysokie komisje ( z a k u p ó w i scenariuszowe) d b a ł y o gust polskiego widza przesiewając u w a ż n i e p o m y s ł y i i m ­ portowane dzieła. T a k więc i we w s p ó ł c z e s n y m filmie polskim temat wampiryczny p o z o s t a w a ł marginesem. Podo­ bnie b y ł o z recepcją filmów obcych. Z n a n o ich w Polsce niewiele. Z m i a n a sytuacji to kwestia ostatnich trzech lat z w i ą z a n a z często p i r a c k i m r y n k i e m kaset video. T o właśnie poprzez ten rynek trafia do nas w i ę k s z o ś ć filmów grozy, fantasy i t p . Są to rzeczy powszechnie znane. M i m o że omawiany gatunek filmów jest nieliczny w p o l ­ skiej filmografii, w y r ó ż n i ł b y m w n i m trzy r ó ż n e style realiza­ cji. Z a k ł a d a j ą c , że czytelnik zna treści omawianej produkcji rezygnuję z jej bliższego przedstawiania. Po pierwsze m a m y neoromantyczne ekranizacje literatury wysokiej, w k t ó r e j świat u p i o r ó w gra rolę t a k ą s a m ą j a k w literackich pierwowzorach. Są to: Wesele (reż. A . Wajda), Dolina Issy (reż. T . K o n w i c k i ) , Lawa (reż. T . K o n w i c k i ) . W t y m nurcie w y k ł a d n i i stylistyki mieści się też m ę t n y t r e ś c i o w o film K . K i e ś l o w s k i e g o Bez końca (no właśnie - C.R.), w k t ó r y m u p i ó r (fantom) ledwo co z m a r ł e g o mecenasa Ż y r o towarzyszy nadal żyjącym. D r u g ą g r u p ę filmów t w o r z ą te, k t ó r e o d w o ł u j ą do gotyc­ kiej stylistyki w jej czystej postaci. Są to: nowelowy film Świat grozy przeznaczony dla T V , zrealizowany w e d ł u g o p o w i a d a ń O. W i l d a i W . Colinsa, klasyczny Lokis (reż. J. Majewski) w e d ł u g Merimee, Wilczyca (reż. M . Pisterak), Widziadło (reż. M . N o w i c k i ) w e d ł u g Paluby K . Irzykows­ kiego, osadzone w realiach lat trzydziestych, ale gotyckie w treści Medium (reż. J. K o p r o w i c z ) , t r u d n y do zakwalifiko­ wania film, na m o t y w a c h d r a m a t ó w Witkacego, W stmarym dworku (reż. A . K o t k o w s k i ) , bowiem ironia autora N i e p o d ­ ległości T r ó j k ą t ó w gdzieś z filmu w y p a r o w a ł a , oraz czysta g a t u n k o w o historia Izy-wampirzycy w Lubię nietoperze (reż. G . W a r c h a ł ) . [Janicki 1990, 223, 233, 319, 335, 345, 351] T r z e c i ą g r u p ę reprezentuje film Anna i wampir, o k t ó r y m j u ż w s p o m i n a ł e m . P o n i e w a ż jest o n oparty na fakcie istnienia tzw. „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " ma o n swoją h i s t o r y c z n ą analo­ gię w g ł o ś n y m filmie Fritza Langa M jak morderca, k t ó r y 150 oparty był r ó w n i e ż na historycznym fakcie d z i a ł a n i a tzw. „ w a m p i r a z Dusseldorfu". A l e na t y m k o ń c z ą się wszelkie p o d o b i e ń s t w a artystyczne i treściowe, t r u d n o bowiem p o r ó ­ w n y w a ć a r y d z i e ł o Langa z m i a ł k i m panegirykiem K i d a w y . Czas p o d s u m o w a ć całość p o w y ż s z y c h r o z w a ż a ń . S k ł a n i a do tego wspomnienie „ w a m p i r a z Z a g ł ę b i a " jednej z postaci, od k t ó r e j r o z p o c z ą ł e m przedstawianie etnograficznych fak­ t ó w . P y t a ł e m na p o c z ą t k u jakie matryce k u l t u r o w e zostają uruchomione, gdy m ó w i m y , że p r z y c z y n ą niezwykłych zda­ r z e ń był wampir. Dochodzenie do w s p ó ł c z e s n y c h s e n s ó w poprzez p o b i e ż n ą c h o ć b y analizę k o n t e k s t o w ą okazuje się niezwykle ciekawe i skuteczne. M o ż n a p o s t a w i ć tezę, że polskie fantazmaty - w a m p i r y - nie w y w o d z ą się z filmu. W a m p i r y z K r a k o w a i Z a g ł ę b i a m a j ą b e z p o ś r e d n i e ludowe i romantyczne, c h o ć j u ż z u b o ż o n e i p r z e k s z t a ł c o n e bardzo zaplecze. Taka matryca jest wciąż najczęściej powielana. E p o k a filmowych w a m p i r ó w i f a n t o m ó w w Polsce dopiero się zaczyna. BIBLIOGRAFIA Andreesco Ioanna, Bacou Michaela 1986 Mourir a 1'ombre des Carpathes, Payot, Paris, s. 214—228 Bruckner Aleksander 1985 Mitologia słowiańska i polska, PWN, Warszawa, s. 279-288 Delumeau Jean 1986 Strach w kulturze Zachodu, IW PAX, Warszawa, s. 75-86 Fischer-Wollpert Rudolf 1990 Leksykon papieży, Znak, Kraków, s. 169 Halliwell Leslie 1989 Halliwell's Film Guide (seventh edition) Grafton Books, London etc., s. 294-195 Hutnikiewicz Artur 1988 Strzygoń Stefana Grabińskiego. Kartka z dziejów upiora w lite­ raturze polskiej, (w:) Kultura, Literatura, Folklor, (praca zbiorowa, red. M. Gaszewicz, J. Kolbuszewski) LSW, War­ szawa, s. 325-331 Janicki Stanisław 1990 Polskie Filmy Fabularne 7902-1988, WAiF, Warszawa Janion Maria 1989 Polacy i ich wampiry, (w:) tejże, Wobec Zla, Verba, Chotomów, s. 33-53 Janion Maria 1991 Projekt krytyki fantazmatycznej, PEN, Warszawa, s. 7-15 Janion Maria 1981 Próba teorii fascynacji filmem (w:) tejże, Odnawianie znaczeń, WL, Kraków, s. 343-356 Kaleta Roman 1974 Sensacje z dawnych lat, (wybór i opracowanie), Ossolineum, Wrocław, s. 57-60 Kołodyński Andrzej 1986 Seans z Wampirem, WAiF, Warszawa Miłosz Czesław 1981 Dolina Issy, Kraków, s. 60-63 Moszyński Kazimierz 1967 Kultura ludowa Słowian, t.II, cz.l, KiW, Warszawa, s. 654-677 Pigoń Stanisław 1974 Goście z zaświata na weselu (w:) Na drogach kultury ludowej, LSW, Warszawa, s. 329-377. Pirie David 1977 Les vampires du cinema, Bruxella, s. 12-22 Roux Jean-Paul 1988 Le Sang. Mythes, symboles et realites, Fayard, Paris, s. 226-235 Vadim Roger 1990 Moje trzy żony (Three Women, tł. E . Ptaszyńska-Sadowska) WAiF, Warszawa, s. 105 Życiński Józef 1990 Trzy kultury, wyd. W drodze, Poznań, s. 80-84 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9eb967594723e8ea1834294a1b2aa73.pdf a0d065f4fead8f871c9eea81b870c5f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2971 Title A name given to the resource Wanda / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.3, s.203 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I Aleksander Jackowski WANDA Niezwykle i o m p o m i i i o n i , pi.«ju Z jaką b y ł o w i i i o j \лъ?.умки: w a l c z y ł a o s w e i d e o , a g r e s y w n o ś ć połączona, z k o b i e c y m kiom, nawet otoczenie o wygkf.l głowę. c h c i a ł a , o coś zewnętrzny. Dosłownie walczyła. O w z o r n i c t w a , o akt\wizaeję Była i Wielka, w przenośni. artystów po-taw bujna, Zawsze Miało to zresztą tak/.- zaważyć na jej dokonań. W i e r z y ł a , , ż c w i e l o haseł, g ł o s z o n y c h w" k o ń c u с ш п ч Ы ' v f . y c h l a t , twórczych lecznycłi, ujawniania animatorów robić. W i ludzi ich z różnych przy pomocy Ludowej — sadziła się k u t r a d y c j o m l u d o w e j rozwojowi umiała warstw i grup sztuki otaczać się — co i jak nastąpi Ponieważ patronować miała, w y b i t n y m i a r t y s t a m i , których swą energią i wiarą, więo s z y b k o stworzyła nałoży rzeczywiste s z t u k i , która narodowej. rqio- artysiów-pedagogów, - a nio n a u c z y c i e l i pokazujących Polsce zwrócenie będzio wśród talent zarażała w l u s t y tueio Wzor­ n i c t w a Przemysłowego kolekcję u n i k a l n y c h d z i e l : t k a n i n , f i l m o drnków, ceramik, zabawek, w świecie, trochę m n i e j s z y mebli. w kraju. Budziły Wokół i n s t y t u t u s k u p i ł o się ś r o d o w i s k o a r t y s t ó w - a n i m a t o r ó w . Krystyna Szczepanowska, Grzośkiowiezowie, więcej) artystów, Eleonora Milwiczowie, którzy zachwyt. Plutyńska, Kenar, m o g l i , idąc i Jedyne, dących o d Stanisława W i t k i e w i c z a , A n t o n i e g o Wandy bezo-nne. Lidia kilkunastu śladom Duży wejść do ład z fabrycznych, technologią, stworzyć umiejących kadrę projektantów działać w zastanych warunkach... T o , co robiła, b y ł o z n a k o m i t o . A l o p e w n i e • П.1 r e a l i z a c j i Jej zamierzeń J,'j d a n o organizować choć n i e p o l i t y ­ losie zbieżnych j o s t z j e j koncepcją d e m o k r a t y z a c j i s z t u k i , u j a w n i a n i a potencji kolo obeznanych ezogoś koncepcje v/ s^inieozoństwie. u r o d z o n y m społecznikiem, działaczom — kiem. przerastała i ich sztuk:;, o 1 wórezyoh wdzie- Życie przyniosło tę byleby Wandzie wiele masowego wytwarzania skompromitowała w próbkach złymi — To było pasiaków, się s z y b k o . barwnikami że n i e były Póki miała jednak samotna, wzornictwa opartego zresztą realizowano goryczy. bardziej nawet anachroniczna. Koncepcję przegrała. miejscem Szkoda, instytucję... w a l c z y l a . , p r z e k o i i y w ała, c o r a z inspirację lepszym „Cepelia". z do Po p i c i w s z e : „brudne" w z o ludową przewidzenia. których fabrycznie siły jakoś szyto ubiory — piękne tkaniny innego kolorze, Idoa by surowca, ze nioatrakcyjne. P o d r u g i e : „ m u n d u r o m " m o g ą b y ć d ż i n s y , baw ełniane b l u z o c z k i , T golfy, swetry — alo n i e odzież s z y t a z a g r e s y w n y c h t k a n i n . T a k a „ ł o w i c k ą " sukienkę c z y serdaezek w kolorze m o ż n a b y ł o zało­ żyć raz, w i e o t y m dobrze „ w y s o k a " m o d a , wykorzystująca l u d o w e inwencjo. Na r a z , nn szczególną okazję... B y w a ł y koniunktury n p . na h a f t o w a n e b l u z k i ( w y k o r z y s t a l i t o w s w o i m czasie R u m u n i i W ę g r z y ) , s k ó r y a l a M o n g o l i a , , ale, n a f a l i ś w i a t o w e j m o d y , n i c programowane z góry, t y l k o w j e d n y m kraju. Buczek, (jeśii doświadczeń P r o g r a m „ n a r o d o w e g o " w z o r n i c t w a n i e miał szans n a sukcos. nio wio­ Buszka i Karola B y l s p ó ź n i o n y co n a j m n i e j o p ó ł inwencji twórczej był władzy wobec r u c h u amatorskiego, z którym właści­ j a k o ś ć w n a s z e j k u l t u r z e a r t y s t y c z n e j , zaw a ż y ć w dec i n a k s z t a ł c i e w i e n i g d y n i e w i e d z i a n o , co r o b i ć . C o , i p o c o . D o d z i ś zresztą „ C e p e l i i " , i n a o b l i c z u l e k k i e g o przemysłu. D o tego n i o doszło. nic Szansy, zjawiskiem Stryjeńskiego, stworzyć zapewne j a k t o uczynił K e n a r ) ouropejskiej, nie u m i a n o , nie chciano rzystać. C z e m u ? nawet (podobnie N i o t u miejsce etnografowie byli często nową wyko­ n a analizę, w s p o m n ę t y l k o , przeciw koncepcjom wśród m i t ó w i przesądów naszego środowiska silne jost że od polityki w i e k u . P r o g r a m zaś b u d z e n i a różnych g r u p w społeczeństwie o d e r w a n y w i a d o m o , co ilustracji. wciskający „samo życie". No się k i c z o r a z s t e r y l n ą , a l e c o r a z t a m , gdzie i t a k i mamy bardziej jak t y m l u d z i o m żyć, а nie b u d z i ł y niechęć ś r o d o w i s k a wszędzie powielaną „Cepelię". racji pytania — skoro chce w człowieku, t o p o co licea p l a s t y c z n e a t y m b a r d z i e j uczelnie. Wanda przeżyła swe dzieło. Nio O s t a t n i e l a t a jej życia były bardzo zo Miała W a n d a wiełe r a c j i w s w y c h i n i c j a t y w a c h i działaniach. n i e 2>ozbawiono budziło plastycz­ bowiem tyczność". Złuda a u t e n t y z m u ! N i e ingerować amatorszczyzny, się p r z e d e w s z y s t k i m u j a w n i a ć t o , co „ a u t e n t y c z n o " i a r t y s t y c z n i e wyższe czynniki, b y pomagało T e ideo W a n d y wywoływały zalewem nego, ciekawe różne sterować, z Wandy, p r z e ś w i a d c z e n i e , iż k a ż d a i n g e r e n c j a z z e w n ą t r z n a r u s z a „ a u t e n ­ ingerują czynić sforą, doznań wzrokowych, ehronnio w z r o k . Zmarła w pełni. przecież a r t y s t k a ! traciła nieu- 15 s t y c z n i a 1 9 8 5 r o k u w s w y m m i e s z k a ­ niu z pasją j e d n o , spychała n a d a l s z y p l a n i n n e działania, w ciemności, z d a n a t y l k o n a słowo b l i s k i c h j e j l u d z i , n a opiekę w h i e r a r c h i i s p r a w w ażniojsze. N i e doceniała współcześnie p o j ę t e g o siostrv. w z o r n i c t w a przemysłowego, n i e w y c z u l a m o m e n t u , k i e d y można skończyła Od lewej: W . Telakowska,, I. Lorontowiez, S. Z a . r u b a , W . u l . Grójeckiej go T e s t a n o w i ą j u ż piękną, k a r t ę h i s t o r i i n a s z e j k u l t u r y . A l e c z y n i ą c zapewne przy zrealizowała s m u t n e . O n a , t a k związana Wraz z Wandą, się p e w n a I'leszczyński'., 45, zniszczona Marią chorobami, Bujakowa, Jadwigą pogrążona Oiynżyną epoka. Cz. K n o t h e , W . Bartoszewicz, W. Ujejski 203 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/07aa62e8160adf78c5ae4a5c3f49c64c.pdf bb83de82f75c8ddc3483e2ec5b29c99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3630 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3407 Title A name given to the resource Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.1, s.30-31 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną Andrzeja Majewskiego Aleksander Jackowski Scenografia może mieć niezależne życie, oderwana od widowi­ ska, któremu służy. Bywa, że staje się samodzielnym środkiem wyrazu, dziełem sztuki. Powołam się tu na otwartą w paździer­ niku, w salach Muzeum Teatralnego, wystawę Andrzeja Majew­ skiego, scenografa, od trzydziestu lat związanego z warszaws­ kim Teatrem Wielkim, wystawę, która, w odróżnieniu od tego, czego zwykliśmy oczekiwać w sytuacji jubileuszu, bynajmniej nie obrazuje dorobku artysty, lecz jest dziełem autonomicznym i oryginalnym. Wybitnym, a do tego prowokującym do roz­ ważań na temat teatru, scenografii, awangardy, widzenia cza­ sów, w których żyjemy. Wystawa stanowi przy tym interesujący przykład zjawiska, coraz dziś częściej występującego - zaciera­ nia granic między poszczególnymi dziedzinami, dyscyplinami, środkami wyrazu. Toteż m o ż n a właśnie przy tej wystawie, zadać pytanie - czym jest? Scenografią, dziełem plastycznym, teatrem bez aktora, instalacją? Ż a d n e z tych pojęć nie określa wystar­ czająco jej charakteru, choć z każdym wchodzi w niezaprzeczal­ ne relacje. Autor posługuje się środkami właściwymi z a r ó w n o scenografii, jak malarstwu i rzeźbie. Tworzy dzieło osobiste, w stopniu nieczęsto dziś spotykanym. Osobiste, to wyraźnie chcę podkreślić, a więc nie tylko wyróżniające się swym stylem. Styl bowiem m o ż n a sobie wymyśleć, jak pieczątkę, znak firmowy. Tysiące tego przykładów dokoła. Ale bywa też oryginalność wynikająca z osobowości, charakteru wyobraźni. Nie wyduma­ na, nie zewnętrzna, ale będąca emanacją artysty, jego widzenia świata, a w tym i sztuki. Właśnie o takiej oryginalności możemy mówić, analizując twórczość Kienholza, Bacona, Kantora czy Majewskiego. U każdego z nich wyraźnie odczuwalne jest osobiste podłoże, p o w ó d , dla którego tworzą. Jeśli jednak rzeźbiarz czy malarz jest w dziele przez siebie tworzonym niezależny od otoczenia, profesja scenografa każe mu być, jeśli nie wykonawcą koncepcji autora czy reżysera, to w najlepszym razie współtwórcą przedstawienia. Scenografia znajduje się, jako dyscyplina artystyczna, pomiędzy twórczością a rzemiosłem. Bywa, że jest tylko realizacją zamówienia, choć i wówczas piętno osobowości artysty może być dostrzegalne. Powiemy wówczas - Wiśniak, Kołodziej, Sadowski, Majewski, mimo iż realizowane zadanie nie daje szans na pełniejsze zaangażowanie. W dziedzinach „usługowych", a i w tej kategorii m o ż n a mówić o scenografii, indywidualność twórcy nie ujawnia się tak wyraziście jak w malarstwie czy rzeźbie. Coraz częściej, zwłasz­ cza tam, gdzie w grę wchodzą rozbudowane środki techniczne, mamy do czynienia z realizacjami wręcz anonimowymi, na efekt których składa się praca zespołu ludzi. Gdzież tam może być miejsce na wyrażenie przez scenografa jego fascynacji, lęków, obsesji? Nie przypadkiem tylu znakomitych twórców odczuwa po­ trzebę poszerzenia granic swej wypowiedzi. Wystarczy przywo­ łać przykłady Swinarskiego, Szajny, M ą d z i k a , Kantora. Także Majewskiego. Przyglądając się jego drodze rozwoju zauważyć można coraz wyraźniejszą koncentrację na dziełach bliskich mu w nastroju, problematyce. Pozwoliła na to reputacja artysty, szybko zdobyta renoma wybitnego scenografa. Mógł więc wybierać, a nawet sugerować pozycje repertuarowe, zarówno teatralne, jak operowe. Po niezapomnianych realizacjach bale­ tów, jeszcze w „ R o m i e " , za czasów dyrekcji Wodiczki, pojawiają się scenografie tak urzekające piękne, jak choćby do Operetki Gombrowicza (zwłaszcza I akt!). Ale tonacja „ j a s n a " szybko zdaje się ustępować „ciemnej". Powstają dzieła na deskach największych scen świata, jak choćby Elektra i Salome Ryszarda Straussa, w Polsce - Łucja z Lammermoor Donizettiego, Otello Verdiego. Dramatyczne, nasycone ekspresją, erotyką i śmiercią. Może najwybitniejsze, przynajmniej w moim odczuciu, ekstaty­ czne i wręcz sięgające w rejony metafizyki - Diabły z Loudu i Pasja według św. Łukasza do muzyki Pendereckiego. Diablf, reżyserował Kazimierz Dejmek, Pasję Majewski inscenizowa* sam, w warszawskiej operze. Muzyka Pendereckiego swym* dramatyzmem i regligijną ekspresją odpowiadała mu szczegół-*nie. Bez sensu byłoby mówienie w obu tych realizacjacf o dekoracjach czy kostiumach. Majewski stał się współtwórcf dzieł, muzyka dała mu szansę na wypowiedź osobistą, wręcP porażającą siłą ekspresji. " Nie z a p o m n ę wrażenia, jakie wywarła na mnie pierwsza scen? Pasji, rozgrywająca się w pełnym mroku. Powoli, gdy już wzrok nasycił się intensywnością czerni, zaczęły się z niej wyłaniać pełgające światełka, coraz silniejsze, niczym znicze cmentarne, zapełniając przestrzeń aż do niewidocznych w głębi kulis Muzyka mroczna i gęsta wypełniała przestrzeń i oto powoli powoli, wtopione w masyw dźwięków zaczęły te światełki podnosić się, by w kulminacji stanąć wielkim, masywny!] krzyżem, płonącym zniczami. Dopiero po dłuższym czasie, gdj światło zaczęło wydobywać szczegóły, okazało się, że w ramio nach krzyża umieścił Majewski chórzystów z lampeczkami ni czole. To właśnie te lampki tworzyły niesamowity nastró pierwszych kilkunastu minut spektaklu. O ile jednak początek wydał mi się wręcz genialny, później intensywność odbioru zaczęła słabnąć, więź muzyki z obrazem nie była j u ż pełna. Obraz przestał wyrażać, zaczął ilustrować, a dokładniej mówiąc, zapełniać czas, by widz się nie nudził patrząc na scenę. Tak to j u ż bowiem jest, że sama muzyka słuchana w skupieniu obywa się bez rekwizytów, ale kiedy mamj przed sobą scenę, dekorację, z którą coś się dzieje, która zaprząta naszą uwagę, ciągle czekamy na nowy pomysł, już niecierpliwi, nieskorzy koncentrować się tylko na muzyce. Majewski, inscenizując Pasję, wyczuwał, oczywiście, te puste miejsca, krzyż z wolna obracał się, jakieś szkieletopodobne kształty sunęły w o k ó ł jego podstawy. Zamiast wzmacniać ekspresję muzycznego tekstu, stawały się wartościami samoist­ nymi. Aleja wolałem oddzielnie je kontemplować, nie odnosząc 30 > �do muzyki, muzykę zaś przeżywać bez symbolicznych wizji i metafor nawiązujących do czasu, w którym przyszło nam żyć. Nie sądziłem wówczas, że te idiomy wyobraźni artysty staną się pełnoprawnym dziełem sztuki, porażającym symboliką, bogact­ wem odniesień kulturowych, osobistych. Dziełem, odzwiercied­ lającym nasz czas - Holocaustu, pieców krematoryjnych, walk bratobójczych, złudzeń i utraty nadziei. Dziełem tym była wystawa w Teatrze Wielkim. Złożyły się na nią obrazy i konstrukcje, o których chętnie powiedziałbym - rzeźbiarskie, gdyby nie to, że rzeźba kojarzy się z ciężarem, bryłą, trwałością, podczas gdy tu materię rzeczy cechuje kru­ chość, nietrwałość, jednorazowość. Nie lubię porównań, każde dzieło jest zakotwiczone w kon­ kretnej, czasowej, mentalnej przestrzeni. W tym przypadku wyznacznikami jej mogą być przede wszystkim późne cykle litografii Goi, jak też proza Kafki, Brunona Schulza. W teatrze zaś Kantor. W teatrze,ponieważ cały jego teatr, poczynając od Umarłej klasy, naznaczony jest śmiercią, rozpaczliwą potrzebą zrozumienia siebie, swego życia i czasu. W wystawie Majewskiego występuje też, i to bardzo wyraziś­ cie, wątek przemijania. Przy całym bogactwie rozwiązań plas­ tycznych pozbawiona jest kokieterii, nie czuje się nawet zabawy, jaką musiał odczuwać artysta, konstruując z patyków, drutu, papieru, strzępów tkanin i wszelkich rupieci swe stwory zwierzoczy ptakopodobne. Świat metaforyczny pozwala uniknąć do­ słowności, choć człowiek jest przecież obecny w podtekście tej wystawy. Podobnie jak Bóg, jak Zło, towarzyszące nam od początku istnienia. Od wygnania z Raju. Te same elementy, którymi posługiwał się Majewski w realiza­ cjach scenicznych, tu zyskują autonomię. Kontemplujemy po­ szczególne formy, czując ich symboliczne i metaforyczne uwik­ łania, przy czym sugestywny nastrój całości pomaga nam znaleźć ich wyraźny kontekst. Jedno sprzyja drugiemu, ogólny nastrój ekspozycji, bogactwo skojarzeń, jakich doznajemy, przechodząc od przedmiotu do przedmiotu. One zaś, wraz ze scenerią wystawy, wydają się tworzyć spójny świat. Czas i przestrzeń przenikają się tu nawzajem. Chodząc odkrywamy wciąż nowe profile rzeźb, nowe ich konteksty, odniesienia symboliczne. Odczuwamy je raczej niż rozumiemy, ale na tym przecież polega siła sztuki, iż ewokuje nastrój, porusza wraż­ liwość, wyobraźnię widza. Już od chwili przekroczenia progu znajdujemy się w innym, wykreowanym przez Majewskiego świecie. Tam, za nami, lśniący parkiet, kandelabry, pompatyczna elegancja operowych sal - tu półmrok, jaskrawy blask punktowych reflektorów. Ciężka, spracowana tkanina, jak kokon spowija sale, rzucona na ściany stanowi piaskowobure tło dla obrazów. Ta sama, tylko bardziej sfałdowana pokrywa parkiet. Szurając posuwamy się, otoczeni malowanymi kartonami i przestrzennymi formami. Wyłaniają się one z półmroku jak szkielety, kruche świadectwa czasu, który istnieje już tylko w naszej świadomości. A d o l f Rudnicki nazwał go epoką pieców. Czas holocaustu, wojny, przemocy, lęku. Przed nami, na tle oszalałych, zwichrzonych chmur, latawiec, wyrywający się rozpaczliwie ku niebu, okale­ czona latarnia morska, a może to komin krematoryjnego pieca? U dołu, na brezencie, wywalone graty, wóz prawdziwy z plecio­ nymi bokami. Teraz pomalowany na biało, jak ślad umarłej przeszłości, wóz Ż y d a Wiecznego Tułacza, a może biednego krawca? Pudła, pogięte kosze, też białe, jak i rzucona na wierzch maszyna do szycia. W ó z tułacza, wóz - sam tułacz. W przenośni i dosłownie. Gdzieś we wsi krakowskiej kupiony wrak. Czyj? Co widział? Co przeżył? Czy jego biografia nie mogłaby być świadectwem losu, okrutnego czasu? Pamiętam go z krakows­ kiej wystawy w galerii Camelot. Później zawędrował do Pragi, teraz tworzy istotny element warszawskiej wystawy. A nad nami i dokoła, w powietrzu - kruche, groźne ptaszyska o krwawych, ostrych dziobach. Erynie. I dziwny stwór. Spręży­ ny, p o ł a m a n e koła, szprychy, o d w r ó c o n a kierownica roweru, strzępy materii, papieru. Chciałby jak Ikar, wzbić się ku niebu. Nie poleci. Za i przed nami - obrazy, rozstrzelane domy, sceny z wyobra­ źni, ze snów, znaczące, jednoznaczne w nastroju, choć można w nich wyczuwać jeszcze inne podteksty, osobiste, niesamowite. Ten komin, już wspomniany przedtem, czy mogłem przypusz­ czać, że poza j a w n ą metaforyką ukryty jest jeszcze jeden jego sens? Déjà vu... A może przeczucie? Dopiero niedawno ktoś z rodziny pokazał Andrzejowi Majewskiemu dom, w którym się urodził. Z okna ujrzał właśnie ten komin, widok namalo­ wany przed kilkoma laty! Tych ukrytych, osobistych kontekstów m o ż n a sporo odnaleźć na wystawie. Być może autor, świetnie władający piórem, zechce kiedyś je wyjawić. Dla nas - widzów pozostaje szukanie odniesień w kulturze antyku, sztuce - dawnej i współczesnej. Pozostaje nastrój. Spektaklu, w którym nie pada ani jedno słowo, ale który jest przejmujący. I czytelny. Wszędzie płoty, pokrzywione, walące się. Drabiny. Tarcze jak z małomiasteczkowej strzelnicy. Ryby na kiju, znaki zodiaku, losu ludzkiego. Ostrość blach, rdza, stare drzwi jak nagrobki, muślin delikatny i zbrukany. Białe ptaki śmierci. Arsenał form, które nie dziwią. Zapomnieliśmy o czasach, kiedy spiż i marmur zdawały się zapewniać przetrwanie posą­ gom i świątyniom. Dzisiaj padają pomniki jak worki ze słomy, rozprute bagnetem. Czas niesie trwogę, coraz trudniej o nad­ zieję. Artysta pracuje pospiesznie, nie wierzy, że dzieło jego rąk przetrwa wieki. Tragiczny czas - kolumny stają się kominami krematoryjnych pieców, a schody wiodące do świątyni pudłami, po których wspinają się z mozołem ortopedyczne buty. Taka jest Apokalipsa według Andrzeja Majewskiego. Zatytu­ łowana - Nomen. Wariacje na obrazy i przestrzeń teatralną. Trudno o celniejszą nazwę. Zwraca bowiem uwagę na teatralny r o d o w ó d i wyraz tej zdumiewającej wystawy. Bo też i jest ona swego rodzaju teatrem. 31 �