79
50
4499
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8da4b25e0445cc2915e20414efa56bcb.pdf
f7ade27d41ae6eb79181ea5e58e87069
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5040
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Subject
The topic of the resource
Czaplicka, Maria Antonina (1886-1921)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4675
Title
A name given to the resource
Poglądy i opinie / LUD 2000 t.84
Description
An account of the resource
LUD 2000 t.84, s.127-140
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 84, 2000
li. POGLĄDY I OPINIE
KU)[>OTY Z KULTURĄ
I PYTANIA O AUTENTYZM
Jak nie napisać ksiqżki podróżniczej, opowieści
przygodowej, grand reportage. sprawozdania z pielgrzymki, pełnego zachwytu (lub ironii) dostępu
do mądrości, etnograficznej bajki na temat kontaktu, humanistycznego obrzędu przejścia. naukowego mitu odkrycia, wędrówki w poszukiwaniu
(kobiety. dziwaczności, cierpienia. sztuki, odnowy,
autentycznego głosuj?
James Clifford
Nareszcie doczekaliśmy się polskiego przekładu intrygującej, szeroko komentowanej i przebogatej w rozl iczne inspiracje pracy: chodzi o Jamesa
Clifforda Predicament of Culture. Twentieth-Century Ethnography, Literature
and Artl (Kłopoty z ku/turą. Dwudziestowieczna etnografia. literatura i sztuka2).
Książka jest zbiorem esejów z lat) 979-7986 pisanych przez profesora historii świadomości z University ofCalifornia w Santa Cruz. Pierwotnie ukazała się
w roku 1988, a zatem wspólnie z Works and Lives Clifforda Geertza" która to
niezwykle istotna dla antropologii praca również opublikowana została ostatnio
w naszym krajLt Jeżeli jednak fraza Kłopoty z ku/turą raczej dobrze zdaje
sprawę z oryginalnych zamierzeń Clifforda, to Dzie/o i życie - jak oddano u nas
pierwotny tytuł esejów Geertza - odsyła gdzieś w pełną koturnowej powagi
i sztuczności hagiografię, miast nazywać finezyjne i pełne przenikliwości wizje
antropologii przedsięwzięciem odautorskim, czego w istocie dotyczą rozważania amerykańskiego badacza.
Nadzwyczajna ważność książki Clifforda została zasygnalizowana w Polsce
po raz pierwszy przez Zbigniewa Benedyktowicza w artykule napisanym dla
pisma "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"s. Skrótowe omówienie podstawowych tematów Proh/emf)\\, ku/tury, jak niezbyt fortunnie przetłumaczono wówczas tytuł pracy, zakOllczył Benedyktowicz zapewnieniem redaktora, iż "do tej
1 lIarvard
liniversilv' Press 1988,
, Warszawa 2000. r~zd r. Dżurak. J. Iracka, E. Kkkol,
M. Krupa, S. Sikora iM. Sznąjderman .
.• Works and /.in's. Ihe .·/nlhr0J!0loglsl as AlIthor. Slanford University Press 1988.
• /)::1('/0 1 lye/f'. Anlropologjako all/or. prze!. E. Dżurak i S. Sikora, Warszawa
1999.
s Z. Iknedyklowicz,
.Jollies Clij/ord. Problemy kllllwy. "Polska Sztuka Ludowa. Konteksty"
1991. nr I.
�128
rzeczywiście niezwykłej i pasjonującej książki Clifforda warto będzie nie raz
jeszcze na naszych łamach powrócić". I tak się też stało. Oto już w tym samym
numerze warszawskiego kwartalnika, Monika Sznajderman wskazała na kilka
wątków romansu etnografii z ruchem surrealistycznym we Francji, czyniąc to
na podstawie wybranych ustałeJl i intuicji Clitforda('.
Lata następne przyniosły, zamieszczane w tychże samych "Kontekstach",
tłumaczenia trzech rozdziałów pracy Kłopoty z kulturq. Były to kolejno: Samokreacja etnograficzna: Conrad i Malinowski, O kolekcjonowaniu sztuki i kultury oraz O autorytecie etnograjicznym7. Ostatni z grupy tych tekstów przedrukowywany był jeszcze dwukrotnie: najpierw w wyborze Postmodernizm. Antologia tekstów redagowanym przez Ryszarda Nycza8, później także w (nader
interesującym i potrzebnym, chociaż tkwiącym w wydawnictwie przez kilka
lat!) zbiorze Amerykmiska antropologia postmodemistyczna pod redakcją Michała Buchowskiego9.
Zajmująca nas tutaj książka Clifforda stała się w połowie lat 90. - jeśli zważyć na ilość cytowałl, nawiązal1 jawnych, lecz również tych o charakterze bardziej alegorycznym - jednym z najczęściej przywoływanych przez krąg autorów "Kontekstów" źródeł z zakresu współczesnego pisarstwa antropologicznego. Warto w tym miejscu odnotować i to, że Wojciech 1. Burszta pierwszy bodaj w kraju zaproponował analizę Cliffordowskiego "systemu sztuka-kultura",
widząc w nim przede wszystkim oryginalny sposób na śledzenie dyskursów
.. k
10
dotyczącyc I1 tego, co postrzega SięJa
o autentyczne .
Owa dobrze pojęta popularność brała się, w pierwszym rzędzie, z rozległości
zagadnień poruszanych przez Clifforda. Oto cztery części jego książki dotyczą
naj goręcej dyskutowanych u schyłku XX wieku antropologicznych tematów
i rozterek. I tak, Kłopoty z kulturq ogniskują się wokół autorytetu etnografii
i jej złożonych wymiarów literackich; zwracają uwagę na wywrotowość tej
dziedziny wiedzy, na wpisany w nią rdzeń krytyki kulturow~i; ukazują przejściowość kategorii kultury i sztuki, które zwykło się traktować jako uniwersalne
esencje; ilustrują także dzisiejszą walkę społeczellstw niegdyś zdominowanych
o własną tożsamość i o uznanie, ich gorączkowe wysiłki tworzenia własnych
tradycji oraz potrzebę bycia autentycznymi. Taka perspektywa powoduje,
że Kłopoty z kulturą stają się kłopotami antropologii, historii, poezji, literatury,
historii sztuki; to z kolei wymaga działania na przecięciu wiciu dziedzin, wielu
świadomości i tradycji. Kultura jest dziś bytem, który żyje nie tylko dzięki
M. Sznajderman. O etnografic::nym slIrreali::mie. op. cit.
W podanej kolejności: ..Polska Sztuka Ludowa. Konteksty" 1992. nr 2-3. prze!. M Krupa
(w książce pl. O aIltokreac:ji etnograjic::nej): 1993. nr I. prze/. .I. Iracka: 1995. nr 3-4. prze!.
J. Iracka i S. Sikora.
8 Kraków
1997.
9 Warszawa
1999.
IQ W. 1. Burszla,
W obliC=IIIlo'spó/c::esności. Tr::ypr::yk/ad,v./ill1kcjonowania Hyobra::eń kllltllrowych. w: Po:;egnal1ie praradygll1atll:) Etnologia wobec H'sfJó/c::e.\·t/O.~ci.
red. W. J. Burszta
i J. Damrosz. Warszawa 1994.
6
7
�129
energii światła, ale wzrasta także poprzez ciemność: jest tym, co jawne i głęboko ukryte; to wyłanianie się i obumieranie.
Imponujący wachlarz zainteresowań
autora pociąga za sobą wiele specyficznych ujęć, nowatorskich
zestawień, zaskakujących
wniosków - tych drobin
subiektywności,
którc w rezultacie składają się na obiektywność
dzieła. I właśnie ta obiektywna powierzchnia książki Clifforda spotkała się z wcale poważną
falą krytyki, wycelov.'aną we wszystkie niemal jej najważniejsze wątki.
Zarzucano mu złe rozumienie surrealizmu (Price i .lamin) oraz idei kolekcjonowania (Strathcrn), wytykano patronowanie kobiecej wersji nauki (sic!), mówiono
o tym, że jest przykladcm "siekania" poglądów Geeltza (Whitten), krytykowano
nawet promowanie przezeli antropologii refleksyjnej i dialogicznej, której zrozumienie jest rzekomo bardzo trudne, a czasem wręcz niemożliwe (Gledhill)ll.
Niepochlebne oceny K/opotów z ku/turą - zwłaszcza te najbardziej zjadliwedziwią o tyle, że Clifford nie proponuje jakiegoś totalnego programu, który
w zamyśle miałby wywrócić na nice nasze pisanie, czytanie, myślenie bądź życie .
.lego praca polega raczej na uwydatnianiu pomijanych problemów, na zestawianiu oddzielanych
kontekstów, krytycznym oglądzie konkretnego
stanu wiedzy
i świadomości. To seria eksperymentów,
a nie dyrektyw, wnikliwe spojrzenia,
nie zaś systematyczne obserwacje.
Najbardziej
sugestyvvny
i jedyny
dążący do skOllczoności
obraz, jaki
Clifford nakreślił, jest obrazem towarzyszącego
nam tutaj i teraz świata. "Obec-
II
S/cr/ej
na lemal
tej ~ryty~i
patrz:
.I. Iluntyk.
Ch{jard·.I·
FlllI1ographica.
"Critique
of An-
thropo!i!Y" I ()()X. vol. I X. nr 4. s .. 140. Ostatnią / Pl"i'.ytoczunyru wyżej opinii powtarzał nawet tej
~Iasy 111)~Iiciel. co Lrnest (;cllner. W swej intelektualnej
lilipce Postmodemi=lll.
rO::llm i religia,
W'ymierl:one.j pr/.ecm
zmorom
postmodernilmu
hiadał o ..ezoterycznośei"
i ..niejasnościach"
antropologii
..ohi'l~niai'!LTj" ('.'1). ClilTórd miałhy. według niego. d'lżyć do całkowitego
wyelimin\mania jasno~ci. ohie~t) \Ii/,mu i \\. n:llIltaeic
osi'lgać stan .. histerii subiektywności"
wyrażanej
ja~,!ś .. matapaplanin,,".
\Vs~a/,uj'lc na gł.;hi.; S\\ojcj rozpaczy
i niemożno~ei
zrozumienia.
pyta
Gellner: ..Co h)śm) pO\\ iedzieli o kimś. klO jest I.ainleresowany
jedynie tym. co Clinard
sądzi
o lymi. co s<\llzą inni"" (I'osIJllOdl'rlli::lI1. 1'11::1111/
i religia, przel. M. Kowalezuk.
Warszawa
1997.
". 57). I'oniewaj py tanic lo ' pomijaj,lC całą jego nicdorzec7llośćodnosi si.; wprost do czylelni~(l\\ lego leblu.
pO/llslawi.; je bez odpo\viedli.
Ważne .iest tutaj lo. je (jellner. popr/ez \Ispomnianą
pracę (napisaną u schyłku życia i akadeIllie~iej kariery). doh!czyl do nicchlubnego
grona pseudozlU1\\eów
i histerycznych
krytyków myślenia postlJ)Oliernistycznego.
~((·)r/.y przcczytawszy
(nicuważnie)
kilka prac mieszczących
się (lub nic)
\\ jego nurcie feruj,! o owym myśleniu ostateczne sądy. Gellner narzeka oto na bra~ dekalogu postIllodernistycznego.
sam opierając własne wyroki na lekturze niemal wyłącznic jedn",j pracy, a rniano\\ieie /Vriling CIIIIIII"I'. I Której niechlujnie przytacza pewne fragmenty (np. niewłaściwie
cza tytuł tekSIU (ieorge'a
L. Mareusa - Fthnography ill Ihe Modern World S:vstel1lzamiast
nego COIIII'IIII'()/"W)' I'ro/J!I'II/s
prace. choćby oma\\i,lIlą bi'lj~.;
ol
przytapopraw-
1~'lhnog/"aplzy in til(' Modem World S:vstem). Sięgnięcie
po inne
Clini.mla. dałoby mu do dyspozycji pewien zcstaw skrystalizowa-
nych propo/.ycji metOliologicmych
i cpislelllologicmych.
chociaż o dekalogu rzeczywiście nic miałby
co marz) Ć. /.arwly Icgo rod/,aju moż,na mnojyć. CZ) m jest bowiem zaliczenie przczcń terminów
..dialogici'.llośC
i ..polili.1I1ia" do poslmockrnislyeZllcgo
zgiełku') Czy wskazuje to na nicznajomość
\\yTazislcj tradycji lilozotiunej.
~tóra si.; z nimi \\'ją/e (\\ymieńmy
tylko nazwiska Gadamera.
Baehtina i (jriee'a)" Trudny do przyj.;cia staje się oŚ\licceniowy
racjonalizm.
~tóry wyznawal jakoby Gellner. \\ takiej nierzetelnej. tcnckncyjncj
i pcinej złcj \\oli poznawczej.
postaci.
�]30
nie w naszych urbanistycznych
archipelagach
wszyscy jesteśmy Karaibami .uzmysławia - Być może nikt już nie może powrócić do rodzinnej ziemi - zostały jedynie terenowe notatki, żeby ją ponownie odnaleźć" (s. 190). Życie jest
dzisiaj fragmentaryczne,
coraz powszechniejszym
doświadczeniem
staje się
"brak korzeni i mobilność" (s. 9). W ow~j wykorzenianej
nieustannie i przemieszczanej
teraźniejszości
dominują procesy zaniku tego, co było, ale także
wyłaniania się nowych różnic, na przekór walcowi homogenizacji.
Niwecząca
niegdysiejsze
źródła współczesność
sprawia, że wszystko jest w jakiś sposób
skażone, nicezyste, nieautentyczne
- nawet tak rozpo\vszcchniona
okoliczność,
że "coraz więcej osób korzysta ze środków masowej komunikacji. samochodów
i samolotów" (s. 21).
Bardzo wyraziste diagnozy Clifforda wspierane są i kontynuowane przez liczne fragmenty dzisiejszych dyskursów nauk o kulturze: Stephen Bertman ukuwa
termin no wist society na oznaczenie społeczellstwa
zdominowanego
przez "teraz", które zrywa z przeszłością i nie baczy na przyszłe skutki swoich działań 12;
Helga Novotny mówi o "rozszerzającej
się teraźniejszości"
unicestwiającej ciąl1
głość oraz trwanie ;
Ulf Hannerz wskazuje na globalną dewaluację wartości
tradycji, co określa mianem "slabnięcia kultury"I~. Podobne w duchu wypowiedzi
są chlebem powszednim humanistyki: o jego smaku przesądzają zaś gusta poszczególnych autorów. Świat, w którym żyjemy raz jest przerażający i pozbawiony głębi, kiedy indziej znów pełen nadziei, inwencji i witalności.
Chłodny stosunek części komentatorów
do postawy Clifforda wynika, jak
sądzę, z dwu zasadniczych
przesłanek (na których wspiera się także - pokrętna
jest logika naukowych sympatii - pozytywny jej odbiór). Pierwsza z owych
przesłanek jest natury ogólni~jszej: otóż interesujący nas autor powtarza wielokrotnie w swojej pracy (a jest to jedna z najbardziej
hapujących
opinii),
iż praktyki surrealistyczne
są stale obecne w akademickiej
antropologii.
Dwie
procedury dają się rozpoznać szczególnie często - a mianowicie "cięcie i integracje" (s. 162). Idzie tutaj o akty przeciwstawne,
skontliktowane
ze sobą, ale
dialektycznie
silnie powiązane, wzajemnie zależne. W myśl tej idei, antropolog
winien rozdzielać to, co zwykle społecznie spąja się ze sobą, a przykładem mogą być w tym przypadku muzea etnograficzne
i artefakty pochodzące z jakiejś
egzotycznej
kultury. Czy ich jedynym miejscem w przestrzeni Zachodu są etnograficzne sale wystawowe?
Dlaczego odmawia si<; tym przedmiotom lrakto-
l"
S. Bertmail. r~vfJercul/ure. 7hl! Human Cost oIS/Ned. I.ondon 199X. Czarowna moc ..teraz"
daje o sobie mać w zaiste zaskakujących
kontekstach.
Jednym z nich jest ..Twój paszport
do snów'·, jak reklamuje si.,: romanse z serii Harlequin. Krytyk literacki Ann Snito\\' pisze o nich
między innymi: ..Powieśei te nic m<\ją żadnej labuly w zwykłym tego slolla znaczeniu ( ... ). Nie
ma społeczeństwa.
tylko otoClenie. (... ) Występujące kohiety egzystują II nieprzerwanym
stanic
pOlenejalnej seksualności.
( ... ) Nic mają żadnej przeszlości i żadnego konIekslu. Żyją w wiecznym teraz seksualnych odezuC. Za: R. Goldstein. Ra:::gOlyeellie pomogra/ią. prze!. M. Pilarska
i Z. Zagajewski. w: Era/yeny impuls. oprac. D. Steinherg. (idańsk 1')')5. s. 1]0.
l) H. Novotny.
Time. The .Ilodem (/lid Pas/modern Ic:'pl!rienC<'.C<łmhridge 1994.
l4 U. Hannerz.
]i-a/ls/la/ional Connec/io/ls. 1.00ulon 1996.
�131
wania w kategoriach sztuki, przejawu talentu albo geniuszu, które zasługują
na nobilitację i umieszczenie
w galerii obok wyrobów "naszych"
artystów?
Integracje z kolei polegają na wyobraźni zaskakujących
zestawień: "znak równości pomi<;dzy delektowaniem
się Europejczyków
afrykailszczyzną
a upodobaniem Afrykanów do tekstyliów, kanistrów, alkoholu i broni palnej" (s. 146147); zachwyt Indianina K wakiutl na widok jarmarku dziwów i samoobsługowych automatów na Times Square porównany z kondycją antropologii skazanej
na równie dziwaczne postrzeganie innych społecznych światów (s. 264).
Nie wszyscy godzą się na takie gry z rzeczywistością,
nie każdy musi dążyć
do wstrząśnięcia nią, do postawienia jej nagle przed zwierciadłem skrzywionym
inaczej niż zwykle. Skoligacanie
aktywności
naukowej z działalnością
aJ1ystyczną także nie ma wielu zwolenników,
mariaż wywrotowego
surrealizmu
z poważną etnografią postrzegano jako mezalians:
metodologii
poznania naukowego przypisuje się inne procedury i odmienny status od metod stosowanych przy tworzeniu artystycznych
portretów świata. 1 do tego właściwie sprowadza się pierwsza ze wspomnianych
przed momentem przesłanek.
N ie chcąc pozostawić tego wątku jedynie w takiej sygnalnej postaci, warto
może wskazać na to, w jaki sposób surrealistyczne
cięcia (czy w nich tkwi źródło "siekania" poglądów Geertza?) i integracje odciskają swoje niezacieralne
piętno w samym łonie etnografii. Każde badanie terenowe, choćby było przeprowadzane w paradygmacie
rygorystycznie
holistycznym,
to przecież pochylanie się nad częścią zaledwie. Całość w etnografii zawsze jest reprezentowana
przez fragment, zatem cięcie musi być wpisane w samoświadomość
antropologa pracującego w terenie. Ta sama okoliczność
terminowania
w odmiennym
kontekście kulturowym
pociąga za sobą konieczność
integracji, które inaczej
nie miałyby racji bytu: badacza i informatorów (najwyraźniej
widać to na czarno-białych .,westernowych"
fotografiach,
gdzie etnograf w jasnym uniformie
i kasku stoi na tle cicmncj gromadki tubylców), przedstawiciela
świata bibliotek
i uniwersytetów z reprezentantami
świata bohaterów skatalogowanych
w bibliotekach bądź będących tematem wykładów. Okazuje się w rezultacie (i to
wcale nie na mocy jakichś wielce skomplikowanych
dywagacji), że Cliffordowskie "cięcia i integracje" naprawdę przynależą do antropologii, jakkolwiek
surrealizm wydawałby się odległym i problematycznym
punktem odniesienia.
Umieszczone na wsttrpie motto wskazuje natomiast na drugą z przyczyn nieufnej recepcji oryginalnego
spojrzenia decydującego
o swoistości Kłopotów
= kU/furq. Mówi ono o tych formach tekstów etnograficznych, które są dla
Clifforda zdewaluowane,
niegodne zaufania i nieautentyczne.
Wszystkie postawy przyjmowane ongiś przez antropologów - chłodny przyjaciel, surowy obcy,
współczujący
ojciec, zainteresowany
opiekun, zobowiązany
powiernik,
handlarz czy słuchacz (s. 86) - niosą za sobą ryzyko ośmieszenia,
eksploatacji lub
zdolllinowania: siebie bądź innego.
Ta odmiana krytycyzlllu sytuuje Clifforda w bezpośredniej
bliskości Geertza. a zwłaszcza jego Works und Lives. Przy tej okazji objawia się pewne anegdotyczne pokrewiellstwo.
Otóż Geel1z nazwał - ze względu na wyraźne objawy
�132
"choroby diariuszowej"
i .,zaświadczającego
Ja" - antropologów
w rodzaju
Crapanzano. Dwyera i Rabinowa. "dziećmi Malinowskiego'·IS.
Czy sugeruje to.
iż Geertz jest bratem tej matk i (matki-Polki ... ), a C Iifford synem tegoż brata?
Francuscy surrealiści także dużo miejsca poświęcali zagadnieniom
form pisarskich i samego języka. Breton, Eluard, Desnos, Soupault i inni udowadniali,
że język nie jest w żadnym razie przezroczysty,
że odmawia bycia tylko spojrzeniem, zewnętrznym
oglądem rzeczywistości.
I chociaż manifestowali
swoje
przekonania
w sposób właściwy gwałtowności,
obrazoburstwu
i herezji artystycznych awangard, to zdołali bardzo szeroko posiać ziarna zwątpienia. "Czy
surrealizm przestał istnieć - pyta tedy Maurice Blanchot -- Sęk w tym, że nie
występuje już tam, czy gdzie indziej; on jest wszędzie. To zjawa, olśniewające
nawiedzenie.
Ze swej strony doczekał się metamorfozy:
sam stał się surreali.,16
styczny
.
Świat przedstawiony
przez Clifforda jest zatem światem surrealistycznym.
A sam ten ruch - "ponieważ jest równocześnie
ruchem natchnionym
i ruchem
krytycznym, żeni ze sobą wszelkie możliwe punkty widzenia, postulaty, poszukiwania świadome
i niejasne ( ... ), poszukuje
pewnego typu istnienia, które
nie należałoby do porządku rzeczy «danych». gotowych, zastanych,,17 - staje się
figurą całej antropologii. a przynajmniej tej w wersji Clitforda.
W pewnym momencie proponuje się czytelnikowi
pewien rodzaj definicji
kultury, która mówi. że jest to "trwała zdolność grup ludzkich do tworzenia
rzeczywistej różnicy" (s. 296). Nieco dalej czytamy, iż ,,kultura nie ma żadnych
zasadniczych
rysów. Ani język, ani religia, ziemia, gospodarka, ani żadna instytucja czy zwyczaj nie [są] niezbędne. Kultura [to] przypadkowa
mieszanina
elementów" (s. 346-347). Radykalność takiego definiowania jest wyraźna. forma wyliczająca
to świadoma
antyteza
ujęć tradycyjnych,
z Tylorowskim
na czele. ,.Tworzenie
różnicy" pochopnie uznać można za efekt stosowania
modnej terminologii
(modnej głównie w tzw. gender studies), gdzie wszystko
sprowadza się do dawno rozpoznanych
procesów wyodrębniania
wspólnotowego orbis interior, odmiennego od świata obcych. Surrealistyczne
tło wszystkich
rozważai1 Clifforda oferuje jednak jeszcze inne rozumienie. Pisał na ten temat
Jean-Louis
Bedouin: ,,Prawdziwa
komunikacja.
owocna wymiana, głębokie
zrozumienie ( ... ) są bezpośrednio funkcją różnic i odległości ( ... ), funkcją prawa
danego nam do uświadomienia
i doświadczenia
tego. Temu służą różnice i od-
15
C. Geatz,
D::ielo i =ycie. op. ci/., s. 128-138.
Problemowi
..pisania
stała książka. która ukazała się wcześniej niż pral:a Gecrtza. Chodzi
ClitTorda i George'a
E. Marcusa - a przywoływaną
jui. II" związku
re: The Poelics and Politics
różnej jakości.
graphic
16
które pOllstaly
Texts".
M. Blanchot.
nr 10, s. 133.
170p.cil .. s.141.
(if
I:·thnography. Berkeley
jaku
rezultat
seminariulll
kultury"'
o redagowaną
z Gdlnerem-
1986. Pomieszczono
zatylu/o\l1l1lego
poświęcona
wspólnie
zoprzez
lJ!riling Culw-
niej teksty. bardzo
..The Making ul" Ethno-
Refleksje o surreali::l1lie. prze/. K. Rodowska ... I.iteratura
IV
na Świecie"
1996.
�133
dalenia, stanowiące podstawę nieprzeliczalnych
form zależności,,18. Istotne jest
nie tylko to, aby zostać uznanym za członka rzeczywistej wspólnoty, ale także,
aby nasza tożsamość nabrała znamion, poprzez procesy zrozumienia
i samoświadomości,
autentyzmu,
podobn ie jak nasze pasje, identyfikacje
i innego
rodzaju przynależności,
zarówno te ze sfery publicznej, jak i prywatnej.
Stwierdzcnie o przypadkowości
składowych elementów kultury należy odczytywać w kontekście
innych odnoszących
się dOll uwag, inaczej jest ono
po prostu niezrozumiale.
Nic idzie w nim zatem o bliskie surrealistom przekonanie Lautremonta,
iż akt połączenia parasola z maszyną do szycia na stole
w prosektorium
pozwala na nieskrępowanąjuż
niczym zabawę w sklejanie rzel9
czy, których i tak nie spaja żaden rzeczywisty porządek . Clifford ustosunkowuje się bowicm tym razem przede wszystkim do "sztywnego"
pojęcia kultury
właściwego wielu etnografom, do faworyzowania
- mającego być może swoje
źródło w romantycznej
potrzebie egzotyzmu - przez badaczy kultur czystych,
"nieskalanych",
a lekceważenia tych, które trwają dzięki synkretyzmowi,
mieszaniu się, upodobnianiu do innych. Gdy etnograf obwieszcza o śmierci jakiejś
kultury, to często nie ma na myśli fizycznego nieistnienia jej depozytariuszy,
ale częściej ,.procesy zawłaszczania,
kompromisu,
podporządkowania,
wywrotu, maskowania,
wynalazczości"
(s. 362), które przerywając
historyczną ciągłość, dopisują kolejny rozdział do niekoJlczącej się elegii o "znikających
rasach". Przetrwanic we współczesnym
świecie "urbanistycznych
archipelagów"
oznacza bardzo często śmierć, ale zaraz potem późniejszą inkarnację w nowej,
zniekształconej,
ale aspirującej przecież do autentyczności,
formie.
Przyswojenie sobie Cliffordowskiej
wizji współczesnej
kultury i antropologii - nieustannie
odradzających
się, przyjmujących
nowe formy, wytrwale
wzrastających - wymaga pewncgo typu wrażliwości,
dostrzeżenia
za abstrakcyjną miejscami metaforyką własnych losów i losów innych; może także przeczucia tego, co zawarte jest w następnej chwili. Taki sposób postrzegania jest
bowiem, jak się wydaje, istotnym elementem jego refleksyjnej logiki.
W artykule z 1989 roku Clifford tłumaczył własną etymologię (po Heideggerze to nic nowego) terminu "teoria". Otóż greckie słowo theorein stosowano
dla nazwania człowieka, który był wysyłany przez własne polis do innego miasta, aby być tam bezpośrednim
świadkiem religijnej ceremonii. Drugie znaczenie, szersze i bardziej otwarte, wskazywało ogólnie na praktykę podróży i obserwacji. Teoretyzowanie
więc może być postrzegane jako produkt przemiesz-
Za: .J. Dąbkolvska-l.ydrOll. A:lIllllrolll'ńrc::a rola SlIrreali:mll. Poznań 1999. s. 126.
Rówlloczl:snl: pojalVil:llil: sit; Ila szczególnego rodzaju stole tych dwu niezwykłych przedmiotów - klórl: tei czasami I:horuj'l i trzeba je naprawić - musi skłaniać do rozstania się z pozorem niclllaściwości 1\' il:h połączeniu. trzeba tylko r a z kro i Ć tl: przedmioty i rozkroić. zanalizOI\ać ich stosunek" (C. Lćvi-Strauss. Spujr:enie:: oddali. prze!. W. Grajewski, L. Kolankiewicz,
\1. Kolankil:wiu . .I. Kord)s. Warszawa 1993. s. 396). 010 Lćvi-Strauss antyl:ypuje surrealistyczne spojrzenil: Clifforda. Czy on o tym wil:''!
IS
19 ••
�]34
czenia, figura drogi na zewnątrz20. Skonfrontowanie
teorii z innym od macierzystego kontekstem,
takim, który stawia jej opór, nie poddaje się i zmusza
do przełamania
wewnętrznych
reguł, to obecnie punkt zerowy theorein. Tym
samym, teoria staje się nieodrodną częścią świata-w-podróży.
Teoria - ten bardzo szczególny rodzaj tożsamości - wikła się w przestrzeń
podróżowania,
przemieszczania,
zmiany miejsca. Interesujące jest to, że niecała
dekada wystarczyła Cliffordowi do uczynienia wielkiego kroku od świata modernizmu,
literatury,
sztuki i etnografii
(choć w postkolonialnej
formie),
do świata schyłku stulecia, do przejścia od "kłopotów z kulturą" do kultury
widzianej przez pryzmat jednego wielkiego zdarzenia, a mianowicie: podróży.
Wokół tego metaforycznie
ujętego, niemniej jednak globalnego,
zdarzenia
ogniskują się wszystkie rozważania pomieszczone
w opublikowanym
w 1997
roku Routes: Travel and Tram'lation in the Late T\,ł-'entiethCentur/I. Dodać
wypada koniecznie,
iż podróż nie jawi się tam wyłącznie jako peregrynacja
intelektualna, jakieś pielgrzymowanie
skryby po stronicach kolejnych tomików
kultur, ale wiąże się ona z istnieniem granic, płci, klas, zawiera w sobie akty
deportacji, procesy wykorzenienia,
zjawiska diaspory.
We wspomnianej
książce Clifford dopracowuje
idee zapoczątkowane
właśnie w Klopotach z kulturq, gdzie napisał, że: "Etnografia
ljest] równocześnie
formą zamieszkiwania
i podróży, w świecie, w którym te dwa doświadczenia
coraz mniej różnią się od siebie" (s. 16). W świecie, dodajmy jeszcze, w którym
dominuje
synkretyzm,
parodystyczna
inwencja, surrealistyczny
kolaż, gdzie
autentyzm jest doraźny, konstruowany,
niejednoznaczny.
Na szczególną uwagę zasługuje tutaj kategoria autentyzmu. Clifford wspomina o niej, jak starałem się pokazać, często i chętnie, a ostatnia część książki
zatytułowana
Tożsamość w Mashpee jest w istocie właśnie jej poświęcona.
Składają się naIl obrazki z procesu, jaki odbył się przed amerykallskim sądem:
chodziło o udowodnienie,
czy kilkusetosobowa
grupa mieszkańców
Mashpee
może zostać uznana przez prawo za autentyczne indiallskie plemię. A w rezultacie, czy należy oddać jej 16 tysięcy akrów ziemi stanowiących
trzy czwarte
obszaru tegoż miasta.
Trwający długie 41 dni proces - zeznania świadków,
pytania obrorlcÓW
i oskarżycieli,
przesłuchania
specjalnie powołanych
biegłych - zmieniły się
w kOI1cU w rywalizację między LIstną formą wiedzy (wspomnienia
świadków,
subiektywna
praktyka badarl terenowych)
a pisaną (oficjalne archiwa), w konflikt między antropologią
(nieudokumentowane
opinie i wielość definicji)
20 1. Clifford, Notes on Travel and TheOly w: li-aveling Theories, li-aveling Theorists. eds.
1. Clifford, V. Dhareshwar, Santa Cruz 1989. s. 177. Nie od rzeczy. jak sądzę, będzie przytoczenie przy tej okazji słów Jeana Pierre'a Vernanta: "Związek pomiędzy powstaniem miasta a narodzinami filozofii jest tak wyraźny. że nie możemy pominąć poszukiwania źródeł racjonalnego
myślenia w charakterystycznych dla greckiej polis strukturach" (za: H. I'aetzold. Architektura
i urbanistyka. w: Pisanie miasta - eytanie miasta. red. A. leidkr-.Ianiszewska.
Poznań ł997,
s. 195). Początki teorii rezydują. zgodnie z intuicjami CI ifforda, w antycznych polis.
21 Harvard University Press.
�135
a historią (niezachwiany
autorytet źródeł), w spór między wieloznacznością,
a dosło\'.'llOścią. Ostatecznie,
argumenty
ustne, obserwacyjne,
doświadczalne
poniosły klęskę w konfrontacji
z literą dokumentów
pisanych: okazało się,
że od roku 1790 micszkaJlcy Mashpee, owszem, objawiali się jako plemię, ale
przeważały okresy nicjasności, wykorzenienia,
cięć i integracji. Sąd federalny
stwierdził zatem, iż są nicautentyczni.
W jednej z piosenek zielonogórski zespół Raz Dwa Trzy śpiewa: "Jestem Polakiem, mam na to papier"; film wyświetlany przy okazj i wystawy sztuki tubylczej w National Museum of American Indian w Nowym Jorku pokazuje długą
kłótnię dwóch kobiet spierających się o to, czy są Indiankami. Odwoływanie się
do tradycji, języka, noszonych ozdób, nie wystarcza. W końcu, jedna z nich sięga
po argument niepodważalny: "Siostro, pokaż mi swój dowód tożsamości!"
Ośrcdek Badania Opinii Publicznej podjął ostatnio, po dziesięcioletniej
przerwie, temat spolecznych
kryteriów polskości. Z przedstawionych
rezultatów
wynika. iż za najważniejsze
z owych kryteriów uznano "Poczucie, że się jest
Polakiem"; na drugim miejscu wymieniano
znajorność języka polskiego; trzecim niezbędnym warunkiem uznania czyjejś polskości jest "posiadanie obywatelstwa polskiego"n.
Czyżby więc autentyzm współczesnej
kultury był jedynie
rezultatem praktyki urzędników i dyskursów władzy?
AlIlhel/liko.\', z greckiego, oznacza zgodność z rzeczywistością
bądź prawdziwość przeżycia artystycznego
wyrażoną w dziele sztuki. Autentyk to oryginał, dokument lub dzieło. które nie jest ani kopią, ani falsyfikatem czy naśladownictwem; przymiotnik "autentyczny"
z kolei odsyła do prawdziwości
i nie· .' '1.
wątp II\\OSCIAutentyzm widziany poprzez pryzmat takiej modelowej definicji staje się
dobrem pożądanym nie tylko przez rozmaite wspólnoty, grupy, osoby, ale także
przez ideologie czy towary. Surrealistyczny
duch współczesności
doprowadził
jednak do sytuacj i, w której idealne kategorie ulegają zaburzeniom i refiguracjom.
Zaburzenia te nąjwcześniej
dały znać o sobie w elitarnym świecie sztuki.
Walter Benjamin wskazywał, że dziełu nieodmiennie
konieczna jest aura, pewien stan niepowtarzalnej
wyjątkowości
i autentyczności
- jej znaczenie osłabło wszelako radykalnie
w obliczu masowych
reprodukcji.
Emancypacyjna
wartość przybliżenia dzieł sztuki wielu odbiorcom w różnych miejscach oznacza w istocie upadek autonomii dzieła. Ta droga demokratyzacji
dokonań artystów, \\edle Bel~iamina, utowarowiła sztukę"", zrównała jej salony z salonami
fabryk samochodów czy kreatorów mody.
Zagadnieniem
nie dającym się w tym kontekście zbagatelizować
jest autentyzm towarów, ich swoista "aura". Posiadanie określonych
przedmiotów
staje
się bowiem nic tylko sugerowaniem
własnego prestiżu, ale także dowodem
ee E. Skolnicka-lIlasic\\iu
.. Rola państH'a wohec integracji europejskiej.
w: Integracja
pejs~a. /l11p/i~acie d/a {'olski. rcd . .I. Czaputowicz.
Kraków 1999. S. 111-112.
,; SIOll'J1ik ,,'vra'::ólI' ohn'C!/. Warszawa 1991. s. 85,
e. W, Iknia~in. ,Iniol lii\'!orii L\'(~ie, s.::kice,fi'agmen(v. wyhór i oprac, H. Orlowski, Pomań
euro-
1996,
�136
na konkretną przynależność.
Dlaczego, zapytajmy, piłkarski klub Bayern Monachium sprzedaje w Hamburgu więcej koszulek ze swoją nazwą niż udaje się
to dwu lokalnym zespołom, HSV i St. -Pauli, razem wziętym? Czyżby fascynacja image'em zajmowała miejsce poczucia lokalnej wspólnoty?
Częste podkreślanie
przez badaczy tego, że tożsamości są obecnie bardzo
elastyczne, w ciągłym momencie stawania się, kreowane i wyobrażane, może
prowadzić do wniosku o ich utowarowieniu.
Tożsamość byłaby zatem jednym
z towarów globalnej konsumpcji symbolicznej,
a autcntyzm rodzajem metki na
tym towarze, jego gwarancji. Tak rozumiany, autentyzm ma charakter multilokalny: oto etykietę Made in Germany zastępuje się hasłami Made in Mercedes
albo Made in Ford, odwołując się do image'u i "aury" towaru raczej, niż do
tradycyjnej
siatki granic P3l1stwowych. BMW produkowany
jest w Stanach
Zjednoczonych,
Siemens ma swoje montownie w Anglii, Bosch w Walii, buty
Nike klei się w Indonezji, wyposażenie domu Ikea w południowej Azji, a Toyota więcej produkuje za granicą niż w rodzimej Japonii. Są to, oczywiście,
efekty chłodnej kalkulacji zysków i strat2', czy nie nakżałoby jednak dopatrywać się w tych procesach także ekspansji autentyzmu oderwanego już od lokalności i uczestniczącego w globalnym systemie popytu i podaży na przynależność?
Autentyzm stał się elementem tych zjawisk kulturowych,
którym cały czas
odmawia się bycia rzeczywistymi
rezultatami świadomcj i wartościowej działalności. Przykładem sztandarowym
jest tutaj, rzecz jasna, popkultura. Autentyzm ma być w jej przypadku rzekomo, przewrotny i obnażający. Demaskatorsko pisał Leo Lowenthal: ,Xultura popularna ma własne autentyczne cechy:
standaryzację,
stereotypowość,
kłami iwość ,,2(,. Wypow iedzianc już niemal
przed półwieczem słowa straciły na aktualności i przckształciły się dziś w swoją
antytczę. To kultura popularna jest obecnie rzecznikiem i propagatorem muzyki
z wyraźnymi korzeniami etnicznymi, ze znakiem kulturowego autentyzmu; to w jej
ramach realizują swoje projekty nie tylko latynoscy mucho w rodzaju Enrique
Iglesiasa czy Rickiego Martina, ale także leciwi muzycy kub3l1scy z Buena
Vista Social Club, orkiestra weselno-pogrzebowa
Gorana I3regovica czy lubelska Orkiestra
pod wezwaniem
św. Mikołaja, reanimująca
pieśni Hucułów
i Bojków, melodie z Podlasia i Zakarpacia. Popkultura doceniła autentyzm muzycznych trady~ii. przywracąjąc
wiele z nich do życia w kulturze, która jest
wielkim spotkaniem ludzi-w-podróży.
Autentyzm - to inwencja. Choćby o tak żywiołowym
charakterze, jaki cechuje ruch New Age. Właściwy mu ekspresjonizm
przywraca wagę wartościom
wolności, samorealizacji,
autentyzmu. Niezwykle istotne i popularne w nurcie
2' Patrz np. H.-I'. Martin
i II. Schumann,
byl, przel. M. ?ybur<!. Wroelaw I (N9.
26 L. I.owenthal.
!lisloriCLiI I'erspeclives
r/rls in America. cds. B. Rosenberg.
I'lIlapka glohalblcji
0/
D. M. While.
Poplllul'
Gknoec
CIIIIIII'('.
.. ·Jtak I/{/ demokracji: i dobroII:
Mass ClIlllIr(':
1957. s. 109.
nU!
Popll/ur
�137
New Age elementy tradycj i celtyckLch traktuje się nade wszystko ,Jako jakość,
a nie kwestię historycznego czy geograficznego
faktu"27.
Poza procesami wytwarzania tradycji i autentyzmu, mamy do czynienia także z wytwarzaniem
oryginalnych
obrazów. Czy można bowiem zarzucić fałsz
wizerunkowi ,.świętego mędrca" z długą brodą, którego fotografuje się na tle
tybetallskiej świątyni? Cóż z tego, że jest to jego etatowe zajęcie i sposób zarobkowania - każdy ,.święty mędrzec" w tym miejscu wygląda tak samo. Podobnie daje! się traktować informacje o inscenizowaniu
niektórych zdjęć z niedawnej wojny na Ba/kanach. Kanonada za pieniądze dziennikarzy jest tak samo
autentycznie śmiercionośna,
co i wystrzelona na rozkaz dowódców.
Moralna naganność postępowania
reporterów działających w ekstremalnych
warunkach (co gwarantuje
także ekstremalnie
sensacyjne
doniesienie)
koresponduje z uwagami na temat autentyzmu, jakie poczyniła Kirsten Hastrup.
Powiada ona, że autentyczność jest 'uwikłana i łączy się z trzema zjawiskami
wyraźnie zaznaczającymi
swoją obecność
w życiu współczesnych
społeczellstw. Są to kolejno: ideologia indywidualizmu,
rozpad wspólnej etyki oraz
28
domina~Ja rozumu instrumentalnego
nad innymi formami racjonalności .
Przyznanie racji tym stwierdzeniom,
które pokrywają się z wcześniejszymi
spostrzeżeniami,
powoduje, że autentyzm postrzegać należy jako kategorię niezmiernie istotni! przy rozpatrywaniu
bardzo różnych krajobrazów kulturowych:
od polityki i sztuki. poprzez ekonomię, kulturę popularną, aż do moralności.
Przy czym, bardzo ostrożnie wypada odnosić się do przytoczonej wyżej słownikowej definicji autentyzlllu. Jego kulturowe oblicze bliższe jest bowiem naśladownictwu raczej niż niepowtarzalności,
wytwarzaniu
rzeczywistości,
niż adekwatnemu zdawaniu sprawy z tego, czym ona jest. Ekonomiczny
globalizm,
utowarowienie sztuki, etos muzyki folkowej, ruch New Age - to zjawiska, które
poświadcz<uą o tym. że autentyzm jest fikcją kultury, geniuszem naśladownictwa, mas'Jwą aurą image ·u. Kultura powtarza (znowu!) zuchwały gest Marcela
Duchampa. który umieszczając
w galerii zwykły pisuar, kazał dopatrywać się
\V nilll war10ści estetycznych.
Arbitralność tej decyzji, wycięcie pewnych e/ementów i połączenie ich w nowym kontekście, stawia nas w nagłej sytuacji
oceny i wyboru: czy autentyczna jest moja płytoteka, mój księgozbiór,
moja
wiedza, marzenia, cele. wartości, a wreszcie i całe moje życie?
Jedno wszak wydaje się być pewne: tych kilka refleksji nasuwiUących się
przy lekturze KlojJo/ów :::kullurq Clifforda przesądza o autentyczności
jego
spojrzenia. Ilu antropologów może się tym dzisiiU pochwalić?
Waldemar
Kuligowski
~7 Za: i\. I:. Kubiak. () IIOIlO\1'oc::esno.ki
New Age ret::jes::ce.
w: Religia i kultura IV globali::ującym sil,' .vwiecie. red. M. Kemrny. G. Woronieeka.
Kraków 1999. s. 72.
2S K. H'L'i1ror... , p({.\"sII~eto Anthropology.
Betwf'en ł:,perif'nce and Theory. London 1995. s. 5-6.
�138
KILKA UWAG bo ARTYKUŁU:
J. URRY, MARlA ANTONINA CZAPLlCKA. ŻYCIE I PRACA
W WIELKiEJ BRYTANII I NA SYBERII, "LUD" T. 82, 1998.
D. N. COLLINS,
Artykuł ten ma wyjątkową wagę naukową ponieważ bardzo dobrze zostały
w nim wyzyskane zarówno archiwalia, jak i dotychczasowa
literatura przedmiotu. Ponieważ sam przez długie lata zajmowałem się historią polskich badań
na Syberii, jestem w stanie bardzo wysoko ocenić tę pracę. N iemniej jednak
wydaje mi się, że należałoby autorom postawić jeszcze kilka pytall dla uzupełnienia obrazu:
I. Chyba autorom była znana, skoro korzystali 7 dokumentów, dokładna data, to jest dziell i miesiąc urodzenia M. Czaplickiej;
2. Autorzy porównują i przeciwstawiają
M. Czaplicką i 13. Malinowskiego,
bo jakże, akurat w tym samym 1910 roku przybywa do Londynu dwoje Polaków, którzy na pewno się znali (ślady tego są w Malinowskiego
Diary in the
Strict Sense ofthe Term, London 1967, s. 59, w którym Maria Antonina występuje jako Tośka), ale wydaje się, trafniej byłoby spojrzeć z trochę innego
punktu widzenia. Jak wynika z artykułu, musiała wówczas istnieć mała grupa
osób, z których prawie wszyscy zrobili kariery naukowe, a którzy pomiędzy
sobąjuż wówczas dobrze się znali. Myślę przede wszystkim o (por. s. 69 artykułu) Barbarze Freire-Marreco
(później Mrs. Aitken, a nie Aitkin!). Przecież to
ta sama osoba, którą B. Malinowski wspomina na pierwszym. miejscu we wstępie do Życia seksualnego dzikich (Warszawa
1957, s. XXV). Szkoda też,
że autorzy nie zacytowali
dokładnie nekrologu napisanego
przez B. FreireMarreco. A kolejnym ich kolegą mógł być Alfred Reginald Brown (RadcliffeBrown), który przecież w roku akademickim
1909-1910 występuje jako lecturer w LSE (zob. A. Kuper). W latach 1910-1912 Brown wyjeżdża na badania
i potem wraca do Londynu;
3. Nawiązując do s. 61, na temat studiów warszawskich.
Jej wykładowcami
byli m.in. Aniela Szycówna (1869-1921),
psycholog i pedagog, Stefan Kalinowski (1873-1946),
fizyk oraz najbardziej
fascynujący
Wacław Nałkowski
(1851-1911),
geograf, notabene ojciec pisarki Zofii Nałkowskiej, który też wywarł największy
wpływ, i u którego należy szukać powiązałl geograficznoetnograficznych ;
4. W sprawach dotyczących współpracy (s. 63), autorzy powołują się na samą Czaplicką,
która nie zawsze podawała
imiona (zob. Czaplicka,
1914a,
s. XIV): Mr. Maksimoff - mnie się wydaje, że należy się domyślać A. N. Maksimova (1872-1941),
publikującego już mniej więcej od 190 I roku, późniejszego profesora w Moskwie (1919-1930), później wyrzuconego,
który znany był
z bardzo obszernej kartoteki bibliograficznej;
5. Szkoda wielka, że autorzy, którzy napisali: "Odważnie analizowała sprawy płci ... " (s. 63), nawet nie zająknęli się o książce, którą zamordowała
postwiktoriaóska
cenzura. Myślę o pracy Shamanism and Sex, ed. by M. A. Czaplicka, Oxford 1914, Clarendon (cytowana w ,.Annual Review of Anthropo-
�139
logy" vol. 16, 1987. s. 90), przecież tam jest jedyna znana mi wzmianka w literaturze przedmiotu. Miny'y dwie wojny światowe i drukowane katalogi bibliotek milczą. Wi«c co się stało z tą książką? Wątpię, ażeby została udostępniona
szerszej publiczności;
6. Na s. 68-69 przyczyny śmierci M. A. Czaplickiej. Szkoda wielka, że autorzy nie napisali o tym, co dla nich było zrozumiałe, że w Anglii nadal, jeszcze
po II wojnic światowc:i. obowiązywała
zasada więzienia za długi. Przecież
w Polsce mówiono głośno, że Zofia Kossak została wykupiona
przez PAX,
a S. Cat-Mackiewicz
ucicld do Polski, ażeby nie iść do więzienia. A to była
chyba przyczyna najważnicjsza
śmierci, tym bardziej, że Czaplicka nie dostała
przedłużenia kontraktu w Bristolu. Sami autorzy bardzo trafnie zaznaczyli jednak,
że w Polsce też miałaby trudności ze znalezieniem pracy. Wiadomo, że w roku
1919 objechała prawie cah, Polskę;
7. Dotyczy H. Halla, szkoda, że autorzy nie podali nawet roku jego urodzenia, zadawalając się jedynie rokiem śmierci - 1944. Poza tym przydałoby się
trochę więcej wiadomości
o nim, niezrozumiałe
dla mnie jest to, że autorzy
nie zacytowali nawet jego relacji z. ekspedycji syberyjskiej
(zob. Hall H. U.,
Tlie Siberian 1:~'(fJedifi(}n,"The MUSCliill Journal" vol. VII, 1916, s. 27-45, il. 27).
Oczywiście, wszystkie wymienione
przez autorów przyczyny mogły załamać i duż0 silniejszego czlowieka niż delikatną kobietę.
Podsumowując,
autorom należy się głęboka wdzięczność
za już dokonaną
pracę i prośba o ciąg dalszy. Najbardziej
cieszy zapowiadana
edycja dzieł
wszystkich M. A. Czaplickiej.
Witold Armon
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae5bf3f5b36f477dea8e94aa5281791b.pdf
91e3bbdaac43fa75d7b1b7195bea219b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5041
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4676
Title
A name given to the resource
Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2000 t.84
Description
An account of the resource
LUD 2000 t.84, s.141-180
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud. t. 84. 2000
III. RECENZJE
Wojciech
.I. B u r s I. t a .. llllrop%gia
1l)l)X. ss. I Xl).
I NOTY RECENZYJNE
kll/lllry. Temaly. leorie. interpretacje.
Wydawnictwo
I~ sk i S-ka. POlIUIIi
VI' ostatnich lalach w~dania ksi'li.ek popularnonaukO\\ych
zachęcają potencjalnego
czytclnika
nie ty Iko I.nanym lla/ll iskiem autora i intercsująeym
tytułem. alc także szatą graficzną.
To co
pierIIsIc rzuca si.,: II' oczy i zwraca uw·ag.,: jest okładka. W przypadku Antrop%gii
kll/lllry do jcj
rcali/acji uiyto plomiennych
barw: od jaskrawej
żólci popr/eL pomanuieL
brąz i burgund. Niewątpliwie kolorystyka
la nlusi przykuć wzrok klienta ksi.,:garni. tym bardziej. że okładka przedstawia maski (b~ć moie I. katru antycznego).
Mnska skrywa pewną tajcmnieę.
a I<ljemniea jest
lali szc poei,U!aj'IC<1. POla tym maski Ie różnią się od siebic. co możc nawiązywać
do zagadnicń
opis~ wanyeh prlel. BursII.; II rozdziałach
dotyczących
ctniczności
i wielokulturowości
oraz
globalizacji
i IlOlIej lokalności.
Maska nie wynika L natury iccI'. jest wytworem
kultury. Maskę
można zaloi.yć i II dOIl'olnym momencie
zdj'lć lub zmienić na inną. co odzwierciedla
przechodzenie z jednej kullury do drugiej. lakiadanie
maski to nic innego jak proces enkulluracji
- nab) lianie kultury. I\urs/ta sugcruje. ic od naszej edukacji antropologicznej
zalcży ile masek będziem)
jawów
mogli laloi.)ć.
obcych kultur
gdyż lylko cliowiek
świadomy
swcj odmicnności
i tolerancyjny
b.,:dzie 1\ stanie nawi,vać
nić porozumicnia
z przedstawicielami
dla przetychże
kultur i. jak twierdzi aulor. I) Iko ludzic róini pod wzgl.,:dem kulturowym
będą micli o czym
dyskutoll'ać
teral i II' prz) sz/ośei. Wydaje si.,:. ie właśnie ta alllropologiczna
edukacja jest zasadniC/ym celem tego opraCllllania.
Autor lIyjaśnia
we wprowadzeniu
znaczenie
tytułowego
sforIllułollania.
kt(lre jak sam pisze nie ZaSIało do tej pory "prol\adzone
do obiegu. a obejmuje
zcspół podstawolI ych pr/.eslnnek i /.,lioi.eli. które są zall'szc obccne w antropologicznej
konceptuali/ac;i świata. a składaj'l si.,: na(1 pojęcie kultury. dystansu. odmienności.
względności
i uniwersalności. j<;zyka. tożsall1ości. harmonii i rozpadu. Aulor nie ogranicza się w swych rozważaniach
na temat kultury do poszczególnyeh
szkół myślenia. które I\)'pracowała
antropologia
kulturowa.
tj. funkcjonalizlllu.
strukturali/mu.
etnonauki
czy postmodernizll1u.
ale stara si<; przeniknąć
callj
trad) ej<; i II Sp('l/ezesność antropolog.iel.llej
rellcksji. która W)Tai.a się paradobem
jedności
ludzkiej m)śli symholiunej
a wielośei,! i różnorodnością
kulturO\\yeh
pomysłów
na ż.ycie. Autor
Sluka odpo\liedzi
na pylanie <:o pOI\oduje. i.e olaczająca rzeczywistość
jest postrzegana
przez nas
w tak rói.ny sposób. Próbuje dociec C/Y ma na lO w'pływ wychol\anie.
język. którym si<; posługujcmy. a Illoie środowisko gcograficzne.
Sllł\\iąj,jc Ie pytania au lor zaprasza czytelnika do dyskusji,
która. jak piSie. nie będzie lalll'a i nie da jednoznacznyeh
odpowiedzi.
Takie podejście do antropologii zakłada przykładanie
jednakowej
wagi do tego eo banalne i niezwyklc.
przez co poszukilianie odpowiedzi
mo/e zmienić z.akorzenionc
wcześniej przekonania.
Maski z. okladki prO\\ad/'l
prz ..:z niemal wszystkie
rozdzialy i tak antyczność
owych masek
nawiwujc do historyullL'go
uj.,:cia antropologii.
W rozdziale pierwszym
.. Spotkanie z innościąu korzeni antropologii"
aulor oll1a"'ia pOCl.'1tkowe stadia antropologii.
której kolebką jest Europa.
a LO dlatego. i.e "łaśnie
I·.uropejcz)ey
podbij,\jąc
rubicie ŚWiata wprO\\adzali
własny porządek
ekonomiczny.
polit)CI.ny i poj.,:ei(l\\y. W konsekwencji
zacz.,:li uświadamiać
sobie w całej rozciągłości
poj.;cie
\\". J. liurS/ta
od czasów
..m)
pr/edst,l\lia
pierwszych
-. oni"
i postanowili
" Porz'ldku
konk"
istadorllll
sklasylikować
chronologicznym
przez
nieznane
ewoluujący
..rewolucyjny"
dotąd
stosunek
postulat
kulturowo
lereny.
do "obcych"
kultur
Hartolorne
de Las Casas
(II yrażai'lc)
się lastąpieniem
podhoju pokojOl\) m odkrywaniem
i wykorz) stywanicm połączon) m z wpnl\\adzeniem
mieszkmicllll
dot) ehczas podhitych terenów do Wspólnoty
Chrześcijańskiej l. po el.asy wsp(lICl.esne.
lJśllindamia
czytclnikowi.
że ..obcych"
należy postrzegać
tylko
poprzez pryl.lllal własnej kultury - niemoi.łiwe jcst jej ..czyste" ujęcie. Nie potrafimy
odrzucić
własnych ram kultuJ'll\\ych.
gdyi. bez nich bylihyśmy
tylko białą nie zapisaną kartą i nie pojęlibyśmy nic z kgo co \lid/illl).
Inając
dobrze zasady funkcjonowania
.. naszego'· świata mamy
s/ansę choć \I Clęści IrozulIlieć
świat ..obcych".
A z kolei Ueląc się kultury i zwiększając
dy-
�142
stans. aby spujrzeć na siebie z innej perspektywy. mo/c udać si<,:nam lepiej zwzumieć siebie
sumyeh i kulturę. \\ której w)To~li~my.
Na wzdzial drugi .. Kultura i kullury" sklad,\ją si<,:ws/.cIkie mo/li\\.:. uznane niegdy~. a zastqpione póżniej nowymi. delinicje. koncepcje kultury i kultur. W tym przypadku zakładanie maski
symbolizujc nabywanie. uczenie się kultury. Maska jako forma \\ y razu \\prO\vadza czytelnika do
rozdzialu trzeciego ...I<,:z.yki myślenie o świecie". będ'lcego synlelyczny m ujęciem j<;z.yka i systemów pojęciowych w I-;orllel-;ście I-;uitur\'.
W rozdziale CZ\\ artym .. Względność i uni\\ersulnośC
,uilor ukazuje t!\\OislOŚĆ amropologii.
I-;tóra z jednej strony Pos/ul-;uie uni\H:rsalió\\
i teoretyunyeh
I-;onstrul-;cji. a z drugiej pragnie
..wLOpić się"' w Ilum. usiluj.: odegrać rol<,: mediatura \\ielokultllw\\oSci.
Problem rei<lly\\·izmu
i uni\\ersalizlllll.
jak thl\\odzi autor. \\erytikuje
żyeie. ale knomen lud/hie.i kultury pozwala
to życie \\id/ieć stale na d\\a odmienne sposoby. I-;t('ne nic mus/.,\ si<,:\\Clle \\)tluuać.
Masb. symbol teatru - kairu jakim jest żyeie wprowadza U) tLlnika \\ zagadnienia rozdziału
poświęconego
obrz<;dO\\ości i sy mboliee. AUlor porusza lemal sacnlm i !Jm/(//III";
d\\\)(;h sfer
kultury oddzielonych od siebic \\ spolee/nościach.
\\ których pojawiaj,! si<,:"sytuacje obrzędom:". Nie ma ich \\. spokunościach
magicznych. gdyi' nic \\·ysl<;puje podzial d/jaJal\ ludzl-;ich
na religijno-obrzędo\\e.
komunikacyjne
i ..lechniel:nc". Kultury ly pu magicznego nic rozróżniąją
odmienności statusó\\ poszczególnych
rodtajów cz.ynno~ci. gdyż te stak się ze soh'l \\zajemnie
przeplat(~ją, tworz'lc nierozerwalny ciąg (rozdział pi'lty ..Ohr/.ęd\· i symhok··).
Rozdi'iał Sz.ósty omawia rroblcmatykę
rodziny i POkIT\\ ieóstwa. Natomiast w rozdziale
siódmym ..Etniczność i \\·ielokuhuro\\ośC
W. J. Bursz[a przedsta\\·ia rMne kuncepejc i ewolucje
muhikulturalizll1l1.
pojęeia nacjonalizmu
i narodowości.
spolcuno~ei
elniczm;j. współczesncj
wielości tożsamości Clc.
Jednym z. efektów glohalizaeji jest deterytorializaeia
kultur. co o/naez.a . .i.e dana kultura nic
ogranicza się do jasno określoliego terytorium lecz pr!.cnika się z inn) mi. Popularnym zj<l\viskiem
w nas!.ych ez.asaeh jesl zast.;rO\\anie rzeczy\\istośei
\\yohra.i.eniami o niej nic !.;l\\VC Z ni,! z.godnymi. Zjawisko to okrcśla autor za KlIlltlcr'l mianem imagologii. Skladaj<l się na !lic systelll\'
idealó\v i antyidealó\\·. t\\ ouune przez imago!og\l\\. S/..ybko zastęp(l\\ ane przez nastęrne: mają
one zasięg globalny i zllnifórmizowany.
Dotyczy to gló\\ nie spolcuno~ci.
gdzie .i..ycie towarzyskie jest ograniczone luh \\ ogóle nie istnieje. Tal-;imi społecznościami
S'l te zalllic'szkujące aglomeracje miejsl-;ie. gdzie paradoksalnie
przypada największa liczba mieszkai\c(m
na kilometr
kwadratowy. ale ..ularle ścieżki" i zachow)'\vana rezerwa wobec niemajomych
\\spólmieszkańców powodują
że \\iększość
inlormacji o otaczającym
i dals!.\1ll ś\\iecie uzyskiwana jest
ze środków masowego prze!-;a!.u. Po\\sz.echnie \\iadonw. i'e informacje te S'l kreuwane przez ich
autoró\\ i można je naz\\ać namiastką inl(lrmaeji. Natullliast \\ mai) ell społeez.nuśeiach lokalnych wiadomości dot)CI.,!ce ich mieszl-;m\có\\ prz.ekaz.y\\ane S'l bezpośrednio
i mimo że nie
można ustrzec si.; zal~J!szuw;u\. 10 jednak l(lI'I))(1 rrzekazu daje mo.i.li\V(lść u/ysbnia
\\ i.;kszej
ilości sZCl.ególów. Dalej autor !.astan<l\\ia si.; nad ICnomencm luryzmu i pr/.yczynianiem się legoż
do homogenizacji kullUr. Kreae.ja ..tradycyjnego świata" dla potr!.e" turystyki jest obecnie zj<l\\iskit::m typO\\ym. a impulsem sięgania ku przeszlości S,! lakżc cdc merkantylne.
Wsromniany
proces zaznacza się z\\łaszcza w c1zialalności uslugtl\\ej z\\ i,vanej !. ha/,\ turystyczną Zaplecze
noclegO\q; ornI. restauracje zhudo\\ane w rHl\\OCZesny Spos(·lh. ale [rad) cyjne \\ l(lI'Inie cieszą się
obecnie m~jwiębzą popularności,) \\śr\lcl turystów. Do lask \Hacaj<\ równic/. tradycyjne zaj<;cia.
które nic przynosiły !.)sl-;u parę lat temu. a ohecnie dzi<;ki zainll'l"esOl\<lIliu od\\iedzając)ch
tereny
turyslyeznc. odrodzi/y się \\ s\\ej d,l\\nej I<mnie. I'rzel"\\a \\ niluCl.aniu poko!cniO\\ ym spowoduwala konieczność utworzenia szkól ..ginąeych·· lub ..staryeh" /.iI\\od\l\\. W ro/d/iale tym C.Globalizacja i no\\a lokalność""> autor wyjaśnia lei' pojęcia tryhalil.l1111 i IHl\\oplemion.
W zakoi\czeniu W. J. Burszta pragnie zwrócić uwag<,: na lcndcncje dq.i.'ln: do rudsumo\\ujqcego uj<;cia osi,jgnięć liysc) pl iny \\ iedz)'. jak,\ jcst antropologia kultlIry. (il(l\\ ne ró.i.niee \\ lIprawianiu tej nauki \\idzi \\ sposobie postrzegania danyeh kultlIr: nie~dyś m\1\\ ilo si.; o pewnej
kulturze jako CZ) mś slalym nie podlegający m /.mianom. prz.yporz'ldkmvanym danej spoleczności.
Obecnie kiedy \\ iadomo. żc kultlIra Siak si.; rozwija. moiemy j'l badać i opisywal' tylko \\ kontekście ..lu i leraz" mając na uwadzc. że mamy do czynienia z uymś ulotnym. Wymaga to ciągłej
�143
Ilerylikal'ji II ieJzy na dany lenwl. a !<JrI11ulolc-imie ponaduasowych
definicji i twierdzerl jest
niemożliwe .
.·/llIro/)()/ogia Ali/illiT naIl i,vuje do I\ydanej II' 1992 roku książki H:vmiw)' al7/rop%gic:::nego
po:::nallill AII/IiIlT legoż aulora i jest dobq Icktuq dla II'y magającego
c/.ytclnika. obeznanego
/ problematyKą historyu.nej
i II sp(,łuesnej
ogólnie pojętej humanistyki. JaK wskazują przypisy
opisując<: tllKo zagadnienia
ś<:iśle <:Inologiczne. nie jest to ksi,\żka skierowana
wyłącznie
do środowi,ka <:IIH'log(l\I·. /\by latwo przyswoić zagadnienia portls/.ane przez. W. J. Bursztę ezytclnik musi się oricntO\lac II Iiiozoiii. historii. <:konomii. hislorii sztuki. scmiotyee, iitcraturo/l1~l\\stwie. Icorii Kultury popularncj oraz znać co najmniej uterY.kzyKi,
Którymi posluguje się
II tekście autor (Ia<:ina. angie""'Ki. i'ran<:usKi. hiszpaósKi).
Ksi~lżkę moż.na śmialo u/nac za autorski wyk łaJ na lemat antropologii i świata. który ona baJa. j 11'. który m r(lII n ież się zalI iera.lo syntetycznc opracowanić przedstawia poglądy wybitnych
humanistóII.
liloml<·lII. socjologów
i antropolog()\\
na zagadnienia.
którc próbuje powiązać
/e sob,\ i nadać j<:dnolily Ks/tall antropologia
KU/tury. Oma\l iana ksiąŻKa powinna być jedną
/ podsl<lllO\lyeh pozycji na liście podręcznik(lII ad<:ptów etnologii i antropologii Kulturowej.
Po przeu) laniu jL:i piL'r\lvyeh stron uytclniK ma prawo być oczarowany blyskotli\vym stykm autora. Opis\ \lanc /jall iSKa mają bardzo imcresuią<:e odniesienia. np. pojęcie ..m) - oni"
II ynikaj,\ee ze ..slloi
nbc)" obrazuje spotKanie EuropejczykóII
z mieszkaócami Nowego Świala. a etnocentrY/1l1 oKrcśla .. mierzeniem eud/cgo pola wlasn~\ miarą". daj'lc jako przykład przekonanie o zajnHlIIaniu ccntralnie polożonyeh teren(lII \Izględem reszty świata - Aborygenów,
Chińcz) KIl\I. IrnKez(m'. /.yd(lII. i':sKimosll\\ i innycll. NiesIet) Kolejne rozdziały przynosz,ą za\Iód: /agadnienia. mimn że OIl1(l\\jone niezwykle \Iyczerpuj,\<:o. przedstawione
zostały w chłodny naUK()\\ y Spos(',b 1\)rnagai~ley od czytelniKa dużego zaangaż.oll'ania
i Koncentracji. Szkoda.
bo odrobina IeKKo~<:ii hlys\..Olli\l'ośei /. pierllsz)'eh stron z p~\lnośeią nic umniejszyłaby \\ańośei,
a podnos/,!c \\alor lit~raeki urozmai<:ilaby Ieklllrę trudnego tekstu i pomogla IV zapamiętaniu
treści.
PominlO starannL'go i pr/.ejrz.)Slego wydania Ksi'lŻ.ki. \lydallnielwo
nic ustrzegło się popełni~nia liezny<:h hlęd"l\\ literO\I.1 ch, NalOmiast duż.y m plusem jest dbalość o estetyczną stron.,:
oKładki. \"t(ml jest pl'Zć<:ież. \\ilytllWK'l książki i piel'\'is/<\ zapo\'iiedzi'l tego. co czytelnik może
znak;ć w środKU.
,\Ia/a/ia :llaksvlllowic:::-.\lacia/a
()ominie S t I' i n a I i. II (lI'IilFlld:::enie
nict\\o /.y SK i S-\..a. I'O/.Il<Ul I')')X. ss. 227.
do kll///IIT
fJOfJII/lIl'11l'j.
tłum. W . .I. Burszta.
Wydaw-
Cieszyć si.,: należ). że jedna /. waż.nicj,zych prac na t~mat KUltury popularnej. autorstwa DominiKa Strinatiego. socjologa II ykładająe~go
w Anglii. wydana w oryginale w 1995 roku.
tak SZ)bko /.oslala pr/.cllumaez.ona i opublikowana w Polsce. gd/.ie zainteresowanie kulturą popular11'1g Intlto II nic \\zroslo II pe\1 n) m z\\i,jzku z przcmianami politycznymi i cKonomicznymi Kraju.
Któr) ot\larl się na \Ipl)\\) zCllnętrme. w tym także na IIply\vy ś\\ iatowcj kultury masowej.
Czymjcst Kullllra popularna. Z\'iana często taKże Kultur<\ maSOI\ą, jak moż.na ją zdefiniować'?
D. Strinati dobitnie lIKa/.lIie. ż.e problem zaczyna się \'iJaśnie już na poziomic definicji. radzi
/resztq nie poszllKi\\ac dctillieji uni\\ersalnych.
a rac/q zadOl\alać się dclinicjami
7. punktu
\Iidz~nia Pos/czc;g,',lny<:h t~()rii, Właśnie na teoriach i sposobach widzenia kultury popularnej
Koneentruj'l się jego ro/llażania.
I'raea zatem nie jest przeglądem zjawisk. którc do kullury popularnej mog'ł b) ć z~t1icz.one.
!'IutOL nie baU'11' na \I!asne zastrzeżcnia \\obec proponoll'anyeh
dotychczas delinicji uniw'Crsaln) ch. pisze: ..lijmuj'le sprali.,: najprościej. możemy powiedzieć. że kultura masowajest
kulturą
popularn~\ t\lor/.on~1 prze/ ma,o\\ą technikę przemysłową
i sprzed,l\\aną
dla zysku masowej
�144
publiczności
konsumentów.
Jest to kultura komercyjna. produkO\\'ana maso\\o dla masowego
rynku. Jej rozwój powoduje. że jest coraz mniej miejsca dla jakiejkolwiek
("ormy kullury - takiej
jak sztuka i kultura ludowa. która nie przynosi pieni~dzy i która nie mo/e hyć' masowo \\) t\\arzana dla masowego rynku" . .lest tu. jak widać. nic Iylko próba okreśknia zjawiska. ale także jego
ocena. To hardzo charakterystyczne.
o kulturzc masO\\ej. rozumianej jako \\Spl·l!czesna. wyst~pująca w spolcczeJist\\'ie
industrialnym.
kultura popularna (kullura popularna istniała \\' wielu
społeczeJist\\ach
\\' przeszlości. wsz.;dzie tam. gdzie obok niej istniała kultura elitarna). rzadko
pisze sit; z dystansem. bywa najczt;~;cil~j - i to nic tylko w publicystyce. ak i \\' pracach naukr,wych - bądź gorąco potępiana (to chyba cZt;ściej'). bądź tei glorylikO\\ana . .lui to oznacza.
że mamy do czynienia /.c z;jawiskiem obok którego nic mo/na pr/.cjść obojętnie. Podkrcśla to
Strinati pisząc: ..ciągle rozszerz,ają się tc sfery /ycia zachodnich społccz.clist\\ kapitalistycznych.
które ulegają wplywom kultury popularnej obecncj w no\\ocz.esnych mass mcdiach··.
Kultura popularna w wersji \\spólczesnej.
jako kultura masowa. jest zj,miskiem o wielkim
zasit;gu. o ogromnym oddz.ialywaniu na mas)' ludzkie. ksztaltuj<lcym je. a tym samym okrcślającym charakter \\ spółczesnych spokczeńsl\\.
I.ajmują się nim w Sl.cl.l:g(llności rll/.lnaite tcorie
o silnym podlożu ideologicznym. Na przyklad. dla Szkoly Franklill-ckicj. a lakie dla inn)ch wersji współczcsnego
marksizmu (np. dla teorii Althusera i (iramscicgo) kultura popularnajcst
czynnikicm stabilizującym
ustrój kapitalislyczn)
i ulal\\iając) m nlll Imanie. I. koki lóninizm.
a przynajmnicj nicktóre jego odłamy. uznajc kulwrę popuianul z,a form.; patriarchalnej ideologii
bt;dąccj na usługach męi,czyzn i przeci\\ ncj inlen:som kobict. W scmiologii. z\daszcza tcj mocno
lewicowo z.ideologilOwanej.
np. w ujt;ciu R. Barthesa. podkreśla si.; roi.; kultury popularnej
w zaciemnianiu
intcresów grupy dominującej
(buriuazji).
Uj.;cic slrukluraln.: traktujc kultur.;
popularną jako \\yraz uni\\ersalnych
i niezmicnnych struktur spolcCl.nych i mcntalnyeh, Populistyczne uj.;cia. zazwycz.aj jcj iyczliwsze. pokaZllj<1j<ł jako pr/.cja\\ naluralnego a nawet korzystnego konsumcryzmu.
w podejściu postlllodernistycmym
kultura popularna obraz,uje radykalną
zmiant; roli mass mcdiów. które zamazuj" róinict; mit;dzy wyobrai.:nicm
a rzcczywistością.
co ma być \V ogóle charakterystyo'.nc
dla nasz) ch ezasó'l. I tak dalej. i tak dalej. I.aistc \\ick
mądrych slów. ale i wiele głupst\\' n<Jpisano dotychc/as o kulturzc nl<lsO\\'cj.
Strinati prZedSI<l\\ia \\spółc/csne
teorie kultury popularnej z, \\ i.:lk'l wnikli\\ością. ale i niezmiernic krylyczni.:. Pokal.Uje ich ograniczenia. \\ynikaj,\cc gló'lnic z Icgo. ii 'lszclkic podcjście
ideologicmc - tak przecież \\ )Tain.: w teoriach ku\lur) masowcj·
z.acicmnia obraz. i znaczcnie
Ijawiska. nic poz.l\ala ujrz.:ć go \\ c \\ laści\\ ych \\ymiar<lCh. jest \\ yhitnie upraszcz.ające. a już
zwłaszcza nic sprzyja konkretnym
ohiekty\\nym
badaniom. St'ld tei nic moic dz.i\\ ić fakt.
iż kultura populanuL choć pisano o ni,-:i 'lick. \\ci,ti.jeslzja\\iskiem
slaho poznanym prz.ez nauk.;.
Nn:ord
Ludwik 13 i e I a w s ki.
szawa 1999. ss. 347.
]i-odycjc
ludowe
II'
kU/lur:e
IIILI:VCI7Cj. Inslytut
1\011101'
Sztuki PAN. War-
Badanie tracl)cji muz)cznych
\\ konlekścic dynamiki przemian) kullunmcj oraz. spojrzcni.:
na owe tradycjc z perspektywy antropologii kultury z.ao\\ocO\\alo w ostatnich latach kilkoma
intcrcsuj<\cymi. szcroko zakrojon) mi i doglęhnymi opracowaniami '. Podobnq opcj.,: bada\\czą
reprezemuje wydana \\ ubiegłym roku \V Instytucie Sztuki I'A ' ksiqika. która jest zbiorem prac
ymicnie nlllina m,in" P Dahlig. /.11'
Instytut Szluki PAN. Wars/a\\a 1993: S. 7.crallska-I'omind. :tlll:yka 11"kll/lllr:e, H/JrDlmd:e}//c do C/IIOI/IICI'ko/O.'!.II. WnJawnictwo l!\\'.
Warszawa 1995: .I. K, Dadak-Kozicka. Fo/klor ,clllką ::reil/, I" ~r<;del a}//rtJl){)/ogi/ III/CI·k,. Inslytut SZluki
PAN. Warszawa 1996: 1'. Dahlig. hm/reje III/CYCliC a ich IJl":clllilJin' ,Ilie!!:r kllllllNI IlIJOIrq, popll/amq
i e!iwmą Po/ski lIIięd:J1rtJjelllwj.
Instylllt Sztuki PAN. Warsz<I\\a 199X,
I
Spośród prac clnomuzykologicl.l1)ch o prolilu antnlpologicznym
dolt'a praklyka
IIIII:.'·CIW
(11'
kOllwJl/ar:ae!J
i opillil/eh
lIykollU1rcó'r
li'
1\
I'olse<").
�145
autors[\\a
I.ud\\ika
Hida\\skiq!.O
_. jednq~o z czolowyeh
badaczy tradycyjnej.
ludowej kultury
I1lU/yl.:ZIlCj (polskiej i europejskiej).
jcdnl.:go z najwyhitniejszYl.:h
przedstawicieli
nurtu antropologiu.neg() \\ polskiej elnomu/.~ kologii. Cz.;ść z prezcntowanyl.:h
\Ii książce tekstów opublikowano
'I różnydl
lat,Kh \\ kraiu i la graniq.
innc - nic puhlikowane
dotychczas.
wygłoszone
były na
krajO\vych i mi.;d/ynarodo\liych
konłl:n:nejach
folklorystycznYl.:h.
Bogaly wybór interesujących,
a rozproslOllych
doqd i u.;slo trudno d<'st.;pnych matcrialów
znalazl si.; lcraz w jednym obszern\m tomie l.atylUio\\ anym ii-1I«rci" IlI<l()\l''' \11 kulwr:::e mll:::}'cnej. Zamieszczono
tu prace. których tematyka
konccntruje
siv na polskich
muzycznych
tradycjach
ludowych.
postn:eganych
jcdnak - jak /a/nac/a
i\utor \\e '"Wstvpie'" - \Ii szerszym kulturowym
kontekście
i europejskiej
perspckty\\ ic. To \\Iaśnie Slcrokic i widostronnc
ujęl.:ie, pozwalająl.:e czytdnikowi
spojrzeć na
orml\\ianc /agadnicnia
I. różnej
perspektywy.
cepcja ca/ośl.:i i \\yh(')r tekstll\\ rcpraentująl.:ych
stanowi jl.:den / głównych
walorów książki. Konszerokie spektrum tcmatycznc
wydają się trafnc.
mimo iż niektóre /akres\
treśl.:iO\vc niem siy krz~ żują. w jcst zrozumialc
\\ spomniany \\ veśniej
l.:harakll'r \\")dawnictwa.
Zarysowanie
rzcczywistego.
biorąc pod uwagę
wielowymiarowego
obnl/u tradycyjnej
ludol\cj kultury mu/yczncj.
jej l11iejsl.:a i znaczenia
w curopejskim
dzicdzicl\\ie mU/yu.nyl11 spralvia. iż można ty pO/Yl.:jv uznać 7.ajcdną z najbardzicj
znaczących
publikacji
I.'tnornu7ykologiunych.
Autor uka/uje IV s\\·ej pracy micjsce i funkcje muzyki ludO\\ej w tradYl.:~jnych kulturach oraz
\\ kultur/.I.' i życiu \\."p()łC/esnym.
Pr/edstawia
proces wyzwalania
się repertuaru
muzyki ludowej
od swych picrwotnych
runkcji kulturowy ch. ściśle związanYl.:h z cyklami życia czlowieka
i przyI"Od~. ze /w~ C/ajem. ohr/.,:dem.
/c sponlaniunym.
zbioro\\ym
uczestnictllcm
w kulturze mu/~ c/.Ilej. I.C sposobcm
I.acholl ~ wania go popr/e/. zbiorO\\'ł pamięć i ustną tradycję. Tak więc
Autor pO/..wala bliżej si.; pr/yjr/eć
s\\'(listej metamorl()/ie
ję/yka
folkloru. przyswajaniu
przez
niego no\\ych trcści symboliC/nych.
lIkolIcu
- pelnieniu funkcji maku kulturowcgo.
reprczenlui'lcego specyliC/ne
ce<:hy regionu. grupy etnicznej.
czy narodu w kontekście
szerszej kultury.
\\'skazuje
także na I.mieniaj'lcy
si.; sens tradycyjncj
muzyki ludowcj we wspólc/.esnym
świecie.
a takżc jej odmienn~ charaktc'r i I"unkcje w spokc/eństwaeh
autorytarnych
i dcmokratycznych.
Folklor muzyC/n~ d/isiaj - jak piszc Bielawski -- .. runkejonuje
w /.upelnic zmienionym
środowi,ku. Id()lllino\'.an~ m wspó/Clesllym
k/ykiem
mu/yki popularnej
i artyslyc/.ncj.
Swoistości języka (olkloru
SłUŻ'1 od l_Id n',\\ nicż do I.abarwiania
ludo\\ymi
elementami
muzyki
tworzonej
\1 e \\spółClesnych
konwL'ncjach artystycm)'ch.
stają siy \\·~Ta/.el11 ś\viadomej
identyfikacji
kultur()\\cj. "I .iedll\m z pr/<:jawll\\
l.:harakleryslyczncgo
dla naszej epoki historyzmu,
nostalgii
za
minionym ClaSCIll CI~ woli pOIlTOtU do h-ódcl'" (s. 33). Zdaje się to potwierdzać
intensywnie
n)/\\i.iaj'lc~
si.; \\ ostatni<:h lata<:h ruch regionalny.
a co za tym idzie - wzrost zaintcresowań
ll1u/yk., tradyc~jn'l jako nicodł'lc/ll~ III składnikiem
lokalncgo żyl.:ia kulturalnego.
\\' prCZCnlO\\ancj ksiqżce. po/a nurtami rozwoju polskiej lolklorystyki
muzycznej.
szeroko
przcdst'l\\ ion~ /Ostał n'1\\ n ież nurt ludO\vo-narodo\\
y i tale /.ainteresowań
lolklorem
w polskiej
Il1UL~ce artystyC/nei.
Prohlem len uka/.any został IV perspcktyll'ie
porównawczcj
i historycznej
(od XVIII w. aż do w pro\\ad/.ania
go do obiegu współczesnej
kultury w rozmaitych
jej przeja\\aeh). St'ld też niektóre / /amies/.CI.onyeh
\\. tomie studiów poświęcone
S'ł problematyce
stylizacji muzyki ludO\\L'j \\ t\\,')rczości artystyCInej.
l tak np .. rozważając
rolę krakowiaka
w spuściźnie
kOlllp()z~ torskiej Chopina U;rukOll'!ak II Chopina). Qy inspiracje
w późnych dzielach
SzymafH)\\skiego (S:::\'III(//IOll'shia I'odllllle) Autor wska/.uje na wielorakie
związki pomiędzy
dwiema
płas/.C/~ /nami s/tuk i mU/~l'/.nej i ich ostateuny
wyru i ks/hlll w koncepcj i artystycznej
danego
d/.ieła. Wska/.uj;lc na doh"lr maleriału
ludowego.
sposoby jego oddzialy\\ania
i przetwarzania
d'li~ do uk;l/ania
procesu
dokonywania
si.; pcwncj
głębszej.
twórczej
syntezy
ludowości
w okre-
;Inn~ ch d/ie/ach
Cill)\\n,\ U\\·ug.; Autora I.ajmujc jednak muzyka lrudycyjna.
autentyczna.
ta w najczystszćj
,\\ej postaci. Ohvcmy.
a /ara/.em syntctyeznie
potraktowany
rozdzial Pol.~ka muzyka ludowa.
a /\\ łaS/ua jl.'go u.;Ść - ROi/:aj" i \rl(J:icilt'o.~ci 1II1I:::l'kimożc znakomicie
służyć wyjaśnićniu
poio;ć. uPor/"ldko\laniu
i usyslcmatylOwaniu
wiedzy na temal polskiego
folkloru muzycznego.
Wick micjsca ;\ulor POŚ\\ i.,:ca zagadnieniom
rytmiki IV muzyce ludowcj (np. Rytm jako przejaw
�146
tradycji i tożsamości kulturOH'('j). która to problematyka
od lal żywo go zajmuje'.
Ukazuje m.in.
wielorakie
związki rytmu muzycznego
z wersyfikacją
tekstów słownych.
z rytmicznymi
właściwościami j<;zyka. Odrębną uwagę poświęca rytmice północnych
rcjonów Polski (I~l'1l11
IV rejonie
Ba/tyku), ukazując jednocześnie
ogólny charakter
folkloru muzycznego
Pomorza,
przywołując
i interpretując
w szerokim kontekście
wyniki swych wieloletnich.
gruntownych
badań tego wla·
śnie obszaru Polski. Warto przy tym nadmienić.
iż wyczerpujące.
unikatowe w skali europejskiej.
tak pod względem
merytorycznym
jak i edytorskim.
opracowanie
zbioru kaszubskich
pieśni
i muzyki instrumentalnej
Autor wydal w ostatnich latach3
W pewnym związku z wyż~j wspomnianym
obszarcm
badarl nad rytmiką powstaje
problematyka czasu w muzyce. której wątki przewijają
się niejako na marginesie
innych rozważań.
Refleksje na ten lemat nie pojawiają się przypadkiem.
Wystarczy
przypomnieć.
iż Ludwik Bielawski jest autorem przełomowej
dla tej dziedziny badań i \\ysoko cenioncj \\ świccie naukowym
strefowcj teorii czasu. ukazująccj
naturalny porZ<ldek i hierarchię poziomów czasowych
w muzyce i kulturze'.
Socjokulturowe
podejście
Autora do rozpatrywanych
zagadnicó
muzyCl.nych
tradycji ludowych w sposób szczególny
ujawnia się w tekstach nalcżących
do rozdziału
IV indywidualnym
i społecznym życiu. Rozpatrując
kwestie
rozmaitych
sytuacji
i zachowali
muzycznych
pisze
o muzykach
ludowych.
ich pozycji i funkcji w społecznościach
etnicznych.
lokalnych,
ukazujt:
nicłatwą drogę zdobywania
zawodu muzykanta
w tradycyjnej
kulturze. Dzięki licznym odniesicniom do czasów współczesnych
mamy możliwość
dostrzcc i zastal1ll\\ ić się nad zmianami. jakie
zaszly w tych obszarach aktywności
muzycznej (np. we współczcsnym
amatorskim
i zawodO\\ym
ruchu folklorystycznym).
Sytuacje muzyczne
w kulturze ludowej przybicrają
różny char<Jkter. m.in. ze względu na ich
przestrzenne
i czasowe
uwarunkowania.
Bielawski
wyróżni<J lu dwa aspekty
przestrzeni
jej wielkość
i lokalizację.
zaznaczając.
iż oba mogą być nosicielami
pewnych treści: .•Miejsce
w przestrzeni
mogło być w kulturze ludowej zabarwione
różnymi treściami.
Były miejsca szczęśliwe i nieszczęśliwe.
przyjazne
i \Hogie. sakralne i dcmoniczm:.
Sytuacja muzyczna jako manifestacja życia zbiorowego
uobecniała
się zwykle w miejscu znaczącym.
w jakiś sposób wy różnionym'·(s.
92). Jeśli zaś idzie o czasowe uwarunkowania
o\\ych sytuacji muzycznych.
Autor
wyróżnia dwa aspekty czasu: tnvanic (jak dlugo'n i lokaliz<Jcj.; \\ czasie (kiedy')) (s. 95). W odniesieniu
do drugiego
aspektu
Autor
swe rozważania
snuje
poc/ynając
od problemu
ulokowania
danego utworu w całości określonego
obrzędu lub zabawy. /.atrzymuje
się na okresach życia
ludzkiego.
z którymi łączyly się różne upodobania
muzyczne.
różna aktywność
muzyczna
i tant.:ezna. O dalszych
możliwych
odniesieniach
piszc: ..Czas umicjscawiany
w stosunku do ważnych wydarzeń społecznych.
przemi<Jn płytkiej historii rejestrowanej
pamięcią żyj'leych pokoleń
byl również rozumiany jakościO\\()
i z tego powodu w różny sposób z<Jbarwiana była muzyka.
Wiąże się z tym problem zwyC'ajów.
mód. stylów wykonywania.
zmiany instrumentów
i repertuaru itp .. a wszystko lo oczywiście
nie pozostajc bcz wplywu na sytuacjc muzyczne
i na kształtowanie typów muzykantów"
(s. 96). Sytuacje muzyczne detcrminowane
są też wykorzystywaniem
określonych
instrumentó\\'
muzycznych
pełniących często okrcśloną funkcję w kulturze ludowej.
Oryginalnym
w swej treści tekstem dotyczącym
wlaśnic instrumentów
jest szkic Magia instrumentów i mu::yki. przybliżający
dość rzadko poruszaml
i opis)'waml
\V litcraturze
i niezbyt
dobrze chyba jeszcze poznaną sferę sacrum i profanum w tradycyjnej
kulturze muzycznej.
Zgoła
o innym
w którym
charakterze.
Autor
lecz równie
naświctla
zajmujące
zagadnienie
jest studium
niejako
l'r::emi({I1Yil1strumel71ów i ich limkeji.
dwuplasl.czyznowo.
przemian kultury. jak i w aspekcic procesów interkulturowych.
Folklor muzyczny.
istotny składnik obrzędów
ludowych.
życia
ludzkiego
(IV (loklll :ycia)
i jego
poszczególnych
tak
ukazujc
etapów.
\V
aspekcie
Bielawski
procesów
\\ perspcktywie
S'l one związane
z mniei
lub
Zob .. L. Hielmvski. Rytmika polskich pidni ludollych. PWM. Kraków 1970 .
L. l:3iclawski, A. Miodudl0\\ska. !:a.cuby. cz. 1-3. seria: Polsku pi"."11i /l1//::ykaludOIrG. Źródlu I /llUt/!riały. t. 2.lnstytut Sztuki PA . Warszawa 1997-1998.
, Zob. L. f3ielawski. Strefowa teoria c::asu i .lej ::nac::enie diu untropologii /ll/cl'c::nej. PWM, Kraków
1976. oraz tegoż autora HetalOlY casu II' l/1u::ycei kultur::e. Instytut Sztuki PAN. Warszawa 2000.
!
.1
�147
bardzi..:j int":llsywll'l aktywIlością muzyczną. charakterem repcrtuaru, z rodzinną obrzędowością.
Innym II') miarcm fUllkcjonowania llllklorujest rok kalendarzowy (W cyklu kalendarza) - wyznaczany porami roku. słonccznym rrzcsileniem czy tradycjami świąt kościelnych.
Z wi..:lu poruszonych w pracy zagadnicń warto również zwrócić uwagę na wątek traktujący
o cechach stylistycznych i Illllkcjonalnych określonych gatunków muzyki ludowej - np. ballady.
Ten reprezentatywny dla polskiej epiki ludowej gatunek poprzez swą specyficzną, narracyjną
fabułę. poetyck'ł sztukę. wprowadzającą w świat niecodziennych czy nawet baśniowych zdarzeń,
a także silnie eksponowane elementy dramatyczne i liryczne. przyciąga uwagę tak wykonawców
ludowych, jak i badaczy folkloru. Pw;dstawione są zatem w książce funkcje modelowe tekstu
ballady, jej postacie nlllzyczne, srosoby wiązania narracji tekstu słO\vnego z muzyką, a więc
różne IIJrlll) umuzyczniania balladowej narracji.
Bardzo Ilaż.nym wkladem BicIalIskiego w dziedzinę systematyki muzyki ludowej jest ostatnia część pracy rOŚlI ięcona europejskim śpicwom ludowym, w któr~i Autor poddaje analizie.
klasyfikuje i inlcrprclujc zarówno rozmaite gatunki śpiewów niezwrotkowych (śpiewy - zawołania. śpiewy recytacyjne. śpiewy dziecięce). jak pieśni zwrotkowe. Prezentowane analizy dostarcząją
dogodnej płaszczyzny porównawczej dla oceny charaktcru rodzimych tradycyjnych śpiewów.
Pracę zamyka IIyi'ltkO\\ll bogaty, bo obejmujący ponad tysi,lC pozycji. wykaz literatury
przedmiotu. Ksiąika Ludll ika Bielawskiegll o ludowej kulturze muzycznej. jej zjawiskach, osobliwościach i kontekstach ma duie walory poznawcze. W wielostronny sposób ukazuje to, co w
naszej tradycji istotne. wci'li obecne. przckraczające dystans czasowy. Dodajmy, iż stanowi ona
ni~ tylko istotny wklad do badali nad tradycyjną. ludową kulturą muzyczną, lecz także może
spełniać funkcję uż.ytecznego podręcznika akad~mickiego.
l'ioletta Przerembska
Joanna l. u d w i c k a. Folklor muzyczny współczesnej wsi (na przykładzie Mąkolic w wojelródzlwie lódzkimj, Acta llnivr.:rsitatis Lodziensis. Folia Uhnologica II, Lódź 2000, ss. 114.
Książka jest rel.Ultatem badań terenowych. jakie autorka przeprowadziła w latach 1976-1981
i 1995-1997 na terenie wsi Mąkolice i Lubochnia leżących w województwie lódzkim w centralnej
Polsce.
W części wpnmadzająccj .I. l.udwicka charakteryzuje różne drogi komunikacji kulturowej
II' społeczności lokalnej. opieraj'lc się na mechanizmie trzech kanałów transmisji A. Kloskowskiej. Za .I. Stęszewskim przyjmuje też dcłinicję fólkloru. Podkreśla znaczenie przekazu nieformalnego w tradycyjncj kulturze ludowej. kontekst kulturowy Illlkloru oraz jego związek z kulturą
ogólnopolską.
Dalej om<l\via strukturę i mechanizmy funkcjonowania repertuaru wiejskiego oraz jego cechy
tórmalne II' odniesieniu do terenu środkowej Polski. Zajmuje się także tendencjami i przebiegiem
zmian II' folklorze muzyClnym wsi uwzględniając \lpływ nietradycyjnych środków przekazu.
Dalsza część pmcy poślvięcona jest faktycznemu funkcjonowaniu folkloru muzycznego
Ile I\spółczesnej rzeczywistości \lsi Mąkolicc. Znajduje się w niej opis czynników sprzyjających
utrzymywaniu się tradycji i związanych z nią wartości. Autorka ukazuje też w jakich sytuacjach z
ż~ cia wsi maniti:stuje się Illlklor i jaki jest jego repertuar. Koncentruje się na obrzędach i uroczystościach I\iejskich, działalności zespołu ludowego oraz naucc szkolncj, J. Ludwicka opisuje
również sam stosunek nosicieli Illlkloru do przekazywanych przez nich treści. Osobny rozdział
poświęcony jest łlllklorowi dziecięcemu.
Ostatnia uęść publikacji zawiera informacje na temat zmian w muzycznym folklorze wiejskim, wynikąjących z oddziaływania nań I\spółczesnej kultury masowej. Autorka zwraca uwagę
na czynniki sprz.yjaj<JCepojawianiu się nowych treści i opisuje drogi ich rozpowszechniania.
�148
Ukazuje ich wplyw na repertuar tradycyjnych świąt i uroczystości. takich jak chrzciny. wesele
czy zwyeząie doroczne.
W zakończeniu J. Ludwicka krótko charakteryzuje nowy nurt zainh:reso\\ari folklorystycznych wsi. jakim jest muzyka disco polo i zwraca uwagę na rusn;lc1ljej popularność.
Poblikacja zaopatrzona jest w bibliografi.,:. streszczcnie wj.,:zyku angielskim i aneksy zawierąiące zestawienia nadal żywych wątków przyśpiewkowych wraz z ich zapisem nutowym.
Nudosl(/\j'
Stanisław B)' I i n a. f\ullura
1999, ss. 240.
ludowa
Polski
J!alinowski,
i SIOlrimJs::c::I'::l1y .i:redniowiec::nej.
OD//-: I'TI.
Warszawa
Zamieszczone IV tomic studia. w większości drukowane wcześniej w niskonakladowych zbiorach materialów pokonlerencyjnych polskich i zagranicznych. są poświ.,:cone kulturzc ludowej.
a właściwie, co wyraźnie podkreśla Autor - znany mediewista - j~i duchowym aspektom w późnym na ogół średnio\\ieczu.
iekiedy tylko. gdy mowa o wierzeniach przedchrzcścijańskich. cofa
się on o kilka stulcci. Materialy wykorzystane w poszczególnych fragmentach pracy dotyczą
przede wszystkim sytuacji w Królestwie Polskim. jednakie II wielu przypadkć\(h perspektywa
zostaje w interesujący sposób poszerzona o Czechy. ŚI<\sk i W.,:gry.
Kultura ludowa. która jest od kilku dziesi~ciolcci iywo upnl\\ianym przez mediewistów tematem, to po.i~cie nic do końca jednoznaczne. nioSi\ce rozmaite trcści. Stanisław Bylina przyjmuje nąjcz~stsze rozumienie kultury ludowej jako kultury warst\\ nieelitarnych. kultury zatem
warstw niepiśmiennyeh. Ale nie mużna jej - podkreśla - utoisamiać z kultunt ch/upską ..choć
właśnie mieszkańcy wsi najtrwalej i najpełniej przechowywali miejseową tradycj.,: - podstawuwy
składnik a zarazem wyznacznik kultury ludowej". Zauważa leż. je - z\\laszeza w Polsce późnego
średniowiecza - mieszkańcy małych, rolniczych miasteczek oraz ludność podmiejska (po części
przybysze ze wsi) nic różnili się zbytnio od wieśniaków pod w/.glt;dem postaw.
W eentrum zainteresowań Autora pozostaje problematyka zbiurowych wicrzeń i praktyk religijnych oraz myślenic o sprawach nadprzyrodzonych. ich odczuwanie i wyobraicnia. Można
to nazwać postawami wobec sacrum, postawami - gdy idzie o późnc średniowieczc - już z pcwnością nic pogańskimi. 'lic też nie w pełni chrzcścijańskimi, w sensie ich zgodności z nauczaniem
Kościola. Aulor często mówi o religijności ludowej i o pobożności ludo\\ej . .leieli dobrze zrozumiałem. lo picrwsze pojęcie dotyczy kszta/lu ,,1eorii" religii \\ umysłowości ludowej, pojęcie
drugie zaś odnosi się do form manifestowania religijnych uczuć. czyli do praktyk. Stanisław
Bylina zauważa: "mówiąc o religijności ludowej akcentujemy obecność pod loża wicrzeń i posta\\
tradycyjnych, archaicznych, ez.,:sto o przedchrzcścijańskiej genezie. Spotykamy si.,: w źródłach
średniowiecznych z licznymi obrzędami i rytuałami praktykO\\anymi w życiu codziennym. najczęściej poza świątynią i bez udzialu kapłanów: w domu. w obejściu gospudarskim, na polach,
łąkach, u brzegów wód". Praktyki takie spotyka/y się ze strony Kościoła z obojętnością lub dezaprobatą. czasem jednak ze zrozumieniem i wsparcielll, I.w/aszcza ze strony przedstawicieli
niższego kleru, przede wszystkim \\iejskiego, którzy "podzielali peln,! przesąd<l\V wiarę swych
paratian".
To zagadnienie właśnie, zagadnienie kontr'ontacji Kościola - reprezentowancgo przecież zarówno przez ów niższy kler. jak i teologów. znaweów zagadnicri duszpasterskich - I. różnymi
aspektami kultury ludowej. przejawiającymi si~ w \\e\\n~trznych
i Zc\vn~tl"l.nych poslawach
i zachowaniach prostych wicrnych. którzy przecież zdecydowanie liC/ebnie przewaiali. stawia
Autor na pierwszym planie niemal wszyslkich prczent<l\\anych \\. tomie studiów. Jak pisze Stanisław Bylina. "powyższa konfrontacja rzadko przejć1\\iala si.,: ze strony Kuściola w ostrych postawach represyjnych wobec winnych praktykowania nagannych obrt.l;dów oraz ró/nyeh zabobonó\\
łatwo utożsamianych z reliktami pogaństwa. Unikaj,!c egzekwowania kar kościelnych uciekano
�149
si.; do pouu':li. napomni.:,"] a uas.:m ostry.:h wyrzutów ki.:rOlvany.:h do ludzi świcckich. Oma\Iiana konlrontacja \I~raiala si.; r(mnic/ \I. ustępstlvach czynionych przez teologów-duszpasterzy
\I zakr.:si.: dohoru ln:ś.:i r.:ligijnych przckazywanych
wiernym cdcm skutcczniejszego
trafiania
do ich mćnlalności i IVyobraini. Okazywalo się na przykład. żt: przcdstawi,~jąc prostym wiernym
r.:alia mi.:jsca \li,:c/n.:go
\\ynagrodzcnia
uczeni autorzy nie mogli się wyrzekać odniesień
do \llaścillego tym ludziom sposohu myślenia. wyobrażania i odczuwania. Toteż wprowadzone
do masO\I.:j d~daklyki rćligijncj \vi/je raju laskakują nas niekiedy swą matcrialnością".
Tcksty lostały zgrupolvan.: w trzcch I.cspolach. Pierwszy zatytułowany .. Wierzenia dawnych
SlolI ian" I.a\\ ina Hl/.vvajania o slolvialiskim świ.:cić zmarłych u schyłku pogaństwa oraz uwagi
na temat pantconu plemion prapolskich. Z punktu widzenia etnologa. choć zapewne historyk
spojr/y na nic I \\i;:kszym zaintn.:sO\vaniem.
nic stanowi,! rewelacji. przekonują raczej po raz
kolejny o slahości hll(kl dO!y'l:l.'lcych Ivicm:ń okr.:su przedchrześcijańskiego.
a nawet mogą
budzić u/.asadnion.: \"Itpli\\()ści co do krytyeyzlllu hadaczy. których rozważania (często nader
śmiak) - I. punl..lu Ilid/cnia .:tnologa - oparte są na nieslychanie wątłych podstawach.
Część druga pracy ..Koś.:iół a kullura ludowa w pÓl.nym średniowieczu"
z całą pewnością zasluguj.: na widk,! Uli ag;:. SZCl.:gólnie bogate wątki zaprezemo\vanc
zostały w dwóch rozprawach: ..TeologO\\i.: i !{llklor" oraz ..Kościół wohec kultury tradycyjnej wsi polskiej i czeskiej".
Okazuje się I. nich. międ/Y innymi. żć konłrontacia kultury uczonej z kulturą ludową (nawiasem
mówi'lc Autor skłonny j.:st 1<;konfrontację okr<:Ślać Inianem dialogu!) odhywała się nie tylko
na płaszCI.yl.nie \\ iary. poswki\\ ano taki.c przcslanek rozumO\\ yeh ... Uczony teolog - pisze S.
Bylina analizujqc tr.:ści śr.:dniowi.:cznych
kaz~1I1-- ośmieszał zwalczam: wierzenia i zwyczaje:
głupcy pOl.Ostmviajq rcs/tki poiy\vienia duszom zmarłych luh domowemu ..ubożu" w przekonaniu. iż te duchy spO/.~j'l pr/.eznaclOnc dla nich pokarmy. w istocie korzystają na tym tylko trzyman.: II domu z\\iCrz<;la. Taka argumentacja oddalala się jui macznie od motywu reliktów wierL..:ń pogaJiskich lun piętno\\ania post<;pk(m. za którymi się kryją ciemne. diabelskie sily".
Podonni.: inl.:r.:suj'ICC. a nawcl intrygujqce S<lartykuły zamieszczone w trzeciej części pracy..Mentalność i \lyohral.lli;I". Na szcz.:gólnq uwagę zasługują tu rozprawy o pielgrzymkach
głupclm. czyli o kuleic .. f;lk~Y\lyeh prorokll\l" w ":uropie Środkowej w XIV-XV w .• o Mesjaszu
z Gór Ś\\ i<;lokrzyskich, o 1'':Iacji międ/Y kulturą ludOII,! a pismem w Polsce średniowiecznej,
o \\yobrażeniach
raiu. a także o miejscu magii i czar(m w kulturze ludowej schylku średniowiecza \\ nasiej części '·:uropy.
Kościół pr/.eeiwst~1\\ ial ~;ię wypacn:niom
w kulei.: i postawach religijnych ludzi średniowieCla. to pcwn.:. CI.ynillo \\' imię czystości liturgii. kcl. natralial na spoleczny opór. który wynikal
I różnicy
p.:rsp.:kt) \\ y prl.yjmo\\ ancj \V kultur l': elitarnej - n:prezentowanej
przez uczonych
t':OIOgl)\\ - i w kullur/e ludo\\.:j bliskiej sercu większości \\iernych. "Możemy być przekonani konkluduj.: StanisialI Bylina
i.e lar<"l\\no polscy i czescy I.anobonni chrześcijanie leczący febrę
kartką. opiatki.:m luh skórk'l od janłka I. I\)pisanym
na nim lIersetem ewangelicznym.
jak i
czescy wieśniacy pidgrzymuj'lC)i
do cudownej sosny oraz węgierski chlop składający ofiary
tigurze święt.:go. \\ miarę swych mo/liwości wypelniali wymagane od nich obowiązki religijne.
Jeśli zaś zdarzalo im się slysz.:ć \\ kościołach kaznodziejskie tyrady gromiące wyznawców błędów i zahohoJl(·l\\'. lo l. pe\lIlOścią nic prlsjmowali tego do siebie".
Tom studill\\ \\ybitllego mcdic\\isty.
rezultat dwudzi':SlU lal pracy badawczej. poświęcony
kulturzc lud(l\I.:j Polski i SłowiaJisl.el.yzny
Śrcdniowi.:cznej.
może dostarczyć wiele refleksji
i inspiracji taki.c hadaczom okresów pól.niejsl.ych. w tym również obserwatorom wspólczesności,
zldaszcza jeśli idzic o postally wonec - najogólniej ujmując - sacrum. Postawy te mąją wszystko na to wskazuje - tend.:ncjc do nad/wyczajnej
trwalości, co może potwierdzać przekonani.: o ich ścisl~ m z\\i'Vku z mało zmienną w ogók naturą czlowieka.
Rys::ard Kantor
�150
.Jan A d a m o IV s ki, I\a/I'goria pr::es/r::l'lzi IV fo/k/or::l'. S/udiulII l'/nolingl1'is/l'cnl',
nictwo Uniwersytetu
Marii Curie-Sklodowskicj,
Lublin 1999, ss. 254.
Wydaw-
Autor podejmuje
problcm
kulturowego
rozumicnia
kalcgorii
przcstrzcni
w odniesieniu
do polskiej kultury ludowej. Analizie są poddane teksty folklorystyczne
z obszaru Polski. zgromadzone głównie w formie zapisów wierzd! i opisów ctnograticznydl
w źródlach z X IX i początku XX wieku (m.in. "Wisła", "Lud", D::ie/a ws::ys/kil' Oskara Kolberga).
Korzystanie
z lak
ograniczoncgo
matcrialu
empirycznego
ma wynikać z przyjęcia (za ":. T. I-Iallem. A. Guricwiczcm. N. L Tołstojem
i innymi badaczami)
tczy o swoistości
wartościowania
przestrzeni
przez
dane grupy odrębnie uwarunkowalll:
kullurowo.
Ccłem pracy jest .,przcdstawienie
«spolecznych
wyobrażci\
przedmiotóll».
które «są dostępne przez dane zawarte II' j.,:zyku i tekstach»".
Pozwala
na to c1noiingwistyczna
metoda analizy danych.
która umicj.,:tnie stosowana
daje możliwość
rekonstrukcji
obrazu świata danej kultury.
Praca składa siO;z czternastu
rozdziałów
pogrupowanych
w trzy części. W rozdziale I (jednoczcśnic zamykąjilcym
część I) prezentowanc
są klasyczne
uj.,:cia mctodologicznc
badal! nad
strukturą
i parametrami
przestrzeni językowo-kulturowcj.
Autor przcdstawia
równici. perspektyWy wieloaspektowego
opisu semantyki
przestrzeni,
która w dalszych
rozważaniach
służy jako
podstawa analityczna
konkretnych
tekstów.
Kategoria eksponcntów
tworzących jt,(zykowy obraz świata w kulturzc ludowcj prezentowana
jest zasadniczo
II odniesieniu
do dwóch wymiarów:
horyzontalllt:go
i wcrtykalnego.
Etnolingwistyczncmu
- rozdział
opisowi
IV; dól-
i intcrpretacji
poddanc są kolejno: I"d - ronlzial II: góra - rozdziat
rozdział V: jaskinia - rozdział VI: micdza - rW.dzial VII: gościnicc
III: dotina
- rozdzial
VIII. O szczególnym
sposobie porządkowania
świata możcmy wniosk(J\\ać
na podstawie nazewnictwa miejsc składających
się na orhis il7l<'l"ior. Autor traktuje o tym w rozdzialc IX (zamykającym cZt,(Ść II pracy). Ź.ródlcm empirycznym
są tu pieśni ludollc.
Część
III obcjmuje
rozdziały
X do XIII. Poruszane
w nich zagadnienia
obcjmują
m.in. uobec-
nianie i organiZll\\anic
przestrzeni
w tckstach folklorystYCl.nych
typu: pr/.ys!owia.
lamawiania
lecznicze itp. (rozdzial X); znaczenie przestrzeni
w obrzydzic Ileselnym oraz prohlem sakralizacji
przestrzcni
w wymiar/.e religijności
ludowcj.
Pracę zamyka zcstawienic
bibliografii
i skrótów przywolywanych
publikacji .
.I/arcin
A. ":afar. ODIF. PTL
Piotr K o wal s ki. ZIFil'r::oC::!l'kollpiOly, H'ampiry i inne hl's/il'. I\nl'io::ercl'
po/wory i ero::ja
symbolic::nl'j in/I'rpre/acji.
Wydawnictwo
Uniwersytetu
.IagiellOliskiego. Kraków 2000. ss. 214.
Zasadniczy
problem pracy koncentruje
si.,: wokół historii trwalego kulturowo motywu potwora i krwiożerczej
bcstii. Glównc plaszczyzny
odniesienia
cmpiryel.llego
autor sytuuje wkullurze
magicznej
i wspólezcsnej .. ,Upiory są ( ) współmieszkai\cami
naszego świata - ( ... ) kuszą komenlatorów
magicznymi
parantelami,
( ) mogą być produktami
masowej
wyobraźni.
efektem
abcrracji w języku publicystyki
i jcdnocześnie
nych dyskursów".
Mnogość sytuacji, II' jakich
zacnymi. bogatymi
w treść figurami intelektualpojawia się dziś zl\ierzoczlckoupiór
jcst II ynikier.l
głębokich
przcmian
mentalnych.
dokonujących
się w proccsie stopniowcgo
odchodzenia
czlowieka od symbolicznego
walorYZOIlania
rzeczywistości
(co miało micjscc IV kulturze magicznej)
w stronę alegorycznego
a nastt,(pnie znakowcgo
i estetyczncgo
jej odbioru.
Pojawienie
się
w okresic średniowiecza
teologicznych
podstaw wiary chrześcijaIiskicj
można ulllać za moment
przełomowy
w kształtowaniu
się hcrmeneutyki
alcgorycznej.
I.mianic
ulega wówczas
status
ontologiczny
bogatego panteonu potworów
i bcstii. NalcżilcC do nicgo postaci. które w kulturze
magicznej
pełnily funkcje transgresywne
(slużyły jako narzt;dl.ia utrzymywania
odpowiednich
�151
relacji mi.;d/.y ś\\ iatem śmiertLlników a sferą sacrum) stają si.; narzędziami boskiej formy porządkowania świata.
Czas odkryć ge(lgraliC/nych i historii naturalnej wyznacIa nowy kontekst, w którym potwory
zyskują walor l.nakOl\Y. za/.naC/ają swą praktyczną obecność - ..ich «naturalność»
dła ówczesnych była taka sama. <:0 IlIia;:'lt domowych. roślin i minerałów".
W wieku XIX krystali/.uj,\ się kolejnc obszary myśli. gdzie napotykamy wątek zwierzoczłckoupiora. Istotm, jest tulaj skra dcmonologii ludowej. a także fikcja literacka. Ta ostatnia sprzyja
bud(maniu ligur retor)C/.I1ych obra/ujących ..Iudzki stra<:h. ni<:pellność życia codzicnnego. gro z.;
kl.;sk żywioIOl\ych.
l\Djny C/y rewolucji".
Demon) pojawiają si.; również jako ukrytc lęki
II· psy chice człollieka ora/.jednostka
chorobowa. Dzięki odkryciom psychoanalizy zwraca na nie
uwag.; dyskurs naukOllY.
W I.aloicniach tcoretyC/nych
rozpraw)'. autor postuluje wypracowanie
kategorii poznawczych. pr/.y których lastosll\laniu
jest możliwe uchwycenie kontekstowych
znaczeń motywu
zllicrzocz/ckoupiora.
Dla badań nad współczcsnością
przydatną pod tym względem jest kategoria
banalu pozwalaj'lca II sposc")b wyrazisty odkrywać sensy takich zjawisk. jak filmowe i literackie
opowieści o wampirach czy gry komputerowe.
gdzic upiory i bcstie ,.żyją" w ną;różniejszych
mutacjach.
Kultur/.e Ilspółczcsnej
P. Kowalski poświ.;ca cztery. zlożonej z pi.;ciu. ez<;śei pracy. Poza
wymienionymi II·yŻCj illl<:rcsuj,\ go zjawiska naznaczania ..obcego" przez przydawanie mu cech
bestialskoś<:i i potwoflloś<:i (traktowani są tak np. scr)jni mordercy i ludzie z marginesów spo!ceznych). Anali/ie poddano także m. in. besti.; jako metaforę psychologiczno-egzystencjalną
oraz motyw diabla pojawiaj,\cy si.; II· kOlllckście ruchc"m satanistycz.nych.
Odtllorzeni<:1l1 maczeli I.wierzoczlckoupiora
II' obszarzc kultury magicznej autor zajmuje si.;
II pierwszcj c/.ęści pracy. Główne wątki interpretacyjne
dotyczą mitów inicjacyjnych.
rytuałów
przejścia i zlliązanej I. nimi symboliki śmierci.
Marcin I/ Ka/ar, ODIE PlL
Katarlyna I. <:ń s l..a - B ą l... /opras::ol7l)' na \!"csc/c.. Weselne oracje i ceremonialne /orm1lh, WyJawniclllo
lJnillersytetu .Iagielloliskiego. KrakóII· 1999. ss. 259.
Autorka podjęla się z,ldania pon·mnania dawny<:h obrzędów weselnych I. ich współczesnymi
odpO\I iednikami. Kluuem
analitycznym
pracy jest po\\"()lanie Jlvóeh kategorii operac):jnych.
pozllalających na uporz'łdkomlllie
materiału empirycl.llego i wyznaczających
pole interpretacy.inco Kategorie tc to rytuał i <:erclllOnia. Rytualy obejmuj'1 zesp6ł cz.ynności pozatechnicznych
n:alizuwanych II s!Cr/c praktyu.no-komunikacyjnej.
które posiadąją charakter symboliczny i są
ściśle powi'lzanc ze s!Cnl światopogi<\dow,\ społeczności. W przypadku ceremonii działania nie są
motywowane światopogi<\dowo, a i<:h reali/.acje w skrze praktyczno-komunikacyjnej
ograniczone są do zgodności Ie spok-u.nym decorum (M. Buchowski).
Według tych rllzróżnieó. rylualom odpowiadają obrz.;dy I\esclne XIX-wiccznc.i polskiej kullUry chłopskiej. Charakterystycl.ll)'
dla niej izolacjonizm świadomościowy
(L. Stomma), polega.iący na mitycznym Ilalor) I.Olvaniu rzeczywistości.
wyznaczał również sensy działań podc,jmoIlan)ch w ramach rytóII Ilcsclnych. Dzi.;ki lemu można mÓI\ić. iż wyposażone one były w swoistą ..symboliczll<l gł.;bi.;". kt(')i"'.:jpozbawionc S<l współczesne ceremonie weselne. Proces zanikania dawnych 1.fl(l\;Zc{ldokonYII·al się stopniowo pod wplym:m obiektywnych czynników związanych ze zmianami gospodarczymi
i te<:hnicznymi. dotykaj,jcymi niemal w równym stopniu miasto i wieś. Wra/. I 1101\1mi środkami przekal.U (np. wkroczenia na wieś pisma) nastąpilo przeorganizowanie syluacji komunikacyjnej.
TowarzysZ<1 temu zjawisku także widoczne przemiany
II skrze mcntalncj. Wpływa to na wyznawany i aprobowany światopogląd.
decyduje równicż
�152
o calościowej
formule i znaczeniach
roszezególnyeh
elementów
skladającyeh
si" na scenariusz
wesela IIsrólczesnego.
Materiał.
na którym są orane
rozważania.
obejmuje
X IX-\~ieezne
zariski
Il)lkloryslyczne
z terenu ealcj Polski (zamieszczone
w LJ~i(!/ach IVs~)'stkich Oskara Kolbaga
oraz rismach etnograficznych"
WisIa" i .. LUln. Uzupelniają
je \\SpóICl.esne dane rochodząee
I. hadań przernl\\adzonyeh w lalach 1995-1998
na terenie miejscowości
Praszka. WielIlIi i jego okolice (według
podziału
etnogralicznego
jest to region sieradzki).
Skladają si" na nic /.arisy magnetofonu\\e
tekstów werbalnych
oraz kolekcje lotogralii
i nagrali magnetowidO\\yeh.
Odr"hn'l cz"ść dokumentacji stanowi'l okolicznościowe
druki (zarroszenia
i zawiadomienia
o wesclll).
Praca podzielona jest na dwie cz"ści. Pierwsza zawiera głównie ro/wa/ania
teoretyczne.
drllga zaś jest poś\~i"Cllna anali/,ie materiału
emriryeznego.
Pos/vegl')lne
rodrozd/ialy
omawiają
kolejno: ..zarrosiny"
.. .Pożegnanie" ... l3logoslawieńsl\\'()··
i ..żyezcnia".
Na końcu
rraey
umies/Cl.ono
bibliograli"
i indeks osób.
\ l"rciJl.1.
I\u/i/r. ()f)II,' 1'T1.
Ks. Wladyshm'
S i a I' k o w s ki .. lIarerial." do elJlogru/ii
IlIdll IJolskiego ~ okolic "·ielc.
do druku przygotowali
Lidia Michalska-Bracha
i Krzys/tol'
Hracha. Prace Instytutu Ilislorii WSI'
w Kielcach nr 26. Wydawniet\lo
Takt. Kielce :WOO. ss. LII. (rcrrinl s. 1-1(4). ił.
Na rynku wyd'l\~niczym
ukazala si" w tym roku nicz\1 ykle inlt:rcsuj'lea
ruhlikacja
rrz<:znaczona dla osób interesująeycb
się regionem kieleckim l, racji \\ykony"
am:go /awodu. dla rcgionalistów - amatorów.
wreszcie dla szerokich kręgów pragn;lcych
ro/nać swojc kor/enie. a tak/c
przcszlość nąjbli/szej.
malej oje/yzny.
Mowa tutąj o ,\Iaterialach
do elnograjii
IlIdll polskiego:::
okolic "'ielc autorstwa ks. Władysława Siarkowskiego.
Jest to oczywiście
wzno\lienie
(\\ Illl'inie rerrintu)
I'undamcntalncgo
dzida
tego kapłana. który Kielcom i okolicom poś\~i"cil dużi' v"ść S\\oiego o\~ocnego iycia.
Żyjący IV latach 1840-1902.
urodzony IV lmielnie kolo J'Cdr/ćjolla.
studiujący
w kieleekim
Seminarium
Duchownym.
duszpasterz
\\' kolegiacie
N~\jś\~i"lsz<:j Marii Panny w Kielcach .
. a wreszeić
pelniący roslug.,: proboszcza
\\ Kijach. ksiądz Wladyshl\\
Siarkl)\\ski
zajmował si"
zbieraniem
staro/ytnośei.
opisywal zabytki architektury.
sZluki sakralnej i pamiątki przeszlo~;ci.
opraeO\~ywał archeologiczną.
etnograticzną
i j"l.ykozna\\C/.<j
pr/cszlość
rcgionu kicleekiego.
Publikowal
w ..zbiorze Wiadomości
do Antropologii
KrajO\\'~j". \\ ... Sprawozdaniach
Komisji
Językowej
Akademii
Umiej"tności
w Krako\\ic".
\\ ..Cia/ceie I.wO\\'skicj" ... Klosach" .. :rygodniku Ilustrowanym".
a także \\ \I'ydawnietwaeh
miejsc()\\ yeh ... < iazceic Kicleckiej"
i ..Pami';:lniku Kieleckim".
Chociaż czasami określany
zbyt trafnie wydawcy reprintu)
wym profesjonalistą
Świadczy
i redakcje.
z którymi
mianem amatora lut> regionalisty-amatora
(jak to stwierdzili
niebyljednak.
jak wynika ehoeiai.by /c \\'znO\\'ionej pracy. prawdzio Iym także liczba publikacji (ponad ISO). jak równici. instytucjć
wsp<'llpnlco\\al
oraz uznanie
jakim
si" eicSl> 1 \1' ouaeh
Oskara
Kolberga.
l/a/erialy
do elllografii
IlIdll po/skiego:::
okolic A:ielc po raz picmszy
uka/aly si"
1878 -1880 w \Iyrnienionym
ju/ ..zbior/e
Wiadomości
do /\ntropologii
KrajolVej"'.
.wydanie lego najważnicjszego
dzieła ks. Siarko\lskiego
opublikowano
\1' poczytncj
serii
niczej sygnowanej
.. kluczykićm"
przez Instytut Historii Wy/szej SAoiy Pedagogicznej
cach jako 26
z
IV latach
Obecne
~\yda\lw Kiel-
kolei pracę.
, Podstawą wydania omawianych dzid ks. WI. Siarkowskićgll ,q: .I/atalll/l' do etl/ogra/il IlIdu polskiego
~ okolic "·Iele. cz. 1-2. Kraków 1878-1879. s. I-III
(odh. zc ..Ihioru Wim!ollHlsci do Antropologii Kraj()\\ej"
1878.1.2. s. 209-2W: tamie. 1879. t. ~. s, 3-(1): ,I/([tenu/y do etl7ogra/i/ /lId/lIWlskwgo :::okolic I-:Ie/e. cz, 3.
Kraków 1880. s. 3-10-1 (odh I,C .. Zhioru Wiadolllości do Alllropologil KraIO\\Cj" lXXO.!. -1. s. 8~-18·t).
�153
POI.)'cja /.Osia/a starannic
przygotowana
pod \\zględem
.:dytorskim
przcz Lidię MichalskąBrachę i Krl.yszlol~l Brachę, kid.:ckich
historyków
specjalizuj'lcych
się w tematyce antropologii
historyoncj
i hisloriogralii.
Poprzcdzona
jcst wstępcm
profcsorów
Instytutu
Historii
WSI'
w' Kieleach. ks. f)anida
Olsze\\skiego
i Wicsława
Cahana. oraz bihliogralią
prac dotyczących
[lostaci i twórc/.Ości autora ,1/iI{er/aló\\'. I JZllpełnicniem
jcst artykuł omawiający
osobę i twórczość ks. WI. Simkowskicgo.
napisany prze/. wspomnianych
edytorów
oraz artykuł dotyczący
piśmicnnictwa
kapłana. autorstwa Waldcmara
Firleja. Punadto Danuta Krzcśniak-Firlej
i Waldemar Firlc.j opracowali
katalog publikac.ji księdza WI. Siarkowskiego.
Najw,L'nicjsz,!
Cl.ęści'ł publikac.ji jest oczywiścic
reprint dzicwiętnastowieeznego
wydania
,\farer/aft)l\' do ell10gmjii /I/du flolsk/ego :: okolic K/elc. a w łaściwie trylogii omawiającej
materialne aspckty Jycia codz.icnnego
ludności \\ tzw. regionic kielcckim. jej zwyeząje
i zabobony
rolniczc. domowc i gospod'lrskic.
wrcszcic Z<1\\icraj'1cej [lieśni micjscowego
ludu - historyczne,
dz.iadowskic i IegcndO\\c. kolędowc ... wojackic",
wcselne i miłosnc. oberki i krakowiaki.
PlIblikalja
dzida księdza Siarkowskiego
niesie z.c sobą zasób niezwykle
interesujących
inI(JrInacji, z kll)rych do lej pory niczbyt często korzystano.
Stanowić możc dla kieleckich
historyków-regionalist(m
ciekaw c źródło wiadomości
uzupełniających
suchy niekiedy. źródłowy
przekaz statystyczny.
Ksi'łdz SiarkO\\'ski bowicm nie mierzył i nie ważyl dziejowych
pozostałości,
l.ajmO\\ał się wlaściw ic \\ pcwnym sensic duchem narodu. wypełniającym
oczywiścic
materialne
aspckty codzicnnej rzcC/.) \1 istości. To. co znajdziemy
na kartach jcgo Materialów.
zachowało
się
do czasów obecnych jcdynic w części w zbiorach muzdm
historycznych
i etnograficznych.
Odsl.ukamy tutaj l'(')\\'IlieJ pcmle opisy manc z nie tak dawncj przes:rlośei lub nawet z czasów
obccnych. Nic tak dawno bo\\iem.
wc wtorkowe
i piątkowe ranki na ulicach Kielc można było
sł~ szeć turkot chłopskich
wozów jadących na targ. a gdzieniegdzie
widać było kobiety w charakterystycznych
czarno-czlTwon\'ch
zapaskach
(teraz zapaski zobaczyć można już tylko w Górnie.
Krainic. Bie!inach. i to pr,lcważnie
w dni świątecznc).
nioS<lcc w lobolkach
scry i śmietanę dla
za[lrzyjai.nionych
rodl.in micSlczai1skich . .lak pisal ksiądz Siarkowski:
"wlościanki
z Czarnowa.
St:ydl(l\\'ka. I)ymin.
mkka i śmietanki".
I)IHllaszowic.
iV1ójcz~. Zagórza,
dostarczają
mieszkalicom
Kielc codziennie
l kart tej publikacji poznajemy. że głównym artykułem żywnościowym
ludu kicłeckiego
były
,1lemniaki pOd,I\1 anc w róJn~ ch odmianach:
z Jurcm. słodkim mlekicm.
serwatk",
Poznajemy
takie potnl\\Y. jak np. pituc!l. szwcdy i tatarczuchy.
Dowiadujcmy
się. że ludność z okolic Kielc
/ajlTllmala się np ... robicnicm miole! "lub w zimO\\cj porze lowicnicm
po jalowcach
kwiczołów
na sidla. czyli pętclki sznurowe przymocowane
do kolków w zicmię wbitych" (niektóre zwycz,~ie
..kickckicgo
ludu" Sil aklualnc do dnia dzisicjszego.
co wynika chociażby
z obserwacji
kicleckich
targowisk lub dzialalności
św'iętokrzyskich
klusownik(m
l.
Ksiądz WI. Siarkowski
pi:i/.c równiej o tak I.apomnianych
faktach. jak np. granic hejnałów
l kicleckiej
w icJy katedralncj.
o obyczajach
górniczyeh
zwi'l7.anych
z obchodami
Barbórki,
o duchu górniczym w grocic
Inlcrcsującc
Sił malerial~
na Kadz.ielnl. o mundurach
gwardii biskupicj.
z /akrcsu lecznictwa
ludowego.
Ks. Siarko\\'ski
przytacza
stare, za-
pomnianc. ludll\lc reccpty: ".leżcli kogo 1\ gardle boli. to powiadają,
że taki człowiek ma żabę,
wi.;c na pozbycie się tcgo bIllu potrl.cba złapać bądź jaką żabę. owinąć ją w' szmatkę i przyłożyć
na gardło"; ../\b~ ustala cholera. potrzeba z tej wsi. gdzie la zaraza panuje, umarłego na cholerę
pochować na stojąco".
Wydaje się. Jc brak we wstępic do publikacji
map lub szkiców uwzględniających
zakres terytorialn~ badali pnl\\adzonych
przez ks. WI. Siarkowskiego.
Jednakże - jak pisze sam autor ctnograliczna
granica "stroju wlościan okolic kieleckich
rol.poCZ~ na się od wsi Morawica
i eiągnie si.; na pl'llnoc II d\\tich kicrunkach:
ku Piotrkowu
i Radomiu(').
Na wschód prawie dotyka
pasma gór św ięlOkrzyskich.
a na lac!H'ld sięga aj, za ł.OpUSLllO". Warto dodać. że jest to jeszcze
.i<:dno okrcślenic Vw. regionu k icleckicgo. Iym razcm z punktu \\idzenia ctnografa.
,I/aler/aly ks. Władysława
Siarkowskicgo
trz,eba polecić nic tylko etnogral()m.
Zaintercsować
się nimi p(m inni historycy
opracowujący
Illonogratię
Kiclc i regionu.
którzy
do tej pory ze spu-
ścizny księdl.a korz) stali w nicwielkim
zakresie.
Przykladcm
może być interesująca
kwestia
ubioru męskicgo z okolic Kiclc pr/.ynosząca
choć marginalne.
to jednak intercsujące
wiadomości
�154
dotyczące przemysłu \\ Zagł.;biu Staropolskim.
Pisze b(l\\iem ks. Siarkowski: ..W mi<:jscowościaeh. gdzie były lub istnieją jeszcze fabryki górnicze. chlopi. chociażby lrudni'lcy si.; tylko
rolnictwem. używają ubioru górniczego. zlużonego z sukmany z cicmno-siwego
sukna. bez wylogów u klap. rękawów i oblamówki. Na tej sukmanie biegną \\ d\\óch rz.;daeh guziki mosi.;żne.
na których widnieją dwa mlotki na krzy? złożone". To materialnc ś\\'iadectwo istnienia w XIX w.
kategorii tzw. ehlopów ~ robotników nic zostalo do tej pory dostrzeżone (w Dziale Historii Muzeum Narodowego w Kielcach przechowywany jest tego typu guzik).
Postulować należy także \\ydanie drugiej części twórczości ks. Siarkowskicgo.
zawierającej
materialy rozsiane \V prasie codziennej ukazuj'lcej siO; w Kn')lesl\\ie Polskim. czy IV Galicji
w końcu XIX w. (na szczególną uwag.; zasługuje tutaj cykl publikacji z ..ciazdy Kieleckiej"".
w których autor z.ajmuje si.; n')\mież hislOri,\ miasta i jego zahylk()\\·).
W postaci reprinlu czytelnik otr/.ymuje cieka\\y material iródlo\\y.
przydatny w badaniach
historycznych i etnograficznych.
u/.llpelniający wiedzę o regionie kieleckim.
Jan
Elżbieta
C e s a l' z. Chłopi
.\}nte::y, parasynte::y
i podręc::niki
it'
polskiej myśli his/orl'c::llcj
d::icjów ojc::vstych. Rzeszów
dO/H' /lOro::hioroit'cj
(j/ólI'kll
/795-/86-1 .
19<)<).ss. J20.
Nic ma nąjmniejszej \qtpliwości.
że historia nic jest i nic moi.e być dzicdziml autonomiczną,
oderw:mą od i.ycia i jego problemów. skoncentrowaną jedynie na realimcji zadaJl ściśle pozna\\c/.ych. Przcciwnie. myśl.; że z.wlas/cza Polacy mają tego pełm! świadomość. historia Z<l\\'sze roz\\'ijala się pod wplywem życia narodu. ulcgała czo;sto jego presji. a jednocześnie sama na życie spokezne i świadomość ludzi silnie oddzialywala. Stąd tei. wszelkie studia naci wzajemnymi relacjami
pomiędzy życiem a historiogralią mogą nam wiele powiedziel' zarówno o świadon1(lści historyczncj
danych spoleczcllst\\, jak i o lI\\"arunklmaniaeh spokcznych tej skry akt;. mlOśei. którą nazywamy
nauką. Wychodząc z takich. trudnych do zakwestiol1(]\\'ania ZalOŻell. Elihieta Cesarz. ukazala temat
interesuj~ley nic tylko historyków. a mianowicie relacjo; pOl1lio;dzy iyciem społeczno-politycznym
a myślą historyczną \V epoce porozbiorowej.
W centrum uwagi badaczki znalazl si~' podstawowy
problem tej epoki. problem chlapski. często wówczas ro/.\\ażany. budz'lcy wiele sporów i kontrowcrsji. W tej sprawie zabierali glos politycy. ekonomiści. prawnicy. działacze spoleezno-oświatowi.
publicyści i pisarze. oczywiście takż,; właściciele ziemscy. a także historycy. Nic si)' SL.anojcdnak.
co z wielu względów jest zrozumiale. najważniejslej
stron)' sporu. samych chlopów. Byli wtedy
jedynie przedmiotem historii. choć wszyscy dyskutanci - w różnym zresztą stopniu rozumieli doniosłość K\vestii agrarnej. a tym samym znaczenie problemu emancypacji chłopstwa. od C/ego zalei.ała
w znacznym stopniu przyszłość narodu (a właści\\ ie mmct jego kształt I). a zwlasz.cza realizacjajego
niepodległościowych
aspiracji. Nie tylko dziś rozumiem)' - rozumieli lo Polacy w dobie późnego
oświecenia i romantyzmu. przynajmnicj spora ich CZyŚĆ- i.e lI\v1as/czenie ehlopów było warunkiem
rozwoju gospodarczego ziem polskich. ich cywili/ac)'jnego
awansu.
Jaką roi.,: odgrywali \\' tej narodowej dyskusji historycy. w jakim stopniu interesowali się
przeszłością polskich ehlopów. jakie wyznaC7ali im miejscc w dziejach narodu. przeszłych. alc
i poniekąd przyszlych? Czy i w jakiej mierze - pyta aUlorka pracy ~ ówczesne dziela historyczne
pomagały zrozumieć doniosłość K\\estii chlopskiej. konieczność ich u\\laszC/enia.
konieczność
ich pełnego uobY\\illelnienia?
Pragnąc odpowiedzieć
na powyisze pytania. E. Cesarz poddała szC/egółowej analizie kilkadziesiąt syntez. paras)'ntez i podręczników dziejów Polski. napisanych i opubliko\\anych
w epoce
porozbiorowej.
Wśród autoró\\' wybranych do analizy dziel widniej~\ n<l/l\'iska najwiyks/e. m.in.
J\danH\ Naruszewicza.
Jerzcgo Samuela Bandtkiego.
Joachima Lelewela. JÓ/el~l Szujskiego.
Pisali oni syntezy i paras)'ntczy (ten termin przyjęła au lorka na oznaczenie prób opisu nic całych
dziejów Polski a jedynie pewnych epok). niektórzy I nich (Lele\\c1) taki.e podn;czniki, Wśród
�155
aulorów podr,,:czniktl\\ mamy z koki m.in. Iz.abel,,:Czartoryską. Lukasza Gołębiowskiego. Lucjana SiemieJ\skiego. Bibian,,: Moraczel\ską. Franciszka Sakzego Dmochowskiego, Władysława
Ludwika ;\nczyca . .lui: te mVlliska dowodzą. a jest to tylko wybór, że historią Polski lub jej
popularyzacją parali si,,:członkowic clity intelektualnej naszego narodu. Jako ciekawostkę można
zanotować. iż E. Cesarz dokona la także analizy poróllnawczej podręcznika dziejów Polski napisancgo. bardzo zl"eszt,\ nieobieklywnie i zjadlil\ic. przez Rosjanina - Mikołaja Pawliszezewa.
Jak zatem II idzim~. II cpoce porozbiorowej. mimo I\szclkieh trudności na przykład związanych z cenZlIrą. o hislorii Polski pisano Iliele. ukazYI\aly się dzieła o charakterze syntetycznym
i parasynlctyemym. a lakże podn;czniki. IVIym podręczniki dla ..Iudu" (w iSlocie bowicm do ludu
onc nic docicrały). Jakic l\Ilioski 1\)'Ciągnę/a autorka z analizy owego zbioru zróżnicowanego
zreszt'l pod Ilieloma wzgl,,:dami. choćby pod względem poziomu naukowcgo i zakresu popularności') Jakic tcndenejc i regularności daly się zauważyć w poszczególnych okresach doby porozbiorowej (do IX6-ł roku). patrząc na omawiane - i obficic ku dobru czytelnika cytowane. - prace
z punktu widz,cnia. prz~ pominam. problematyki chłopskiej. Pisze E. Cesarz: ..Zauważyć przede
wsz)'stkim należy ścisły zwi'lzek pomiędzy wzrostem znaczcnia problemu chłopskiego w życiu
spoke7.llo-polityeznym. gospodarcc i kulturze a rozwojem zainteresowaJ\ dziejami chłopów. W
miarę jak spralI a wlości,1I1ska slawala się coraz bardziej paląca. autorzy syntez. parasyntez
i podręczników dziejl'lII' Polski poświęcali chłopom coraz więcej uwagi". i\. Naruszewicz przeznaczył w czasach jeszczc stanislawowskieh O.S% objętości swej syntezy chlopom. w dobie
romantY/ll1u Joachim l.elem.:1 aż :W°l.•. ale to był absolutny rekord. przeciętnie autorzy poświęcali
im Illedy S.7°". lebllll\. W podn;eznikach z kolei. IV okresie mi~dzypowstaniolVym, autorzy
poświęcali chlopom przeciętnic z~lledwic 2.6% tekstów. co i tak było blisko 2 razy więcej
w porównaniu z podn;cznikami poprzedniego okresu. tj. wydanymi IV czasach Księstwa Warszawskiego i konstytucyjncgo Królestwa Polskiego (do roku 1830).
Oezywiścic tego rodzaju wskaźniki nie mówią wszystkiego. ważne jest nie tylko to, ile miejsca pośl\i.,:cono chlopom w syntczach. parasynlezach i podręcznikach dziejów Polski. ale co tam
o nich pisano. jak prz.edstawiano ich dzieje. ich roię w życiu narodu w poszczególnych okresach
historycznych. Pod tym wzgl.,:dem bywało bardzo różnie. szczególnie w przypadku podręczników. Naruszewicz. I.clewel. Bandtkie. wybitni uC/.eni ..starali się przekazać mlodzieży więcej
II iadomości na temat dziejów chlopów. dbali też o to. aby były one w miarę starannie dobrane
i odpowiednio ze sob'l powiązanc". W większ.ości jednak podręczników dominowały ogólniki,
informacje fragmentarycznc i chaotyczne. a nawet zdarzały sil,: nierzadko ..kłamstwa pedagogiczne": ..naei'jgano". sztucznie preparowano inrormacje (np. przekazywano czytclnikowi całkowicie
kłamliwy ..fake jakoby Kościuszko uwłaszczył chlopów') ... wybielano" politykę szlachty wobec
włościan itp. Zdaniem autorki owe ..kłamstwa pcdagogiczne" nie budziły wówczas wielkich
protestów. o ilc ..ccl był s/.Iaehctny. godny poparcia".
Stanowisko polskiego spoleezel1stlla epoki porozbiorowej IV kwestii chlopskiej nie bylo bynajmniej jednoznaczne i konsekwentne.' Ten brak konsekwencji odbił się na polskiej historiografii
tego okresu. do pell·nego stopnia pobrzmicwa on także w słowach autorki zamykąjących tę niezmiernic interesuj'lul i ccnną prac.,:: ..można slwiadzić. iż analizowane przez nas syntezy. parasynlez~' i pour.,:cmiki uziejów Polski IV swej większości dobrze przysłużyły się uwrażliwianiu
sumiei\ polskich na nicdol.,: chlopów. a tym samym - w jakiejś mierze ~ wspierały działania
zmierzające do popralI)' polo/enia tej warstwy społecznej. Jednak tylko nicliczni autorzy zaangażo\\ali się g";hiej IVsprallę uwłaszczenia chłopów. Większość nie ząjmowalajasnego stanowiska
II tcj kweslii. poprzestalI ala na ogólnych postulatach dotyczących likwidacji ciężarów feudalnych. uobYllatclnienia i ..oświeeenia" chłopów. W tym zakresie polska myśl historyczna doby
porozbiorowcj nic II pclni sprostała Ilymaganiom czasu. Uwłaszczenie chlopów dokonało się. jak
wiadomo. za Spl"<lIl',\zahorcóll'. nie tylko dlatcgo. że krępowali oni wszelkie polskie działania
II tcj dziedzinie. ale także i dlatego. /e działania owc nie mialy należytego poparcia spolecznego.
Kto Ilic. czy jak'lŚ cz.,:Ść(skromną oczywiście) win)' za ten stan rzeczy nic ponoszą autorzy syntcz. parasyntcl i popularnych podr.,:czniktll\ dziejów Polski".
Ryszard Kantor
�156
Vioktta Kra II c z Y k - Was i I c w s k a. A IDS. ,\Iue/ium
Uniwersytetu Lódzkicgo. Lódź 2000. ss. 120. 12 fot. nlb.
l//1/rlipologic::I1£:.
Wydawnictwo
W bieżącym roku ukazała si~ nakładem Wydawnictwa Uniwcrsytetu Lódzkiego monografia
autorstwa Vioktty Krawczyk-Wasilewskiej
.. ·/lDS. Slue/ium onlrli/)()Iogic::nc.
Ksi,\żka ta jest
interdyscyplinarnym
wkladem do antropologii kulturo\\cj i spokcznej. IlllklorYSlyki oraz bioetyki
w kontckście badań nad współczcsnnścią
AIDS jcst przewlekłą
\\yniszCi'.ającą i nieuleczalną chorobą powstaj'1cą na skutek nabytego
braku odpolllości organizmu. Nazw~ choroby określa siy akronimcm AIDS (ang. Ac({uired Imm/ll1odejiciency
5;vl1drome - z.espół nabytego
upośledzenia
odporności).
Innymi używanymi
skrótowcami
są: SIDA (rr. S)'i1e/rome de l'immul1o-e/(Uicience
l/c({/lise) i SPID (ros. Sindrom
priobrieliol1lwf!,o
im/ll/ll1odejicila)
.
..Choroba kOlica XX wieku -- AIDS -jak piszc Autorka \\e wstypic .. jest tak" samą chorobą
jak wszystkie inne. nic do kOlica rozpoznane i niculeczalne przypadlości organizmu ludzkiego.
z którymi boryka si,. \\spólczesna
mcdycyna. I. drugiej zaś strony AIDS jest chorobą wyjątkO\\ą
i osobliwą. symbolizuj'leą
kryzysową problematyk<; cy\\·iliz.acji (kultury) postll1odernistyczncj.
( ... j Od lat osiemdziesi,\tych
globalny wymiar AIDS - tej «dżumy XX wieku» - jako zjawiska
pandemicznego
\\'ywoluje lokalne nami~tnośei. 1l10ralizatorst\\n i uprzedzenia. które są cz~ścią
symbolicznego
Iyku człowieka wobec \\ spólczesnej
cy\\ ilizacji niepewności.
nacechowanej
relatywizmem wartości i norm".
Mając na uwadze spccyficz.nc i symboliczne znaczenie problematyki AIDS. autorka zainteresowala si<; tą tematyką już na początku lat dz.iewięćdziesi'ltych.
ProwadnIC wlasnc. przyczynkarskie badania \\ Zakładzić Folklorystyki Uniwersytetu U>dzkicgo. śledziła równocześnie krajowe
i zagraniczne piśmiennictwo
w zakresie szeroko pojętego eko-antropologicznego
oglądu zjawiska. Rezultatem studiów jest omawiana książka. Rozdział pierwszy r..AIDS jako zjawisko biomedyczne") podejmuje problematyk<; etiologii AIDS. zaka/enia IIIV i /.\\i'jZanych / nim okoliczności zwiększonego ry/yka. przedSla\\ia obraz epidemii IIIV/AIDS na ś\\iecie i \\ ł·:uropie. Autorka
ujmuje z.agadnienie pod kątem medycznym. spoleonym
i statystyunym.
pokazuj'le dynamikę
rozwoju epidemii na świecie od jej początku do końca Illllll roku. N iezwykle cenną wartość
poz.na\\czą ma umieszczone na kOlicu ro/.dzialu ..Calendarium wiedz.y o :\ IDS". Zawiera ono
daty najważniejszych
wydar/eJi z\\iązanych / rozwojem chorohy i naj donioślejszych osiągnięć
w walce z pandemią. Rozdzia! drugi (..HIV/AIDS \V Polsce") dotyczy problematyki HIV/AIDS
na gruncie polskim w kontekście instytucjonalnej
walki z epidemią
Rozdział ten uwzględnia
informacje o charakterze
historycznym
i statystycznym.
dane zaś obejmują okres od 1985
do końca 1999 roku. Przedsta\\iono
\\ nim aktualną sytuację epidemiologiczną.
programy rząd 0\Ve i międzynarodowe
walki z chorobą. Autorka podkreślila prewencyjną. edukacyjną i terapeutyczną rolę organizacji pozarzqdowych
dzialająeych na tym polu. a także stanowisko Kościoła
wobec problemu choroby. Na szczegółnq uwagę etnolog6w zasluguje rozdzial trzcci książki
..AI DS - n(ma choroba Cly od\\ieczna plaga'r' Stanowi on illlerprelaejy problematyki III V/AIDS
w kategoriach kulturowych ze szczególnym uwzgl<;dnieniem symbolicznego
aspektu zjawiska.
odniesionego
do tradycji plagi (z.ara/y) w świetle literatury pr/edmiotu
(od starożytności
po \\·spólczesnośćj.
Autorka rozważa przebieg epidemii AIDS wedlug tradycyjnego scenariusza
plagi ... Początek epidemii - pisze Autorka - \\iąza! się z,\\\'sze z minimali/()\\aniem
zjawiska
przez zdrową część społeczności. odnosz.ącej ehorob<; do obcy ch. inn) ch. gorszych. pokaranych
itd. W okresie epicentrum szerzenia się zakaże li typowymi reakcjami społecznymi były następujące zachO\\ania: poszukiwanie «kozIa oliarnego». rzekomo \\ innego sprowadzeniu zarazy; n:ejonalne i irracjonalne. prze\\a;i.nie bezskuteczne próby opanollania ehorohy: oliarność w udzielaniu pomocy chorym przez rodziny i lekarzy. okupiona częstokroć /.akażeniem i śmiercią opiekunów (pozy ty \\Il e postawy mniejszościowe):
stygmatyzowanie
i izolowanie chorych. Cl~sto
porzucanych
przez. bliskich i lekar/.y. ueiek,\j'1cy-ch z miejsca zagroi.enia (negatywne postawy
\\'iększośeiowej:
«oswojenie>.> śmierci. porzucanie trupów. ni\\'elacja rytuałó\\ pochówkowych:
chaos. bezprawie i rozpr/ężenie morale: og61na atmosfera paniki. zagrożenia i strachu. Epilog zaś
scenariusza obejmuje kolejno: wygaśni~cie epidemii: wyludnienie demograficzne:
spustoszenie
�157
ekonomiczne wraz I. konsek\lencjami politycznymi: ożywienie religijne: zmiany w obyeząjowości: adaptacje oealakj populacji do nowej rzeczywistości: reaktywowanie norm i wartości: powolną niwelację zhiorowej pamięci o tragicznym pi<;tnie «dawnej» już plagi'". Zdaniem Autorki,
epilogu chorohy nic znamy. gdyi owa ..Apokalipsa XX wieku'" trwa i rozgrywa się w globalnej
I\iosce na oczach milionóll Ilykształconych ludzi. W rozdziale czwartym (.,«My» - «Oni». Postawy wohcc AIDS") zaprezentowano zatem poghldy owych ..wykształconych'" ludzi na temat
epidemii AIDS. Autorka przeprowadziła antropologiczną analizę postaw wybranych grup społecznych wohec tego probkmu. Przedstawiono tu poglądy społeczności zdrowej wobec choroby,
chorych i zaka/onych. a takie wizerunek społeczności dotkniętej HIV/AIDS. W świetle badań
sondażowych I. kOlica lat dziewięćdziesilltych i literatury przedmiotu Autorka ukazała stosunek
obu tych grup pod kątem swojskości i obcości kulturowej. Zaprezcntowano przy tym funkcjonujące II naszym kraju i najbardziej POII'szechne mity o chorobie i chorych. Do ostatniego rozdziału
monogralii (..Folklor AI()S") posluiyły zebranc pr/.ez Autorkę materialy tercnowe w postaci
narracji biogralicznych oral innych form folkloru słownego i wizualnego. Materiał folklorystyczny w postaci mit{l\v o chorobic i chorych. narracji wicrzeniowych. dowcipów. zagadek i graffiti
posłuży! do egzemplifikacji postaw spokcznych i mentalnych wobec pandcmii HIV/AIDS jako
jednego z zagrożeń cYllilizacyjnych wspólczcsnego świata.
Monogralia Violetty Kn\l\czyk-Wasikwskiej.
będąc pierwszym w Polsce opracowaniem
na temat HIV/AIDS dokonanym przez etnologa i folklorystę. jest niezwyklc cenną pozycją dla
badaczy kultury tradycyjnej i współczesnej. Z tradycją bowiem lączy AIDS wiele różnych czynników. Wc \\spółczesnyeh hcterogenicznych społeczeństwach istnieje silna tendencja do nawro·
tów myślenia tradycyjnego. zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych i niebezpiecznych. takich jak
epidemia Al DS. Negatywne. stygmatyzujące chorobt;: i chorych postawy odzwierciedlają elementy tradycyjnego światopoglądu wobec zjawisk nieznanych i groźnych. ujawniając silę izolacjonizmu ś\\iadomośeiowego jako ł;lktu długiego trwania w dziejach zbiorowej mentalności.
7. tradycjlj wią/e się tcż społeczny ..scenariusz" przebiegu epidemii. którego struktura nie zmienia
się od wieków. Nalomiast ze współczesnością hlczy AIDS problematyka kryzysu wartości i norm
lITaz z typowymi dla schyłku \Iieku dylematami. wyraLąjącymi brak poczucia bezpieczeństwa,
relatywizm moralny i niepellllllŚĆ jutra. Problematyka AIDS stawia więc współczesne społeczeństwa przed 11')'l.llanielll. jakimjcst walka z epidcmią Jest to wyzwanie nie tylko dla nauk biomedycznych. ale też dla polityki i pedagogiki społecznej oraz antropologii kulturowo-społecznej na
poziomie re11eksji stosowanej. Pandemiczny zasięg AIDS powoduje. iż mimo zróżnicowań geopolitycznych. ekonomiCll1ydl i kulturowych ..globalna wioska" współzależy od siebic nic tylko
na polu walki z chorobą ale tei. na polu współpracy IV tworzcniu nowego typu solidaryzmu,
nowej etyki. praw i pluralizmu moralnego. Takie właśnie przesIanie można odczytać w studium
Violetty Krawczyk-Wasilewskiej. Najtratniej możnaje uj,jĆ slowami Autorki - "od antropologii
l.;ku do antropologii nadziei".
Maria Antonina Łukowska
I'ioletta Pr:.erembska
Tomasz S z I e n d ak. Technomania.
GRAFFITI Be. Toruli 1998. ss. 105.
(vberp/emię
w :.wierciadle socjologii,
Wydawnictwo
OLU przed nami książka młodego badacza dotycząca problemu nader współczesnego,
gdyż
znanego z ga/.eL telewizji lub bezpośredniego doświadczenia ulicy. Chodzi o zjawisko młodzieżOllyeh imprez tanecznych odbywających sit;: przy muzyce techno (rave party). Fakt zaistnienia
takiej pracy I. pogranicza socjologii i antropologii kulturowej jest o tyle budujący, że ów aspekt
codzienności b: I dolychCl.as skrzętnie omijany przez polskich badaczy współczesności.
�158
Tym większe należą si.,: słowa uznania dla Autora za podj<;:cil:wysiłku zmierzenia się z tym.
dotychczas zaniedbanym, obszarem kultury popularnej.
Tomasz Szlendakjest doktorantem w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Mikołąja Kopernika
w Toruniu, a jego zainteresowania naukowe ogniskują się woklll problematyki małych struktur
społecznych. socjologii i antropologii stosunków między piciami oraz kw..:stii jakościowych
metod badań społecznych. Czytelnik mial już okazję zaznajomić się z j..:go publikacjami m.in.
\v"Odrze" i "Studiach Socjologicznych". teraz może zapoznać si.,: l plonem pracy magisterskiej.
Jakie zamierzenia ló.ą u podsta\\ Technomanii'? ..Celem nini..:jsz..:j pracy j..:sl opis spo!ccznego
fenomcnu technomanii. próha wskazania socjologicZl1;.ch i antropologicznych. jakościowych
metod jego badania. następnie ścicżek j..:go teoretyczn..:j interpr..:tacji. a takż..: postawienic hipotez
dotyczących tego, czy techno jest jedynie wielosaonową
mod'l mlodzieżową czy też posiada
cechy hardziej trwa/ego «nowcgo ruchu spolcczncgo»" (s. I O).
Książka składa się z trzech rozdziałów. wstępu i l.akoiJcz..:nia. W cl..,:ści pi..:rwszcj zatytułowan~j ,.Technomania w ponowocz..:snej popkulturze" Autor najpierw prz..:dstawia ogólną panoramę ponowoczesnego spolcezeiJstwa (upadek I11danarracji. pluralizm. kultura popularna itp.).
koncentrując się zwłaszcza na kategorii ..syndromu znudzenia". Według niego nuda. która charakteryzuje postawę ludzi w społcczeiJstwie konsumpcyjnym epoki postindustrialnej. hierze swój
początek z upadku tzw. wielkich symholi religijnych, spowodowanego przesytem ich przedstawiania w środkach masowej komunikacji. Następnie zapoznajemy się z histori'l galunku muzyki
techno oraz imprezami tanecznymi organizowanymi w jej rytmach. hy później. poprzez opis
mody panująct<i wśród jej uczestnikó\\ i ich fascynacji świat..:m techniki e1ektronicznei (internet.
komputer), dotrzeć do podsumowujących rozważaiJ o tym. czym jcst technomania: suhkulturową
modą. kontrkulturą subkulturą czy ruchem spo!ccznym') Tomasz Szkndak analizując różnice
pomiędzy tymi kalegoriami równoczcśnie wskaz.uje. iż j..:dnoznaczna odpowiedi na powyższe
pytanie jest niemożliwa: tcchnomania stanowi zja\\isko wi..:lll\\ymiarowe. Na pierwszej p/aszczyi.nie możemy widzicć w niej jedynie modę. podczas gdy na drugiej da si.; dOS1U:CC
wyraźne
cechy subkultury (np. kontestacja kultury dominującej przy jednoczesnym uczcstnict\vie \Ii jcj
świecie). na trzeciej natomiast jesteśmy w stanie wyodręhnić ..:lcmenty ruchu spo/cclllego
(np. :::ippisi w Wielkiej Brytanii).
Rozdział następny - "Za drzwiami tcchnoświata" - najpierw pokrÓtc..: zaznajamia nas z użytą
metodą zhierania danych empirycznych oraz specyficzną sytuacj'l antropologa jako badacza
współczesności. hy później wprowadzić czytelnika w świat t..:chno. Podstawowym narzędziem
przeprowadzonych w latach ł992-1995 badaiJ terenowych h;.la clnograficzna ohs..:rwacja uczestnicząca. doprowadzona aż do punktu ..badania poprzez wspólne doświadczenic" (s. 56). Z kolei
obszerny opis. rzeklbym w dużej mierze fenomenologiczny on1/. interakcjonistyczny. wyników
owej obserwacji daje nam szczegółowy obraz polskiego technoparty. Autor stara się ukazać.
jak sam powiada ... dwic doby z życia technomana" (s. 59). prz..:dstawiając przygotowania uczestników imprezy. miejsca. w których się odbywa. zachowania uczestników podczas jcj kol~inych
etapów. strukturę statusó\\ i ró l spo!ccznych. praktyki zaż.y\\ania narkotyków oraz odczucia
transowe.
W części ostatniej i zarazem najistotnicjszej z punktu widzenia antropologa - .,Struktura cyberplemienia. antropologia świata techno" - Tomasz Szlendak podcjmuje próh.; interpretacji
zjawiska techno za pomocą narzędzi teoretycznych zapożyczonych z prac Anselma Straussa.
Victora Turnera i Mireca Eliadego. Nasamprzód proponuj..: jego opis za pomocą kategorii świata
spo!ccznego zaczerpniętej od Straussa. gdzie zwraca baczml uwag.; na takie ekmenty. jak czynności, siedziba. technologia. organizacja. segmentacja i areny sporu. Później prz..:chodzi do jego
ujęcia w perspektywi..: Turnerowskiego rytuału liminoidaln..:go. T..:chnoparly jawi si.; tutaj z jednej strony jako rytualny taniec. dzięki którcmu jego uczestnicy odnawiają ..nil: grupowej wspólnoty. która w dobic cywilizacji techniczncj i silnie sformalizowanydl stosunków społecznych
po prostu znika" (s. 87). z drugicj zaś jako sposóh spędzania czasu wolncgo. Nast.;pnie dokonuje
ryzykownego przyrównania taiJca podczas imprez przy muzyce techno do praktyk szamaiJskich
znanych z tzw. kultur pierwotnych. Całość tcgo rozdziału k<)lluy przedstawienie uczestników
ravów jako członków nowoplemion w duchu koncepcji Michda Malfcsoli·ego.
�159
Pora na pr()b.,: occny !echllo/lwllii
Tomasza Szlendaka.
Nic ulcga dla mnie wątpliwości.
że
jest ona odważnym
\\ krou.en icm na ścieżk.,: zwaną antropologią
współczesności.
tym śmielszym.
że przclamui;IC) m pe\\n,\ lini.,: posl.,:powania
cz.,:sto obccną w pracach polskich badaczy koncentrujących si.,: na kwcstii kultury popularnej.
linii którą można by nazwać hermeneutyczną.
Otóż
rodzima antropologia
/.ajllllljilca si.,: tym obszarem
zwykle ogniskuje
swc zainteresowania
na
interpn:lacji
tckstó\\
kultury popularnej
marginesując
kwestie nadawcy
i odbiorcy.
Jeśli przyjrzymy si.,: ehoćb) Ir\l"jlc~esllci
Bihlii PO/lpe1"ll1J1Moniki Sznajderman,
Mi/ologiom popularnym
pod redakcj<l Mirosl<l\\a C/.aji cr) wrcszcie niektórym
tekstom publikowanym
w.,Kontekstach'·,
to łalwo doslrZeżCm).
ii poszczególnc
_. często błyskotliwe
- analizy na temat przekazów
zawartych w lilmach Cly reklamach
nic są konfrontowane
z badaniami
empirycznymi.
Trochę
szkoda. ie tak si.,: d/.ieje. gdyż /.jcdnej strony istnieją calkicm niałe wzorce płynące z brytyjskich
studi()\\ kulturowych
spod i'.naku Davida Morleya. z drugi<:j zaś. podobny typ refleksji jest już
upralI iany \\ Polsce pr/.C/. filmoznawców
i kulturologów
\V
rodząju Andrzcja
Gwoździa
czy
\Vieslawa (Jodzica.
Autor !i'chnol/lullii
unika takiego posl.,:powania.
w rzetelny sposób przedstawiając
tło kultuWhO-SPOIeClIll: knomcnu.
proponuj;lc
pewne linic interpretacyjne
i. co ważne. przeprowadzając
jego badania empiryClnc.
I tUlaj właśnic pojawia si<; naj istotniejsza.
moim zdaniem, uwaga. Otóż
nic mog<; si<; o[lrzcć I\Tai.cniu.
sly krok 1\ kierunku zbadania
iż rccenlOwana
praca stanoIIi jakby część większej calości, pierwzj<l\l'iska techno. I krok ten uczyniony został wyraziście
i przeko-
nYI\aj'lco: zaJ")sowane
lostały
ram) teoret)ezne.
przedstal\iono
Geertzowski
thin description
badanego obs/anl- wr\~s/.l"ie zary/.ykowano
kilka hipolez - mniejsza o to czy zasadnych
- mąiącyeh Ilytlumaczyć
populamo~ć
i lunkcjon\manie
fenomenu techno. Ale to krok pierwszy tylko,
a droga do rozjaśnienia
obram jesl dluga i kręta. Większość
antropologów
zainteresowałaby
się
prz.ede wszystkim pr/.ekonaniami
uczeslników
ravÓlV. spróbowałaby
pogłębić swoją interpretację
i Jag.,:ściC
sIle opis). Socjolog I. kolei. wnikliwiej
przyjrzałby
się bazie spolccznej
.,technomaniahm··.
Tak lOZ) inae/.ej. p0!<le7.0ne podejście próbowałoby
zapewne odpowiedzieć
na pytania
o poglądy i ieh srokcz.ne
i.ródlo uczestników
techno-party.
a nic tylko opisać - a więc zinterpreIllI\aĆ w najprosts/.y sposób - ich zachowania.
Do lego jednak konieczne jest już użycie jakiej!-ohl iek limn) I\ywiadu. Nielllniej to. co /Osia/o uczynione. zasluguje na uwagę.
Moina lei. si.,: spierać ell' kolejność posl<;powania badallczcgo
zastosowana
przez Autora jest
optymalna.
W kwestii. co \1 illllo być piel"\\sze: badania czy teoria. obstawałbym
jednak za stano\\ iskiem I'oppenl\\skiego
hipolctyzmu.
Tomasz S/.Iendak Ilydaje się pozostawać
zwolennikiem
indukcjonilmu.
co II pon\l\ naniu z hogatą rcłkksją
metodologiczno-epistemologiczną
obecną
II antropologii
kulturowej.
przynajmniej
oel czasu Clifl(mla Geertza. stawia pod małym znakiem
lap) tania jego antropologiClne
aspiracje.
Takie dokonania
liloi'Olii nauki nakazywałyby
ostrożność
1\ tej materii. Taka praktyka przynosi bowiem II idoczm: \\ ksiąiee nied<Ki'lgni<;cia pomi.;dzy uzyskanymi
wynikami
badań terenOII~'ch a konce[lcjami
slaraj;\cymi
si.,: je ująć w ramy teoretyczne.
W efekcie część druga i trzecia nic maj'l ze sobą prócz tematyki i zgrabnych
pomysłów
Autora, zbyt wiele wspólnego.
Być
moie ol\oeniejs/.c
b)'lob) s[lrelOyzowanie na bazie koncepcji Straussa czy Turnera pytań badawcz~Th i sprall·dz.enie ich 1\ empirii'.'
Natura [loll)is/ych
ullag jcst polemiczna
i ich zamiarem było jedynie I\'skazanie innych. być
moie lepszych. dróg ui.,:cia problemu.
W pracy można jednak dostrzec
także i mankamenty,
z których
II)różnilbym
1\ id.:. choćby
i znacząco
/1\laszu.a
jeden.
OtM
okrojony ch. analogii
mój głęboki
pomięelzy
sprzeciw
technoparty
budzi
czynienie
a szamanizmem.
dają się być 11\) kłym cpato\\aniem
czytelnika.
Pomimo deklarowancgo
zrozumienia
dla ni/nic mi<;d/.y S) luaejami kulturowymi"
(s. 10). Tomasz
jakichkolktóre wy-
na wstępie "pełnego
Szlcndak w tym przy-
padku nic 1\) ka/uje odpO\licdniej
czujności. jaką popisał si.; (z nielicznymi
wyjątkami)
podczas
uży\\ania TlIrnenmskicIJ
kategorii liminalności.
liminoidalności
i communi/as. W jakiejś mierze
Autora uS[lr<l\1iedli\\ ia 1~lkt. ii. korzystal I. religioznawczych
opraCOWał) szamanizmu
skażonych
nieco perspd.l) 1"1 interpretacji
adaptacyjnej
(Mircea [Iiade. Nevill Drury), ale mimo wszystko
ukazywanie f(lrI11aln)eh p{ld{lbiełisll\ pomiędzy praktY"'l szamańską
a tańcem na imprezie techno
(lIż)\\'anie
narkolykl'm,
rola rytmu wc wprowadzaniu
w trans itp.) trąci zdroworozsądkowym
�160
obrazem świata. Antropologowie hadąjący tt; dziedzinę (np. Audrey BUll Colson) prawdopodohnie
zanegowaliby potoczne przekonanie o tym, że t<)rma zjawisk kulturowych pozost,~ie niezmienna
a przckształca sit; tylko ich treść (np. rytm niekoniecznie musi być spostrzegany jako ~jawisko
fizyczne powodowane przez człowieka a narkotyk jako suhstancja zmieniająca świadomość). Taka
linia rozumowania jest zresztą tym hardziej dziwJl<L że T. Szlemlak wielokrotnie podkreśla różnice
dzielące oha te fenomeny kulturowe. Czemu ma więc słu/.yć zaistnicnie rzeczoncj analogii'? Dodam
jeszcze, że samo czynienie taKich porównań pomiędzy Kulturą picr\lotną a współezesll<\ Kulturą
popularną możc być poznawczo płodne, choć nic na każdym ohszarze. alc dotychczasowe próby
wyKazywały się o wicie bardziej posuniętą ostrożnością w tym względzie (np. Renć Ikrgera).
JednaK pomimo tych wąlpliwości. całość pozycji prezentuje się solidnie. Dzięki niej zyskujemy barwny obraz stosunkowo nowego zjawiska społecznego. a czytelniK zaznajomiony z nim
za pośrednictwem
telewi/ji czy prasy. jest w stanic wyrohić sohie nieco inny pogląd na jego
temat. Także stosunkowo szeroka prezentacja t/a kulturowego, spo!ccznego i technologicznego,
na jakim zaistniało teehnopal1y, jest jej nicwątpliwym pluscm. I'odsumowuj<\c. S'ldzę, że jest to
książka godna uwagi ze względu na tematykt; i warta przeczytania dla tych. Którzy interesują się
mcandrami współczesnej Kultury.
1<lr::l'cjl/.c BI/fiński
Elisabeth 13a d i n t er. Historia milo.ki
nicza Volumen. Warszawa 1998, ss. 276.
macier::_1'I1skiej, tłum. K. Choiński,
Oficyna Wyda\',-
Jeśli ktoś przxjmuje założenie. a tym hardziej gdy uwa/a za pcwnik. iż maeicrzyństwo ("miłość maeierzyllska")
i towarzysząca mu miłość do dzieCKa są od zawsze wpisane w naturę Kobiecą. to lektura prowoKującej pracy E. Badinter może stanowić dla niego spory s/.ok. Otóż autorKa
pisze historię miłości macierzyńskiej jako zmicnnego \\ czasie ohyczaju. nie jaKO przejawiającego się wszędzie i zawsze instynKtu. Zdaje sobie sprawę z zasKoCl.enia, Którc taKie stanowisKo
budzi i tak pisze w przedmowie do kol~inego wydania pracy: ..Prawdą jest że przypadkowy
charakter miłości macierzyńsKiej wywołuje u nas wszystkich straszliwy II;K. Ta nicznośna niepewność sta\\ia pod znakiem zapy tania naszą ideę natury alho naszą wian; \\' Boga . .IaKżc nąjlepszy ze światów może nieść \\. sobie. poza złem lizycznym. moralnym i mctalizyeznym.
możliwość braku miłości macierzyńskiej'? Ludziom wierzącym oraz wielbicielom naturalnego determinizmu i towarz.yszącego mu porządku nicłatwo dopuścić laKą myśl. Tymc/.asem. czyż nie nadszedl już czas. hy otworzyć oczy na zakłócenia tego porz'ldku, przeczące normic? Jeśli nawet
takie uświadomienie
sohie przypadkowości
zagraża naszemu Komfórtowi psychicznemu.
czy
nie należy w końcu wziąć jej pod uwagę i na nowo sformuło\\ać
naszą dclinicję miłości macierZyI1sKiej? Zyskamy w ten sposób lepsze zrozumienie macierzyilstwa
z Korzyścią zarówno dla
kobiety. jak i dla dzieCKa".
Autorka wychodzi z załoi-cnia. i.e miłość macierzYliska istnicje od najdawniejszych
czasó\\.
ale nie uwaz.a hy \\ystępowała
ona u wszystKich kohiet Nie widIi \\ niej hynajmniej elementu
niezbędnego do przetrwania ludzkiego gatunku. Twierdzi ponadto. iż dzieCKO mo/c "WYKarmić"
(w sensie oczywiście szerszym, tj. utrzymać przy życiu i wychować) Każda inna osoba. nie tylKO
matka. Do wypelniania ..obowiązków
macierzyńSKich" - WCtUug niej - kohiett; może zmusić
nie tylko miłość macierzyńska
(jej istnicnia, podkreślam.
autorka nic Kwestionuje, podaje
W wątpliwość
jej powszechność
i wrodzony. naturalny charaktcr), alc także moralność. wartości
społeczne czy religijne. I,godnic z tym rozumowaniem.
stopień i pr/ejawy miło~;ci macierzyńskiej. a właściwie stosuneK do dzieCKa osohy lub osób. Które w danym spo!cCleilstwic są dzieCKU
najbliższe. należą po prostu do ohyezaju. EuropejSKi ohyczaj zmusza kohictt; do miłości macierzyński~i. więcej: bże uważać 0\\'1 milość za naturalną instynKtowną A przecie/ .. powiada autorKa
jeszcze w pierwszej połowic X VIII wieku miłość macicrzyr'lska hy la "milością nieobecną".
�ł6ł
Tak II la~nil' /.,11)tulml ,uw .jest pierwsza C/ęsc prac). ukazująca
dziccko europejskie
(raczej
francuskie.
~d) j aulorka porus/a się [mm ic Ilyl'lcznic
po opszarzc
mcntalności
społeczcństwa
li·ancuskicgo.
en OUI w i~cic nicco ograniC/a
rangę jej wywoc!l)\r) pozbawionc
w naj wcześniej'/ym dziccińslw ie opieki i miln~ci macicrzyńskiej.
dziecko chO\lanc l. dala od domu rodzinnego.
odd,l\\ anc nlamce. Status dl.iccka byl Iltedy niezmicrnie
niski. matki .. nic poczuwały
się do milosci macicrz)liskicj".
gd) i - III /acyIO\\anC
/.oslały akccptowane
przcz autorkę wywody innego
badau.a. I:. ShorlCra: ..pnstalla I\Sp('l!noty zmuszala do stal\iania
dobra dzicl:ka na dalszym miejscu. /a innymi sprallami.
t"kimi jak na przykład sprawnc kicnl\\anic
gospodarstwcm
rolnym albo
konieczno~ć poma~ania męjmvi pr/.)' Ilarsztal:ic tkackim".
Przcmian)
oh\c/aju
nast\'pO\laly
wolno. ale hyly znamiennc.
Nastąpi/o
..odkrycie"
dziecka
i d/iecil·lstwa.
pojallila
się IHl\Ia wartość spoleuna:
milość macicrzYliska.
Opinia społeczna.
k.vwllowana
międl)
innymi przez litcraturę
i publicystykę
pedagogiczną
(autorka
podkrcśla
v.czególn'l
rolę J. .I. I{ousscau. klllr)'. jak Iliac!ol1lo. miłość cło dzicci uprawialjedynie
teoretycznie. gd)i Ivlasnl' d/jcci oddal do pr/.yllllku').
wykn;owala
.. noml matkę": karmiącą własną picrsią. npccn'l i oddaną. kohictę idcalną. RCZllltatem podniesienia
społecznego
statusu dziccka na co I.!oi)io się I\ick prl) C/) IL którc S<III' pracy starannic analiwwane
- zdanicm E. Badinter
b)la .. milość pr·l.)musO\la"
(to tylul trl.cciej l:zęści pracy). rozszcrzcnic
obowią1.ków
macierzyllskich. powv.cehll<l
(praw ic pow S/.cdlllal)
rcalil.acja
moddu
matki-wychowawczyni.
matkinauCl.yciclki oraz
rl.cCl. jasna - odraza do ..zlcj matki". Kobi~ty. ni~ b~z oporów i dopiero
/. czas~1l1 (w rll/nych warstwach spoleCl.nych proccs ten prz~bicgal rozmaicic).
podporz<\dkowaly
,;ię telllU nakamll i. bal. /. masol:histyc/.ll<\
rozkoS7.<1 uznały milość mal:ierzyńską
za daną przez
naturę IÓrJnę rcalimllania
się kobiccości.
Dziś tl:n obyczaj. to jcst wymaganie
od kobiet "naturalncj"" milo~ci macil:r/\ (lskiej. Uli aia aUlOrka La anachronizm.
a calq sferę wychowania
dziecka
naleiy - Ilcdk niej
call--0I1 ici,: /n::tllrmOllać.
ullolnić od obligatoryjności.
Tu już wchodzimy
na grunl id~olo~ii
odllolujc.
rcministYl.:/n~j.
do którcj -. z zastrzeieniami
- autorka
wielokrotni~
się zresztą
J)/ido I:. Badinter bud/i mies/.ane odc/.lKia. Autorka bez wqtpienia prezentuje ciekawy sposób
w idzcnia i inlnprdacji
pr/cmian
mentalności
spolel.:/~ństwa
li·ancuskicgo.
a ponickąd i w ogóle
~uropejskicgo
na pr/estr/.l·ni ostatnich trzcch wicków. Obraz przcmian osad/.ony jcst dość mocno
1\ histor') 1.:/.11\ ch in\dlach.
pr/C/ co raczcj przcl--onujc. l. drugiej jcdnak strony. praca zdąje się
micć okrcślon\
cel. w pisujc si, /.hylnio .- jak na ml'j gust _. we \I spókzesne
próby zrclormol\ania
s}'okczdlSIIl'J.
II l"m taUe II pn',b) ustaknia
nOII)'Ch relacji dziecko - matka - ojl:icl: - spoleOdlSlwO.
Pn',p) tal--il' tr'lq
ulopią. c/.ascm nai\\IH\ socjotel:hnikq
i nieoezpicl:znym
progresiImen\. Wzdragam
się pr/nl
akl:eplacj'l
II'idu s"dóI\' autorki.
l:O mo7.e oznaczać.
że nalcżę
dOI)ch. kl(\r/)
. jak podkresla z przekąselll - dali się nabrać na mitmilości
macierzyńskiej
danej
pl'ZC/ naturę. gdy tv ml.:/,"cm jcst ona rczultalem
spolcczn)'ch
pr/.cmian i skutkicm
propagandy
pmistllowc.i i rL!i;~i.incj. Jest po prosIu
CI.) pl'liniej tak si, ,t,ulil·.
obyczajem.
kll'lry m07e ulcc zmianie
i zapewne
wcześnicj
NiC/aleinic
mi IIS/clkich
/arllllów
i lI<[tpliwości.
któr)dl
In:sztą autorka zd,~ie się być w
pclni SIl iadom,J. i kl,',re przy I--aidcj okazji próbuj c odparować. jej praca j~sl gudna przestudiowania. lalliera
II ick inspirująl') ch myśli i l:iekawcgo matcrialu historycznego.
Pisząc na przykład o
niskicj POZ) cii d/iccka. w ISCI. o pogard lic dla malej iSloty. co jej zdaniem było zWyl:Ząjem aż do
poł<l\\) XV III wicku. L. Badinlcr podkrcśla nagminne trakIImanic
dziecka jak zabawki. Przy tacia S!OIla Ilspl·,ICl.csncgo moralist) (1722 r.) skierowanc do rodziców: ..Traktujecic swoje dzieci
['Ik. jak onc traktuj,! SIWje lalki. Bal\icie si.,: nimi. póki sq I.abawnc. naiwnc i mówią śmieszne
glupstclI b...
\ Ie "icd) plldraslaj,! i nabil'rajq powagi. przestaj'l II as intercsować.
jak pm/UC;1 się "liki. Wledy nadmiernc
uułości
/.astępuje
przesadna
surowość
ohojętnoś(···. \\',Irto się /aslanow i(·. czy i dziś nic b) wa podobnic.
Porzucacie
je.
albo lodowata
Rys::ard Kanlor
�162
Pawel S o w i ń s ki, Komllnistyc::ne
.\:więto. Obchody
nictwo TRIO, Warszawa 2000. ss. 131.22 il.
1 maja
li'
latach
19-18-195-1.
Wydaw-
Praca poświo;cona jest obchodom
uroczystości
ś\vio;ta I maja II Polscc. Autor laznacza.
iż podane w tytule lata 1948-1954 sq to daly umowne. nie ograniC/aj'lce
czasu. jakiego dotyczy
opracowanie.
Celem pracy jest ukazanie cech obchodów
świo;ta I maja. przedstallienic
postaw i zachowań
spolecznyeh
wobec świt;ta zarówno organizatorów.
jak i przecio;tnych uczestników
świt;ta. Autor
zwraca przede wszystkim
uwago; na sam rytual święta i spokczne
/.ach\mania
oraz wyobrażenia
/. nim zwiqzane.
Opiera się tu na literaturzc
omawiajqccj
teorio; śI\io;ta i świo;towania.
m.in.
na badaniaeb
mediewistów
Jacques,] Ilersa i Johna Huizingi.
również na dociekaniach
Rogera
Caillois. francuskiego
socjologa.
oraz pracy Kazimierza
Żygulskiego.
który zajmował się teorią
święta w Polsce. Przywoluje
także publikacje
Lynn !Iunt i Mony O/Ouł: odnoszące się do zachowań masowych w rzeczywisIości
rewolucyjnej.
W opracowaniu
tematu Autor sio;ga przc:de wszystkim do dokumentów
partyjnych.
a więc korespondenej i. instrukcj i. raportów. które precyzowaly
wyglqd samego świo;ta. wykorzystuje
również informacje
zawarte
w odezwach
i instrukcjach
agitacyjnych
oraz materiale
filmowym.
'I. literatury polskiej odnoszqeej się do podjętego lematu. P. SO\I'iński p\l\voluje siO; na publikO\vane prace naukowe.
m.in. Marka Białoruskiego.
Barbary Rogowskiej.
Wojciecha
Mazowieckiego
oraz publikacji
wlasnej. a także pracy przygotowywanej
w Instytucie
IlistoryC/nym
UW IV ramach seminarium
prof. Marcina
Kuli. Wymienione
pozycje podejmuj,!
OImlll iane zagadnienia
w perspektywie
publicystyki
historyezm:j.
natomiast Autor - jak deklaruje.
stosujc w swej pracy
założenia metodologiczne
zwi,vanc I. mikrohistorią.
.·111('/(/
Antoni
Kro
h . Sklep potceb
Życic etnografa
kulturalnych.
Prószyliski
i S-b. Warszawa
A'osiort'k,
O/)I L PTl.
1999. ss. 275.
hywa czc,:stokro~ nader ciekawe . .lego praca możc siO; wi,va~
I. egzotycznymi
podróżami.
spotkaniami
z nia.\lykłymi
ludźmi. z ni.:roz\\ikłan)
mi tajemnicami.
CÓŻ z t.:go.
kiedy na stronicach
swoich dziel nii.:wiele ma możlillości
o tym \lspomnie~.
Uprawiana przezcli
dyscyplina
zmusza go do zajmowania
się tylko ściśle określonym
pr/edmiotem
hadali. a to.
co nim nic jesL po\\-inien zostawi~ \lyłącznie
dla siebie. Jeśli wic,:c na pr/yklml etnograf przedsięwziął
wyprawę
do jednego
z krajów afrykaliskich.
by poznać tamtejsze
tkactwo.
i jeśli
po drodze zostal porwany. chorowal
na dż.umo; i braI udzial w wojnic narodowollyzlVoleliczej.
to po powrocie do ojczyzny. nolells volens powinien napisać ksiąi.kę o tkactwi.:. Mnóstwo jego
doświadczeń
zostaje zatem niel\ykorzystanych.
Nic będziemy się tuji.:dnak zastanawiali
dlaczego
- na ogól - tak się dzieje. Chcemy j.:dynie zwrócić uwagę na ksi'!i.ko; elnograliJ. w której udalo się
przekazać
\\iedzę. jakq trudno by zawrzeć w prai.:Y o charaktcrze
stricte naukoll·ym.
na Sklep
potr::eh kllftllrafl1)'c!z Antonicgo
Kroha.
Antoni Kroh jest znanym badaucm
sztuki ludowej Podhala. Mial moi.ność dobrze ją poznać
nic tylko jako praeo\\llik
Muzeum Tatrzańskiego.
Od dzieci(ls(\la
mi':s/kal bowicm na Podhalu.
przynależąc
do ślviata inteligencji
lego regionu. ale. z\llaszcza
jako dziccko.
bo;dąc też przez
samych Górali uważany za swojcgo. D/.ic,:ki temu poznal ni.: tylko to. co opisal w pracach o sztuce ludowej. lecz także bardzo I\ielc z tego. co sklada się na fenomen kultur\)\\Y Podhala. Dzięki
temu I\łaśnie mógł powstać Skfep I)()tr~eh kufturafllych.
Teksty skladajqce
się na tt; książkt; reprezentuj,\
różne gatunki literackie.
Niektóre z nich
są esejami.
inne opOllieśeiami
wspomnienillll)'mi
czy nO\lcłami.
Nierzadko
pojedynczy
tekst
nosi cechy wielu gatunków.
znakomicie
zresztą pomieszanych
pr/cz autora. Umiejętność
poslugiwania się wieloma ł(lrmami pisarskimi
po/.\I·olila mu na podejmowanie
rozmaitych
tematów.
�163
Nićz<lprzćualnym
II alorćm książki jćst tćż humor. Kroh pokpiwa sobie z wielu zjawisk obyczajOllych uy spokuno-polilyC/nych.
Umie taki.e opisać śmieszne sytuacje z życia codziennego.
Wi/.erunek g.órals/uy/n)
przcdstall"iony
II" ",'klepie potr::eb kulturalnych
daleki jest od jednoznaczności.
Nic moic być inaC/ej. gdyż autor zbyt dobrze ją zna. a przy tym ma w stosunku
do niej pellien dystans··
naukowy. Książka nic powiela stereotypów
dotyczącycb
Górali, ale też
nic nar/uca
określonego
poglądu na ich temat. Oll"szćm. z tymi stereotypami
efektownie
się
rozprall"ia. a nadto uka/lljc. jak bardzo pod każdym II"zględem Podhale jest różnorodne.
Kroh II" SIl ojej ksi'lin: opisuje glównie CZ(L~yPRL-u. Dołącza więc ona do pokaźnego
zbioru
puhlikacji o tej ćpocć. jaki od kilku lat zapełnia naszć księgarnie.
Jednakże
świadectwo
Kroha
o PRl. Ilyróżnia
si.,: na lk innych. Wprawdzie
jest to świadectwo
autobiograficzne,
niekiedy
nallćt intymnć. zrcsztą jak I\ićle pozostałych.
lecz nic zostało sporządzone
przez kogoś. kto
II PRL odgr) lI"al jak,\ś /Ilacz,\c,\ roi.,:. atakić
wlaśnie przeważają.
Nic umniejsza
to jednak jego
Ilartości.
Kroh przygląda
si.,: PRL jako mieszkaniec
pćwnego
regionu. a także badacz kultury
ludoll"ej. co pO/llolilo
mu zaobserwować
mnóstwo
interesujących
rzeczy. Ten region stawiał
skuteczny opór unilikuj'llocj polityce państw,L które chętnić określało się jako ..Iudowe". a w związku z tym spec) licznic /ainlcrćsolI"ane
popićraniem
kultury ludowej. Nie takiej jednak, jaka przetrll"ała na Podhalu. ku I\ybranych
jćj fragmćnlów.
poddanych
zazwyczaj
odpowićdnim
zabiegonl. cćl<.:m dostosoll ania do wymogólI" obowiązującej
ideologii.
Los badac/a kultury ludoll"ej II" Polsce Ludoll"ej był niekiedy nie do pozazdroszczenia
- zdaje
si.,: lwierdl.ić Kwh. Dla niego mimo wszystko
okazał się łaskawy. Z ludźmi. których kultura
stanol\ila przćdmiol jćg.o /.a\\Odlll\ych
7.aintaesowań.
niejednokrotnie
łączyły go więzy osobiste.
Pr/yjaini'le
się I. nimi. pu<.:żyllając
ich troski i radości. pomnaż.al nie tylko wiedzę o nich samych. II zbogacał
si.,: ponadto jako człowiek.
A wreszcie
zdobytym
bogactwem
podzielił
się
z nami.
Gr::egor;: Pelc::yński
Iwona K a h z i ti s k a.
","vród ko.~ciell1ych Polaków. "":l'::nac::niki to::somości elnic::nej (narodOH'ej) Polak')ll' I/U lJialoru-l'i. Instytut Archćologii i Etnologii PAN. Warszawa 1999. ss. 208. ił., tab.
Ksi'lika starulII·j 54. pozycjor Biblioteki
Etnografii
Polskiej ogłoszonej
przez Instytut Archeologii i Flnologii PA . Sklada sior z szćściu rozdziałów
naświetlających
wybrane problemy Polaków od pokoleli mićSl.kaj'lcych
na Białorusi. Zaopatrzona
zostala w streszczenie
w języku angielskim.
Rozpr,lIIa powstała na podstawić
wyników badań wśród Polaków, którzy w ostatnich
kilku
latach maj,! odwag.,: przymać
sior do swojej narodowości.
Badania terenowe i archiwalne
na obszarze Rćpubl iki Bialorusk iej prowadziła
Autorka
w latach 1992-1998, Praca nad ustaleniem
11') znaczników
tożsamości
etniCl:nej Polaków
na Białorusi
wymagala
od niej zapoznania
się
z pokainą literaturą
której /alqC/ona bibliografia
liczy 'li. 15 stron.
Publikacj.,: Iwony Kabziliskićj
można rozpatrywać
w rozmaitych
aspektach.
Po pierwsze. porusza ona II' istocie znacznić szerSlą prohkmatykor
niż to sugauje
tytuł. Opracowanie
to można
II ięe potraktować
ka odniosła
bezustannić
jako kompćndiulll
się do lej grupy elnicznej
krz.)lldzonćj.
W ujęciu
wiedz)'
o naszych
ziomkach
jako niezwykle
pręi.nćj
Kabl.ińskićj
terytorium
na Zachodniej
Białorusi.
Autor-
i dynamicznej.
Białorusi
do .. 1\ ylapiania" prawdzil\cj.
kresowej polskości, To nietypowe ujęcie
analiz)' dnograliunej.
hislorycznćj.
socjologicznej
i psychologicznej
polską. mimo 1\ ielokulturowćgo
oloczenia.
W okresie międzywojennym
choć przez historię
stanowi
swoistą retol1ę
pozwoliło jej przy pomocy
dostrzec
bogatą kulturę
Polacy zza Buga wyraź-
nie odróżniali si.,: od Bialorusinlll\
rzymskokatolicką
religią. językiem
"salonowym",
skim (który często był daleki od literackiego)
oraz rozwiniętym
poczuciem
dumy
Lmieli Ilykazać SIle pochodzenie.
mimo że IV wielu wypadkach
byli chłopami.
czyli poli honoru,
�164
Po drugie, można rozpatrywać
ją jako istotny przypalkk
umożlilV iajqcy dalsze badania naukowe. Zachodnia
Białoruś od dawna przyciągała
lIIl·ag.,: elnologólV
sIVoimi niespotykanymi
gdzie indziej ccchami kulturolV~ mi, Niebagatelny
jest i tcn f~lkL i/ na jl~j tl:renie dane do swoich
prac gromadzili
tej miary uC/eni, jak: J, CzekanolVski,
W. DYlHlII ski, M. I"ederowski.
K, Moszyński. J. Obręhski
lub CI .. Pietkielliu.
Central mi problematyk.,:.
klór;\ lajmuje si.,: Kahzińska.
można by zawrzeć II pytaniach:
w jaki sposób Polacy mieszkaj;lcy
na ler~ lorium I.achodniej
Białorusi ukazuj'1 S\\oją odr.,:bność etniuną
i ile w tćj spraIV ie z'lIIdzi.,:uaj'l
Kościołowi
katołickićmu" Jakie to ma znaczenie Jla kultury tego regionu'! W jakim stopniu rozwój kościoła obrząJku łacillskil:go lależał i zakży od elnosu polskiego')
Wydaje si.;, i/ lak poslalV jonl: pytania określily (wyznaczyly)
sposób doboru maleriału i przes,!dzily o przyj';lej melod/ie
analizy kordaeyjnej, Wyrazem tego jest nieuslannl: ()(h\'OIY\\'anie si.,: do wueśniejszych
opracolV,\I1, Trzeba przyznać, że stIl icrdzcnia swoje I\\ona Kahzirlska
formułujc
zaws/.e bani/() ostroinil:,
opatruj'lc je
wieloma zastrzcżcniami.
podkreślaj;!c
ich hipOlelyczny charakter. I.akotwiczajl:
bardzo precyzyjnie w literaturzc przedmiotu.
nadaj,1C im walor wS/.echslronności
i d~skusyjności.
Po trzcl:ie. ksiqżk.,: można rozpatrywać
L pO/.yl:ji socjołogii
religii . .lej osi'l jest mi.,:dzy inn~ mi
problematyka
aklywnośl:i
rcligijnl:j mieszka/le\J\\'
cl;lI\nl:j Cirod/.ierlszoymy,
uyli obsl.aru, któr~
rozdzielal
kultur.; LilwinólV, Białorusinów
i I'olaków.
W IVyniku b,lrd/() sl.l:/eg()łowych
analil.
I:cl:h \\yłowion)'ch
przcz /\ulork.,: na tym obsz.a/7.e. mogła ona dokonać s/eregu ustaki] dotyl:1.<1l:ych prol:esów religijnych
i spoleunydl
tam zal:hodz'll:ych.
N,ISI'lpilo lu holV iem zmasolV'anie
wpływów religijnych.
klórych wyrainym
cl\:kkm hyl \\zrosl autoryletu
kleru kościoła r/ymskiego, Pozycja spolel:ZIla ksi.;ży IVynikała z pO/iomu lIyks;takcnia
i kultury osobistej,
StąJ ich
wpl)'w na życic parailan oral. dyscyplinę
morałną wicrz'lcych,
które to u.ynniki lak bardl.O frapują antropologa
kultury, Kalolil:yl.ll) był dla Kresowian
Clymś sIVoim. IVyphwaj,!cym
z iSloty
człowieka.
I:zymś aktywizuj,Wyln
go do zaŚwiaJl:l.ania
o pnmdl.iIVośl:i
naucl.ania ksi<;dl.a, Aktywność
ich znajdowała
odbil:ic IV życiu kośl:iola paraliałnl:go,
IV którcg.o ramadl uzyskiwała
scnsO\lność
dzialania.
Katolil:yzm dawał im swoistą pozycj.; wśród miejscowyd)
chlopów. Najbardziej znamiennymi
symptomami
aktywności
by/y procesjl:, I,IVlaszua
Ilożl:go Cia/a, DuŻl'
znal:Zcnic tyl:h lcwnC;lrznyd)
obj,m\m
rcligijności
dostrzegły IlalVcl lokalne lliad/e carskie, które
II' 1905 rok u nakazaly
dUl:holV nym Kośl:io/a pr,1I\ osialInego
\\ Ilialymsloku
/.organi/tmanie
podobnego
pochodu (mimo. Żl: praIVosłalVie Icj rorm~ kullu nic uznaje) celol\o doprowadzai,\c
do spotkania tych thl'll prtll:e~ii, a tym samym starć mi.,:dz) uCl.estnikami
(,,< iazl:ta Swi;llel:zna"'
nr 1308", z 4 lutcgo 1906. s, 4).
M(miqc o znaczcniu
kleru katolil:kiego
nic można pominqć IVplylVów natury makrospokunej, wynikająl:)'ch
z wysokiej pozycji cakgo
Kościoła rzymskokalolil:kiego
oraz paJislwa polskiego z okresu ll1i<;dzywojennl:go.
,~/Ji,.illtS movens pr/.ell1ian społccznYl:h byłi obok ksi.,:i.~ nauc/.yciele
oral pr/edstawil:iele
pozoslalydl
profesji inteligcnckich.
Praca ich polegala na pozyskiwaniu
IIVolennikó\\.
przekazY\\'aniu im wiedzy oraz przełamywaniu
nicuzasadnionych
oporów c~ II ili/al:~.Inych i etnicznych.
Byl~
lO poczynania
maj'lce na celu upoIV'szechnienie
pracy IV gospodarstlVie
roln~ m i domo\\ym,
jak i
wszclka istotna d/.ialalność
dolycz'll:<l spolcuncgo
życia lIsi. BudlOno wi.;c I.ar()\\'no aktywność
osobistą. jak i grupową. Jcdnakżl: przedmiotem
zaintcrl:solV'ania
Autorki jl:Sl działalność
mająca
za zadanic osiągnięcie
celÓ\\ ważnych dla micszkaj'lcydl
lam Po!ak()\\. lo jest takich, których
rcalizacja zapcwni im normalnc i"unkcjol)(manie
i rozIVój. Jest IVi":l: w interesil: lej grupy narodowej, aby poszczególnc
osoby mogły i umiał~ poslugiwać
si.; j.;;.ykiem polskim, odczuwać
"i<;ź
ell1ol:jonalną z Polską posiadać świadomość
historycZl1'! i 1.I\i,van" z ni'l polr/.eb.,: prz)należ.ności do narodu polskiego ora!. mieć możłiwość
idenlylikal:ji
/ polskości,\ la pośrednictlVcm
religii.
która IV tym przypadku
ma pc/nić roi.; sprzęgla lqu'lcego
ich z OjClyl.llą
S\\ol1odnc praktyki
religijne ll1ąj<\ natomiast
na celu bezpośrednil:
I.aspokojl:nic
dudlOWYl:h potr/.eb jednostki jako
szczcgólnie
istotne dla jej celu eschmologil:ZIIego.
Dziś. w warunkach Zal:hodnicj
Iliałorusi, zbiorowa postawa Polakó\\ jest organilOlVana przez
ksic;ży katolickidl
IV Il"i.,:ks/Ości rckrutuj,\cyl:h
si.; spośr\ld Polakl"m. co ma Sl\ oje negatyIV ne
reperkusje
\Iśród
który proponuj
Białorusinów,
c rozumicnic
jego
Traktują
oni Kośl:iół
interesów.
katolicki
jako
polski
St'ld przyjl,:l:ic: katolicY/lllu
ośrodck
orazjcgo
idcologiezny,
demonstnma-
�165
ni.: lraktowalll: .il'St pr/u otoClcnil jako pr/.:jścic na strony pobką
I'rz.:świ~H.kzenic
lo nic ulal\\ ia rć'ali/acii uni\\crsalist)
Cln)ch zadali stawian)ch
pr/C/. Kllsciól rzymskokatolicki.
Podć'jrzc::lIan) onjcsl pr/u. dudhll\nych
pralloshl\\n)ch
o prozć'lil) I.m. a pr/.ez wlad/.e o wrogość wobec
pa(ls11Ia. co Inajdujć' odbicic 1\ stosunku do kleru i \\ierll)ch.
Z moich kontakt6w z bi,r1oruskimi
1\ ić'sniaKaIlli (Rados/l,micc,
Hućki. I.ahiv)'n)
wynika. ić' Kościól Katolicki jest traktowany jako
narodo\\\
Kości,\1 polski i I. lcgo powodu
przypisuj,!
mu nii.SI.e \\artości
nii prawosławiu
CL) naw.:! bapl)stom.
1llah:go sporo w;ltpliwości
11l0A' budzić wykoL,~yst)'wanie
przez księży
\\ spr,l\\ach konks).in)ch
lrad)cji 1\liW.;lI1)ch I. pobkości'l.choć
naleiy podkreślić.
że to właśnie
Kościói katolicki Im)llil['olak')1I
pr/.ć'd stopić'nielll siy z Bialorusinami
oraz przć'd sowietyzacją.
Wrć's/cic. pr,lcy nHlina nllpatr)wać
Ie w/.glydu na jej strony l1lć'todologiczną.
Do opracowania rozwali)
IIpllllainih'
.'\ulorky. pl·ÓCl. literatury. swobodnć' W')wiady tcrenowe IV latach 1992199X. Il) I) to badania pnllladlllnc
wśród ['0lak6w zamieszkuj'lcych
w obwocl.-:ic Grodno i Milisk
ol'az II rć'.jonić' llaralHIII iCl. W pracy II) korzystano
1'\)\\ nici inłilrlllacje
/a\\ artc w aktach zgroIlladllln)'ch
II archiwach
Ilialmusi
(co .jesl bardzo cenne). lałować
jednak nalei.y. ii. Autorka
pOlllin.,:la pras.,: w Cla")w Illi.,:d/l \1 ojennych.
Najllainicjs/)
III rC/ultalć'1ll badawC/yl11jć'SI dotarcic pr/u
Kah/ińsk;1 do grupy Polaków najbard/iej narodo\lo
Sil iadolllcj. kt,\ryllli okazal)' si.,: osoby <>0- lub IW-letnie. a lVi~c tych. którzy
pallli.,:taj,! lak 1\lanC ..Clas) polskic"
i pll\lojcnnc.
S;I lo osoby mogące z odpowiedzialnością
dokon)\I<ić
pon·IIII1'II'1. pr/ć'kill\ w <iĆ lnId) cj.,:. Kolejn'l grupq S,] osoby mlodc ... terminujące"
pol,koŚć. kilu') III slal'/) usw iadallliaj'l
hICl.110SĆ !. rod<ikami w Polscć'. Wiadomości
te dotyczą
g/(l\lnić' kn:lln)ch
i /najolll)ch
Illics/.kająe)ch
po drugiej stronic granicy. Odnosi si~ to przede
\\S/.~ slkilll do os,'>h. kl,'>rc II latach miyd/) 1I0jcnnych uucstniclył)
II' życiu parafii i I\·si. a które
b) I) chr/Clonc
\1 I) III sam) m kościele. Tu n<ilcży dodać. iż nic wszystkie osoby młode rckrutująCć' si.,: /. ..I'olahl\\··
pr/~.illlują pllllC/.ć'nia rod/.iców o ich polskich korzeniach.
Znane mi 'lI przypadki ić'kcc\I<Ii..ć'ni<i przl'ka/u
rodzic(l\1 i identytiko\lania
si.; z etnoscm białoruskim.
wzgłędnie
z ll1ić'jsccm urodzcnia.
Zetknąlcm
siy nawet z kilkollla prlypadkami
(Mińsk.
Radoszkowice.
Kraśnc. ucn\ icc 19')(,) ŚWiadomcgo
I.aprzeczania
polskiemu
i szlacheckiemu
pochodzeniu
/.jc.dnoc/.csn) ni dć'klanl\\ill1icm
arcligijności.
Osob) tc poStallę swą uzasadniały
otrzymaniem
od Sll\lić'ill\\
1\) kVl<ilccnia.
prac) i Illicv.kania.
poduas
gdy ..Ia polskich czasów szlachecki
d/i<idck Iq:il) IllO\\al si.,: I.ak<hlic kilkllllla klasami. obciera 1 krol\ic:: zady i mieszkał w chacic
po'iali<t.i'lcć'.i kuchni.,: i jcdn<j i/h,'" (M Ul' 1<)37. Milisk 1')\.)6).
Z liczb) inl(lI'Illalorll\l.
ktlll'\ ch \1)PO\I iedzi "l cytll\lanc
w opracowaniu
można wnioskować.
Żć' przy polskości har'd/icj oh,laią kohić't~. niż m.;żu)i.ni
i to niCl.aić'żni..; od II ieku. Pragnienicm
.\utorki
jć'SI. iii)) ksiilika.
II klórć'j ollla\lia
I\yniki
badali ..prl)czynila
si.,: do lepszego
zrozumie-
nia problelll,'1I1 pol,kici Illn ić'jSI()ŚCi nan>dowej na Bialorusi. a ściślej tej jej części. która deklarujc w ięi / Kosciolem R/) Il1skokatolickim"
(s. II).
['01'.)1)11 n'l ,lnln,1 lllć'imiologiCln'l
pracy jest szerllkie wykorzystanie
..narracyjnego
wywiadu
aUlobiognIliczncgo"
(s. 1(,). AUlorka hlCl.) analizę socjologiuną
z wiedz'l historyczną.
etnograliCIn,!. jy/)kll\"l.
,I na\1 ć'l l'lelllcntami
dć'lllograliczn)'mi
i psychologicznymi.
Na podkreślenie
/aslugujć' 1;lkt II id/cnia pCII n)ch zdar/eli I\ystypuj'lc)ch
II życiu jednostki dla ukształtowania
się
ich ident) likacji ć'lniClnć'j (s. 'J). Wars/.awskie
pochodzć'nie
Autorki pozl\olilo
jej zacbować
d),tans
ullloi.li\1 iając) dokonanie
bClstronnej
anali/.y. Pragn~ \li podkreślić.
i.e przy lekturze
..kościć'ln)ch
l\l/ilk,'I\I" pr/l'no:;ilem
si.,: do swojć'j wsi i panItii poiożonej \1 bylcj gminie ChocięCI)
Cl'. ['r'zei) II alem na nO\1 (l pllUCl.cnia i opowiadania
mll\\ i,]cych j<;z) kiclll pol,killl.
.. Klo t) jcskś.
('ć'chą
/lIią/"lIl)1ll
ojca o Illaucniu
sobie ciotki
kościoła.
uCl.'lce mnie pacier!.a
i o sąsiadach
oraz wierszyka
['olak mal~ ".
godn'l
I
1'1'/) pOlllniaić'm
podkreślenia
jcst
1\1ll d)chollllllicZll~m
lIrod/~ni,1 okl'l'ślano
.. c/Ui)".
uchll)ccnic
podzialclll
la ostatnia
spccyfiki
na ..S\loich"
katcgoria
katolicy/mu
i "ohc)eh".
..zahużaliskiego"
których
w miejscu
ludzi po \939 roku stymulowała
oraz
mego
..tutejszych
Polak''>\I'' do /acicśn iania II i":/i w e\1 n'llrlctniClnej.
do skupienia
si~ wokół rei igi i i Kościoła
katolickiego.
I. (lIK) Ill. pr/ć/ tUlejszych ogólnie zlIanym .. kacapem". nalei.alo jednak współżyć.
ah) mól' spokojnić' żyć po lahor/c dokonanym
\\' 193<) roku. NicbczpicC/eństwo
spotygowalo
się
pn napad/.ic Nielllc,'lll n'l I.SI~I{. ['olacy stali si.,: ś\liadkami
już. nie tajnych. lecI. jawnych
11101'-
�166
derstw dokonywanych
na białoruskich
i żydowskich
sqsiadach.
Pojawiła si.; konicczność
walki
zarówno z Nicmcami.
jak i rozbitkami
Armii C:zemonej.
l.jawiły si.,: liczne odd/.ialy bandytów
dokonujących
porachunków
sąsiedzkich.
mordujących
za 1;lkt bycia Polakiem. Mordowano
każdego. kto był bogatszy od bandyty z lasu. Sytuacja ta zmus/ała
m.,:żczyzn do ucieczki \\' szeregi
Armii Krąiowej.
Nadal jednak istniały kościoły. w których mimo nidlczpieczcristwa
gromadwno
si, do czasu
wysicdlenia
na nowe obszary przyznane
Polsce przcz aliantów. W dalSl.ym ci,\gu punktcm oparcia była religia katolicka. Napływ obcych po 1945 roku i spraw o\\anic przez nich komunistycznych rządów. zwłaszua
za czasów Stalina i 8reżniewa.
zniwcC/ylo
\\s/.elkie przejawy odn,bności. Tkwily one jedynie \\ pami.;ci. lecz nic \\ objawianej
tradycji: imieniny /.astąpił dzień urodzin. św. Mikołaja - Dziadck Mróz. a Zmartwychwstałcgo
Chr~ qusa - zajqc. Upodobnienie
się
do bezideowego
otoczenia
bylo mile widziane przez bialoruskich
i rosyjskich
s'jsiadó\\.
przez
obcych urzędnikó\\.
Sami !'olacy
ną (jak chce StanisłU\\' Ossowski)
czuli się rozdarci pomiędzy ojczyzn.,: terytnrialną.
i ideologiczną.
Rozdarcie to jest tym boleśniejsze.
czyli pry\\atże z obiema
ojczyznami
łączyl ich i ląezy stosunek osohisty. rodzinny.
Nie ma potrzcby uzasadniać
silnego przywiązania
Kresowian
do Kościola katolickiego.
Mimo to odważę się stwierdzić.
iż było ono el'ektcm postawy rac/.ej emocjonalm:j.
a nic rozumowcj.
wynikającej
z wiedzy religijnej
(nic mylić ze znajomością
katechizmu).
Pozytywny
stosunek
do Kościoła nic zawsze oznaczał akecptowanic
wszystkich
jego doktryn. Krytycznie
więc oceniono jego nietolerancyjność.
jak też interpretację
podzialu na bicdnych i bogatych.
lub pochodzenie \\'szelkiej wladzy od Boga. Fakt ten jest też przykładcm
rozminięcia
si.; egalitarnych
oczekiwań ludzi z nauką plynącą z Pisma Świętego.
Ostatni rozdzia!. poś\\ięcony
granicy państwowej
sprzed 1')3') roku. jak i tej powojennej.
zawicra moż.e najbardziej
\\ ażkic ustalcnia.
Wzbudza on szercg rl'lleksji ogólnicjvej
natury. Okazujc się. że podstawowy
ohszar badali (Cjrodzieóskic)
w ostatnim stukciu zmieniał granice państwowe trzykrotnie.
Ludność tego .,jeżdżąccgo··
tercnu zmuszona
\\,i.,:c byla aż trzy razy wcryfikować systemy wartości oraz zmieniać sw'1 oricntację
polityuną
Każda zmiana państwowości
powodowała
zanikanic
dawnego
wzoru zachowań
i konieczność
adapt(mania
sit; do nowego
ustroju. a po /.akończeniu
działań wojennych
\\' 1945 roku. do nowego lokalnego społeczeóst\\a.
w dużej mierze rządzonego
pr/.ez .. xzużych"
(obcych). Jednym z interesuj'\l'~Th
Autorkt; zagadnieJi są podstawy wyeliminowania
polskich tuziemców
z ideO\\ego i.yeia nicpodleglej
Białorusi.
mimo iż .. ustawa o mniejszościach
narodowych
w Republicc Białoruś gwarantuje
czlonkom tych
grup prawo do uzyskania od państ\\a pomocy" (s. 180).
Na zakończenic
pragnę podkreślić.
że komentując
książ.kę l\\(Iny Kahzirlskicj w sposób ryzykowny dotknąłem
w problemy.
Zdaję
tyłko paru wątków opracowania
objętościowo
nicwiclkicgo
Iccz bogatcgo
sobie sprawę. że pominąłem
szercg istotnych zagadnicJi z\\Tacających
uwagt;
na wielc ważnych ljawisk zachodzących
.. wśród kościelnych
Polak()\\··. I\le uy tylko ..kościdnych"') Mimo to \\ydaje się. że opracowanie
jest kolejnym kroki..:m do poznania kultury nasz.ych
rodaków. a może i kr..:wnych. po7.0stalych na Kresach. Wymaga! on od i\u\llrki pokonania oha\\
przed przekruucniem
granic kulturowych
i państwowych.
Musiala przccież jako osoba nic związana zc środowiskicm.
stanąć na gruncic obcej historii i zmagać si.,: ze sobą ahy zrozumieć problcmy Polaków pozostających
od sześćdziesi<;ciu
lat pod ohc,\ jurysdykcją.
Autorka recenzowanej
książki. pod..:jmuj'1c się tego zadania. uzmyslo\\ila
nam problcmy
rodaków powstale \\ wyniku
ich separacji
z Ojczyzną.
Dostarczyła
jednoczcśnie
Połakom
na Białorusi
motywów
dalszego
tmania przy własncj kulturzc. kulturze .. ukpionej"'
z polskiej mowy i religii.
Kieruj'1c się rangą olTlówioncj pracy zaopatrzyłbym
j<! w imkks geograliuny
zwisk. Zamieścilbym
również szczególow<\
mapę obwodu Grodno.
Przypuszczam.
powstały nic z winy Autorki. kcz za prz.yczyną tak zwanych
nie umniejszająjcdnak
wysokich wartości puhlikacji.
trudności
obiekty\\nych.
i indeks naże braki te
Usterki
te
li 'ojciech 5>odowski
�167
/.higni.:\\·
Uniw.:rsyl.:lu
B.: n .: d y k lo\\' i c Z. POr/reN obcego.
.Iagi.:llolbki.:go.
Kraków 2000. ss. 215.
Od stereotypII
do symbolu,
Wydawnictwo
Praca do\yuy
prohkmu
rckonstrukcji
ohrazu "ohccgo" w polskiej kulturze ludowej przełomu
X IX i XX w. Przyjęlc \\ rozprawic
rozumicnie
obcości zasad/.a się na ustakniach
poczynionych
\\' duchu lradycji knolllcnologiuncj.
Odnosząc
się do ta stawianych
m. in. przez M. Eliadego,
Ci. van dcr I,ccu\\a i R. Olto dotycl.'lcych rozumienia mitu i symbolu, autor dokonal zestawienia
tych kalcgorii I klasyunymi
(socjologiczno-etnograficznymi)
koncepcjami
stereotypu
etnicznego. Dzięki temu zabiegO\\ i możliwe stało się ,.ukazanie
ambiwalencji.
wicloznaczności
obrazu
ohcego. pr/eniesi.:nic
slcr.:olypu
obcego z płaszczyzny
rozważań
socjologicznych
w dziedzinę
( ... ) antropologii
\\yohrażc'-l".
I.astosowanie
takiego roz\\'iązania
zmi.:nia perspektywę
ujmowania
zjawisk,
kt'-lrydl zlożoność
anly cypowali
już nicktórzy
badacze
okresu
międzywojnia.,
ale
ze względu na dominuj'lc,:
wówczas
kanony myśknia
naukowego
wykładane
przez nich racje
ni.: zostały uznane za /nauqc.:
dla rozwoju etnografii
i socjologii
w Polsce. Z. Benedyktowicz
odu.) tuj.: zatem na 110\\0 t.:ksly .I. Ohręhskiego.
F. 7.naniccki.:go,
G. Ichheisera
i J. S. 13ystronia,
odnajduj'lc w nich wick myśli c.:nnych pod k,Vcm merytorycznym
a jednoczcśnie
dopełniających
sic: \\'I.ajclllni.:, kU'm:: odpo\\ icdnio zreinterpretowane
pozwalają uchwycić pomijane w dotychczaslmej praktyce hada\\c/ ..:j (ClęstO I': wzg1c:du na brak odpowiednich
narzędzi
poznawczych)
asp.:kly zim\ isk mi.:s/.cz'lcych
się \\' szeroko pojętym problemie ..wyobrażel1 o obcych". Rozwaianiom tym poświęconaj.:st
picl'\\ s/.a spośród trzcch cz<;ści pracy.
Rozwini~ci.:
podstaw tcordyC/nych
omawianych
zagadnieli
odnajdujemy
w części drugiej,
\\. której autor pn::cyzuje rO/.umienie pojęć stosowanych
przy rekonstrukcji
obrazu obcego. Ustala
relacje zachodzące
między ster.:otyp.:m,
mitem i symbolem
na poziomic
kontekstów,
w jakich
kategoric Ie zoslaly pien\otni.:
\vypraeowanc
i określa zakres oraz sposób ich użycia w ramach
pro\\adzonych
anal iz.
Materiał cmpiryezny
poddany inl.:rprdacji
w cz~ści trzeciej pochodzi głównie ze źródeł etnogratiC/ny.:h
\\ poslaci
c/.asopism
takich. jHk: .. Materialy
Antropologiczne,
Archeologiczne
i Etnograficlll':"
.. .I.hiór Wiadomości
do Antropologii
Kn\jowej",
"Lud".
Wykorzystano
też
J)~iel({ lI's::l'stliie
Oskara Kolh.:rga oraz monogralie
dotycz,\ce
kultury duchow~j autorstwa
m.in.
M. fcJo!'(l\\ ski.:go. C/ .. I'i.:tki.:\\ iCla, S. ()\\'()rakowskiego.
Z.: względu na przyjętą opcję teorer) ezną autor siq:,a !'(·l\\'lli.:i po material porównawczy
dotyczący
kultur picrwotnych,
wspierając
rozważania takic przykładami
CI.:rpany mi I. literatury pi<;knej.
W kOlicowyeh \\nioskach
pracy podkreśla
sic: mistyczny
i symboliczny
charakter
kategorii
..S\\ój-ohcy".
\\sk;lIuj;\cjcdnoClcśni.:
najej ohrazowość
i dynamiczność
ujawniającą
się w planie
\\) rażania spoiccZll.:go.
Rozpra\\v /.amyka ..I'oslowic"
i z.:stawienic
bibliografii.
J!({rein Andr~ej Kafar, OD/E PTL
( . II({S do/e
i lIiedo/e . .\1·t:lOcjo
..0:0~vl0S", Knlk<'m I <)1)1). ss.
151),24
ROI/IIJlI'
\I' PO/SCI'.
red. E\\ a Nowicka.
Zakład
Wydawniczy
i!.
Na praco; pod rcdakcjit ":. Nowickiej
składai" si<; t.:ksty autorów: J. Gorlewskicj,
M. Królik,
ks. S. Opockiego.
K. Wien.:iliskicj i S. Lodziliskiego.
które podejmują temat mniejszości
etnicznej
i przeobrażeli zachodzących
okcni.:
\\' sytuacji Romów w Polsce.
Cdem pracy - I.deliniowanym
wc wst~pie autorstwa E. Nowickiej - jest ukazanie prohlemu
mniejszości
elniczn.:j z perspektywy
trzech formułowanych
w tekstach opinii - mieszkańców
Polski. organi/.acji pO/arz'ldo\\ych
i instytucji rządowych.
oraz poszukiwanie
przyczyn niepokoju
i chęci zmiany. jakil' \\ Ibudza .. problem
romski"
\\ spolecz.:ńst\\ie
polskim.
Autorka stawia
�168
hipoteze; o \\'iclo\\ arst wO\\) m chara"ter/c
Poc/,ucia s\\ojskości
i ohcości \\ stosunku do mniejs/Ości roms"icj, W "okjnych
rozd/ialach.
kllll\: r. No\\icka okrcsla jako: ..badawczy. praktyczny
i poiilyczno-pra\\llY"
poszczególni
autor/,y podcjmuj,) probkl11): stosunku spoiL'cznosci Ilicjskici
do Romll\\'. postalI instytucji I,ajmuj,\cyeh
si, nlllicjszoscią
rlllTlsk;\ /c s/uególnl'm
uw/gl,dnicnicm probletl1u oSlliaty II ks/taiL'eniu d/ieci !'Omskich oral prohkm sylu,lcji pra\\no-polit)
cmej
ROl11ów \\' Polscc.
C/ęŚĆ tckstÓII lamieszc/Ollych
II' prac) została \\yg/os/Olla
jako rdcraty \\ czasic sesji .. Ro1110\\ic i prohlem lokalny. regionalny
i globalny"·. która odbyła si, I'mluas
Dziesi;,tcgo Ogólnopo"kiego
Ijazdu Socjologicznego
\\ Kalo\\'icach
m: IITzcśniu I I)X7 roku,
W nie"tórych
h:kstach autorsl\l a I:. No\\ ickiej zost;liy \I y"orzystane
material)
pochodz'lcC
z badali tcr..:no\\'ych.
przcp!'Owad/unyeh
pr/,y \\spółpracy
1..1 (jorle\\sk;,
w okr..:sic od 199-l
do 1997 rnku na tcrellic Cjorc. Spiv,a i Iksk idu WysP()\\cgo,
kchnikami
bada\lu)'mi.
jakie
wykurz) stala autorka \\ lrakcil: badali. by/y obscnvacja
uC/cslnicz;,ca
oraz \\'Y\\ iad pogl<;biony,
Pozostali autorl.) opi..:rali sie; na II'o...:sni..:jszych puhlikacjach
P(lllejIllUj;IC) l'h h:mal Rome)\\
w Polsce. autorst\\'a między innymi I .. M!'Oza. A, Mirgi i .I. FicO\I'skicgo .
. /I/e/o
I?e/igiin().~i·
Floreńska.
I\.ato\\'icc
/m/mm
1/1I /)()grol/lc:acli
Studia Ltnologicznc
1999. Ss, 324.
"/1///11'011:",,11
i Antropologiczn..:
t.
1 eilllc:m'l'!l.
3. Wyda\\ nicl\\'o
A.osl"re/;.
n:d, Ircna
lJnillcrsytetu
()O/le' /'11.
Buko\lsk~ŚI'lskicgo.
l.wi'vana
z róimami
totalitarnymi
odgórna laicyzacja i atei/acja spokc/.elist\la
odniosła mikomc r":l.lIltaty. Natomiast
w dobi..: posttotalitarnych
przemian
nloina obs..:rlVl)\\ać IIT,CI rencsans rcligijności.
prl.ci,)'\lancj
.iui bardzi..:j świadomie
i akt) lIniI' na\\ct \\Srl)(! najbardzicj
ś\liatłych warstw spolcczdlst\"L
Fakl. ic zagadnicni..:
religijności
od \\ idJm jcst pr/l'dmiolcm
reIlcksji uczon)'ch. polit)'ków i duchmlll)ch.
pl7cdmiot..:m
I~lsc)'nacji. ak lei kontrO\lcrsji
do\\od/i
jak \\'ai.nc jest to lagadnil'nie
i jak znaCl,'lc,,: \\ kaidym Clasic, I'rocntO\I'anc
\\ rcccnl.O\lan)'m
tOlllic Slkicc dot:CI,tce
religi.jnosci
ludO\lcj d()\\()dz"
l..:go II sposl)b (0) \\ is!)', WYSil) one
II' prl.c\1 aiaj,!cej mierz...: spod pie)l';l etnologó\\.
a \\ i,e uClon: ch maj;IC) ch lIajhald/icj
bClposrcdIIi konta"t /. rl.ccl.y\\ iSI)'m i)'cicm rÓi,nych spolecznosci
i grup kuitllro\I'ych.
Badacze ci \1 najwi<;kvym
stopniu s'! w swni..: ukajać !'Ol, i InaClcnie
trad)'cji rcligijnc,i i 1.1\)'Claje)\\ dla i)cia
duchol\ cgo l\spl)ICI..:snych
spoleClnosci.
ich nicprzcrll'<lI1ą
od\\ iCCln<, i) 1\otność. ich pr /cdc
wszystkim
intcgrac)jll«
runkcj, \\' umacnianiu
\\'i,zi spo!ccl.nl ch i ceml'nlo\\ aniu tradyc)jn)'ch
lIspólnot
loblnych.
a takil' ich runkcj, ..:t) cmą unUlcniaj;lC<i non n) nHlralnc i oh: czaj(m..: . .lakiesl. powierzchownc
S;l "Id)' nicktór) ch atcistycmi..:
nasta\\ ion)'ch os(')h. odIHlS/.'lcych sie; negatY\\'llic do religii jako \\T';CI do /ród/a moralnego
zla, W róinych krajach i na Illinych kontynentach Idara. np. chrzcścij,lIisb
stano\\ i \\'1'I;c/. podsta\\'(l\lc
spoil\() \\sp"llnot spolecl.ll)ch.
Dostarcza ludziom
ulilOsci. optymi/,Illu.
pOClucia hopieClcllst\\a
"rio oparcie \1 transcendencji
zjedn..:j strony i II grupi..: spoieCln..:j /. drugiej. Nicprz) padko\\o
jcdcn I. d/.i..:nnikar/)'
pisl.,!c
o rcligii
katoli..:kiej
\I
Amcrycc
nadal
S\\Oj":lllll
arl)'kul(l\\
i !) tul A.lI/lI/icAle
slJOll1'o
.'{II/<'/TAt' .
.. Modlą si.; razem II/oski..: babcie:. \1 iclnalllski..: matki I. d/iccmi
na r,ku. stud":lJl:i. ni..:legalni
imigranci.
CIarni \Iszystkich
sl.Clebli spokCln)'ch
I\.OSCil)i Katolicki ,jesl najpralVl!opodohniej
7
najmniej podzicloną
na klnsy cz) ras) wspólnotą
\I'Yl.llaniO\q
Am..:r) ki·· A o lojalności Ilohce
ni..:go dccydują nie 1\ Igl.;dy doktrynain..: ani kI': tl~ria intelektualnc.
ale pocl.ucic \\ spólnot)' jakie'go on dostarcza.
Silt; religii eilr/,eśei.jal·lskicj
moralnych.
i.e II prowadza
PC\IIHl stahilizacj\-,
upatruje si.; \\ t\llI. i..: nic relaty\\i/.ujc
ona norm
II' tym zakresic i poS/.anowanie
dbl pCII'n)ch unl-
I, W
Recs-Mag. A.·olOI1c/'l<' SfJOllro ..1111<'1)'1,1.
..(ja/cl<l WlllllrUa"
przcdruk I. .. The Titllcs",
.. 7óm:::e.
I1r I'):' (127·1).
1
21-22 sierpnia 1993,
�169
x
Ilcrsalnych.
ogólnoludzkich
Ilarlości humanislyC/.nych .
Niepokój budzi bO\I'iem coraz większy
relaty wizlll i pluraliz.m postalI moraln:ch.
niczgodnych
CI:.;sto z naturalnymi.
i jeśli tak można
p{miedzicć.
;:dnmyllli
Icndencjami
organizmu
ludzkiego.
W tym kontckścic
podkrcślanic
przcz
Kościlii unillers~liności
i ponad<:lasowości
pewnych norm moralnych
nalei.y uznać za ze wszech
miar poi.<ldane. Ko.ściól II ciąi. stanowi najpowai.niejszą
instytucj.; zdolną wytwarzać
prl.cz swoją
zasach,: milości hliinic'go doslateC/.nic silne motYI\acjc uczuciowe
do przcstrzegania
norm moralnych i zapohicg~lnia
takim phlg{lIn i.ycia społecznego,
jak gwałty. rozbojc. bratobójczc
walki.
narkot: ki. z.hoC/enia scksualne
etc. I.apobiega
tei. alienacji 0'.10\1 icka. który w wierzc upatrujc
cz.;sto racj.; s\\()jego iSlnic'nia. jest ona dla niego oparciem.
iródłem odnowy uczuć rodzinnych.
lokalnych. narodll\\ydl.
\Iv' pierw·sz.ym szkicu.
/I :"/,,;IC:::l'sfla eolska religijność: ludmm . ::achOlmnia. normy obyc::a.iOll'l'. J!l'lIkll'/,i ohr::\'dlJll·l'. Irena
Bukowska-Floreriska
pr/.)'lacza bogaty material etnograficzny
iluslrujilcy zaclwll aIlC po d/iś d/idl
limny obrzędol\ości
religijnej.
głównie
na SI'Isku. które
ślliadczą o tym. i.e lIciiIi. silna jest tradycyjna.
11)lklorystyczna
niejako i obrzędowa
religijność
tych ludzi - Ilyz.naC/a ()JW rytm ich i.ycia. stapia się nier(l/cl'\\alnie
/. rutyną 7.ycia codziennego
i pracy. UŚI\ ięea momcnt\
graniC/ne w' i.yciu ludzkim. Tak pojęta n:ligijność jest po prostu częścią kultul·Y. jcdnaki.c sluS/.nic /aullai.a
Wladyslaw
Jachcr. /?e/ldsje socjologic::ne nad pr::emiafil/liIi re Iigijfl.l"'lIi. len lyp hClrclkksyjnej.
odpustolI o-li.llklorystyc/.nej
formy religijności
zanika,
natomiast obscl'\\uje
sic wzrost IllI'Ill i.ycia religijnego
hardziej
świadomych.
zdecydowanych
i czy nnych·
wiara hOli iem nic jesl jui pojmowana jako coś ustanowionego
od pokokri. co trzeha
bierni.: pr/yjmować.
kcz .jcst ona stalc na nOllo zdobywana.
wymaga
rdkksji
i konlrontacji
z rl.cClywistościi!
spolcc/n~1 (s. :n l.
Jednaki.c nawet tradYI.':jncj religi.iności nic moi.na pojmować jedynie jako zwykłego zjawiska
lólklorystYClncgo
czy kuIIUnl\\ego.
lud bowiem \\ aklal.'h modlite\l"l1ych. obrz<;dach i zwyczi~iach
r.:ligijnych autenlyc/,nic
poS/.ukiwal Boga. by nawiivać z nim kontakt (Zdzislaw Kupisiliski
SVD
- Hl'ligijllo,{i' IW/fIll'{/ IV o/..resil' \l'iel/..iego posIli II-' 0pocvliskiem
- s. 37). Autor opisuje obrzędy
zlIiivanc
z \Vi.:lkim Post.:m. podkr.:ślaj'lc
ich ascdyczno-pokutny
charakt.:r.
Poprz:cz symbole
i rytualy ulowiek
ukazywal Ślli~ll s\loich wt:\vnclrznych
[Jr/.ei.:ć ..-obrzcdowość
stanO\vila manifestacię wlaści"':.i
nie/Illic'nnic
c/lolI iek(l\\i postawy religijncj.
pr/enikająccj
j.:go życic. Mimo.
Le zw yClajc religijne i ohr:r..<;dy ni<.:hud/iljUi. d/.iś takiego zainl.:resowania
jak dawni.:j. to j.:dnak
prowad/.onc
na s:r..erok~l skalc hadania nad religijnościi!
ludll\lą maja swój sens. gdyi. prostym
i oC/:: \\isl: ni pril\\dom
z~l\\art: III II ni.:j ni.: maina pozwolić zginąć. Podobnie
na ascetycznopokutny charakl.:r ohr/cdowośl.'i
zwi,vancj
z Wi.:lkim POSlem lIskazuje
Andrzej
pcć. którego
relkksj.:
pOllsla/y II opmc'iu o Il1asnc badania tcrel1ll\lc II' Stryszowie
\I Beskidzie
Śląskim,
Aulor /.wraca uwag.; na elemcnI:
magic/.n.: /.<J\\·arle II lIios.:nnej obrzędolIości
(łączącej ludowy
kalcndar/ rolniuy
/. cyklem I.'llI'/.cścijm\skiego
św i<,:towanial. choć trcści magiczne zawarte w tcj
obr;:<;dollości /.atracajil swojc piCI'\\olnc funkcje na r/cC/ funkcji ludycznych.
Dalszy szkic Grzcgor/i1 Odoja dotyCly .\'II'i('/fIl\'Ullill O<!PIIS/lJ\l'parafialnych
\I' I's::c::y,iskim.
które są zjawiskiem
Zarll\\ no religijny nI. jak i spoice/.nym.
I. przedstawionego
matcrialu dotyczącego
bogatej obrzędo\\"{'ści LW iivancj z poslcm II y nika. i.e odpusl paralialny
II Pszczyriskiem
jest ważnym wydar:r..cniem rod/inn\11l - dajc lIloi.ność gl<;bokicgo pr/c7.ycia w spólncgo spotkania rodzinn.:go.
które
odhy wa sic raz. do roku. Slaj,; się znaczilcym czynniki':lIl
inlegruj'lc) m. a lakżc czynnikicm
kulturotll órC/y m ulalII iaj,\l.'y nI propagow an it: i pr/ckaz
tradycyjnych
śi<lskich wartości kulturowych
7 pokolenia
lli! pokoknit:.
a podlr:r..ymy wanic łych wartości ulall1'ia ludziom samoidcnlytikację
i pOClucic w lasncj toisamości.
Podohni! prohklllaty k.; podejmuje
na Górnym
ŚhlSku
Autorka
Dorota
podkreśla
Śllilala-Trybek
jcj rolę
onl<l\\iając
II' podtrzymywaniu
religijność
odpustową
międ/ypokoleniowej
·,\i.;zi
i \Iiczi rod/innej.
Nic bO\\iem nic utrwala mocniej więzi rodzinncj niż świadomość
"wspólnego
pr:r...:i.ywania" (s. X-ł l. N icslet) zw y c/.aj tcn nic jcsl już dziś pO\\s1.echny II rodzinach
śląskich rcspondenl.'i \I iclokrotnil.' podkrcślali.
i.e c1..;sto ohejr/cnie
sc:rialu telewizyjncgo
jest preferowane
II stosunku
do p"'jścia
:r..dzit:d,it:1Il
, B. (llszclI'ska-1 honil:lak.
do Kościola.
l)olyCly
to nic tylko
/(/':1" {III/roPO/OKi;kll//IlrI". lJnillcrs)"lcl Jagidloflski.
odpustów.
alc również
Kraków 1996. s. &9.
�170
nićdzićl i innyćh świąt kościelnych.
Obr/.l,:do\\ ość kościelna
umacnia Ie/. poczucie
wspólnoty
parafialnej - potwierdza
własne mićjsce wićrnych wśród mies/kallcÓ\\
danej miejscowości.
/lrchaicne
j()rmy kll//II ;11', .\/iko/aja na pogranic::1I ,v/ąSkO-IIIOI'(/\l'skilll omawia Kornelia
Lćeh. Św. Mikołaj był historyczną
postacią żyjąca na pocz~\tku IV \deku n.e. Był urzc;dnikiem
pal1stwO\\ym
zarządzającym
okręgićm
miasta Mira \\ Malej Azji. !'{li.nicj z.oslal hiskupćm \\ tej
miejscowości.
Znany był z uprawiania
filantropii.
z wielkićj dohroci i milosierd/ia
wzgll(dem
ubogich. którym pomaga I materialnić.
czy skazal1ców. których hronil przed surowymi wyrokami.
Dzień. \\' którym zostal biskupem.
upamic;tniony
\\il(c zostal zwyuajelll
ohdarowywania
dzieci prezentami.
Dzieci niewi<.:lc \\icdzą o życiu i działalności
św. Mikołaja - nicmnicj kojarzy
on się im z uosobieniem
dobroci i szczodrości.
Czas historyczny
zmienia sit; \V czas mityczny.
Na pograniczu
śląsko-morawskim
dziCI] św. Mikołaja
ohchod/ony
jcst hardzo
uroczyście.
Na pocz<\tku stulecia dzieci \V tym dniu nie miały nawet lekcji \\ Slkole. Autorka opisuje też
współczcsną
bogatą obrzt;do\\ość
wiąŻ<leą siC; z tym dniem - hićgani.: za Mikolajem.
ucieczki
przed diabłami.
<:zy też grzcel.l1e Ol.:zekiwani.: \\ domu na prczcllly.
które pr/.yniesie
Mikołaj
(rodzice ..nerwowo"
\\ypatrują
św. Mikołaja dominuj,\
raczej
h\ Y czajć te świadczą
go przez. okno).
funkcjc ludyczne.
ale tei. \\y
Cllll\\'<J\\'C/C
o tym. ŻC \\ ohm;dzic
(d/ieci zohO\\i'IZane
są
do grzeczn0ści
w tym dniu).
Tadeusz Miko/aj Trajdos om,mia rolę PI'::ydl'ró1.1'c!ljiglll'
kllllliellrt.l·c;' II' :':)'cill religtjllvlII wsi
Górnej Ol'awy. Figury te budowane
na znak manil\;staeji
katolickiej
opcji na Orawie \V XViii
wieku pełnią wai.ną rolę w kulturzć miejseo\\cj
ludności.
organi/uje
siC; do nich pielgrzymki.
stają się osią niektórych ś\\iąt kości<.:lnych. otoczone S'l specjalny m rodzajem troski i szacunkiem
(malowanie.
odnawianie
etc. l. Choć dziś stracily s\\oią pićnmtn<l
I"unkcjt; sakralną.
pozosIały
trwałym elementem
krajobrazu
umacniającym
poczucie \\spólnoty
i to/samośei
regionalnej.
Ks. prof. Ilenryk Zimoń SVD omawia Religijny 1lyl1lillr wI'/mllndl
IT/U(t!ÓH' II /udll A'onKOI/1ba:: pó/noclIl!j Gitany. Podkreśla, żo::opisywane
przez niego rytuały religijne ludu Kllllkomha są
wyznacznikami
jego kullul'll\\ej
i religijno::j toi.samości.
poz\\'alaj'lna
odkrycic systemu teologicznych.
kosmologicznych
odzwicrciedla
i antropologicznych
transcendćntn,j
i spokun'l
pojęć
plaszczYlllę
i wier/ćl1
rzeay
ludó\\
ali·ykal1skich.
\\islości.
Rytuał
więc
Autor d/.ieli obserwowane
rytuały na: rytuały przejścia (rodzinne.
okazjonalne.
nieperiodyczncl.
rytuały doroczne (kalendarzowe. sezonowe.
periodye/.ne)
i rytuały kryzysowe
(ok,vjonalnc:.
nic:periodycznel.
Przedmiotcm
jego analizy są obrzc;dy dożynko\\e
(żniwne). \\ których uczestniczyi
w czasie piemSl:yeh s\\oieh
badań terenowyc:h (1984-1985).
Ry tuał) tc z jednej strony umac:niają kontakt człowieka
i społeczności
z rzeczywistości"
transcendentną.
z drugiej określają
l.achO\\ania
ludzkie integrując
grupy linca/owe.
rodowc i ponadrodO\\c
oraz S,! podstawą ich interakcji. S'\ poza tym nośnikami
stanów emocjonalnych.
prze/yć oraz oczekiwań jednostek
i społeczności.
Aulor ukazuje nogaly
panto::on duchów i bóstw. które są adresatami
modlił\\
i ollar oral chmaktcr odprawianych
rytuałów.
Część druga recenzowanego
lomujest
zatytułowana
.. Wzory religijności
- tradycje regionalnc
i lokalne".
a ścisly związek
praktyk
religijnych
z instytucjonalnymi
mlldelami
religijności
z.jednej
strony.
a ogólny mi \\ Il>rami
kulturO\\ymi
z drugiej.
wskazuje
Wojciech
Ś\\i,\tkic\\icz
w swoim szkicu 1V'::0l:1'religtjno,vci
11' górno,v/ąskiej
pr01I'il/(ji
ko,vcic/I/ej "/I/o/i::o spo/cc::nopr::es/r::enna. Analiz.Q\\ane
praktyki lllieli autor na jednorazo\\e
i \\ ieloral.Owe. W ich ohn;bie
wyodn;bnia
praktyki ś\viąteczne
i pO\\szednie.
prywatne
i publiC/ne.
indywidualne
i zhiorowe.
Drugim stosowanym
przez niego kryterium analiz.y jest ich rozmieszczcnic
w przestrzeni
górnośl:lskiej prowincji
kościelnej.
Zagadnienie
to będące glówny m przedmiotcm
omawianego
szkicu
staJlll\\i novum w podcjśeiu do zja\\iska
religijności
_. autor przyjął dla analizy religijności
badanego regionu trzy \\skaźniki:
..dominicanted"
(wskaźnik
określający
stosunek liczhy uczestniczących \\e mszy niedziclnej
\\ stosunku
do liczby zobowi']/.anych),
\\ska/.nik
,.eommunicantes"
(wskaźnik
wyra/.ający
stosunek
- jest on często inkrprctowany
ficznej
ludności
zentowane
że pewne
wyra7.ający
przystępujących
jako \\skaźnik
stosunek
liczby
do komunii ś\\ ic;tej do liczby obecnych na mszy
pobożności
._. oraz \\skai.nik
struktury demograchrztów
do liczhy
pogr/.eh{m
\\ danym
roku.
Pre-
mapy stanowi~l piawsze
tego typu opracowanie
\\ literatur/c
polskiej. Wskazują one.
własności
spo!cczne
i \\artości
kulturowe
sq \V' sposóh \\·zgl.,-dnie tf\V'aly powiązane
�171
t' danym
Icr> lori 11m. lwor/qc oh~/ar kulturowy o wlaściwych
sobic cechach. w klóre wpisana jcst
także rL'ligijnośc' (~. 146). Oh,t'ar
kil Itunl\\")' oddziałuje
na mcntalność
społeczną
i decyduje
o II zorach mi.,:dzypokokniowcgo
pr/.ckazu wal1ości.
"Religi.iność
I'olakll\\
na Ślq~ku byla przysłowiowa"
- tak rozpoczyna
swój szkic Joanna
Świtala-Maslakrt'
Olllall iajqc Neligijnt' Il':::orv :::achowlIIl .~/ą:::akóll'poplIlary:::owane w ..Gawędach ,)'tac!w kroi,iciela .. ksi('d:::a},:ll'lIIeIlSa "·Q.lyrcyka. Pr/cdmiotem
analizy aulorki jest książka
ks. Kicmcnsa Kosyrczyk:i
(jam:d\' Stacha "'ropicie/a (1994 - jest to zbiór tekstów, jakie ukazy\\aly si.,: w latach 1945-1973 na lamal.Oh ..(Jośl.Oia Nicdziclne:go").
W artykułach
tych są przedstawione /rói.nicll\vanc
t(mlly ŚII i.,:towania roku liturgicznego
w różnych lokalnych społecznościach
śl'lskich. Sq to świ.,:la dorocznc.
rod/inne.
odpusty. uC/.estnictwo
w pie:lgrzymkach,
w różnych
akcj,t<:h char> lal) w n> ch. a takżc nHHkl II'ychowania
dzieci i szacunku dla starszych.
Material ten
~tanow'i he:t'ccnnc /.f(·ldlo lIicdz)
na temat tradyey.inych
zwyczajólv
śląskich
(także i tych
..na bezlyd/.icli").
II in/cli i pr/.csą(1(m. bogaly mate:rial o życiu spolec/no-ohyczajowym
mieszkwidl\v (j('lI'llCgo ŚI~\,kll IIkaz.ujący ich Ivady jak też i cechy godnc naśladowania,
Gawędy pc/nią
funkcjI,: Ctl czn'l. "I. pr/ck:i/.cm
górnośh\,kich
\zw. "mądrości
życiowych".
ukazują też pi~kno
gwary ślqskkj i je.i Imanil' na Cillrnym Ślą~ku.
Ilalina RII,ek anali/u.ic
II:::o/T ::n'ia IW pogranic{fch
I!/nicn}'ch i ku/turl!Hych. czyli terenach. gd/.ie: stykaj" ~i.,: i pr/cnikaj,(
różne: wzory kulturowe
i wartości
pochodzącc
/ różnych
srodowi~k narodol\ych
i l'ali~lllollych.
Chodzi II tym wypadku o pograniczc
bialorusko-po:skie,
ukrail·l,ko-polskie:.
lilcII~ko-polskie.
c/.e,ko-polskie.
Autorka
podkreśla
fakt U\\' . .,biwalcncji
kulturowe:j" (dllukllltun1\lości).
1\)Tażaj'lccj ~i~ w identylikacji
narodowej
i ctniczno-kulturowej
Polaków l. Hialonbi.
lJkrain>. Litw'y czy Czech. Wskazujc
lei.. na ożywienie
na tych terenach
i.ycia rcligijncgo.
ktllrc ulcga ideologizacji.
przyczyniając
~i.,: do umocnienia
wi~zi narodowej.
a taki.c utoi.,amiania
~i.,: z okrcślnnymi
pocbtawami
,puscizny
e:uropcjskiej (,. 176),
l 'H:OI'IIll"lIIl'{1l1illhistOlTcIIIJ-"II/tllrowe wspó/cesllej religijno.ki ludności polskiej na Zaolziu
omall ia IV koicjnym vkicu
Małgorzata
Michalska.
Cechą lego pogranicza
hy! mieszany
sklad
narodowościowy.
wyznaniowy
i kla~oIIY. Ahy w pelni zrozumieć
7.achodzące tam procesy, autorka uka/uje hi~tnryc/.ny ro/lll·l.j Śląska Cie:szYliskiego
ai. do momentu jego podzialu na cz~ść
prt'ynaici.n<l do PnIski i do Ct'cchoslolVacji.
Omawia panujące tam stosunki narodowe,
wyznaniowc. j":/yk i IiI<.:ralur.,:. 1)0 nie:da\\lla religia odgry"ala
tam ważną rolę jako czynnik wyznaczając> Ill.i..samość narod(l.\I'( - d/iś l\oi.;/. narodowa slajc ponad więzią wyznaniową
(s. 189).
Rolr: kohiet II' l)r:::e"lI:::ie Ir:::oróll' ::vcia religijnego
omawia
Renata
Greń,
wskazując
;Hl znaczn" roi.,: kobiet (ktl">rc w koście:le katolickim
po/hall ionc są możliwości
pełnienia
funkcji
kaplarl~kich) II tworzcnill ohrazu religijności
ludO\\ej. co odzllicrciedla
sit; m~jwyraźniej
w domowycfl obchodach
świąl rcligi.jnych. gdzie sfera ~acrum i prolill1um miesza sit; na każdym kroku. Ce:kbracja tych ślli"t I<.:i.yniemal calkowicie
II gestii kobiet. Religijność
ludowa charakteryzuje ,i.,: bardt'O cmocjonalnym
przeż.yw·aniem
t r<.:ści rcligijnych.
a .iak wynika z badań psychologicznych. dOlllinacja picm ia~lka cmocjonalncgo
nad inklcktualnym
jest cechą typowo kobiecą,
co sprawia. Ż.C kohiel) II wi.,:kv.ym ~topniu niż męż.cz.yźni są animatorkami
życia religijnego.
Hubert ('/achow'~ki
omall ia Jl'sl'ólcC'.me objawiellia maryjne
rC'/igijność ludowa pomięd:::y
magiI{ a /e%gil{. Do naillażniej~zych
micjsc kultu ohjawień
maryjnych
nakżą:
Olawa (woj.
l\Todaw~kic).
Ruda «(hlll'ne: ~icrad/kie).
Chotyniec
(dawne przcmyskic).
Wykrot na Kurpiach,
Okonin kolo (jrud/.i'ld/a
oral' Radomin kolo Golubiu-Dohrzynia.
Są to micjsca tlumnic odwicdzane: przC/ piclgr0mów
... do ()konina np. przyjeżdża comie~it;cznie
kilka tysięcy pielgrzymów
I
caki
Polski.
Kościl'>l nic II) p(l\liada
,it; publicznie
na temat
objallidl
prywatnych.
nie:lllniej kapłani odprawiaj,\
tam msze.
1\ izjonerów.
którzy ,laj;, ,i.,: autorylelclll
cHa tysit;cy pielgrzymów.
Kolcjny
misteria
vkic
.Iaro~lawa
mt;ki paó,"ie:j
Pallia
na\\i,vuj,\ce
I:ich~taedta,
dziejących
Niejasny
MÓH'ii: o misteriulII
do śrcdniowiecznych
misteriów
się współcześnic
jest
też status
tzw.
samych
lIIówii: () sobie, przed,tawia
pasyjnych
rozpowszechnio-
nych w Europic II X II II'ie:ku i na trwale "prowadzonych
do kulIlIry religijnej dzięki zakonom
i..chraC/ym. Mi,tcria takic od gr> wanc najez.,:ściej z oka/ji wi.,:kszych świąt takich, jak Boże Narodz.enie czy Wicikanoc. traktollane: były prze Kościół jako sposób nauczania zasad wiary. Obecnie l1li~tcria odgrywane: S« IV Kahlarii I.ehrz.ydow~kiej,
Kalwarii Pacław,kiej
i Górce Klasztornej.
�172
Odbywają
sie,: pod gl1lym nie:b.:m i
przc:strzt:ni nawiązująct:j
do \\zg<'lrza
sZC7eg<'llowo opisuje przebieg takieg.o
ich uezC:Slnikom og.romnych prz':lyć
osią taki.:go prz.:dstawienia
je:st prze:minzanit:
kahlarii
\\ krol.Olimie.
gdzi.: ukrzy/O\\ano
.kzusa Chrystusa. Autor
misterium oparkgo
na tradycji ustnt:j. Misleria doslarQają
- stano\\'ią s7czt:góluy rodzaj \\iedzy i poznania dokonują-
t:ego się w plaszczyźnie
niedyskursywnej
i staIHl\\iąeyeh jakie~ "pozaz.iemskie"
doznani.:. kst to
odnawianie
IV czasie stak tych samych \\·ydar/ell.
przy ezy III odt\\'arzanie
to każdorazowo
staje
sie,:tw<'lrcz.ym aktem wyobraźni.
a ni.: \\iernym odt\\'arzanie:m
\\'ydarzeli z. pr/.eSllo~ci.
Wanda Musialik w szkicu Od ll'SpÓ/1I0tV/IIodlil)l)' do \1".\prj/1I0Ivd:iil/alliil
na przykładzie
paralii ~Iąskich wskazuje jak czlonkowic
takich \\spólnot
n;ligijn)t:h.
jak np. Odnowa w Duchu
Ś\\iętym.
Wspólnota
Kiwi Chrystusa.
Świet:ki Zakon FranciszkalIski
Q.y I.t:gion Maryi (obejnlllj'lce młodzież szkoln'l. stud.:ntów.
b.:zrobolnych.
t:mer) l<'lw. reneisIÓ\\' i n"żne: grupy zawodo\\'t:) zacz) nają przcchodzić
od wspólnoty modlit\\y
do ustalania progralllll\l' dzialalno~t:i społecznej i charytatywnej
takich. jak pomoc przyszlym
matkom i samotnym
kohictom. domom samopomocy spolei:Znej dla dzieci (Ryhnik).
pomoc osohom uzale/niunym
(,,1'0\\ r<'lt z U"). powodzianom.
osobom znajdującym
sie,: \\ trudnej sytuacji mak-riałne:j ... Charyzmatyc)"
ci rozwijają
się pod troskliwą opit:ką kaplanó\\.
Czcść trlecia recenztJllanego
tomu zatytulowana
"Religijno~ć
a lll/samo~ć spoleczna i kulturOIIa" zal\iera szkice: P,lIda Schmidta.
/?eligiil i /():.\·a/ll(J.~l'\I' I'0g/l{dacli /IIies=k(/l;có,,' Podhala:
Anny Szyfcr. i'l1ac::ellie o,l:rodkóll' kll//II religijnego d/a IIlr:)'I//(/lIio /o:':,\'o/llo.i·cielnic:llej i lIarodowej (/la pr:yk/aL!:ie
Warmii): Iwony KabziJiskiej-Sta\\ar/.
('"chi' \1'S{'{;/c::".I'nej r!!ligijności
/lIdno!;ci pO/.I'kiej na Bia/ol'l/si: Urszuli Kaczmarek.
,IIiejsa religii II' :':l"Ci1l Po/akó\I' 11(/W((gr:ech:
Ryszarda Vorbricha.
(alacv po/sko-lilell'scv. Od kU/ilU)' {)oSIF~/"·l//."\I'n"i do kU/lIII)' prejigllraIywnej: Mieczyslawa
Trojana. Charakler narodowy - IU:':SlIIIlO,\'" re/<~/jllo,l:i: /{w:.l'k/ad S:wecji):
wreszeic ks . .Józel~l Budniaka . .Iedll(),l:(- /o'lIropy wS{7()/n" d:ied:icll1'() AII/llIro\l'" i religijne.
Wszystkie
szkice \lskazują
na funkcje religijności
ludowej (zwlaszcza
na pograniczach
etnicznych)
w podtrzymywaniu
toisalllości
etniczllej i narodowe:j. I\\ona Kabziliska-Stawarz
ukazuje np" i.e dla micszkaliców
Kresów Wschodnich
II Rz.ecz:pospolitej
znajduj'lcych
się dziś
II' granicach
Bialorusi
religia stanO\\ ila jedną z pOdSla\\O\\)-ch
\\artl)~ci ~ ll1odlit\\a i nabożn.:
pie~ni nieodlącznie
ttmarzysz:ly
pracy i codziennelllu
i.yciu rodzin. Dzit:sit;ciolccia
ateizacji
spO\\"odowaly
slopniOl\Y zanik tych zachowali
i doprowadzily
do zaniku pe\\nych
chrz.cścijarlskich zasad \lynikaj'lcych
z szacunku \\obcc bliźniego, Nic zdohlllo ludzi nauczyć odpo\liedzialnośei za drugiego człowieka
(jest to jedna z przyczyn. dla kt(lrye:h procent ro/wodów
w hyłym
Związku Radzieckim
byl największy
\\' świecie). W hylym /wi'Vku
Rad/ieckim
przygotowywano ludzi do walki. a nic do milo~ci. st<ld hrak poszano\\ania
dla lakieh chrzc~eijaJiskieh
cnót. jak
uczciwość.
skromność.
prawdomó\\ność.
honor etc. Uważa sit; je wręcz za dO\\lld słabości. przeszkadzającej
w brutalnej
wałce o byt. W dobie postkomuni,;tyeznych
przemian
podejmuje
się
działania mające na celu wskrzeszenie
dawnej religijności
-- wladza zezwala na powrót obrzydoIVo~ci kościelllcj.
na organizowanie
procesji.
bicie w dzwony.
sta\lianie
krzy/y
i kapliczek.
na udzial księży \\ cercmoniach
pogrz.cbowych
etc. Ko~ciól na Bialorusi je:st \\ ięc po dz.iś dzi':li
"bastionem
polsko~ei".
zwi'lzani z Kościolem.
lam
łącznikiem
a \\yzn,l\\ana
czasów i pokoleli. inidłcm
\\ ię/.i panliian.
I.udzie
pr/e/ nich \\iarajesl
dla nich \\arlo~ci,t rdz.cnną.
Taka samajest
rola Kościola na \\\:grzech.
na co \I'skazuje
funkcie,: integrae:ji narodowej
Polaków
-- przynalei.ność
Polacy
na W<;grzech
u\\aiają
zajetlcn
z przeja\\ó\\
polsko~ci.
są blisko
IJrszul,\ Kaczmarek.
Ko~ciól pelni
do ko~eiola r/)'mskokaIl1Iicki.:g{)
Religia
pelni li:/ funkcję
nad",\a-
nia sensu ludzkicmu /yciu. pozwalai'lc
lepiej pr/.etrwać trudne C IIII ile.
W procesie hudowania jedno~ci Luropypisze ksiądz. JÓI.ef Budniak - nie: można pOlllim\ć
ICnomenu religii jako istolih;go delllentu
i.ycia społccznl:go.
Sama piaszczyzna
polityczna i ekonomiC/.na nie jest btm iem IV stanic zapewnić
mocnego
i tmalego
Illlldamentu
dla to/.samości
jednoez<\ecj si.; Europy. Wartości in,;pirowane
Ewangelią
równiej i dzisiaj mog'l stanowić \\ażn.:
tworzywo duchowc dla zjednoczenia
Europy. Chrześci.i'lIbka
za,;ada milo~ci i solidarno~ci zastąpi
walkę klas propago\\all<\
przcz rei.im)' kOlllunistyczne
jako i.n\dlo post.;pu. Katolicka
nauka
społeczna
poz\loli
na cz.olo wysu\\ają
na zjednoczenie
Europy na nowych podsta\\ae:h
etycznych.
\\sród których
sit; takie. \\arto~ci. jak Illiło~ć. braterst\\o.
spnll\il:dli\\u~ć.
\Vzrastaj'lea
rola
�173
katolickicj
nauki spokunej
\\ iąi.e si" bowiem
/. nowoodkrYHl
prawdą.
że fakty społeczne
powin-
ny być raClcj kkrowane
przez d) k" aniżeli ideologię. Jest \O nauka oparta na etyce i personalizmic. tych dwóch prz.csłankach.
których brakowało wielkim systemom totalitarnym
XX stulecia.
Wzajemnc \\ i"z.i pomi"dzy
kultur,! curopejską
a wiarą chrześcijańską
są trwałe i wielostronnic. Luropa kojarz.y si" \\iclu lud/.iom z chrześcij<ł1istwem
i bel. niego w istocie Europa nie moglaby okrcślić s\\ojej toisamoś,:i
(s. 320). Oczywiście.
chrzcścijmlstwa
nic można utożsamiać
l .xurpoccntryzmcnl··
jcst onc z.dolnc do inkulturacji w odnicsieniu do wszystkich kultur i do tcgo
zmicrza.
Szkice zcbrane \\ rcccnlOwanym
trzceim tomie Studiów Etnologicznych
i Antropologicznych
ukazują ogromnc bogacl\\o
Illrlll życia religijncgo.
jakie przetrwały
po dziś dzień w kulturze
ludt)\\ej różnych rcgionów !'olski i na pograniczach.
Ukazanie się tego tomu stanowi nicwątpliwic \\ażnc w)thirzenic
nauko\\c - unaocznia nam ważną. a na\\ct wzrastającą
rołę religii w życiu
duchowym
grup ctnicznych
i narodów. u także w jednocz<)Cej si.,: Europie. Rolę pozytywną
\\brcw podnoszonym
nickicdy obawom i obickcjom
co do rangi i znaczenia.
a nawet kwalifikacji
moralnych religii wc wspólClcsnym
ś\\iccic (podkrcśla
się często negatywną
rolo; upolitycznienia
rcligii. zwlaS/oa
na Bliskim Wschodzie
i w krajach muzulmaliskich.
gdzie przekształca
siO; ona
\\ fundamentalil/ny
o cechach
totalitarnych).
Chrzcścijańst\\o
okres nietolerancji,
fanatyzmu
i fundamcnlalizmumajui
za soh,! i wydaje siO;być dziś rcligią w najmniejszym
stopniu ulegającą
tendencjom
tolalilarn) nL Przez głoszenie
I.asady miłości. braterstwa.
sprawiedliwości,
uznania
godności osoby ludzkicj staje si" rzeclI1ikiem dcmokratycznych
przemian. nowego ladu spokczncgo opartego na ctyce i personalizmie.
rZ.ccznikiem pokoju w stosunkach
pomio;dzy narodami.
Bogaty material clllpiryuny
zaprczcntowany
w rceenzO\\anym
tomie stanowi znakomitą
ilustracj.,: wielorakich
przcjawów
religijności
współczesnego
czlowieka
oraz jej roli i znaczenia jako
czynnika intcgrae.ii spoicc/.nej i indywidualnej.
Barbara Ols:ewska-Dyoni:iak
E\\a Was I. k i e w i c z.. f..ollgregacjo Wv:nallia Moj::es:olt'ego na /)olllym Ślqsku na tle polilyki lI'v:llollimrej Polshiej N:ec=nJOspolilej Ludowej 19./5-/968. Wydawnictwo
Uniwersytetu
Wrocła\\skiego.
Wroclaw 1999. ss. 1')2. ił. 14.
W pracy autorka przedstaw ia problem wolności wyznawania
religii mojżcszowej
na tle polilyki wylnanimvcj
wladz. Polskiej
R/.ecl:ypospolitej
Ludowej.
podejmując
próbę odpowiedzi
na pytanie: ...Iaki był lakrcs wolności wymania
w Polsce dla wyznawców
rt::łigii mojżeszowejT
Omówicnic
zwi'Vku w yznaniowego
Żydów oraz jcgo dzialalności
E Waszkiewicz
ogranicza
do obszaru Dolnego Śhlska. gd/.ie po zakończeniu
wojny by lo największc
skupisko Żydów polskich. Ramy uasowc
prac) w)-znaezaj,\ wydarzenia
wul.ne dla spokezności
żydowskiej
Dolnego
S\,\ska. a mianowicic:
rok 1945 - powstanic największcj
liczebnie Kongregacji
Wyznania
Mojżeszowego wc Wroelawiu onu I ')()6 - I.amknio;eie wrocla\\skiej
synagogi.
W w'yniku przepro\\ adzonych
syluucji kongregacji
wYll1aniowej
badai\. AUlorka w'yróżnia trzy różne okresy kształtowania
się
na SI:\sku na tic polityki wyznaniowej
w Polsce. Zakres swo-
hody wymania
ksztaltowaly
W)darlenia
polityczne.
pod wpływem
których
polityki wyznaniowej
i stllsunki polsko-iydowskie.
Jednak. jak podkreśla
,prz)pj,\Ccj
almosrcry polityancj
i.yeic religijne kongregacji
dolnośląskich
nie. zaspokajaj,\c
potrzcb) swoich alonk(m.
W pracy Autorka opiera si.,: czo;śeiowo
oraz pracach i art) kulach S. BronS/.lejna.
na pracach doktorskich
K. Pudl) i .I. Adclsona.
Imieniały
się etapy
autorka. mimo nieprzebiegało
normal-
!\. Goldsztcjna
i B. Szaynoka
które dostarczyły
informacji
na temat ludności iydowskicj
na I)olnym Śh\sku.
Natomiast
iródlcm
pOdsla\Hl\\ ym w ykorzystywanym
prze/. autorkę
dotychczas
nigdz.i,' nic puhlikm\<ule.
a Illiano\\ieic:
..zbiór dokumentów
w pracy są materialy
z lat ł 945-1968 prze-
�174
chowywanych
w Gminie Wyznaniowej
Żydowskiej
(obeena nazwa) we Wrodawiu'·.
dokumenty
pochodzące
z Archiwum
Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie
linII. Archiwum
Diaspory w Tel
Awiwie.
które poś\\'ięeone
są kongregacjom
dolnośh\skim
i ich dzialalności.
I:. Waszkiewicz
wykorzystuje
także dokumenty
in/iJrlnująee
o stosunku
wladz partyjnych
i administracyinych
wobcc kongregacji.
jak również informacje
czerpane z \\'y\\ iadó\\ przeprowadzonych
z najstarsz.ymi członkami Żydowskiej
Gminy Wyznaniow'ej
wc Wroelawiu.
Podjo;ty przez E. Wasl.kiewiez
temat. tak określony czasowo i terytorialnie.
jest - jak podaje
Autorka - pierwsl.ym w literaturze polskiej opracowaniem
poświo;conym
dzialalności
religijnego
Związku Wyznaniowego
Żydów w Polsce,
.11/e1a kosior"k.
Elżbieta
P r
l.
y b Y I,
dawni<.:Zy ..NOMOS".
tv
Krakó\\
cienili
,Jntyclzrysta.
Idee staroo/Jr::('dl!1l'c611'
\1' .\.,
'II
\1' .•
Onllo'prL
/aklad
Wy-
1999. ss. 182.
Praca jest poświo;cona ruchowi staroohrzo;dowców
w polowic X V II wicku na licmiach
ruskich kijowskich
i moskic\\skich,
Omawiany
okres zamyka siO; \\ lalach 1653-1682.
Autorka
skupia się przede wszystkim
na piśmiennictwic
pierwsl.ego
pokolenia staroohrzo;dowcó\\.
to jest
listach. kazaniach.
traktatach
polemicznych.
które mialy na celu przekonanic
o slusl.ności stanowiska staroobrzędowców
oraz o potrzcbic
przywrócenia
dawnych
lradycji
i praktyk . .lest to
w pracy materiał wyjściowy
do analizy przemian
w religii staroobrzo;dowców
wywolanych
rozlamem Cerkwi prawoslawnej.
Autorka opiera się również na rosyjskicj
literaturle
przedmiOtu
podejmującej
próby opisu cwolucji idei religijnych
u staroohr/.o;do\\c(·l\\.
m,in. pracy S. A. Zenkowskiego.
przyw'oluje
także prace badaczy lachodnicll.
IwłaSlcza
R.O. Crummcya.
Odwołuje
;;ię również do prac takich polskich hadaczy. jak: W. Jakubowski,
II. Kowalska,
LJ. Wójcicka
i R, Lużny. Autorka opierając siO; na wymienionych
puhlikacjach
opisuje staroohrzo;dowców
jako
grupę religijną oral podejmuje próbo; analizy istoty tego ruchu r.::!igijncgo,
Celem pracy jest uchwycenie
sposobu. w jaki siedemnastowieczni
staroobm;dowcy,
ucz.::S(nicy zmian. interpretowali
zaistniałe I,darzenia spowodowane
rozłamem \\ Cerkwi i związanym z
tym wydarzeniem
rozwojem
nowych idei religijnych,
a w rel.ultacie \\yt\\or/enicm
siO; odro;bnej
kultury z własną wizją świata. Jest to wi~c próba dotarcia do sposohów
rol.umienia
sensu tych
zdarzell z perspektywy
uczestnika
oral . .,sposohów
przekladania
sensll owych zmian na treści
doktrynalne
i życic społeczne
wspólnoty".
W swoich badaniach
Autorka prl.yjmuje metodę hermeneutyczną,
odsyłając do prac P. Ricoeunl. H. G, Gadamera.
W. Diltehey'a,
Opiera siO; na tekstach i faktach historycznych,
omawiając je \V kontekście.
w jakim siO; pojawiły. ze szczególnym
uwzgl~dnieniem
kontekstu religijn.::go.
Praca jest poszerzoną
wersją dysertacji
doktorskiej
znawstwa Uniwersytetu
Jagicllońskiego
w 1998 roku.
Autorki
obronionej
\\ Instytucie
oJ)rr~'PlL
,IneIII /':osiorek.
Religia i kultura w globali::ującvl11 się s:wieci". red. Marian
Zakład Wydawniczy
.,NOMOS'·.
Kraków 1999. ss. 342.
Zbiór
związanymi
zentowanych
zawicra
kilkanaście
z Sekcją
artykułach
tckstów
Antropologii
koncentrują
powstałych
Społecznej
jako
Polskiego
efekt
K.;pn)'
współpracy
Towarzyst\\a
oni uwago; na zagadnieniach
Grażyna
Woroniecka.
mio;dzy
Socjologicznego.
dot)'cz'lcych
Religio-
analiz
badaczami
W premechani·
�175
ImÓI\ rl'guiuj'IC)ch
procesy tllorzl'nia
charakll'rystycl.l1Yl'h
dla współczesności
liJrm zachowań
spokcznych
i kullurllll)ch
w skr/l'
sIeroko rozumianej
religii i rdigijności.
Kluciem
do całośl'i(lIIl'go oduytania
pracI mo/e hyć - co sugerują autol7-y .. Wprowadzenia'"
do książki - poslujenie si<; katcgori'l gloh,t1i/acji.
pallli<;lai'lc lIszelako
o lOlvarzysZ<leym jej naddatku
znaczeniowym pOll Sial) III II II) niku sllohodnego
i wielokonlekstowcgo
stosowania
lego pojęcia. SocjologOl\ie i elllolod/.y
ro/lla/aj'l
prohlemy
glohalizacyjne
odwołując
się do kilku podstawowych
.sposoh(·lII ujll1()\\ani,\ Ij,1\\ isk ... 1'0 pierws/e.
globalizacja
oznacza mechanizm
«rozciągnięcia»
zasit;I2U StosUIlk<"lII spokullyeh
pO/.a granice współohccności
aktorów życia społecznego
w określollym miejscu. ( ... ) 1'0 drugie. modclem prymarnym
oddającym
naturę procesów glohalizacyjn) ch jest ( ... ) mechalli/.l1l «kompresji»"
c/asowo-przestrzennej.
powstałcj na skutek zmian lorm
komullikOl\ania
sic (pr/cchod/.cllia
od komunikacji
helpośredniej
do komunikacji
wirtualnej);
UUCLOII,! rolę odgryllaj,!
tutaj nOI\-(IUl'Sne przekaiJliki
inlilrmacji.
Po trzecie, istotną jest współlale/ilOŚĆ tego co lokalne I I) III co globalne.
ClęSlO bowiem
w wymiarze
lokalnym
mamy
do uynil'nia
I...adaptOl\aniclll··
gl(lbalnyeh
WIOrów zachowarl. co wpływa z kolei np. na tworzenie slIoist)ch
liJrln lo:isamości
indywidualnej
i wspólnotowej.
Przeprowadzone
analizy mieszczą
,ię II lakn:sic przcdslall ioncl2o lIyżcj rozumienia
globalizacji.
skupiając uwag<; na odnąjdowaniu
lIyra/iSI)ch
prl.) kladllll dokonuj'lcych
się przeobraJ.dl
w stylach życia i motywacji
działań podcjmO\\anych
prz.el II sp(iłucsnego
o.łowieka
IV sferze religijności
i quasi-rcligijności.
Na piemSlą
CZ.<;ŚĆpracy składaj'1 si.,: anali/)' ../.l1linzającc
do ujawnienia
konsekwencji
proccSÓII Kullunmych
dla bZla!tO\\ania
przcstrz.cni społeunej.
IV której konstruują
się światy prze/) II ane. trakt Oli 'Inc pKO miejsca komunikacji
z sacrum"'. Podejmowany
jest m. in. temat zamiany doślI iaduc'nia
n:li!,'ijncgo KOlllaktu z sacrum na sl\oistą formę magii wirtualnej (W. J. Burszta): mówi sic lak/c o ..no\lc·j duchowości"
w kOl1\ckście lCnomcnu New Age (A Jawłowska),
rytuałach IIspólczcsnych
od prali ianych IV muzeum (1\. Wiecl.orkiewiczl
i dyskotcce (M. A. Kafar) oraz
..obceno';ci skI') Sl/CJ"/Im II kulturz.l' globalncj"" (E. TarkOlVsk<l).
('z<;ść druga tr'aktujc o róJ.nych a~pcktach budowania
to:isamości
(zbiorowcj
i jednostkowej)
II oparciu o wspólucsnc
1<>nlly doślviadczcnia
religijnego
(N. Modnicka.
M. Smiełowska,
M. ŚlęzaK. J. Ilalajko. M. Zimniak).
('1.<;.;(. trzecia pośllięcona
jcst I. kolci problemom
z.wiązkll\\" zachodzących
pomiędzy .,strukturami narodoll ymi (pa,'lsl\l narodow) ch l. II ier/.cniami rei igijn) mi i tożsamościami
etnicznymi" .
.'\utmami ,lrt) kulólI są: (i. BahiilsKi. I,:. NowiCKa. T. Marciniak i 1\. Szyjcwski.
/amykaj'lc,!
I.billr ucŚć Uli art'l wypclniają
pracc analizujące
pozycje adaptacyjne
instytucji
pr'zyjmuj'IC)ch
na sicbil' oho\l i,vck dcliniowania
i Kontrolowania
.. przejawów
religijności".
objall iających się II obliCl.u I.mian politycznych
i ustrojowych
Europy Srodkowowschodniej.
()Ill(')\\ iona jcst m. in. pOI.) cja Kościoła prawosławncgo
po rozpadzie ZSRR (I. Borowik):
interp\relacji poddano rÓIlIlic/ l.acllO\lania
zmierzajqce
do utrzymania
I.naczqeej pozycji polilyczncj
Kościola kalolickicgo
II Polscc po przcmianach
roku ł989 (P. Załęcki) oral. używania
przez
Kościół SPCC) liunych
środk(')\\ pl'rsmllyjnych
(w postaci okrcśloncgo
typu audycji radiowych)
kicrll\l an) ch ..do ind) lIidualncgo
adrc'sala-\\')'znal\"cy"
(1\1. Jacyno. A. Szul:iycka).
Praca korlu} sic Icstall icnic'm bihliogra1ieznym
i notą o autorach.
Harcin.4. Kafar, ODIE PTl.
..Luropa Wschodu
KOlia. WY/Sla Silo",
.!cst to Clasopismo
i /achodu"
/ar/"dl.ania
nr J. Wydawnict\lo
Fundacji Humaniora.
i Bank()\\'ości.
P(vn,1I1 IlJ99. ss. 141 .
odpolI iadajqcc
b:dego hloKu lIschodniego
I Lniq EuwpcjsKq.
\lobcc
na szereg
stanul
pailstll
pytarl wiąż,jcych
środkowo-
się
I.
Wyższa
przeohrażeniami
i wschodnioeuropejskich
Szkoła
Ban-
IV krajach
o integrację
�176
Pomysł powolania do życia tego czasopisma zrodził się podczas warsztatów dyskusyjnych na
temat Europy Wschodu i Zachodu. zorganizo\\1l1lych w listopadzic I 'J96 roku przcz lłumaniorę
(Fundację dla humanistyki). Instytut Filozofii Uniwcrsytctu im. Adama Mickicwicza w Poznaniu.
Papieski Wydzial Teologiczny w Poznaniu oraz Wyższą S/kołę l~ankO\vą w Poznaniu. Wiele
referatów i odczytów wygloszonyeh
podcz<ls tychże warsztatów
z.osta/o z.amieszel.Onych w
pi.:rwszym numerze pisma. Nim jednak pismo powstało. Ilumaniora lItworzyła Centrum Badań
Interdyscyplin<lrnych.
które m<l pełnić funkcję organizatora i koordynatora badań nad problemami
Europy Wschodu i Zachodu.
Czasopismo. które ukazywać si~ ma co najmniej raz II roku. gromadzi materiały zarówno
z kolejnych warsztatów dyskusyjnych
oraz prolladz(lI1ych w ramach Centrum seminariów. jak
również wypowiedzi.
które Rada Naukowa uzna za Ilażny glos na lemal Luropy Wschodu
i Zachodu.
Redaktorem naczelnym numeru trzeciego jest Marian (Jolka. W prleciwielhtwie
do numeru
pierwszego i drugiego. numer trleci nie ma abstraklim obcojęzycznych.
Czasopismo jest podzielone na dziewięć działów tematycznych: ..Europa". ,"Nauka'". ,"Kultury" ... Religic'" ... Media·'.
,.Pogranicza".
,.Ekonomia i Polityka" ... Społeczcństwo'" .. .I·:kologia'". Działy h: tworzą zbiory
rozpraw naukowych dotyczących konkretnego zagadnicnia. Każlk z.e studi(m jcst zaopatrzone
w przypisy. C>asopismo
uL.upełniają recenzje prac naukO\I ych polskich
i lagranicznych,
Z punktu widzenia nauk etnologicll1ych
szczególnie interesuj'lee są działy ..Kultura'" ... Religie'" .
..Pogranicza". W każdym można dostrzec motyw prze110dni. I tak. II dziale ..Kultury'" motywem
tym jest wielokulturowość
i jej różne aspekty _. poczynaj'lc od rozllażań nad trudnościami zlliązanymi z przedstawienicm
rói'.norodności kulturowej ludl.kiego śll'iata II art) kule Mariana (jolki.
'(Imimy
ró::nokllllllI'OWU.\:ci.poprzez pytanie o pfL.yspieszająC<1 lub hamuj<lc<l fOl~ kultur:w dążeniach do zjednoczenia Europ:- II artykule Grzegorla Dziamskiego. Nola kllllllry IV procesie
integracji ellropejskiej. a koi1eząe na analizie konkretnych
przykładów
wil:lokulturowości
w artykułach Marka 7.yromskiego. Balkanyjako pr::vklad lt'ieloklllllll'O\t'O.\:ci I'óhl'ysep Balkw1ski międ::y Wschodem a Zachodem. Katarzyny Szafel'. Wie/okll/lllrOlFOH !Jamhról1' po::nańskich.
Od problemu wielokulturowości
odchodzą prace Ewy Rewcrs. hOc/I'cjo: pow/(jr::enie, pr::eblldowa, admowa. gdzie przedslawione S<lmodele zdarzeń wspóltllorz,\cych
Iradycj.;. JuliusZ<! Tyszki.
Teall' IIlic::ny lal 9(). IV Polsce i we Francji - opisująca sylllacj.; tego nurtu teatralnego w kontekście historycznego rozwoju w obu krajach on17. rozprawa Wojciecha Ił ursz.ty. Flll'Opajako kllllllrOlm powolność i s::ybko,\:ć.II, której autor analizuje problem tempa prz.emian kulturowych jakie
mają miejsce na koni) neneie europejskim,
Dział "Religie". mówiący o curopejskich. a mlaszcz.a polskich rudlach religijnych. otlliera
rozprawa Zbigniewa Drozdowicza. :VOll'e rile/I." religijne H' n()\w"Tlnej /e·lIro/Jic.Aulor. kierujący
pmcami badawczymi
nad nowymi ruchami religijnymi w Polsce. charaktery/Uje
tutaj obszar
zainteresowań naukowych nad tym zagadnieniem, Opisuje trudności i nieporOZlImienia zwiąlane
z badaniem sekt. Proponuje tci określone melody badawcze. Pozosta!c artykuły dotycz,\ konkretnych ruchów religijnych: Slallomir Springer podejmuje temal ,Yml'e I'/lchv religijne H' /)o/sce
wYlvod::ące się:: proleslanly::mll. Anul' Joez. ,·/ntropo::olia i IIOH'erllc!n' religijni' \l' Polsce. Marek
K wieciel!. Obecnośi: Slaroubr::ędoH'ców IV kllllllr::e polskiej.
Dzjat ,.Pogranicz.a" gromadzi głównie prace dotycz'lee Kresów Wschodnich.
Poczynając
od przedstawienia prac badawClych. jakie powstały po " wojnic śl\iatowej II artykule Marcelcgo
Kosmana. WI'cllOdnia granica Polski w badalliach !lIsloryk(jH' osIoIlliego /)(jhl'iec::o. poprzez opis
slOsunków polsko-litewskich
przez Zbigniewa Lenarczyka .. <")'llIocjapolitl,c:://(/ lIa Ulwie okresll
mil~d::J'wojetlllego w oc::ach polskich korespondenlÓw H' kownie
111I1ells::okolelbacl1O i Jer::ego
Dra/mika. a kończąc na analizie zaburzeń toisamości
narodol\ej
II pracy Jakuba Wajera.
IVpos::llAiwanill ojc::y::ny Dylemalv !.iIIFinów hislorycllych X/X-.\X w
I'r::elln'slml' halli/ski, (J/)/!c I'TI.
�177
Laura R i val.
lIt/os
Quito 1996. ~~. 541.
dd Sol, padres
del jaguar.
Los Huaorani
de ayer y hoy, Abya- Yala,
Laura Rival jest angielskim
antropolo~~em
już od ponad dekady
prowadzącym
badania
II Amer) ce i'ołudn ill\\ ej. pr/edc wszystkim
IV Ekwadorze . .lej zainteresowania
ogniskują
się
wokół wplywu cdukacji paóstlHlII'cj oraz agcnd przemysłu
naftowego
na kulturę Indian Waorani
oraz studi('lIV porll\\'n<lll'czych
nad konceptualizacją
natury i społeczeństwa
wśród ludów indiańskich Amcryki
i'ołudnioll ej. i'rezentowana
książka jest hiszpańskojęzyczną
wersją doktoratu
Autorki pl. Social tmllSlimuatiolls
and the impact of/ormal
schooling
on the Hl/aorani of Ama::olli(1/I LClIllc/or obronionego
IV roku 1992 na I,ondon School of Economics.
O czym traktują /)::ieci slOllca, rod::ice ja~uara.
Waorani
wc::oraj i d::iś? .lest to praca
o przemianach
kultur)
W,lof<lIli zhudowana
na podstawie
badall empirycz.nych
przeprowadzonych pr/e/ I.aur.,: Rival w latach 1989-1990 i nicregularnie
kontynuowanych,
aż do roku opublikowania ksią;'ki. I.ud ten żyje II Amazonii
Ekwadorskiej
i liczy około 1100 osób (bez grup izo10lvanych. kl('lIy:h liczebność
(rudno oszacOlvać).
Gwoli wyjaśnienia
dodajmy, że w perspektyVIie teoretyezncj
SpO!cCZL'listwo Waorani sytuuje się w ramach tzw. kultur pierwotnych,
tradycyjnych czy plemicnnych
(z pll\\odu Ivlasnych rozstrzygnięć
definicyjnych
pozostanę
przy pierw-
°
vym terminic).
Inn) mi slowy. !I/jns deI Sol są pozycją traktującą
transformacjach
kultury
picl'\mtnej. choć sama Autorka takicgo pojęcia oraz koncepcji nie używa.
Chociaż ksią;ika tlll'lllalnc sklada się z sześciu rozdzialów
oraz obszernego
wprowadzenia
i zakol·lc/.enia. to jednak jcj filktyczna struktura jest dwuczlonowa.
Część pierwsza (rozdziały
II,
III i IV) opowiada o spolcClellstwic
Waorani sprzed okrcsu zmian. natomiast część druga (rozd/ial)
V. VI i VII) siara si.,: opisać to, co i jak wyłania się ze spotkania
kultury pierwotnej
/c spoieczclisl IVcm narodowym .
.. Wpnl\\adzenie".
zgodnie ze swą nazwą. daje ohraz aktualnej sytuacji etnicznej,
społecznej,
politYClncj i gospodarClcj
Waorani oraz rozlicznych
uwarunkowań
tego stanu rzeczy, m.in. czytelnik mo/c si.,: zapoznać
I d/.ialalnością
l.etniego
Instytutu Lingwistycznego,
kompanii
nafto\\ych i agend rz,tdO\vych. !najd/iemy
tutaj tak/c krótki przegląd niektórych
stanowisk teoretycznych poszukuj,tc) ch przyc/yn
/miany kulturowej już to w stosunkach
gospodarczych,
już to we
wplyl\ic cdukacji na sPOłcl:Z.Clbllvo i pojedynCl.ych
ludzi. Laura Rival odwołuje
się nie tylko
do koncepcji
antropologic/ll)ch
(.I. <;oody.
P. Dcscola,
A.Ch.
Taylor)
i socjologicznych
if'. L\ourdicll. l.. Althlls~cr). ale tabc do pedagogiki radykalnej (I. Illich, P. McLaren).
Część nast.;pna. zalytlll11l\:lIla .. Historia. wojna. czyli jak wybierać tych. z którymi chcemy
dzielić i.ycic". odnosi si.,: przedc wszystkim
do kwestii wojownicz.ości
Waorani, a także szkicuje
histori.,: kontakt(m
spolcczclistwa
narodowego
z tym ludem. Autorka
dochodzi
do wniosku,
że ustawiczne
potyczki i zahójstwa
nic są hYIl<\irnnicj wyrazcm naturalnego
okrucieństwa
mai 0l\allL:go na modi.,: Napoleona
Chagnon.
lecz mechanizmem
klasyfikującym.
swoistym sposobem
wyznaczania
relacji spolcClnych.
Swiat dzicli się na nieludzi (coI1ll0ri), obcych (waorani)
oraz
swoich (l1/I(//1I011i).a ponicwa/
naczclną ideą tej kultury jest niezależność
od innych ludzi, dlatego
te/ Waorani staraj,t się robić I\szystko.
aby zanegować jakąkolwiek
wymianę społeczną,
w tym
i małżcl'lsk'lnic
tyłko /. cohllol'i - co oczyl\ isle - alc przcdc wszystkim
z waorani. "W tym sensie
zabójs(I\O instylllcjonalillljc
'''tawiczne
napięcie pomiędzy
autarkią obecną
I.iomach SPOIcCldlstl\a
a prz.y/iemną
potrzchą wymiany" (s. 104). Nie sposób
Ivojowniczości
II odcmaniu
od pokrcwicJ1stwa.
Rozdzial trzcci - .. Mal/elistl\o.
organizacja
kontaktów
społeczna
na wszystkich
pozatem rozpatrywać
handlowych
i struktury społecznej.
i nowe formy osadnictwa"
- nawiązu-
jąc do poprzednicj
partii ksi'l/ki. szczegółowo
opowiada
o regułach
pokrewieJ1stwa
(Waorani
operują lerminologi,t
typu dral\idyiskicgo)
i zawierania aliansów ma/żeńskich,
a tym samym stara
~ię Ivyjaśnić ci"gh, dysharmonię
pomi.,:dzy więzami
wynikającymi
z miejsca
zamieszkania
a IV'ięzami wynikai'lcymi
I. urod/cnia.
Moim zdaniem dobrze też obrazuje clastyczność
systemu
pokrcwielistlla
II kulturach pierwotnych.
którc za pomocą więzi powinowactwa
w płynny sposóh
dostosO\\ujc
si.,: do aktualnej
sytuacji
spo!ccznej
chodzeniolv·cj.
z.nany przcde wszystkim
z kultur
\VSpÓIClesnc prohlemy w) nikaj'lcc zc zgrupolvania
i malo przypomina
system
oparty
na więzi
po-
typu religijncgo.
Rival przcdstawia
tu także
części społcczności
Waorani w tzw. Protekto-
�178
racie Waorani. Aktualnie w osadach będących na jego obszarzc żyją grupy tego ludu. które
przedtem egzystowały osobno. Główny problem bierze si.; stąd. iż w odczuciu Waorani bliskość
fizyczna wytwarza bliskość społeczną. w wyniku której ludzie żyjący obok siebie są ze sobą zby1
związani. by zawierać związki malżcllskic.
"Ekonomia podziału. czyli jak produkować w p~icdynkt; i konsumować w grupie". stanowiąca część czwartą. zapoznaje nas z produkowaniem (gospodarka z.bieracko-łowiecka. uzupełniana
kopieniactwem). rozdzielaniem i konsumowaniem pożywienia. Zasad.; tu rządzącą da si.; streścić
nast.;pująco: zdobywać pożywienie należy samodzielnie (zgodnie z idcą niczależności), ale konsumować winno się w grupic. gdyż to właśnie kreuje jej tożsamość. konstruując w dosłowny
sposób "to samo ciało" u jej uczestników (s. 249). Właściwie można by zaryzykować stwierdzenie, ze rozdzielanie i obdarowywanie pożywieniem w obrębic grupy zamicszkania (nonicaho) jest
najistotniejszym sposobem ustalania i zaznaczania wi.;zi społccznych: ktoś spOl.a danej grupy. tj.
nie spokrewniony z nią IVżaden sposób. nie ma co liczyć na poczęstunek. Ekonomia podziału jest
zwłaszcza istotna podczas świąt. w czasie których zostają zaI\ieranc alianse małieJiskie pomi.;dz)
grupami woorani.
Trzy powyższe części. ukazując najżywotniejsze obszary kultury Waorani. tj. \\ojn.;. stosunki
pokrewieństwa oraz dzielenie się i konsumowanie pożywienia. daj'l czytelnikowi jej przypuszczalny obraz z okresu sprzed nawiązania stalych kontaktów zc spolcczcllstwcm narodowym.
Równocześnie. zdaniem Rival. wiele elementów tradycyjnych wzorów jest w dalszym ciągu
obecnych w społeczcństwie Waorani. Stąd też opisywana w następnych czvściach książki transformacja tej kultury jest tylko częściowa. a Autorka duż.o wysiłku wkłada w przedstawienie
współegzystcncji starych i nowych elementów.
Rozdział .,Skolary/.acja i instytucjonalizacja życia osady" wprowad/.a czytelnika w zagadnienia owej transformacji. uznąjąc jednocześnie szkol y za jej najważniejszą przyC/.yn;;. W oparciu
o koncepcję dyscyplinowania ciała Foucaulta i. habillls Bourdieu 01',1/ A/thusserowskie ujęcie
szkoly jako ideologiczncgo aparatu państwa. Rival formułuje tutaj klucmwą hipotezę sugerującą.
iż szkoła przekształca kulturę Waorani poprzez tworzenie "cywilimwanego" stylu życia. W takim
ujęciu to nic program nauczania zmienia Indian. leez czynią to codziennc praktyki szkolne
w rodzaju dzialań higienicznych. posiłków organizowanych w szkole. nOSl.cnia strojów szkolnych. sposobu zachowania itp. Dzieje się tak. ponieważ Waorani traktuj" szkolę jako sposób
na stanic się "cywilizowanym" i całość realizowanych w niej praktyk (od uczcnia się matematyki
do mycia z.;bÓw) przyjmują jako drogę wiodąc,) do tego celu. Warto dodać. ż.c .,byeie cywilizowanym" oznacza dla nich przcde wszystkim odmienny od tradycyjncgo sposób I.dohywania dóbr.
który zapewnia realizowanie szkolnego hahilllslI. Ponadto Autorka zauważa. iż skolaryzacja
wprowadza nowy podział przestrzeni: na skrę publiczną (hudynki szkolne. pas startowy. boisko
futbolowe itp., gdzie nieistotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania) i prywatną (nanicabo.
gdzie istotne są stosunki pokrewieństwa i zamieszkania).
Następna pal1ia książki - "Kształcenie t()rmalne i społeczny podział pracy" - szczegółowo
opisuje konsekwencje skolaryzacji wobec tradycyjnej organizacji społcunej. Po pierwsze. poprzez kreowanie nowych kategorii spoleC/.nych takich. jak dziecil'lstwo i rodzicielstwo. szkoła
podważa dotychC/:asową ideę niezależności i przeks/.talca rod/.iców w producentów żywności dla
dzieci. zaś samc dzieci w konsumentów. Po drugie. poprzez możliwość zarządzania dobrami
..zcwn.;trznymi'· napływającymi do szkoły w rodzaju ubrań czy narzędzi (np. maczety. naczynia
metalowe. noże). naucz)'ciele stają się osobami odgrywaj'lcymi istotn,\ rolę w żyeiu ekonomicznym osady. np. dzięki temu są w stanic inicjować nowe dzialania. Po trzecic. pojawiają się nieznane wcześniej zachowania grupowe takie. jak Illwody sporto\Ve. święta s/.kolne czy prace
gospodarcze na rzecz szkoły. Po czwarte wreszcie. wykształca siv taki spoleczny podział pracy.
który dokładnie odwraca tradycyjne wzory zaehowaó. gdzie najważniejsza hyła konsumpcja
(rozdawanie i spożywanie jedzenia w obr.;bie nanicaho). I. kolei nowożytne działania pierwszorzędną wagę przywiązują do produkowania dóbr (rodzicami dziecka Sil ci. którzy przynoszą
dla niego pokarm i wykonują prace na rzecz szkoły).
Rozdział ostatni. zatytułowany ..Język «ja» i «111)'»:piCŚr'li aWlbetyzacja". lapoznajc nas
z dwoma obszarami. Po piemsze z historią. zalożeniami teorclyunymi i praklyunym wdraża-
�179
nicm programów allilbdyzacji ludów indiańskich w Ekwadorze. Po drugie. z rołąjaką odgrywa
w codziennym i.yciu Waorani pismo oraz recytowane i śpiewane sekwencje słowne o charakterze
magiC/.nym. Okazuje si.;, że pisanie petycji jest dla Indian tą samą drogą zdobywania dóbr,
jak owe ..picśni" vy prezentowanie własnej sily. gdyż pismo nic jest traktowane przez Waorani
jako abstrakcyjny nośnik informacji. kcl. konkretny i lizyczny środek zapewniający osiągnięcie
zamierl.Onego celu. /. kolci mll\vione i śpiewane sekwencje słowne o charakterze magicznym
przekształcaj,\ si.; z niepll\\tarzalnej. osobistej i codziennej praktyki pomagającej zrealizować
doraźny cd (np. pomyślne polowanie) w narz,<dzie. za pomocą którego Indianie wyrażają swoje
niezadolVolenie z nowych i nic po ich myśli sytuacji społecznych, \vynikających z częściowo
osiadłego trybu życia.
Pora przejść do krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. Skoncentrujmy się najpierw
na zaletach. Otóż w Illoim odcZllciu Hijos dei Sol są całkowicie
nowatorską
pozycją,
jeśli
chodzi
o sposób
ujmowania
problemu
zmian
kulturowych
powodowanych przez szkoł.; IV spoleczeństwach
pierwotnych.
Co prawda zarówno antropologia kulturowa. jak i psychologia mi.;dzykulturowa zajmowaly się tym zagadnieniem przynajmniej
od lat 60., ale praca I.aury Rival jest wyjątkowa. Jeśli bowiem tacy badacze, jak Jack Goody czy
Michel Cole (żeby wymienić tylko tych najważniejszych). starali się w swoich pracach dogłębnie
zanalizować wplyw s/.koly na kultury pierwotne. to ich uwagę pochlaniał wyłącznie aspekt poznawczy tcj transformacji. Tak wi.;c rozpatrywano tutaj. idąc tropem Jeana Piageta i Lwa
S. Wygotskicgo. wplyw pisania na myślenie i sposób zorganizowania świadomości. na relacje
zwrotne pomięll/y alfabctyzacją i modernizacją. Uzyskiwane wyniki wskazywały, iż sposób,
rodzaj i treść wicdzy przeka/.ywanej w kontekście szkolnym diametralnie zmienia nie tylko tradycyjny obra/ świata. ale tak/c strukturę tradycyjnego myślenia. Jednakże badacze skoncentrowani na wymiarze kognitywnym skolaryzacji nawet nie wzmiankowali, że w pewnych typach
kultury jej oddziaływanic może przehiegać przede wszystkim w obszarze behawioralnym, i że treści
przckazywanc w szkole w ogóle nie są zauważane przez czlonków tychże kultur. Dzieci slońca są
pierwszą pracą która za cel swojcj analizy obrala transformację wzorów zachowań, a przez to
i organ iI.acji spoleCl.nej. która na nich jest zazwyczaj oparta. Dzięki ni"i wiemy, że szkoła akulturuje nic tylko poprzcz przckat. zawarty w programach nauczania. ale przede wszystkim poprzez
zmiany wzorów /.achowal1. które przekształcają relacje społeczne.
Dodatkowo. opieraj'lc się nic tylko na swoich badaniach. ale także na takich autorach, jak M.
Bloch c/y B. Street. I.aura Rival akcentuje jednostronność kognitywnej opcji badawczej, która
pomija wymiar polityczny i społeczny narzędzi poznawczych (np. pisma, matematyki czy też
ogólniej rzecz ujmując - stylów myślenia stosujących różncgo rodzaju operacje formalne). Myślenie nic zachodzi w społecznej próżni. a warunki społeczne często determinują sposób użycia
mechanizmów kognitywnych. dowodzi Autorka, i ma rację. Na uwagę zasługuje też niebanalne
wykorzystani<: do analizy spoleczcrlstwa pozaeuropejskiego koncepcji teoretycznych, zdawałoby
się na wskroś przypisanych do kontekstu kultury nowożytnej. w rodzaju habitusu Pierre'a Bourdieu czy myśli Foucaultowskiej.
lJ::ieci slońca nic S'\ tei. pozbawione pewnych niedociągnięć. Za nąjważniejszy mankament
uznalbym brak szerszej perspeklywy teoretycznej. w ramach której można by rozpatrywać anałiwwane zjawiska - Autorka ogranicza wykorzystanie poszczególnych koncepcji jedynie do wyznaczenia pola hadali empirYCInych. Tymczasem zarówno konstrukcja książki, jak i jej tematyka
wyraźnie sugerują. że jej przcdmiolem jesl zmiana kulturowa społeczeństwa Waorani, np. część
obrazująca kulturę indiańsk'l w okresie względnej izolacji od społeczeństwa narodowego przeciwstawiona jest części pokazującej jej przeksztalccnia. Pomimo tego na ponad pięciuset stronach
nie uświadczymy ani jednej wzmianki mówiącej o tym, czy kultura Waorani jako całość uległa
zmianie czy też nie. Czym jest dzisiejsza kultura tego ludu') Czy należy jeszcze do typu kultury
pierwotnej czy jest jui. jak~\ś odmianą kultury nowożytnej w rodząju grupy etnicznej? Pytania to
ważkie i hardzo na c/asie. gdyż od udzielonych odpowiedzi zależeć może polityczna sytuacja
tejże społeczności. Inna jest przecież polityka państwa w stosunku do grup o uksztahowanej
świadomości etnicznej. a inna wobec ludów nie zdających sobic sprawy ze swej odrębności
i pozostających w zupelnie innym horyzoncic poznawczym. Laura Rival ogranicza się jednak
�180
do zaprezentowania .,suchych faktów" zebranych pozytywistyczną metodą sytuuj,jC,j siy w ramach paradygmatu reali::mll etnograf/cnego. jakby to określił James Clif1()rd. Nie została skonstruowana żadna teoria kultury pierwotnej orzekąjąca czym ona jest i jakic są jej wyznaczniki.
A nie wiedząc. co konstytuuje taką kultury. tracimy możność precyzyjnego ouekania lilktu zaistnienia jej zmiany. Oczywiście pewne wnioski można wyciągnąć z tekstu. lecz wyłącznie dziyki
znąjomości prac innych autorów, np. P. Boyera. Ch. Ilallpike'a czy S. Schwartzmana. DopierD
w tej perspektywie zaryzykować można hipotezy. żc tożsamość kulturowa Waorani zasadzała siy
przede wszystkim na codziennie realizowanych wzorach zachOWaJ] i to one stanowiły o ich istocie (zachowania tyczące wojny, pokrewieństwa oraz rozdzielania i konsumowania pożywienia).
Być Waorani znaczyło zachowywać się jak Waorani. Co siy zatem stanie. je/eli zmianie ulegną
sposoby postępowania'! Czy oznaczać to będzie przekształcenie całej kultury'! Oto pytania,
na które Hijos dei Sol nie dają odpowiedzi. Możemy tylko podejrzewać. że wraz z zanikiem
wzorców zachowań znacznie wzrosną szanse na odejście w ciel] kulturowej odrybności Waorani.
Podsumowując. sądzę. że książka Laury Rival jest pozycją obowiązkową dla wszystkich zainteresowanych problemami zmiany kultury pierwotnej. Także ci. którzy w swoich badaniach zajmują
się wpływem i funkcjonowaniem szkoły w społeczeństwach nienowożytnych winni siy z nią
zapoznać. Uważam. że jest to pozycja nader wartościowa. szczególnie jeśli chodzi o rozdział
piąty i szósty. i wyznacza pewien moment przełomowy w pracach usilującymi odpowiedzieć na
pytanie. co się dzieje w momencie spotkania kultury pierwotnej z nowożytną oraz o to. jakie są
szanse przetrwania takich kultur w dzisiejszym świecie.
Tar::ycjlls::/3l1liński
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a907e3c669a8b1eef33394d716e1467.pdf
27e888111d5f6bfcaebb6ee0d8b1154c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5042
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4677
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 2000 t.84
Description
An account of the resource
LUD 2000 t.84, s.181-202
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I ,ud, t. 84, 2000
IV. KRONIKA
KONITRI:N('J!\
"I'IUFSZLOŚ(
r:TNOLOGII
POLSKILI
W JEJ TERAŹNIEJSZOŚCI.
POSTACIE.
ID/T. I'ROBLI·:MATYKA.
OŚRODKI".
TORUŃ. 22-23 WRZEŚNIA
2000
Konkn:neja
z\li,vana
by/a z 76. Waln)'m Zgromadzcniem
Dclcgatów
Polskiego
stwa Ludo/ml\\e/l:go.
/.organizllll·ana
została pr/.cz Muzcum Etnograliczne
w Toruniu
/namienmskicj-I'rl'ilkrollej
przy ud/iale Zarządu G/ównego
i Oddziału Toruńskiego
mitetu
Nauk L1nologiczn~ch
wsparciu
linanso\\ym
P;\N.
Komitctu
TO\varz)'st\\a
Pr/yjaciół
l3<idaJl Nauko\v)'ch
Muzcum
i Marszałka
f-:tnogralicznego
Województwa
Towarzyim. Marii
PTI.. Kooraz przy
Kujawsko-
Pomorskiego.
Celem konkrencji
b~ lo przedstawienie
przeszlości
etnologii polskiej i szerzej nauk
ćlnologicz.n)'ch
oraz jej znaczenia
dla \\spólczo::snego
rozwoju tej dyscypliny.
Tak zaprogramo\Ian)' charakter konlCrencji
skierowal jednocześnie
uwagt; na sposób badania dziejów zaintereSOWal\ i prac dnologic/n~
ch. podcjmO\vancgo
w ramach historii etnologii. CZt;sto już dziś pretenduj'lcej do miana odd/ielnej
subdyscypliny.
Otwarcia
konlCrencji
dokonal
Roman Tubaja. dyreklor
Muzcum
Ltnograticznego.
Referat
"O potrzebie studiowania
i naucz.ania historii etnologii" \vyglosil Zbigniew Jasiewicz. Omówilon
roZ\lój historii etnologii i antropologii
i wskazal na cechy tej dziedziny zainteresowań.
Jednocześnie przedsta\\ i/ miejscc i znacz.enie nauczania
historii ctnologii
w uni\vcrsyteckich
studiach
<:tnologicmych.
masowych dzisiaj. bo obejmuj;lcyeh
około 2000 studentów w siedmiu ośrodkach,
i 1\ zwi'lzku I. tym nabicraj,\cych
charakteru
ogólnocdukaeyjnego.
W kolejnym
referacie Witold
!\rmon lająl si.; .. Poc/.ątkami
dnologii
uniwersyteckiej
w Polsce". Zaprezentował
w nim m.in.
int<:resuj'lce
odkrycie .. jakim jest
opuhlii-;o\\ane
oś\\iadczenie
Stanislawa
Ciszewskiego
z roku
IYI2 .. Dłacz.ego lIst,lpilelll ..... o pO\lodach rezygnacji prz<:L niego I kicrowania
Katedrą Etnologii
Uni\\ersytelu
J<lna K<lzimi..:rza \Ie LwO\v·i..:. Zygmunt Klodnieki
Inówil o .. Roli Polskiego Towar1)st\\a
Ludozmll\czcgo
II' etnologii
polski..:j". podkr..:ślając
znaczcnie
śeislego związku
PTL
z etnologicznymi
instytucjami
nauko\\ yllli a także jego osiągnit;cia
w upowszcchnianiu
wiedzy
etnologicznej.
Przedpoludnio\\c
obrady \1 dniu 23 \lTz<:śnia koncentrowaly
sit; na rozwoju poszczególnych
kicrunków zaintel'eso\\ al'I etnologicznych
oraz działalności
wybranych
ludoznawców
i etnologów.
Dorota Simonitks
i Ter<:sa Smolir\ska przedstawi/y
re!Crat .. Przeszłość
i teraźniejszość
folklorys:yki polskiej". Trzy i-;t1lejne re!Craty dotyczyły clnochoreologii:
Grażyna Dąbrowska
omówiła. w
hisloryeznej
persp..:kty\\ie,
..l.naczenie
etnochoreologii
dla zachowania
tradycji wc współczesnej
kulturzc". Dariusz KlIbinll\\ski
l'apraenlO\\al
.. Stan i potrzchy dokulllentacji
folkloru tanecznego
pogranicza
Polski
pl',lnocno-\vsclwdniej".
a Urszula
Loba- Wilgoeka
.. Instytut
Choreologii
\\ Pomanill - cek. dz.i,lIalność. osi1Igni.;cia".
Instytut ten jesl zlli;lzany ściśle z osobą Roderyka
I.ang<:go. jego I'ulltlalora i kicHlII ni"a. Andrzej Sta\\arz zająl sit; ..Tradycjami
badań i perspektywami etnologii
miasta \\ Pols..:e". Rderat
Bronisławy
Kopczyńskiej-Jaworskiej
(odczytany,
autorka nic nlOgła uClestniCl}ć
II obradach)
dot) czyi .. Pracy etnogral~l IV oczach Kazimicry
ZawiSll)\\ icz-Adamskiej".
Paulina Suchecka omówiła ..Korespondencjt;
Adama Fischera w Archillum
Polskiego T()\\arzysl\\a
Ludoznawczego".
wskazując
z jednej strony na ważne źródło
do historii etnologii. jakim są list). a z drugiej na An.:hi\\um
PTL jako micjscc przechowywania
ccnnych materiałów
historycznych.
Witold Przewoźny
omówi/
malo znanc postacie:
,.f-klcnę
i Wi<:slawt; CichowiCI i ich Towarzysllvo
L.udoznawcze
\V Poznaniu",
przypomnianc
w 90. roeznict; powstania
i spadkohiercy
TOlvarlysl\la.
Przedmiotem
re!Cratu Ircny Bukowskicj-FlorcJlskit<i
stali się ..Twórcy
myśli etnograficznej
na (iórnym Śląsku - cieszYJlski ośrodek etnologiczny'·.
PopoludniO\ve
obrady dotyczyły
problematyki
muzealnictwa
pozaeuropejskiej
\\ d/.ialalnośei
.lana Manugiewieza.
kierownika
ficznego
w Lodzi"
mÓ\1 ila Anna SI~'czyńska.
Artur Trapsz)'e
etnograficznego.
O .. Etnogratii
Miejskiego
Muzeum Etnogra-
w re!Craeic
.. nadania
nad rybołów-
�182
stwem i zaj.;ciami wodnymi
w Muzeum
Etnograficznym
\\' Wilnie i Muzcum J-:tnogralicznym
w Toruniu'"
porównalobie
te instytucie
z\\iązane
/. dzialalności'l
Marii I.namierowskicjPrOfłcro\l·cj. Ważnym zagadnkniem
..Szko/y i kierunki w etnologii a muzealnictwo
e!llograliczne
w Polsce'" zajęli si.; .Ian Swięch i Roman Tubaja. Głównie \\' tcj części ohrad przcznaczono
czas
na dyskus.i9. w której zabrali glos: D. Kubinowski.
T. KarlI icka. A. Blachowski.
R. Tubaja.
Z . .Iasiewicz. M. Parnowska.
A. Spiss . .I. Swięch i A. StyczYllska.
Konfen.:ncja torUTlska zaj.;ła. co stwierdl.Ono w podsumowaniu.
sZClcgólne miejsce wśród innych spotkań naukowych
polskich etnologów.
Jako picrl\'sza pohlczyla zaintcrcsowania
wybranymi. wa7.nymi wydarzcniami
i postaciami
z przcsz/ości
etnologii z prób,! zastanowienia
się nad
cechami i znaczeniem
historii ctnologii. Zwróciła Imagę na konicczność
odszukania.
tworzenia
i utrwalania
źródd
historycznych
a takżc na wartość dyskusji
nad zalożcniami
tego kierunku
studiów. Wskazała na funkcję historii dyscypliny.
przede \\Slystkim
poznawczą.
alc obok tego
również spolcczną. w tym integracyjną
wobec środowiska
etnologie/.ncgo.
Konferencji
towarzyszyła
niC/micrnie
intcresuj'lca
wystawa
"Maria
I.namierowskaPrOIkrowa.
TwórClyni
Muzeum
t-:tnograJicznego
w Toruniu.
EtnograL
muzeolog.
człowiek".
przygotowana
według scenariusza
hl'y ArszyTlskicj i Jlarmy
~u/.alcwskicj
z opraw'l plastyczną
Ewy Kamińskicj.
Wystall'a
ta potwierdziła
znaczenie
ckspozycji
o charaktcrze
biograJicznym
jako ważnej formy gromadzenia
i porządkowania
źródel i popularyzacji
historii ctnologii. Cieszy
wielość tego rodzaju inicjatyw w Polsce. W maju 2000 roku I.Ostala ot\larta w Galerii Muzeum
Uniwersytetu
Warszawskiego
wysla\\a
"Siadami
ekspedycji
.lana Czckano\\'skiego
do Afryki
Środkowej.
1907-1909". której kuratorem hyl Jan 1. Milewski. W zwj,vku z wystawą przygotowano wartościowy
katalog zawierający
m. in. życiorys uczoncgo pilira jcgo córki Anny Czekanowskiej i dokumenlacj'r
f()(ograliczną.
W Krakowic w czerwcu Icgo roku udostępniono
\\ Muzcum Narodowym
interesując"
wystaw'r
.. Malinowski.
Witkacy.
Fotografia:
Mi'rdzy nauką
a sztuk,,". stworzoną
pod kierunkiem
I.bignicwa
BcncdyktowiC/.a.
I.ostała ona hardzo dobrzc
przyj.,:ta przez czlonków
Europejskicgo
Stowarzyszenia
,\nlropolog()\\
Spolccznych
(FASA).
którzy w lipcu 2000 roku przyhyli lam na S\\oj'l konlCn:ncj.;.
Uczestników
konkrencji
\1' Toruniu
uj.,:ła znakomitajej
organi/.acja.
Dzi.,:ki wiclkicmu wysiłkowi pracowników
Muzeum Etnograficznego.
a przede I\vystkilll
Romana Tubaii i .lana Swi.;cha. konlCrencja
znalazła w Muzeum hardl.O dobrc warunki pracy. Kicrownicy
naukowi konferencji Teresa
Karwieka
i Zbigniew
si9 podstaw"
puhlikacji
poświc;concj
Jasiewicz
historii
podejmą
elnologii
starania.
ahy matcriały
konł'crencyjne
stal)
polskiej.
7.higl1ielV JasielVic::
KONFERENCJA
Jak można
plinarnej
spotkania
rozumieć
konferencji
były:
.. WIEI.OKlJI.TlJROWOSĆ:
MII;DI.Y
POI. A'. ł 8-19 I.ISI OPADA
wiclokulturowość')
zorganizowanej
Instytut
Etnologii
\1
Na to pytanic
Poznaniu
i Antropologii
TLORli\
A PRAKTYKi\".
191)1)
odpO\licdzicli
18 i 19 listopada
KulturO\\ ej lJAM.
ściowych PAN oraz Komitet Nauk Ltllologiel.l1ych
PAN.
Trudno nic oprzcć się l\rażeniu.
iż zorganilOwanie
takiej
temporis końca epoki IV kręgu kultury zaehodnioeuropcjskiej.
uczcstnicy
intcrdyscy-
1999 roku. Gospodarzami
lak/ad
Badań
Narodowo-
konł'crcncji staml\\ i swoiste signum
CickallY jest styl IV jakim humani-
styka. a zwłaszcza
antropologia
kulturowa
i dyscypliny
jej pOkrC\\llc. wkraczaj"
w nowy wiek.
Ten styl to między innymi usiłowanie
pogodzenia
potr/.ehy podkrcślcnia
wlasncj tożsamości
kulturowej
zaró\mo
i'.hioro\\'ej. jak i indywidualnej
z nasilaj'leym
się procesem
homogenizacji
kultur. W tej wlaśnie perspektywie
omawiano
zagadnienie
\lidokulturO\\Ości.
Trcść ponad th\udzieslOgodzinnych
obrad. podzielonych
pomięd/.y rcteraty i dyskusje. dotyczyła
w głównej
mierze
różnorakich
możl iwości
i:Herprctacj
i tego
zagadnicnia.
kdnocześnie
�] 83
uwypukliła
konieCJ:noś(
ci,(gkj konfrontacji
tcordyCLnych.
mclodolog.icznych
i praktycznych
dokonaJl dyscyplin hurnanistyCJ:ny ch 7ajmujących
si.; kultur,! i spokczeństwem.
Temat spotkania
Igromad/il
pr7edstawicicli
ośrodków
naukowych
funkcjonujących
w rozmaitych regionalnych
i lokalnydl
kontekstach
kullllrOlI'ych
naszego kraju (Białystok.
Cieszyn,
(jdarlsk. Krakll\\·. Opole. Warszawa.
Wrocław. Zielona Góra) i zagranicy
(Alice Springs - Australia). Olxcnoś(
uC7.estnik[lw Zll i'17anych I. tymi właśnie ohszarami
kraju i świata w wymowny
sposóh podkreśliła scns podj.;tych rozwaŻ<lIl.
W ramach krótkiq:o
sprawozdania
nic sposóh szczcgólowo
omówić wszystkie
zaprezentowane opinie. Slui'.)" II i.;c ono jedynie zasygnalizowaniu
niektórych
tendencji
interpretacyjnych,
dOlllinuj'lcych II' referatach i Ilysl;lpieniach.
Zwracano uIlag.; na kwesti.; definicji terminu .. 11 ielokulturowośC.
wiclokrotnie
podejmowaną II czasie caki konkrcncji
«j. Bahiński. W. Burs/.la. Z. .Iasiewicz. M. Kairski. 1\. Sadowski.
1\. Sakson. /\. I'oscrn-I.ielillski).
I.arysowaly
si.; trzy tendencje 1\ interpretacji
kgo poj C;cia. Można hy je określić jako:
I .. .Przcstr/ell
Iliclokulturow,\··.
ezyli s<\sied/tl\O ludzi zróżnicowanych
kulturowo
na określonym terytorium:
2 ... Stan nalllralny ", spontaniczny.
który polegałby
na istnieniu różnych zachowań
kulturow")'ch i braku potrzehy
ich wartościowania
(i opisu) przez spo!cczność,
która posiada takowe
zachowan ia:
3 .. .slan wtórny"
.... nowoc/.esny"
wynikający
z uświadomienia
sohie różnicy pomiędzy
kulturami i I potrzeby ich opisania IV kategoriach
..odn;hności
kullurowcj"
(na przykład system kast)
i ..relacji". NiniejSla tendencja Idajc si.; ohejmować
mi.;dzy innymi zjawiska renesansu etniczności. odrad/.ania nacjonalillTIllW oral pr/ejawów
dyskryminacji.
Wieloaspektowość
tcrminu.
lawsIc
w pewnym
sensie umowna.
wskazuje
jednocześnie
na skal.; jego l.nauCl1 i ich lastosowaI\.
Ohecny
w j.,;zyku naukowym
i polityki.
zasługuje
na uznanie go la uyn/lik
kvtaltuj'lcy
codzienne
iycie . .kgo znaczenie
..całości" i .. upor/ildkollania"
... odr.,:hności" i .Jróżnicollania".
zawiera
się w katcgoriaeh
W analizach
Ijaw iska w'ielokultunlllości
posługiwano
si.,: synonimami:
.. multikulturalizm·"
..pluralizm kullurtl\\Y" ... rM.nica kulturowa".
Ich ui:ycie odsyła do praktyki jaki\ okazują się strategie wspólislnienia
g.rup o rO/.Illaite:j ident) Iikacji i autoidenlytikacji.
rozwijających
się w czasie
i przestr/eni.
I.aliclllno
do nich narody oraz grupy mniejszościowe:
uznane za takowe za sprawą
rolmaitych
kryterill\\.
na przykład religijnych
lub etnicl.l1ych. Omówiono
też przykłady
sytuacji
wiclokultutll\\ości
II
krajach
":uropy I.achodniej
(.I. Zamojski).
Środkowej
(T. Kamusella)
i Wschodniej
(I. Kah/il'lska).
Wyodr.;hniai'lcym
si.; glosem w dyskusji okazaly się próby zdclinilmania
wielokultunl\\()ści
z perspektyw'y
kultur pozaeuropejskich:
USA (.I. .JastrzęhskaSzklarska.
B. S/klarski):
Fklladoru
(W. Żukowski):
/\Igerii (/\. Barska):
(/\. I'osern-Zieliński).
Wenezueli
Kamerunu
(R. Vorbrich);
.Jakucji
ski): Indii (p. K lafk<l\\ ski): Kaukazu
(1\. Furier).
jll\\.
gdzie
wielokulturowość
laka sytuacja
sprawia.
stanowi
jedną
iż wci'li' poszukuje
I
Warto
zaznaczyć.
ich charakterystycznych
si.,: ddinicji
(M. Kairski);
Australii
(E. NO\vicka. P. Trzciń-
iż Polska
nic należy
do kra-
cech.
Być może
właśnie
tego zjaw iska.
Nieuchronną
konsekwcncj'l
interpretacji
wspomnianych
przykładów
okazało się pytanie o etnocentryzm
i relaty II i/.m. Ohie postawy badawcze
pojmuje si.; w kategorii dylematu współczesnej humanistyki.
IwiaSICIa antropologii
kulturol\l:j.
Sprecyzowano
go nast.,;pująco: czy możliwe
jest "w')'dobycie
czywiścic moie
si.;" hadacza
hyć pomocna
I etnocentryzmu
oraz czy postawa relatywizmu
w interpretacji
modelu wielokulturowości.
kultLIrowego
rzc-
Z tą ostatnią kwesti'l wiąże si.,; wyodr.;bnienie
owego zjawiska na kilku poziomach
organizacji spoleu.no-kulturowej:
rod/.innym.
lokalnym. etnic/no-narodowym
i etniczno-kontynentalnym.
Skupiono si.,; równic/. najego politYClnym aspekcie (I. Bukowska-Floreliska).
W t) m miejscu pojawily
nych (asymilacja
mnil::islllści
nych. Posiada
to lwiwek
I.
si.,: propo/ycje
analizy pluralistycl.l1ych
IV oparciu o narzucanie
ideału paI\stwa
rO/maicie
nych) ro/wijaj'lcych
si.; w jednym
potencjalnej
r{)\l'I1ości wielu kultur.
rozumianym
statusem
licznych
modeli państwa: wertykalnarodowego)
i horyzontalkultur
(narodowych,
etnicz-
pallstwie.
Wiclokulturolv'OŚć
jest postrzegana
jako postulat
co cz.,;śeiowo realizuje si.,; w procesie hudowania
lak zwanej
�184
..tożsamości
lIspólistnienie
konstytucyjnej".
tychi.C kultur.
pozostającej
w opozycji
do ctniC/nej . .lej okrcślenie
Przy jcdnoczcsncj
pict.;gnacji
wlasn) ch tradycyjnych
umożliwia
w/orców
zachowań.
mogą one wspóllworzyć
określoną zbiorowość
w obn;bie jednego państwa. bez obaw
o utratę swej indywidualnej
- etnicznej potrzeby identylikowunia
sio;:. Wspomniana
..toi.samość
konstytucyjna"
wychodzi jednoczcśnic
poza ramy jednostkowej
(osobislej)
to/samości
kulturowej. Kategorię
•.naród" moi.na by więc uznać za przcjaw
myślenia
holistyczncgo.
którc nic
sprawdza się w badaniu wspólczesnych
zjawisk kulturowych
(/'. Sokolcwicz).
Przedmiotem
gorąccj dyskusji
okazala si.; wzrastaj'lca
polr/.eba identyfikacji
na poziomie
wspólnot
lokalnych.
poniekąd zagrożona
przez globalizację.
ro/.umian,! lu jako proces ujednolicania wzorców kulturowych
wynikłych
z ekspansji środkl)\\ medialnych.
Zmniejszenie
dystansu
pomiędzy poszczególnymi
krajami i kontynentami
w procesie komunik(l\\ ania przyczynia się do
tworzenia nowych wzorców kultur()\\ ych. a tym samym toi.samości
wykraczającej
poza identyfikację etniczną (narodową).
Wiclokulturo\\()ŚĆ
danej zbiorO\\ości.
wiąże się ściśle z zagadnieniem
ldolność
do rÓ/.nicO\\ania
zapewnia
funkcji różnicy
proces
II konstyluowaniu
budowania
to/sanwści
się kultury
indywidual-
nej. W konsekl\encji
pytanie o jnnego"
w kulturze stammi pr/.ede wszystkim pytanie o własną
to/.samość. Istnienie różnicy kulturowej odbierane jest I.arazem jako zagroi.enie i Iilscyn'H;ja. laś jcj
zanik "zaprasza do przemocy".
Takie podejście prowokuje do pytania o proces porozumienia
między kulturami. Niehagateiną
rolę odgrywa w nim skra edukacji i politycznych
priorytetów stosowanych przez władze w stosunku do mni\:jszości elnicznych. narodowych.
religijnych.
Stera asymilacji _. integracji w pal1stwie wiclokullurowym
(wielonarodowym.
wieloetnicznym)
mieści się pomiędzy dwoma przeciwstawnymi
biegunami:
ogólną fllrlllUłą polityki danego kraju
oraz skłonnościami
danych grup do podkreślania
nic tylko własnej loi.samośei. ak lakże ich mniejszościowego
statusu jako swoistej krzywdy.
w zrozumieniu
mechanizmów
ujawniaj'lcych
nej mniejszości.
Chodzi tu gll)\\'nie o proccs
W tym kontekście
nlllina mówić o roli pedagogiki
się w intaakcji
dominującej
wicksmśei
i dominowadyskryminacji
oral ..slygmaty;.acji".
traklO\lanej jako
częściowo nicuświadomiony
I.espól przekonali poszczególn~
..upośledzonej'"
pozycji spolee/.no-kulturolVej
(l':. Czykll·in.
ch c/.lonkl\\\
D. Misicjuk.
dalll'j grupy o ich gorszej .
T. SIludiarek).
Wielokul-
turowość rozpatrywana
z perspektywy
dyskryminacji
zosIala I\yka/ana
na kilku przykładach.
Ich
wspólną cech~1 okazala sio;:dyskryminacja
na tic jczyk()\\ ym (Bialoruś. Kamcrun l. etnicznym orat
religijnym - definiowanym
z perspektywy
llllldamentalizmu
kultun\\\ego
i religijnego.
Warto zaznaczyć.
iż plaszczyzną.
która slloiśeie
przeplatala
sio;: IV ro/.wa/aniaeh
nieklóryeh
uczestniczących
w spotkaniu.
okazala się estelyka. W czasie ohrad nawi,vano
do niej w kontekście tiloLotii M. Rericha (M. Cidok-Klatkow·ska.
P. KaltkolVski) . .lak sio;: póżniej okazało es!Ctyczny wymiar problemu pownicil na koniec or·rad. jednakie
z z.upelnie innym przesianiem.
Na koniec warto zwrócić uwagę na bogactwo skojarzcń obecne w komentarlaeh
uczestników.
Dotarto w nim do bieguna przeciw ległego humanistyce.
mianow icic ... do nauk ścisłych. a konkrelnie
ziono
do matematyki.
Za spr<Jwą melafory
w niej sojusznika.
nać do pięknego
zjawiska
stosownej
dla pos!modernistycznej
Tak więc nic nic stalo na prles/.kodlil'.
jakim jest araheskowy
świat .. fraktali"
stylistyki.
ah) wielokullUrl1\\"\lść
()(Inalcpr/.yróII-
(M. (iolka) .
.·/gnie.\::ka ( hwieduk
WYSTA W A .. MARIA ZNAMIEROWSKi\-I'RCJFFEROW
ETNOCiRAF.
MUI.EOl'c)(;.
C/ł.OWII:K··
A (11\91\-1990).
Wystawa zostala zorganizowana
przez Muzeum Ltnografiezne
w' Toruniu II' hołdzie lwórczyni tego Muzeum
i pienIszemu.
wieloletnieJllu
dyn:klorll\\i.
Maria /.namierowska-PriiITen\\\a
była
pracownikiem
naukowym
uniwcrsytetóII
- najpief\\'
Stetillla natorego
Kopernika
IV Toruniu (1945-1964.
od 195X roku jako
niepdnym
wymiarze god/.in tabe 1964-19X7).
1(39). potem Mikolaja
Etnografii.
a
\1
IV Wilnie (1927kierownik Katedry
�185
Okazj.,: Illl'ganimllania
Ilystall:- stllor/.yly
trzy okoliczności:
przypadajqca
w 199X roku 100.
rocznica
urod/in
pro!". dr Marii l.namicnl\l·skicj-l'rUr!<:n1\\cj.
40-lecie
istnicnia
utworzonego
przcl ni" samod/idncgo
MU/.eum Llrlograliczncgo
i skansenu II Toruniu (1959-1999)
oraz uroCl.ys\C nad,lIlie tcnlll fVIU/eUlll. na Ilniosek Romana Tubaji. Dyrektora
Muzeum Elnograficznego
1\ Tl)runiu.
ki imicnia. lIroc/.ystośc.
\lral z otwarciem
\\·:-stally.
odbyła się 15 grudnia 2000
roku.
Wyst<l\la l'kspon()\lana
pocz,\tkowo
do .10 marca ::WOO roku. /Osiała wznowiona
22 września
tcgoi roku II III i'l/ku Z odbYlI ając:- m si.; II tyn. ezasic \I' Toruniu 76. Walnym 7jazdcm
Dekgatlm Polskicgo
r()\lar/yslll,l
I.udoznawczcgo
i konfercncją
nauko\lą
pl. ..Przeszłość
elnologii
polskicj 1\ jcj tcraillie.is/ości.
I'oslaeie. idce. problematyka.
ośnldki".
iClrudn<) zaulI ai:- c. ie' ":- sta\la pOŚII i.,:eona
I. I.namicr()\l skicj-PrU ITerowcj bczpośrcdn io
kon:spolllhmala
I. tematyki!
konfercncji.
ponicllai
.icj iycic. niczwykle aktY\lne i długie. wypełnione d/iahliności.\
llauk()\l<\. dydaktyczną
popularyzatorską
zbicraczą
i organizacyjną.
kontaktami z II icloma ośrodkami
unillcrsytcckimi
i mU/.calnymi. a taki.c i.y\\'y udział w licznych ogólnopolskich
stollar/ys/cniach.
a pr/.cdc wS/.ystkim
II gremiach
doradczych.
związane
było
I. i: eicm pl'alI il' Ir/ech
pokoleli etnogra!i)\\
w Polsce. I.c \l'zgl.,:du na to. że M. PrUllCrowa
\lspl)lt\lorzyła
silny ośrodck Clnograliczny
po I \\ojnic światol\cj
w Wilnie::. pracując u boku pro!".
Cezarii !laudouin dc (\lurten,l:
-1:hrcnkrcull.Ollcj
i. nicco późnicj, prof. Kazimierza
Moszyńskicgo. a po II \\ojnie Ś\lial()\lcj
ośrodck tOrLuiski (poczqlkll\\o
przy prof. Bożcnie Stelmachowskicj. potcm samod/iclnic.
a nast.;pnie z pro!'. .Iadll igą Klimasze\lską).
a także ze względu na .Jej
znaczącc uczcs[nicl\lo
II ksztalt()\laniu
si.,: i lllf1kcjonowaniu
ogólnopolskiego
środowiska
etnograliczncgo
i dorohck
naukulI :. zajmujc
ona tm ale miejsce
II historii
polskiej
clnograti
i.
WystalI a urz"dfOna fOstała 1\ prz:- Illu/.calnym skanscnie w dużym spichrzu przystosowanym
du ccllm ckspoz:-c:-jn\ch.
na dlq'lch poziumach.
Na partcrzc. autorki wystawy (Ewa ;\rszyńska
illanna
Muz.alellska)
przL'dst'lI\ ily i.ycic zawodol\c
proC M. l'riir!i;:nm·ej.
pi.,:tro 1.aś przeznaczyly na pami'ltki jej iycia pr: lIatncgo - osobistego.
rodzinnego.
towarzy,:kicgo
itp .. w tym tC7.
na drobialgi Il1ll\\i,\cc picj światopogic,l!zic.
autorytetach,
przyjaźniach,
upodobaniach.
Matnial
1\:- slal\ icnnicz.) pochodzi l zc l.hiorÓw własnych archi\\um Muzcum Etnogral1czncgo \\ Toruniu I\zbogacoll\ch
o ognHllną spuścizn.,: piśmicnnicz,j
i ł()lograticzną,
darowaną przez
M. Pri.ilfcr()\1<\ MU/CUlll II ICSI'llllCllCic. II raz z. ksi.,:gozbiorcm.
mcblami. obrazami. przedmiotami
codzicnncgo
uiytku.
bib,~lolami
i in. lJzupdnicnic
\\ystally
stanoll
iły - w jej cz.,:ści parterowej
.-
zabytkD\\c przcdmiot:clnogralicznc
zc zbion-'I\ Muzl:um. od pierwszych
pO/.yskanych
w !946
roku. po ostatnic. lakupionc
prz.l'/ ni'l w kOlicu hll XO .. gdy b.;dącajuż
od dawna na emeryturze,
S.;d/.i\\<l pani l'roksor
I radości.!
i cncrgią brala udzial \\ badaniach terenowych,
organizowanych
przcz.jcj IHISt';PU·l\\.
Na partcrzc klimat l\ystallY tl\orzyly zadzilliaj'lco
licznie zachollane
różnorodne
dokumenty
l takic jak np. kom pkt Śll iadeCII\ gimn,vjalnych
i dokumcntacja
studióI\
oraz picrwszyeh
łat
pl'aC: Marii Inamicnl\lskicj.
list:- Maryn:Falskicj
i Janusza
Korczaka.
Cezarii
Baudouin
dc Courtcnay-J-:hrcnkrcutfOl\
cj i Kazimier/a
Mos/: ńskicgo.
legitymacje.
pisma urz.,:dowc, nickicd:- o kuriozalncj
trcści. pr/.cpuslki.
notatki I. podróiy
zagranicznych.
wycinki z gazet itp.).
a taUc liltogralic m'lk. śl'cdnil' i bardl.O POI\ i.;ksl.Onc. które przy\\oly\\aly
CLas miniony _. na1..1\ iska.
micj'ca.
postacic i Idarzcnia
znacz.qce \\ d/.icjach polskicj etnogral1i,
no i oczywiście
dynamiczB'( d/i,i1ainość I'vlarii /namicn)\lskicj-l'riHlcrowej
jako mU/.cologa. Osobno zaznaczono
na
1\
)'stallic
ponad
50-klnic
hardzo
znalI czym i .jcgo agcndach.
Nicią przcI\odnią
p,lrtl'rol\Cj
M. I'riilfcnl\\cj.
I)/i.;ki
i osi,u;ni,;l:.
S\\cgo rml/aiu
mcnt:- ckspo/:
- publikacjc
po śmicrci
1\
nc .Jej C/lonkost\Hl
cz.;ści II ystaw)'
Il'nlU moina
podsumO\\illlic
akt:-
hyl) cytaly
by lo dudatkO\\o
i.ycia I.a\lodol\ego
poznać
prof
\\ Polskim
z własnych.
Towarzystwie
slUibowych
Ludo-
życiorysów
jcj hierarchię
ważności
poczynań
M. PriHTerowcj
stanowily
trzy !rag-
cj i:
naukolIc
i popularnonaukowc
(ponad
90 pozycji.
wśród
nich wydana
już
autorki ksi'lika \\spomnicni()\la.
etnograficzno-socjologiczna
Wilno. miaslo sercu
Jlujhli:s::.e. napisana II 19-1-1roku. tui. przcd ostatccznym opuszczcniem
lego miasta ):
�186
- medale i odznaczenia
państwowe,
które zapoezątko\\al
Ilot)
Krzyi, lasługi,
przyznany już
przed wojną a zakończyl
Krzyż Komandorski
Orderu Odrodzenia
Polski i inne, wśród których trzeba wymienić
mcdal Komisji Edukacji Narodo\\'_ci, odznak',: ,Jasluion)'
dla kultury
narodowej",
medal i dokument
przyznania
przez redakcj.; miesi';ClniKa "Banly"
nagrody illl,
Oskara Kolberga, medal pamiątkowy
Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika ,Ja zasługi dla rozwoju Uczelni",
"Złote astrolabium"
od Towarz)'slwa
MilośniK('l\\ Torunia, medale od Instylulu Balt)'ekiego
i wiclc innych:
- stosy
telegramów
i listów
gratulae)jnyeh
przyslan)eh
na ob)(hla
jubileusze
(50-lecia
pracy
i 90-kcia
urodzin) z bardzo licznych ins!)tLJcji i tmvarz)s!I\.
a takie dużych. średnich i maleńkich muzeóII ze Ilszyslkieh
/akąlków
Polski.
Na piętrze atmosJen; zdominOll'aly
portrdy - !(l\ograliCl,IH: i malarskie.
pr/edstawiającc
Marię Znamierowską
najpierw jako oryginalną
dzie\\czyn',:,
pnlc'm iilSe)nującą
kobiet.;, ponadto
meble z mieszkania
profesorostwa
PrUffi:rów, plozylviezione do TOrtlIlia z Wilna oraz pamiątki
po rodzicach
i dziadkach,
Wśród portretów
szczególne
miejsce zajmo\\aly
powstalc w lakopaneill, dokąd M. PrUtTcrow3 wyje/d/ala
Il'iclokrolnie
z powodu z.agro/cnia ehorob~l pluc. i gdzie
nawiązała
łiczne prl.yjaźnie
i l.najomośei,
podtrzymywane
niemal do końca /)'eia (m.in. I. Mari,!
Kasprowiczową
Juliuszem lborolVskim,
Henrykiem
Worcelkm).
ajllai,nicjszy
I. nich to portret
znany jako .. Matka Boska Diabelska",
nama/OIvan)' pr/cz SI. I. Wilkiell'iCla
na lamÓI\ ienie: dll'a
inne autorstwa
Winifred
CoopeL
Angielki
osiml!ej II 1~lkopanem.
Pi.;kn) jcst taKie portreI
na łącc z dmuchawcami,
p.;dzla Wandy Krasnod.;bskiej-ReichenJl\ej.
Układ górnej \\ystaw),
podobnie jak na dole, był chronologiCln).
/II ied/aj~\c) mogli śledzić
bieg iycia POClLI\ISZY od i'otogralii
pradziadka
gdzieś z dalekiego
Podola, poprzez pamiąlki
po poboinych
babkach, zaeho\l-ane
zabawki z dzieeilisl\la,
rod/innc
al hum)', II zruszające
list).
zdjęcia z szumne.j młodości w Libawie. Kijowie. Berdia(lsku nad Mor/cm Azowskim,
Warszawie.
z apogeum w Wilnie. wreszcie poprz,ez pamiątkowe drobiazgi I.e. ws/)stkieh
okres()\\ iycia itd.
Wśród licznych przyjaciól
profi:sorost\l-a
Pr[i/krów
wiele hylo nazwisk manych
ze świata
nauki i sztuki. m,in. byli LO Tadeusz CzeiO\lski.
I kmyk Uzenberg.
Wituld Iltdewic/,
Konrad
Górski. Manli'cd Krid!. Miecl.ysl,m
Li m aml\\ ski. Stanishl\1
Lorentz .. kl/d I\:lcz,u', Józcf Patkowski. Juliusz Rudnicki,
Stanishm
Wróblewski,
Na wystawie znałazly si.; ich i()togralie (niekiedy zabawne. np, z imienin Marii Prurfercl\\ej).
listy, wi/.yt(lIIki i in, IJmieSlclOno
także odpowiednio ich noty biogratiClne.
Szczególne..
niesl)chanie
\\a/ne miejsce II i.yeiu Marii /.namierollsJ.-iej
zajmował mąi., Jan
PrU/fel', \Iybitny biolog. profesor USB i UMK, przyjaciel
i autor) tet.
a \l-ysla\lie /aakcenlllllano to w II iclu miejscach.
Meblom i sprzętom lOll arzys/)Iy
ludowe
tkaniny
/ Wile()sze/.)/.n).
które: I'v1. I'r[iffi:rowa
bar-
dzo lubi la. i któr) mi z upodobaniem
zawieszala ściany \1 sz)slkieh S\I )ch mil'SlKali.
Ta bardm obs/erna
wystaml
licZ<lea pnmie
1200 po/)cji.
choć nic najkor/yslniej
eksponowana (sale spichrza \1- zasadzie "\ przystosowane
do \\ystaw typO\1O elnograliCln)ch).
ur/4d1ona
slosunkowo
skromnymi
środkami. spotka/a się z zaskakuj,jco
i:)W)'!ll. C/.;sto II'r.;C/ entuzjast) CfnYI11odbiorcm i to nie tylko etnografów
i muzcologó\\'.
Oto kilka charakterystycznych
wpisów z ksi~ji:ki z\\ied/ając)ch:
- .. IJ::iękujemv::a lI'ędrÓlI'k\!. w casie" (NN):
- ,./.nakomila lIyslowa ,. (uczestnicy
Forum Konsenl-atorskiego):
- .. Wvslowa rohi ogromne lI'ro::enie .. (7..1,):
.. Ucni
ną i cieplą
pracownicy
1I)'srall'ę..
::apr::vja::nionej
Ksią::nicv
,\fiejskiej
oglądali
l3ard::o eros im)'. ahy lo nie::\I~\'kla ek.lplenia
nie::\ITkle /)i(,'kl/ą, sraron::lIslala
lITS/OlI'!/
.walą.
(sic')
... Dla nas e/nograjóll'
\l}'S/II1t'U 1I'o:::na.. .\'if' ies/ 10/lI'o />r::elo::n" !lik /)()goll' ::VCiOlJ'S, rak
lvielką ifascynującą
osohOlI'OH:.. na sCf'norius::, (I pOIc'm skons/rllo\l'O(', \I TS/II1I'\" kliira lI'ciągo
w a/mas/erę miniom-cll c::aSÓ)1'. lJ::iękllję serdcc::nie ::0 do::none II'::rus::enio, a /ok::e ::0 I!'ied::ę.
kiórą wynos::ę:: lej mądrej WVS/(/\I)' .... (Anna Spiss):
.. WVSIOWęoglądamju::: Ir::eci 1'0:: i wcią:: odkrvwam na niej CII.VI/()\I'ego. To nie Iylko hislorio :::ycia elO\J'ieko ev mll::C'Cr/nika-nOllkoll'ca, Jó IOCr' ktl\l'LIlek hislorii Ir'go ('kochanego J\.raju
�187
/lad 1I'ilil{. JUs/,!. /lad !Ja/n'kielll i I'od 7ólmllli .. J"ujedna:: /el's::ych, 11~vra:5nie
pr::emawiajqcych
\1)'.1'101-1'
II' /li/S::I'I1/.1IID'I/II/ .... (Artur
Trapszy.:):
.... W'piIi/iu/a ek'j'o::nja. c\·{e/I/({. pr::ejr::ysto. lIlądr::e ::o(/ran::owana, obra::/ljqca wie/kość' i pa·
sjr.:d::i(//(/ca kl//III/T. orll:,·I,·:: dlls::v i cia/a. pi,knej kobie(F o wybili/ej osobowości ..... (Hanna W.O.).
Jcśli nawet przytoczonc
opinie S'l zbyt emocjonalnc
i lekko przesadzone,
to jednak świadczą
(l tym. ii. trud podj.;t~
dla prz.ygotowania
wystawy nic byl próżny. Bogactwo treści, atrakcyjność
cksponatów.
s\\oista ..egzolyka"
dokumentów.
dla \\ielu taki.c znajomość
osoby lub jej legendy.
zrobi ly swoje. O i~w ylll i dobl) III odbiol'le l\yst<l\l)' zadecydował
jak sądzę. jeszcze jeden. właścill ie niczalTlier/Ony
remIlat II)'staw)': oto przcd oczyma zwiedzających.
na przykładzie
życia
prof. Marii /namie!,(JIIskiej-f'r·Ulkrowcj.
pojawi! się takie znauny
fragment obrazu życia inteligencji polskiej XX wieku.
Ewa Ars::yńska
7()-UTIE
OR/V
7 paidziernika
UROD/IN
50-LECIE
PROFESORA
PRACY
:WO() roku II siedzibie
RODERYKA
NAlJKOWEJ
Instytutu
skicj I odbyla si.; sesja jubileus/O\\a
zorganizowana
prof. dr. hab. Roder~ ka I.angego.
Patronat naukowy
LANGEGO
W DZIEDZINIE
Choreologii
TAŃCA
w Poznaniu
przy
ulicy
Filipiń-
z okazji 70-leeia urodzin i 50-lecia pracy
nad obchodami
jubileuszu
objął Komitet
Nauk
Elnologie/.l1)'eh
Polskiej
Akadcmii
Nauk
oraz
Wydział
Historyczny
Uniwersytetu
im. Adama Mickiell icza II f'o/.l1aniu. f'ro.ydenl
Miasta Poznania obj<ll patronat honorowy. Organizatorel11 s.:sji h~ la Fundacja Instytut Chor.:oiogii
II' Puznaniu.
S.:sj.; otllorz~ I proC dr hah. /higniell
Jasiewicz -- Przellodniezący
Komitetu Nauk Etnologicznych I'ANpodkrcślajclc
szcz.:gólny
wkład Jubilata. proC dr. hab. R. Langego. w rozwój
choreologij
(nauki o talicu) oraz \\ ugruntowanie
miejsca lej dziedziny
w obn;bie nauk humanistycznych
i podniesil:nil'
jej rangi na poziomie uniwersy1eekim
II' wielu ośrodkach
naukowych
na Śll iecie.
\\' przemllll ieniu prof. dr hab. Tomasz Jasitiski - Dziekan Wydzialu Historycznego
Uniwersytetu im. /\. Mickiewicza
- przedstawił
zebranym
gościom najważniejsze
I~lkty z działalności
naukol\'.:j prof. R. I.angego oraz podkreślił
zasługi Jubilata 1\ ustaleniu metodyki
i metodologii
badań nad tańcenI.
Tematem wysląpienia
dr. Dariusza Kubinowskiego
z Uniwersytetu
Marii Curie-Skłodowskiej
by la działalność
naukowa Profesora Langego. Omówione
zostały szczcgólnie
ważne wydarzenia
II' działalności
Jubilatajako:
tancerza. antropologa
tańca. wybitnego
choreologa
i nauczyciela.
Pruf dr hab. Roderyk lange jest uznan)'m na świecie autorytetem
w dziedzinie
choreologii.
Istotnym f:lktem je,t ujmowanie
przez niego tańca kontekstualnie.
jako zjawiska
społecznokulturowego.
ściśle Z.IIi,vanego
z samym czlowiekiem.
ze spo!.:cznością,
do której przynależy
i l'aloksztaltel11
obraz.u kulwr)'.
W pracach
prolcsora
I.angego
taniec omawiany
jest zawsze
II slerokim
nios<\cy
II'
lego SłOlI a znaczt:niu.
sobit: tresci
niellerbalne.
jako
ruch ujall'Oiający
a jednak
przez
aspekt
wszystkich
kreatywny.
ludzi.
I\'
jako
jakimś
ruch znaczący.
stopniu
identyti-
kowant: i rol.umiane. Tanil't: jcst tllorem sl.tuki. towarzyszącym
człowiekowi
od zarania dziejów.
najbardziej dla niego dosl.;pn)'m.
nic wymagaj<lcym
innych instrumentów
niż ciało. a jednocześni.: pozllah\iącylll
wypowiadać
silt człowickowi
l\' pełni i IV sposób bezpośredni.
Prof R. I.ange rozpoczynal
s\\oje prace badawcz.: nad folklorem tanecznym
pod kierunkiem
prof Marii Znamierollskiej-Priifkrow(;j
przy Dziale Etnograficznym
Muzeum
Okręgowego
II Toruniu. nast.,:pnie II DZ.ialc Tatica przy Muz.:um Etnograficznym
w Toruniu.
Podjęto tam
zakrojone na szerokq skal.,: badania terenowe oraz organizowano
szkolenia
z zakresu m.:todyki
badań. dzięki czt:I11u udalo się wykształcić
grupę etnot:horeologów.
świetnie
przygotowanych
�188
do pracy \V terenie. W 1960 mku opublikował
prac.; /(llli<:(' /ui/mIT 11'/iI'lIcac/i .\heelllll UI/ograjicnego
IV tOrllllill
Metoda pruCI' i klt'estirJIIllrills:::. która miala decydujqcy
wplyw na dalszy
rozwój dnochoreologii.
/.aproponomłlla
tu metoda okazała si.; nieocenion,\
pomoc;\ dla kolejnych
pokOlell badacz)' tallca \\' Polsce i na ealym świecie. W latach 60. prol'. R. Lange prowadzi I wyklad)' 7. etnologii tal'Ka w Kalcdrze l-:lnogralii UniwersytLlu
Mikolaja Kopernika w Toruniu.
Od 1967 roku. po /.amkni.;eiu
D/ialu Taliea \\' Muzcllln I-:tnograliC/.nym
w I'oruniu. prof.
R. Langc pracowal p07.a granicami
kraju. m.in. w' Laban Art ol' 10vcment Studio w' Addlestonc.
W 1971 roku utwor7.yl ośrodck bad,l\\ C/Y - Centre lilr Dance SllIdies IW wyspie Jerscy .. kllirym
kkruje do dziś. Prowadzi I W) kladal) z antropologii
tallca na wiciu uniwersytctaeh.
m.in. ()uccn's
Unive:rsity w Ikllilście.
Uniwersytecie
w Edynburgu.
lJni\ ersily or London (;oldsmiths'
College.
a tak/c przez wiele lat na Uniwersyteeic
Polskim w I ,oml) nic. (Jd 19X I roku. /. pr/em,!
spowodowaną stanem wojennym.
\\yklada na Uniwersytecie
im. /\. MiekiewiC/a
w Poznaniu.
Obok dzialalności
dydaktycznej.
prof. Lange prowadzil badania nad t,lIicem w kulturach m.in.
SIlmian poludniowych.
Indonczji oraz ludów zamieszkuj,\cyeh
MelanC/il,:, Re/ultaty
badali były
publikowane:
w liC/nych pracach. Najwai.nicjsza
z nich - llie .\(//111'<: oj' nunce. /Ostała przetłumaczona na wiele j.;z)'kó\\.
w t)'m r()\\ni..::ż n,1 j.;zyk polski i w ydana w 19XX roku pl. () istocie
/{f/1Ca i.iego pr:::ejmvac!J H' kil/lilce.
Prof. R. Lange jest członkiem
wielu towarzystw
nauko\\)'Ch
m.in.: Polskicgo Towarzystw'a
Ludoznawczego
(od 1956 roku).
Royal Anthropological
Institute
w I.ondyni..::. Conscil
Int..::matio-
nal dc ia Danse UNESCO w·Paryiu.
intcrnational
Council ol'Kinctograph)
Lahan.
W kolejnym \\yst;lpicniu
mgr Urs/llla I ,oha-Wilgoeka
pr/cdstawila
..Ccle. dzialalnośc
i osiągnięcia Instytutu Choreologii
w Po/.naniu".
Instytut ChorL'ologii
lo jedyna tcgo lypu plac(iwka
w kn~ju. 7.ajmująca siC; naukowotalicem
i ruchem lud~kitn. Od pOC/'ltku swcj d/.ialalności
:kiśk
\Vspóld~iala z Uni\\crsyt..::t..::m im. Adama Mickiewicza.
Powstanic
inSI) tutu bylo mo/liwc dzięki
poparciu wielu osoh i instytucji.
a przcde wszystkim
dzięki osobistemu
wkładll\\i
proC dr. hab.
Roderyka Langcgo. jego wicloletniej
pracy i konsekwentnemu
(hl/cniu. aby w Polsec. podobnie
jak to jest na całym świcei..::. działała placówka naukowa /.ajmuj'lca się choreołogią
W Instytucie
odhy\vają
się wyklady.
scminaria.
warsztaty
ehorcologiczn..::
obcjmuj'lee
/.agadni..::nia anali7.Y.
notacji ruchu metod'1 kinctogralii
oraz r..::konstrukcji la lica.
Kolejnc w ystąpicnic
przygotowanc
przcz. mgr Danut.; Po/ersk'l
i mgr C~cslaw.; K. ('ucz dotyczyło "Zcspołu taneczncgo
im. Oskara Kolherga w' Toruniu (1956-1966). jako iy\\ego laboratorium tańca". Utworzcnie: zespolu przcz proksura
Langcgo i jego d/iałalność
byla jcdną z niewiciu prób na świ..::eic świadomej
prczcntaeji
taliea jako przej;l\\u
kultmy wicjskiej.
po/a jego
naturalnym
środowiskicm.
Pokazy (;uleów nic mialy aspeklu tcatralncgo
i o,lhywały się podczas
prekkci i. w czasie których
byl oma\\iany
caly kontekst
rcpcrtuan)\\ y i spoleczno-kultufll\\Y
tańca.
W drugiej części uroczystości
juhileuszll\\ych
mialy micjsce wyst,\picnia
przcdstawicicli
instytucji naukowych
i sal11or/.ądll\\}ch.
(iłos ~ahierali: mgr Małgur/.ata
Matlls/lo.
przedstawicielka Prczydenta
Miasta Poznania.
proC dr hab. /\nna Czckanowska.
mu~ykolog.
~ Uniwasytetu
Warsz<l\yskiego.
prof. dr hah. Ludw'ik Bielawski.
kicl'\l\\'Ilik Dzialu Ilistorii
Muzyki Instytutu
S~tuki P AN. prof. dr hah. Danuta Jasińska.
kienmnik
lakladu
Mu/ykologii
[JAM. Wystąpili
również wspólpracownicy
i d,l\\ni uC/niowic Profesora. którzy dzi.;kowali za ukierunk(manie
ich
prac w dziedzinie
lańca. Glos /.ahi..::rali: proC 10nika Skaziliska (Akadcmia
luz)'czna w Poznaniu). prof. dr hab, Zofia
Konast.kic\Vicz
s7.awie). Zuzanna
Lukaszcwicz
Ko~lowi..::cka (StudiuJll Taliea
Z okazji
Juhileuszu
\V
nalleslano
i dr Heata
(przcdstawieidka
Poznaniu).
wicie
listó\\
Ksią/ki..::w icz (Akadcmia
najmlodszcgo
gratulae)jnych.
pokolenia
lostaly
Muzyczna
uczniów).
odc/\(alle
\V Wardr Zoila
rragment)'
wy-
branych listów m.in. od: dr 1\\) Dahlig - Przewodnicz,jcej
Sckcji Polskicj Ie I'M. proC Genii
Chaczaturian
i prof Emmy I'etrosjan z Anncilskicj
/\kademii
Nauk. dr Marion Nurth - dyrcktora
Lahan C..::ntre w Londynic. dyrcktora
Romana Tuhaji ora~ hyłych i ohcenyeh pracowników
Muzeum Etnograficzncgo
w' Toruniu.
Z oka7ji manic
urodzin i pracy naukO\\ej
Profesorowi
Rodcrykow'i
l,angcJllu zatytułowany
opuhlikowano
Trmice.
Tom
('!JOI'('%gill.
Juhileuszowy
dedykowany
Praca redli-
/1I1111(/l1i,\'/I'''(/.
�189
gowana [1r/.<:I.dr. Dariusza KlIbinO\\'s"iego,
w wersj i dwuj.;zycznej
- polskicj i angielskiej,
jest
zbiorem artykllkl\\
\\\hranyeh
osób spo~ród szerokiego
grona uczniów
i współpracowników
Jubilata.
a jednoC/eśnie
rr/.edstawicieli
ośrodków
choreo logicznych
z wielu krajów (Polski,
Bułgarii. W.;gier. t ·/cch. Finlandii.
NOl'I\egii. Grecji. Danii. Francji. Anglii. Szkocji, Kanady.
Nowej I.elandii).
Na zakOllC/enie olicjalncj C/.;ści sesji głos zabrał .lubilat - pror dr hab. Roderyk Lange. Podzi.;kowal /ehranym
/a rl·/.yhycie. gralulacje
i Iliele ciepłych słów. Profesor wspominał
swoich
nauczycieli.
POll ied/ia/. i,i rr/.epelnia
go uczucie wd/ięC7.ności.
że mógł pracować IV umiłowanej
prz<:l siehie dzied/inie.
Podkreśli/.
że nigdy nic hyła to droga
łatwa.
ak jak twicrdzi.
było warto.
ponieważ srotkania
/ rrzejall ami laóca hyly zawsze niero\\tarzalnym.
fascynującym
przeżyciem. I'roksor
R. I.ang.e podzi.;kollal
za zorganizowanie
ohchodów jubilcuszu
właśnie w Poznaniu. gd/ic I.nala/lo si.; Iliele osóh przychylnych
i /.aangażowanych
w sprawy taóca. Dziękowal
też władzom l lni II ers~ leI u im. A. M iekiel\ iC7.a za poparcie dla działań w ugruntowaniu
pozycji
choreologii.
Juhilat II~Ta/il przekonanic
o wai:kości dotychczasowych
dokonań dla przyszłości.
lIroczystościom
tO\\ar/.yszyla
wystawa publikacji
prof Rodcryka Langego. a także nastrojowa muzyka harokowa w wykonaniu
zespołu .. Kameralis".
sldadaj'1cego
się z ahsolwentów
Muzykologii lJAM i Akadcmii MU/yC7.nej w Poznaniu.
Wśród gości hylo Ilielu dawnych uc/niów
prolcsora.
a także delegacja Zespołu im. O. Kolherga. Podczas spotkania
II kameralnych
\\n.;trzach
Instytutu Choreologii
panowała
niezwykle
mila. sympalyCl.na. nienlalie rodI'.inna atmosfera.
Komitet organi/ac).iny
slano\l iii hyli sllldenci
Loha-Wilgocka
oraz. mgr narbara .Iablol1ska.
Jubilata:
elr Dariusz
Kuhinowski.
mgr Urszula
Uncl/la Loba-Wilgoclw
/iOi.1 ClI/I
IW.I .Ill/G·:'I
WHO\>. RAZ .lESZCZE
O KS. JANIE
MACHU
Projekcja
lilmu lin::u ,,17"'(//"(/ ./(;::e/Ći Wro/1v (a moi.na by do nicgo dodać: i ks. Macha)
UŚ\Iietnila posied/.enie
()dd/ialu
I'TL w Krakowie
/3 czerwca 2000. poś\\'i.;cone
wspomnieniom
o c/.!onku tego oddziału. ks . .lanie Machu z Tokarni. Niespełna
pólgoelzinny
lilm pomyslu mgr
Barhary Peszal-Krółik()I\skiej
(jcj scenarius/
i oprac()\\anie
Illuzyczne.
rei.ysc:ria Ireny Wollen,
kamera - I'iotr /\ugust) nek). /.realil.Ollany
\\ 1993 roku ella krakowskiego
ośrodka TV. ma
w r/eczywistości
(1\1("ch bohalerólI:
obok wymicnionego
rzeźhiarza
występuje
w nim bowiem
i ks. Jan. IN lIaslrojOl\ y i nieco nostalgiczny
sposób pokazano.
jak wzbogacili
oni kulturowy
pejzaż tej podgórskiej
\lsi kaplicami.
karliczkami
i rzdhami.
jak przyczynili
się do ożywienia
tradycyjnej s/.llIki ludowej.
Sylwetl...; ks. prałata .lana Macha (por. "Lud" t. 82. 1998 .. .In memoriam")
przypomniała
E. Fryś-Pictras/kowa.
podkreślając
\\ażne cechy jego osohowości.
a mianowicie
miłość do Boga,
Ojczyzny
i ludzi . .lego gl.;boka \\iara. pOIVa7ny stosunek
do słui.by duszpasterskiej,
szerzenie
kultu Matki nozej oraz polskich ś\\i.;tyeh i błogosławionych
były dobrze znane. Podkreślali je we
\lspomnieniaeh
pośmiertnych
mający go ksi.;ża (..Źródło" ... Gazcta Wyborcza"
z 1998 roku).
rvlilość elo ojcZ) slego kraju zrod/ila
I'ascy Il(lIIaly
go dzicje
Polski.
u ks. Jana zainteresowania
IlI'laszcza
najnows/c.
/I wojna
historią.
sztuką
światowa.
i kulturą
walki
ludową.
partyzanckie,
martyrologia
rodak(lI\.
Kaplice kolo kościola
poświ.;cił
m.in. właśnie party/antom
i ofiarom
lagrów hitlenlI\skich
i sO\lieckich.
n) I honorowym
kapelanem
weterauów
AK grupy "Żelbet".
która ostatnie "alki loczyła \\' najbliisl.cj
okolicy.
Dewiza ..przyjaciele
naszych przyjaciół..."
dla ks. Macha nic byla uczym
haslem. Pr/yjaciół
miał wielu, w różnych środowiskach
i ;niecjscach. a krqg ich stale si.; ros/erza/.
Pamiętał o nich IV sposób nierzadko wzrusząjący;
odwicdzał,
obdarowywal.
zapras/al
do siebie i serdecznie
gości/. a naviel zabiegał o pojednanie
niektórych
I. Bogiem. Ogromny
stół. pelcn jadła. przygotowywał
dla nich co roku po procesji w Palmową
�190
Niedziel~. Zasiadało
przy nim zazwyczaj
po kilkadziesiąt
osób. podobnie jak po ostatniej proccsji. w ł 998 roku. której zaszczyt prowadzenia
po raz pierwszy przekazal swemu wikaremu. gdyż
jemu już sił nic starczyło.
Pieczołowita
dbałość ks. Macha o powierzony jcgo opieec zabytkowy
kościół podkreślił dobitnie dr Marian Korneeki.
przewodniczący
sekcji .. Kośeioły
drewnianc"
przy oddziale
SHS
w Krakowie.
Przed prawie 40 laty, gdy ksiądz osiadł \V Tokarni. kościół .- rozbudowany
w XIX
wieku z XVII-wiecznej
kaplicy dworskiej - był w złym stanie. Ks. Mach zabezpieczył
go i bieżąco konserwował
w ścisłym porOZLImieniu z władzami konserwatorskimi.
Zbudował też nawiązującą do tradycyjnych
form dzwonnicl(.
kilka kaplic. stylowe ogrodzenie.
Dbał także ogromnie
o kapliczki przydrożne
na obszarze parafii i nakłaniał do tego swoich podopiecznych.
Nieznanych
dotychczas
faktów z życia ks. Macha dostarczyly
listy. nadesłane
z tej okazji
przez Barbarę Kulisiewicz
i Annę Sobolewską.
córki Tadeusza
Seweryna.
Ot()Ż ks. Jan pojawił
się w gabinecie
ich ojca. dyrektora
Muzeum Etnografiezncgo
w Krakowic wkrótce po ukazaniu
się książki Kaplic::ki i kr::y:':e pr::ydro:':ne w Polsce (P AX. 1958 l. pragnąc poznać jej autora. Prosił
też o wskazówki
na temat badań swojej wsi. Również nastl(pna książ.ka Seweryna - ,~'wiątkar::
powsinoga
(PAX. 1953) wywarła silny wpływ na ks. Macha i - być może··
stala sil( inspiracją
do późniejszej jego współpracy
ze wspomnianym
J. Wroną i innymi ludowymi twórcami.
Ks. Mach i T. Seweryn kontaktowali
się CZl(sto w nastl(pnych latach. znajomość przekształciła
się w przyjaźń z całą rodziną dyr. Seweryna.
która określa go jako "cudownego
kapłana. wspaniałego przyjaciela".
uczestniczącego
w radosnych
i smutnych przćŻyeiach rodzinnych.
Ze względu na niepokojące
wieści z Tokarni na temat zmian \\okół kościoła. wprowadzanych
bez uzgodnienia
zarząd Oddziału
ze służbami
do dzialania.
konserwatorskimi
Po rozpoznaniu
przez
sytuacji
nastl(pcl( ks. Macha. zcbrani upoważnili
prezes Oddziału \H,tz z dyrcktorem
Mu-
zeum Etnograficznego.
prezesem Oddziału
Stowarzyszenia
I łistoryków
Sztuki w Krakowic oraz
dr. M. Korneekim
- rzeczoznawcą
do spraw zabytkowej
architektury
drewnianej
wystoso\\al
pismo do kardynała Franciszka
Macharskiego.
W liście tym określono
spuściznę ks. Jana Macha
jako fenomen artystyczny.
kulturowy
wiska i konieczność
jego całościowej
i religijny
ochrony.
zarazem.
podkreślając
unikatowy
charakter
zja-
r\l'a F/}'.I'-Pietras::kowa
GÓRALI
POWRÓT
ZAKOPANE
DO GNIAZD.
- NOWY
I ŚWIATOWY
TARC
ZJ;\/.J)
- LliDZMIERZ.
GÓRALI
POLSKleI
12-15 SIERPNIA
L
2000
,Vie pr::ecinaj
kor::cni ląc::ąc\'ch Cię :: rodną
::iemią
choćhl'.\- IIa krańcu .\-wiata się ::IIa!cc/ ..
Władysław
Orkan
Na I Światowy
Zjazd Górali Polskich zjechalo ok. 5 tys. górali z całego świata. głównie
ze Stanów Zjednoczonych.
Kanady, Australii. Francji. Niemiec. Austrii. Anglii. Włoch. Holandii.
Norwegii.
Belgii i RPA. Zaprojektowane
przez Michała C,jsienicę-Szostaka
logo Zjazdu przedstawiało
wstęgi góralskich
lelui w kolorze biało-czerwonym.
rozprzestrzeniające
się z Polski
na wszystkie
ne domy.
skiej
Buzek.
kontynenty.
pierwsze
Ludźmierskiej
marszałek
kroki
Wielu górali przybyło
skierowali
Gaździnie
Sejmu
Macicj
grupami,
do ludźmierskiego
Podhala.
Na uroczystości
Plażyński.
marszałek
w pielgrzymce
i zanim
sanktuarium.
by poklonić
przybyli
tcż politycy:
województwa
Marek
powitali
rodzin-
się Matce
premier
Nawara
BoJerzy
- patroni
Zjazdu, marszałek
Senatu Alicja Grześkowiak.
wojewoda
Ryszard Masłowski.
parlamentarzyści.
samorządowcy.
Honorowymi
gośćmi byli też: konsul liSA Sylwia Lopez. arcybiskup
Józef Wesołowski, nuncjusz apostolski
w Boliwii. Najczęściej
przywoływanymi
i cytowanymi
postaciami
�191
h Ii \\'Iad\ \1;1\\ ( Irk:in i \Iie!k i nicooceny,
ur~ttni/'(l\\ t!!h'I1Hlt..:unli..:;n~,,: \-\" l.udirnkT/,lI
ks, prof. Józef Tischner. Postanowiono
Konkur~o\\ i jx)e/ji rei igijn~j.
nadać jcgo imię
/jaz,d J"l)z.pllt:ząl :.;i" ud prz,ejaz,du przC/. Zakopane paradnego orszaku konnych banderi i zaprz"gllll, 1'0 naboi.dlstll ie II sanktuarium rvlatki Boskiej Fatimskiej na Krleptówkach
delegacje
udaly si" na Star) Cmentarz na l\,ksOlI'ym Brzyzku, gdzie złożono wiązanki kwiatów na grobach
Wladyslallil (lrKana i Kazimierza Prz<:rwy-Tetm,~jcra oraz odsłonięto tablicę poświęconą kuricrom lalrz,anskim, W uroczystości brali udzial fundatorzy tablicy. góralc z amerykańskiej
Polonii
i ostatni iyj'ley kurierz}
StanisialI Frączysty i Wincenty Galica. harcerze i ratownicy TOPR.
Niedziela była dniem symbolicznego
powrotu do 7ródel - górale spotkali się na halach. Uroczystc mszc święlc /Oslaly odprall'ionc na Turbaczu IVGorcach. w Tatrach na Hali Gąsienicowej,
na WiklorÓwKach. nil Polanic Chochołowskiej;
górale babiogórscy w liczbie ok. 1500 spotkali się
na Ilali Krupom:j II paśmie Policy oraz na Ochodzitej kolo Koniakowa.. gdzie zgromadzili się też
górale iyll ieecy. czadcccy i śląscy,
W p(lnicdzialek
uroczystości
przeniosły się do Nowcgo Targu, Na Rynku pojawiły się
Ilszystkic sztandar) oddz.iałóll' /,wi'Vku Podhalan, Odnowiony
pomnik Władysława
Orkana,
który II ItJJ4 roku Ullllldollala Polonia am<:rykaJiska. zostal ponownie odsłonięty, Odczytanc
podczas uroczystości .. Wskazania" Orkana okazaly się nadal aktualnc: ..Tradycja jest Twoją
godnością '1\\Oj" dumą Tlloim sz.lachcCII\Cm (." l. Dbaj o zachowanic spuścizny Twych ojców,
rudzimej sztuki i rodz.imcj kultury (".). Nie przccinaj korzeni łączących Cię z rodną ziemią dlOćbyś na kralicll Śll iala się znalazł. To tak jakbyś przcciął żyły żywota swego". Słowa zasłużoncgo dla Podhala gorcz,lIiskicgo pisarza brzmiały II' tym dniu szczególnie. W sanktuarium Matki
Boskicj I.udżmicrskicj
(iażdziny Podhala Zjazd wstał oficjalnic otwarty, Podczas spotkania
II Ludźmi.:rzu d.:legaci podięli dwie uchwaly. Picrwsza dotyczyła kolejnych Światowych Zjazdów. kl(lIT odbywać się bęli,! co dzicsięć lat. W drugiej upO\l'ażnili naczelne władzc Związku
Podhalan i ich Kapclan()\\ do przygotowania tckstu ,.Przcsłania Górali Polskich na Nowe Tysiącleci.:", Wyglosmno
kilka naukOl\ych rdi:ratów. m.in. prof Stanisław Grygiel, ..Europa kulturą
się [Ilorzy". mów i'IC o zaleinościach
góralskich pojęć lun,. i hCl/? udowadniał, że bel poczucia
malej ojczyzny ni\.' moie być I:uropy. Prof StanisialI f1odorowicz mówił piękną gwarą o wierze,
honDrzc. goililej rohocie. o OhOlI iązku piclęgnowania tradycji ojców. a prof Józef Staszeloruchu
rcgionalnym na Podhalu. lamknięcicm
Ijazdu byla msza święta z oka~ji 600-lecia kultu Jigury
\1alki Boskicj I.udżmicrskicj Kr(llowcj Podhala, która zgromadziła kilkanaście tysięcy wiernych.
\\ czasic msz) prz,yjęlO ..Przcslanic górali polskich na nom: tysiąclecic". Ma ono charakter podziękowania dla Matki Boskicj l.udż.I1licrskiej za opiekę nad góralami i Polską w trudnych czasach i za pomoc II' zachOlIaniu przC/. górali dziedzictwa ojców. Jest to także deklaracja otwarcia
na ślliat. poszanowania
odmicnności
oraz czerpania z różnych kultur i tradycji. Wiary Ojców
dochowa/llv,
/.iYIII Nodllom lISilJ1ltjl'l1Iy, bacowskiego
:l'\J'ku, gI1'WY, stroju,
r:elelnom :lu:':hol1l 1)(I\l'illllo,i'[' lIaS()/Il góralskiemu
ludowi oddamy - ślubowali
nuty
dopilnujemy.
góral c przed ołtarl.:m II ludżmicrskim sanktuarium. Ślubowanic to było jcdnocześnie
przesianiem dla przyszłych
pokolcil. (ióralc z,llrócili się do Ojca ŚWięlcgo o ..opicczętowanic"
tych ślubów specjalnym blogosl,l\l'icJistll cm,
/jazdllll i tOllarZ) sz.)ły imprczy okolicznościowe:
V Spiska Watra na zamku w Niedzicy.
podczas którcj uczczonll RO. rocznicę powrotu Spisza do Polski oraz poświęcono sztandar oddziału spiskicgo III i'Vku Podhalan z Lapsz, Niżnych: Picnióska Watra II' Szczawnicy po spływie
prl.c/omcm Dunajca, N,I nOll'lllarskim Rynku kardynałowi Franciszkowi Macharskiemu
przyznano dllud/icstc
,'lsnll: II dz.icjach miasta honorol\c ohywatelstwo
Nowcgo Targu. W Biolej Izbie
II Zakopan.:m odl'yla się pod prz.:wodnictwem
pror. Andrzeja Parczewskiego
konferencja naukOlla i posi.:dz.:ni.: Rady Naukowej Iwi'Vku Podhalan. V l3atalion Strzelców Podhałaóskich
im.
gen. Andrzcja (ialicy odJlllllil Sl\'oj.: ślubowanic u stóp Matki Boskiej Ludźmierskiej, a w Białym
Ounajcu odsłoni<;lo pOlllnik gencrała Galicy. W oddl.iale Muzcum Tatrzaóskiego ~ willi "Koliba"
otwarto IlySt'!II'ę .. I.ulniclllo na Podhalu". Parę dni później zorganizowano
posiady,
których
tcmatcm hyła hisloria i tradycja lulnictlla na Podhalu. Symbolem zjazdu była broszka przedstalIiaj'Il"<1 par.,: g(lI'ali poiączonych sercclll. Miedziane spinki w liczbie 750 sztuk powstaly w kuźni
\\Iadysława (i~\sicnic) MakOlIskiego.
�192
Należy nadmienić. że w nakładzie 35 tys. egzemplarzy zost<lia Ilydana okolicznościowa
gazeta "Tatry 2000" rozprowadzana
we wszystkich powiatach w Polsce i specjalny. okolicznościowy numer ..Podhalanki"'.
Ukazała si.,: też kaseta magnetowidowa
z obszernymi
rragmentami
uroczystości i spotkań. zorganizowanych
IV ramach
I Światowego Zjazdu oraz jubileuszu 600lecia kultu Matki Boskiej Ludhnierskiej.
Organizatorem Zjat.du był Zarząd Główny Związku I'odhalan. Prel.es Andrl.ej (j'lsienica Makowski mówiąc o idei Zjal.du S1\1iadzil: ..I'iemSl.a myśl o I.organi/.Owaniu spotkania górali
pojawila si.,: podczas mojej podrói.y pociqgiem z ks. pro!'. Jl)/.eli:m Tischnerem II' maju lub
czemcu 1997 roku. Rozmawialiśmy
wtedy. że prl.ydaloby si" zrobić coś II' rod/.aju inwentaryzacji kultury góralskiej. To jednak raczej robota dla etnografów. Jesieni'l tego samego roku bykm
na Paradzie Pułaskiego w NO\lym Jorku. Wtedy leż. podczas Ilizyly u Prel.esa Stowarzysz.<:nia
Podhalan w New Jersey Stanisława Trojaniaka. podczas nas/ej rozmowy narodził si.,: już konkretny pomysł zjazdu górali I. różnych stron ślliata. Rok później lliadl.c Zwi'Vku Podhalan podj"ły uchwałę IV sprawie organizacji zjazdu"'.
Górale spotkają siy znlm za rok. bo okazją ku temu będ'l ohchody IUO-lecia poslawi<:nia
na Giewoncie krzyża - wielokrotnie przywolywanego
podczas zjazdu symholu wielkiego przywiązania do tradycji i Iliary góralskiej. Właśnie zachO\I'anie tych dllllCh warlości hyło glównym
celem wielkiej pielgrzymki polskich górali z całego świata do ojczystej ziemi.
S(I{a/ ia ilfuk.n 'I1lOlvic-.1 faciara
KONFERENCJA
..POLOW ANII: NA CZAROWNIC'I
W SZKOC·.I\
I JECiO KONTEKSTY".
EDYNBURCi. SI.KOCJA. 12 LlIIE;O
2000
Wydzial Historii Szkocji Uniwersytetu II' Edynburgu 12 lutego 2000 roku /.organizował konlerencjy naukO\q o charakterze moglohy się wydawać regionalnym. Jednak już pobieżne zapoznanie się z listą prekgenlów
i tytułami referatów natychmiast roZ11iewało w'ltpliwość i obawę.
że będzie to spotkanie w zamkniętym środolliskolHl
(i terytorialnic) gronie hadaC/.y. GłÓllny
pomysłodawca
i organizator konfCrcncji. dr Julian Goodare. wysl<\pił l. ~onccpej<l spotkania. które
mialo polączyć nurt badań regionalnych. których wyniki najcz"ścic'j nie wyplywaj'l poza granic",
danego r<:gionu lub w najlepsz.ym wypadku pałlstl\a. z trendami imcIOdami badal1 ogólnoeuropejskich. I trzeha przYl.nać. że zamysł ten udało sit; zrealizO\lać II stu procentach. Z powodzeniem unikniyto "prowincjonalności"
wygłasl.anych relCratów przy jcdnoC/csnym
uniknięciu I.hyt
daleko idących uogólniell. Gości prl.ywitał i krótką mOllę IlpJ'(lIIad/aj'lc'l w tematykę konkrencji
wygłosił profesor lJnillersytetu
Glasgcl\1 Ted Cowan. Na cl.ym miałby polegać ICnomen szkockich polowat\ na czarownice') Na zagadnieniu tym skoncentrO\lal sit; pierwszy reICrent. proksor
Uniwersytetu
IV Bristolu. Ronald Ilullon. W wyst,jpieniu ..The glohal conte,,1 ol' Ihe Scollish
witch-hunt" wskani na różnice i podobieństlla
procesów pnmadzonych
w Szkocji w porównaniu z resztą Europy Zachodniej. Aby unikn,!ć powtórzell z jednym l. następnych referentów. nic
przeprowadzono
w tym \vystąpieniu szerszego porównania z reS/tą pailstwa angielskiego (Anglia.
Irlandia).
Kolejną prelegentką byla Lauren Martin z NC\\' School or Social Research II Nowym Jorku.
Przedstawiła ona rel'eral ..The Devil and the domestic: Ilitehcral't. II\lmen's quarrels and work
in Scotland". Wywodz<\c się z kręgu nauk socjologicznych.
prelegentka skupila się w swoim
wystąpieniu na analizie spolecznej roli kobiet szkockich. 13ardzo celne hyly tu uI\agi autorki
dotyczące roli kontaktów pomiędzy samymi kohietami. Podkreślając . .i.e nie należy mniemać.
iż kontakty mit;dzys,!siedzkie
były główną przyczyml w nasilaniu e/y słabni.,:ciu prześladO\\ail
czarownic omówiono szereg wypadków. gdzie oskarżenie (l c/.ary poprzedzone h)'lo wielokrotnymi klótniami sąsiedzkimi. Związane z nimi emocje II' pol'jez.eniu z innymi czynnikami. np.
dekoniunktur,!
ekonomiczną.
I.aburzelliami religijnymi. odegrały istotm\ roi" w ksztaltowaniu
�193
:'JkilLOkll..."h
prpc~:-.('!\ •• ('/dnn\
~CI1sie ,Ioyce MilkI'
I
niL". SPtlh.':C/ih:
l !ni\\IT')\ćlll
Stirling
ru/\\aii.lilia
~·1(iriln kOl1tynuo\vala
LaUi\:1l
II' rL!\;raciL .. Witchcrali
and healing
\v pe\vnYln
in Scottish
popu-
lar culture", \\s~;I/"la
na ,pćeyllLlne
ećehy s/~oe~ici
~ultury ludowej epoki wczcsnonowożytnej
Im,in na II yllik<i.i;!I·;1 l, g(lr/) ,!ości ~raju dUŻ'1 licl.h.; ludnosći zajmująccj
si.; hodowlą) i związck.
na PO) ~Iad/ic ~on~r'clll\ ch proccs(l\1 uarownic.
'1,eroko rozpollsl.echnionej
sztuki lecznictwa
l, magią
WiadonlO, ic II X V -X VIII \\', na skulek nicdoskonalości
metod poznawczych
medycyna
opinala
si.; \\ InaClIll'm
lakrl'sie
na prali ach. którymi 1"Z;,dzila si.; magia (m, in. prawic podobićri;;!\\a i ~ontaktul,
Autorka pr/.ćdsta\\ila
tel.';. h: w spoleunościaeh.
w których glównym
lai,:ciem .i-:'I !wdoll!a (lU rasterst\\o)
i po\\od/,cnic
materialne
grupy zależy w głównej mierze
od Idnl\\ ia III icr/,;11 hodml lanych do '1uególncgo
znaczenia
dochodzi
medycyna
(także magiczna), W II ypadku n;u'aslaj;\e)Ch
Id.;sk. np, lanI/Y. a więc nagiego I.agrożenia bytu społeczności. osob). ~I('lre dol;,d o(aClanc hyly niejako opiek;1 grupy bardzo latl\o staią się jej pierwszymi
ofiarami, MOli il lu o .ićdnoslk<i.eh laimująe) ch si.; kczćnieJn
IlIićrząt.
W szkoc~ich
procesach
cIarolInic
m';iLl)
glt'l\\ !~Imi oliarami
ini \\ II) pad~u
choroh)
byl)
1\\
~ohiel).
choć głÓll"llY konla~l
iel"!.'lt picIwsi
pOllejmOllal
z owcami
i próhy
micli mężczyźni,
zaradzenia
im. także
I to
mcto-
dami magiczn) nli, Pami';I;I,i'lc .ie'dllCt~. ŻC d/ialania
destrukcyjne
grup społecznych
bardzo rzadko
~ićnlllane
,;, pr/ćcill ,"oim
Lllon~om. I,aś ..I,allodowć"
uzdrowicielki
(czarownic.::) znajdowały
si.; alho pOla grnpil alho na .il·j illilrginl'sie, moimi zgod/ić si.; I. \\i.,:ksLością twierdzeń
przedstaII ionyeh II III' st'lpi.:niu,
S/locja
stajilc si,: \\ X V II II ićku u,:ści'llllonarchii
angielskiej
właśnic w tym stuleciu została
ogarni~la !-'It'l\\ną litl;! pr'lćśladoll"ali,
Nie lanićchano
ich ta~żc wówczas. gdy król Jakub. będący
IlIoknni~ićl1l
ścigania
ClarO\lnic
prl.eniósl
si,: do Anglii, (jlóll"I1ymi inicjatorami
szkockich
proces(l\\
hyli III i.:r/chnicy
Kosciola prabiteriariskićgo
oraz rada królewska
(Privy Council).
Inau'lc)
ud/ial pa r'l.'1II a II nrgan i/ilc.i i i prowadzcn i u prześladowania
czarownic
został omówion) II rLl'eracić dr. Julianil Cioodilrc "Witch-hunting
and the Scottish stat.::", W 1697 roku w miaS1ćC/~u Paisk)
dovlo
do proccsu
II) lIolanego
przćl
oskarżćnia
rzueane
przez
dzicwczynk.;.
Spralla h) la I) III pOllażlliejva.
ic os~arienić
ohćjnHlllało
tabć ~il~a osób ze stanu szlacheckiego, Prill Council pOllol,ria nill)chmiast
stosolIn;, ~omisj~ śledczą upral'lnioną
do orzekania kary
śmićrci, I'orrnalnić. Prol'':S II Paisky hy! prowadzony
II zgod/ie z prlepisallli
prawa przćz przy~,i.;gl)ch. ,icdllak \\ply\\ ~omisar/)
hył nielląlpli\\'y,
Przysi.;głym
zagrożono
wy10czcnicm
procesu pod lar/ulem
l\Sp('llnd/iilln
\\ pr/esl,:pstllic.
jeśli nie II ydadz'l 1I")'roku skazującego,
MechaniImy prilllllO-procesolll'
hyly jćdnak na Iyk silne. ŻC przt:zll\ciężając
I.;k a samych sicbic przy,i.;gli u/nilli lIinn~l1Ii 1)lk() 7 121 oskarżonych
osóh. W gronie skal.an)ch
(a późni.::j spalonych
na slosie) znaluh
,i.; :'\illnićż dwić vlacllCianki
(mat~a i cór~a),
\V II)SI;lpićniu
in Scotland"
()m(illiono
dr 1,(Hlise Yćoman
S~Up;illW ~i,: pr/etk
liC/.I1I' procl's(ill
ja~ie
I, Nationalł-ihrary
or Scotland
- .. Hunting
the rich witch
\\ SI) sl~im na I.agadn ieniach
statystyczno-ekonomicznych.
odb)l~
si.; II S/locji
oraz stan maj'ltkowy
oskarżonych.
la słuvne można u/,nać Stli ierd/enić.
i,ć po~ażny maj'llek chronił jego posiadacza nic tyle przed
pskaricnicm
o Clar\ (tć rlucano
Ila hogatych stosnn~owo
C/,.;sto. podpierając
si.,: zwykle argurnćnlem \I ;Itpl ill ego pochod/eli ia maj 'li kil l. iIe pr/.cd s~utkallli oskari.ćnia,
Pruksnr
.Iarl1c, Sharpć I t :ni II ćrs) tćlu \I Y or~u pr/ćds(a\\ił
rderat .. Witch-hunting.
witch\Tan and II ilch hisloriograph)'
I'ngland and Scotlilnd comparet\"". \\ którym porólmując
oba kraie
\lSka/,ill na pr/)T/\
nI różnic \I pr/,ehicgu
i intensywności
przLŚladowari
czarownic,
Szeroko
01ll(')\1iI t;IUĆ hall; in'l(llm,,! dot) CląC,! I,agadnieli oral dOL)chczasO\l"e hadania nad problemem
\\ ohu kra.iach, \\\ka/al
na ~onicczność
pnl\\adzćnia
bada() poró\\nawczyeh
oraz na nowe możliIIości inlcrprćla.:)inc,
jil~ie daj'l onć \\ lIypad~u Sl.~ocii i Anglii.
():.;talnim rckrćnlcnl
hl' I nićkll.:stiono\\"any
aulor) Id II d/ied/inie
procćsów c/arownic.
proksm Brian l,ćI;Jc~ I {'nillćrs)tctu
I'ćksa(l,~ićgo
II /\uslin, \Vysląpienie
nosiło tyluł .. The declinć ;lnd ćnt! (II' Scolli,h
\litch-hunting",
!'t1myślanc
jako
kl)(lCl,ąCC sesj~.
nOIl)eh lIst;Jleli ronild Ie. ~tór'l' rr/ćdSla\\'ili
\\" SlIoich IIC1ćśniejszych
'\oleslćinl.
(ićorllc Kilk'lnlge'.
;\Ian Maclilrlane'.
a I.ldaszCla Chrislina
1\\,
!\oh;,lcill,
1IIISIon'or"
IIc!temli
III
I-."l/glul/tI. Washillg\tlll 1911
nic zawierało
pracach
Larncr~,
In,in,
żadnych
Wallace
�194
Sądzę. że W) stąpi.:nie profesora
Levacka opierak,
si.,: w lilavncj
mier/c na jego art) kuk
opublikowan)
m na pocz,\tku lat 80.'. ivlinl\1 lo znakomicie
spelnilo roi.; klamr) spinaj'leej wcześniejsze referaty i wprOlvadzenia
do dyskusji.
Plenarna d)'sku~ja przerodziła
sit; głównie \V serię P) tall zlld,manyeh
przez sluchaczy z sali.
Prawdziwa
wymiana zdań między prek:gentami
toez)'/a sit; do p<'>inego w'iecmra ju;;. na gruncie
towarzyskim.
Spotkanie badaczy dziejów proccsów czarownic. jeśli chodzi o kwestie techniczne
i organizacyjne. zostało przeprO\vadzone
wzorowo.
Znalazł się czas na dwie przemy
herbaciane
i jedną
obiadową.
Dzięki dobrej organizacji
i przestrzeganiu
ograniCl'enia
e/asu wys!<lpiell (30-40 min)
nic zanotowano
i:adnyeh opóinicll.
co CZt;sto bywa zmorą polskich kon!l:reneji.
Jak zapcwnial
dr Goodare, pod koniec roku 2000 lub na pov,\tku
wygloszone
referaty oraz rozdzialy
wprowadz'ljące
i uzupełniające
wystąpienia
pn:lcgentlll\.
roku 200/ ukaże siO; publikacja
z<l\l'ierająca
II h:matyk.; vkockich
proc.:s<'>w uarollIlic
f.:r::.I'.c/o/!'.
KONFERENCJA ..TEAClIING
CiETYNC,A
S::kur!a/owsU
VISUAL ANTIIROPOLO(JY".
2 MAlA 2000
Ostatniego
dnia
Mit;dzynarodowego
Festiwalu
Filmóll'
L1nograliC/nych
w G.:tyndze
(GiHtingen
International
Uhnographie
Film Festival 2(00) odhyla się konferencja
pośllit;cona
problematyce
nauczania.
malo znanej IV naszym kraju. antropologii
wi/.ualncj. Pros/O; wybaczyc.
że używam
kalki językowej.
alc trudno znalcić
polski. nieopisow)
odpowiednik
lej nazwy.
W tym
miejscu
nakżaloby
choć
ogólnie
przcdstawić
uymże
jcst
mI a dy scyplina.
W dużym
skrócie można pmvicdzieć.
że kOI1Collym Ilynikiem
prac antropologa
I\'i/ualisty
sq wSIelkiego
rodzaju materialy
obral.Owe (czytaj:
ikonograliezne
i lilmOllc)
ilustruj'lce
Ilsplllczesnc
bqd;
'historyczne
aspekty kulturowe.
Sposób wykonywania
dokumentacji
obejmuje slerokie spektrum
:\t'odków i technologii:
od Ołll\lka i kartki papierLI pr/ez fotografię tradycyjną
i cythl\\'l- rozmaite
systemy lilmowe. na prezentacjach
multimcdialnych
SkOllUY\l'SZY. Ooecnie najczt;ściej
uŻYllanym narzędziem
staje sit; cylrowa
kamera w ideo on1/. komputcr
umożliwiaji!e)'
szybki montaż
materialów
(niemal ekspresow'y
w por(mnaniu
z tec!lIlikami tradycyjnymi)
wraz z zacbowaniem
ich pełnej jakości. Jednak nic należy kojarzyć antropologii
willlalnej jedynie I wykonywaniem
lilmów etnologicznych.
W krajach. gdzie istnieje możliwośc
uk()lle/enia
sludióII I taką specjalizacją. przed absolwentami
otl\ierają
się coraz szerSIe moi.li\lości
/.alrudnienia
m. in. II' prasie.
telewizji.
agencjach
reklamowych
itp. Ohok typowo technieznl.'j strony pracy (1llorzl.'nie materiałów)
antropologia
wizualna
rozllin<,:la
pod loże teoretyczne.
Studentom
II y kladane
sq m. in.:
metodologia
tilmu ctnogmliczncgo.
analiIa
lilmów dokumentalnych.
pcrcepcjil i sposoby produkcji materialów
lilmOlI)Ch w rói.nyeh kulturach. Analiza lilmów oral ich interpretacja
lO jeden
z dominujqcych
obccnie nUI1Ów. lI'i::ua/iści prowadzą rllllnież oiyw ionc dyskusjc na temat etyki
w badaniach
antropologicznych.
Wszakże to oni najczo;ściej borykają się I dylematami
czy daną
sytuację wypada obsemllll'ac
okiem obiektywu
ingeruj,w tym samym blyskami
lampy liltogalicznej lub ostrym światłem kamery oraz 7.a\I·<,:i:ając sobie pole obsl.'rllacji
(nic tylko fizyczne).
czy tcż zdać się na próbę 5porZ<\d/enia opisu nic zawszc II'iemic rekonstruującego
/.darzenie. jego
atmoslery
i detale? To lyle slOl\cm wstępu. brak miejsca nic pozII'ala mi na dalsze rozwijanie
wiciu
innych
zagadnicń
:! G. L. Killeredge.
.1
A. Maditrlane.
antropologii
wizualnej
. .leszczI.' tylko
krótka
relkksja
na temat
sposobu
Witehcrali in O/d and .\'<.'11'
ł.ng/und. Cwnoridge 1929 .
lVi/chemii /11 lildo,. ulld S/u(Jrt Fng/and l.ol1dl1n 1971)
~ Ch. I.amer. En<.'Jlli<.'s or (jod London f'i81.
5 B. Levack. ill<.' (i,.<,otScolti.I/1 WildlHIIJI/
o/lóó/·/66:l
.. ..Journal \,I'IJnllsh
Studle<'
20 (t980).
s l)O-]08.
�195
okr.:ślania ... no lIlaśni.: ueg.o') Dyscypliny.
subd)'scypliny.
nauki pomo<:niczej czy jedynie kolcjn.:g.o nar/.,:d/ia alllrorologiun.:g.o·)
/e I\zgl.,:du na hlkL że II kilku krajach Europy (patrząc najbliiejl
UtIIOI'ZOIlO odr.,:bllc
instytuty
antrorologii
wizualnej.
które
po wypracowaniu
własnych
metod dydaklyczny<:h
kvlak'l
alllrorolog.ów
oglądający<:h
rLeo)'1I istość z nieco innej perspek1.1' II).
naló.y sll\ ierd/.jć. i.c an!J(\polog.ia 1\ iZllalna II pełni Lasługujc na miano subdyscypliny.
Konl\;n:n<:ja ..Tca<:hing. Visll<l! Anthropology"
odb)'wala się w budynku Institut tUr den Wissenschallli<:hclI
Film 1\ (jctynd/.c.
/ostala
lorganiLOwana
z myślą o wymianie
doświadczeń
mi.,:dzy W/edstalli<:idallli
i slud.:nlami
'I. rlacól\ck
curopejskich.
choć nie zabraklo lakże gości
z Chin. ()rg.ani/.alOu:y I\Y ni/ali nadzieję. i..: rarony
i dyskusje z poszczególnych
ośrodków
po1.1\0/,\ określić no\\.: id.:c oraz kierunki
rozwoju antropologii
wizualncj.
Program konferencji
obcjmował
l!lli.: s.:sj.:. W ricl'\\Szcj
dos)'ć szczegółowo
prez.:n!owanc
były wybrane ośrodki,
1\ drugiej zaś rrzedstal\iono
królki.: srrawozdania
z działalności
pozostałych
instytutów,
Pnl\\adz'lc)'
konrcrl~ncj.,: dr Roll' I hismann (Institut tUr den Wissenschaftlichen
Film ~ IWF
Getynga) rozrocząl
oorady od krótkiego opisu dzialalności
rrelegentów
z Wielkiej Brytanii (The
Granada ('entr.: I()r Visual Anthropology.
Unil\crsytct
w Manchesterze).
Tcn ośrodek reprezentO\\'<II1Yhyl j.:dynic rr/ez trójkę studentóII:
Joao Nicolau. Ricardo Leizaola i Angelę Torresan
oraz Petcra ('ral\'I(lI'lla
by lego uczcstnika
kursu,
Brak wykładowców
sklonił
studentów
do lIyra/enia
\\Iasnych opinii ,) rrogramie
kursu antropologii
I\izualnej
oraz oceny zakresu wiedzy. która lostala im rr;:ck,vana.
Nic wnikaj'lc \\ szczcgóły
prywatnych
poglądów
przcdstawię
jedynic ogl)lny zarys toku studi('m, /'ajęcia prowadzone
są w ramach dwuletniego
kursu kOlicząc.:go si.,: pr/.y/.ll<lniem tytułu magistra antrorologii
o spccjalności
.,antropologia
wizualna",
W tym
czasie stlllknci
looligOl\ani
"\ do uczcstniczenia
1\' rrogramowych
wykładach
prowadzonych
1\ instytucie antrorologii
oraz odbycia zajęć i praktyk z zespokm
wi::lIa!istów, W ciągu dwóch lat
każdy kursant rOli inicn lIykonać szcść krótkometrażowych
filmów próbnych.
Pod konicc ostatniego roku st lIlkn l musi pr;:edloży(' rracę orisową do wykonancgo
przez siebie Iilmu dyplomowego. Ci!lmny 111rrohlemel11, lla jaki uskarżali się wszyscy studenci obecni na konferencji,
jest
brak równO\\agi
rni.,:dzy t.:orią i praktyką. Podczas gdy część teoretyczna
jest związana glównie
z og(')łnymi zagadni.:niami
antrorologiczn)'mi
(nie nal\ iązującymi
do antropologii
wizualncj),
praktyki obejmuj'l l\y!qCl.nic elementy tcchnik łilmo\lych
nie uwzględniając
kwestii antropologiunych,
SlIIdcnci tY!l1 bardziej sq świadomi hraków programowych
kursu. iż płacą za kształcenie niel11ale kwoty pi.:ni,'dzy (kursanci krajów Unii Europcjskicj
placą około 3000£ za rok, chętni
spoza Unii musz'l się liuyć z lIydatkicm
około 7000£ za rok).
I'ruentacja
dr. RolI;1 Ilusmanna.
pro!: dr Barbary Kcifenheim
oraz Manfrcda Kriigera zapoI.nala uczestników
konferencji
I. etapami
realizacji projektu utworzenia
Thc East Asia Institute for
Visual Anthropology
na Unil\(:rsytcci.:
.Iunnanu II' Kunming (Chiny). Program w całości sponsorOl\'any przu
Fundacj.,:
Volks\\agcna
pOI\sta!
rrzy
wspó1rrac)'
pracowników
IWF w Getyndze
oraz wladl Unillcrsytctu
.Iunnanu w Kunmingu.
W imponującym
tempic jednego roku (pierwszy
ctar projektu I.osta! zakOliczony \\ lutym 2000 roku) zdołano od podstaw kompletnie
wyposażyć
pracownię do nicliniowcgo
(<:ylrowcgo)
montażu
filmów. rrzcprowadzić
z~~jęcia ze wstępu do
antrorologii
(euroal11.:rykilliskiej)
i antropologii
wizualnej.
mctodologii
tilmów etnograficznych,
analizy lillllów. wrrowadz.ić
studentów
w praktyczne
umicjętności
kręcenia
filmów oraz ich
montażu. (irura lIyoranych
stulkntlJ\\'
składala si.,: z 12 osób. Ząjęcia praktyczne
odhywaly
się
w zcsrolach
dwuosobOl\ ych, KOlicowym
dcktcm
rocznej
pracy było stworzenie
5 filmów
1\ ealości I\'ykonanyeh
WZ.u studcnlów.
WykladO\\'cy
(oprócz prclcgentów
wykłady prowadzili
rÓ\\Ilic;i rracownicy
I,arraslani
z innych placll\\ck)
wprowad;:ili
studentów
nic tylko IV umiejętności rraktyC/.ne leu tabe w 1101IYsrosóh nauczania (odmi.:nnc od chińskiego
ujęcie antropologii) oraz laehęcili do rrzcłamania
I\ielu harier kulturowych.
W każdej wypowiedzi
podkreślali,
i:e ich zaj.;cia rrzcoiegaly
cdem
cakgo
rw:dsi';l\zi.;cia
spokojnic
hez ingerencji
jest lIyksztalcenie
czynnika
kadry,
która
partyjnego
w wyniki
w przyszłości
prac, Głównym
samodzielnie
będzie
realizo\\a~
rrogram lai.,:ć \\ ramach antropologii
wizualnej,
Drugi etap projektu będzie polegał
na 11l1\orzcniu centrum dokumentacyjnego
l\Taz z wypoLyc7.alnią
materiałów
filmowych.
Czy
dzisiaj moi.na ml)I\'ić o sukcesi.: rrzygotowanego
w tcn sposób projektu') Z pewnością
tak. bowiem spośród 150 lilmll\\ na(kslanych
na studenck,] część konkursow'l
Festiwalu Filmów Etno-
�196
gratiC7.llych do linahmcj
mingu, Co II ięccj. jeden
prcJ'ellTacji J'ak\\alilikollano
25 J' c/ego 3 autllrslwa s\Udenl('lII
z nich Qil/g. the nell's!J0fJerl1l{/1I
autorstIla
Yi Sichenga zdohył
z Kunwyrói,-
nicnic.
W dalszej części konkrencji
wyniki swoich prac preJ'elltOIl ala grupa os(')h J' rhe Visual Anthropology
Curriculum
z Uniwersytetu
w TromS(l (Norl\egia),
Rosella Ragazzi oraz Bjiirn Arnsten (wykładowcy)
omówili reaiiJ'owany
program kształcenia,
Co dwa lala na pełny kurs antropologii wizualnej przyjmownnych
jest 8 studcntów,
Zwykłc jest to grupa składaj'lca się z czterech
osób uczących się na uniwersytetach
norweskich
oraz czl<:n:ch osóh I krajów Ir/,eeiegll świata,
Ze wzglydu
na rozwiniytą
Ivspólprncc; uniwersytetu
z plac(lIIlami
naukOl\ymi
w Kamerunie .
..ohca'· część słuchaczy jest nlpraszana
lIlaśnie z tego kraju, W t;uie POC/.'ll"owcj Kamcruriczycy
zobowiązani
są do zaliczl'nia
wyklndów z antropologii
kullu[,(lIIcj, Dopiero potem ro/,poczynają
wspólne zajęcia z Norwegami.
Cclem tak zaplan<lIIanego
programu jest pr/ygolowanie
studentów (z ohu stron) do pracy II odmiennym
środollisku
kulturollym.
Praeuj'l II grupach dwuosohowyeh (po jednej osobie z kaiLkgo
kraju). laie;cia
I<:orel) czne ,,\ prollad/One
równolegle
z praktyką 1<:renollą Umiej~tności
praktycZlJych nauczaj,\ p ral'O II nicy Iwiw:ani ze środowiskiem
filmowym
i tclelvizyjnym.
Studia kończą się zuaniem
egzaminu
dyplomOIIego
składanego
w oparciu o przeds1all'iony
materiał lilmowy i prace; pisemm\ Iwiązaną
ll:malyonie
z I,agadnieniami zawartymi
w tilmie.
Wypowiadaly
się również dwie ah;;olwcnt"i
z Tromso: Ingchorg Solvang (laurealka s!Udenckiej części festiwalu. autorka nagrodzonego
lilmu. }'esterdm'
(/ gir!. tIJ/lwrr01I'
II wIJnwn) oraz
Marcela
Douglas.
Doceniły
sposób
przeprowadzania
zajęć. a sJ'oeg(')in'l
uwagy J'IHóciły
na nieocenione
korJ'yści z r<::aliJ'acj i iuei współpracy
ze studenlami
z Kaml:runu.
Druga część konfCr<::ncji poślI'ic;cona została król"im raportom J' dzialalności
ośrodków antropologii wizualnej
II' Leiden i GetyndJ'e.
W rJ'eu)'w istości ..skrócone"
n:lacje nic odhicgały ou
pełnych
prcz<::ntacji J' poprzedniej
CZyści obrad.
Pieni si II yst'lpi Ii ~etje l'oslmCl i SiecI'
Meyknecht
z Uniwersytelll
II Lcidcn (Holandia).
Tryb rl'alizacji J'ajyć II' tym ośrodku odbi<::ga
lormą od prezeJllowanych
poprzednio.
Grupa 12 studentóII
zobolli,vana
jest do Uo.e;szczania na
zajycia kursolle z antropologii.
Na pierwszym
roku mUSI<\ dodatkollo
zaliuyć
pr/.edmiot z lotograli i etnograficznej.
Program antropologii
wizualnej
wprolladJ'any
jesl od dru~iego roku studiów i obejmuje
wykłady oraz praktyki prowadzonc
prJ'cJ' tri)' micsi'lee. Irzy ra/.y w lygodni~1
(4 godz. wykladów
i 5 godz. ćwiczeli). Taki rozklad zajęć lIIrzymywany jesl pr/o czlery nastypne lata. co \I' efekeie pozllala J'akończyć studia magisterskie: z dyplomem
antropologa
o specjalności antropologia
wizualna. Każdego ioku wykładane są inne prJ'edmioly "ierunkolle.
I tak: rok
pierwszy. \O czas na wprowadz<::nie do mc1odologii
i teorii lilmu e:lnogralicmego:
drugi poświęcony jest IV calości na naukę ohsługi sprzętu lilm(lIIego
onI!. technik !llontaiu:
na roku trzecim
studenci opracollują
próbne badania t<::re[1O\le, natomiasl ostatni rok POŚI\ i.;cony jest na realizację filmu dyplomowego
i napisanie
pracy. W I.eidcn pr<lIIad/One
są takie odrębne
zajyeia
z antropologii
wizualnej dla doktorantów.
Ico. tylko II za"rc:si<: [lllmOC) Ic:chnicmej.
Ostalnim raportem przedstawionym
na konkrencji
11) la rdacja z przygo[ollaó
do warsztatóI\
letnich w IWF II (jc:tyndze. Beale Lngdbreeht
II' skl'lkie omólI ila program coroo.nych
spotkań
zaznaczając.
iż \I tym roku do zajęć filmowych
zoswnic dodane II pl'llllad/enie
do prC/.cntacji
multimedialnych.
KonlCrencję zak0l1czyl Roi r Hu~,mann dziękując obecnym la pr/.)'b) cie J' odkglych
ośrodk{lII
i wyrażając
nadzi<::ję, że każue z dotychczasowych
spotkaó II' ramach M i.;dzynarod<lIIego
Festiwalu Filmól\ Etnogralicznych
w CJctyndze przye/.ynilo
malo znanej antropologii
wizualnej.
Kolejne spotkanie.
si.; do poprali) jakości nauczania wciąż
zgodnie J' harmonogramcm.
oubęuzic się
w roku 2002.
fJr::elllys!ml'
flinco
�197
() I)WI J!WC/N'\
KONITRI·:NC.I/\
EUROPI:JSKII:GO
I\~ IIWPOI.()(j()\V
SPOUT/NYCII.
KRAKÓW.
STOWARZYSZENIA
26-29 LIPCA 2000
6" Bi(nni:J! 11II'OP(;1Il!\ssllCl<llion ol' So(ia! Anthropologists
Conferell(;e była pierwszą konfer(lH:.ją tcgo SIO\\;lr/) s/.(ni'l lorg<lnlzo\\ <ln:l w Polsce a zarazem najwi.;ksz.ą z dotychcz.asuwych.
B) la j(dnoClcśni( j(dll" l. n<lj\\ i.;kszych mi.;dzynarodo\\ych
konfercncji z zakresu nauk społcczn:ch .. ia"i( ki(dy"ol\\ ic" ),!ościly \\ nasz.)'m kraju. Zgromadzila ponad 500 uczestników z kilkuJ/i(si.;ciu P:II·IS(\\. kll·)J'/.y \\yglosili blisko 400 referatów w trak(ie obrad plenarnych. posiedzenia
ot\\anegn. okol,) 'iO sckcji prohlclllo\\ych
nraz wystąpili w ramach "okrąglego stolu". Przygoto\"lIIa I.ost<l/:I prlCl KIlIlIilcl . i.wko\\')' Konti:rencji (przewodniczilcy
G. l3aumann. sekretarz
J. Ikslard-C:llnps.
Cllnnko\\ i(: r-..l BlIcho\\ski.
Ił. I)onnan. M. Kcmpny. G. Kubica-Hellcr.
I.. Kurii. / .. I'dach i M. Scg<l/cn). Knlllilcl Micjscowy (pr/c\\'odniczący
Z. Mach. sekretarz
(j. Kubica-I kller. CI.lon"o\\ ic: M. Bucho\\ski.
M. KClllpny i Cz. Robolycki) oraz. Biuro Konf'crencyjnc ((i. Kuhica-llellcr
i K. Km\alski). mające oparcie \\ Instytucie Socjologii Uniwcrsytetu
J<lgicllo(lskicgo. \\SpOnlag;lIlylll 11I'/.CI Instytut Etnologii tegoi, Uniwersytetu.
Knnfercm;j<l pr'<lcm\a/<I pod n<lZ\\;\ ..('l'Ossing Categorical
Boundarics:
Religion as Politics-'Politics <ISRcliili(lJ1". Nic ngr:IJlicz) 1<1si.; jcdnak do analii':l)\\ania relacji wymienionych
w jej
tytule religii i polityki. Wskaz) \\ala. II' oparciu o niezwykle szero"'\ problematykę
obrad,
na polr/.el1.; pr,Ic"raClania u~I;J1onych i osll) ch granic wielu innych równicy. dziedzin życia społecznego
i zalllkni';l~ch po;.,:ć. .lui. \\ \\: klad/ic inauguracyjnym ..Ilra\\ing Lines in Moving Sand" Zygmunt
13auman. mll\\ i'IC o \\ Irastal'lcylll IJlaczeniu miejsca w podlegającym globalizacji świecie. nawicv.al
oolrud(l\\ pr/ckraczani:l granic pr/.c':lr/cni i kultury b.;dących udziałem Bronislawa Malinowskiego
ijcgo wi:lsnym. 1)0 spralI pr/l'str/cni powróciło pierwsze posicdzcnie plenarne. kierowane przez
/d/islawa Macha. kll'lI'e /aj.,:lo si.; konicclllością dekompozycji mentalnych gió\\nie. dotyehCi'JlSowych
pod/ialó\\ obs/anl\\ curopejskich. \\ ymac/aj'lcych I:uropie Środkowej roi.; europejskiej pel)'tCrii.
Na podSt:l\\Il\\l'j leln'ltyce konfercncji. \\y/'naezonej
przez relacje między religią a polityką,
koncenlro\\.J!)
si.; pr:lcc drugicgo pnsiedzenia plenarnego ..Civil Society and Religious Minorities" (kicruj:lc:l c, Nc\ cu) mai kilkudz.icsi.;ciu sekcji problemo\\ych,
takich m. in. jak: ,.Conlemporar.\ l\i\'(lpog:lnism:\
()uesl roI' What'.'" (kierujący V. I\. Shnirelman): "Political Religion and
Ci \ it Socict)" (k icrui'lcy W. Schi 1I;lller): ,,1'01it ico-Rel igious Iliasporas" (kierujący S. Vertovec):
..Religion and LIIllulion or Political Organization:
An Anthropological
I\;rspectivc"
(kierujący
D, M, BOllllarCllko i A. V. Korotilyev): "Rethinking Primordialism:
Kinship. Rdigion and Ethnicity in the Fmmation or Modern Nationalism" (kieruj;\cy J. R. L10hera i J. Beslard): ,.The Politics
"fThristian
Missiolls" (kierujilC<1 B. Mcycr): ..The Politics or Religion in the Balkans; Neighbors.
Lnemies, or (ihosts"" (kicruj'lcy .i. M. Schwartz) oraz. "Polit ics. Religion and Rcmembering
the Past" ("icruj;\cy Ił. Ilauk:\ncs, I). KancITi F. Pinc).
W ramach konl\;rcncji St\\orZOIlO r()IInieJ. moi'.Ii\\oŚci prezentowania
problematyki
wykraczającej po/a .jcj gló\\ n\ lL'lllal. /\\ iiV:lnej / s/.erokim zakresem zainteresowal'j członków Stowa1'0 szenia. :I t'lki.c miejsccm obrad. Różnorodność
poruszanych
13gadniel1 była ogromna: od
stosun"u do Z\\ icr/'lt i ich Inicjsea \\ ktdtur/\.' do antropologii d) plolllaeji. Nie moglo w Krakowie
lahraknąć
sekcji pO~\\ i,;cllnej Bronisla\\ m\ i Malilll)\\skielllu:
"Malinowski:
Between Three
"'orlds" (kieruj'lca (i. Kuhic'I-llcller').
Waz.nylll i potrzebnym \\ątkiem konferencji zorganizowanej \\ Krako\\ ic hyla k\\eslia lo~()w zyd()\\skich \\' Furopic Środko\\ej i na świecie. Analizowano
ie \\ (rakcie ohrad d\\(')ch sekc.ji: ..Reprcsentation or War and Genocidc: Auschwitz and the Holocaust ill ('olllparali\e
Perspecti\c" (kieruji]cy A. Orla-Hukowska.
S. Peter i J. Webber) oraz ..Jews
and Their Fcllm\ ('iti/ens in Post-I iolocaust Society" (kierujący I" Mars i M. Shokeid). Trudne
dla uues[niJ..a kOIlJC:reIicji z Polski h) lo \\ysląpit:nie .Ionathana Webbt:ra ... Authorizing Ilislories
in Cultural Sell' Ikfinitiolls: Ref1cctiolls on the Polish ()ueslion in Post-Holocaust
Jewish Historical Consciousness".
Tym. co \I) \\oluje protes!. nie by! jednak obraz Polaków przedstawiony
\\ rekracic. leu ohraz. /yd()\\ ... K\\estia polska" została zdc1iniowana
i zaprezentowana
tak,
jakby rod/.ila \\ ~l'lunic Ilcgal\\\ Ile postal\ y i.ydów wohec Polaków. RetCrent nie dostrzegł zróż11 ico\\ an ia śrOl!<)\\ i'.k l.ydm\s"ich
\\ ich stosunku do Polakó\\, nic ro/umie chyba zlozonośei
stosunk('lII /ydowsko-polskich.
lItl'\\ ala raczej dOlychczaso\\e.
niekorzystne stereotypy.
1
�198
Probkmatyka
polska przedst<l\lian<l została pr/.el badaczy I.arówno polskich. jak i pochodzących z innych krajów. W progr<lmie znalazl~ się re krat y mÓlli'lee o religijności
II Polsce:
E. Klekot. .. Devotional Images in Polish Pilgrimage":
A, Nied/llicdi
... The Iloly !con li'om Częstochow<l: Its Conte\ts.
Mcaning and Political Usage in Conlemporar~
Polish Mithology" i i\. Ostrowskiej ... Our Lady or Constalll llelp: Uses or Material Culture in the Polilics or Fieldwork".
Zrozumiałe zaintercsowanie
111.budzily zjalliska
spokclne
na pograniczu
polsko-niemieckim.
analizowane II' rcICrawch U, Meinhor i D. (iałasińskiego
... Rccon/iguring
1:<1sl-Wcst Identities: Family
Diseolllses
in German and Polish Bordcl' Communities"
oral i\. Kennard ... Transboundary
Cooperation as a Vchicle lilr eullural
Inlerchange:
The German-Polish
Hordcr", Przcmiany ustrojowe i zmiany tożsamości
mlH'lIvili .I. Kubik ... Civil Socic!y as a I liseours and as a I:orm or Social
Organization
in Communism
and Poslcommunism"
(refer<lt pr/,eniesiony
z sekcji problemoll'cj
na sesję plenarm\) i M. (jalbraith . ..(iclling Closcr to the West": (ieographic
Metaphors ol' kieillity
in Post-Communist
Poland", Polakami poza granicami
kraju I,<,jęli się M, .lanOlISki ... Thc Meaning or "Polishness»
1'01' Poles in lhe tlK" oral. M, Trojan ... Pollerkss
People in lhe Circk
or Economy. Religion and (jender: Polish Villages in Contcmporary
MoldO\a",
KonfCrcncja
i dobrze przygotowane
jej n<ll'zędzia i dokumenty:
program i księga streszczeń
refcmtów.
pozwalają
zorientować
się w charaktcrze
I\spólczesnej
antropologii
europejskiej
I. jej
problematyką.
uznaniem wartości bmhul tcrenowych.
pos/ukiwanicm
IH)\\'ych laloi.dl tcorctycznych i bardzicj adeblalnyeh
II stosunku do r/eczywistości
pojęć. l\TeSl.cie z IlI'ai.lilHlścią
wobec
ważnych społecznic
problemów,
l.achęcają
również do postHllienia
p~ tania o kondycję antropologii II' Polsce: czy jest już ona samodzielm\
dyscyplin;l
uy raC/ci miejscem
spotkań glólvnie
socjologów
i etnologóll·')
Czy stanowi jedynie odbicie idei pr/e,iętych l Zachodu. Cly też współdliala IV kh rozllijaniu
II oparciu rÓII nici. o polskie doświadClenia
naukOIle','
Uzupclnieniem
naukowej
części konkrencji
bylo I.cbranie ulonków
I':ASA. poświ"cone
spralvozdaniu
l dzialalności
II' okresie dwóch ostatnich lal. oCl'nie swnu obecl1l:go (1164 czlonków Stoll'arzys/,enia
I. kilkudliesięciu
krajów Europy i śII'iala. II tym 23 l, Polski) oraz planom na
przyszłość,
Na miejsce kolejnej
konlCrencji
II roku 2002 Ilybrano
Wieddl,
W ostatnim dniu
konlcrencji
przcllidziano
uas dla II ystąpil~nia Richarda Fma - pr/.CIlOdnic/.'lcego
Wcnner-Gren
Research Foundation
ti)r Anthropological
Research.
który mllll' iI o nlOiliwościach
korzystania.
także przez badaczy z Europy. z pomocy tej instytucji,
Uczestnicy
konkrencji
odwiedli li towarzyszącą jej. niezmiel'l1ie
interesującą
IlySlallę
.,MalinOllski
Witkacy,
I'otogralia:
Między
nauką a sztuką". przygotowaną
II Mu/cum Narodowym
w KrakOII ie pod kiaunkiem
Zbigniewa
Bcncdyktowicza,
WystHlla la. któr,! zaslczycila
obccności'l
I !elena Wayne. cI'n'ka B, Malinowskiego. sIanowiła
I.nakomitc
poszerzenie
sckcji POŚ\I ięconej temu uczonemu
a jcdnocześnie
ulatlliala
zrozumienie
ducha miejsca. jakim na prze/omie XIX i XX wieku byl Kraków i Galicja,
POL,yteezne były wystalI y nOllości prcz.entOllane
przez spcejali/,uj<lce
się II' publikowaniu
prac
antropologicznych
Inanc. zachodnie domy wydawnicze,
Konlt:rencja zostala niezllykle
sprawnie zorganizo\lana
i pr/ehiegala
II dohrej atmoskrze.
kh')ra uj;;:la. na przekór
pracownikom
n ienaj lepszej
i studentom
pog.od/ie.
liniII ersytetu
wszystk ich UClCSln ikÓII, Organ izaton>m
Jagiel1mbkiego.
nakż,! si.,: II~ rai) najwyiszego
/higlliell'
ANTROPO/.ODZY
Jakie S'\ szanse
dzy mogą obecnie
Jakie są możliwości
SK/.,\IM.I,t\
kon ferencj i.
uznania,
.Jasil'lI'ic::
BRON"
pracy antropologa
II dzisiejs/ylll
zmieniaj'lcym
si.,: ślliecie') (id/je alllropoloznaleić
pracę. która da im sat)'sl~lkcj;;: larllllno
materialn<\, jak i osobistą'.'
prae~ II dziedzinie
czystej
antropologii','
Jakie stanOIIiska
okrują
możliwości
wykazania
się wiedzy antropologic/ną
I.dobyt'l na unillersyll'cie"
('/,~ moi.lilla jest egz~ steneja
opal1a Ilyląc/nie
na C/~StO anIropologicznym
zatrudnieniu"
.1c~li lak. to dlaczego mamy ai. tylu
�199
\\ ~cduko\\·an)'ch
antropologó\\.
kt(l("zy nic mogą znalcić pracy II s\\·ojej profesji') A skoro wk
trudno znalóć' prac.; \1 <Inlropologii to jaka jest. i uy nadal istnieje wartość zawodu antropologa
l. liccncjalLlll C/y I~tułelll nla~istra \1 obecn~ ch C/asach'! Cl.y 1\ ogóle istnieje scns i potrzcba
\\~ kszlalcenia C/ysto anlropol(l~iCl.nego"
Cl.y studenl:i wied/ą i zdają sobic sprawi; z tego co ich
Cl.eka i jak,! prl.~vłość
Illaj,! pl·l.ed sob'l"
Wyliel.<lne p()\\yie.i pytania nurtuj'lce
mnie nieustannie
zrodzily idee niniejszego
artykułu.
Chc.; si.; podl.ielić moim punktem
\\idzcnia
(Polki studiuj'lccj
II USA) na dzisicjszą
syt~rację
ś\\·ieio upieczon~ch
antropolog'''w
\\ USi\. Moie mojc spostrzci.cnia.
uwagi. troska i lęk o I:zystość naSl.cj rrok~ii Ibiegn'l si.; l. ll\\agami
innych "ainlercsowan~l:h.
Może pobudzą inne serca.,
ulllysl)'. a może (pobożne
mojl' ż~Clenie) sCClllen1ujl\ nasz'l proksjonalną
solidarność.
Artykuł
jest oparly na doś\li,ldClcniach
\lia,nych
i na doświaducniach
moich kolegów i kolcżanck
ze
środowiska
uni\\ers~ teckiego
..\Ialu'll:)
ch"' na konkurencyjnym
amerykańskim
rynku pracy.
Chc.; jednoC/eśnie
podkreślić. ie artykulniniejszy
nic za\\·iera żadncj analogii do obccnej sytuacji
\1 lej dziedl.inie
na rynku polskim .
.lako slulknlL!
I\\dl.ia/u
antl"Opologii kulturollej
na Unin:rsity
of Ilouston
zauważyłam.
il~II i.;bzoŚć
l.ar(lIlIlO ~tudenl(l\\
kOliC/"c~ ch studia antl"Opologicznc.
jak i tych. którl..y już je
ukoliC/~ li. bm~ ka si.; l. II ielkimi trudnościami
szukając prac~ \1· antropologii.
Dyplom ukończenia studi(l\\ II yisl.~ ch \\ obecnych
C/asaeh niestety nic l.a\\Sl..e warunkuje
otrl.ymanie
pracy.
Nic mÓ\li'lc już o pl"Olilu pracy. k«)I'ą Illaścicicl
dyplolllu będl..ie wykonywa!.
Smutne tcż i to.
że ukochany dyplom lllltomat~cznic
nic gl\arantuje
ul..yskania pracy.
'lóII i si.;. i.e II~ bl.tilkenie
określa \Iartość ulollieka
(") - nic wszu)'nam
polemiki na ten
temal. WSlyscy zda}.'my sobie doskonale
spram;. że II życiu sukces zawodowy
I.dccydowanie
Ll\\arunkollany
jest solidnym
lIybl..takenielll.
Na progu XXI wieku dobre wykształcenie
jest
absolutnie
niend/..OII ne d la I.apel\llienia
jakiejkolwiek
prac~. zwlaszcl..a II' Stanach Zjednoczonych. gd/.ie k"nkmencja
!la I'ynku pracy jcst większa niż. gdziekolwick
indziej na śwkcic.
Ale
11<1\1 Ci w ohl iCl..u p(mstaly ch. na/II ijmy to rozhieżności.
dy plom uni\lersytecki
nadaljcst
magicznym kluCl.em Otll ier,lj'lcy m dr/IIi do sukcesu I.awodowego
i finansowego.
co w konsekwencji
II zbogal'" sukces osohisty. I.in:ncjal (II USA Bachelor Degree) i dy piom uniwersytecki
(magisteriui11) 7. j:lkiejkohl iek d/iedl.iny
automatycznie
- tutaj IV USA - określa stallk," płacy zdel:ydoI\anie lI~isl.l! od tcJ. ktlir:1 olrl..ymuj,! ludl..ie /e średnim Ilyks/takeniem.
Wedlllg nlllich Ilhserllacji
pr/y kry i niel\(\tplillie
I..niechęcaiąey
dla przysl.łyeh
pokoleń jest
t~lkt·. I..e anlroplllogii
II dl">l iii ohecnej ni,~ można traktollać jako .icdyneg.o pelnoctatowego
zawodu. Coral. II i';l'l'j II y kvtakony
ch antropolog<i"
I..najduje I..atrudn ienie II· dl..iedzinach zupc!nie nic
1.11 i,vanych
I.e slloim
II y kvlakeniem.
Wi.;ksl.OŚć / nich. 75%. jak wynika I.. moich badań. dla
/apellnil'nia
sobie linan"olle.i
egl.yslencji.
/muszona
jest do pracy w diametralnie
innych
od profilu II~ kvtakenia
/allodach.
('oral.. więcej antropologów
traktujc prac.; w swojej ulubionej
dziedl.inie bard/.iej .iako C'lŚ dorYIVuego.
na weekend)'. jako hobby. pOl.walajl\Ce im realizować
niespc!nione
marl.enia.
'/. moich badali II ynika. ie na 100 studentów
koóuąeyeh
uniwersytet
z antropologicznym
II y kvlaln:niem
okolo 20"" /najduje pracę II' swojej dziedL.inie ue7'lc antropologii
na uniwersytecie. 1niej nii 5'\, hadanych /.alrudniona
jest II Inu/.each lub podobnych
placówkach.
Pozostali
(75"0) I.lllusl.eni "I /naleić
I.l1trudnienie II innych dziedzinach.
bardzo odległych
od czystej antropologii
. .lak: bil.nes.
komunikacja.
handel
hankollość.
międl..ynarodoll
Iinanse.
marketing.
y i inne.
Ponad
fundacje.
40%
organizacje
ankietowanych
I:harytatywne.
tcle-
wypoll·iedl.iało
się.
mai'lc nlOilillość
P'\\\lt"rnego
podejścia do uzyskania dy plomu .. poważnie"' I..astanowilaby
się
nad Ilyborem 'lItlropologii.
'I. II ~ Iliad(l\\ II ynika. i.e polowa / nich wybrałaby inny niż antropolo-
Ż\:
gia kierunek ... b:ml/icj prakty cwy" (jak się
im spokojne jutro i pelI ne l.abl'l..pieCl.eni,:
brałoby ty Iko 30"", hadany ch.
Na pr/ek,'lI' ..niesprzYiaj;lcynl
Iliatrom"'
ślę. że dypllllll z antropologii
/apellni
mi
niektórzy z badanych lIyral.ili). który gwarantowałby
linansowc.
Antropologit;
jako kicrunek studiów wyi moie stale kierowana
mlodzielicl.'1 naiwnością.
myutrzymanie
1\ prl.yszłości.
Jednocześnie
zdaję sobie
doskonale sprall"<;. ie nic slanml i on dl..iś takiej samei lIartości
Dlatego. /e l..l1lienily sit; Clas\. Imienily
sit; zapotrzebol'ania
jaką niegdyś stanowi!. Dlaczego?
na rynku pracy. zmieniły się wa-
�200
runki środoll·iska.
Prz.:sun.;l~ si.; granice "rajó\\. ro/\\ in\'la ,i.; tl'chnika i Il'Chnologia. a tu
wszystko. automalyczni<: po<:iągn.;ło za ~:oh;l zmiany kultur<)\\ e IW cal~ m ś\\ieci<:. (ill)oalny tn:nd
do ogóln<:j unilikacji. do Ilzgl.;dnt:go uj<:dnolic<:nia ś\\ iata. zmil'nil pron!. <I w s/.CIcgólnuści
potrz<:b.; nasz<:go sensIl slricle zawodu aJllropolo!!<I. lklinity\\nic.
Illuim Id<lnielll. Illy <IntropoloeIz.)'. najbardz.i.:j Oclc/ullam) .Janik" cz~st.:i proiCsji i drastycz.nc g:lśnil,:cic z<lpotrz<:b()\\ania na
antropologów.
Coraz Illnicj prl)\\adzi si.; antropologicznych
badali t<:r<:no\\ych. W ooliuu rozwi.iaj~c.:j si.;
t<:chniki. tcl<:kornunika<:ji. przcmysłu \\yczcrpują si.; zasuhy tllh~ IC/\ch kultur agrcsywni<: \\}pieranyeh przcz multillliliono\\c
konc<:rny otllieraj:jec rynki pracy. I) nl S:11ll1111liczha anlropulogll\\· Laangażo\\anych
\\ odkr) \\ani<: lcgo co nic zostało jcszcze opisanc i I.dl'liniowanc lcż maI<:ic z dnia na dzieli. Głównie: ulal<:gu. ze: ni.: je:st to okeni<: intratllL' 1:I.j<:ci<:.InIH:,torzy s/ukaj'l
szyhszych niż odkryci<l /11T(ltÓ'x pieni.;dzy. a lilanlrop,ill
l1i<:slL't\ j<:st cor:1/ mniej. 1'vlin.;l~ jU7
da\\no czasy Bronisława MalillO\\Ski.:go i Ruth Iknedict. Iliuapr/cualn~ch
pioni<:r(l\1 d\'scypliny. dla któryeh anlropolugia
hyła pasją ich życia. Oni mogli sohi<: na to pozwolić. Troska
o utrzymanic sichi.: i Slloich rodzin. 11/.gl.,:dy linansO\I e i matcrialnl" nil' stal~ im na pr/ ..:s/.kod/ie
spełnicnia marzcli. W lamtych czasach t;lcY.iak uni byli na \\,Ig\' zlola. /. drugiej strony slyvy si.;
opini.;. że Illaśnil: /mieniaj,\ey si.; jak w kal<:jdoskopie Ś\\ial ,lanO\I i niepO\\tar/.ahl:l ok,uj.; ula
wyksztakonyeh
antropulogów.
i.e właśni<: ta zmi<:niaj:tea si\' r/.eu.ywistość otwi<:ra podwoje
II·idkich Illożliwości pracy \1 dziedzinie antropologii. Tak. jest II tym II ielc pra\\dy. Antropolog
iSlni<:jl: nadal i 1.'l\\sze bo;dzi.: i,tnia!. Osobiście: "Id I';. /<: pr/.<:i.~.j<:bide ..lri.;sienie ziemi·'. \\~ci;\ga.i'lc z tego tra/ile lInioski. Problcmlylko
iiu napr;lI\d.; taki<:h anlropolo!!ólV polr/eoujelll~"
.lak \\ynika z Illoi<:h obs<:nvaeji Ili.;kszoŚć antropl)!O!!Ó\\. \\ c<:lu sprostania \\yma:,o.aniom
ob<:cnego amerykallskicgo
rynku pracy. zlllus/Ona jest do pr/.ck\lalilikO\I:lIlia
si,;. Nadlllil~nic
mus/.;. że zldaszeza antropologia kulturowa i SIOSOIlana jako pr/<:dmiot unilllTsytecki te/ stalc
sii; zmienia. Zmi<:nia si.,:. bo do:i\li<ldcz<:nia z pr/.<:szłośei okr<:,;Jaj:\ \\1 nlagania n(lII.:go wizerunku
antropologii jako dzicd/.iny nauki. Antropologia
\\ oparciu o posiadan:l \\il'lo\\·ickoml
\\i<:dz~"
stała si.; dziedziną pOITl.<:bną do kOlmlynllllania zachO\lali lud/kich. Nie vubi,\<: dalel-.n. antropologi.; stosuj<: si~" przy pla1l(l\\aniu duży<:h ośrodkóll urhanist~ulllch
Iw ulatllić i /s~nchroniz(mać ży.:ie multikulturll\\ej.
multielniun.:j
spoleunośei
d:m<:gl\ t<:rcnu.
Najlli~ks/yl1l paradoksem II t) m \\vystkimjest
dl,1 mni<: fakt. 1<: mimo tak \\ i<:lkich trudności zwi'l/any<:h ze znaluieni<:m
pracy II antropologii.
liuha stlld<:nIÓ\\ \\Ibil:raj:lcych
Idaśni<:
t.:n ki<:runek sludióII na alTleryk~lIiskieh unilll:rsytetach
z roku na roI-. IIITasta. /.aint<:resllllanie.
szacunek i r<:spekt do saml:j d~s<:ypliny t<:i. \\zrasta z dnia na d/i<:li. W<:dJlIg hadall przcpnllladlony<:b pr/Cl Al1ler~ kaliskie Tl)\larzyslllo
!\lllropologiC/.nc
(!\meriean ;\nthropolollical
Asso<:iation .. AAA) \1 ostatnich d/.i.:si.;ciu latach liczba stud-:nt<"l\\ II:hierając~ch
antropologi.; .jako
kil:runek stuuiów Illrosla o 109%. Z pellnością \\'zraslaj,!c<: zaludnieni<: ś\\ iata doklada do tego
\\'zrostu. al<: z drugiej strony rosną wszelki<: zapotrzebowania
ś\\ ia!:1 I. minimalnym \\/rostem
potrz<:b na antropologów.
Ijezba \\yks/.lałc(lIl) ch antropulogów
wITasta mo/<: dlak'go. Zl: uniwCI"sylet nadal kusi młodych iudLi mityunym
\\izerunkiem
antropologa. poc!ró/nika. odkrYlI cy prz.edSla\\ ianego najcz,;ści<:j (bo to lak lad nie Ilygl;lda na ooralku) \\ szortach khaki. kapeluszu. tradYl:)jnil: I notatnikicm II r.;ku. naju.;ś<:iej w olouelliu
tubylczych dzieci. Liki \\ Jaśnie ohraz. nicllątplilli<: kusi
młoelych ludzi. kIÓI"!) h.;d;l<: na dapi.: roz.\loju lllnysIOl\<:gu na pO/iomi<: uni\\<:rsyt<:ckim.ies/uc
nielvicle wi<:dz'l o i.yciu i nic SCIpelI ni eo chcą I nim z.robić.1 ac~ mlod/i lud/ie. II !ączaj,tc mnic.
podatni są bardzi<:j nii. ktokohli<:k inny na Śl\ial przyg"ld III i;van~ z opis~ Ilanicm i odkrywaniem tego co jeSlu<: nieznane. niabadane.
Nie rna co ukr~ Ilać. alltropohJgiajako
(!I:i<:d/ina
naukOlla jest niel.\l~ kle eieka\\a. pasjonuj:lea i pr/y<:iągaj:\<:a ka/llcgo ml'lLkgo ulll\\ ieka chcącąo zarówno ..odkryć ,'i.:bie. jak i innIch". ;\It: t<:n obraz antropologa j<:Sl lli<:sl<:11hardl.o podkolorowany
i tym samym ni("/w~ kic odkgły od olauaj:llTj
nas I·Z':CI~II istoŚL'i. kst to moim
zdan i<:m ularty. sz<:roko rozPO\\ sz<:chn ion)' st<:r<:otyp.
.lc7.cli \\i.;c tak \Ii.:lka liuba slude:ntlm kOliu} studia antropol()giClIll: i skoro tak trudno
o prae.; antropologiClnq.
tojaka zatem j101I·inna hyć slrat<:gia mlod~ eh :lIltropolo)!lm. /Ini<:rzająca
do uzyskania intmlncj pO/}cji \\ ohecnych Clasa<:h'! .lak ma sil,: uki<:n1nkO\I;rć ś\\ i<:/() upi<:Clon~
�201
antrorolog
u/,brojoll\
.Jylko"' \\ s\\oje wyks/Jalcenie
by makźć
zatrudnienie.
które dawałoby
jednocześnie
.. kawalek ehlcb'I·· i możliwość
zbadania
relacji opartych
na stosunkach
mi~dzy
sIeroko ro/,umian;l kultunl na co dzieli a ludźmi. Antropolog.
który chce urzeczywistnić
swe
osohiste ambicje i marlenia
bycia antropologiem.
napotyka
na stalowy mUL Pomijam już lakt
ogromncj konkul"<:ncji na amcrykaliskim
rynku zatrudnienia
jako takim. gdzie ogromna zawodo\\'a specjali/acja,
post.;P \\ każdcj dziedzinic.
nic spr/.yja antropologom,
Tempo rozwoju ameryka(lskicj ckonomii.
kU'll"<:\\zrasla z każdym dniem. nie staml\vi wielkiej perspektywy
dla antrorologa opus/C/.aj;lcL·~o
uni\\ersytet.
l)c1inity\\ nie stwierdzam.
ze antropologia
coraz hardziej
slaje si.; d/iedzina
cksklu/.)\\ ną \\ysoce elitarną. hardziej dla pasjonatów,
Staje się dziedziną
ludzi z odp()\\ icdnilll z<,,;obem linansO\\ym,
Fakt. że nadal istnieją i b.;dą istnialy organizacje.
fundacjc sponsmuj;lcc
badani;1 antropologiczne.
nic powi<,:ksza rynku zapotrzebowania
na antropolog/m \\ n'>\\ ny III stopniu C/.) na\\ el slosunko\\o
odpowiadającym",
wyprodukowanym"
antropologom,
Oczywiśeic
nic lllo/na I,a l(l wszystko \\ inić amcrykaliskicj
gospodarki.
Ale moi:e warto się
\\ tym momcncie zaslan(1\\ ić jakic jest
sl.ych czasaclf' ('/Y \\arto bitakić
aż
mu nic mog.! /nalc;ć
zatrudnienia
w
kolwick prac.; daj;IC;( pC\\'n;l linans(mą
rzcczywiście
zapotrzebowanie
na aniropologów
\v dzisicjtak duhl liczb.; alllropologów.
którzy po uzyskaniu dyplos\\ojej dzicdzinie,
Wiadomo.
ze lat wiej jesl znaleźć jakąstabilność.
Ak dla anlropologa
z krwi i kości, niesamowi-
cie istotna ,jcst pasja. radość i przyjcmność
7. wykony\\ania
pracy na co dzień. Ważne lei: jest
S\\Ojcgo rod;aju osohislC ~rclnicnie
i uczucic. /.c właśnie poprzez codzienml /mudną pracę dokladamy \\lasn;l ce~ielk.; \\ hudom\lliu
k[1S7.egu ś\\iala,
Czascm lastana\\ iam si.; en. ~i.; ;a Iym WSI.) slkim kryjc" Z jednej strony amerykallskie
uni\\ersy lcly. instytuty \\ ypusIClaj;1 wybztaleonych
ludzi obieeując
im nie wiadomo co, a gospodarka niejesl
\\ swnic sJ'ro~tać tym ohietnicom,
Mo/e uczelnie na lorum kn1iowym powinny
\\jakiś sposób skoordyno\\ać
S\\oj;\ polityk.; przyjmowania
na studia') Motc naprawd.; w d/.isiejvym
\\icku klllllpUll'r<'n\.
idealnych
nloi.liwości
badań nauk(mych.
planów
gospodarczych.
pr/e\\ idyw;U'l rozwoJO\\\ ch. mo/c mo/.na by w jakiś sposób ..dopasować"
liczbę antropologów
do ry nklL Ilo w rzcCly\\isto.ści
ś\\ ial pozauniwersytccki
nic jest lak kolorowy jak przedstawiany
podCla~ \\ykla<km.
a \\Vlllar/onc
sIanowiska
w ezyslt:j antropologii
stają si.; hardzo szybko
\\iclk;1 ułud'l i pnmadz;Licdynic
do wielkiego rozczarmnlllia
rcaliami obecnego świata,
Osohiścic uwa/.;Ull. it: uni\\ersytet
w du/.ym stopniu jest odpowiedzialny
za obecną sytuację
antropologó\\
na I'\'nhu pracy, I Jni\\ersytel
bowicm nic bardzo przygotowuje
studentów
do wykony\\'ania Clegoś innego niż anlropologia.
Kursy antropologii
maj.j najczęściej
wydźwięk bardzo
dyscyplinarny.
d'lj:lC studcntom
nadzic,:c. ŻC ,jcdnak pomimo w~zystko b.;dą oni w stanie wykony\\al'
prac.; \\ s\\oim
l'l\\od/ic.
Bylaby m bard/o nic(lhid,ly \\na twicrdząc. /.e unim:rsytety
amcrykmiskie
nic widzą tego prohlemu. Nic, Amcry~anic
to napra\H/';
lud/ic potrzcby, Ogólnie mówiąc. to ludzie. dla których
dobro. koml()rt psychiClny
i linansO\\y jcdnostki
zajmujc naczclne miejsce wc wszclkicb poczynaniach, /aClyna si.; już nll'mić o kursach ukiel'unkO\\uj,\cyeh
antropologów
w innych zawodach,
/aCl) na si.; ml)\\ ić o tym. i.c aniropolog
winien mieć dodatkowo
lzw, tytul: ",associate degree".
na przykład \\ human rclations, /aczyna
si.; budować ..drogi"' dla antropologów
..z zawodu"' z
dodatk()\\YI1l liccncjatcm
na pr/.yklad \\ socjologii,
/)okladnie
określa si.; lo: Major -- przedmiot
głó\\n)
Anthropology.
Minor
dodatkowy····
Sociology,
Wiek komputerów
zmieni! nieco profil
ka/.dcgo zawodu. ak ..nI/CI'} ka;,dL'f~o zawodu nie IJllienil się i trzeba go tylko w różnych aspektach zmodyliko\\ać,
Co mamy \\ i.;c /,robić': Winić ś\\ial za jego ro/,\\Ó(' Nie sądzy. To przecie/. my antropolodzy
I
pictyzmem
zacho\\al}
badamy
i dokumentujemy
i prl.) stosO\\all
ro/wój
do rl)i.nych środowisk,
/.y cia czł(l\\'icka.
To pueciei
kultur,
cywilizacji.
ludzkich
nam serce się raduje obserwując
jak
ro/\\ ijaj;ł si.; stosunki mi.;d/,\Iudl.kic.
Swiat moim zdanicm mądrze si<; roz\\ija
i my jesteśmy
\\ nim bard/icj
nii. pOII'/l'hni ,jako mcdiator;y.
tłumaczc tego co si<; dzieje na calym świecie:
\\ )jaśniaj;jc)
inll\m dlauego
Indlic posl<;puj'l tak a nic inaczej. To wlaśnie antropologowie
próbuj,jlagmlzić
konllik!y mi.;d/.) lud;mi pochoc!Z;lcy mi z różnych środowisk.
kultur. SPO!eCZIlOSCI. lo \\Iaśnie ;lIltmpoloti/y
Il1ajduj;] rlaS/C7.)'znę pmozumienia
w sytuacjach.
w których inni
�202
rozkładają
n;ee. lo oni t1umaezą to. co dla innych jest niczrozumialym
I.acho\\aniem.
iiC7.rozumialym. bo mającym inne podlożc kullunmc.
!\ntropologo\lie
buduj" pr/.ysIOlliOlI'c mosly pomio;:dzy ludźmi ró/nych
ras i kultur. !'vIosty umo/liwiające
międzykulluroW<'
cod/ienną
komunikację. mosty ulat\\iaiące
zrolllmienic
innych. Szczególnie
jest to potrzebne
1\ amerykmiskim
garncu różnych kultur.
Dlatego też uwa/am. że proll:sjl< antropologa
powinno sil,: pOlIa/ac i doceniac II' dzisiejszym
amerykarlskim
spoleczellstwic
i gdziekolwiek
indziej na Śl\ iecie, /\nlropologowie.
ci z wyksztalcenia. i ci z urodzcnia. sq pasjonatami
wc Ilszystkim
co robią S'l wielkimi entu/jaslami
z. ogromnym scrcem jcl.eli chod/.i
wykonYI\ anie jakiejkollliek
pracy. Je/cli mają odpowiedni,j
szansę.
gwarantują.
/e bardziej ni/. klOkoll1 ick inny staną na wysokości
I.adania i \\'ykorzystaj'l
j'l z pożytkiem dla siebie i dla całej ludzkości.
Sumując:
nic bójmy się I.atem byc antropologiem.
l.apakl'1<:em. glodnym
przygód. odkryć
i badaJl. Antropologia
byla. jest i bl,:dzie potrzebna.
Ona \\/bogaca
i rozI\ija. ()d wieków słysz)
°
się powracaj'lce
do antropologa
jak bumerang pytanic: ..a co
wi z odpowiedzią
na to pytanie niezak/nie
od koniunktury.
wici ki. jak wielki jest świat \\okół nas. Dobra !'vlatka I.iemia
najważniejsze.
B"dhny \\ ięc nieustannie gotosI antropologa
jcst <:iaslycln)' i
ma miejsce dla wsz.ystkich i to jest
(0""
UIll)
Ja broni nic skladam.
..I.~ala Wasoll'ska
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0595f215bcfccc5a80e6301ba2c6df72.pdf
d6fcbb18e02956ddb8b090bca8237402
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5043
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2000
Subject
The topic of the resource
Mikułowska Halina (1917-1998)
Glapa, Adam (1916-2000)
Hankowska, Romualda (1933-1999)
Bieńkowski, Wiesław (1926-1999)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4678
Title
A name given to the resource
In memoriam / LUD 2000 t.84
Description
An account of the resource
LUD 2000 t.84, s.203-209
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, L 84, 2000
V. IN MEMORIAM
WILSLAW BIL 'KOWSKI
( 1926-199'))
I
II',
22 listopada 1999 L zmarl w Krakowie po
ciężkiej chorobie prof~sor W, Bieńkowski. wybitny uczony, historyk nauki i kultury, bibliograt:
biogralisloL
pror l3ie(lkowski był dlugoletnim
kierownikiem Zakładu Bibliogralii
Bieżącej Krakowskiego Oddzialu Instytutu Historii PAN, wykladOlI'Ci.j na bibliotekoznawstwie,
współtwórcą
tego kierunku studiów na Uniwersytecie
Jagiellońskim. Był też redaktorem naukowym Bibliografii historii polskiej. członkiem
rad naukoII")ch. m.in. Polskiego słownika biograjic::.nego,
Inslytutu Bibliotekoznawstwa
i Informacji Nauko\\(:j UJ. Archiwum oraz Biblioteki PAN i PAU
w Krakowie. Muzeów Etnograticznego
i Historycznego w Krakowie. Wybrany w 1994 L czlonkiem kon:spondentem
odrodzonej Polskiej Akademii Umiejętności.
wchodził w skład jc:i ZaWIdu jako delegat Walnego Zgromadzenia.
Był
odznaczony Krzyżem Kawalerskim Orderu 1'010nia Restituta i wyróżniony nagrodami krajowymi
i zagranicznymi.
Krakowianin z urodzenia. mieszkał w mlodości w posiadłości
rodzinnej
na Łobzowie.
Ojciec Kazimierz hy! urzędnikiem
skarbowym
Laz.arów. literalk,! i tłumaczką
Żonaty z l3arbarą Klimalą,
i legionisto" malka Maria Paulina Z
miał dwóch sYJl(')\\,
!aillleresollania
naukolIc Prll!'csora Bicókollskiego
obejmOllaly historię kultury XIX i XX w ..
szczeg(')lnie histori.,: nauk humanistycznych.
historiogratii.
etnogralii. socjologii, historii myśli
s[lokeznej. Pasjol1(l\\al si.,: dziejami i kultunl Krakowa i Uniwersytetu Jagiellońskiego
w dobie
autonomiczncj (ialicji. By I lei. z,nawC<] dz,icjów P(lmorz.a. Warmii i Mazur. Obok swoich zawodowych [la~ii. II lym lak/e ksi.,:go/Jlawstwa i edytorsl\la naukowego. posiadał hobby - kolekcjonowanie POCZ((')\Iek. dru~(')\\ ulolny ch. odznak. medal i. pudełek od zapałek, Jakże się cieszył,
kiedy pamięlaliśmy o II/bogacaniujego
z,biorów.
Profc-;or Iliel\"ll\1 ski ukol\ezyl histori.,: i socjologi.,: na Uniwersytecie Jagiellońskim
(1951 1<)52), Dyp!om magistra socjologii. choć właściwie koi\ezyl etnogralię. która nic była jeszcze
administrac)jnie
II y odn;bnionym
kierunkiem na uczcini. uzyskał w 1952 r. li swego mistrza,
a [lolem prz,yiacicl<L prof. Kazimicrzll Dobn)\mlskiego,
Ty tul pracy brzmiał: ..Zagadnienia kultur) ludollej II piśJllicnuiclllie
polskim II lataeh 1800-1914". Dodać należy. że W. Bieńkowski
Ilysohl cenil szkol.,: l)ob]'()\\olskicgo
i Kaz.imierza Moszyi\skiego.
O prof Dobrowolskim
pisal
II zrcdagll\1 ancj prz.C/ siebie. II ydancj II' Krakowie II' 1994 r.. pracy zbiorowej I\a::.imier::.Dohr{}\l()lski c/rmieh i l/c::.mn·, Stopiei\ naukowy doktora nauk historycznych
uzyskał w 1962 r.
na [lodsta\1 ie roz[lra\1 y ..Krzysztof ('elesl)'n Mrongowillsz
ł764-1 S55", stopiei\ doktora habilitolIanego II 1970 r.. na podsIalI ie rozprall} .. Kazimierz Kelles-Krauz. Życie i dzieło". W 19S I r.
�204
otrzymał
stan()\\,isko
proiCsora
nadzwyczajn.:go,
w roku
1<)<)211 ,)<)1. proiCsora
akad.:mickim
zwy<:zajnegu.
Prolcsor BieJil.~ulvski zlliązał sit,: od I lipca 1951 r. z KrakOlIskim Oddzialcm
Instytutu Historii PAN, gdzie pracolI"<lł II Zaklmlzi.: Dokumentacji.
1'0 różny<:h prz.:ksz.tałceniach
powstał tu
w 1<)91 r. Zakład Bibliografii
l3ież~c",j. którym kierowal ud 19XI I'. W Instytucie Ilislorii w 1990 I'.
utworzył i kierował Zakładem Dziejów Kultury Krakowa. W I<)75 I'. rozpuczął pract,: dydaktyczną
na Uniwersytecie
Jagielloilskim.
gdzie rozwinął działalność
n,luKową ZaKładu/Katedry.
obecnie
Instytutu l3ibliotckoz.l1<1I\stlla i Inł()l'fnacji Naukollej.
1'0 prz.cjściu na emerytur.; w IlJ96 I'. nic tracił
kontaktów
zawodOllyeh
i naukoll) ch. nadal mial tei. wyklady. m.in. monograJiczny
z "Kultury
Krakowa" - o wybitnych osobistościach
naszego miasta. Od IlJ~N I'. prowadził ogl)lnopulskie.
interdyscypliname
seminarium
doktorancKie
w Instytucie
Biblio[eKozJlallslwa.
Znane były coroczne
sympozjony
doktorantów
w Lailcueie. na które mimo dużego ostatnio zl1l.;cz.enia. cht,:tnie jeździł.
a potem ze swadą Opt)\\, iadał nam o nich. Cieszył sit,: dUi.ym autoryt.:tel11 i symp,Jlią wśród stud.:ntów. o czym może ślliad<:zyć spontaniczni.:
zredagOlI'nny nekrolog rozlepiony
na murach uczelni
i Akademii: Drogi Pr()jesur::e.' /'Iw:::dego Pana slm.-a płynę/a nauka. (jod::im' .\jJt(d::one:: Panem
po::ostaną nie::apomniClnymi lekcjami ~vcia. /JocelJiani. lrakl(}\l'(f/lijak INlrlner::)'::aws::e hęd::iemv
myśleć o Panujaku I\.nchanYJIl. Wvhitnym. Nie::asfąpionylll. II' g/ęhokilll :;;a/u/l/c::vmysil,'::}(od::inq
Kochanego / Prot Wies/awa /Ji'eJikmrskiego /Sllldenci IHi/:V UJ
Profesor był człowiekiem
wielkiej aktywności
naukowej
i społecznej.
Należal do .:Iity naukowcj i kulturalnej
Krak(lIIa.
ale przecież nic tracil kontakló\\
ze środowiSKiem,
w którym
rozpocząl
działalność.
Od 1960 I'. brai udziaL jako dziejopis
i miłośnik Pomorza. w pracach
I WyJzialu
auk Iłumanist~ cznyeh Cdaliskiego
T (mar z~ stIla
auKllIl-ego. praC<,: zawodoll,!
zaczynal
właśnie 1\ Gda,lsku.
a od 1973 r. II' pracach Ośrodka Badali NaukOlI'ych im. W. K.,:trzyliskiego
w Olsztynie.
Warmia i Mazury to Jruga miłość I'rol'csora po KraKowie. gdzie rÓIInież spędzał pi.,:kn.: II akacje z przyjaeiólmi.
W latach ł 972-1993 Prolesor pc/nil odpowiedzialni\
liJnkcjo; sekreti.Jrza rcdakcji
"Studiów
Hi-
storycznych".
II- okresie
/966-1991
wchodził
w skład KomileIti Redakcyjnego
._Rocznika Muzeum Etllogralicznego
w Krakuwic".
Profesor byl czlonkiem Komisji Ilistorii Nauki PAU oraz Kilku Komisji Ilaukowydl Oddzialu Krnkowskiego PAN: Socjologicznej.
Komisji NaUK Historycznych
prz.eksz.tałconej w Historyczną. Prnsoznawczej. od ł 973 r. Komi~ii Etnograliczn~j.
Był też członkiem od ł 94X I'. Polskiego Towarzystwi.J
HistoryczJlego,
w którego 711rządzie oddziału zasiadał. PolsKiego Towarzystwa
Bibliologicznego.
od utworzenia l)' 19901'" Polskiego TUII'arzystwa Ludoznawczego.
od 1949 I'. W pa:i.dz.iemiku 1999 r._
z okazji 50-lecin ezłonkost\I<L mial otrzymać uroczysty adres od Zarz'ldu CJłllll'll.:gO PIL któr.:go
nieslety już nie zdą~yliśmy przed śmiel1c1ną chorob~ uroczyście \I r.;cz.yć I'roksonl\l i. Tckst ndresu
został odczytany przez pr.:zesa Oddzialu Annt,: Spiss na ialobnym posiedzeniu Towarz.ystwa Miłośników Historii i Zabytków Krakowa. którego był czlonki.:m od 1946 I'. i prez ..:sem przez 16 kadencji
( 1964- ł 980). a następnie l\To;czony roJz.inie Proksora. Whśnie z ramienia tego Towarzyst\\a
ProlCsor
uczestniczył z Ilielkim zaangażO\vaniem
od 1958 r. w jury corocz.nych konkurslllv
sz.opek krakoll'skich.
a IDO-lecie TO\\'ilrzysl\\a uKa:1łlła się 1\ 1<)97 r. wyczerpująca monogralia autorsIwa I'rotesord
Slra:::ni(~v
d::iejóu' miasla narot!ml'ej pamięci. \\' serii Biblio(eka KrakowsK,L nr 137. której byl wieloit:lnim r.:daktorem.
Wano tu może przypomni.:ć
inny lemat krakowski. mianowicie. sesj<; naukową
zatytulOlvi.Jną ..Kultura ludOlva Krakowa i regionu krakowsKi.:go"_ zorganizowaną
przez Oddział Krakowski PTL w dniach 11-15.09.1976 r. w KraKowie z okazji 51. Walnego Zgromadzenia
Ddegatów.
II' czasie której W. Bielikoll'ski wyglosil reterat Kraków joko o.l:rodekhodwi e/l1ograjic::nych. Matcrialy z se~ji opublikowano
w .. Ludzi.:" t. 61. 1977.
Dorobek prof Biclikowskiego
obejmujc
blisko 550 pozycji. o różnym cilti.arzc naukowym.
od gruntownych
monogratii
to imponujący
komentarz
I\iusza. m.in. jego badań
po
artykuły
du 550 listów
ludollwll·czych.
popularnollaukoll':.
K. Ke\les-Krauza.
praci.J wyda\lnicza
Szczególni.:
opracowanie
nad k'kslami
c.:nn.:
publikacj.:
dorobKU K.C. MrongoJózefa Wawel Louisa.
Wśród kilkudziesięciu.
opartych o żródłOllą bazę arehillalną
biograml)\I' napisanych do Polskiego SIO\l'nika 8iogl'ajic::negu. znalaz.ly się równi.:ż biogramy ludol.llawców
i wybitnych postaci kultury ludowej. m.in.: Aleksandra
klskiego
(t. II. 19641. Rcgin)
l.ilientalo\Vej
(I. 17, 1972).
�205
i..:gOly Paukgo (l. :25. 1(80). Slanislawa
1'0la<.:Zka (\. 27. 1982). Sabały (I. 34.
S..:\\..:rynil (l. .16. 1(95). Pisywal ki. biogramy \\")'hitnych ..galicyjskich··
Polaków.
1992). Tadeusza
m.in. Antoniego
Kaliny. Karola Potkaóski..:go do OSIerreichisches
Hiographisches
1.exikon 1815-1950, oraz do paryski..:go IJllemllliOlIlt/ lii/Jliogruph\' oj /lislorical Sciences. Wat10 też przypomnieć
ar1ykuł Wincenty
I'o/jako elI/ugrU;: ..Sllidia i Matnialy
l.ub..:lskic"l.
13. 1988. druk 1991. Ze znakomitego
doświadu..:nia I'ro!l:sora \\ biogr.llisl) ..:..:.przy j..:go dUi...:j ż.yczliwości. korzystaliśmy
przy przygotowywaniu
uekaj'lc..:go
na \\yl!ani..: Slo"'l/ik"
hiograjic::'lIegu e1f1ograjoll' polskich. Prolesor był za~t;,:pcą redaktora .. dr Anny Kml<i1ski..:j-I ...:wickiej. autorcm
biogramu
Stanisława
Hystronia.
Dodajmy_
i.e tcmu \vybitn":lllu UC/OJJ..:nlll pnświ.,:cił Profesor swc wystąpieni..: ,..Ian Stanisław Bystroń jako
historyk kultury polski..:j" na posi..:d/.cniu Komisji FInogralicznej
PAN 14.03.1996 r.
IN 50-kcic śmi..:n;i Se\\LTyna lIdzi..:li. wybitncgo
ludoznawcy.
założyciela
Muzeum Elnograliczn..:go \\ Krakowi..:. n<l I.organi/.()\\anej
przcz Muzcum uroczystej
se~ji 24.11.1987
r. Profesor
\v) glosił rekrat "Działalność
S":\Il;rYllil Ud/.icli \1' Komisjach
Polskiej Akademii
UmiejQtności
\\ KrakOl\ i..:". RL'krat)
w Krakl)\\ i..:" \\ 1991 r.
l.
lej sesji ukantly
siC; w lO tomie
"Rocznika
Muzeum
Etnograficznego
Proli::sor lInl/) 1 lemat ..prad/iej(l\\"
elnografii.
wlaśeiwie
ludoznawslwa.
podnosząc
Iym sam) m presli/. lej gał":/i nauki . .leszcze w czasie studiów z.afascYIHl\\ał siC; postacią Oskara Kolberga. W 140. roClnic.; jego urod/in.
na s..:sji towarzyszącej
zjazdowi
PTL w Jeleniej
Górze
\1 liniach 15-1 'J.05.1954
L. W. Bicilkll\\ski
wygłosił
referat .. Poprzednicy
Oskara
Kolberga
na polu badali luJozn<l\\'Clych
w I'ols<:..:-- (poszer/.ona
wersja ukazała się drukiem w Archiwum
I::tnograficznym
nr 12. Wro<:la\1
1(56). To właśnie wtedy zapadła uchwała o wydaniu
dzieł
wsz.ystkich Kolb<:rga. ale \\'(')\\czas ,~abraklo na len cel funduszy.
150. rocznicJ; urodzin Kolberga
Oddz.iał Krakmvski
PTL wcspól I Towarzyst\vem
Miłośników
Historii
i Zabytków
Krakowa
uC/cil urOCl.) sq s..:sj.\ 15.01.1 <)(,5 r. \V Krakowie. \\ Clasie której W. Bietikowski
wygłosił referat
"Kolberg w Krako\\i<:". opublikOllany
\\ .. Roezniku Krakowskim"
L 39. 1968. Od 1978 r. Profesor trwale
urod/ ...:nia
Kullllraln..:
sympozja
inicjały\\.,:
z\\ iązal si.; I Dniami Kolbergowskimi
w Przysusze (ob. woj. mazowieckie),
miejscu
Kolberga.
\V 1960 L powstało lu bowiem bardzo ambitne Przysllskie
Towarzystwo
im. Oskara Kolnerga. maj'lce na celu popularyzowanie
tej wspaniałej
postaci poprzez
naukm\e.
tl:sti\lale
pieśni i lalieów ludowych.
Profesor gorąco popicrał tę lokalną
i ni..: i..alm\ al Clasu na uCleslniclwo.
Na ogólnopolskiej
sesji naukow~j w Przysusze
206.1990 L \\ yglosił r..:Jerat przygotowany
\\ spólnie Z dr Annl\ Grueą. "Krakowskie
konek~je Oskara Kolberga" (..!<oClI1ik Krako\\ski"
l. 69. 19(3). /\by zakończyć w,/Iek Kolberga w życiu Profesor'L tr/..:ba j..:szCl<: \\ spolllni..:ć o kolbergowski..:j
sesj i nauko\\'(;j zorganizowancj
26. I 1.1994 r. przez
INydziall·ilologiCl.ny
PAl J \\ Krakowie. Pokłosie sesji ukazalo si.; drukiem w 1998 r., w pierwszym
'1umerze now..:j s..:rii \\ ydalvniuej
PAll .. IN służbie nauce". pod redakcją Profesora. Tamże znąidujemy .lego glos IV dys~usji ..0 wspóiCl..:snych lórmach uczczenia pamięci Oskara Kolberga. Rozwój
badail nad kullur,! ludOI,,! \1 Polsce ( I XOO··1867)". Jeden z oslatnich artykułów prof. Bieńkowskiego
to: Osk"r J-:o/herg u .Ik(/(Iel/li" (.·lJliejl,'/I/O.ki w A:rakOll'ie. Prace Komi~ii Historii Nauki PAU. Kraków 1999. Trudno bylob) si.; tei.. dziwić. że Prorcsor był gorącym or;,:downikiem
wydania drukiem
(Kraków-Ols/lyn
2000) r.;kopisu. lJlajdująeego
się w Bibliotece PAU i PAN w Krakowie. z którego
korzyslal Kolberg. pl. l'ie.~lIi IlIdll ::'110(/ górnej Dl1l'ęcy \I' parafiach
OS/J-ódskiej i Kraplewskiej
:hieralle w 1836 do 18-10-go /'OkIl pr::.e::...'( G. G.. tj. przez Gustawa Gizewiusza,
1810-1 X48. folklorysly. budziciela i or.;do\\ nika SpnlW) narodowej na perytCriach Mazur pruskich.
I.wil\zany od p(l!l\ i..:cza senkcznymi
\\i;,:zami z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym.
Profesor rzadko miał ostatnio czas i siły uczeslniczyć
w naszych spotkaniach.
zawsze jednak
przychodził.
nal\..:1 \1' Ilajwi.,:i-.vy deS/cz. po nO\I'ość \1·yd'l\\niCl.ą ("Proszę
Pani, ja po książkę
la\\sze przyjd{'ml·mil). Byl sel'lkcznym
przyjacielem.
doradcą. konsultantem
kolejnych zarządów odd/ialu
go. obecnie
\\ KrakO\lie.
IV KrakOIIi..:. W I'lC/Y I si.,: lei.. \\ przygotowywanie
obchodów
I OO-Iecia krakowskie-
najslars/..:go
oddzialu
I'll.. lowarzys1'leych
I.X X IV Zgromadzeniu
1\ liniach :22-:24.(Jl).1998
L Powołany
pr/.el: Zarząd Główny na sekretarza
go s..:sji nauko\\ci.
konsullOl\al
nasle
projckty.
doradzał
referentów.
W czasie
sesji,
Delegatów
naukowektórą
czę-
ścio\\o pnmad/il
i /IIakomicie
podsumował.
wygłosił z drobiazgową
znajomością
tematu. referat
.. Krako\l scy prekursorzy
badaó 11Ido/.na\\cl.ych
w pierwszej
połowie
X IX wieku". A potem
�206
intcresował
si« nHlżli\yością
\Iydania
tekstów. Idążył jcS/.uc
mhauyć
okładki, ale ksiąi.ki (f'r::ed IO() lafy i d::isiaj. Ludo:://(lIrsflro i elnogralia
i zaakceptować
projekt
międ::.1· Wiedniem. 1.11'0-
wem. Krakmrem
a l'ragą, KrakóI\ 1999). do której dostaruyL
jak zllykle. starannie przygotowany do druku tekst. już nic zd'liył wzią(' do r«ki.
Profesor pryncypialnic
postr/egal
rolę clnogra!ii,
pisał b(lII icm: "już od I.arania .. hudziła
i rozwijala poc7.ucie świadomości
narodowej ... uka7lljąc piękno ojczystcj kultur) ludu, równoczcśnie broniła skutec7.nie
przcd zahorcami
polską tradycję.
by móc pr/ekazać
j,\ potomnym".
A równoczcśnie
potrafił si« zachwycić
np. umiejętności,!
sypania piaskiem w/.ort'l1\' na polepie
i dziwić się z uśmiechem.
że nic o tym nie wiedział ~ ..a pr/eeież chodzi Iem na scminaria do
profesora Mos7.yńskiego".
I taki pozostanie
IV naszej pami«ei. uczony - erudyta. mówi"cy i pisz'ley piękm, polszczyzną.
przy tym gawędziarz
pełen osobistego
uroku. patriota
i spolcunik.
przyjacielski
i życzliwy,
elegancki.
o wysokiej kulturze osobistej pan. Bardzo krakowski
Profesor. Pogrzeb na Cmentarzu
Rakowickim
w KrakOllie zgromadzi I rzesz.,: przyjaciół. znajomych.
IlspółpraeOlmików
i uczniów
Profesora.
a nickonwcncjonalne
mOlly pogrzebowe
\1 )rażał)
glęhllki
żal.
../lIna SjJiss
ADAM GLAPA
(19l6~2000)
7 czerwca 2000 roku zmarł dr Adam Glapa etnogra[
rcgionalista.
nauczyciel
i popularyzator wartości OŚlI iatowych i kulturalnych,
zwi,,z.any s/ez.ególnie
Adam (;Iapa
z terenem Wielkopolski.
urod/ił się 4 maja 1916 roku
\\. Grodzisku
Wielkopolskim.
UkllńCl.ywszy
w 1936 roku w Lesznie seminarium
nauczycielskie
ro/POCZ'11 pracę w \.•.yuczonym
zawodzie
naipien\
II' Swarzęd/u.
a następnie
w Zh'lszyniu
do 1939 roku. Po utracie niepodIegiości
la propagowanie
plliskości
ziem
pogranie/a
i historycznych
granic zachodnich
onlz za przynależność
do Iwi'IZku
Zachodniego Polaków \\ Zbąszyniu
z.ostał przez wladze okupacyjne
skazany
na kan,: śmierci. co
zmusiło
(io do O[lllszez.enia
nia. UkrYllal
lotogralicznej
dośll"iadezenia
się II I'oznaniu
miejsca
zamieszka-
pracując
l\" lirmie
SICII ncra.
Maj'lc już
pell'ne
pedagogiczm:
i organizatorskie.
brał czynny udział II tajnym nauczaniu
oraz
iniejowai i reali/llllal
w kOllspiraeji inne I(lrmy
życia kulturalnego,
m.in. widOll"iska i wieczornice dla coraz szerszego kn,:gu polskich rodzin.
Jedna z takich wieczornic
o treściach folklorystycznych
pl. ..Zaręczyny
u JakubOll"skieh".
zorganizowana
i zainscenizowana
przez Adama Glapę przy Ilspółudz.ialc
.lana Bzd~gi z [)omachol\"a.
została sfilmowana
IV warunkach
konspiracyjnych
przez Stanisl<lll"a Kuszę i Zygmunta
Brychcego. stanowiąc
wraz z innym lilmem pt .. .1. szarych dni" dokulllenl o unikatowej
wartości z życia
Polaków IV czasie okupacji.
�207
\\'/lln.:m tradycji T(lII ar/y'tlla
C/ytclni Ludowy ch. Adam Ciapa przygotowywał
w tym cza,.ie tabe pn>~r"I11Y edukacyj!l" " cykLtch lętllalycznych z f(·)i.nych dzicdzin Iviedzy. które były
nast<;pni<.: prC/cntUllan<.: II konspiracji II polskich domach prz<:z prowadzących
z<~j~cia. Sam
rcali/llwał lematy dotyu'lce
historii Polski, kultury ludowej i folkloru. Każdy. komu znanc są
rcalia I. /.)cia cod/.icnncgo Polakt)\\' w ó\\'Czesnym Kraju Warty. orientujc się, jakic w związku
I. tym istniały I.agro/cnia dla rcali/atorów
i uczcstników wspomnianych
inicjatyw pod~imowanych
I taką od wag,! i I patriolyclllych
pohudek przcz Adama Glap.; i innc, także wymienione tu osohy.
W latach 1')-15-1950 Adam (ilapa pracowal IV POlllaniu. kolejno w Milicji Obywatelskiej.
II IJckgatur/c
Ministcrsl\\a Oś\\·iaty. W)dziale Kultury Urzędu Wojewódzkicgo.
Po wyzwoleniu
h) ł jednym z picl'\\Slych ochotllik()\\. którzy czynnic 1Vf<lczyli się do prac porządkowych
i normalizujących jy cic II' I.l'ujnowanym Poznaniu. Zajmował si.; przede wszystkim ochroną i zabezpieczaniem lh'lbr kulturaln)<:h oral rCakl) wowanicm
instytu<:ji oświatowych.
Pracowat także
IV MUlcum Narodo\\') 111. org.ani/.ując z inspiracji prot'. Eugcniusza Frankowskicgo
dzial etnograIiuny najpicrw II Poznaniu. a nast.;pnie \\ pałacu w Rogalinic. To on właśnic był autorem odeIII) podpisancj prIG IloiL'wod<; poznańskicgo zwracającej si.; do spokczellstwa
o przeka7A1nic
przcdmio\('lII I d/icd/iny
kultury ludowcj. Odezwa ukazala się w dzienniku .. Wolność" nr 52,
1-1 C/CI'\I'Ca 1')-16 roku. W \\yniku lego aktu napływały eksponaty. co pozwoliło na powstanic
piCI'\\S/L~i stałej ckspozycji \\ pałacu IV Rogalinic. którą l\\orzyli pod kierunkiem prof Józefa
(jajka: Adam (i1apa. Slanisłml Hlas/.czyk. Longin Malicki i Krystyna Klęsk.
W latach 1')-15-1')50 Adam (ilapa studiował c1nograli;;. antropologię i prehistori<; na ówczesnym Wydziale Ilumanislycznym
UniwersytclU Poznaliskiego.
W 1950 roku ukończył studia
otr/ynlllj'lc dyplom nr ł i tytuł magistra liJozalii. Po ukoliczeniu studiów. przez okres I roku.
pracu.i'lc na stanOII isku redaktora II Polskim Radiu w Poznaniu. pr/ygotolVal kilkadziesiąt audycji i slueholl isk. 1\ tym II iele I dziedziny kultury ludo\\cj i f()lkloru. wykorzystując
również
mojliwości
popularYIll\\ania
istnicj'lcych
i tworlllnych
przcz sicbie zespołów regionalnych
z tcrcnu Wielkopolski.
Od 1951 do I')61 roku hył latrudniony w Polskim Towarzystwie
Ludoznawczym
na stanowisku rcdaktora Ic<:illliClnego. pocz.'llkOlIO lIPomaniu.
a następnie wc Wrocla\\·iu. W tym czasic
organil\l\Ial r(l\Inió. \\sp()inic I. dr Olg'l (jajkol"l i Stanislawcm Stankiewiczcm.
zjazdy Towar/ystlla. konli:rencic krajO\le i mi;;dzynarodowc
oral. licznc scminaria. W 1961 roku na Uniwersy te<:ie W rocla II skim ohronil prac.; doktorsk'l "';Irój lI[ięd=.1-T=ecko-babimojski na Ile ubiorów
,rielf.i(J/wlskich. której promo(or<.:m hył prof. Józef Gajck.
Od 1962 roku dll 1'!72 dr Adam Glapa pracowal IV Palacu Kullury w Poznaniu, na stanowisku
kicnlllnika jcdncgo I. d/ia/(lIl. W tym samym okrcsic prowadzi I spolecznie poradnię etnograticm'l dla nauCl) cicli oral. instruktortl\l zcspołów rcgionalnych oral środowisk i osóh zainlcresoIlanych t'llemalyką
Na kilka lat pr/cd pr/cjściem na cmcrytur;; wrócil do pracy IVszkolnictwie.
W ciągu długich lal d/ialalności zawodowej i spolccznej. dr Adam Glapa z ogromnym zaangażll\laniem i pas i,! 1\ląClal ,i<; II nurt pracy programowcj i organizatorskiej
mając~j na celu przede
WSI) s[kim hadanic i popular) /.lJwanie kultury ludo\\ ej i folkloru. Prowadził hadania tcrenowe
II' kr'liu i la granic,! II lakrcsic \\ ielu inlercsuj'lcych Go tematów ludoznawczych. m.in. brał udział
II' hadaniach pnllla<ilOnych pod kicrunkicm prof .ll'm:lil Burszty IV celu pozyskania materiałów
do publikacji "'/1/1/11'(/ /[((/mr(/ li'i<,/kopolski. \\ której znajduj'l si.; dwa Jcgo arlykuły. Prowadził
równiej hadania na tercnic licm lachodni<:h w nawi'lz<lIliu do prac nad Polskim allasem elnograJic::lIll/l.
W piefl\Slych lalach po \\oinic II spólorgani/.lJwał
i II\orzyl od podstaw zespoly rcgionalne.
m.in. II Sl.amolulach. Koś<:ianiL·. (irod/.i,ku, DąnróII'Cc Wielkopolskicj
i Podmoklach oraz ogniska mUl) ClJJC II /.h'1S1Yniu i Wlos/akolVicach.
Był wspólorgani/atorem
wielkich imprez ogólnokrajowych. jak np. do/ynki og.ólnopolskie w 1946 roku w Pomaniu, Swi.;to Morza w Szczecinie,
otwarcic radiostacji lIC Wrocl<l\\iu. /.a S\\ój naj\\i.;ks/Y osobisty sukces organizatorski
uznal
przygotO\lan'l pr/Cl. siehic implCl.'; i(llklorystyezną
z okazji 100-lecia Wiosny Ludów w Milosl<l\\ iu I.. ud/ialclll naj\\y /s/ych władz pallstwowych
i przedstawicielstw
zagranicznych
oraz
/.ja/d AUlOch[oJl('lI\ I. /.icm Od/yskan)'ch.
W części artystyczncj Zjazdu wystąpił wtedy przywieliony pr/cl Nicgo Icspl'llludo\\y
l I),\hrówki Wiclkopolskiej.
�208
W ciągu swcgo dlugiego i pracowitcgo
7.ycia nigdy nic zaprzcstal pisarstwa . .lego wszcchstronnc
zainteresowania
równicż pOLaelnogralicznc.
np. w zakrcsie historii Polski. z\\laS/.cza Pomorza
Zachodniego.
symboliki .- różnych form orlajako
godla paIistwolleg.o
. lnalally wyral II licznych
publikacjach.
Byly tcż prlcdmiotcm
Il')glaszanych
przCl Niego prckkcji. OdCZ.ylÓI\. a na \\l: I ckspozycji wystawienniczych
(orly polskie). Dr Adam Cilapajest autorem ok. 70 pozycji publikowanych.
w tym książek. arlykulów. rozpraw i reecnzji II' dzicnnikaeh.
czasopismach
krajowych i zagranicznych .lest m.in. autorem takich pozycji. jak: Siny s~al//ollllski. -"Inij d~ier::"cki. SIrrjj mi(:d~yc('ckohahil//ojski w ramach serii ..Atlas polskich strojów ludowych" (III dalI niet 110 PTJ.).
Dr Adam (jlapa był laureatem wielu nagród i wyrói.niel;. Posiada I odznak.,: ..I.aslużony Dzialacl
Kultury" ( 1968 r.). Medal za Zaslugi dla Obronności
Kraju (1970 r.). Odznak.,: Ilonoro\\',\m.
Poznania (197 Jr.). I.Jotą Odznake; /.wiąLku
auczyeielstlHl
Polskiego (I 'n() r.). Medal Komisji Edukacji Narodowej (1980 r.). Wielki Medal\\' 40. rocznicę Wymolenia
Poznania (19X5 r.).
Odszcdł od nas kolega. badacz oraz milośnik kultury ludowej i Il)lklortl. człowiek o silnej
osobowości.
działalność
spolcczncj
bezkomproll1isO\IY.
dokonujący
nieraz
Iwdn) ch i nicpopularnych
w dużej mierze inspirowaly
idee organiczllikOll'skil'
u7yteczności.
Pozostanie zmvszc II' naszej pamie;ci.
- patriotyzm
wyhorów.
Jego
i praca o walorach
.·/Icksalldm
I/'ojci('c!loll'skll
ROMUAl.DA
IJANKOWSKA
( 1933-19(9)
5 kwietnia
i konscrwator
Romualda
1999 roku zmarła
zabylków.
Hankowska
sach Wschodnich.
z domu
Ile Włocławku
I'ujdak.
W 1945 roku w ramach
dr Romualda
urodlila
repatriacji
Ilankowska.
si.,: 13 l\Tześnia
przyje..:hala
lasluiony
mUleolag
19.\3 roku w I.id/ie
l\Tal/.
rodlin'l
na Kre-
do Wloclawka.
Tutąj w 1')51 roku otuymala
ślliadcctl\'()
dojrlalości
w (iimna/,iulll
illl. 1arii Konopnickicj.
W t) m samym roku rozpocz.;la studia na Katolickim
Unillersytecie
I.ubelskim
\\ zakr~sie historii
sztuki. uzyskując
IV 1956 roku tytul magi,tra.
W 1')5'1 roku ROlllualda Ilankowska
związala si.;
z Muzcum Zicmi Kujall'skicj
IVC Wloclawku.
W placów..:.: lej przeszla II sl)'slkie slczehlc merytorycznych
stanol\isk.
aby II' 1')65 roku obj.,ć funkcje; d) rektora IllUleUIll. Kierowane
przez ni'l
Muzeum Kujawskie IV krótkim czasie stalo sie; c/.oIO\I'<\ regionaln,! instytucj,! w kraju. To wlaśnie
z inicjatywy
R. Ilankowskicj
rozpoel.,:to
m.in. org.anilacj.;
Ilielkich
konkursl)\\
.. Biennak
Fajansu".
którc ucz)'n iIy malO\l'anc r,,:clll ie wyrohy W 10cl<I\\ sk ich l.aUadll\l· Cna IIIik i Slołowej.
znane i modnc w Polsce. i za g.ranieą Dlięki j-:j usilnym staraniom
'lu/.eum plllYSkalo nOlle
obiekty.
w których otllarlO po r-:montach
i pracach adaptaCljnych
now.: OddziaJy:
MUleuTll
Historii Wloclawka
i Muzeum [(nograliczne.
W latach 1976-1992
R. Ilankowska
praco\\'ala
II Prlcdsie;hiorstwie
P,uiSIlI'owym I'racO\\I1ie
Konscrwacji
Zabytków
w Toruniu.
W 1')82 roku obroniła na Wydziale Ilumanistycznym
Uniwersytetu Mikolaja Kopernika w Toruniu rozpraw.; doktorsk'l .. Fajans IlIoclawski
ki i próha oceny wartości artystycznej
wyrobów".
Od I ')9:> do 1997 nlku R. Ilanko\vska
pracowala
II I'l'l.
I~iurn Ilandlu
IV Warszawi.:.
W tym czasie opracolIala
m.in. dokumentac.i<; konserll,ltorsk"
w Rydze. wytycznc do odbudowy
kościola św. Kalar/.) ny II Petershurgu
oral
przed pałacem Piotra I II' Peterholic.
Romualda IlankO\lska
była czlonkiem
Ilidu
historyków
Sztuki. Wloclawskicgo
Towarzystwa
lnawczym
zwi,vana
dzialu. MiTllO widu
.- dzieje
fabry-
/.agraniu!1ego
mun'l\V ohronn)ch
r-:stiluracji liHllUnn
tO\I<"'ll'slw nauko\\ych.
IV Iym: SlowarzySl.enia
aukow-:go.
I. Polskim Tll\l'arzystwelll
Ludo-
hyła od trzydziestu
lat. bioqc aktywny
obowiązków
lawodowy-:h
R. Ilankowska
mllial II' pracach lOrt"iski-:go Odl.alVSle lnajdllllalil
czas dla kok-
�209
żanck i kolegów. zwracających
si.; I. prośbą o pomoc w rozwiązaniu
problemu badawczego.
Ułat\\iala \\iclu polskim badaczom poruszanie się po niezwykle bogatych archiwach St. Petersburga i Rygi. Publikowany dorobek naukowy dr R. !Jankowskiej obejmuje ponad trzydzieści
pozycji. Odeszła w pc/ni sil tv.órcl.yeh. Będzie nam jej bardzo brakowa/o.
Jan ,~więch
Ważniejsze publikacje dr Romualdy Hankowskiej
1991
1992
1997
1998
1999
2000
/V/oc!awskijójalls. Wrocla\' •..
Nie::nane I'elershurskie .I'lc/{~v
SIallis/awa Allgllsw Ponialowskiego, Warszawa.
[{u.kió/ .';11'. Kalar::yny w Sanki Pelersbllrgll. Warszawa.
Odbudowa kO.';cio/a.';w. f-.:alur::yny.·/Ieksand/yjskiej IV Sanki Pelersbllrgll. Leszno.
Uk/ad I'r::eslr::ellll)' i ::ahllciowa miasla. w: W/oclawek. D::ieje miasla. l. I. Włocławek.
IFslęp. \\: I\. Bujak. f-.:aledra W/oclmvska. Warszawa.
HALINA MIKULOWSKA
( 191 7· 1998)
31 grudnia 1998 roku zmarła w Toruniu
mgr Halina Mikulowska, emerytowany pracownik Muzeum etnograficznego
w Toruniu, zasłużony muzealnik.
badacz sztuki ludowej
w szczególności
stroju i hattu.
Halina Mikulowska urodziła się 6 czerwca
1917 roku w Wilnie. Tam zdała w 1936 roku maturę \\ Państwowym Gimnazjum i Liceum im.
Elizy Orzeszkowej
i wstąpiła do Państwowego
Instytutu
Robót
Ręcznych
w Warszawie.
W 1938 roku uzyskała dyplom nauczycielki
robót
n;cznych
w szkołach
zawodowych.
W grudniu
1938 roku
wyszla
za
mąż
7.a Stanislawa Andrzeja Mikułowskiego.
Okres okupacji
spędziła
w Warszawie.
Od 1945 roku na Uniwersytecie
Miko/ąja Kopernika w Toruniu studiowala
zabytkoznawst\\ o i muzealnictwo.
W grudniu 1950 roku
uzyskala
magisterium
na podstawie
pracy
o stroju ludowym Kujaw.
Prae\( z<l\\odową rozpocz<;la już w marcu
1950 roku na stanowisku instruktora spolecznooś\viatO\\"ego w Muzeum Miejskim w Toruniu.
Od 1959 roku do przejścia na emeryturę w 1977 roku związana była z Muzeum Etnograficznym
w Toruniu. Poez;j1kowo zajmO\\ala się różnorodną dzialalnością
związaną zc sztuką ludową.
będąc kierownikiem d/.ialu nauk()\\"()-oświalowego.
ostatnie cztery lata przed emeryturą kierowała
dziakm kultury duchowej. Ponadto była konsultantem w Spóldzielni Pracy R«kodziela Ludowego i Ańystycznego
..ARS·· (potem .. RZUT') w Toruniu. Prowadziła też zajęcia na Podyplomowym Studiull1 EtnograJii przy UMK w Toruniu. Często pełniła funkcję konsultanta dla wielu
muzeów i dom(lw kultury Polski północnej.
�210
Po przejściu na emeryturr,: nadal prowadziła czynną działalność zawodową i pozostała w stałym kOnlakeie z Muzeum Etnograficznym w Toruniu.
Z Polskim Towarzystwem Ludoznawczym Halina Mikułowska związała się w 1951 roku.
biorąc aktywny udzial w pracach Toruńskiego Oddziału. Przez jedenaście lat była członkiem
Zarządu Oddzialu w Toruniu. a od 1955 roku pełniła funkcję opiekuna merytorycznego kola
PTL-u w Keyni. Uczestniczyła także w działalności Stowarzyszenia Historyków Sztuki i Pomorskiego Towarzystvła Muzycznego. Współpracowała z Kujawsko-Pomorskim
Towarzystwem
Kulturalnym w Bydgoszczy.
Do nąjważnicjszych dokonań Haliny Mikułowskiej należą badania etnograficzne na terenie
Kujaw. Pałuk. Krajny. ziemi chełmiński~i. Kaszub. Wynikiem tych badań byly zarówno publikacje z zakresu stroju ludowego. haftu oraz rzeźby ludowej. jak i zakupy wielu cennych obiektów.
Stworzone przez Nią kolekcje elementów stroju kujawskiego i paluckiego należą do najbardziej
reprezentatywnych i najcenniejszych zbiorów tego typu obiektów w muzeach etnogralicznych
w Polsce. W roku 1953 zostal wydany. w serii Alias Polskich Strojów I.udowych, SIrój Kujawski
- autorstwa H. Mikułowskiej. Halina Mikułowska była też autorem scenariusza jcdynej w północnej Polsce stalej wystawy strojów ludowych. Trudne do przecenienia są rezultaty kilkudziesięciu kursów haftu. jakie prowadziła Halina Mikułowska. głównie na terenie Kujaw i Paluk.
Pozwoliły one na bardzo szerokie rozpropagowanie i przetrwanie hallu regionalnego. Była konsultantem str~iów ludowych dla wielu zespołów folklorystycznych. Na wielu konkursach z zakresu
sztuki ludowej występowalajako juror, wygłosiła wiele odczytów popularyzujących sztukę ludową.
Za swoją działalność Halina Mikulowska otrzymała szereg odznaczeń. Do najważniejszych
należą otrzymane w 1974 roku - "Zaslużony działacz kultury". w 1975 .. Złota Odznaka
..Za opiekę nad zabytkami". IV 1985 roku Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski. w 1986
roku Ogólnopolska Nagroda im. Oskara Kolberga "Za zaslugi dla kultury ludowej", w 1996 roku
- nagroda Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficzl1t:go w Toruniu .,Za z.asługi dla poznania, ochrony i popularyzacji kultury ludowej Pomorza i Kujaw".
Halina Mikułowska była osobowością nieprzeciętną - zawsze życzliwa dla twórców. chętnie
pomagała młodym. Charakteryzowała ją wielka umiejętność i łatwość nawiązywania kontaktu
z ludźmi.
Pracowała tak jak żyła - z pasją. .lej radość życia i optymizm udzielał się tym. którzy z nią
się spotykali.
Kinga Turska-Skowronek
Najważniejsze
1953
1958
1964
1965
1971
1971
1971
1973
1977
1979
1980
1981
1982
prace Haliny Mikulowskiej
Stój kujawski. Alias polskich strojów ludouych. Poznań.
Sprawozdanie z penelracji lerenu (szluka ludowa i arty.~ci ludowi) w powiecie Żnin
i częściowo Szubin. rękopis IV Archiwum Muzeum Etnograticznego w Toruniu.
Pa/ucka szluka ludowa ... Literatura Ludowa" nr 3. Warszawa.
Slrój kujawski i haft. w: ZaJys elnograficzny okolic Kruszwicy. red. M. ZnamierowskaPrOtlerowa. Toruń.
Hafty i koronki. w: Współczesna szIuka ludowa w woj. hydgoskim, red. W. Szkulmowska.,
Bydgoszcz.
Slrój ludowy. Przewodnik. Toruń.
Rzeiba, w: W"pólczesna .eluka ludowa]V woj. bydgoskim. red. W. Szkulmowska.. Bydgoszcz.
Sztuka ludowa na Pa/ukach, "Ziemia" t. 7.
Hafty kujawskie. Kalalog wyslawy. Inowrocław.
Haji kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr I. Inowrocław.
Haft kujawski. Wzory i inslrukcje. Teka nr 2. Inowrocław.
Haft palucki. Wzoly i inslrukcje. Bydgoszcz.
Dawne hafty kujawskie. Alias wzorów. Strzelno.
�W oparciu
o rękopis będący w zbiorach Archiwum Naukowego
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
w ramach serii "Archiwum
Etnograficzne"
(t. 36, cz. I, fi, III)
ukazała się publikilcja:
-----:o:o~~o<:=-----
Jan Świętek,
Brzozowa i okolica Zakliczyna Had Dunajcem.
Obraz etnograficzny,
Zbiór z lilt IR97-1906
cz. I:
Oko/im
Ullf
(ubiór, pożywienie,
d0l11os1 wo)
I
Pmcn
(pilsterslwo,
hodowli1, Ps/,c7.c\;lI"slwn,
rolnictwo, ogrodnictwo,
rzemiosło, hilndel)
Wrocław
1989, s. 234,
cellil .'1,00zł
cz. II:
Wicr7.Cllitl
(wyobrażenia,
Wrocław
kullura
[etykil], kulL, wclerynilritl,
1998, s. 247,
leczniclwo)
CCllil 'IS,OO zł
cz. III:
LI/dl/OŚć.
Rony
Zwyczaje i pvjf'cia pmwI/c (I~od7.inil).
Wrocław
cella ok, IS.OO zł
1999 (w druku)
------:o:o~~o-c:a----Zamówienia
prosimy
kicrowilĆ na adres wydawcy:
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE
50-139 Wrocław
ul. Szewska 36
tel. 071 /344-46- J 3
�ATLAS POLSKICH STROJÓW LUDOWYCH
Jan Wielek, Strój Górali Łąckich, Wrocław 1999 (cena: 20,- zl)
Oferujemy również innc lyluly z tcj scri i:
1. J. P. Dekowski,
(10,- zl)
Strój sieradzki, W -w 1959
2. 1. Swieży, Strój podlaski (nadbui.at'lski), W-w 19511
( I 0,- :1.1)
3. F. Klonowski, Strój wannil.ski, W-w 1960
( 10,- 71)
4. B. Kaznowska, Strój bilgorajsko-tamogrod7.ki,
5. T. Seweryn, Strój krakowiaków
W-w 19511
(I U,- 7.1)
wschodnich, W-w 1%0 (reprinl 19(1)
(!\,- zl)
Zamówienia prosimy kierować na adres:
Polskie Towarzystwo
ul. Szewska 36
50-139 WROCLA W
tel. 071-344-46-1 J
Ludoznawcze
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bdddabe5c007b1127d0f9223976ed653.pdf
a64d59ad2d7ac58488e82bfbaa6b15bf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5045
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4679
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe/ LUD 2002 t.86
Description
An account of the resource
LUD 2002 t.86, s.2-5
Language
A language of the resource
pol
Contributor
An entity responsible for making contributions to the resource
2002
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
L U D
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO
I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH
POLSKIE]' AKADEMII NAUK
TOM LXXXVI ZA ROK2002
�:':
"
,,LUD" is regulary indexed in:
•
IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology,
• mz - CD-ROM,
• Internationale Vollcs/cundlicheBibliographie,
,
• . "DEMOS - Intemationale Ethnographische und FoUdoristische Information"
�L
ORGAN
u
D
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
I
KOMITETU
NAUK ETNOLOGICZNYCH
ORGANE
DE LA SOCIETE
POLONAISE
D'ETHNOLOGIE
ET DU COMITE
DES SCIENCES
ETHNOLOGIQUES
ZAŁOŻONY
W ROKU
1895
PRZEZ
ANTONIEGO
KALINĘ
OGÓLNEGO
ZBIORU
TOM LXXXVI
ZA ROK 2002
PK
I 95
POLSKIE
KOMITET
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
NAUK ETNOLOGICZNYCH
POLSKIEJ
POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW
AKADEMII
2002
NAUK
�KOMITET REDAKCYJNY
Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki,
Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska- Lewicka,
Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz
Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski
Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk
Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk
Projekt okładki - Ewa Wąsowska
Recenzenci tomu:
Zbigniew Benedyktowicz, Andrzej Brencz,
Leszek Dzięgiel, Aleksander Jackowski,
Daniel Kadłubiec, Piotr Klatkowski,
Waldemar Kuligowski, Roch Sulima,
Hanna Taborska, Ryszard Vorbrich
ISSN 0076-1435
Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2002
ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004
REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78
TEL. (0-61) 829 4817, FAX (0-61) 829 4710
e-mail: jasezb@amu.edu.pl
DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY
M-DRUK W WĄGROWCU
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7b9c54e7870ae84a15231dc9a68aefdc.pdf
e6d97385025bf3aa31afa9baac868e50
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4591
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1973
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4264
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.3; s.182-184
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
К
R
О
N
za okres I - I I I
I
1973
doroczna giełda w y r o b ó w
pamiąt
karskich Zrzeszenia T w ó r c ó w R ę k o
dzieła Ludowego i Artystycznego
„ A r t Region". Na wystawie zapre
zentowano 000 wzorów, z czego 600
eksponatów
to nowości wprowa
dzono pierwszy raz na rynek.
*
27, 28 11
o d b y ł a się w Warsza
wie przy ul. P u ł a w s k i e j „ C e p e l i a d a "
p o p u l a r y z u j ą c a tradycje i dorobek
sztuki ludowej regionu łańcucko-leżajskiego.
Impreza
zorganizowana
z i n i c j a t y w y Kota Przyjaciół Ziemi
Ł a ń c u c k i e j przy Stołecznym Oddziale
P T T K cieszyła się d u ż y m zaintereso
waniem.
*
III
w Bukowinie T a t r z a ń s k i e j
rozpoczęły się tradycyjne „ P o s i a d y
T a t r z a ń s k i e " , w czasie k t ó r y c h wy
stąpili t w ó r c y ludowi, zespoły pieśni,
kapele, poeci i g a w ę d z i a r z e .
Marzec
I m p r e z y folklorystyczne i regionalne
Styczeń
21 I — w O ś r o d k u K u l t u r y w Sy
cowie rozpoczął się Powiatowy Fe
stiwal Pieśni Ludowych, organizo
wany tradycyjnie z okazji rocznicy
wyzwolenia ziemi sycowskiej. W ra
mach festiwalu
w y s t ą p i ł y zespoły
pieśni i t a ń c a , kapelo ludowe i gawę
dziarze. Czynne b y ł y wystawy haftu,
koronkarstwa i wycinanek ludowych.
I I I — t e g o r o c z n ą l l ł - c i ą już
„ K r a p k o w i c k ą W i o s n ę " zainauguro
wano konkursem na zaprezentowanie
tradycyjnego obyczaju „ w o d z e n i a nie
d ź w i e d z i a " . Do konkursu zgłosiło się
6 zespołów, z Dobrej, Stebłowa, Karłupca, D ą b r ó w k i , K r ę p n e j i Brozca.
N a s t ę p n e konkursy planuje się
na 9 kwietnia.
K o n k u r s y i wystawy
Styczeń
6 I — w motelu „ P o d Niedźwiad
k i e m " we Wdzydzach Kiszewskich
otwarta została wystawa kaszubskopomorskicli szopek, n a d e s ł a n y c h na
konkurs zorganizowany w grudniu
ub. r. przez Zrzeszenie Kaszubsko-
Pomorskie, Powiatowy Ośrodek Spor
t u , T u r y s t y k i i Wypoczynku w K o ś
cierzynie, kierownictwo motelu i re
dakcję „Dziennika Bałtyckiego".
N a konkurs n a d e s ł a n o 8 szopek.
I. miejsce zajął
Władysław
Lica
z Wdzydz Tucholskich, pow. Chojnice,
o t r z y m u j ą c srebrny puchar „ D z i e n
nika B a ł t y c k i e g o " .
*
15 I — w ramach imprezy „ Z i m a
K a t o w i c k a " otwarto w H a l i Widowiskowo-Sportowcj ogólnopolską w y
stawę
plastyków
amatorów
pn.
„ I Konfrontacje K a t o w i c k i e " . Z 200
prac n a d e s ł a n y c h na w y s t a w ę z róż
nych województw ok. 100 pochodziło
z woj. katowickiego. W dniu otwarcia
wystawy odbyło się sympozjum po
święcone sytuacji plastyki amatorskiej
w kraju i perspektyw dalszego jej roz
woju. Referat w p r o w a d z a j ą c y wy
głosił doc. Alfred Ligocki, w dyskusji
uczestniczył przedstawiciel I n s t y t u t u
Sztuki P A N red. Aleksander Jackow
ski.
Z okazji wystawy wydany z o s t a ł
katalog.
*
19 1 w Brzesku otwarto pokon
k u r s o w ą w y s t a w ę prac t w ó r c ó w ludo
wych pow. brzeskiego, z o r g a n i z o w a n ą
przez W y d z i a ł K u l t u r y W R N w K r a
kowie, Referat K u l t u r y P R N w Brze
sku i brzeski P D K przy w s p ó ł p r a c y
K a t e d r y Etnografii Słowian U . J .
Na konkurs n a d e s ł a n o prace z za
kresu: malarstwa, r z e ź b y , ceramiki,
zabawkarstwa,, kowalstwa artystycz
nego, plastyki obrzędowej, hafciarstwa i bednarstwa. U d z i a ł b r a ł o 50
a r t y s t ó w ludowych. Nagr. I o t r z y m a ł a
S t a n i s ł a w a B r a t k o z B o r z ę c i n a za
rózgę weselną.
*
I — w Będzinie, w teatrze Dzieci
B ę d z i n a o d b y ł się I X pokaz „ H e r o
d ó w " . Impreza ciesząca się już usta
l o n ą sławą zgromadziła oprócz licznej
publiczności t a k ż e wielu badaczy
z kraju i zagranicy. Przybyli in in.
francuski socjolog — Bogdan J ę d r z e
jowski, badacz afrykańskiego folkloru,
p r z y w o ż ą c zo sobą swój f i l m o ludo
w y m teatrze a f r y k a ń s k i m ; K . W.
Kriegor, kierownik ulicznego teatru
masek w Berlinie; Francoisc Diano,
pracownik
naukowy
uniwersytetu
w Genewie i dr Jack Lang, prezes
m i ę d z y n a r o d o w e j organizacji I T oraz
w . in.
Luty
17, 18 I I
w W D K w Białym
stoku o d b y ł się W o j e w ó d z k i P r z e g l ą d
L u d o w y c h Zespołów Kolędniczych.
Przyznano nagrody i wyróżnienia.
*
20 I I — w M a ł y m Młynie nad
R a d u n i ą w G d a ń s k u rozpoczęła się
182
А
K
U . I , 2. „ H e r o d y " w Będzinie.
�W l u t y m w y s t a w ę sztuki ludowej
pow. brzeskiego przeniesiono do K r a
kowa, gdzie 21 I I dokonano jej otwar
cia.
*
M arze с
3 111
w Domu Chłopa w War
szawie o t w a r ł o wystawę obrazów ma
lowanych na szkle i w i t r a ż y Eweliny
1'ęksowe j .
Polska sztuka ludowa zagranicą
*
I — w Pile, w Galerii Nadnoteckiej Domu K u l t u r y o d b y ł się V Woje
wódzki P r z e g l ą d Plastyki Amator
skiej, zorganizowany przez p o z n a ń s k i
P a ł a c K u l t u r y i D o m K u l t u r y w Pile.
98 t w ó r c ó w z ealoj Wielkopolski na
desłało na w y s t a w ę 232 prace, z k t ó
rych 18 zakwalifikowano na P r z e g l ą d
Ogólnopolski,
mający
odbyć
się
w Szczecinie.
10 I I I
w Muzeum Etnogra
ficznym we W r o c ł a w i u otwarta zo
s t a ł a wystawa rzeźb Józefa Serwika
z Lubania. Wydano k a t a l o g - s k ł a d a n k ę , z a w i e r a j ą c y : słowo wstępne, n o t ę
biograficzną, spis prac Serwika.
*
20 I I I
w Pałacu O p a t ó w w Oli
wii otwarto w y s t a w ę pn. „ P o m o r s k i e
zabawki ludowe".
1 -— w Muzeum Historycznym
w Krakowie o t w a r ł o p o k o n k u r s o w ą
w y s t a w ę p.n. „Mikołaj Kopernik w
twórczości plastycznej
amatorów".
N a wystawie pokazano ponad 50 prac,
p r z e d s t a w i a j ą c y c h wizerunki Koper
nika oraz t e m a t y k ę z n i m związaną.
22 111
w Muzeum Plakatu w
Wilanowie otwarta została wystawa
tarcz strzelniczych ze zbiorów Słowac
kiej Galerii Narodowej w Bratysławie;.
*
- - S t у с z e ii
13 1
o d b y ł a się uroczysta inau
guracja „ D n i Polskich" w L i i t o n centruin brytyjskiego przemysłu sa
mochodowego. W ramach tej imprezy
m . i n . otwarto w y s t a w ę sztuki ludo
wej miejscowej Polonii.
*
1
l
w Grodnie czynna była wy
stawa p n . „ S z t u k a Ludowa Biało
stocczyzny", im której zaprezento-
*
T - - w sali Muzeum P a ń s t w o w e g o
w Hrubieszowie otwarto w y s t a w ę
twórczości ludowej regionu hrubie
szowskiego. Wśród kilkunastu ucze
s t n i c z ą c y c h w niej t w ó r c ó w najliczniej
reprezentowani byli rzeźbiarze; m.in.
pokazano prace zmarłego niedawno
S t a n i s ł a w a Karolaka. Pokazano też
wyroby garncarskie, wyroby ze słomy,
po raz 1-szy wycinanki poetki ludowej
Kazimiery Wiśniewskiej ze Slawęcina k/Hrubieszowa.
Na. otwarcie wystawy przybyli
liczni t w ó r c y ludowi oraz przedstawi
ciele w ł a d z powiatowych i W D K
w Lublinie. Autorzy otrzymali dyplo
my uznania, i nagrody pieniężne.
L u t y
13 I I — w Garwolinie rozstrzyg
n i ę t o konkurs na współczesną t k a n i n ę
l u d o w ą południowego Mazowsza, zor
ganizowany przez W y d z i a ł K u l t u r y
P W K N i P D K w Garwolinie. W kon
kursie udział brało 128 a u t o r ó w nad
syłając 1308 prac z 8 p o w i a t ó w . Przy
znano nagrody ufundowane przez
M K i S , C P L i A oraz W E N na łączną
k w o t ę 67.000 zł.
Nagr. I o t r z y m a ł y : Mieczysława
Figacz, Bramka, pow. R y k i , Leokadia
Kryezka, Gust, pow. R y k i , Marianna
Z g ó d k a , Rudzienko, pow. Otwock,
K a t a r z y n a W i ą c c k , Rudzienko, A n n a
Ł u s z e z y ń s k a , Mińsk Maz.,
Helena
Szopa, K ą t y , pow. Otwock.
14 I I — w Krakowie, w sali pa
łacu „ P o d B a r a n a m i " odbyła się w y
stawa krakowskiego K l u b u Korzenioplastyki. Pokazano 120 prac, 17 twór
ców .
21 I I
w Muzeum Etnograficz
n y m w Krakowie otwarto w y s t a w ę
i n d y w i d u a l n ą prac Czesławy Konopk ó w n y z K a d z i d ł a , pow. Ostrołęka.
183
�M a r z e e
3 Mi 1 11
w Bruk.sWi odbyły się
,.1'rn Polskie", w e/.asio których m.in.
wysl ępowa I zespół
folklorystyczny
„Krakowiacy".
27 .111 — w O ś r o d k u Informacji
i K u l t u r y Polskiej w L i p s k u otwarta
została wyst
a. polskiej sztuki ludo
wej i rękod/jela artystycznego, połą
czona z kiermaszom.
Wystawa zorganizowana przez,
kraki iwską. Spółdzielń ię P r z e m y s ł u
Ludowego i Artystycznego im. Wy
spiańskiego ma być n a s t ę p n i e prezen
towana w Berlinie i Sofii.
I nno
8 II
w Warszawie odbyło się
1 posiedzenie! R a d y Programowej d.s.
stowarzyszeń regionalnych, powoła
nej przez Ministra K u l t u r y i Sztuki.
W czasie obrad wdele uwagi poświę
cono aktywizacji społecznego ruchu
ochrony z a b y t k ó w oraz problemom
opieki towarzystw regionalnych nad
twórczością l u d o w ą .
j
11. 9. Józef Serwik, Pan
1 ti cm.
Jezus,
wys.
*
I I — w czasie V Krajowego Zjaz
du Z M W w Warszawie czynne było
w gmachu obrad stoisko „ Z a ł i p i a n e k " ,
k t ó r e p r e z e n t o w a ł y swoje wyroby.
Marzec
3, 4 I I I - w P a r k u Etnograficz
n y m we Wdzydzach Kiszewskich
o d b y w a ł y się D n i K a s z u b ó w Wdzy
dzkich, w czasie k t ó r y c h zaprezento
wano tradycyjne zwyczaje rybackie,
t r a d y c y j n y s p r z ę t w ę d k a r s k i , wysta
wiono widowisko taneczno-muzyczne
p t . Zapusty u Gbura, zorganizowano
spotkanie z t w ó r c a m i ludowymi.
*
11.7,8. Józef Serwik: 1. Ułan na koniu,
wys. 28 t - i n . 2. Kosiarz,wf у a. 23 cm.
I I I — w Gliniance, pow. Otwock,
z okazji jubileuszu 3()-lecia, działal
ności Kola, G o s p o d y ń Wiejskich —
otwarto w y s t a w ę strojów regional
n y c h a uroczystość uświetniły wy
s t ę p y zespołu śpiewaczego, k t ó r y za
p r e z e n t o w a ł pieśni obrzędowe i we
selne regionu.
Luty
wano: t k a n i n y , tradycyjny strój, cera
mikę, rzeźbę, w y r o b y w drewnie, ple
cionki i p l a s t y k ę obrzędową..
i dziennikarzy w celu zrealizowania
dla japońskiej telewizji f i l m u o sztuce
ludowej tego terenu.
18 I I I — w Czerwinie, pow. Ostro
łęka o d b y ł a się kolejna impreza p.n.
„Niedziela na w s i " , organizowana
staraniem Powiatowej i Miejskiej B i
blioteki Publicznej, Pow-iatowego K o
m i t e t u K u l t u r y i Sztuki w Ostrołęce
oraz U r z ę d u Gminnego w Czerwinie.
Impreza ta połączona b y ł a z otwar
ciem Gminnego O ś r o d k a
Kultury
i rozstrzygnięcia konkursu czytelni
czego. Zorganizowano też w y s t a w ę
sztuki kurpiowskiej, a Rozalia P r u saczyk z Dylewa i Felicja Prusaczyk
z Tatar p r e z e n t o w a ł y s z t u k ę wycinan
karstwa. J e d n ą z głównych atrakcji
imprezy b y ł y w y s t ę p y zespołu regio
nalnego „ B o r o w i n a " z W y k r o t u .
*
21 111 - w Sopocie o d b y ł a się
młodzieżowa impreza tradycyjnego
topienia „ M a r z a n n y " .
25 I I — na Ziemię n o w o s ą d e c k ą
p r z y b y ł a ekipa j a p o ń s k i c h filmowców
Fot.: S. Deptuszewski. S. Stępniewski, J . Świderski, W. Wolny.
Kroniką
opracowała
Jadwiga Jarnuszkiewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5ee8a3c81e8a07b0f024302db98f7fd8.pdf
eadb47f63eece6bf2ffa3d310e2ef40e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3775
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1947
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3543
Title
A name given to the resource
Spis treści i/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1947 t.1, z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1947 t.1,z.1-2, s.2-4
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA
ROKI
L I S T O P A D - G R U D Z I E Ń 1947
Nr 1-2
�REDAGUJE
ZESPÓŁ
PAŃSTWOWEGO
KI
ZEF
LUDOWEJ
INSTYTUTU
*
REDAKTOR
GRABOWSKI
WY
KIEROWNIKÓW
*
BADANIA SZTU
NACZELNY
WYDAWCA
JO
PAŃSTWO
INSTYTUT BADANIA SZTUKI LUDOWEJ
KIEROWNICZKA
BARA
SEKCJI WYDAWNICZEJ
SUCHODOLSKA
GRAFICZNY
#
CZESŁAW
ZNAŃ
-
SPÓŁDZIELNIA
TELNIK WARSZAWA GEOGRAFICZNY
DRUKARNI
*
BAR
OKŁADKA I UKŁAD
W1ELHORSKI
SZE: BIURO I N F O R M A C J I
W
SEKCJI
*
KLI
GOSPODARCZEJ PO
WYDAWNICZA
WOJSKOWY
WARSZAWA
*
MINISTERSTWA
CZY
INSTYTUT
TŁOCZONO
SPRAWIEDLI
WOŚCI W W A R S Z A W I E POD K I E R U N K I E M T A
DEUSZA GALEWSKIEGO *
NISTRACJA:
REDAKCJA I ADMI
MINISTERSTWO KULTURY 1 SZTU
KI, P A Ń S T W O W Y
INSTYTUT
BADANIA
SZTU
KI LUDOWEJ, W A R S Z A W A R A K O W I E C K A
4 A
�POLSKA SZTUKA LUDOWA
MIESIĘCZNIK
ORGAN
PAŃSTWOWEGO
INSTYTUTU
LMRT P O P U L A I R E
REVUE
P O L I S H
'V,
BADANIA
SZTUKI
POLONUS
MENSUELLE
P E A S A N T
ART
/
.• • • I
Teatrów
O o h o t n l o z y c n
w L uЬ l i n i e
¿yiffiffl
Sygnatur!"]
R
С
E
A R T Y K U Ł Y
T E O R E T Y C Z N E
K S A W E R Y P I W O C K I — Pojęcie sztuki ludowej.
J O Z E F G R A B O W S K I — Zagadnienie s t y l u ludo
wego. J U L I A N K R Z Y Ż A N O W S K I — O poznanie
literatury ludowej. A D O L F CHYBIÑSKI — O po
trzebach polskiej etnografii muzycznej. I. Zagad
nienia kolbergowskie.
O
i
P
R
A
C
O
W
A
N
I
A
MARIA
ŻAKOWSKA
—
Stanisław K o s i a r s k i
garncarz iłżecki. J O Z E F G R A B O W S K I — Zbój
nickie obrazy n a szkle. G E R A R D CIOŁEK
D»ch w polskim budownictwie w i e j s k i m .
P U B L I K A C J E
JANUSZ
SWIEZY
D Z I A Ł
I
M A T E R I A Ł Ó W
—
N
F
Swiatkarze
O
R
M
A
biłgorajscy.
C
Y
J
N
Y
Powstanie, organizacja i charakter Państwowego
Instytutu Badania Sztuki Ludowej. Z O F I A C I E S L A - R E I N F U S S O W A — Badania zdobnictwa l u
dowego w K r a k o w s k i m , n a Góralszczyźnie i D o l
nym Śląsku. В. B. — Prace badawcze s e k c j i m a
l a r s t w a i rzeźby. P. I. B. S. L.
ROK
I
I. 1 S T O P A D - G R U D Z I E Ń
1947
Nr
1-2
LUDOWEJ
���Wielorakie
zadania stawiamy
naszemu
mie
sięcznikowi.
Jako
organ
Instytutu
Badania
Sztuki
Ludowej
służyć będzie on
przede
wszystkim
jego
celom.
Ma on być narzę
dziem
pracy
Instytutu,
łącznikiem
miedzy
jego
współpracownikami,
miejscem
publi
hacji materiałów uzyskiwanych
w
badaniach
terenowych,
probierzem
stawianych
tez i te
orii, wreszcie
informatorem
w zakresie
spraw
interesujących
badacza sztuki ludowej.
Publi
kacją materiałów,
uzyskiwanych
w
bada
niach terenowych,
chcemy
przełamać,
szko
dliwy dla rozwoju
nauki, zwyczaj
zachowy
wania
ich jedynie
do dyspozycji
—
przy
padkowego
często — odkrywcy,
co
unie
możliwia
wykorzystanie
ich
wielostronne
przez wszystkich
interesujących
się
danym
przedmiotem.
Jest
to bowiem
zagadnienie
dotyczące zarówno uspołecznienia pracy
nau
kowej
jak też jej ekonomii.
To są główne
zadania „Polskiej
Sztuki Ludowej",
lecz nic
jedyne.
Przez
pismo
nasze mamy
nadzieję
uzyskać powiązanie
pracy
badacza
specja
listy
z wiadomościami
posiadanymi
przez
miłośników i zbieraczy.
Otwierając łamy na
szego pisma dla materiałów przez nich do
starczanych,
dzielić się będziemy
wzajemnie
spostrzeżeniami
i doświadczeniami.
Chcemy,
by w ten sposób wiedza nie była tylko
her
metycznie
zamkniętą dziedziną
specjalistów,
ale siała się udziałem wszystkich
zaintereso
wanych,
tworzona
była na ich oczach i przy
ich czynnym
współudziale. Wreszcie
chcemy,
by — zgodnie
ze słowami Ministra
Stefana
Dybowskiego
— p r z e z lamy naszego
pisma
przenikała wiedza
o sztuce ludowej
w bie
żące życie artystyczne.
Będziemy więc dą
żyli, by „Polska Sztuka
L u d o w a " znalazła
się wszędzie tam, gdzie
tworzy
się
nowa
kultura,
a zatem
w uczelniach,
zwłaszcza
artystycznych,
pracowniach
artystów,
świe
tlicach,
kursach
itp. kuźnicach nowej
sztuki
polskiej.
Nadto zaś w rękach artystów
ludo
wych, dla których świadomość, że twórczość
ich traktowana
jest na równi z pracą
arty
stów miejskich,
winna
być podporą w ich
działalności, będącej wkładem wsi w zbioro
we życie kulturalne
całego narodu.
Zamieizamy w końcu o walorach
i stanie
naszej
twórczości
ludowei
informować,
poprzez
„Polską
Sztukę Ludową"
zagranicę,
która
zawsze
okazywała wybitne
zainteresowanie
dla tej dziedziny
polskiej
sztuki
narodowej.
R
E
D
A
K
C
J
A
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/71340cd21c20fba95ca49dc516841de6.pdf
702b32a15e4bea12a1ce69556c821e28
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4088
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3815
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1956 t.10 z.3; s.129-130
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA
NR 3
ROK 1956
T R E Ś Ć :
R o z p r a w y
Str.
Tadeusz Seweryn
Żywot i dzieło powsinogi beskidzkiego Jędrzeja Wawry
131
Agnieszka Dobrowolska
Materiały do
Zachodniego
158
M a t e r i a ł y
Zofia Głowa
ludowej kultury artystycznej Pomorza
a r c h i w a l n e
PIS
Materiały do mapy ośrodków garncarskich w Polsce.
Cz. I I
Z
historycznego
190
archiwum
R. Reinfuss
Konkursy dla prządek i tkaczy w X V I I I w
196
M. Gutkowska-Rychlewska
Zabawki dziecinne w I poł. X V I I I w
196
Jerzy Zanoziński
-Rzeźbiarze wiejscy w okręgu miasta Krakowa .
P A Ń S T W O W Y
I N S T Y T U T
.
.
197
S Z T U K I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8cd6c64541b9a426fe96f867e70a903a.pdf
421b2948247de3025a6ebe1e2df03ba9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4083
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3813
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.132-134
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
JAN MANUGIEWICZ. POLSKIE STROJE LUDOWE
(wydanie skrócone)
Wyd. z inicjatywy Centralnego Domu Twórczości Ludowej
40 stron i 31 tablic barwnych
Wiele jeszcze czasu u p ł y n i e , z a
nim na p ó ł k a c h księgarskich u k a ż e
s i ę ostatni z e s z y t w y d a w a n e g o p r z e z
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Atlasu Polskich Strojów Ludowych.
Tymczasem
popularnego
wydaw
nictwa albumowego d a j ą c e g o prze, g l ą d p o l s k i c h s t r o j ó w l u d o w y c h do
m a g a j ą s i ę dla u ż y t k u p r a k t y c z n e
go l i c z n e z e s p o ł y p i e ś n i i t a ń c a , t e a
try a m a t o r s k i e ,
świetlice, ośrodki
polskie n a e m i g r a c j i . O d p o w i e d z i ą
na pilne z a m ó w i e n i a s p o ł e c z n e jest
o m a w i a n e tu! w y d a w n i c t w o p r z y
gotowane p o d w z g l ę d e m n a u k o w y m
przez J . M a n u g i e w i c z a , a z a w i e r a
j ą c e , p r ó c z k r ó t k i e g o w s t ę p u i ob
j a ś n i e ń , 31 b a r w n y c h tablic w y k o
nanych przez znanych p l a s t y k ó w :
Jerzego K a r o l a k a , M a r i ę O r ł o w s k ą
i Aleksandra Haupta.
B r a k podobnego w y d a w n i c t w a n a
gruncie p o l s k i m oraz streszczenia
objaśnień w 5 j ę z y k a c h (rosyjskim,
francuskim,
angielskim,
niemiec
kim i hiszpańskim) gwarantują pięk
nie p r e z e n t u j ą c e m u s i ę a l b u m o w i
szerokie rozpowszechnienie
zarów
no w k r a j u , j a k i n a r y n k a c h z a
g r a n i c z n y c h , co o c z y w i ś c i e
posta
w i ł o w y d a w c ę wobec specjalnie w y
sokich w y m a g a ń , jeśli chodzi o n a u
kowy i artystyczny poziom w y d a w
nictwa. P o n i e w a ż zaś a ł b u m m a b y ć
w przyszłości p o w t ó r z o n y w szer
szym
opracowaniu, n a recenzenta
spada o b o w i ą z e k t y m sumienniejszego o m ó w i e n i a e w e n t u a l n y c h b r a
ków, których wówczas łatwiej bę
dzie u n i k n ą ć w w y d a w n i c t w i e n a
stępnym.
Na początek z w r ó ć m y u w a g ę na
p l a n s z e b a r w n e . U s t e r k i (na o g ó ł
z r e s z t ą niezbyt wielkie) d a d z ą s i ę
tu p o d z i e l i ć n a d w i e g r u p y : j e d n a —
to n i e d o c i ą g n i ę c i a lub b ł ę d y n a t u r y
rzeczowej, druga dotyczy raczej i n
terpretacji artystycznej.
Z a c z n i j m y od p i e r w s z e j . W w y
dawnictwie
popularnym
przezna
czonym dla szerokich mas zestawy
kostiumowe powinny b y ć podawa
ne w formie n a j b a r d z i e j typowej
i dlatego b y ł o b y m o ż e lepiej, g d y
by g ó r a l p o d h a l a ń s k i na planszy
n r 1 u b r a n y b y ł w c u c h ę b i a ł ą a nie
brązową.
Ubiór
góralki
(plansza
nr 2) j e s t s t o s u n k o w o j e s z c z e gor
szy, c h u s t k a n a g ł o w ę n i e j e s t z b y t
t y p o w a (kolor i b r a k d ł u g i c h f r ę d z
li), gorset z f a l b a n k ą w p a s i e z a
miast kaletek. W s t ą ż k a przy gorse
cie p o w i n n a b y ć r a c z e j
czerwona.
G o r s e t w ten s p o s ó b z d o b i o n y j a k
na rycinie jest stosunkowo starszy
niż przedstawiona tam kwiecista ty
b e t o w a s p ó d n i c a , co p o w o d u j e , ż e
zestaw ubioru nie reprezentuje c a
łości jednolitej pod w z g l ę d e m c h r o
nologicznym.
W s t r o j u Ś l ą z a k a ((plansza n r 3)
bruclik z r ę k a w a m i powinien b y ć
podbity nie g r a n a t o w y m , a l e c z e r
132
1
w o n y m s u k n e m ; c h u s t a pod s z y j ą
n i e g ł a d k a n i e b i e s k a , ale k r a c i a s t a
z
akcentami
koloru
czerwonego
i zielonego; spodnie z a m s z o w e t z w .
„lelenioki"
powinny być
całkiem
o b c i s ł e , a n i e w y r z u c o n e na k r a w ę d ź
cholewy. „ G a l a n d a " (wianek) na g ł o
wie S l ą z a c z k i powinna b y ć bardziej
nastroszona i przetkana szklanymi
błyszczącymi kulkami.
W m ę s k i m stroju
krakowskim
( p l a n s z a n r 5)
wszelkie
elementy
barwy czerwonej wykonane s ą w
t y m s a m y m odcieniu, podczas gdy
zgodnie z r z e c z y w i s t o ś c i ą
powinny
być w dwu kolorach: c i e p ł y m czer
w o n y m (podbicie s u k m a n y i k a f t a
n a oraz r o g a t y w k a ) i c z e r w o n o a m a rantowym (frędzle przy sukmanie
i kaftanie).
Na planszy nr 7 p r z e d s t a w i a j ą c e j
K r a k o w i a k a w k w i e c i ś c i e haftowa
n y m k a f t a n i e z e s t a w u b i o r u jest w a
dliwy. K a p e l u s z „celender", spod
nie w B i a ł o c z e r w o n e p a s e c z k i i p a s
z brzękadłami wzięte są z najbliż
szych
wsi
podkrakowskich,
zaś
w s p o m n i a n y w y ż e j k a f t a n z okolic...
Brzeska.
Kobiecy ubiór k r a k o w s k i (plan
sza n r 8) r ó w n i e ż nie n a l e ż y do n a j
bardziej udanych. Strój niby m a
b y ć spod K r a k o w a ( s ą d z ą c po g o r
secie), ale t a m nie nosili k o s z u l z
krezą, tylko z n i s k i m s t o j ą c y m k o ł
n i e r z y k i e m lub z l e k k i m p r o s t o k ą t
n y m dekoltem w y k o ń c z o n y m
ząb
k a m i ; tybety n a s p ó d n i c e n i e b y ł y
w
kolorze
poziomkowym j a k na
p l a n s z y , ale w b a r w a c h
zdecydo
w a n y c h (zielony soczysty, n i e b i e s k i ,
czarny, biały).
N a nogi
wkładały
K r a k o w i a n k i przede w s z y s t k i m buty
z cholewami,
karbowane,
czasem
zdobione h a f t e m i b a r w n y m i s a f i a
n a m i . N i e t y p o w y j e s t r ó w n i e ż gor
set, k t ó r y p r z y z d o b i e n i a c h s z a m e
rowanych srebrem i złotych chwa
stach nie powinien m i e ć kaletek, ale
lekko p o s z e r z a j ą c e s i ę poniżej sta
nu g ł a d k i e z a k o ń c z e n i e , z t y ł u t y l
ko p r z e c h o d z ą c e w f a ł d o w a n ą k r ó
ciutką falbankę.
W
o p o c z y ń s k i m stroju m ę s k i m
(plansza
nr
16)
z a w i ą z a n i e pasa
p r z e d s t a w i o n e jest
w
s p o s ó b nie
tylko
niezgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą
e t n o g r a f i c z n ą , ale w o g ó l e — n i e
wykonalny.
W kobiecym stroju o p o c z y ń s k i m
nieporozumienie jest
natury bar
dziej z a s a d n i c z e j . D l a kogo m a s ł u
żyć album? Dla z e s p o ł ó w amator
skich, świetlic, szkoły. Czy w takim
r a z i e n a l e ż y p u b l i k o w a ć w n i m ze
stawy stroju o elementach nieprzy
datnych
dla
celów
scenicznych,
a p r z y t y m n i e w c h o d z ą c y c h j u ż do
w s p ó ł c z e ś n i e noszonego ż y w e g o u b i o r u ludowego? W y d a j e s i ę , ż e nie,
a w ł a ś n i e tak s t a ł o się w przedsta
w i o n y m n a p l a n s z y n r 17 k o b i e c y m
s t r o j u O p o c z n i a n k i odzianej w zielo
ną,
podszytą
białym
barankiem
s z u b k ę . P o z o s t a ł e elementy stroju
r a ż ą nieco s w o i m b a r d z o p r z y p a d
k o w y m i n i e w s p ó ł c z e s n y m chrono
logicznie zestawem m a t e r i a ł ó w . Z
O p o c z y ń s k i e g o , gdzie s t r ó j l u d o w y
j e s t jeszcze ż y w y i g d z i e s ą szerokie
m o ż l i w o ś c i wyboru-, m o ż n a b y ł o do
brać coś
bardziej
współczesnego,
czasowo w y r ó w n a n e g o i e s t e t y c z
nego z a r a z e m .
W m ę s k i m stroju sieradzkim po
kazano zbyt k r ó t k ą s u k m a n ę , w k u
j a w s k i m nieco za k r ó t k i e w y d a j ą
się r ę k a w k i kaftanka, zaś narzuco
na na ramiona „ k i e r e j a " jest w swo
ich istotnych elementach (kaptur)
n i e w i d o c z n a , czy w i ę c n i e b y ł o b y
lepiej z j e j p o d a n i a w o g ó l e z r e z y g
n o w a ć ? W stroju kobiecym (plan
sza n r 31) b r a k h a f t u na zapasce.
N a p l a n s z y n r 24 p r z e d s t a w i a j ą
cej Ł o w i c z a n i n a z u p e ł n i e f a n t a s t y c z
ny jest s p o s ó b z a w i ą z a n i a tkanego
pasa, zaś w m ę s k i m ubiorze k u r
p i o w s k i m ( p l a n s z a n r 28) — n i e
zgodny z r z e c z y w i s t o ś c i ą k s z t a ł t k a
p e l u s z a oraz s p o s ó b w y k o n a n i a p o
trzeb p r z y
sukmanie, w
których
brak zapięcia.
W ubiorze K u r p i a n k i (plansza nr
29) w z o r z y s t y m a t e r i a ł , z k t ó r e g o
u s z y t y j e s t gorset, p o w i n i e n b y ć r a
W s t r o j u L a c h a s ą d e c k i e g o ( p l a n czej z a s t ą p i o n y c z ę ś c i e j u ż y w a n y m
sza n r 9) n i e s ł u s z n i e r ę k a w y ( m ę m a t e r i a ł e m g ł a d k i m ( z w y k l e c z a r
skiej!) koszuli w y k o ń c z o n e s ą f a ł nym), a i s p o s ó b r o z w i ą z a n i a z a p i ę
dowaną
krezką,
pod s z y j ą b r a k cia i d e k o r a c j i n a p r z o d z i e
bywa
waehlarzowatego,
c z e r w o n e g o „ c i o z w y k l e nieco i n n y n i ż p r z e d s t a w i o
s k a " , f r y z u r a z a ś o d ł u g i c h w ł o s a c h ny n a i l u s t r a c j i .
rozczesanych w rozdział n a boku jest
Oprócz
wymienionych
wyżej
tradycjom c h ł o p ó w s ą d e c k i c h z u p r z e w a ż n i e d o s y ć drobnych niedo
p e ł n i e obca.
ciągnięć dotyczących części składo
N a p l a n s z y n r 15 p r z e d s t a w i a j ą w y c h s t r o j u i l u s t r o w a n y c h w a l b u
cej k o b i e c y s t r ó j ś w i ę t o k r z y s k i b a r mie, n a l e ż a ł o b y w s p o m n i e ć jeszcze
dziej m o ż e w ł a ś c i w e b y ł o b y w p r o o i n n y c h u s t e r k a c h b a r d z i e j o g ó l
w a d z e n i e z a p a s e k o p r z e w a d z e b a r nej n a t u r y . P o j ę c i e
etnograficznej
w y czerwonej, zdecydowanie
n a t o w i e r n o ś c i s t r o j u nie o g r a n i c z a s i ę
m i a s t z ł e s ą b u t y . K o b i e t y w K i e - t y l k o do m n i e j l u b w i ę c e j ś c i s ł e g o
l e c c z y ź n i e n o s i ł y w y s o k i e do p o ł o p r z e n i e s i e n i a n a p a p i e r p o s z c z e g ó l
w y ł y d e k t r z e w i k i s z n u r o w a n e , nie n y c h jego e l e m e n t ó w , ale o b e j m u j e
zaś m ę s k i e s i ę g a j ą c e zaledwie p a r ę r ó w n i e ż wierne przedstawienie spo
sobu i c h n o s z e n i a , k t ó r y s t w a r z a
c e n t y m e t r ó w p o w y ż e j kostki.
�charakterystyczną sylwetką mającą
t a k i e s a m e c e c h y o d r ę b n o ś c i regio
nalnej, j a k w y s t r ó j s u k m a n y czy
barwy paska. W omawianym albu
m i e w k i l k u w y p a d k a c h za d a l e
ko - p o s u n i ę t a z o s t a ł a s w o b o d a w y
konawców,
którzy
chcąc pokazać
zbyt wiele tak operowali okryciem
wierzchnim, ż e w rezultacie stwo
rzyli
sylwetki
n a j z u p e ł n i e j obce
tradycji
miejscowej.
Klasycznym
tego p r z y k ł a d e m j e s t p o s t a ć K u j a
w i a k a ( p l a n s z a n r 20) w r o m a n t y c z
nie u d r a p o w a n e j k i e r e z j i czy Ł o w i c z a n i n a (jplansza n r 24) w s u k m a n i e
zarzuconej na ramiona, mimo że w
Ł o w i c k i e m sukmany wkłada się za
wsze n a r ę k a w y . W m n i e j s z y m stop
n i u u w i d o c z n i a j ą to p l a n s z e p r z e d
s t a w i a j ą c e s t r o j e kobiece, ale i tu
sztucznością s w o j ą razi s p o s ó b z a
rzucenia r a ń t u c h a w stroju b i ł g o
r a j s k i m { p l a n s z a n r 13) czy ż y w i e c
k i m ( p l a n s z a n r 31), gdzie h a f t o w a
ny t i u l r a ń t u c h a — nb. r o b i ą c y w r a
ż e n i e n i e b i e s k i e g o a nie b i a ł e g o —
tak ł ą c z y
się z
tiulem ( r ó w n i e ż
haftowanej)
z a p a s k i , iż w k o ń c u
powstaje sylwetka damy w k r y n o
linie I p o ł o w y X V I I w .
Sporo trudności nasuwa plasty
k o w i u p o z o w a n i e k i l k u n a s t u postaci
w sposób, który
nie
wywołałby
w r a ż e n i a szablonu i nudy. N i c w i ę c
dziwnego, ż e tu l u b ó w d z i e w k ł a d a
on w r ę c e t w o r z o n y c h p r z e z siebie
postaci j a k i e ś r e k w i z y t y s t w a r z a j ą
ce pozory a k c j i . D r o g a ta j e s t o c z y
w i ś c i e s ł u s z n a , ale nie m o ż e dopro
w a d z i ć do k o l i z j i z p r o s t ą l o g i k ą .
P r z y k ł a d e m tego j e s t p o s t a ć K u r p i a n k i ( p l a n s z a n r 30) t r z y m a j ą c e j
w jednej r ę c e n o ż y c e , w drugiej z a ś
w y c i n a n k ę , która zapewne musi b y ć
z blachy, skoro t r z y m a n a za jeden
k o n i e c nie ł a m i e s i ę a n i n i e z w i j a ,
a którą Kurpianka ogląda uważnie...
od t y ł u , aby p r a w a s t r o n a z w r ó c o
n a b y ł a do w i d z a .
Forma
artystyczna plansz
nie
została potraktowana przez trzech
a u t o r ó w w sposób jednakowy. Brak
ujednolicenia widoczny jest z a r ó w
no w o g ó l n y m sposobie u j m o w a
nia sylwetki
(masywne
postacie
o dużych głowach u Karolaka, smu
kłe i jakby w y d ł u ż o n e u Haupta),
jak i w przedstawieniu faktury m a
teriału, ś w i a t ł o c i e n i a , a przede w s z y
stkim twarzy, k t ó r e — zwłaszcza
j e ś l i chodzi o k a r n a c j ę — d a j ą c i e
k a w ą g a l e r i ę p o c z ą w s z y od ż ó ł t o skórych Azjatów i czerwonobrązow y c h I n d i a n a ż do
buraczkowych
twarzy rzekomych E u r o p e j c z y k ó w .
W albumie p r z e d s t a w i a j ą c y m ludo
we u b i o r y t r a k t o w a n i e t w a r z y j e s t
o c z y w i ś c i e s p r a w ą czysto
konwen
c j o n a l n ą ale n i e c h ż e t a k o n w e n c j a
będzie w obrębie całego wydawnic
twa jedna
i
uwzględniająca wy
m a g a n i a estetyczne.
Poruszona tu
nawiasowo
kwestia
traktowania
twarzy jest s p r a w ą trudną, nie u d a
ło s i ę jej r ó w n i e ż r o z w i ą z a ć pozy
tywnie n a planszach
publikowa
n y c h w r a m a c h wydawanego przez
P T L Atlasu Polskich Strojów L u
dowych.
i k r ó t k i c h o b j a ś n i e ń do p o s z c z e g ó l
nych ilustracji. O b j a ś n i e n i o m tym
n a l e ż a ł o b y p o ś w i ę c i ć nieco u w a g i .
R e d a k c j a i c h j e s t nie z a w s z e k o n
s e k w e n t n a , r a z b o w i e m a u t o r pisze
0 konkretnym stroju przedstawio
n y m n a p l a n s z y , k i e d y indziej z a ś
stara s i ę o g ó l n i e o m ó w i ć cechy c h a
rakterystyczne całej grupy strojów,
z k t ó r y c h jeden tylko z o s t a ł w a l b u
mie u w z g l ę d n i o n y . P r z y d u ż e j k o m
presji
tekstu
p o w o d u j e to p e w n e
nieścisłości, a c z y t e l n i k ó w niezorien
t o w a n y c h w z a g a d n i e n i u m o ż e po
prostu w p r o w a d z i ć w b ł ą d . I tak
np. w k o m e n t a r z u o d n o s z ą c y m s i ę
do p l a n s z y n r 1 p r z e d s t a w i a j ą c e j
g ó r a l a z powiatu nowotarskiego czy
t a m y o m e t a l o w y c h s p i n k a c h bez
bliższego wyjaśnienia, że występują
one w y ł ą c z n i e n a P o d h a l u i S p i s z u .
P a r z e n i c a potraktowana jest jako
jedna z cech ubioru g ó r a l s k i e g o , m i
mo ż e n i e z n a j ą j e j g ó r a l e ś l ą s c y .
Górale p o d h a l a ń s c y nie noszą z n ó w
k a m i z e l e k , podobnie j a k g o r c z a ń s c y
1 s ą d e c c y . B r ą z o w a g u n i a j e s t istot
n i e p o w s z e c h n i e przez g ó r a l i n o s z o
na, ale d l a P o d h a l a n , k t ó r y c h m a
w y o b r a ż a ć plansza, charakterystycz
n a jest w ł a ś n i e c u c h a b i a ł a . K i e r p c e
nie s ą n a g ó r a l s z c z y ź n i e s t r o j e m p o
wszechnym, g d y ż na Spiszu i O r a
w i e do s t r o j u ś w i ą t e c z n e g o w k ł a d a
się buty z cholewami o c h a r a k t e r y
stycznym kroju w ę g i e r s k i m . Podob
ne z a s t r z e ż e n i a b u d z i opis s t r o j u
kobiecego, gdzie g o r s e t y czy „ k o
szule haftowane z k r e z ą " nie s ą b y
n a j m n i e j p o w s z e c h n e , g d y ż np. w
s t r o j u g ó r a l e k ś l ą s k i c h gorset n i e
w y s t ę p o w a ł a koszula przy szyi z a
kończona była niskim stojącym „lemieczkiem".
W s z y s t k i c h tych
za
strzeżeń d niejasności
dałoby się
u n i k n ą ć , g d y b y autor w opisie s t r o
j u g ó r a l s k i e g o o g r a n i c z y ł s i ę do tego,
k t ó r y z o s t a ł umieszczony n a planszy.
0 s ł u s z n o ś c i tej u w a g i p r z e k o n u j e
zwięzły i przejrzyście sformułowa
ny opis s t r o j u ś l ą s k i e g o ( p l a n s z a n r
3 i 4), -w z w i ą z k u z k t ó r y m m o ż n a
by a u t o r o w i p o s t a w i ć j e d y n i e d r o b
n y z a r z u t , iż p i s z ą c o ubiorze k o
b i e c y m n i e w s p o m n i a ł o tzw. „ w a tówce", grubej k o ł d r o w a t e j s p ó d n i
cy, p r z y p o m o c y k t ó r e j n a d a j ą sobie
Slązaczki charakterystyczną „dzwonowatą" sylwetkę.
T u i ó w d z i e w k r a d ł y s i ę do p o
szczególnych opisów pewne p o m y ł
ki, które przy sposobności n a l e ż a ł o
by m o ż e n a t y m m i e j s c u s p r o s t o w a ć .
1 tak np. p r z e d s t a w i o n a n a p l a n s z y
nr 3 biała sukmana z czerwonymi
c h w a s t a m i nie m o ż e b y ć o k r e ś l o n a
jako
„kościuszkowska",
gdyż
ta
ostatnia, o ile w i e r z y ć w a u t e n t y c z
n o ś ć okazu z M u z e u m Narodowe
go w K r a k o w i e , p o s i a d a ł a d e k o r a
c j ę w postaci s z a m e r u n k u z c z a r n e
go s z n u r k a . S u k m a n y
granatowe
w y s t ę p o w a ł y nie
na
p o ł u d n i e od
Krakowa, tylko na zachód i północ.
C z y t a j ą c opis k a f t a n a k r a k o w s k i e g o
( p l a n s z a n r 7) d o w i a d u j e m y s i ę , ż e
„na n a r o ż n i k a c h p o ł y '(występuje —
Rss) haft
z
ulubionym motywem
w a z o n u kwietnego, a p o w y ż e j pasa
guziczki
i
frędzle".
Autor
nie
w s p o m n i a ł o tym, ż e owa kwietna
P r ó c z p l a n s z z a w i e r a a l b u m tekst,
ozdoba j e s t w k r a k o w s k i m k a f t a n i e
który składa się z ogólnego w s t ę p u
zjawiskiem zupełnie
wyjątkowym,
zlokalizowanym
na
niewielkiej
przestrzeni w p ó ł n o c n e j części po
w i a t u brzeskiego.
Trudno również
byłoby zgodzić się, że w k r a k o w
skim stroju kobiecym „nie wytwo
r z y ł y s i ę tak w y r a ź n i e w y o d r ę b n i o
ne geograficznie t y p y o d z i e ż y , j a k
w stroju m ę s k i m " . Wystarczy po
r ó w n a ć u b i o r y z okolic
Krakowa,
D ą b r o w y T a r n o w s k i e j czy B r z e s k a ,
aby r ó ż n i c e te u j a w n i ł y s i ę z c a ł ą
w y r a z i s t o ś c i ą . Nie wiadomo d o k ł a d
nie, co a u t o r r o z u m i e p r z e z u ż y t y
w opisie s t r o j u r z e s z o w s k i e g o ( p l a n
sza n r 10) t e r m i n „ s u k m a n a s z e r o
ko s f a ł d o w a n a " , niemniej jednak n a
leży podkreślić, że m ę s k a sukmana
r z e s z o w s k a pod w z g l ę d e m k r o j u r e
p r e z e n t u j e typ m a ł o p o l s k i , ten s a m ,
do k t ó r e g o
należą
np.
sukmany
k r a k o w s k i e czy lasowiaokie. R o g a
t y w k a w p o t o c z n y m tego s ł o w a z n a
czeniu w t r a d y c y j n y m stroju rze
szowskim nie w y s t ę p u j e
zupełnie,
natomiast s w o i s t ą o d m i a n ą czapki
rogatej j e s t w ł a ś n i e o w a w s p o m n i a
na przez autora „ w y s o k a cylindrycz
n a c z a p k a z otokiem b a r a n k o w y m " .
F a k t , ż e n a terenie b l i s k i m S a n d o
mierzowi z a c h o w a ł a się w i a d o m o ś ć
o w y s t ę p o w a n i u p a s i a k a o bogatej
kolorystyce, n i c z y m nie w i ą ż e s i ę
z k o b i e c y m i u b i o r a m i okolic R z e
s z o w a (plansza n r 11);
autor n i ć
w z i ą ł pod u w a g ę ani znacznej od
l e g ł o ś c i tych t e r e n ó w , ani faktu, ż e
n i e s ą s i a d u j ą one ze s o b ą b e z p o
ś r e d n i o , lecz r o z d z i e l o n e s ą r o z l e
g ł y m obszarem z a m i e s z k a ł y m przez
L a s o w i a k ó w , gdzie ż a d n y c h ś l a d ó w
p a s i a k a dotychczas n i e znaleziono.
N i e j a s n e jest, d l a c z e g o c h a r a k t e
rystyczne dla m ę s k i c h bluzek k u
jawskich krótkie rękawy
(plansza
n r 20) m a j ą b y ć „ w y n i k i e m prostego
i c h k r o j u " , p r z e c i e ż j e s t to k r ó j i d e n
t y c z n y do { n o s z o n y c h t e ż n a K u j a
wach) bluzek o długich r ę k a w a c h .
W opisie
s u k m a n y nie w s p o m i n a
autor o c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a niej
z w i s a j ą c y m z tyłu kapturze.
„ P a s i a k " , o k t ó r y m m ó w i autor
w opisie kobiecego s t r o j u s z a m o t u l
skiego, n i e j e s t „ t y p e m
odzieży",
lecz j e d n ą z f o r m
dekoracyjnego
rozwiązania
tkaniny.
Jeśli
autor
przez „pasiak" rozumie z a p a s k ę n a r a m i e n n ą , to i n f o r m a c j a z a w a r t a w
opisie do p l a n s z y n r 23 n i e j e s t ś c i
sła g d y ż podobny u b i ó r w y s t ę p o
w a ł r ó w n i e ż w strojach kobiecych
z okolic Z i e l o n e j G ó r y , a w i ę c dalej
na z a c h ó d n i ż o m a w i a n a p r a c a po
daje. J e ś l i z a ś m a n a m y ś l i t k a m n ę
p a s i a s t ą , w i a d o m o ś ć ta r ó w n i e ż n i e
z u p e ł n i e odpowiada prawdzie, gdyz
o tkaninach takich mamy informa
c j e z okolic
Zielonej
Góry,
zas
Muzeum
w
Koszalinie na Pomo
r z u Z a c h o d n i m posiada p r ó b k i m i e j
scowych w e ł n i a k ó w pasiastych.
Niejednokrotnie w opisach po
s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w p o ś w i ę c a autor
zbyt w i e l e
m i e j s c a n a estetyczne
wartościowanie
o m a w i a n y c h przez
siebie u b i o r ó w p o m i j a j ą c n a t o m i a s t
istotne e l e m e n t y .
W z w i ą z k u z o p i s e m kobiecego
stroju
żywieckiego
czytamy,
że
„ k o m p o z y c j e c z e p c ó w n a l e ż ą do n a j
lepszych r o z w i ą z a ń
kostiumologicz-
133
r
�nych, godnych c z a s ó w , kiedy strój
dworski byl dziełem
najwyższego
n a k ł a d u k o s z t ó w i staranności", ani
s ł o w e m n a t o m i a s t n i e jest w s p o m
n i a n e , ż e bogate te czepce zdobione
s ą w y p u k ł y m z ł o t y m haftem.
pie) z l o k a l i z o w a n e w t e k ś c i e d z i ę k i
nazwom
większych
miejscowości
w y s t ę p u j ą c y c h n a t y m terenie, gdzie
i n d z i e j n a z w y geograficzne
(Góry
Świętokrzyskie), w innych zaś miej
scach m ó w i się o stroju z „okolic"
tego c z y innego m i a s t a . N i e o b e s z ł o
Teksty o b c o j ę z y c z n e są doprowa
s i ę t u i bez b ł ę d n e g o z l o k a l i z o w s n i a
d z o n y m do m i n i m u m s t r e s z c z e n i e m s t r o j ó w , np. ł o w i c k i e g o c z y s z a m o
opisów
wyżej
omawianych,
p r z y tulskiego, k t ó r e w e d ł u g b r z m i e n i a
c z y m nie zawsze w y d o b y w a j ą z nich t ł u m a c z e n i a niemieckiego i h i s z p a ń
n a j i s t o t n i e j s z e elementy.
N i e k i e d y skiego z o s t a ł y u m i e s z c z o n e w s a
np. t e k s t opisu w y p e ł n i a o b j a ś n i e m y m Ł o w i c z u i S i e r a d z u , tak s a m o
nie j a k i e g o ś
terminu
g w a r o w e g o , j a k np. ( s ł u s z n i e ) s t r ó j ż y w i e c k i w
jak „kierezja" czy komentarz n a Ż y w c u .
t u r y h i s t o r y c z n e j , podczas gdy w y
Wydaje się, że w wydawnictwach
c h o d z ą c z czysto p r a k t y c z n e g o p r z e
popularnych przeznaczonych n a u ż y
z n a c z e n i a a l b u m u n a l e ż a ł o b y s i ę tu
tek c u d z o z i e m c ó w n a l e ż y r a c z e j l o
raczej s p o d z i e w a ć informacji o r o
kalizować
poszczególne
zjawiska
dzaju materiału, z k t ó r e g o dany strój
wyłącznie według większych miej
został wykonany.
scowości, z tym jednak, że r ó w n o
D o s y ć niekonsekwentna, a często cześnie powinna b y ć dołączona map
i n i e ś c i s ł a j e s t geograficzna l o k a l i k a . W y o b r a ź m y sobie n p . m i e s z k a ń
zacja
p o s z c z e g ó l n y c h s t r o j ó w . R a z ca A r g e n t y n y , k t ó r y s t a r a s i ę zlo
podane s ą w n a g ł ó w k u n a z w y k r a i n k a l i z o w a ć K u r p i e ( „ d e l a s cercanlias
e t n o g r a f i c z n y c h (np. K u j a w y , K u r de P u ł t u s k " ) u ż y w a j ą c do tego celu
134
najdokładniejszej
z
posiadanych
p r z e z s i e b i e map... E u r o p y .
K o ń c z ą c t ę p r z y d ł u g ą nieco l i
stę uwag dotyczących w przeważnej
części zagadnień
drobnych, m a m
n a u w a d z e n i e tyle a l b u m w tej
c h w i l i o m a w i a n y , g d y ż ten r o z s z e d ł
s i ę j u ż s z e r o k o i ostatnie j e g o e g
zemplarze znikają z półek k s i ę g a r
s k i c h , ale r a c z e j
p r z y s z ł e szersze
opracowanie, k t ó r e g o ukazanie s i ę
z o s t a ł o obecnie
zapowiedziane.
B y ć m o ż e u w a g i te u ł a t w i ą a u
torowi i w y d a w n i c t w u u n i k n ą ć w
przyszłości pewnych potknięć, któ
re w p i e r w s z e j r e d a k c j i p r a c y , p o
s i a d a j ą c e j w zasadzie charakter pio
nierski,
są
zupełnie
zrozumiałe,
zwłaszcza, że w chwili jej pisania
autor w w i e l u w y p a d k a c h n i e r o z
porządzał
jeszcze t y m i opracowa
n i a m i m o n o g r a f i c z n y m i , k t ó r e obec
nie z o s t a ł y opublikowane w r a m a c h
wydawanego
przez
P T L Atlasu
Polskich Strojów Ludowych.
Rss.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e28a0575415f5227890fe1b89c0a220.pdf
c921428c1e471515b31f62823c25e861
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2315
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1991
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2147
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.2
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polski Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
*
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XLV
«
1991
t
NR
2
(213)
POLSKA SZTUKA LUDOWA
K O N T E K S T Y
ANTROPOLOGIA
i
KULTURY
ETNOGRAFIA
SZTUKA
�CONTENTS
Wiesław Juszczak
Jacek Olędzki
Zdzisław Skrok
Beata Szydło
Maria Giedz
Jerzy Chumiński
Aleksander Jackowski
Olga Danglova
Czesław Robotycki
Alina Cała
Stefania KrzysztofowiczKozakowska
Aleksander Jackowski
Palaeolithical Epos
Jesus walks on the water of Gennesaret Lake
. . .
The Symbolic Padlocks. A Contribution to the Burial Habits
of Polish Jews
"... you have got this power from my Son and from Me"
- about the Miraculous Event in Oława
Grabarka - the Holy Mountain
Catastrophe: Behaviours and the Memory of the Event
Creativity of the Advanced Old Age
Creativity and Folk Painting
"Venus" from Bielsko-Biała. An Analysis Example of the
Visual Environment
Letter to the Editor
J . Lipman, T. Armstrong, American Folk Painters of Three
Centuries
Jan Świderski (15.12.1931-24.03.1991)
Summary of Articles
3
9
18
21
25
36
38
49
55
60
61
63
63
REDAKCJA: Zbigniew Benedyktowicz (z-ca redaktora naczelnego), Aleksander Jackowski
(redaktor naczelny), Ewa Korulska, Anna Kunczyńska-1racka, Sławomir Sikora (sekretarz
redakcji), Ludwik Stomma oraz Zofia Bisiak i | Jan Świderski |
TŁUMACZENIA: Andrzej Guc
REDAKTOR TECHNICZNY: Krzysztof Nalewajko
STALE WSPÓŁPRACUJĄ: Jerzy Bartmiński,
Ewa Fryś-Pietraszkowa,
Antoni Kroh,
Jacek Olędzki,
Czesław Robotycki,
Roch Sulima
Numer w y d a n y przy w s p ó ł u d z i a l e
Fundacji Artystycznej
Adres redakcji: Instytut Sztuki PAN, ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994,
tel. 31-32-71/4 wewn. 227
ZMW
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7760ed8dddb92903f61caa0b4feffdc1.pdf
5b6f29ba785a1083785971b7a9abc24e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:132
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:114
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39, s.799-806
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lap ,~ot -
ziemia na terenach
górzystych
212
Lap gu - rudawiec
211
Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach
opuszczon. 207, 209
Lop Illala - glina ciężka czen"ona
203,
204, 211
Lop odowa - ziemia rudawc'owa
2 [2
Lop ombo - ziemia z białymi
kamieniami 2[2
Lop pundo - ziemia czarna 205, 26
lvladho kon,~'o - picie piwa 197
Madongo - duży, dorosly [85
Mbora - ugor 202
Mikaye
pierwsza,
naj starsza
żona,
forma zwracenia
się do kobiet 2[3
Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195
MlIruka - nacZf'lnik 188, 189
JI{'galo -- osoba 185
Nindo - spać [85
Nyaka - ku 185
Nyana imię żeń. 223
},(yaniek mon - roś\. Cyanthula
poIycephala 213
Nyim orzeszki ziemne
również
sezam 195
.Nyime - naprzód
185
Ochok - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Solanum campylacanthum
213
Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213
Odila - wielki głód 216
Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [
Okwada - ptak przepow.
deszczu
221
Ok fryal - nie wolno I El5
Okang' - ziemia dzika, dziewicza
201
Olenge trawa 20[
Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz.
gleby, Ximenia Americana
213
0100 Filip - nazwisko 216
alusia - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Vernonia
amygdalina
213
ambo krzemień 212
Ombugu - roślina wskaz. małą urodz.
gleby, Digitaria Scalarum
214
Onge - niema 185
Onyieko - roślina wskaz.
malą urodz.
gleby, Bidens pilosa 213
Opon - okres krótkich
deszczów
219
Orango p. rango - skierowana
185
aro - okres suszy 2 [9
Osadhe - roślina
wskaz.
urodz. gleby,
Vernonia
Holstii 2[3
Osangla - roślina
wskaz. malą urodz.
gleby, Rhus sp. 213
Osiep - przyjaciel
192
Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum
213
Otagalo - roślina
wskaz. urodz. gleby,
.Acanthus sp. 213
Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca
213
Pala - nóż do kukurydzy
[93
Pap - równina
201
Piny - kraj, okolica 225
Poko - czerpak do wody 209
Pugo - czerpak do wody 209
Puodho - ziemia uprawna,
pole, ogród
201, 202
Rabuon - pata ty 195
Rangach - brama z pałi 201
Rango - patrzeć, skierować
Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx
213
Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95
Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych
[85,
225
Singori - pole po strączkowych
202
Sino - kawałek nieuprawionej
ziemi 202
Siwandha
miejsce
w obrębie
dala,
gdzie pije się piwo 197
Somo - czytać, josomo - ten co umie
czytać, chrześcijanin
225
To - lecz 185
Thim - pustkowie
200, 20[
Tiang' - rżysko 202
Tiang bel rżysko po sorgo 202
Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202
Wih7ho - warstwa urodzajna
201
IFich - głowa, wiya - moja glowa [83
185
wschodni
185
Wuok chieng' -- kierunek
zagrody
184
WIIOII dala - kierownik
[91, 208, 216, 217
Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185
Talh - lekarstwo,
substancja
magiczna
221
Tor, sing. yo -
ścieżki
polne,
185,
200
SPIS RZECZY
I. Rozprawy
~ugeniusz
Frankowski,
Etnografia
radziecka
S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k'
I.
. ... ' . . . . .
S A T k
. .
a tua ne zagadmema
etnografii
. .'. o arew, Zagadmeme
etnogenezy
w etno rafii
KazImierz
Dobrowolski,
Zderzenie
kultur (t
g.
.)....
Jan Czekanowski
Z d . '.
,
s reszczeme
,
zleJow wozu I zaprzęgu
R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique
L eon Hałban
Z·
.
,naczellIe
zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I
b d
'
Andrze' "V r '. k' G
I IC I a allIe
",
a 'gOJs I,
Icboznawstwo
pierwotne
G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k
. . .
. . . .
downictwa
w' , k'
[Sp a geograficznego
na formy osadnictwa
ib
leJs lego w olsce
uStefan Nosek Przedhisto
b d
.".............
Tadeusz Sew~rvn
Ikonor~czfine
u OWfillICtwOmieszkalne
na ziemiach polskich
,'\dam
' ' ,
gla a etnogra
czna . . . . . . . . .
Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska
nad Narwią
..
H. Recenzje
Str.
43
65
102
110
133
148
181
228
253
291
355
i sprawozdania
Potiechin,
('Zadaczi
bor'b
k
r.
Et
fi
Y s 'osmopo Itlzmom
w etnografii»
Sowietskaja
nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa
(Z o a
l
a ewska) . . . . . . . .
.
Instytut,Etnografii
im. Miklucho-Maklaja.
Aka'de'mia 'N~uk
·s·
kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I'
k' ).
. (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C'
a ews a
.....
Et '
~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij
rasizm» Sowietskaja
M~~~:kaj'
~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia
].
Z
J.
C
R R' K' .
Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>;
Praha
1946' S~o~
. eenos pr te starozltnostJ,
s. 96 (Jerzy Pogonowski)
asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9'
Oddii
uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O
gonowski).
. . . . . .
.
.• .
.
. str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz
(,Górna O
·····h··············
R
d F'
M
rawa w pracac
slowacklego
etnografa'>
aymon
Irt,
ala)' Fishermen,
Their Peasant
Economy
London
1946,
Kegan P.aul, str. 12-353
(Andrzej Waligórski)
,
]. Czekanowski,
Polska SI
",
.
Biblioteka
\Vied
P oWlanszczyzn~,
perspektywy
antropologiczne,
(Jan Mydlarski/Y
.0. ~ls~e, t. III, \\arszawa
1948. S. Aret. str. 389
H. Batowski
Zwięzl
d ' . -' ·S· '.'
.
, .
.' Y zarys
zleJow
lowlańszczvzny
Kraków
1948 Spóld
P
racy
[
Uzyto\'n'k'
C"
,z.
.
' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd
. ,
1 nazw
geog fi
h
.,
"
,WI
Z
ImIOn
ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski)
V. i.
h
435
�III.
Muzea
Paulina Chrzanowska,
!vluzeum w Tarnowie
Franciszek KOIula, łvluzeum w Rzeszowie .
Kazimierz GotIfried, Muzeum w Jarosławiu
\\"1. Kabat,
Muzeum w Zamościu
Sprawozdanie
z działalności
lvluzeum
Etnograficznego
w Łodzi od dnia
I. V. 1946r.
do 31. XII. 1948r. (Janina Krajewska)
l\:luzeum Etnograficzne
w Toruniu
(:\1aria Znamierowska-PrUfferowa
. . . .
Tadeusz Dclimat, Muzeum morskie w Szczecinie (komunikat)
. . .
Zarys organizacji muzeów we l'rancji ze specjałnym uwzględnieniem
Muzeów
Etnograficznych
(janina
Tuwanówna)
. . . . . . . .
~1aria Znamierowska-Prilfferowa,
Ludoznawst\\"O i ochrona
kultury ludowej
w Szwajcarii
. . . . .,
.
aor
Str.
444
445
447
448
448
455
461
Sir
Indeks rzeczowy (,Lud,>, tom XXXIX.
. . .
Indeks osobowy (,Lud,>, tom XXXIX
. . . .
Indeks nazwisk Ludowych, .Lud,> tom XXXIX
Indeks etno-geograficzny
"Lud,), tom XXXIX
. .
Indeks Instytucji Naukowych
"Lud", tom XXXIX
Indeks czasop,ism i wydawnictw
wymienionych
w XXXIX
Indeks Muzeow, «Lud,), tom XXXIX.
. . .
Indeks rycin, "Lud,>, tom XXXIX
Slownik wyrazów Luo, (,l.ud", tom XXXIX
IV. Kronika
Sprawozdanie
z działalności P. T. L. za rok 1948 (L. Halban)
Wyciąg z protokółu z XXIV 'Walnego Zgromadzenia
Polskiego TowarzysIwa
Ludoznawczego
w Toruniu w dniach II-q.
VI. 1949 r. (O. G.) . .
Sprawozdanie
z prac w bibliotece
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
Mirosława Kwiatkowska
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Bilans zamknięcia Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
na dzień 31 grudnia 1948 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Sprawozdanie
nad uporządkowaniem
archiwum Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Delegat Pań twowej Komisji Planowania Gospodarczego,
mgr Bolesław Kuźmicz
przemówienie na 7 zjazd P. T. L. w Toruniu w dn. 9-12.
VI. 1949 r.
Sprawozdailie
z Ekspedycji Pomorzoznawczej
w lecic 1948 r., urządzonej
staraniem prof. dr Bożeny Stelmachowskiej
z zasiłku Ministerstwa
Oświaty
(Eugenia Romanówna)
.,.
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
Sprawozdanie z dzia}alności zakładu Etnografti Uniwersytetu Lódzkiego (.Jadwiga
Chelrnińska-Swiątkowska)
. . . . . . . .
Komunikaty,
Kazimierz Pietkiewicz . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Wystawy i konkursy sztuki ludowej Ministerstwa
Kultury i Sztuki w r. 1948
Kazimierz Pietkicwicz
. .
. . . . . . . .
Wystawy i konkursy Ministerstwa
Kultury i Sztuki w r. 1949 Kazimierz Pietkicwicz
Rozwój badail etnograficznych
ziemi krakowskiej, Anna Kutrzcbianka
Kongres Towarzystwa Etnografii Francuskiej Paryż 18-20 lipca 1948 r. (janina
Tuwanówna)
. . . . . . . . . . . .,
Zadania Polskit"go Towarzystwa
Ludoznawczcgo
\\. okresie najbliższego
G-cio
lecia (józef Gajek)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Sześcioletni plan pracy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
(Jóuf Gajek)
Konferencja
emografów w Krakowie 17-19.
II. 195' r. (O. G.)
. . . . .
NIemorial opracowany
przez Konferencję emografów:
Ocena dorobku Polskiej
Etnogralli i Etnologii z punktu widzenia postępo\\'ej myśli społecznej
520
529
532
533
536
537
540
544
549
551
562
569
604
601>
61,
62-1:
626
V. Różne
\\'vkaz książek nabytych przez
\\'~'kaz książek nabytych przez
Rl'surr:e:
w j,zyku
rosjskim
w j,z\-ku angielskim
P. T. L. w r. 19+9
P. T. L. w r. 1930
690
715
Lud. T. XXXIX
741
767
777
tomie' «I~ud :
u>
779
79°
791
792
793
797
�_",'
II L M y 3 e łl
CO II Pa\AHIIE
L )JłlccepTaI,HH
EBreRHi'\ (1JpaRKoBcKH, COBeTcKail :;J1'HOrpagiIIH
.
C. fI. 'rOlICTOB, B. lL JIeRHR H aKTyaJJbRblB BOllpOCbl ::J1'ROrpaqJłlH
C. A. TOł;apeB, np06:IeMa
aTRoreHe3a
n aTHorpaqmH
.
Ka3lll'tlHp )J06pOBonbCKH,
CTOlIKROBeRłJe Ky:fbTyp (pe310Me)
.
RH L[eKaRonCKH, I1CTOpHH B03a II ynpmKH
.
PHxaplJ, f Op Ba (L[. C. P,), IOpHIJ,H'JeCIwe HapO;U:OBe):J:eRHe (TOJIbKJlbOP
a;lOpIJAłlK)
.
JIeB faJIb6aR,
3Ha'JeRlłe
IOpJJ):J:IPleCKHX 06bl'laen
H IłX IICCJ[e)J;OBaHlłe
AHApeH Ba.nurypCKłl,
IJepB06b!Tł!Oe
3eMJICAe.·Ib'łeCKOe 3Ralille .....
fepapA
UlIO:I9K, BJIHJlRHe reOrpaTHqeCIWo.
CpeAb! Ha <pOp~lbl rrOCeJICHHH
łl CeJIbCKOrO CTpOłlTem,CTBa B n OJIbllle
.
.
CTerraH HocaK, .uOllCToplPleClwe
CTpOHTeJIhCTBO iKl1.T1łlm B nOJlhllIe
Ta):J:eVlll CaBapUR,
8THorpa<plł'łeCKaJl
HIWHorpa<płlJl
, , ..
A"al'ti XeHTHIłK, IIpOMhlIllJIeRROCTb II 06pa60TKa
lmTapJl Rail. HapBeH
II.
Pe
~ e
H 3 fi. 11
H
OT
CTp.
nał<JlIIHa XIIlaHOBCKa, lIlY3efl B TapRone
. . . . . . . . . . . .
<])paHI.\ KOTyJISI, :-IY3efl B Jt;ewoue
. . . . . . . . . . . . . . . .
Ka3I1~Illp I'OTT<PPłlA, :-IY3ef! B HpOCJlaBe . . . . . . . . . . . . .
B:l. Ra6aT, MY3ef! B 3a~IOCTbII . . . . . . . . . . . . . . . . . .
.
OTqeT ;:re!ITenbROCTU 3THorpaqm'le('Koro
M~'3eSI B JIoA3e, C l. i-o 194.6. r.
AO 3l. 12 1948. r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
3TROrpaTll'łeCrm!i
:'![Y3eij n TopyHe
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
TaAeyrn
)JaJIIIMaT, JllY3efI :I[OpClwn n iUeUłlRe
(H:'lBemeHHe).
.. . ..
O'IepK
opraRII3a~łlłl
MY3eeB BO <I>paH~ł1łl C oco6eHBblM
npłlRH1'łleM
BO BRłlM aRRe aTRorparjJWleCKIIX
MY3eeB. . . . . . . . . . . . .
:\IapIIR 3RaMepoBcKa-nplOql<pepoBa,
HapoJ,03RaRlIe
II oxpaRa
HapoJ(Roii
KyJlbTypbI
B ll1BefI~apIIłl
. . . . . . . . . .
l
43
65
102
HO
133
14,8
181
228
253
290
355
q e T hl
M.
IIOTexIlH,
,,3aAatlłl
60pb6bI
C KOCMOnOJIłlTI1::JMOMB ::lTHOrpaqHJłl".
COBeTCKaJl 3THorpaWllH,
BbIIlyCR 2., 1949. r. JiI3AaTeJIbCTBO AlcaAeMłlH HaYK C. C. C. P., ~[oeKBa. (COWbR ~laJIeBcKa)
.
MRcTłlTyT 31'Horpa<płlłl HM. MIIKJIJ'xo-:\laKJIaH.
AKaAeMłUI HaYK C. C. C. P.
"KpaTKHe co06memUI",
BbIllyCK 5. łl Ii., 1949. r. (Corpbll MaJIenCłca)
M. JIeBIlH, M. PorHRcKRll,
B. Qe60KcapoB,
"Anrrro-aMepłlKaRCKłlfi
paCH3M". COBeTCKaJl 3TROrpaTRlT, BbIllyCK L, 1949. r., H3,Tl,aleJIbCTno AKaAeMl1łl HaYK C. C. C. 1'., (COr(JbH ~laJ[eBcKa)
.
M. (I>II:I Hn, "Ha'lano
c.:raBJJRCKOrO rrOCeJleRłlJl B qexOCJIOnaKłlłl",
lIpara
1946. r. ~polecnost
pratel star(>~itno6ti,
c. 96. (lOpnil noroHoBcKH).
Casopig vlasteneckeho
spolku
l11usejniho
wOlomollCi
E;KeroARłlK
58.,
1949. r., V. r Or1c1il dl1chovedny.
O;IO~lOJ'~ 1949,
n łl3AaRRIi
V. S.:\[ O. c. 104., (IOIHlfl nOrOaOBCKIl).
.
.
~I. f01'IC.eBH'I, "B. Opana
B Tp;Y)l,aX C::IOnaUKOro :)TROrpa<pa C>lapbJlH
fOTl>eBlIq).
.
.
PaiIMORIJ, 'PHpTC, :-laJIRii 1lHIIlepM:.:HI, "RpeCTb5:IHCKOe X03RrtC1'BO" .;rOHUOH, 1940. r., l{::lraR napb,
c. l2. łl 354. (ARApef! BaJlHrypcKłl).
HH QBI-;aROBCKH, "IIO;Ibllla
-- C:laU5:IHCTBO, aH1'pono.:ronlqeCKRe
nepcneKTIfBbl',
Błl6.:lIfoTelcu
3RaRml
O 110J:hme, T. lIr., HaplllaBa
19ł8. 1'., C. ApoT, c. 38g. (HR l\ILJ;.JJl)jl)(~KJl)
" ..
f. BaToBcKR. I~pa1'KI1i'[ O'1epK HCTO]lI1łl t'.]aB5:IHCTBa. Rpa,KO~ 19ł5. r.,
hOOllepa1'I1B TpYAa łl l1oT[lc6HTeneii
C or. ~'., c. 19b, J ł,asaTenb
łl~leH H Ha3BaHRfl
reorpaąrH'IeCKIłX,
couep;KaHue
łl KapTb!.
(lOpl1i'! 110rOHOBCI'H).
.
.
416
419
424
426
426
427
,135
I V. X p
442
PeeCTp
KRRr ItynJIt'HHhIX
"IeRIIłl 19,j,9. r.
PeeCTp KRRr KylweHHhIX
"leHHIl 1950. r.
;l R
448
4M
461
467
484
a
OT'IeT )],eRTeJIblłOr:nr P. T. L. C 1948. r. (JI. faJlb6aR)
BbIlllIcKa H3 JJpOTOKOJla 14. 06I~ero
C06]!aRłlJl
IloJIbcKoro
06JJ\eCTBa
HapOi.(03naHłIH
n TopYRe, B )],H. H-a. VI. 1949. r. (O. f.) ...
OT'1eT Tpy)],OB
6łl6JIIfOTeKłI
Ilo.1JbcKoro
06l.ueCTBa
HapoA03RaRIIH
(lIlłlpOCJIana
RBJlTKOBcRa)
.
BaJałIc
nOJIhCIWrO
06mecTBa
HapoA03RaRIIR
Ra )],CRb 31. AeKaópR
1948. rona
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..
. •........
O1''1e1' npoBepKll
apuma
nOJIbCh~Oro 061uecTBa
HapoJJ.03RaRłllT .....
)JeJIeraT
focy):J:apc1'BeHRofi
KOMłICCHII X.03HJ1cTBenHoro
JIJIaRHpOBaHHH,
MarłlcTp
BOJIeCJlaB KyaMII'I
(peqb
Ra 7. C'e3J1:e IIOJIbCKOrO
OÓlIleeTBa HapO)],03HaHHR B Topyue,
.!l. 9-12.
6. 1949. r .....
O1'qeT 3EcrreJJ.łll\HłI
IToMopbe:maRHJ!
JleTOM 1948 r, opraRH30BauHoii
rrpoqJ. AOKTOpO~J Boa;eHof! Cl'CJIh~ra, OBCKofI, Iloc0611eM MłlllłlcTepCTBa flpocBelIleRłlH
(EBreBIJlT PO~IaROBRa \. .
.
O1''łeT AeRl'e;IbROCTłI
3ane.ueHłlR
8THorpaqJłllł
Y HllBepCIITe1'a B JIO,lJ,3e
(H)],BHra XeJIMIIHCKa-CBIIOHTIWBCKa)
.
C0061IleRłlR
(Ka3HMHp IIe-l'KeBłl'J).
.
.
BbICTaBKI1 II Iwrmypcbl
RapOARoro łlcKyccTna
MRRRCTepCTBa KyJIbTypLl
łl IICKycC1'Jla, B 1949. r. (KU3łlMłlp
f1eTEeBII'J)
,
.
BbICTaBI>H łl IWHK~'pCbI l\IłlHIIcTepeTBa
KyJlbTJ'PU łl MCKyccTl:la B 1949 r.
(Ka3łl~IHp
IJeTKeI:lRq).
.
.
Pa3BII1'Re
aTHorpaCpłl"IeCKRX
IICCJlep;OBaHIIfi B KpaKonCKofI
06JIaCTH
(ARHa KYTllle6a)
.
KOHrpecc OómeeTDa <])paR~Y3CKOf\ 3TRorpa<pllII,
Ilapłla;,
18-20
HIO!!L)1
1948. r. (2HHHa TJ'BaRoBRa)
.
3a;ra"IlI IJOJlbCKOro 06JueCTBa HapO;:lOaHaHIISI Ha npOTH;lCeRłlłl IlleCTHJIeTIIl! (IIoCłI<p faeK)
. . . . . . . . ..
.
.
I\OHTepeRUłlil
~+rHOl'pa<pOB B I\paKoBe.
17-19.
2. 1951. r. (O. r.)
:\f e~IOplIaJI
06paÓ01'aRRhlf[
Ha IWRtf1epeR UJIłl :HHorpaqIOB:
Ol\eHICa
,il,OCTU;lCeHłlf!IToJIbclwfl ;::hRorpa<lIHH 118THOnOrHlI (' TO'JKH 3peRml
nporpecclIBHof!
MblCJIR B ,,6 Il(pCTBe. .
.
Y. P a
438
O li H R
444
445
4;1,7
448
520
529
523
533
536
53i
MO
544
M9
:;51
562
569
604
006
624
6:26
bl e
n f10:IhCROM OimeCTBe
Hap0;.\03uaIlIIH
B Te-
B nOJIb('I,O~r
HapOJJ.03HaHHH
B Te-
O(lllleCTBe
630
669
51*
�CT'.
PE3IOME
Ha PYCCKOM $J3bIKe ..•
Ha aHrHH~CKOM
R3MKe
YKa3aT6Hb
TPY;rJ;OBofl, .J11O;rJ;>, TOM 39
YKa3aTeHb
uepcoHaHbHbIf!,
••TJ:1O;rJ;>,TOM 39 ...
YKa3aTelIb
HapO;rJ;HbIX HallMeHOBaHHfl,
.J1IO;rJ;>, TOM
YKa3aTeHb
8THorpaifJll'leCKllll,
.J1IO;rJ;>, TOM 39
YKa3aTeHb
HaY'IHbIX
33Be;rJ;eHnf!,
.J11O;rJ;', TOM 39
YKa3aTeHb
JKypHaHOB'
li ll3;rJ;aTeHbCTB
npllB6AeHHMX,
YK33aTeJlb
My3eeB,
• .:IIOA>, TOM 39 .....
YKaaaT6Jlb
HlIJIIOCTpaullfl,
.J11O;rJ;>, TOM
CHoBapb
eJlOB .JIlOO>,
«,lIIO;rJ;" TOM 39
39.
, ..
690
7H>
39
.
.J1lOA>,
.
TOM
39
741
767
777
779
791
790
792
793
797
LIST OF CONTENS
I. Articles
Page
~uviel Etlmography
(Eugeniusz Frankowski)
. . . . . . . .
Lenin and the Problems of Ethnography
(S, P. '1'olstov)
The Problem of Ethnogeny in Ethnography
(S. A. Tokarev)
The Clash or Cultures (A summary).
(Kazimierz Dobrowolski).
Notes on the History of the Cart and Harness (Jan Czekanowskij
Folklore Juridique
(Richard Homa)
The Importance
of Legal Customs and their Investigation
(Leon Halban)
Agricultural
Knowledge of the Luo of Kenya (Andrzej Waligórski)
The Influence ofGeographv
upon the Type of Rural Settlement and Housin,~
in Poland (Gerard Ciolek) . . . . . . . . . . . . . . .
The Development
of Human Shelter on Polish Territories
(Stefan Nosek)
Ethnographic
Iconography
(Tadeusz Seweryn)
. . . . . . .
Amber Ar! and Crafl on the River Narew (Adam Chetnik)
II. Reviews
and
J
43
65
102
110
133
143
18 I
221l
253
291
35.')
reports
J.
Potiechin, The st~uggle with cosmopolitan
tendencies in ethnography,
So\'ietskaya Etnografia, NO.2. 1949 (Z. Malewska).
. . . . . . . . .
Ethnographic
Institute of the Soviet Academy of Sciences, A brief communication, Nos. V and VI, 1949 (Z. Malewska)
. . . . . . . . .
M. Levin, .J. Raginskij, N. Chebaksarov,
Anglo-American
racism, Sovietskaya
Etnografia, No I, 1949 (Z. Malewska)
. . . . . . . . . . . . . .
J. Filip, The beginnigns ofthe Slavonic settlement in Czechoslovakia,
Praha 1946
(Jerzy Pogonowski)
. . . . . . . . . , . . . . . . . . . . . . .
Journal of thi' Museum vVorkers in Olomouc, vol. SB, 1949 (Jerzy Pogonowski)
M. Gotkiewicz, Higher Orava in the works of Slovak ethnogr;iphy
Raymond
Firth, Malay Fishermen:
their Peasant
Economy,
London
1946
(Andrzej Waligórski)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
J. Czekanowski, Poland and Slavdom ._- anthropological
prospects, \Narsaw 1941l
(Jan Mydlarski)
H. Hatowski, A short historv of the Slavonic peoples, Kraków 1948 (Jerzv PogonOll'ski). . . . . . ..
III.
416
419
424
426
426
427
435
43fl
442
Museums
Paulina Chrzanowska.
The Museum in Tarnów
Franciszek Kotula. The Museum in Rzeszów'
Kazimierz Gottfried, The Museum in J aros!aw
\\'1. Kabat. The Museum in ZamoŚĆ . . . . .
The repon on the activity of the Ethnographical
Museum in Łódź covering
period :VIay 1st. 1946 to December 31st. 1948 (Janina Krajn"ska)
Flhno~ranhical
Museum in Toruń (Maria Znamierowska-Priifferowa)
Tadeusz DeJimat, The Maritime 1\1useum in Szczecin (.'\ communique).
444
445
447
448
the
448
4.55
46 I
�ODBITKI
806
TV. Current
484
532
;;33
536
537
540
544
549
:)5'
562
566
j
I
.Moszyitski K. - EvVOIXCJOXIZ~[
KRYTYCZNY
NA TLE
INNYCH KIERuNK6w
W ETNOLOGII
Stopa K. - HOTENTOCI - Kl;L'l'URA,
JĘZYK, BAJKI,
PIEŚNI
PRAOE I MATERIAŁY
ETNOGRAFIOZNE
Zakrzewska ~I.-PROCESY
I XVIII w.
PRAOE I MATERIAŁY
O CZARY W LUBLINIE
ETNOGRAFIOZNE
VI:
W XVII
VII:
Dobrowolska A. - STR6J JACKÓW JABŁONKOWSKICH
Reinfus6 R.-ŁElUKOWIE
JAKO GRUPA ETNOGRAFICZNA
Dekowski .l, P. - ZWYCZAJE WESELNE W POWIECIE 01'0CZYŃSKDf
604
606
6'2
624
626
V. Miscellaneous
List of Books purchased in '949
List of Books purchased 1I1 '950
. .
Russian Summaries
. .
English Summaries
. . . . " . . .
Index-Subjects,
«Lud,) vol. XXXIX
Index-l'\ames,
«Lud,), \'01. XXXIX
.
Index-Popular
l'\ames, «Lud,), vol. XXXIX.
lndex-Ethnogeographical,
«Lud,) \"01. XXXTX
List of Scientific Tnstitutions, "Lud,) \'0J. XXXIX
List of Scientific publications.
<,Lud,) \'01. XXXIX.
List of ;vluseums, (,Lud,) \"01. XXXIX
List of Illustrations,
<,Lud,), \'01. XXXIX
List of Luo \\'ords,
«Lud», vol. XXXIX
LUD XXXVIII:
520
529
LUDOZNAWCZEGO
Chodzidło T. - ~nESZKAXIE
"C JAKCT6W
Fischer A. - RYSZARD WINCENTY BERWIXSKI
Krzyianowski J. - :\IORFOLOGIA BAJKI
Seweryn T. - IKONOGRAFIA ETKOGRAFICZNA
Stopa R. - ARCHAIZM K"CLTeR Y BUSZ~fEXSKIEJ
467
events
Report on the activity of the Polish Ethnographical
Society canTing the vcar 1948
(Ł. Halban)
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Extract from the report of the General Mecting of the Polish Ethnographical
Society held in Toruń, .Tune "-'4,
'949 (O. G.).
. . . . . . . .
The present state of the Library of the Polish Ethnographical
Society. A report
(Wiesława Kwiatkowska).
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
The Polish Ethnographical
Society, Accounts for the year ended 31st October 1948
A report on the state of Archives of the Polish Ethnographical
Society.
..
An address by Bolesław Kuźnicz, M. A., delegate of the State Commissionfor
Economic Planning given to the Conference of the Pol. Ethn. Soc. held
in Toruń, June 9-12,
1949 . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Report
on the field expedition
to Pomorze,
Summer
'948
organized
by Prof. B. Stelmachowska
(Eugeria Roman).
. . . . . . . . . . .
Report on the activity of the Department of Ethnography of the Łódź University
(Jadwiga Chelmińska-Świątkowska)
. . . . . . . . . . . . . " . .
Communiques
(Kazimierz Pietkicwicz)
Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art
and Culture in '948 (Kazimierz Pietkiewicz)
Exhibitions and Prize Contests of Folk Art organized by the Ministry of Art and
Culture in 1949 (Kazimierz Pietkiewicz)
Ethnographic
Investigations
in the Province of Cracow (Anna Kutrzebianka)
The Conference of the French Ethnographical
Society held in Paris, June 1820, 1945 (Janina Tuwanówna)
. . . . . . . . . . . . . . . . . .
The tasks of the Polish Ethnographical
Society during the next six years (Józef
Gajek) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
The 6-year plan of the Polish Ethnographical
Society (Józef Gajek)
. . . .
The Conference of Ethnographers
held in CracO\v, February '7-'9,
'95' (O. G.)
Progressive Tendencies in Polish Ethnography,
a memorandum
jointly evolved
by the Conference of Ethnographers
. .
. . . . . . . . . . .
TOWARZYSTWA
LUD XXXVII:
Page
The Organization
of l\.fus('ums in France ,,"i,h particular
reference to Ethnographical ~1useums (Janina Tu\\'anó""na!
. . . . . . . . . . . . .
\laria
Znamiero\\'ska-Prlifferowa,
Folklore and lhe protection of folk-culture
in S\\itzerland
. . . " . . . . . .
" . . . . . .
POLSKIEGO
630
669
690
7 I ')
74'
767
777
779
790
791
792
793
797
PRAOE I MATERIAŁY
Świą,tkowska-Cllcłmiilska
ARCHIWUM
ETNOGRAF.
J. -
WYCINANKA
VIII-IX:
ŁOWICKA
ETNOGRAFIOZNE
Nr L Oleszczuk Aleksander - LuDOWE
OBRZĘDY
WE·
SELNE NA PODLASIU 1951
Nr 2. Baranowski Bohdan - NAJDAWNIEJSZE
PROCESY
O CZARY W KALISZu 1951
Kr 3. Szczotka Stanislaw - MATERIAŁ Y DO DZIEJ6W
ZB6JNICTWA GÓRALSKIEGO Z LAT 1589-1782
POLSKIE
SKŁAD
GŁÓWNY
TOWARZYSTWO
LUDOZNAWCZE
POZNAŃ,
FREDRY
10
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf5337a0ebd334a85f3dc33daea0d8b3.pdf
aae0270243ebd9ee590399f3e50a49b3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:128
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:110
Title
A name given to the resource
Recenzje i sprawozdania / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39,s.416-443
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
RECENZJE I SPRAWOZDANIA
J. POTlECHIN, <,Zadaczi bor'by z kosmopolitizmom
wetnografii>}. Sowietskaja Etnografia, zesz. 2, 1949 r. vVyd. Akad. NaukZ. S. R. R.,
Moskwa.
W drugim zeszycie <<SowieckiejEtnografii>} za rok 1949 znany etnograf radziecki J. Potiechin umieścił dłuższy artykuł zatytułowany <,Walka
z kosmopolityzmem
w etnografii>}.
Kosmopolityzm w nauce nie jest rzeczą nową, opanowuje on naukę
burżuazyjną w okresie budzenia się uświadomienia
narodowego uciśnionych ludów. Rozwój ustroju kapitalistycznego
prowadzi zwolna. do kompletnego wyrzeczenia się poczucia narodowości, w/g słów Marksa I Engl~sa,
<<wolna konkurencja i handel światowy spłodziły obłudny, burżuaZYjny
kosmopolityzm>}.
W ostatnich czasach idea kosmopolityzmu stała się jednym z głównych narzędzi eskpanzji amerykańskiej. Doktryna Trumana jest właściwie
programem
budowy imperium
amerykańskiego,
które ch:e. poc~łonąć
kraje kolonialne i suwerenne państwa. Ideolodzy amerykanskIego Imperializmu głoszą, że walka o narodową niepodległość j~st przeżytk~em, że
wiek XX jest wiekiem kosmopolityzmu; słusznie mówi Zdanow na jednym
z zebrań kompartii w r. 1947, że <<nawoływania do wyrzeczenia się suwerennych praw narodów i zaszczepienia im idei rządów wszechświa towych
jest głównym zadaniem kampanii zdążającej do podboju Europy»
Walka z kosmopolityzmem
powinna się toczyć na wszystkich odcinkach frontu ideologicznego, nie wyłączając zwłaszcza etnografii, jako
że przedmiotem jej badań jest właśnie opis i wyjaśnienie cech s~ecyficznych danego narodu, wyróżniających
go ~d mnych grup ~tn~cz~ych.
Najlepsze określenia pojęcia narodu dał Stalm w swym przemowIem~ do
finlandzkiej delegacji, mówiąc, że <,każdy naród, czy duży, czy mały posIada
swe cechy specyficzne, które należą tylko do niego. Cechy te stanowią wkład
wniesiony przezeń do skarbnicy kultury światowej)}.
Specyfika narodowa sięga w głąb dziejów historyczn~c.h narodu,
powstaje jako rezultat krzyżowania się rozmaitych kultur, lud I Jego specyficzne cechy są alfą i omegą etnografii, która ma tym więcej do .powiedze.n~a
im dalej sięga w przeszłość. Kosmopolityzm więc, który neguje całkOWICIe
pojęcie specyficznych odrębności danego -narodu, nie może być przez
etnografów tolerowany. Pomimo to idee kosmopolityczne opanowały całkowicie burżuazyjną etnografię amerykańską i europejską.
Etnografia w miarę rozwoju kapitalizmu, a zwłaszcza imeprializmu,
nabiera coraz większego znaczenia w krajach burżuazyjnych.
Instytucje
etnograficzne współpracują tam w ścisłym porozumieniu z ministerstwami
kolonialnymi, a wybitni etnografowie
rozwiązują
problemy
związane
z polityką kolonialną. W r. 1944 czasopismo <,Man» umieszcza artykuł
przedstawiciela
polityki kolonialnej Lorda Chejli pt.: <,Rola etnografii
w rządach kolonialnych>}. Zbyt wiele miejsca i czasu zajęło by wyliczenie
wszystkich przykładów współpracy burżuazyjnej etnografii z administracją
k,Jlonialną·
Rzeczą znamienną
jest fakt, że zainteresowania
amerykańskich
etnografów, ograniczały się przed drugą wojną światową do ludów Ameryki,
lecz z chwilą ukazania się doktryny Trumana,
objęły Indonezję, Indie,
Afrykę·
Różnorodność
dróg jakimi idzie etnografia nie przeszkadza utrzymaniu łączności z zagadnieniem nacjonalizmu i jego rozwojem. Od czasu
kiedy odrębność narodowa stała się hasłem narodów uciśnionych, burżuazja
zmieniła swój stosunek do nacjonalizmu i zaczęła głosić idee kosmopolityzmu. Teoretycy imperialistycznej
burżuazji w osobach Espersona lingwisty duńskiego, amerykanina
Kohna i wielu innych uważają, że
pojęcia «naród>} nie da się zdefiniować, że wogóle jest przeżytkiem barbarzyńskim, pozostałością czasów bardzo odległych. Kobban, Wirt, Sturze
i inni pseudouczeni
służalcy imperializmu
gorliwie zwalczają odrębność
nacjonalizmu,
twierdząc, że należy stworzyć jeden wielki naród, naród
uniwersalny, którym może być tylko najdoskonalszy naród amerykański.
Panowie ci zapominają, że Stalin podał przed 35 laty w pracy (,Marksizm
i nacjonalnyj
wopros>), ściśle naukową definicję pojęcia (<naród-nacja»,
jest to, mówi Stalin, społeczność ludzka powstała drogą rozwoju historycznego, zamieszkująca
jedno terytorium,
złączona
wspólnym językiem,
warunkami
ekonomicznymi,
posiadająca
wspólną psychikę wyrażającą
się we wspólnej kulturze>}.
Potiechin w dalszym ciągu artykułu zarzuca burżuazyjnej etnografii
następujące błędy: nie uznaje ona metody wielkiego Morgana jako jedynego z etnografów burżuazyjnych,
który zbliżył się do materialistycznego
pojmowania
historii. Po wtóre etnografia
burżuazyjna
uznaje podział
etnografii na opisową i teoretyczną, a tej ostatniej blisko do abstrakcyjnej
i beztreściowej burżuazyjnej socjologii.
Etnografia
burżuazyjna odrywa pojęcie kultury od narodu i przekształca je w coś nieokreślonego, co istnieje poza czasem i przestrzenią.
Koncepcje te głoszą szkoły: ewolucyjna i kulturowo-historyczna,
powstanie
tej ostatniej Potiechin uważa za oznakę reakcji w etnografii. Następnie etnografię burżuazyjną
charakteryzuje
stale wzrastający
chaos teoretyczny
Lud, T. XXXIX.
�i coraz większe stosowanie prac naukowych do potrzeb polityki kolonialnej,
jak to widzimy w szkole funkcjonalnej.
Podstawę filozoficzną amerykańskiej
etnografii stanowi obecnie pragmatyzm, najbardziej reakcyjny z kierunków
filozoficznych.
Etnografia rosyjska powstała jako nauka w połowie XIX w. w okresie
działalności
wybitnych
rewolucjonistów
demokratów,
w okresie walk
ideowych, kiedy materializm
historyczny
wypierał z zajętych pozycji
heglowsko-schelIingowski
idealizm. Był to również okres kształtowania się
rosyjskiej świadomości narodowej.
Czołowi przedstawiciele
narodu rosyjskiego z Bielińskim na czele zwalczali rozpowszechnione
wszędzie mniemanie o drugorzędności rosyjskiej kultury i starali się wykorzenić służalczy
stosunek nauki rosyjskiej do zachodnio-europejskiej.
Zwrócono uwagę
na ludową twórczość rosyjską. Dobrolubow
pierwszy ocenił znaczenie
folkloru, dla charakterystyki
narodu.
W przeciwieństwie do etnografii burżuazyjnej
etnografia radziecka
powstała i rozwija się na podwalinach proletariackiego
internacjonalizmu.
Bierze ona za punkt wyjścia leninowsko-stalinowską
naukę o narodzie,
traktującą naród jako kategorię historyczną i odrzucającą
udział czynników biologicznych
w jego kształtowaniu.
Etnografia radziecka w myśl
nauki leninowsko-stalinowskiej
uważa, że masy pracujące różnych narodowości nie mają powodu do nienawiści i niezgody,
łączy je bowiem
wspólna walka z wyzyskiem i kapitalizmem.
Etnografia radziecka kierując się słowami Stalina uważa, że rozl1lca
w barwie skóry, czy w poziomie kultury nie uprawnia do wywyższania
jednych narodów i poniżania innych. Obcy jest sowieckiej etnografii nihilizm narodowy, który wyraża się w lekceważeniu
swego narodu i jego
cech specyficznych; masy pracujące nie mogą traktować obojętnie losów
swego narodu i swej kultury.
Etnografia radziecka głosi w imię proletariackiego internacjonalizmu
równowartość
potencjału
możliwości rozwojowych
każdego
narodu
i uznaje ich prawo do samodzielnego bytu. Etnografia radziecka pochlubić
się może pięknymi tradycjami walki z szowinizmem i z teoriami rasistowskimi. Staje ona zawsze w obronie ludów kolonialnych.
Praca naukowa
etnografów radzieckich idąc po linii leninowsko-stalinowskiej nauki, umacnia
ideały proletariackiego
internacjonalizmu,
a tym samym zwalcza kosmopolityzm burżuazyjny.
Etnografia radziecka nie uznaje nauki kosmopolitycznej wyjałowionej
z wszelkich cech narodowych,
przeciwnie, nauka każda jest narodową
i każdy naród ma prawo chlubić się swymi zdobyczami naukowymi i dążyć
do tego, by prześcignęły one naukę innych krajów.
Zofia
AJalewska
INSTYTUT
ETNOGRAFII
IM. MIKŁUCHO-MAKŁAjA.
AKA·
DEMIA NAUK Z. S. R. R. (,Kratkije
Soobszczenia,>,
zesz. V i VI,
r. 1949.
Instytut
Etnografii im. Mikłucho-Makłaja
przy Akademii Nauk
Z. S. R. R. wydaje (,Kratkije Soobszczenia,>. Zeszyty V i VI tego wydawnictwa zawierają kilkanaście sprawozdań z wyników badań antropoetnograficznych przeprowadzonych
w latach 1944-48 na terenie Azji płn.
i płn. wsch. Badania antropologiczne
dążą do rozwiązania
problemów
etnogenezy
ludów zamieszkujących
terytoria płn.-wsch.
azjatyckie; badania etnograficzne mają na celu ustalenie zmian, jakie zaszły pod wplywem
socjalizmu w kulturze materialnej, duchowej i społecznej tych ludów oraz
notowanie zjawisk kulturowych. Wśród sprawozdań antropologów zajmuje
naczelne miejsce F. P. Debec, który referuje badania antropologiczne
na
Kamczatce,
rozpoczęte w 1945 r. Wyniki ich dały pewnik, że Czukcze,
hodowcy renów zbliżeni są pod względem rasowym do mongoloidów
płn. i wsch. Azji, wobec czego upada
teoria o pokrewieństwie
ich
z Indianami
Ameryki. Cechy uważane za amerykańskie są charakterystyczne dla Eskimosów i Czukczów osiadłych na wybrzeżach Pacyfiku.
Co do genezy Czukczów istnieją dwie hipotezy: Typ Czukczów, hodowców
renów, powstał dzięki zmieszaniu
się typu Eskimosów nadbrzeżnych
z wybitnie mongoloidalnymi
Lamutami. Hipotezę tę potwierdza, istniejący
w etnografii, pogląd o tunguzo-Iamuckim
pochodzeniu
czukockiej i koriackiej hodowli renów, hipoteza ta jednak nie wyjaśnia specyficznych
cech Czukczów, którymi różnią się oni od Lamutów i Eskimosów. Druga
hipoteza głosi, że mongoloidalni
Czukcze są typem samoistnym,
który
się zjawił w płn. wsch. Azji przed migracją tunguzo-Iamucką.
Rozwiązanie
problemów
etnologicznej
syntezy
na Ka mcza tce hamuje
l)rak materiału
paleoantropologicznego
nie tylko na
Kamczatce, lecz i na całym Dalekim Wschodzie. Z innych prac antropologicznych znajdujemy
M. G. Lewina: (,Antropołogiczeskije issledowania
na Amurie i Sachalinie'>. Dotychczasowe
badania
ludów sachalińskich
i nadamurskich są niewystarczające z powodu różnorodnych metod badania,
co utrudnia porównawczą
analizę materiałów, odnoszących się do ludów
Amum i Sachalinu.
M G Lewin w r. 1947 zrobił pomiary Ajnów, Niwehów czyli Gi.
laków z płd. Sachalinu, Niwehów zamieszkujących
limany Amuru, Ni·
wehów z nad środkowego Amuru, Oroków Sachalińskich,
Negidalców
z nad rzeki Amguni, Ulczów czyli Olczów i Nanajców czyli Goldów.
Wśród mongoloidalnego
środowiska Ajnowie wyróżniają
się szeregiem
cech antropologicznych,
z których jedne zbliżają ich do typu australoidalnego, inne do europeoidalnego.
Materiały antropologiczne zebrane przez
ekspedycję pozwalają na podział mieszkańców nadamurskich
i sachalińskich na 3 zasadnicze typy: ajnoski, gilacki i oroko-negidalski.
Ten ostatni
27*
�42
4'20
zbliżony jest do lamuckiego; gilacki typ wymaga jeszcze dokładnego zbadania Oroczów i Ude. Sprawozdanie
Lewina podobnie jak i Debeca
zaopatrzone jest w tablicę pomiarów.
N. N. Czeboksarow
referuje główne tezy swej doktorskiej dysertacji pt. (,Siewiernyje kitajcy i ich sosiedy». Podstawę pracy Czeboksarowa
tworzą materiały nie tylko antropo-etnologiczne
lecz i prehistoryczne,
etnograficzne
i lingwistyczne.
Celem badań antropologicznych
w płn.
wsch. Azji było wydzielenie typów antropologicznych,
z których składa
się ludność Azji Wschodniej, wyjaśnienie dziejów ich powstania i dalszych
przemian, jakim uległy w czasie i przestrzeni oraz wytłumaczenie zagadnienia etnogenezy narodów wschodnio azjatyckich. Analiza cech antropologicznych
dzisiejszej ludności Azji nakazuje
przeprowadzenie
podziału
jej na kilka grup różniących się od siebie morfologicznie i zamieszkujących
terytoria o wyraźnie zakreślonych granicach.
Trudno jest w tym sprawozdaniu
omówić dokładnie wszystkie tezy
uczonego radzieckiego,
przedstawione
przezeń w formie tak zwięzłej,
że należałoby je dosłownie powtórzyć, ograniczyć się więc należy do zacytowania tylko jednej z nich, w której autor mówi, że zestawienie danych
paleoantropologicznych,
etno antropologicznych,
etnograficznych
i lingwistycznych
pozwala skonstatować
w głąb sięgające zmieszanie rasowe
wszystkich współczesnych grup etno-lingwistycznych
i kształtowanie
się
ich na pod~tawie różnorodnych
antropologicznych
komponentów.
Czeboksarow odrzuca teorie o zachodnim pochodzeniu języka i kultury chińskiej.
Naród chiński ukształtował
się na przełomie I tysiąclecia przed naszą
erą w dorzeczu Huangho
na podstawie autochtoniczej
mongoloidalnej
ludności w ścislym związku z przodkami Mandżurów na płn. i Koreańczyków, Tybeto-burmańczyków
na zachodzie i Man-chmerów
na południu.
Z paleoantropologii
znajdujemy
w (,Kratkich Soobszczeniach~
referat
Ginzburga odnoszący się do ma teriału paleoantropologicznego,
znalezionego
w Azji Środkowej. Materiały te są jeszcze bardzo skąpe, obejmują jednak
okres czasu od Neandertalczyka,
znalezionego w 1". 1938 w Teszik- Tana
przez Okładnikowa
aż do człowieka dzisiejszego. Oczywiście, istnieje
w tym okresie dużo luk. W Anau znaleziono czaszki z epoki neolitycznej,
należą one w jg Sergiego do długogłowego typu europoidalnego.
Dawniejsze od nich czaszki wykopane w południowo uzbeckiej republice są
również typu dolichocefalicznego.
Wszystkie inne wykopaliska pochodzące z okresu późniejszego, zaczynając od pierwszych wieków nowej ery, aż do VII-XIII
w. to znaczy
czaszki Usuniów, czaszki z mogilnika kełnkolskiego, z cmentarzysk Dżambulskich i doliny Czujskiej świadczą, że dawni mieszkańcy tych rejonów
należeli do krótkogłowców
europoidalnych
lub mongoloidalnych
z domieszką typu europoidalnego.
Widać z powyższego, że typ długogłowy
...,
I
śródziemnomorski
istniał w Azji już w paleolicie, przyczym zasięg jego
przesunięty był bardziej ku wschodowi niż obecnie.
Ekspedycje
amuro-sachalińska,
ewenko-tunguska
i kazachstańska
przeprowadziły
prócz badań antropologicznych
również badania etnograficzne. Stosując się do ustalonego programu
badano przede wszystkim
zmiany jakie zaszły w kulturze tych ludów pod wpływem ustroju socjalistycznego. Gilacy, Oroczowie i Ulczowie skupieni są obecnie w dużych
kołchozach, budownictwo ich wzoruje się na budownictwie
wielkorosyjskim; dawne prymitywne narzędzia zastąpiono
nowoczesnymi,
hodowlę
renów prowadzi się w sposób racjonalny
pod zarządem państwowym.
Da wną odzież zastąpiono kupną. Zmieniły się na lepsze warunki higieniczne •.
Kultura
społeczna wykazuje również zmiany:
przestały obowiązywać
dawne nakazy egzogamiczne. Stare wierzenia i kulty trwają gdzieniegd?ie,
lecz w formie zmienionej jak np. święto niedźwiedzia,
które ma obecnie
charakter święta kołchoznego.
Ekspedycja ewenko-tunguzka
zbadała stopień jakutyzacji
Tunguzów i etnograficzne
właściwości
kultury socjalistycznej
w kołchozach
bardziej oddalonych
od rejonowego centrum.
Wyniki badań podaje
G. M. Wasilewicz. Zebrane materiały ilustrują egzystencję kołchozów,
ich rozwój i historię. Z dawnej kultury materialnej odnaleziono łódź pokrytą skórą łosia, szałas, z grubych desek, saneczki, na których się siedzi
jak na koniu i do których zaprzęgano renifery; istnieją jeszcze pewne
obrzędy i zwyczaje myśliwskie i hodowlane, obrzędy związane z życiem
człowieka od kolebki aż do grobu. Zebrano materiały do ornamentyki
z drzewa i kości oraz ornamenty haftu i aplikacji wykonywane przez kobiety. Ilość Ewenków wynosi mniej więcej 2000 osób, mieszkają oni w kołchozach, trudnią się myśliwstwem i hodowlą, miejscami wprowadzają
rolnictwo. Badania lingwistyczne dowiodły istnienia dwóch grup Ewenków
pmiadających
odrębny dialekt.
I. P. L a w r o w, członek Amuro-Sachalińskiej
ekspedycji zbadał
i opracował sztukę Niwehów i Ajnów. Doskonałość tej sztuki i jej ornamentyka zwracały.uwagę
niejednego badacza, temat ten opracowali dawniej
Sternberg, Schrenk, Laufer Lopatin i Iwanow. Lawrow zbadał zagadnienia
stylu, genezy i ewolucji form ornamentalnych
oraz, jako pracownik Instytutu Przemysłu Artystycznego, przygotował materiał potrzebny do wskrzeszenia i podtrzymania
zanikającej sztuki ludowo-nadamurskiej.
Lawrow
opisuje odnalezione w t. zw. spichrzach niedźwiedzich naczynia rytualne
używane podczas ('Święta niedźwiedzia>). Są to czerpaki drewniane dochodzące do długości metra, pokryte rzeźbą, której głównym motywem jest
niedźwiedź.
Czasami spotyka się r'ównież węże z głową niedźwiedzIa.
\V tym ornamencie
uwiecznił się kult niedźwiedzia
rozpowszechniony
niegdyś w całej Północnej Syberii z kultem węża przyniesionym
przez.
�ł
422
\
Ajnów z południa. Pod wpływem Japończyków
niedźwiedzia znikły zupełnie.
kult niedźwiedzia
i święto
S. W. Iwanow,
jeden z członków ekspedycji ewenkijsko-tunguzkiej
pisze o sztuce Ewenków, która podobnie jak i sztuka Goldów, Niwehów,
Oroczów i Ulczów powstała i rozwijała się w jednakowych
warunkach
środowiska rybołówczo-myśliwskiego
i pierwotnie
odgrywała rolę łącznika
między ludźmi. Rysunek na korze drzewa lub sylwetka z tej kory wycięta
wskazywały drogę w tajdze lub zawiadamiały o śmierci czy chorobie krewniaka. Sylwetki z kory brzozowej odgrywały do niedawna jeszcze ważną
rolę w magii łowieckiej i leczniczej. Służą one również jako zabawki
dziecinne. Szamallską odzież rytuałną i bębny zdobią podobne figurki
wycięte z metalu.
Z innych sprawozdań zwracają uwagę G. S. Masłowej z badań nad
garncarstwem
i odzieżą w okręgu kargopolskim. Wyrobem naczyń i zabawek z gliny trudnią się kobiety, w użyciu jest ręczne kolo garncarskie.
Zabawki przedstawiają zazwyczaj kobietę, która trzyma ptaki na wzniesionych w górę rękach; kaczuszka, koń, łeś i baranek są naj typowszymi
zabawkami. Autorka daje również opis
rysunki dawnej odzieży kobiet
i dziewcząt kargopolskich.
S. P. Rusiajkina
opisuje odzież i jej ornamentykę
u Tadżyków,
E. M. Peszczerewa
podaje historię cechów w Azji Środkowej, specjalnie
zaś opisuje cech garncarski w Pedżykistanie. Garncarstwo było rzemi0słem
dziedzicznym
i wiązało się z kultem przodków. Pracownia garncarska
była miejscem poświęconym kultowi przodków, miejscem, gdzie przebywały duchy opiekuńcze, którym składano krwawe ofiary przy jej otwarciu
i poświęceniu nowego pieca. Piec garncarski posiada moc leczniczą przeciw
bezpłodności i różnym innym cierpieniom. Przewrót październikowy zreorganizował egzystencję cechów, łącząc dawnych jego członków w artele.
Przetrwał jednak pełen czci stosunek do pieca i pracowni garncarskiej.
Z innych prac umieszczonych w (,Kratkich Soobszczeniach» zwracają
uwagę prace T. A. Zdanki
o strukturze rodowoplemiennej
u Karakałpaków oraz M. W. Sa zonowej
(,O zemelnych otnoszeniach w Chiwinskom
chanstwie w XIX stoleci» ; na podstawie
materiałów
odnalezionych
w archiwum
Chanów Chiwy. A. S. Morozowa
omawia zagadnienie
niewolnictwa u Turkmenów w XIX w.
E. R. Binkiewicz
mówi o historii
czerkieskiej
siedziby.
B. O. Do łgich pisze o składzie rodowym i plemiennym ludów zamieszkujących płn. środk. Syberię i stwierdza, że podzia l plemienny odpowiada podziałowi na jednostki administracyjne.
Przy tym ród i plemię
u ludów tych posiada cechy uznane przez Engelsa i Morgana, jako klasyczne dla rodu i plemienia, a więc wspólne imiona rodowe, ado peję,
wspólne pojęcia religijne, krwawą zemstę, pomoc wzajemną. \V "KraIkich
j
',J
Soobszczeniach»
znajdujemy
też sprawozdanie
G. G. Stra tanowicza
o badaniach
robionych
u Kirgizów i Dunganów
należących do grupy
oszskiej, którzy w pocz. XIX w. uciekając przed uciskiem Mandżurów,
przekroczyli granice Rosji i tam osiedlili się na stałe.
A. A. Korbe
podaje program przeprowadzenia
etnograficznych
badań kołchozowego aułu kozackiego. Program ten należy stosować we
wszystkich badaniach terenowych. Różni się on tymod poprzednich programów, że wymaga, by uwaga badającego skoncentrowała się przede wszystkim na poznaniu procesów, jakie powstają w życiu ludu w związku ze
zwycięstwem socjalizmu i dążeniem do komunistycznego
ustroju. Należy
pozostawić na drugim planie dawniejsze zjawiska kulturowe i poznawać
je o tyle tylko, o ile one są konieczne do zrozumienia zmian jakie zaszły i zachodzą w życiu wsi i do wyjaśnienia zjawisk życia dzisiejszego. Pracownik
terenowy powinien ściśle stosować w swych badaniach metodę konkretnohistoryczną i notując zjawisko rozważyć starannie czy jest ono rezultatem
socjalistycznej
przebudowy
kultury czy też należy do przeszłości i jest
przeżytkiem, należy zbadać jego trwałość, przebieg zanikania, stwierdzić
zasięg w przestrzeni i czasie. Centrum zainteresowań badacza terenowego
powinno stanowić ustalenie nowych zjawisk i związek ich z innymi. Prócz
notowania wejścia w użycie np. traktorów należy zwrócić uwagę na stosunek ludności do mechanizacji, wpływ jej na wzrost kultury, na powstające
nowe formy pomocy wzajemnej.
P. I. Kuszner.
(Knyszew) podaje autoreferat z dysertacji doktorskiej. zatytułowany:
,'Etniczeskaja granica 'i etniczeskaja territorial).
Oba te terminy są dziś niezwykle popularne, lecz znaczenie ich nie
jest jasne, czego dowodzą pertraktacje
na temat granic prowadzone po
zakończeniu każdej wojny. Praca Kusznera składa się z 2 części: W pierwszej, rozpatruje autor zagadnienie granicy etnicznej, w drugiej - etniczego
terytorium. Granicą etniczną nazywa się zwykle rubież dzielącą terytoria
zamieszkałe przez 2 narody, przytym etnografowie i etnostatystycy wprowadzają pod to określenie pojęcie większości danego narodu czy grupy
etnicznej w stosunku do reszty ludności. Prowadzi to do ignorowania rzeczywistych granic. Lingwiści przeciwnie, uznają tylko granicę językową.
Wg Kusznera granicę etniczną stanowi nie tylko język używany przez
ludność, lecz cały kompleks specyficznych właściwości danego narodu,
na który składały się wieki. Granice etniczne nie tworzą w tym wypadku
linii prostej, lecz przecinają się i zazębiają nawzajem tworząc sieć, w której
znajdują się elementy etniczne mieszane, lub powstają mniejszościowe
wysepki. Istnieją również i pasy pograniczne
zamieszkałe przez grupę
przejściową pod względem etnicznym. Określenie więc granic etnicznych
jest możliwe tylko po gruntownym zbadaniu etnograficznym i geograficznym danego terytorium.
Badać należy rozmieszczenie gruntów, a nawet
ulic i domów. Spory międzynarodowe o terytoria etnograficzne wymagają
�poznania tych terytoriów w aspekcie historycznym. Statystyka etniczna
wymaga wprowadzenia
w niej gruntownych
zmian nawet w krajach
europejskich.
Zofia lv!alewska
M. LEWIN, J. ROGIl'\SKIJ,
amerikanskij
rasizm(,.
Sowietskaja
Akad. Nauk. Z. S. R. R. Moskwa.
N. CZEBOKSAROW.
cAngłoEtnografia zesz. I, 1949 r. vVyd.
Trzech wybitnych antropologów radzieckich Lewin, Roginskij i Czeboksarow porusza sprawę anglo-amerykańskiego
rasizmu w obszernym
koreferacie umieszczonym w I zeszycie (,Sowietskoj Etnografii» za r. 1949.
Pierwsze przejawy rasizmu spotykamy w Ameryce już w r. 1844,
kiedy amerykański minister spraw zagranicznych,
w odpowiedzi na notę
państw europejskich w sprawie handlu niewolnikami,
dał uzasadnienie
tego handlu niższością rasy czarnej. W roku 1854 uczniowie Mortona,
Nott i Gliddon wydali książkę pt. (,Typy ludzkie», w której chcąc udowodnić bliskie pokrewieństwo rasy czarnej z małpami podają karykaturalne
podobizny czaszek murzyńskich. Uzupełnieniem tego dzieła jest rozprawa
Agasiza przeciwnika Darwina, twórcy teorii o różnorodnym pochodzeniu
ras ludzkich, nie powiązanych ze sobą żadnym absolutnie pokrewieństwem.
Teorie rasistowskie znalazły licznych apologetów w Anglii i Francji.
Wybitny etnolog angielski James Gent założyciel Londyńskiego Towarzystwa Antropologicznego w r. 1863 wygłasza referat o stanowisku Murzyna
w przyrodzie, w którym dowodzi, że Murzyn nie może korzystać z dobrodziejstw cywilizacji, ponieważ stoi na poziomie rozwoju nie wiele wyższym
od rozwoju małp.
Zasadnicze twierdzenie Darwina o znaczeniu doboru naturalnego
jako czynnika ewolucji w świecie organicznym, zastosowano bezprawnie
do społeczeństwa ludzkiego, tłumacząc w ten sposób wszystkie biologiczne
i socjalne różnice, jakie istnieją między ludźmi, narodami i klasami. Dobór
naturalny uznano jako główną dźwignię historii. Przedstawicielami socjalnego darwinizmu są Haeckel, Ammon, Chamberlain,
Vache de Lapouge
i Benjamin Kidd, w literaturze pięknej - Kippling. W amerykańskiej
nauce teorie o socjalnym doborze i rasach wybranych głosi Berdiess, profesor Uniwersytetu w Kolumbii. Rasizm anglo-amerykański
wzrasta do
niebywałych rozmiarów. W r. 1916 ukazuje się książka Granta pt. (,Koniec
wielkiej rasy'), książka ta jest jednym hymnem pochwalnym na cześć rasy
nordyckicj.
Rezultatem
końcowym socjalnego darwinizmu jest maltuzjanizm, potępiony jak najsurowiej przez Marksa i Engelsa.
Z socjalnym darwinizmem łączy się ściśle eugenika, ojczyzną jej jest
Anglia, twórcą Francis Galton, który wygłosił w 1904 r. w Londyńskim
Towarzystwie Socjologicznym odczyt "Eugenika jej cele i zadania'>. \V od-
,)
j
~.
!
czycie tym Galton mówi o walce ze zwyrodnieniem wyższych ras ludzkich,
drogą sztucznego doboru małżeństw, oraz stwarzania warunków wpływających ujemnie na płodność ras niższych. Poglądy Galtona rozwija dalej
Pearson, potępiony jak najsurowiej przez Lenina w jego pracy o materialiźmie i empiriokrytycyźmie.
Skutki teorii eugenicznych wyraziły się w niektórych Stanach Ameryki ustawą o przymusowanej sterylizacji. Genetycy amerykańscy i angielscy
opracowują projekty ograniczenia urodzeń w krajach kolonialnych. W litera turze angielskiej i amerykańskiej
istnieje szereg dzieł dotyczących
problemu eugeniki. W r. 1943 ukazała się książka Edwarda Thorndicka,
który twierdzi, że zdolności i działalność
człowieka zależą od genów
świadomości. Naukowe podstawy eugeniki są jednak kruche, wszystkie
prace cechuje tendencyjność
rasistowska, badania psychotechniczne
są
naciągane lub fałszowane. W r. 1939 ukazała się książka Ceona <,Rasy
Europy», w pierwszej chwili sprawia ona wrażenie, że autor nie jest
rasistą, bliższe jednak zaznajomienie się z treścią rozwiewa to złudzenie.
Rasę białą uważa Coon za nosicielkę wyższych kultur, inne rasy nie mają
z nią nic wspólnego i pochodzą od form bardziej prymitywnych. W tym
właśnie punkcie skupiają się najbardziej reakcyjne poglądy Coona z zakresu
antropogenezy, odrzucone przez uczonych radzieckich: chodzi tu mianowicie o niezależność pochodzenia
Homo Sapiens od Neandertalczyka,
podczas gdy stwierdzono, że Pithecantropos i Neandertalczyk są stadiami
rozwojowymi dzisiejszego człowieka. W dalszym ciągu referatu autorowie
omawiają szereg książek i artykułów, o mniej lub więcej wyraźnie zaznaczonych tendencjach
rasistowskich, jak praca Huntigtona,
Hoatona,
Halla i innych. Osobny rozdział poświęcony jest omówieniu szkoły funkcjonalnej w etnografii jako wybitnie wyróżniającej się swą współpracą z imperializmem i rasizmem.
O stosunku funkcjonalnej szkoły do imperializmu umieszczono już
w zeszłym roku sprawozdanie na podstawie pracy Potiechina o szkole
funkcjonalnej.
Rasizm w krajach anglo-amerykańskich
nie ogranicza się tylko
do teoretycznych rozważań, lecz stosuje się w życiu praktycznym w postaci
linch'u i w ustawodawstwie amerykańskich Stanów Zjednoczonych. Trzynastomilionowa ludność murzyńska podlega rasowej dyskryminacji i znajduje się w ciężkich warunkach materialnych, opłacana jest bowiem gorzej
od białych robotników. W Stanach południowych Murzyni mogą mieszkać
tylko w dzielnicach dla nich przeznaczonych.
W Stanie Missisipi istnieje
ustawa, która przewiduje karę więzienia za występowanie w obronie
.\lurzyna.
Smutną sławę zdobył sobie ame"rykański senator Bilbo, powtarzając
za Gobineau Jego bezsensowe teorie o zgubnym wpływie ras niższych na
wyższe i upadku tych osta tnich dzięki domieszce ras niearyjskich. Rasowej
�dyskryminacji
podlegają nietylko Murzyni, podlegały jej również tubylcze
plemiona
Indian,
których
żałosne resztki wymierają
w rezerwatach;
podlegają też dyskryminacji
Chińczycy i inni przedstawiciele
rasy żółtej,
a także i białej pochodzenia
nieamerykańskiego.
W bardziej ostrej postaci
występuje
dyskryminacja
rasowa w koloniach
Ameryki
na Filipinach
i Hawai.
Kraje brytyjskiego Imperium
podlegają również krwawym prawom
rasizmu.
Wytępienie
całkowite Tasmańczyków,
większej części Australczyków, polityka prowadzona
w Indiach i Afryce, są dowodami jakiej
broni używa rasizm angielski. Pojedyńcze głosy protestu ze strony niektórych uczonychjak
Boas, Hrdlicka i Sichel' giną w powodzi rasistowskiego
chóru. Zadaniem
radzieckich
uczonych jest demaskowanie
pseudonaukowych teorii rasizmu i wyjaśnianie
ich rzeczywistego
znaczenia
i celu.
genealogii T. G. Masaryka,
(,Nieznanych rodów i znaków staromorawskich». Autor dał i dawniej wiele szczegółów cennych, dotyczących rodów
polskich, zużytkowanych
już częściowo przez piszącego
te słowa Juliusza z Urska Dunikowskiego
na łamach warszawskiego
('Miesięcznika
heraldycznego»
-'- i osobno - w latach 30-tych.
Na str. 26 czytamy tam
o znaku Morawianina
Jerzego z Kladorut
zatwierdzonym
w Krakowie
w r. 1507 przez polskiego króla Zygmunta.
Tekst zdobią ciekawe dobrze
wykonane herby. Na str. 34 (,Z Vlcopole Vlcopolsky Rubnowsky»)
zacytowano (,Herby rycerstwa» ... Paprockiego
i notatkę o polskich Nieczujach
Wilczopolskich
z Wilczopola.
Inż. Józef Kser opisuje hanacki
('żudr~ wyłoniony sprzed domu
na Słowaczyźnie morawskiej (barta mała na dwie osoby). (We Wielkim
Tyńcu sprawia wrażenie arkady). Autor podał liczne ilustracje i przekroje
różnych żudrów,
podobnych
miejscami
do polskich facjatek staroszlacheckich.
Dr Jerzy Radimsky opisał dwory morawskie po wojnie 3o-to letniej, w następnym zaś artykule wyniki pierwszych powszechnych
wyborów na
Morawach
r. 1850.
Rostislav
Bartocha
uczcił
stulecie
urodzin
Eug. Fierlingena;
Dr Jarosław Bohm 80-lecie Dr I. L. Cervinki, zasłużonych badaczy i zbieraczy. Podobnie dr Alojzy Vasica -- 6o-lecie Dr Fr. Cinka, J6z. - 60-lecie
JÓz. Otruby, członka Rady redakcyjnej
VSMO. Poza tym tom zawiera
komunikaty
i omówienia wydawnictw.
Zofia Malewska
J.
venskw).
FILIP.
Praha
(IPocatky
slovanskeho
osidlene
1946. Spolecnost pratel starożitnosti.
w
s. 96.
Ceskoslo-
W siedmiu rozdziałach nakreślił autor wystąpienie Słowian na arenę
dziejową, teorię o domniemanej
iliryjskości kultury łużyckiej i zagadnienie
jej słowiańskości, obraz dziejowy ludu urn popielnicowych
w Czechosłowacji w ramach rozwoju europejskiego, ekspansję kultury łużyckiej i dalszy
jej rozwój w dobie halsztackiej.
Na zakończenie
omówił okresy dziejów
słowiańskich:
łużycki,
wenedzki i starosłowiański,
krytykując
tezę niemiecką
rzekomej niższości kultury słowiańskiej, jako niezgodną z odnośnym
materiałem
dowodowym.
Konkluzje
swe podał Filip w 38 punktach
(w 35-tym resume
angielskiego,
umieszczonego
po rosyjskim,
błędnie
nazwał prof. Czekanowskiego - (ICzenakowskim»), w związku z nimi dzieli
najstarszy
rozwój Słowian na wspomniane
już powyżej 3 okresy (2-gi,
tj.: wenedzki, datując od lateńskiego do wędrówki narodów).
W szczególności rozwodzi się nad kolebką Słowiańszczyzny
i jej startem migracyjnym. Nadewszystko
zaś zaleca poważne i systematyczne
studium
początków cywilizacji słowiańskiej, zwłaszcza zachęca doń młodzież polską
i radziecką - wobec bogatych kopalń szczegółów, umożliwiających
z czasem syntezę.
°
Jerzy
('Casopis
vlasteneckeho
Roc. 58. R. 1949 v. 1. Oddil
V. S. M. O. - str. 104.
Pogonowski
Jerzy
M. GOTKIEWICZ.
etnografa».
'.'
spolku
musejniho
w Olomouci».
duchovednY.
V Olomouci
1949. Nakl.
Na treść numeru
składają
(pieczar)
morawskich i ciąg dalszy
się: prof. Skutila
znanego heraldyka
-
spis «!ochów»
Pilnacka,
autora
'I
«Górna
Orawa
w pracach
Pogonowski
słowackiego
W r. 1943 ukazał się II tom Slovenskej Vlastivedy, wydany przez
Slovenską Akademię Vied a Umeni w Bratysławie, obejmujący 462 strony
druku, na który złożyły się prace Andreja Mclicherbka,
Ant. Jurowskyego
i Lud. Franka, poświęcone folkorowi i antropologii
Słowacji oraz dwie
prace Dra Rudolfa Bednarika, omawiające duchową i materialną
kułturę
słowackiego ludu. Te dwie ostatnie prace są dla nas szczególnie ważne
dlatego, że autor omawia w nich w sposób oryginalny i krytyczny całokształt kultury tak nam bliskiego słowackiego ludu. Krainy, te chociaż
przedstawiają
teren dla etnografa niezmiernie
pociągający,
to jednak nie
zostały dotychczas przez naszych ludoznawców
tak zbadane, jakby na to
zasługiwały. vVdzięczne pole do badania stanowią zwłaszcza polskie wioski
Górnej Orawy, gdyż leżąc zdala od ważniejszych szlaków komunikacyjnych i będąc na uboczu od ościennych prądów cywilizacyjnych,
stały się
prawdziwym
rezerwatem dawnych zwyczajów, wierzeń i pieśni, przeniesionych na południową stronę Piłska i Babiej Góry przez naszych włościan
�z doliny Raby, Skawy i Soły, którzy tu w bezludnej głuszy górnoorawskiej
zakładali z końcem w. XVI pierwsze stałe osiedla.
Dr Bednarik opisując różne zwyczaje rodzinne i obrzędy wiążące
się z chrześcijańskim kultem religijnym na Słowacji czerpie wiele przykładów
z tych właśnie wiosek orawskich, wykazując, że mamy tu do czynienia
z elementami obrzędowymi sięgającymi nieraz w dobę pogańską, i dopiero
później zasymilowanymi przez chrześcijaństwo.
Taki np. charakter mają praktyki przy narodzeniu dziecka i przy
chrzcinach na Kusicach, gdzie przejawia się w nich troska o ochronę
dziecka przed urokami nieżyczliwych
«wii» oraz o zabezpieczenie
mu
zdrowia i powodzenia życiowego. Inne praktyki, stosowane przy weselu,
mają zapewnić przyjście na świat potomstwa, szczególnie zaś potomstwa
męskiego. Autor tłumaczy to życzenie rodzicielskie względami socjalnymi,
ważnymi w dawnych czasach, kiedy ludność centralnych Karpat, a także
na Orawie, żyła w rodzinnych związkach, czyli tzw. zadrugach, opartych
na wspólnym kolektywnym majątku całej familii oraz na kolektywnej
pracy wszystkich jej członków. Rządy zadrugą sprawował ojciec, względnie
na starość przekazywał je najstarszemu synowi. Synowie i wnuki przedsta~
wiali stałą siłę roboczą, potrzebną w gospodarstwie, w którym mieli prawo
zawsze pozostać, podczas gdy dziewczęta wychodząc za mąż - z reguły
bardzo młodo - stawały się członkami innych rodzin i traciły prawo
do dziedzicznego wspólnego majątku ojczystej zadrugi. Nie było więc
rzeczą obojętną czy się urodzi chłopiec czy dziewczyna, bo chłopiec oznaczał
cenną siłę do pracy i zachowania rodu, a przy tym doszedłszy do lat młodzieńczych przyprowadzał do swego domu nową siłę roboczą, którą stanowiła jego żona; zdarzało się także, że ją uprowadzał lub wykupywał,
czego reminiscencją są niektóre zwyczaje weselne, jak np. wykupywanie
się pana młodego u drużbów, dary, obcinanie włosów pani młodej itp.
Wesela, podobnie jak urodziny i pogrzeby miały więc znaczenie socjalne,
prawne i gospodarcze, co odbiło się na ich ceremoniach.
Dziewosłęby i zrękowiny na Orawie, znane nam z opisu ks. Ferd.
.Machaya (Pamiętniki
Towarzystwa
Tatrzańskiego
za lata 1919-1920
t. XXXVII)
żywo przypominają
nam scenę uwiecznioną w (,Wiesławie),
przez K. Brodzińskiego. Również właściwe wese1.e orawskie zawiera te
same elementy, które są integralnymi
częściami wesela krakowskiego.
Orszak weselny Jedzie do kościoła przy trzaskaniu biczów, którym woźnice
odpędzają strzygi i złe duchy, przy śpiewie drużbów, którzy w Piekielniku
zawodzą na przykład takie pieśni:
Styry konie w cugu, piąty na łańcugu,
Pobieraj sie .YIaraś z Janickiem do ślubu.
Jadziemy, jadziemy, jaze droga dudni
Napojemy konie w Janickowej studni.
J us ci to, ~\faryśko, po wionecku
Juześ go przyklinkła z Janickiem
amen,
na kamień.
albo:
Krzyżu na Giewoncie odmalować dom cie,
Kie bendem umierał, to se poźrem na Cle.
Niestety wszystkie teksty polskich pieśni orawskich są podane przez
dr Bednarika w pisowni słowackiej i nie oddają wiernie ich brzmienia,
wskutek czego czytelnik słowacki odnosi wrażenie, że ma tu do czynienia
z jakimś mieszanym
dialektem
polsko-słowackim.
Zacytowaną
wyżej
piosenkę przeczyta on z Książki Bednarika jak następuje:
Jo se górali cek z pod samuczkych Tater
Deszcek mie wykon pol wykolisol wiater.
J anoszik, J anoszik, kdesz podżol paloszik,
Na wysokej gór e zaczienti w jawore.
Kriżu na Giewonczie odmalować dom czie
Kie bendem umieroi, to se pozrem na czie ...
Jeszcze bardziej zniekształcone są teksty innych pieśni góralskich,
dlatego też cytując niektóre z nich będziemy je podawać w dalszym ciągu
tego artykułu, zgodnie z ich brzmieniem, w polskiej pisowni.
W niektórych okolicach Słowacji nie szło się do kościoła prostą
drogą, a to dlatego, aby okłamać złe demony czyhające na młodą parę.
Zdaniem słowackiego autora z tej samej przyczyny brano dawniej na
Górnej Orawie śluby w nocy, o czym jest wzmianka w wizytacyjnym
protokole ewangelickiej zwierzchności w r. 1658, znajdującym się w Dolnym Kubinie na ewangelickiej farze. Nie sądzimy, ażeby autor miał rację.
Jeśli śluby w połowie XVII w. były na Górnej Orawie zawierane w nocy, to
działo się to dlatego, że ówcześni feudałowie z Zamku Orawskiego usiłowali
polskim góralom podlegającym ich władzy narzucić wiarę ewangelicką,
a ci ni" mając u siebie katolickich księży sprowadzali ich do swych wiosek
pokryjomu, albo szli przez granicę zawierać katolickie śluby w kościołach
Ludzimierza, Raby Wyżnej czy Spytkowic. Na dowód tego mogę przytoczyć za Andr. Kavuljakiem,
że ewangelicki
superintendent
Joachim
Kalinka pisał w sprawozdaniu
powizytacyjnym
w r. 1650 o Orawach,
że (,lud chodzi do Polski się spowiadać» i utyskiwał:
«od zapowiedzi nie
dają nic dla tego, że mało kto chce w przyzwoity sposób wziąć ślub, ale
zawiera go zazwyczaj w nocy. Od chrztu dają (na Orawie) po półtoraku,
a w Polsce po 12 groszy, a mimo to więcej tam zanoszą dzieci do ochrzczenia niż tutaj. Jakoż istotnie w starej księdze chrztów (.Metrica Babtisatorum)
parafii Raba Wyżna w powiecie Nowotarskim aż roi się -jak
to stwierdziłem - od nazwisk dzieci orawskich ochrzczonych tam w latach 1629-1645,
zaś księga (,Liber Copulatorum,) z tego samego czasu pochodząca zawiera
�43°
43r
szereg nazwisk nowozencow z Bukowiny, PodszkJa (Podschłe), Podwilka
Studzionek,
Orawki,
Piekielnika
i innych
wsi orawskich założonych
ok. r. 1600 przez ludność,
która wtedy w poszukiwaniu
lepszego bytu
napływała z dóbr żywieckich, suskich i oświęcimskich na Orawę i w Cza
deckie, zwabiana tam przez Thurzonów i Sunyaghów, nadających każdemu
zbiegowi polskiemu na 16 Jat ulgi i wolnizny. Historię tego osadnictwa
znamy z prac A. Kavuljaka i Wiad. Semkowicza opublikowanych
przed
wojną. Ci pierwsi zalożyciele wiosek górnoorawskich figurowali zazwyczaj
w inwentarzach,
urbarzach
i różnych aktach Zamku Orawskiego jako
koloniści wołoscy, (,coloni valachalos», bo na prawie wołoskim swoje sioła
zakladali, lecz z mowy i pochodzenia był to lud polski, czego także ich nazwiska dowodzą. Dla przykładu podam, że z jednej tylko wioski orawskiej
Bukowiny zostali w Rabie Wyżnej ochrzczeni w la tach 1632-1642:
Stopka,
Chowaniec,
Oskwarek,
Barudziak,
StąpOl', Łukaszyk, Barnaś, Żądlik,
Kołodziej,
Możdżeń, Łakomy, Odolga, BaJczak, Brandysiak,
Filański,
Biały, Kolębiak,
Kocuba,
Lachowicz,
Danielczyk,
Ćwik, Mroszczak,
Pakos, Barciak, Moskal, Wicher i Chlebek, przy czym niejedno to nazwisko
powtarza się w księdze metrykalnej po kilka razy. Nikt chyba nie zaprzeczy,
że są to nazwiska polskie, a nie rumUllskie chociaż tych, którzy je nosili,
urzędnicy
Zamku
Orawskiego
zapisywali jako osadników
wołoskich.
I nie z obawy przed złymi demonami, lecz kryjąc się przed okiem
węgierskiej zwierzchności
kościelnej i feudalnej odprawiały
po nocach
wesela pary młode.
W dawnych czasach na Słowacji ważną rolę przy weselach odgrywał
domowy (,boźik» zwany także (,dziadem» reinkarnujący
się w domowego
('gada». Dr Bednarik odkrył go także w Piekielniku, wsi położonej między
Czarnym Dunajcem i Jabłonką.
Jest to figurka chłopa, zrobiona w ten
sposób, że tułowiem jej jest pień drzewa, rękami i nogami wyrastające
z niego gałęzie poobcinane w odpowiednim
miejscu i tylko głowa rzeźbiona
w kawałku drzewa jest doprawiona. Figura ma 168 cm wysokości. Stawia
się ją w środku bramy skleconej na drodze z galęzi jedliny, przez którą
musi obowiązkowo
przejechać orszak weselny podążający po ślubie do
domu pani mlodej. Przy bramie w obecności (,dziada» orszak zatrzymuje
się, aby pan młody dokonał wykupu. Autor dopatruje się śladu dawnej
ofiary skladanej
(,dziadowi» w tym, że weselnicy obdarowują zebranych
kolaczami i częstują ich wódką, a oni baczą pilnie, by nie wypić do dna,
lecz wylać z kieliszka niedopity trunek na ziemię. Koniom przy tym postoju daje się owsa. Zbliżając się do bramki, orszak weselny śpiewa:
Otwórzcie się bramy, otwórzcie się wrota,
Bo wam tu wiedziemy na karki pilota
Otwórzcie się bramy, otwórzcie się same,
Jak się nie otworzom, bedom porombane.
Wylecialy wrota, \\'Yleciały slupy,
Pobieraj się Maryś do nasej cha lupy.
Śpiewają
także:
Teroz si, J anicku, teraz si pomyślis,
Kie ci na talerku piórecko wynieśli.
Piórecko co dała, wiersek wyłamala,
Mozes dobrze wiedzieć, że cie oklamala.
Jakżeście nom radzi, to nos przywitajcie,
Jakieści nie radzi, to nas odprowadźcie.
Przywitajcie --'- że nos, ta nowa rodzina,
Dajcie - że nom chleba alebo i wina.
Po poczęstunku zebranych, najstarszy drużba stojący kolo drewnianego (,dziada» wygłasza krotochwilne
oratorium pełne niezrozumiałych
i bezsensownych wyrazów, a potem wręcza orszakowi kawałek papieru,
niby przepustkę
lub paszport uprawniający
do przekroczenia
bramy.
Wtedy (,Dziada» odnoszą na bok, a gałęzie bramy odrzucają na stronę.
Droga jest wolna! Ten symboliczny ceremoniał utrzymuje się do dnia
dzisiejszego w Piekielniku, a najlepiej pamiętają go gazdowie J. Małysa
i Banaś.
Z (,dziadem» chodzą po domach także kolędnicy na Trzech Króli
w Liesku i Brzezowicy, wioskach Środkowej Orawy, dziś już zupełnie
slowackich, niegdyś jednak posiadający dość znaczną domieszkę elementu
polskiego. W ogóle w okresie świąt Bożego Narodzenia dużo jest na Orawie
zwyczajów znanych nam także z ziemi krakowskiej, jak np. chodzenie
z szopką betlejemską (Kruszetnica,
Wesołe), której dawniej towarzyszył
Turoń, dziś już zapomniany.
W Piekielnikach
chodzą z kozą, podczas
gdy z kobyłkami i niedźwiedziem chodzą już tylko w niektórych wsiach
Czadeckiego.
Kolędy polskie i słowackie
W Podszklu śpiewają kolędnicy:
rozpowszechnione
są po całej Orawie.
Dejciez nom tyz, dejcie,
Co nom mocie dać,
~fomy krótkie kozuski,
Zimno nom tu w paluski,
Dcjciez nom tyz, dejcie,
Co nom mocie dać.
A gdy zostaną
obdarowani,
dziękują:
Za kolynde dzienkujemy,
Scynścio, zdrowie winsujemy
A kolynda nom.
worn
�433
432
W Piekielniku
zanotował
dr Bednarik
tekst następujący:
Świenty Scefon, świenty Scefon po kolendzie
A świenty Jon ku nimu się nagodził.
Podźme my se, bracia, po drodze,
Śpiewajenci ten piosnecke, o Boze.
N?jświentse sie Panienocka ośmiała
Swego Synka po kolendzie wysłała.
«O Scefanie, o Scefanie i Janie i Janie
Pomianujcie mego Synka w Jordanie'}
Jakoż' Ci go pomianować,
Maryjo?
Jezus Kristus i Syn Boży, leluje».
rod chodził,
\,yiadomo mi, że pieśń ta znana jest także w Lipnicy. Nie znany jest
na Orawie zwyczaj ('Kuriny Baby>) rozpowszechniony
na Słowacji, który
polega na tym, że od domu do domu chodzi chłop przebrany za babę ze
słomianą koronką na głowie, w asyście chłopca odzianego w łachmany
owinięte słomą i w kożuch przewiązany powrósłem. Obaj tańczą i figlują
przy dźwiękach harmonijki, a ludzie targają z ich odzienia po garści słomy
i dają ją do gniazda kurom, aby dobrze niosły.
Zaginęła na polskiej Orawie tradycja topienia Marzany tj. Moreny,
natomiast jest ona jeszcze żywa w Brezewicy, Czimhowej i Niżnej w słowackiej części tego kraju, poza granicami Polski, gdzie dziewczęta obnoszą
na Kwietną Niedzielę niewieścią kukłę, z słomianym czepkiem na głowie,
uosabiającą śmierć czy zimę i przed utopieniem jej zapytują: (,Marmowiena,
Marmowiena,
Kyselova żena, kde si prebyvała?» W Podszklu i innych
polskich wsiach święcą tylko bazie na Kwietną Niedzielę·
Z kultem słońca łączył się dawniej kult ognia. Na Zielone Świątki
rozpalają po polach sobótki, śpiewają przy nich i skaczą przez .płoI~ień.
W Piekielniku utrzymało się jeszcze dawne obrzędowe zakładame pIerwszej watry na szałasie i okadzanie koliby pasterskiej, gdy baca do niej na
wiosnę powraca. Ta pierwsza watra na szałasie musi się zapalić od (,suchego
ognia», który jest rozniecany rytualnie przez pocieranie dwóch drewienek.
Podobnie i w Podwilku są jeszcze ludzie umiejący wykrzesać ogień w sposób staroświecki posługujący się żelazną monetą z rąbkami na obwodzie,
obracaną ręcznie przy pomocy sznurka na krzemieniu,
z którego iskry
padają na suche drewienko. Że sposób ten znany był i na Podhalu o ty~
dO\\liedzialem się podczas pierwszej wojny światowej we Witowie, gdzIe
pewien sędziwy gazda prosił mię, bym mu przywiózł z krakowskich Krzemionek, krzemień potrzebny mu do krzesiwa.
Do działu duchowej kultury należą także wierzenia> przesądy> baśnie
i praktyki o charakterze magiczno-czarodziejskim.
Tak jak w okolicy Starego Hrozenkowa żyły jeszcze do niedawna ('wieszczki» i (,bohynie» zama-
wIające uroki i choroby, tak i tu na Orawie znane były (,baby», odprawiające różne gusła.
Do jednej z nich mieszkającej w Ljesku (po stronie czechosłowackiej)
przychodzi ponoć i dziś jeszcze sporo ludzi z całej Orawy po radę.
Pewne światło na tę sprawę rzuca nota tka, którą znalazłem w sprawozdaniu X~ Sokołowicza z misji odbytych w Sidzinie w r. 1902. Pisał on
między innymi: (,Wpadły mi w rękę zapiski pierwszych konfratrów
naszych
{tzn. Misjonarzy, przyp. aut.) którzy po przybyciu do Krakowa zaczęli
odprawiać misje ... W Sidzinie pod koniec czerwca 1682 r. pierwszą na ziemi
naszej odprawili misję. Nie było tu osobnego probostwa, tylko kościółek
stał drewniany;
tutejsi mieszkańcy prawie wszyscy już byli na misji w Makowie, osobno jednak do tej wioski zapuścili się konfratry, żeby pocieszyć,
dźwignąć na duchu sąsiednich Ol'awców, którzy wtenczas właśnie z powodu
wojny domowej i zaburzeń religijnych srodze cierpieli. Pisze kronikarz,
że ogromne masy narodu zbiegły się na nauki i oblegały konfesjonały,
musieli jednak pracę przerwać, gdyż tuż w sąsiedztwie, o milę po węgierskiej stronie (to będzie Zubrzyca)
heretycy kościół zrabowali ... Jakaś
wróżbitka oddała Misjonarzom kamień, którym przepowiadała
rozmaite
rzeczy, tumaniąc ludzi, a jej matka, zawołana w okolicy czarownica,
również oddała wszystkie przyrządy swojej 'niegodziwej sztuki~. (Roczniki
Obydwóch Zgromadzeń Św. Winc. a Paulo, Kraków 1903, str. 69-70).
Poprzestańmy
na tych uwagach, jakie nam się nasuwają przy czytaniu pierwszej pracy dr Bednarika, a przejdźmy do krótkiego bodaj omó·
wienia tego, co odnośnie Orawy zdołaliśmy wyłuskać z drugiej pracy tego
autora, poświęconej materialnej kulturze Słowacji.
. Dowiadujemy
się z niej, że Górna Orawa była już z początkiem
XVIII w. mocno przeludniona,
tak że w jednym tylko pięcioleciu 17 I 51720 z jej kilku wiosek należących dziś do Polski, z ogólnej liczby 643 pod.danych wyemigrowało do Dolnej Ziemi, tj. na nizinę Węgierską, świeżo
odzyskaną po ustąpieniu Turków, nie mniej jak 408 poddanych, tj. 2/3 ogółu
mieszkańców. Dodajemy od siebie, że emigracja z tych wiosek odznaczających się ogromnym przyrostem naturalnym trwała przez cały wiek XVIII
i XIX, nie mogła jednak zaradzić biedzie w warunkach ustroju feudalnego.
Znaczny
przyrost naturalny
prowadził
do zakładania
tzw. (,kopanic»
tj. stałych sadyb, zdaja od wsi wysoko w górach połoionych.
Kopanice
były początkowo szałasami, a potem przemieniły się w mieszkalne (,dwory>),
Na Orawie spotykamy je w okolicy Erdutki i Klina-Zakamiennego,
a także
w Jabłonce, na co dotychczas nikt nie zwrócił uwagi.
Dużo miejsca poświęca autor budownictwu orawskiemu, a zwłaszcza
owym chatom posiadającym charakterystyczne
«wyżki'), tworzące na licowej
ścianie rodzaj piętrowego ganeczka, nakrytego gontowym dachem pokrywającym całość budynku.
Autor cytuje urbarialne
zapiski z miasteczka
Trzciany z r. 1626 i z Twardoszyna z r. 1620 i 1665, z których wynika, że
Lud. T. XXXIX.
�434
435
chaty z wyżkami byly pierwotnie stawiane na wyraźne życzenie suwerenów
orawskich na sposób miejski, którzy tego kategorycznie żądali od sołtysów,
chcąc by sołtysie domy odróżniały
się od domów
reszty poddanych.
Później moda stawiania
,<wyżkowego>} rozszerzyła
się po całej Górnej
Orawie (a nawet jak to stwierdzilem sięgnęla do Sidziny). Autor daje nam
opis «dworu» :Yloniaków w Zubrzycy
Górnej, budowanego w r. I i84'
Dwór ten jest dzisiaj obiektem muzealnym i zostal opisany przez B. Tre-
~
łl
"
)
}
i
<
l
!
w Podwilku, o garncarzu w Jabłonce i o tradycjach związanych z wyrabianiem płótna w Lipnicy Wielkiej. Płótno to farbowano w ~amiestowie
i Bobrowie, skąd orawscy płócien nicy zrzeszeni w osobnym związku, rozwozili je po dalekich komitatach b. królestwa Węgier. Ta karta domowego
przemysłu naszych Orawiaków czeka jeszcze na swojego historyka, podobnie
jak i dzieje owych pełtników spławiających
babiogórskie jodły na falach
Orawy do Kvalovan.
A cóż powiedzieć o tych stykach gospodarczych i kulturalnych
idących od Słowacji pod prąd rzeki Orawy?
Wszak jej brzegami wiodła
,'miedziana>} droga z bańskich miast węgierskich
przez celną komorę
w Twardoszynie
do Krakowa, w którym koło Mogily «jak wulkan Etna>~
buchały dymy huty miedzi wspominane w wierszu vVespazjana Kochowskiego. Wszak tu, na Orawe;: zaglądali często trenczańscy druciarze, liptowscy szklarze i turczańscy olej karze handlujący szafranem.
Budowa nowych dróg i wielkiej zapory wodnej koło Ujścia na Orawie
zmieni nie tylko krajobraz tego odciętego od świa ta zakątka, ale zmieni
także radykalnie jego charakter gospodarczy i jego stosunki ekonomiczne
i socjalne. Kilka wiosek zostanie zalanych
(Ujście, Stanica),
inne jak
Bobrów, Hamry, Osada przeglądną się w jego toni. Pogrążą się w niepamięci stare formy kulturowe,
które przetrwały
aż do naszych czasów.
Orawa w tym procesie nie będzie stanowić wyjątku. Podobny los czeka
również inne zakątki karpackie, zwlaszcza zaś wiele okolic uprzemysłowioncj Słowacji, które tak pięknic opracował dr Bednarik w obu swych
rozprawach
opublikowanych
na lamach Slovenskej Vlastivedy.
Zadaniem słowackich i polskich etnografów niech będzie podj,zcie
wyścigu pracy w inwentaryzowaniu
i opisywaniu
tego wszystkiego, ca
w naszych oczach dożywa dni swoich.
jI..farian Gotkiewicz
Dom
z wyżką
w Piekielniku.
tera
Tad. Szydłowskiego w r. 1938. Ogromne rozmiary czarnej, dymnej
izby oraz mieszczącego się w nim pieca nasuwają przypusze~eni~., że należał
on do tych domów «zadrużnych>}. Szkoda, że dr Bednank .me. dał I1ar.n
w swej pracy monografii
chat orawskich z. wyżką znaJduH,c~ch SIę
jeszcze w liczbie kilku w Pickielniku. Jedną z nIch będącą własnosClą tamtejszego sołtysa, przedstawia
załączone
zdjęcie, pochodzące z r. '939·
We wsi tej czekają i inne przedmioty
na dokładniejsze
zbad~nie:
W omawianej
pracy słowackiego etnografa
czytamy np. o. dre.wman:J
sosze i drewnianych rylcach, o żarnach i stępach na krupy, na mncJ strome
jest wzmianka o piekielnickim
kołodzieju. Dowiadujemy się o ciekawy.ch
gielotach, putniach, obrzykach i masielniczkach
w Chyżnem, o dr:wmanych kołach w Zubrzycy i Jabłonce, o plecionych koszykach wyrabtanvch
~.'
,
RAYMOND
FIRTH,
MALAY FISHERMEN:
«Their
Economy.
London 1946. Kegan Paul, str. 12
354.
+
I·
I
Peasant
Zachodnio
europejscy ekonomiści burżuazyjni,
zarówno teoretycy
ekonomii jak i historycy gospodarczy, na ogół nie zajmowali się zagadnieniami gospodarki pierwotnej. Krąg ich zainteresowań
zamykał się w ramach jednej wielkokapitalistycznej
farmacji gospodarczej, która rozwinęła
się na terenie Europy Zachodniej,
później zaś Stanów Zjednoczonych.
vVnioski czy uogólnienia
do jakich dochodzili,
czy ich opisy procesów
gospodarczych
opierały się na materiale dokumentacyjnym
pochodzącym
z oficjalnych źródeł rządowych, czy innych jakie w gotowej spisanej formie
uczeni ci mieli do dyspozycji. r-;atomiast te wszystkie ludy, które nie osiągnęły jeszcze kapitalistycznego
stopnia rozwoju gospodarczego, które znajdowały się w niższych stadiach
rozwojowych,
półfeudalizmu,
ustroju
28*'
�437
rodowo patriarchalnego,
czy całkiem niskich form barbarzyństwa czy nawet
dzikości, ludy odnośnie których nie istniały spisane źródła czy dokumenty,
w ogóle eliminowano spośród kręgu zjawisk badanych. Jeżeli tu i ówdzie
pojawiał się przykładowo w podręczniku ekonomii klasycznej człowiek tubylczy, to jego obraz był tak sztuczny, pozbawiony rzeczywistości a nawet
zdrowego rozsądku, że trudno go było uważać za coś innego, jak tylko
fikcję stworzoną przez danego ekonomistę celem poparcia tym nierzeczywistym przykładem równie nierzeczywistych własnych teorii.
Tę wielką lukę w zakresie badań nad prostszymi formami gospodarczymi wypełniali do pewnego stopnia etnologowie rozmaitych szkół i kierunków, przede wszystkim jednak tych nowszych kierunków, które przerzuciły ciężar metody i problematyki
na bezpośrednie intensywne badania
terenowe oraz na socjologiczne ujęcie zagadnień. Było to rzeczą o tyle
zrozumiałą że tereny, gdzie występowały te prostsze formy gospodarki a więc kraje egzotyczne, ustroje pasterskie czy chłopskie - stanowiły,
historycznie rzecz biorąc, oddawna pole ich zainteresowań
i działań.
Etnologowie czyetnosocjologowie
jednakże nie zawsze posiadali dostateczną znajomość teorii ekonomicznej
i wielokrotnie
skazani byli na
błądzenie po omacku.
Braki na tym polu wypełniają studia Prof. Firtha z londyńskiej
School of Economics.
Jego poprzednie
studia,
w szczególności
zaś
The Primitive
Economics
of the Maori
(1926) oraz Primitive
Po l y nesi a n Eco no m y (1939), stanowiły tego rodzaju etnologiczne
prace z zakresu gospodarki pierwotnej. Podobny charakter posiada jego
obecne studium o «Rybakach Malajskich», które wyrasta z potrzeby «połączenia teoretycznego wyposażenia ekonomisty z techniką badań terenowych etnologa». Połączenie to, zdaniem naszym, stanowi największą metodologiczną zdobycz, która w wynikach swych jest płodna dla obu nauk.
A więc z jednej strony autor, ograniczywszy swój krąg badań do
niewielkiej społeczności rybackiej liczącej około 1000 dusz, dokonuje tu
codziennych metodycznych obserwacji życia i zachowania się jej członków,
z drugiej zaś, bada organizację przemysłu rybackiego w oparciu o dane
cyfrowe, dokonywuje inwentaryzacji
sprzętu, oblicza ilosć godzin przypadających na połowy, naprawę narzędzi, bada dochodowość przemysłu
rybackiego, wnika w budżety rodzinne itp. W ten sposób ograniczając
pole badania do tego rodzaju mikro-społeczności, autor uzyskuje o wiele
szerszą podstawę do badania ludzkich czynności gospodarczych,
aniżeli
na ogół posiada ją zawodowy ekonomista, zwłaszcza prowadzący swe badania w bardziej rozwiniętych ustrojach gospodarczych. Takie rozszerzenie
kręgu badawczego pozwala autorowi na dostrzeżenie szeregu aspektów
działań ekonomicznych
oraz ich szerszych powiązań społecznych, które
na ogół uchylają się spod obserwacji badacza zjawisk ekonomicznych.
Etnosocjologa bowiem interesują nie tylko rybacy malajscy w czasie wykonywania swych czynności gospodarczych,
połowów czy tranzakcji towarami itp., ale także poza sferą działań czysto gospodarczych, jako rolnicy,
członkowie rodzin, uczestnicy praktyk obrzędowych i ceremonialnych
jednym słowem jako członkowie pewnej społeczności wioskowej, powiązani
w jej ramach więzami małżeństwa i pokrewieństwa,
wspólnej rezydencji,
kręgiem jednakowo odczuwanych wartości, oraz treści etycznych czy ideologicznych. Pomiędzy jedną sferą działań a drugą istnieje szereg współzałeżności, których odkrycie staje się dopiero możliwe. przez połączenie tych
dwóch metod.
Dopiero na tej szerszej podstawie przystępuje autor do analizy zjawisk o ściśle gospodarczym charakterze, ukazując jednostkę produkcyjną
rybactwa malajskiego - to jest załogę łodzi, jej wyposażenie techniczne,
formy organizacyjne, rolę przywództwa. W tym związku bada on funkcje
kapitału w gospodarce tego typu, zarówno od strony inwestycji i amortyzacji sprzętu jak i form finansowania przedsięwzięć gospodarczych, udzielania kredytu itp. - w zakresie których nie można było uzyskać pełnego
obrazu bez wniknięcia w całokształt powiązań z systemem rodzinnym czy
dalszego pokrewieństwa. Podobnie przedstawia się zagadnienie organizacji
zbytu, przynajmniej
w swych lokalnych aspektach,
w mniejszym zaś
w przestrzennych,
gdyż okręgi nadbrzeżne zaopatrują
dalej położone tereny śródlądowe. W dalszym ciągu bada on mechanizm kształtowania się
cen na wolnym rynku, ich sezonowe fluktuacje czy wahania, mające swe
źródło w wolnej grze podaży i popytu. Podobnie autor zgromadził ciekawe
dane odnośnie stopy konsumpcyjnej oraz podziału dochodu społecznego
w społeczeństwie kolonialnym. Aczkolwiek nie ma tu jeszcze pracy najemnej i nie występuje dalej posunięta koncentracja
kapitału, występują tu
już znaczne i krzywdzące nierówności społeczne. Rządy kolonialne celowo
utrzymują tut2j wolną grę sił gospodarczych,
nie wprowadzcjąc żadnych
organów centralnego planowania,
działającego
w kierunku
zwiększenia
produkcji czy bardziej równomiernego
rozdziału bogactwa społecznego.
Narazie w tym kierunku działają jeszcze czynniki natury społecznej, religijnej czy tradycyjnej. Jest rzeczą wątpliwą czy potrafią one przeciwstawić
się na dłuższą metę koncentracji kapitału niosącej ze sobą nieuchronne,
znane nam dobrze zło społeczne.
Typ formacji społeczno-gospodarczej,
jaką znachodzimy w rybackim
społeczeństwie malajskim, określa Prof. Firth jako «gospodarkę chłopską».
Rozumie on przez nią szerszą kategorię gospodarczą czy szereg etapów
rozwoju gospodarczego, które mówiąc naj ogólniej, cechuje niskie wyposażenie techniczne w połączeniu z małą jednostką produkcyjną,
znaczny
jeszcze stopień samowystarczalności oraz daleko idące powiązanie stosunków
i tranzakcji o charakterze wymiennym czy komercjalnym z rozbudowanym
�systemem stosunków społecznych, w wielu wypadkach opartym jeszcze na
związkach pokrewieństwa.
Terminem tym, niedawno wprowadzonym
do
nauki, posługują się dziś coraz częściej ekonomia burżuazyjna.
Andrzej
Zakład
J.
spektywy
Warszawa
Etnografii
l
\
!
Waligórski
U. J. w Krakowie.
CZEKANOWSKI,
(,Polska - Słowiańszczyzna,
antropologiczne,)
Biblioteko '-Yiedzy o Polsce,
1948. S. Arct. str. 389.
tom
perIII.
Książka prof. Czekanowskiego jest próbą zestawienia stanu badań
nad antropologią
Słowiańszczyzny,
głównie jednak w oświetleniu materiałów polskich. Autor stawia sobie jako cel ('wyjaśnienie stosunku Polski
do Słowiańszczyzny
w perspektywie dorobku lwowskiej szkoły antropologicznej)}. Książka daje również próbę interpretacji
terytoriów antropologicznych w nawiązaniu do zjawisk etnicznych. Podzielić ją można na
trzy części: I) wstęp, 2) ustalenie praojczyzny Słowian oraz 3) opis i interpretacja terytoriów antropologicznych
Słowiańszczyzny.
W części wstępnej daje autor między innymi historię antropologii
w Polsce oraz historię poglądów na strukturę
an tropologiczną
Polski.
W części drugiej centralnym zagadnieniem jest ustalenie praojczyzny
Słowian. Autor gromadzi tu wszystkie argumenty zmierzające do udowodnienia, iż kolebką Słowian było dorzecze Odry i Wisly. Terytorium
to
wykazuje nieprzerwaną
ciągłość zaludnienia.
Wskazuje na to do dnia
dzisiejszego istniejąca wielka prężność demograficzna
ludności tego terytorium oraz stale postępująca konsolidacja etniczna, która pozwoliła na
przetrwanie
tylu burz dziejowych. Dalszych dowodów dostarcza lingwistyka. Dowody te są na ogół znane, choćby z pięknej książki Lehra-Spławińskiego. W związku z tym autor przytacza, że jeśli chodzi o zapożyczenia
językowe, to wskazują one na to, że Słowianie zetknęli się z Finami bardzo
późno, bo około I-go tysiąclecia n. e. Zetknięcie się Bałtów z Finami
było o jakieś tysiąc lat wcześniejsze, natomiast najwcześniejsze zetknięcia
wykazują Finowie z Irańczykami.
Autor wnioskuje, że w okresie przedhistorycznym Słowianie nie mogli sięgać zbyt daleko na północny wschód,
tak samo nie mogli sięgać zbyt daleko na południowy wschód, albowiem
brak jest wszelkich śladów współżycia Słowian z Trakami,
którzy tam
siedzieli, a języki bałtyckie nie wykazują zapożyczeń irańskich. Stąd wniosek, że Słowianie zetknęli się z Irańczykami dopiero po rozpadnięciu się
Baltów i Slowian. Autor wskazuje na ciekawy krąg wzajemnych zapożyczeń
językowych, mianowicie Bałtowie wykazują zapożyczenia z jednej strony
ze Slowianami a z drugiej z Finami. Słowianie natomiast - jak i Finowiewykazują zapożyczenia językowe z Irańczykami.
Mamy zatem jak gdyby
zamknięty łal1cuch kontaktów: BałtO\"ie - Finowie - Irańczycy - Sło-
,i
439
wianie - Bałtowie. Brak jest natomiast połączeń między Bałtami a Irańczykami oraz między Finami a Słowianami.
Czekanowski przypuszcza,
że brak tych połączeń musiała powodować jakaś przeszkoda naturalna,
którą było jego zdaniem Polesie. Wszystkie wymienione wyżej ludy siedziały wieńcem dokoła tych bagien.
Jako dalszy dowód, że praojczyzną
Słowian było dorzecze Odry
i Wisły, przytacza autor argumenty florystyczne, mianowicie nazwy trzech
roślin: cisu, grabu i bluszczu, które są wszystkim Słowianom wspólne.
A zatem praojczyzna
Słowian znajdowała
się na tych terenach, gdzie
te trzy rośliny występowaly w przeszłości razem. Wskazuje to właśnie na
dorzecze '-Yisły. Jako naturalną granicę praojczyzny słowiańskiej na północnym wschodzie uważa autor granicę etnograficzną,
wykrytą przez Kazimierza Moszyńskiego, która była również granicą lasu.
Zgodnie z ujęciem Lehra-Spławińskiego
przyjmuje
Czekanowski,
że ekspansja kultury łużyckiej - utożsamiana z ekspansją wenecką - wyszedłszy gdzieś w Turyngii, czy terenów sąsiednich, osadza się na części
dawnego obszaru
bałto-słowiańskiego
powstałego
na podłożu fińskim.
Moment ten daje początek wyodrębnieniu
się Słowian od Bałtów. W dalszym ciągu autor uzasadnia, że istniała ciągłość ludności słowiańskiej na
naszym terytorium, a zanik kultury łużyckiej w połowie I-go tysiąclecia
p. n. e. był jedynie konsekwencją najazdu Irańczyków,
którzy zniszczyli
tylko warstwę panującą powodując ogólne zubożenie ludności. Natomiast
ceramika zwykłych garnków kuchennych
ludności ubogiej daje dowody
na nieprzerwaną
ciągłość zaludnienia
aż do czasów historycznych.
Na
korzyść ciągłości zamieszkania
naszych terenów przez tę samą ludność
wskazują - zdaniem autora - również granicę zasięgu kultur późniejszych
jak np. kultura grobów skrzynkowych, kultura grobów jamowych itd.
Całość tej części książki daje zwarty i przekonywujący
obraz, że
terytorium
praojczyzny
Słowian obejmowało przeważną
część dorzecza
Wisly oraz Odry z przyległym wybrzeżem Bałtyku. Zdaje się, że długa
dyskusja na temat autochtonizmu
Słowian na tych obszarach ma się już
ku końcowi, a szala zwycięstwa w tej dyskusji przechyliła się zdecydowanie
na korzyść obrońców autochtonizmu.
Po tych silnych argumentach
przedstawionych
w części drugiej,
czytelnik spodziewa się, że następnie autor będzie w części trzeciej rozwijal
argumenty antropologiczne
na korzyść tej tezy. Tymczasem część trzecia
rozpływa się w szczegółowych opisach terytoriów antropologicznych
Słowiańszczyzny
nie dając zwartej całości, czarując
natomiast
erudycją
w interpretowaniu
poszczególnych wyników. Moim zdaniem należałoby
właści wie rozpocząć od rozpa trzenia struktury
antropologicznej
Polski
jako praojczyzny Słowian, dając argumenty antropologiczne
na poparcie
tezy autochtonizmu.
,-Y dalszym ciągu dopiero rozpatrywać
peryferia
słowiańskie tego centralnego terytorium. Tego rodzaju konstrukcji spodziewa
�się czytelnik, sądząc nawet
po samym tytule książki
«Polska Słowiańszczyzna'), który zapowiada naświetlenie Słowiańszczyzny
z punktu
widzenia Polski jako terytorium centralnego.
Brak tego rodzaju ujęcia nie
jest właściwie winą autora, jest to winą w ogóle antropologii
polskiej.
O kształtowaniu się ludności na ziemiach polskich w prehistorii właściwie
nic nie wiemy. Mamy jedynie niejasne wyobrażenie o tym, że w neolicie
mieszkała na naszych ziemiach ludność o przewadze śródziemnomorskonordycznej. Wiązała się ona z kulturami wstęgowymi, które w neolicie
obejmują znaczną część ziem polskich. Jednakowoż i późniejsza ludność
ceramiki sznurowej - jak na to wskazują sporadyczne wyniki - była
również śródziemnomorsko-nordyczna.
Skąd się jednak wzięła ludność
typu laponoidalnego,
której centrum zagęszczenia występuje na ziemiach
najbliższej bramie Morawskiej? - tego dotychczas właściwie nie wiemy.
Terytorium laponoidalne na ziemiach polskich wskazuje, że warstwa ta jest
starsza an"iżeli młodsza nordyczna. Uproszczona interpretacja
taka, jaką
podaje Lehr-Spławiński,
że jest to ludność nawiązująca
do prafińskiej
kultury grzebykowej, moim zdaniem nie da się utrzymać. Największe zagęszczenia laponoidów powinny iść bowiem w takim wypadku od północnego wschodu a nie przeciwnie. Zresztą i wpływy kultury grzebykowej
na kształtowanie się późniejszych kultur na terenach polskich, są jak twierdzą prehistorycy - bardzo słabe. Jest to zgodne z tym, że była to ludność
prymitywna, myśliwsko-rybacka, która nie mogła dać gęstego zaludnienia
zajmowanych terenów. Wiąże się raczej - jak słusznie przypuszcza Czekanowski z typem paleoazjatyckim,
który występuje na wschodnich
terenach Polski w nielicznych domieszkach.
J ak kształtowała się ludność ziem polskich w prehistorii wyjaśnić
to może jedynie gruntowne
zbadanie wszystkich kostnych materiałów
prehistorycznych.
Jest to obecnie najważniejsze zagadnienie,
na którym
antropologia powinna się koncentrować.
Opis antropologiczny
Słowiańszczyzny zaczyna autor od południowego wschodu. Najbardziej charakterystyczny
dla Bułgarów skład rasowy
to przewaga elementu śródziemnomorskiego
z domieszką nordycznego
i słabym śladem elementów azjatyckich. Jest niezmiernie interesujące,
że tego rodzaju skład znajdujemy
na przełomie neolitu i brązu wśród
ludności ceramiki malowanej na Podolu. Stosunki antropologiczne Bułgarii
możnaby przeto streścić w ten sposób, że dawna ludność ceramiki malowanej sięgająca aż po Dniestr na Podolu, wystąpiła później na widownię
dziejową jako wczesnohistoryczny
lud Traków i żyje dzisiaj w dalszym
ciągu w postaci Bułgarów. Ludność Macedonii to formacja bardzo mieszana,
gdzie właściwie żaden z elementów rasowych nie stanowi przewagi. Zdaniem Czekanowskiego jest to wywołane tym, że przez Macedonię szły główne,
drogi wiodące z północy na morze.
Stosunki antropologiczne
Jugosławii
autor ujmuje następująco:
na starym podłożu ludności armenoidalno-laponoidalnej,
której pochodzenie
należy wiązać bądź z Azją Mniejszą bądź z Kaukazem, nawarstwiły się
kolejno fale najeźdźców ilirskich, rzymskich i słowiańskich. Stare podłoże
w malo zmienionej formie zachowało się jedynie w Albanii. Na SerboChorwatach
zaznacza się natomiast wyraźnie wpływ zarówno najazdu
Rzymian jak i Słowian. Przejawia się to we wzmożeniu domieszki śródziemnomorskiej i nordycznej. Słoweńcy zaś są tak samo jak Macedończycy
formacją mieszaną.
Czesi i Słowacy stanowią formację laponoidalno-nordyczną.
Jednakowoż wczesnohistoryczny
skład rasowy szczątków kostnych grodziska
Levy Hradec wykazuje strukturę Słowian pierwotnych.
Autor stąd
wnioskuje, że znaleziska te przedstawiają
słowiańskich zdobywców tego
kraju, którzy tworzyli warstwę uprzywilejowaną,
nie mieszając się z autochtonami. Wobec tego autor sądzi, że organizację państwową dać musieli
Czechom Słowianie a nie legendarni frankońscy przybysze.
,
"
l
J
,
).
"
Antropologiczne
ujęcie wschodniej
Słowiańszczyzny
jest trudne
w obecnej chwili wobec braku dostatecznego
przeanalizowanych
materiałów. Na kształtowanie się podłoża antropologicznego
wschodniej Słowiańszczyzny
oddziaływały
zdaniem
Czekanowskiego
następujące
momenty: stare podłoże laponoidalne ciągnące się od Europy środkowej na
wschód, przypuszczalnie poza Dniepr, a na północy po strefę zajmowaną
dawniej przez przodków Lapończyków.
Na to podłoże wywarł prawdopodobnie swe wpływy Kaukaz, jak świadczą o tym domieszki armenoidalne nawet wśród dzisiejszych Lapończyków. Drugim czynnikiem, kształtującym jest występowanie tam ludów ugro-fińskich o przewadze składnika
paleoazjatyckiego.
Trzecim czynnikiem są Irańczycy reprezentujący
formację śródziemnomorsko-nordycką
idącą od stepów Czarnomorskich.
I wreszcie czwartym czynnikiem jest slawizacja tych terenów poprzedzona
ekspansją litewską i skomplikowana
najazdami
germańskimi
niosąca
głównie element nordyczny.
Rozdziały ostatnie dotyczą Polski i ziem sąsiednich na wschodzie.
Główną podstawę naszych wiadomości o strukturze rasowej Polski stanowi
wojskowe zdjęcie antropologiczne.
Dyskusja przeprowadzona
przez autora
na temat mojego ujęcia terytoriów rasowych w Polsce, poprzedniego ujęcia
Czekanowskiego oraz ostatnich
wyników analitycznych
Michalskiego doprowadza autora do wniosku, że właściwie różnice między tymi ujęciami
są bardzo nieznaczne i nie wpływają na ogólny obraz. Obraz ten da się
przedstawić ogólnie w następujący sposób: Przeważna część obszaru Polski
należy do prowincji nordyckiej, sięgającej południowym
klinem aż po
grzbiet Karpat środkowych a nawet wschodnich. Największe zagęszczenie
elementu nordycznego leży na Kuj'lwach wraz z przyległymi doń częściami
starego Mazowsza. ~a południowym zachodzie klin nordyczny oddziela
�443
44'.1
strefę elementu laponoidalnego
od strefy zagęszczenia domieszek armenoidów idącą z półwyspu Bałkańskiego. Strefa laponoidalna
ciągnie się
od południowych
powiatów Poznańskiego przez Śląsk i Małopolskę zachodnią.
Jest to krawędź
prowincji
laponoidałnej
środkowej Europy.
Polska prowincja nordyczna
stanowi zdaniem autora podstawową
część
pierwotnego
obszaru bałto-słowiańskiego.
Na obszarze Małopołski rozmieszczenie elementu nordycznego
układa się wyraźnie w zależności od
systemu rzecznego. Zdaniem autora wzmożenie domieszki armcnoidałnej
w strefie karpackiej pozostaje w łączności z historycznym
osadnictwem
wołoskim. Znacznie potężniejsza jednak fał a armenoidów
napłynęła jego
zdaniem w końcowej fazie neołitu, a główny szłak ich wędrówek wiódł
przez bramę
Morawską.
Do tej dawnej
fali nawiązują
się smugi
wzmożonych
domieszek tego składnika
na prawym brzegu Pilicy, na
północnych
stokach gór Świętokrzyskich.
Na wschód od terytorium
polskiego autor zwraca uwagę na nordyczną
wyspę Wołynia,
którą
wiąże z pobytem
Słowian wschodnich
oraz na odkrytą przeze mnie
smugę nordyczną w Karpatach
wschodnich.
Autor przypuszcza,
że ta
ostatnia powstała jako szlaki migracyjne Słowian południowych.
Polesie,
które ma charakter antropologiczny
podobny do Pokucia, jest jego zdaniem
reliktem Europy środkowej odciętej przez ekspansję nordyczną od swojego
trzonu i stopniowo przez nią pochłanianym.
Stosunkowo szeroko autor
omawia zagadkową strukturę
antropologiczną
powiatu leskiego, w którym bardzo
łicznie występuje rasa śródziemnomorska
przewyższająca
w niektórych gminach liczebność laponoidów. Autor widzi w tych populacjach osad uchodźczej fali ruskiej ludności stepowej, która po załamaniu
się państwa Chazarów cofnęła się w Karpaty i zrutenizowała
je. Skład
rasowy bowiem tej ludności jest uderzająco podobny do wczesnohistorycznych Słowian ruskich.
Książka prof. Czekanowskiego
odd"je dzisiejszy stan badań nad
antropologią
Słowiańszczyzny.
Z tego względu jest niezmiernie
ważna
i cenna, otwiera bowiem ponadto cały szereg problemów,
które autor
podaje w formie bardzo łicznych hipotez
mogących zapłodnić liczne
rzesze badaczy zarówno w dziedzinie
antropologii jak i dziedzin pokrewnych.
Jan
Mydlarski
H. BATOWSKI,
(,Zwięzły
zarys
dziejów
Słowiańszczyzny').
Kraków 1948 r. Spółdz. pracy i użyto\vników z o. u. (,Czytelnik,). Str. 198,
skorowidz imion i nazw geograficznych,
treść (spis rzeczy) i mapy.
Autor w (,Przedmowie» śmiało, lecz trafnie zaznaczył, że praca jego,
o której mowa, (,będzie jedną z naj pożyteczniejszych
książek w danym
zakresie'). Istotnie, dziełkiem swym wypełnił H. Batowski odnośną łukę
"
naszej literatury
słowianoznawczej.
Pisząc jc zdawał sobie sprawę, 1Z
łączenie ścisłości naukowej ze znaczną przystępnością
przedstawienia
tematu stwarza poważne trudności. Trzeba przyznać, że w miarę możności
udało mu się je rzeczywiście zwalczyć szczęśliwie. (,Dodatki» wyjaśniające
popularyzują
tę ważną pracę tym bardziej.
Autor wprowadził czy~lników w atmosferę słowianoznawstwa
historyczncgo, szkicując mniej więcej równomiernie,
z logicznym naogół zachowaniem proporcji i starając się przy tym o perspektywę, zarówno dobę
najdawniejszą,
epokę prasłowiańską,
początki Słowian w hi3torii i tworzenie się pierwszych ich państw, jak i rozwój tych pallstw w średniowieczu
i dzieje ich w czasach
nowożytnych
z podkreśleniem
rozwoju ich
kultury.
Na szczególną uwagę zasługują rozdziały dalsze tzn. VIII-X
(o Słowiańszczyźnie w latach '914-39
i wobec II wojny światowej, jak i ('rzut
oka na dzieje powojenne'}). W 2. dodatkach podał zarys narodów słowiańskich i ich siedzib oraz nazwy krajów - regionów, w załączniku zaś z mapami zilustrował za ich pomocą rozdziały poprzednie, starając się skutecznie o jak największą wyrazistość.
Praca jest istotnie - jeśli się zważy warunki jej powstania
udatna. Ujawnia ona bardzo dobre przygotowanie
autora, znane zresztą
i z łicznych innych jego prac,
bystry sąd oraz pewien talent pisarski.
(Autor ogłaszał dawniej często przekłady
z poezji słowiańskiej,
które
niekiedy surowo oceniane były - przez Mierzwę).
\Vobec wyraźnych i ważnych plusów pracy bledną drobiazgi, które
można by jej wytknąć, jako to: dotyczą one głównie bibliografii, pomijając
pewną jcj dowolność, a przez to i mniejszą, aktualność, stwierdzić należy
poważniejszy brak w tym, iż nie jest rozumowana:
np. przy pracy prof. Kolbuszewskiego trzeba było wszak zaznaczyć jej tendencyjność,
umniejszającą rolę i wagę wpływów czeskich na Polskę. Zakradły się też pewne pomyłki i niedokładności
transkrypcyjne
(z tekstów rosyjskich,
np. na
str. 134, lecz i bułgarskich - str. 139). Są to jednak raczej drobiazgi.
Powitać z uznaniem - i zreałizować - powinno się apel autora o przekładach różnych monografii Z. S. R. R.
H. Batowski oddał - summa summarum - dziełkiem niniejszym slawistom (zwl. studentom) wielką przysługę, za którą należy mu się uznanie.
Jerzy
Pogonowski
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d6d31a9191f1a88a0cd24b2abc3086f.pdf
39735542561f412050bc3fba719c6a6c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:129
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:111
Title
A name given to the resource
Muzea / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39,s.444-519
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
445
MUZEUM
W RZESZOWIE
Dzia ł Etnograficzny
MUZEA*
:1
MUZEUM
W TARNOWIE
Muzeum
Ziemi Tarnowskiej
powstało w Tarnowie
w związku
z akcją reformy rolnej w r. 1945 i o,bejmuje zbiór dzieł sztuki pochodzenia
wyłącznie
podworskiego.
Odosobnionymi
eksponatami
sztuki ludowej
znajdującymi się w tutejszym muzeum są: 4 figurki z szopki (grajek, kantor
i 2 królów). Wykonał je Mazur Marian ze wsi Łąki Górne, gm. Pilzno,
pow. Dębica, urodz. w 1928 r. syn rolnika trudniącego się stolarką. Wyżej
wymienione drewniane figurki wykonane były w okresie okupacji niemieckiej"
są polichromowane i mają ruchome człony. \V dziale depozytów tut. Muzeum znajduje się, jako własność Zarządu Miejskiego w Tarnowie, zbiór
ceramiki ludowej z Gręboszowa
pow. dąbrowski,
z Janowie pow. tarnowski i z Rzepiennika pow. gorlicki - pochodzący z XX w.
Na kolekcję ceramiki z Rzepiennika
(sztuk 17) składają się garnki"
wazony, skarbonki w kształcie figury męskiej, baryłka w formie barana,
kałamarz z głową psa i kota oraz fdjka w kształcie głowy męskiej. Powyższe okazy są wykonane z czerwonej gliny i polewane ciemno-brązowo,
jasno-brązowo i biało. Zdobią je barwne motywy roślinne lub też dekoracje
plastyczne i wyciskane. Na wyróżnienie zasługuje garnek dużych wymiarów
(69 X 42 cm), kształtu jajowatego, o dwóch uchach, z pokrywą o dekoracji
plastycznej figurowej, przedstawi2jącej
figurę mężczyzny w rogatywce,
stojącego obok konia, oraz wazony (sztuk 3) w formie krążka, zdobne w orły
plastyczne z ornamentyką
wyciskaną.
W ceramice z Janowie (sztuk 5) z czerwonej gliny, obok wazonów
o polewie ciemno zielonej z ornamentyką
o motywach roślinnych, zwracają uwagę baryłki w formie owiec, o polewach czarnej i jasnobrązowej.
Z Gręboszowa pochodzą figurki z gliny nie wypalanej (owcy, psa
i ptaszka) powleczone pobiałką i malowane kolorami zielonym i czerwonym, wykonane wedlug relacji przez ślepą dziewczynę.
Paulina
Chrzanowska
* O d R e d ak cj ;: Następny rocznik <.Ludw)za\\'ierać będzie obszerne
spraw<)zdania ze stanu muzeów ZSRR.
W XXXVII t. Ludu, na str. 418 autor niniejszej notatki zamieścił
bardzo ogólną wzmiankę o Muzeum Miasta Rzeszowa. Od tamtego czasu
jednak dużo się zmieniło, zbiory rozrosły się, zwłaszcza dział etnograficzny.
Muzeum rozszerzyło też teren swego zainteresowania,
bowiem po bliższym jego zbadaniu okazało się, że pewne samodzielne dziś regiony etnograficzne mają wspólne źródło, jeden pień. Odnosi się to do trzech sąsiednich regionów:
rzeszowskiego,
łańcuckiego
i przeworskiego,
które
stanowią jedną grupę etniczną a tylko w drugiej połowie XIX-go w.
przybrały różne cechy zewnętrzne. Dla tej grupy, ze względów roboczych
przyjmuje się nazwę: Rzeszowiaków.
Na północ od Rzeszowiaków, w widłach Sanu
Wisły usadowili
się Lasowiacy, zwani również Lesiakami, Lasowicami
Leśniakami. Ta
grupa ma inny charakter. Ale między Rzeszowiakami a Lesiakami znajduje się jeszcze inna grupa, nie mająca jak tamte swoistych charakterystycznych cech, natomiast znać na niej wpływy obu sąsiadów. Powstały na
tym terenie nowe, wtórne formy, odrębny region.
Muzeum Miasta Rzeszowa, założone w r. 1935 przez Towarzystwo
Regionalne Ziemi Rzeszowskiej miało cele bardzo skromne. Bo też na początku rozporządzało
tylko jedną salą, uzyskaną od szkoły powszechnej
im. A. Mickiewicza a roczny budżet wynosił zaledwie kilkaset złotych.
W la tach 1938 i 1939 środki finansowe były znacznie większe, ale na odpowiedni lokal nie było nadziei. Nie można było myśleć o sprzętach, eksponaty magazynowało się. Głównym celem było zebranie zabytków etnograficznych, przede wszystkim strojów ludowych. A że «według stawu grobla»,
terenem ówczesnej działalności było tylko Rzeszowskie, nie pokrywające
się nawet z powiatem rzeszowskim i część owej pośredniej grupy na północy, w okolicy Kolbuszowa-Sokołów,
tj. część pow. kolbuszowskiego.
Pracę przerwała wojna. W budynek, w którym mieściły się zbiory,
uderzyła niemiecka bomba, podmuch wyłamał drzwi i okna, wiele eksponatów uległo rozbiciu. Gorzej, bo wówczas zginęło wiele zabytków. Szczególnie bolesną stratą była skradziona duża kolekcja chustek, koszul i gorsetów, to jest tych rzeczy, na których ukrycie brakło już czasu. Wreszcie
i z tego lokału zbiory zostały wyrzucone i umieszczone, dziwnym trafem,
w kamienicy mieszkalnej z XVIII-go w., która później wyremontowana,
służy do dziś.
W r. 1944 Rzeszów został miastem wojewódzkim. Przychylny ~tosunek miasta i w latach 1946- I 948 pokaźniejsze dotacje państwowe oraz
fakt, że muzeum stanie się z czasem wojewódzkim, przyczyniły się do rozrostu zbiorów. Główny wysiłek zwrócono w kierunku nabywania ekspona-
�447
tów etnograficznych.
I, jak już wspomniano z terenu znacznie szerszego,
nawet bardzo w stosunku do aspiracji z lat 1935-1939.
I'\ajliczniejszy w ;"\1uzeum dział etnograficzny liczy ok. 1.000 eksponatów (oprócz fotografii).
W dziale tym na specjalną uwagę zasługuje
ceramika. A więc przede wszystkim grupa średuiowiecznych
naczyń wykopana koło kościoła farnego, dalej mnóstwo ułamków mis i kafli od XVIXVIII w., jakie znalazly się w miejskich wałach obronnych, zbudowanych
w pierwszym dziesiątku lat XVII w. a usypanych z ziemi, wyjętej z koryta
rzeczki, płynącej u stóp tychże walów. Na ułamkach tych uderza ogromna
różnorodność
ornamentacyjna.
Jest też spora kolekcja fajek glinianych
i zabawek w postaci ułanów, zwierząt bab i miniaturowych
naczyń.
'Vreszcie duża ilość naczyń nowszych, wyrabianych
przez okolicznych
garncarzy.
Kto jedzie drogami Rzeszowszczyzny, tego musi uderzyć wielka ilość
kapliczek i kaplic, z mnóstwem świątków. Według tradycji ongiś byli tu
liczni świątkarze. \Viele ich tworów w postaci tak calych kapliczek, jak
i rzeźb jest tutaj reprezentowanych,
od bardzo starych, renesansowych
aż do współczesnych,
drewnianych
i terakotowych.
Ten dział religijnej
sztuki ludowej uzupełnia kilkanaście obrazów i wreszcie dwa dwustronne
klocki drzcworytowe, jeden znaleziony ostatnio w vVoli Żarczyckiej k. Sokołowa. Tutaj też należy wspomnieć o kilku kompletach kukiełek z szopek
wiejskich, a także a dużej kolekcji zdjęć fotograficznych,
ilustrujących
region, obrazów i rysunków.
Kilkanaście eksponatów sztuki religijnej jest reprezentowanych
na
Wystawie Polskiej Sztuki Ludowej.
Znajduje się w Muzeum szereg starych narzędzi rolniczych, socha
tzw. «hak», kompletna olejarnia, dużo statków domowych oraz sprzętów.
Wśród nich kilka skrzyń z odrębnej grupy, którą można nazwać Sokołowską,
bowiem jedynie w Sokołowie stolarze wyrabiali
malowane skrzynie dla
szerokiej okolicy. Znalazly się w zbiorach fragmenty dawnego budownictwa
wiejskiego, jak węgly chat, drzwi, przeróżnego rodzaju zamki drewniane
i żelazne kłódki oraz różne drobiazgi, jak pomysłowe łapki na myszy,
łyżniki, żelazne pęta na konie itp. Do tej grupy można zaliczyć i dużą.
kolekcję podków, od średniowiecznych
począwszy, wykopanych
w Rzeszowie.
W tutcjszym regionie też panował zwyczaj obdarzania
uczestników
wesel specjalnym ciastem, tzw. szyszkami. Są to często miniaturowe cacka.
podobnj~ jak i pisanki. Ten rodzaj sztuki ludowej również jest reprezen~
towany.
)l.,jwiększą chlubą działu etnograficznego
to stroje ludowe. Najwięcej
tak kompletów, jak i poszczególnych
części odzieży męskiej i kobiecej,
zwłaszcza świątecznej pochodzi z Rzeszowszczyzny. Są tu więc adamaszkowe
«staniki», gorsety brokatowe, przerabiane
ze spódnic XVIII i XIX-wieez-
nych, nowsze gorsety, płócienne haftowane spódnice, zapaski i koszule,
rańtuchy
wyszywane i wreszcie kilkanaście kobiecych czepców, niektóre
przebogato zdobione. Są nowsze stroje suto w kolorowe kwiaty haftowane
tak barwne, że strój bukietem kwiatów zda się być. Z męslcich, obok ka~
mizelek jcst kolekcja sukman. Mały region rzeszowski lubował się w różnorodności i każda niemal wieś chciała się wyróżnić pomysłami zdobniczymi.
Jest dużo nakryć głowy, najciekawsze są rogate czapki «dlubanki,) z czerwonego i siwego sukna, z pierwszej połowy XIX-go w.
.
S~ecjal~ie w haftach .lubowały się kobicty z sąsiedniego regionu,
tj. z .Łancuckl~g?
Stamtąd Jest cała koleckja rańtuchów i rąbków, niesłychal1le praCOWICIe wykonanych.
Są stroje kobiece lesiackie, ze swojskiego
płótna, starsze, czerwoną i czarną nicią wyszywane i nowsze ozdobione
haftem dziurczastym.
Obok tego sukmany, plótnianki,
kafta~y itd., zebrane z terenu działalności
Muzeum Miasta Rzeszowa.
Muzeum
1\1iasta Rzeszowa, muzeum
miasta wojewódzkiego,
ma
szanse stania się muzeum okręgowym. O tym jednak w tej chwili myśleć
nie można, nie ze względu na ilość i jakość eksponatów, ale na warunki
lokalowe. Zbiory mieszczą się w starej kamienicy
mieszkalnej,
której
pomieszczenia,
to pokoiki często bez naturalnego
światła.
Niektóre sale
parterowe są zawilgocone i nie posiadają pieców. W tych warunkach trudno
mówić o jakiejś celowej i planowej ekspozycji. Muzeum w rzeczywistości
jest uporządkowanym
magazynem,
który mogą zwiedzać niezbyt liczne
grupy ludzi. Eksponaty
etnograficzne
są rozparcelowane,
zależnie od
pomieszczeń.
Dopiero wykończenie nowego gmachu dla muzeum 1'0zwiąże ten
problem.
Francis;:;ek
MUZEUM
Kotula
W JAROSŁAWIU
.
:Muzeum wraz z działem etnograficznym
powstalo w 1925 r. Powstame. muzeum łąc~y się z 550-tą rocznicą nadania miastu prawa miejskiego.
Zbl~ry g~omadził J. Harlender,
pierwszy kierownik muzeum, przez darowizny I kupna od rozmaitych
osób lub instytucyj.
Muzeum mieściło
się do r. 1938 w budynku ratuszowym, potem w rynkowej kamienicy nr -.
:Ylinio.na ~oj~a nie wyrządzila żadnych szkód w zbiorach z powodu n~lezytCJ opIeki personelu. VV r. 1944, po śmierci J. Harlendera,
otwarto
n~ ~owo m.uzeum pod kierownictwem
dra Kazimierza
Gottfrieda i przenIeSIOno zbIOry do zabytkowej kamienicy rynkowej nr 4. I'\a eksponaty
e~nogr~ficzne, ~ zasięgu wyłącznie regionalnym składają się stroje ludowe,
pisankI, ceramika, rzeźby, 'obrazy, modele i przedmioty dawne użytkowe
wiejskie i miejskie. Warunki lokalowe nie odpowiadają ilości zbiorÓw, ale
�449
są dość dobre. Dział etnograficzny mieści się w dwu dużych salach. Istnieje
możliwość powiększenia lokalu muzealnego.
Wystaw specjalnych
regionalnych
etnograficznych
nie urządzano.
Ekspozycja przedmiotów
etnograficznych
dobra.
Kazimier~
MUZEUM
Gottfried
'IV ZAMOŚCn;
Muzeum zostało założone z inicjatywy członków Zarządu Zamojskiego Oddziału Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego:
rejenta Rosińskiego Henryka i Kabata
Władysława
w r. 1935. Zaczęto gromadzić
zbiory ogólne w jednej sali w gmachu ratusza. W r. 1938 eksponaty zostały
przeniesione do trzech pomieszczeń w tymże ratuszu.
Zbiory etnograficzne
zajmowały już oddzielną salkę. W r. 1941 kosztem i staraniem Zarządu
Miejskiego Zamościa
zostały przeprowadzone
odpowiednie
adaptacje,
dla potrzeb muzeum
w zabytkowej
kamienicy
ormiańskiej
z r. 1634,
o 13 pomieszczeniach
wystawowych.
Zbiory etnograficzne
umieszczono
wtedy w 2 salach o wymiarach:
8 X 6,5 m oraz 8 X 3 m.
Dział etnograficzny posiada około 800 sztuk eksponatów: 92 szt. ubiorów, 78 szt. narzędzi pracy, 280 szt. sztuki ludowej, 180 szt. ceramiki,
160 szt. fotografii i rysunków oraz 10 szt. modeli.
Duża izba działu etnograficznego posiada stary drewniany belkowany
strop z podciągiem. Wskutek stałego wzrostu liczby eksponatów nastąpiło
w tym dziale pewne przeładowanie
i ciasnota. Po uzyskaniu nowych
pomieszczeń wystawowych
dla Muzeum w sąsiedniej
kamienicy zabytkowej, w której zaczęto już prace remontowe, pomieszczenie działu etnograficznego będzie powiększone.
Nowych specjalnych
wystaw działu etnograficznego,
poza stałą
wystawą działu, z r. 1950 nie przewiduje się.
Wł. Kabat
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
od dnia
MUZEUM
I.
V.
ETNOGRAFICZNEGO
1946 r. do 31. XII.
W ŁODZI
1948 r.
W okresie sprawozdawczym
Muzeum
rozwinęło swą działalność
w kierunku uzupełnienia
zbiorów, rozszerzenia wystawy, stworzenia archiwum opisowego, fotograficznego i rysunkowego oraz w kierunku badań
terenowych.
Fotografie i rysunki wykonywano w terenie. Do Muzeum
przybyło 322 I eksponatów.
Archiwum fotograficzne
posiada
134 filmy
i 406 klisz, rysunkowe - 510 tablic rysunków. Prócz archiwum l\1uzeum
prowadzi katalog zabytków opatrzony fotografią lub rysunkiem przedmiotu.
Muzeum powiększyło również bibliotekę o 846 tomów i 297 map.
.\Iuzeum kształci studentów w muzeologii. \V tym celu utworzyło
stanowiska płamych praktykantów,
którzy kształcąc się, odbywają jednocześnie praktykę
muzealną.
Takich praktyk posiada Muzeum obecnie
cztery. W' okresie sprawozdawczym
ukończyły praktykę 3 osoby. Personel
Muzeum składa się z 18 osób.
.
Dodać trzeba, że przy zakupach brali czynny udział studenci Zakładu Etnografii U. Ł. podczas wycieczek naukowych Zakładu lub badań
terenowych na Śląsku i Mazurach.
Badania
terenowe
i wstępne
wyniki
badań
Miejskie Muzeum Etnograficzne
prowadziło
badania terenowe od
1946 r. co roku.
W 1946 r. w pow. opoczyńskim
przez 3 mieSiące przy udziale
z przerwami
2 etnografó\o\,
(dr Janina
Krajewska,
Irma Kucharska),
2 rysowników,
I laboranta.
W 1947 r. w tymże powiecie przez i miesiące: I etnografa, 2 rysowników i przez I miesiąc I fotografa.
W 1948 r. 2 tygodnie w Opoczyńskim: 4 osoby, w tym 2 fotografów.
Następnie w woj. Kieleckim przez miesiąc. W badaniach
brał udział
większy zespół. Prócz personelu technicznego
(2 rysowników, I fotograf,
I laborant)
2 praktykantki
muzealne Maria Biernacka i Aurelia Wierzchoniówna oraz 6 studentów
Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego 1
przechodzących
praktykę terenową.
W tymże roku 2 tygodnie w Rzeszowskim, przy udziale 7 osób.
Wyprawy badawcze prowadziła dr Janina Krajewska.
Wyprawy od 1947 r. korzystały z auta osobowego lub ciężarowego.
Podczas wypraw dokonywano jednocześnie zakupu zabytków dla Muzeum.
W Kieleckim również dla Muzeum Świętokrzyskiego, IV Rzeszowskim dla
Ośrodka Muzealnego w Łańcucie.
Część wsi została przepracowana
dokładniej.
Poza teren badany
dokonywano
wycieczek dla zorientowania
się w zasięgach wytworów
kulturowych.
'IV Opoczyńskim
zbadano teren zamknięty wsiami Wąglany, Prymusowa Wola, Brzustów. Ze wschodu, Krajów, Skrzynno, z północy teren
zamyka rz. Pilica. Następnie wykonano wycieczki do Mniszkowa, Włodzimierzowa i Dąbrowy w kierunku zachodnim, do Żarnowa badając Topolice
i Białaczów - w kierunku południowym
oraz wsie na trasie OpocznoKońskie.
'IV kierunku
północnym
Odrzywół-Nowe
Miasto i trasa na
lewym brzegu rz. Pilicy przez Inowłódz.
1 W 1948 r. na Wydziale Agronomii Społecznej była wykładana etnologia.
Lud, T. XXXIX
�W woj. kieleckim
zbadano teren Świętokrzyskiego
prócz ::\'owej
i Starej Huty, w Kieleckim teren zamknięty wsiami Domaszowice, Modrzewie, na płd-zachód od Kielc - Zajączków,
Mosty, na południe Łukowa.
Wykonano również wycieczki dla sprawdzenia zasięgów: I) Chęciny,
Kielce, Górno, Bodzentyn, Prusinowice, Nowa Huta. 2) Ghęciny, Morawica, Chmielnik Staszów, Kobylany, Łagów, Nowa Huta, Chęciny.
3) Chęciny, Morawica,
Pinczów, Busko-Zdrój,
Chmielnik,
Morawica,
Chęciny. 4) Chęciny, Kielce, Skarżysko, Wierzbnik,
lIża i Wierzbnik
Zbijów.
W woj. rzeszowskim w pow. łańcuckim: Sonina, Wysoka, Albigowa,
Grodzisko Duże, Rakszawa, w pow. przeworskim:
Markowa, w pow.
rzeszowski m: Kraczkowa .
Muzeum przeprowadzało
badania nad kulturą materialną i sztuKą
ludową w pow. opoczyńskim, a więc opracowano: budownictwo, rolnictwo
(up~a; .•..
a zbóż, roślin włóknistych i narzędzia), rybactwo, zajęcia gospodarcze i rzemiosła. Poznanie materiału, narzędzi i sprzętu z nimi związanego
pozwoliło na wypracowanie
garncarstwa,
plecionkarstwa,
wyrobów kowalskich, powróźnictwa itd. Materiały pozwalają uchwycić nie tylko typologię, ale ich zasięgi etnograficzne,
a także wyróżnić zajęcia zawodowe
np. kowalstwo, bednarstwo (wyroby z drzewa jak cebry, szufle do wiania
zboża przywożone na jarmarki najczęściej z Kieleckiego, szufle do kartofli
wykonywane na miejscu) od uprawianych
dorywczo jak powroźnictwa,
plecionkarstwa,
wyrobu mioteł, pędzli z leśnej trawy lub prośnianki, czy
innych zajęć uprawianych
sezonowo jak np. oczyszczania siemienia.
Z wymienionych wyżej zagadnień nie wszystkie opracowano w Kieleckim. Niektóre ściślej, jak np. narzędzia rolnicze, budownictwo (przeważnie
plany poziome oraz charakterystyczne
konstrukcje wiązań. Fotografie
domów i piwnic). Następnie opracowano sprzęt gospodarczy, plecionkarstwo (plecionki, materiał i przyrządy do ich wykonania), wyroby drewniane:
(,kozuby» do przechowywania
zboża, koryta do pojenia krów itd.
Tkactwo, haft i strój został opracowany
najściślej w pow. opoczyńskim, gdzie tkactwo jest bardzo żywotne i strój zachowany i zróżniczkowany chronologicznie
i terytorialnie,
noszony przez dzieci, kobiety
i mężczyzn, który nawiązać można do strojów rawskich i łowickich. Stwierdzić należy duże zróżnicowanie w stroju kobiecym, jeśli chodzi o (,kiecki.).
Haft natomiast różni się wybitnie od haftu łowickiego, a w starszej swej
fazie raczej podobny jest do śląskiego
(uwypuklenic
wzoru przez zahaftowanie tła).
Kieleckie zachowało przede wszystkim zapaski w pas i na odziew
noszone na codzień i na święto, tkane w pasy zróżnicowane dzielnicowo,
gorsety i koszule haftowane (na te ostatnie moda przechodzi) na święto.
Strój męski zanikł całkowicie, rzadko spotykana czarna kapota (późniejsza
faza stroju) i brązowa sukmana. Ciekawe, iż w Kieleckim, gdzie tkactwo
jest mniej rozwinięte, niż w Opoczyńskim, występuje wiele rozmaitych
krosien o różnych wymiarach.
Jeśli chodzi o Rzeszowskie wyróżnia się ono wyraźnie od Kieleckiego
posiadaniem płóciennych strojów i białych haftów angielskich u kobiet
(fartuchy, bluzki i kołnierzyki),
występowanicm
zawicia dziś już nie
używanego. Zróżnicowanie
gorsetów chronologicznie
i terenowo duże.
Prócz stroju płóciennego (samodział, późniejszy białe kupne płótno,
naj nowszy kupny haft. Najstarsza spódnica - fartuch wiązany z przodu
analogicznie do śląskiej góralskiej)
Np. w Grodzisku czerwone sukienne
spódnice z obrąbkiem
zielonym lub zielone z czerwonym. Najnowsze
gorsety aksamitne, haftowane koralikami. Strój kobiecy najnowszy pod
silnym wpływem krakowskiego (spódnice w kwiaty, haftowane, przewlekane lub naszywane wstążkami).
Ten sam wpływ krakowskiego w stroju męskim (żupan granatowy,
jednakowy u kobiet i mężczyzn). Płótnianki męskie różnego typu np. w Grodzisku z podszewką w kratę i kołnierzem podszytym brązowym suknem.
Notowano niektóre obiekty dla orientacji w typologii. Materiał
zbyt obfity, aby można było w krótkim czasie dokonać rejestracji. Następnie
z przedmiotów
zdobionych
na obydwóch terenach wykonano rysunki
sprzętów: ław, listewek, łyżników, półek, szafek, łóżek.
W Opoczyńskim ze zdobnictwa należy wymienić istnienie wycinanek
(tzw. rózgi, kółka i (,kwiotki»), girland z kwiatów wykonywanych
na
szpilce, kwiatów z pierza, pająków ze słomy, bibuły, grochu, ptaszków
drewnianych.
W Kieleckim występują zdobienia w postaci wstęg ze słomy i bibuły
zawiązane wzdłuż belki i b. rzadko koncentrycznie
ułożone na suficie.
Natomiast istnieje malowanie patronowe ścian przez patrony wykonywane samodzielnie.
Badania na trzech tcrenach stykaj~cych się ze sobą pomimo, że znajdują się między tymi terenami przestrzenie
nie 7.bar.Jan~, pozwolą na
porównanie i nakreślenie pewnych związków i różnic. kulturowych,
które
są wyrazem ekspansji kulturowych
związanych
bądź z wędrówkami
etnicznymi, bądź z migracjami na pewnym terytorium tylko niektórych
grup, przenoszących wytwory kulturowe. Trudno mi oczywiście z powodu
luk w materiale wykreślić ścisłe granice zasięgów. Chcę tutaj zwrócić uwagę
tylko na niektóre zagadnienia
wyraźnie charakteryzujące
teren. Zanim
przejdę do omówienia charakterystycznych
cech niektórych z nich, muszę
podkreślić użycie dwóch materiałów
jakimi są drzewo i kamień
na
terenie Opoczyńskiego
i Kieleckiego.
Można powiedzieć bez wielkiej
przesady, iż kultura Świętokrzyskiego w swych wytworach jest drewniana,
a więc chata i budynki gospodarcze budowane z drzewa, wiele sprzętów
gospodarskich również z drzewa wykonanych, jak (,kozuby» do przecho-
29*
�452
453
wywania ziarna, spotkałam nawet cembrowinę studni w starym obejściu
dłubaną w pniu drzewa (nie mówiąc a współczesnych zrębowych obudowaniach studzien), koryta do pojenia bydła, korytka dla kur, nawet budy
psie i rury kanałizacyjne kładzione w rowach pod mostami prowadzącymi
do obejścia dłubane w pniu drzewa. Kamień używany przy budowie piwnic
(w Świętokrzyskim nawierzchniowe)
i pieców. W płd.-zach. części woj.
kieleckiego
figury świętych kute również w kamieniu, jednak kamień
w kulturze ludowej Kieleckiego nie odgrywa takiej roli jak szczególnie
współcześnic, w Opoczyńskim, gdzie budynki gospodarcze często budowane
z kamienia,
nowsze stodoły posiadają słupy kamienne
z szalowanymi
ścianami,
piwnice z kamienia
kryte dachami
dwuspadkowymi,
piece
i kominy z kamienia, nawet kamień używany ostatnio na koryta do pojenia
bydla i jadła dła kur, obok starszych typów z pnia drzewa. Studnie wykładane kamieniami, nowsze płytami kamiennymi i posiadające cembrowinę
również z płyt kamiennych.
W typie budownictwa
i obejścia występują również charakterystyczne cechy, które bądź łączą, bądź różnią trzy omawiane
tereny.
W Opoczyńskim
charakterystyczne
obejście jest wąskie i długie
z r::hatą stojącą szczytem do drogi. W jednym z nią rzędzie budynki gospodarcze bardzo często przylegające do niej lub stojące oddzielnie, posiadające z reguły tzw. stodółkę tj. pomieszczenie na siano zamknięte wrótniami
jak przy stodole. Prostopadle do chaty w głębi obejścia stodoła, której jeden
z sąsieków kryje się za budynkami gospodarczymi.
Wspomnieć należy jako a charakterystycznej
cesze obejścia opoczyńskiego, o komorze stojącej oddzielnie w obejściu, czy kurniku, czy chlewiku,
gdyż taki budynek ma różne przeznaczenie,
budowany również z drzewa
na zrąb. W nicktórych wsiach występuje ona prawie w każdym obejściu,
w innych rzadko budowana.
W niektórych w5iach jako starszy typ i przeważający np. w Bukowcu
występują chaty stojące wzdłuż drogi. W Radzicach Dużych w XIX wieku
miały stać również frontem do drogi. Chłopi tłumaczą położenie· chaty
w stosunku do drogi układem pół. Na wąskich polach - chaty szczytem
do drogi, w Bukowcu pola krótkie i szerokie - chaty frontem do drogi.
Chaty w Opoczyńskim przeważnie jednoizbowe z sienią i komorą w różnym układzie, chociaż naogół układ pomieszczeń jest dość jednolity (z sieni
wydzielona czasem komórka lub kuchenka).
Najstarsze a dachu czterospadkowym,
który miesza się później z dachem naczółkowym.
Węgieł
na (,obłap.dub częściej na (,rybi ogon» nieregularnie zacięty, konstrukcja dachu
krokwiowa z płat""ią podłużną wysuniętą poza pion ściany, położoną na
belkach dźwigającą konstrukcję krokwiową dachu. Najstarsze chaty mają
stragarze. Dachy kryte słomą gładko z 2 sarami u dołu szytymi za (,knowie.),
z boku dachu dwuspadkowego część przy wiatrówce i 2 sory górne. \'\1 czterospadkowych na knowie kryte narożnice. Kalenice wysoko nałożone perzem.
Nowsze domy mają węgły na rybi ogon, lekko wystające lub gładkie,
w nowszej konstrukcji domów węgieł na obłap zanika całkowicie. Dach
dwuspadkowy ze szczytem zdobionym lub krytym słomą. Obecnie po wojnie
upowszechnia się dom na trempiu również zdobiony.
Kieleckie natomiast różni się od Opoczyńskiego,
skim następującymi
cechami:
a łączy z Rzeszow-
W Kieleckim obejścia są zamknięte wysokirr,i bramami np. w Bielinach, Górnie, chaty stoją wzdłuż drogi zwrócone ku słońcu frontem,
więc często od drogi widać tył chaty (np. w Górnie bez okien, w Biełinacn
z małym okienkiem), a z boku jej wysoką bramę.
Obejś ie takie robi
wrażenie obwarowanego.
Wsie znajdujące się z północnej strony Łysogór od Bodzentyna po
Nową Słupię mają obejścia zamknięte w czworobok i wjazd przez wozownię
(w szczegółach występują różnice np. małe obejścia w Łańcuckim zamknięte stodołą i domem, między nimi wysokie płoty). Tego typu obejścia
występują na terenie woj. Rzeszowskiego, (Grodzisko Wielkie, Rakszawa).
:,
;£
Chata w Kieleckim najstarsza czterospadkowa. Dach czterospadkowy
ma narożnice często niżej lub wyżej przybite, tworzące mały przyczółek.
Nowsze domy przyczółkowe lub przyczółkowo-naczółkowe,
przy tym dach
od strony przyczółka w swej dołnej części różnej konstrukcji. Często dachy
są (Brzeziny, Radkowice) z jednej strony przyczółkowe. (Drzwi na strych,
przyczółka) z drugiej czterospadkowe.
Wejście w tychże wsiach często
od strony szczytu. Dach krokwiowy oparty na wysuniętych płatwiach:
podłużnej i poprzecznej.
Ta sama konstrukcja
w stodole.
W chatach
z wejściem od strony szczytu (Radkowice, Brzeziny) płatew poprzeczna
daleko wysunięta tworzy okap. Wysunięte obydwie płatwie poza ściany
domu występują
również na terenie Rzeszowskiego
w budownictwie·
przysłupowo-węgłowym,
dzisiaj ginącym tj. konstrukcja dachowa oparta
jest o narożne słupy stojące przy węgłowanej ścianie.
Kieleckie charakterystyczne
jest przez powszechnie używany węgieł
na obłap, zwany tutaj «skrzynkowym'), który przetrwał we współczesnym
budownictwie również z węgłem na rybi ogon, tutaj odmiennie wyglądającym, niż w Opoczyńskim,
ze względu na szerokość używanych desek
budulcowych.
Kieleckie z reguły posiada domy stojące ścianą podłużną do drogi.
O ile w Opoczyńskim rozkład domu składa się z sieni, izby i komory
(wejście w ścianie podłużnrj), o tyłe w Kieleckim często bardzo dom jest
rozbudowany
otrzymując
dodatkową
ubikację oborę. \V niektórych
wsiach np. w Jachowej \'\Ioli obejście, prócz stodoły stojącej równolrgle do
chaty, nie posiada innych budynków gospodarskich, chyba piwnicę. Pułap
komory, czy obory, a często obydwóch, jest obniżony. Belkowanie w nich
poprzeczne w stosunku do pułapu izby, lcżące na głównej belce.
�455
454
Pułap w izbie wspiera się na 3 belkach położonych na murłacie,
zwanymi ,'strzegarzami» l. Na całym badanym terenie stragarza
(belka
podłużna, na której leżą belki poprzeczne) nie znają. Widziałam takowy
w jednej chacie z północnej strony Łysogór.
Na środkowym strzegarzu występującym niemal powszechnie na tym
terenie: napis z wezwaniem do świętych o pomoc i nazwiska fundatorów,
często z datą i wyrytym krzyżem, czy rozetą.
Charakterystycznym
szczegółem w budownictwie
kieleckim jest
również wysunięcie nazewnątrz
pieca chlebowego równo ze ścianą łub
poza ś:ianę drewnianą chaty tzn. widoczna jest tylna ściana pieca, nad
nim zwykle widoczne dwie węgłowane bełki wewnętrznej
ściany izby.
Przez Kieleckie biegnie północna granica występowania gontu. Na
tych terenach występuje również dach mieszany słomiano-gontowy,
przy tym
okap jest z gontu i kalenica kryta gontem 2. Z tą granicą wiąże się również
występowanie niektórych wytworów kulturowych jak st«py nożnej 8 (zasiąg przesunięty bardziej na północ) ł, która natomiast występuje w Rzeszowskim, chociaż nieco innego kształtu, poza tym nosideł nieckowatych
i drążkowych. Opoczyńskie nosideI nie zna zupełnie. Tłumaczą ten fakt
istnieniem studni w każdym obejściu. Granica ta wiąże się również z występowaniem wozu z półkulami,
(w Opoczyńskim
przy wasągu półkulek
zastępuje drąg żelazny przyczepiony
rozetą) kółek do radel, czy pługa,
które w Kieleckim sa okute, w Rzeszowskim z giętego drzewa - bose.
Jeśli dodać, że i w dziedzinie stroju można również nawiązać Kieleckie do grupy południowo-wschodnirj
jak np. wiązania chustki na głowie
u kobiet tzn. rogiem chustki zwieszającym się z tyłu (tenże sposób w Rzeszowskim) z końcami przeciągniętymi
pod spodem i zawiązanymi na potylicy, krojem sukman np. w bardzo bliskim związku i w kolorycie i kroju
jest sukmana rzeszowska i kielecka. Można z tych danych wyprowadzić
wniosek, że Kieleckie było północną granicą wpływów, idących z południa
i wschodu. Granica ta musiała się utrzymywać w różnych okresach czasu,
gdyż z różnego typu wytworami kulturowymi spotykamy się.
Niektóre wytwory kulturowe idące ze wschodu nie wkraczają w granicę Kieleckiego jak np. chata przysłupowa - zrębowa. Zaznaczyć na1 K. M o s z y ń s ki, «Kultura Ludowa Siowianll, T. I, str. 508, wspomina,
ż tego typu belkowanie pułapu istniało u Białorusinów. Kieleckie wyróżnia się
tym szczegółem.
2 Patrz: K l i m a s z e w s k a, .Dach chaty w Polsce». Lud Słowiański, T. IV.
3 Mówię o zwartym zasięgu, gdyż np. w Opoczyńskim prawie nie znają.
Obecnie nie widziałam ani jednego egzemplarza.
4 Według pracy dr Leona P o p i e l a .Stępa w Polsce» stępa występuje
również w pow. koneckim, którego nie badałam, oraz w zachodniej części pow.
opoczyńskiego, który również nie był objęty moimi badaniami.
leży, że obecnie Rzeszowskie jest pod silnym wpływem budownictwa
typu chaty górskiej (belkowanie, dachy okapy z podpórkami).
Natomiast z północnego zachodu wpływy na Kieleckie w dziedzinie
stroju objawi"ją się w użyciu pasiaków szytych w pionowe paski, natomiast
Iłżeckie posiada pasy poziome, nawiązując w ten sposób do «pstruchy»
kurpiowskiej oraz krótkich fartuchów lubelskich i spódnic.
W innych dziedzinach można również przeprowadzić zróżnicowania
np. w plecionkarstwie: w Opoczyńskim do przechowywania zboża używano
słomianki plecione korzeniem lub złotokiem (dziś rzadkie), na płd.-wschód
od Kielc kosze plecione tylko ze słomy, w Świętokrzyskim tzw. «kozuby»
tj. pnie drążone pionowe i poziome, w Łańcuckim (w Grodzisko Duże) duże beczki z klepek.
Muzeum prowadziło również badania szersze na terenie woj. łódzkiego,
a więc finansowało
badania
Jadwigi
Świątkowskiej
w pow.
I
łowickim oraz prowadziło krótsze badania w pow. łaskim. Dwaj praktykanci Muzeum wytyczyli dzięki pracy terenowej zasięgi stroju sieradzkiego,
wieluńskiego, łowickiego i skierniewickiego.
MUZEUM
ETNOGRAFICZNE
I. Powstanie
W TORUNIU
zbiorów
Obecne zbiory etnograficzne powstały z małej kolekcji gromadzonej
na wycieczkach terenowych przez adiunkta
U. M. K. przy katedrLe
Etnografii i Etnologii, z myślą o stworzeniu Uniwersyteckiego
Muzeum
Etnograficznego.
Prace te zostały zapoczątkowane
w lutym 1946 roku.
Wobec jednak trudności, jakie w związku z tym wynikły, dnia
15. III, 1946 zostaje przez tegoż adiunkta przedsta wiony projekt utworzenia
Pomorskiego
Muzeum
Ludoznawczego
(Instytut
Bałtycki). Komunikat
Działu Inform. Naukowej nr 5 (19), a zbiory zostają przeniesione na ul. Danielewskiego 6 i tam są kompletowane
w dalszym ciągu.
Idea Muzeum
Ludoznawczego
zostaje zrealizowana
w postaci
utworzenia
w Toruniu
Działu Etnograficznego
w Muzeum Miejskim,
które daje na ten cel początkowo 3 sale oraz przedwojenną kolekcję ludoznawczą, liczącą 160 przedmiotów z Polski, 392 przedmioty pozaeuropejskie i 10 europejskich.
Na wiosnę roku 1947 zbiory zostają przeniesione z ul. Danielewskiego
do Muzeum Miejskiego.
Dział Etnograficzny
po aprobacie
~aczelnej
Dyrekcji Muzeów
i Ochrony Zabytków na utworzenia Dzialu Etnograficznego
w Muzeum
Miejskim w Toruniu zaczyna się rozwijać dzięki pomocy trzech instytucji:
�457
I) Zarząd Miejski w Toruniu
udziela lokalu, światła, opału i innych
świadczeń, 2) Naczelna Dyrekcja Muzeów i Ochrony Zabytków od sierpnia
1946 - stałych dotacji miesięcznych na zakup obiektów, opłacanie personelu itp. 3) Uniwersytet :Y1ikołaja Kopernika umożliwił organizatorowi,
a do stycznia 1948 honorowemu Kustoszowi tego działu, wykonanie pracy
w ramach obowiązków adiunkta uniwersytetu.
Pomocy finansowej poza wspomnianymi stałymi dotacjami udzielały
też nas tępujące instytucje:
Centralny Instytut Kultury w Warszawie na
wydanie poradnika
terenowego, Kuratorium
Okręgu Szkolnego Pomorskiego (na tenże cel), Komisja Zakupu Muzealiów dla Muzeów pozawarszawskich
przy Naczelnej
Dyrekcji Muzeów i Ochrony
Zabytków,
Związek Org. Rybackich na zakup narzędzi i sprzętów rybackich, Związek
Zachodni w Toruniu za pośrednictwem
Towarzystwa Przyjaciół U. M. K.
Pomorska Wojew. Rada Kultury Artystycznej
i Sztuki w Bydgoszczy.
W celu gromadzenia ginących zabytków oraz nawiązania kontaktów
ze wsią urządzono 60 wycieczek na teren wojew. pomorskiego gdańskiego,
olsztyńskiego i szczecińskiego. W rezultacie tej pracy w okresie dwóch lat
zbiory wzrosły do liczby 2024.
Dnia 4. IX. 1948 zbiory zostają udostępnione dla uczestników Zjazdu
Związku Muzeów w Polsce oraz Związku Historyków Sztuki, zaś dnia
7. IX. 1948 dla publiczności.
II. Cele
i zadania
Zadaniem działu etnograficznego
Muzeum Miejskiego w Toruniu
jest gromadzenie
i ochrona zabytków kultury ludowej jako materiałów
naukowych stanowiących dokumenty historyczne, ich konserwacja, ekspozycja oraz naukowe opracowanie w celu poznania kultury ludowej szeroko
pojętego Pomorza z uwzględnieniem
materiałów porównawczych
przede
wszystkim z północnej Polski. Wobec położenia Torunia w pobliżu wielkich
kompleksów jezior oraz morza, dział rybacki nosi charakter centralnego
zbioru rybackiego, który ma obejmować, a częściowo już obejmuje rybołówstwo morskie, rzeczne i jeziorne z całej Polski.
W celu uchwycenia
zachodzących
procesów etno-socjologicznych
gromadzone są też planowo przedmioty z kultury ludowej przesiedleńców
z lat 1923-1925
i 1945-1946.
Poza tym Dział Etnograficzny dąży do tego, żeby stać się ośrodkiem
kształcenia muzeologów i etnografów.
Problemy, które muzeum pragnie w przyszłości podkreślić w swej
ekspozycji przy pomocy materiałów porównawczych,
fotografii, rysunków,
map itp. to pochodzenie kultury ludowej, jej pokrewieństwa,
historyczne
związki z przeszłością, typologia wytworów, przekształcenia,
jakim podlegają poszczególne wytwory: ich rozwój postępowy i wsteczny, degeneracja
lub zanik, związek z podłożem geograficznym,
ekonomicznym
i socjal
nym, wędrówki wytworów, ich mieszanie się, przenoszenie przez grupy
przesiedleńcze,
wartość w wytwórczości ludowej, szczególnie w zakresie
sztuki ludowej i inne.
III. Zbiory
etnograficzne
i ich
ekspozycja
Zbiory etnograficzne
z Polski z lat 1946-1948
ułożone według
działów przedstawiają się następująco:
Zbieractwo - I, Łowiectwo - 28,
Rybołówstwo 584, Hodowla zwierząt 25, Bartnictwo i pszczelarstwo - 28, Uprawa roślin - 76, Przechowywanie
żywności - 16, Przygotowywanie pokarmu - 102, Obróbka drewna 54, Obróbka Iyka kory, korzeni, wici, słomy - 57, Obróbka włókna - 85, Tkaniny - 388,
Obróbka rogu - 7, Obróbka skóry - 3, Obróbka wosku - I, Obróbka
gliny - 170, Obróbka żelaza - 5, Odzież - 23, Ozdoby - 32, Budownictwo I I, Sprzęty
domowe - 73, Transport
i komunikacja
- 23,
Sztuka ludowa - 88, Instrumenty
muzyczne - 30, Zabawkarstwo
- 45,
Przedmioty
obrzędowe 31, Miary i wagi 16, Lecznictwo - 8,
Różne - 23.
Zbiory zastane sprzed 1939 r. (ceramika, czepce, narzędzia tkackie,
meble i inne) około 160 przedmiotów.
Jak widać z zestawienia, poszczególne działy kultury ludowej nie
są jeszcze równomiernie
zgromadzone.
Najbardziej wyczerpująco reprezentowane
jest rybołówstwo morskie,
w szczególności kolekcja ości rybackich, przedstawiających
poważny materiał do typologii wytworów ludowych, a także sprzęty pomocnicze do
letnich i zimowych połowów, poza tym poszczególne rzemiosła obejmujące
np. obróbkę drewna, wici, włókna itp. oraz rzeźby współczesne artystów
kujawskich.
Pochodzenie
zbiorów zgromadzonych
w latach
1946-1948
jest
następujące:
z województwa
pomorskiego
"
gda ńskiego
"
olsztyńskiego
"
szczecińskiego. . . . . . . .
białostockiego
"
Z innych
województw polskich. . . . . . .
z tercnów są,iednich (inne kraje) .....
977
4 I4
3I2
16
22
70
145
Dział etnograficzny l'vluzeum Miejskiego w Toruniu zajmuje obecnie
całe zachodnie skrzydło drugiego piętra zabytkowcgo ratusza, w którym
w hołu, w korytarzu oraz pokojach i .salaeh znajdują się kolejno zbiory
rozmieszczone następująco:
uprawa roślin, transport i komunikacja,
rze-
�459
miosło, pracownia asystenta i zarazem sala ćwiczeń, pracownia kustosza
i zarazem biblioteka, obróbka włókna, tkactwo, hodowla zwierząt i łowiectwo, rybołówstwo,
sztuka ludowa, gospodarstwo
domowe (łącznie
ok. 790 m2). Na pierwszym piętrze w dziale artystycznym chwilowo zostały
umieszczone zbiory magazynowe.
Zbyt szczupły lokal nie pozwolił na ekspozycję strojów ludowych,
instrumentów muzycznych a także na bardziej poglądowe rozróżnienie rybołówstwa morskiego, rzecznego i jeziornego, na należytą ilustrację obróbki
włókna, rozwoju tkactwa itd. Brak wolnych ścian stwarza też trudności
należytego porównawczego zilustrowania poszczególnych przedmiotów.
Poza tym układ kolejny zbiorów, nie zawsze słuszny, został podyktowany kolejnością sal danej wielkości.
Dotkliwie odczuwa się tu brak osobnej sali ćwiczeń, kilku pracowni
i preparatorni.
Zbiory działu etnograficznego, aczkolwiek udostępnione dla zwiedzających nie są jeszcze skompletowane
ani opracowane,
np. sala sztuki
odgrywa rolę magazynu. Większość zbiorów nie posiada jeszcze szczegółowych napisów objaśniających.
Brak też odnośnych map oraz wielu fotografii i rysunków ilustracyjnych,
gdyż zbiory te są gromadzone zaledwie
od dwóch lat.
W obecnych warunkach została zastosowana zasada systematycznego układu zbiorów wg poszczególnych działów, z uwzględnieniem ich
typologii i rozwoju tam, gdzie na to pozwoliły materiały. Narazie jeszcze
nie było możliwe muzealne przedstawienie całych zespołów ilustrujących
życie wsi, wnętrz chat, pracowni wiejskich rzemieślników itp.
Starano się o uzyskanie przejrzystości i pokreślenia ostetycznych
walorów przedmiotów pozbawionych
naturalnego
podłoża. W tym celu,
obok szarego lub ciemno piaskowego tła, w sali pszczelnictwa wprowadzono
barwę zieloną.
Oprócz obiektów zgromadzonych
w latach 1946-1948
należy wymienić kolekcję etnograficzną,
która przetrwała
wojnę,
a która
do
roku 1939 stanowiła część Muzeum Miejskiego w Toruniu. Liczy ona
około 160 przedmiotów pochodzących
ze zbiorów Towarzystwa Naukowego w Toruniu i Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego zgromadzonych w znacznej mierze staraniem doktorstwa Stenbornów.
Na kolekcję tę składają się meble kaszubskie, ceramika, czepce
kaszubskie i warmijskie, narzędzia do obróbki ln,u, stępy, czółno i inne
przedmioty.
Poza tym z dawnych zbiorów miejskich pozostała kolekcja okazów
europejskich i pozaeuropejskich
wlicz bie 402 przedmiotów.
Niestety inwentarze zbiorów stanowiących część dawnego Muzeum
Miejskiego w Toruniu zaginęły w czasie wojny i znacza część obu kolekcji
nie posiada metryk pochodzenia.
Materiał ilustracyjny.
Dopełnienie
zbiorów stanowią powiększone fotografie wykonane
w terenie, ilustrujące zastosowanie odnośnych narzędzi, na Pomorzu w latach 1946-1948,
poza tym rysunki również wykonane w terenie oraz
porównawcze ilustracje z postaci wziętych z literatur a dotyczących odnośnych europejskich narzędzi z okresów prehistorycznych
i historycznych
np. z Grecji starożytnej a także z terenów pozaeuropejskich.
W pracy przy wykonaniu rysunków, napisów, inwentaryzacji,
katalogowaniu obiektów i książek, przy rozwieszeniu eksponatów itp. brały
udział praktykantki muzealne, a ponadto około I S osób spośród młodzieży
akademickiej i inne.
Projektowanie układów i rozwiązań literniczych oraz ilustracyjnych
wykonała
artystka-grafik
Hanna
Makowiecka
i artysta-grafik
Joanna
Piekarska. Rysunki ilustracyjne wykonał artysta-grafik
Kosma Czuryło.
IV. Organizacja
wewnętrzna
Oprócz tymczasowych inwentarzy założono I) kartotekę obiektów
muzealnych w układzie działowym, (rozpoczęto wykonywanie rysunków
i opisywanie przedmiotów,
wydrukowano
też podobne karty do badań
terenowych na zwykłym papierze),
2) kartotekę obiektów muzealnych
w układzie geograficznym
wg województw i powiatów, 3) wykonano
tablice topograficzne rozmieszczenia przedmiotów
w salach muzealnych
(w brulionie),' 4) wydrukowano
terenowo-magazynowe,
przywiązywane
do przedmiotów karty metrykalne w trzech barwach oznaczających przedmioty własne oraz wymienne S) założono archiwum przedmiotów, na które
składają się wszelkie zapisane przypadkowe lub tymczasowe dane, opisy
łistów etc. 6) założono kartotekę przedmiotów w terenie oraz wydrukowano karty do notowania przez zwiedzających oraz oprowadzających
informacji dotyczących przedmiotów
oglądanych
lub przedmiotów
w terenie 7) założono kartotekę informatorów
terenowych 8) kartotekę ofiarodawców 9) kartotekę deponentów
10)
kartotekę szkół w województwie
pomorskim
(układ geograficzno-alfabetyczny)
I I) archiwum
folklorystyczne (w stadium organizacji) 12) archiwum wycinków z pism 13) katalog
książek (alfabetyczny)
14) katalog map (alfabetyczny)
IS) katalog kartkowy bibliografii etnograficznej Pomorza oraz prac z zakresu muzeologii
znajdujących
się w bibliotekach
toruńskich
(niekompletny)
17) księgi
zwiedzających zbiory 18) dzienniki pracy.
V. Działalność
I.
Prace
naukowo-badawcze.
Na wycieczkach naukowo-muzealnych
2dańskiego, olsztyńskiego i innych prowadzi
na terenie woj. pomorskiego,
się w miarę możliwości ba-
�dania dotyczące kultury ludowej oraz gromadzi się materiały w formie
zapisów obiektów muzealnych
oraz rysunki i fotografie. Równocześnie
robi się też poszukiwania dotyczące ncjstarszych zabytków budownictwa
ludowego w celu znalezienia obiektów do przyszłych muzeów na wolnym
powietrzu typy skansenowskiego.
Jedna cha ta zabytkowa
w powiecie
brodnickim została już za bezpieczona za pośrednictwem
urzędu konserwa torskiego.
1\lateriały ze brane są opracowane przez personel naukowy działu.
Należy podkreślić, że w pracy tej gromadzenie zabytków, poza pracownikami muzeum, pomaga grono życzliwych osób.
2.
Praca
dydaktyczno-społeczna.
a) Wykłady i ćwiczenia.
Zbiory muzealne wraz z biblioteką działu służą jako materiał naukowy i dydaktyczny przy wykładach i ćwiczeniach uniwersyteckich z zakresu muzeologii ze szczególnym uwzględnieniem etnografii Pomorza prowadzonych w lokalu Działu Etnografii przez adiunkta U. M. K., kustosza
Działu, dr Marię Znamierowską-Priifferową.
Poza tym z materiałów muzealnych, biblioteki, rysunków, druków itp.
korzystają do swych prac artyści, młodzież szkolna, młodzież z wyższych
kursów nauczycielskich a także pracownicy innych muzeów.
b) Praktyki muzealne.
Już od 1 czerwca 1947 studenci
muzealną·
U. M. K. odbywają
tu praktykę
c) Zwiedzający zbiory.
Od czasu udostępnienia
zbiorów dla zwiedzających
odbywają się
regularne pogadanki prowadzone przez praktykantki studentki U. 1\1. K"
które też udzielają informacji.
Prowadzone są stałe obserwacje i notatki dotyczące reakcji zwiedzającej publiczności.
Materiały
te są następnie
zespołowo dyskutowane
w celu wyciągnięcia odpowiednich
wniosków dotyczących opracowania
ekspozycji, spopularyzowania
Muzeum oraz idei ochrony zabytków kultury ludowej w terenie, a także w celu usprawnienia obsługi muzealnej.
Zapoczątkowano
zapraszanie do 1\luzeum Związków Zawodowych.
3. Współpraca.
Dział Etnograficzny
w osobach swego personelu współpracuje lub
współpracował
z Polskim Towarzystwem
Ludoznawczym,
Państwowym
Instytutem Badania Sztuki Ludowej, z Referatem Sztuki Ludowej (Departament Plastyki), z Centralnym
Instytutem
Kultury, z Instytutcm Bałtyckim, z Tow. Krajoznawczym
oraz Związkiem lvIuzeów w Polsce.
\V lokalu Działu Etnograficznego
~luzeum :vIiejskiego w Toruniu
ma swoją siedzibę i odbywa swoje posiedzenia Polskie Tow. Ludoznawcze
Oddz. w Toruniu oraz Tow. Muzyczne.
personel Działu bierze czynny udział.
W pracach
obu
Towarzystw
Dział Etnograficzny,
utrzymuje kontakt z muzeami prowincjonalnymi bądź udzielając instrukcji, poradników, kart, muzealnych, tam gdzie
brak odnośnych
specjalistów,
albo też dyskutując
problemy
zbiorów
ekspozycji.
4· Propaganda
ochrony
zabytków
kultury
ludowej
Prace propagujące ochronę zabytków kultury ludowej polegały na
odczytach i pogadankach
wygłaszanych przez kustosza Muzeum w Toruniu, na artykułach i odezwach w prasie i w radio, na rozsyłaniu ankiet
itp., co poza paroma wyjątkami nie przyniosło żadnych rezulattów.
Natomiast
można podkreślić pozytywne
rezultaty
odczytów dla
młodzieży szkolnej na prowincji np. w Skępem pow. Lipno i w Nieszawie
gdzie młodzież szkolna i częściowo nauczycielstwo wydatnie przyczynili
się do odnalezienia i zgromadzenia w Muzeum ginących zabytków, a także
do odszukania artystów ludowych.
5. Publikacje.
Toruń
M. Znamierowska-Priifferowa
1947, Centr. Instytut. Kultury.
Poradnik
Dr Eugeniusz Grabda - Muzeum
Rybacki nr 8 rok 1948, str. 305-310.
MUZEUM
MORSKIE
Rybackie
terenowy.
Warszawa-
w Toruniu.
Przegląd
W SZCZECINIE
(komunikat)
Wprowadzenie
etnografii do Muzeum Morskiego w Szczecinie podyktowane zostało pragnieniem jego twórców, aby w muzeum tego typu,
w Polsce pierwszym, a jednym z nielicznych w Europie, podkreślić humanistyczną stronę zagadnienia,
jakie stanowi morze. \Vychodzili oni ze
słusznego założenia, że morze to nie tylko środowisko przyrodniczo-geograficzne, ale także i człowiek, którego to morze żywi i wychowuje, to
warsztaty i narzędzia pracy, to technika, wiedza, to kultura człowieka
związanego z morzem. Tak więc doszło do powstania Działu Etnogral'icznego w Muzeum Morskim, uruchomionego z dniem 1 października 1948 r.
Założenia
programowe
Ustalenie programu dla powstającego Działu nie było rzeczą łatwą
przez wzgląd na to, że koncepcja samego Muzeum l\Iorskiego znajdowała
się wówczas dopiero w stadium stawania, że nie był określony dokładnie
�ani zakres, ani przedmiot jtgo działalności. W tym stanie rzeczy przedstawiono organizatorom
Muzeum maksymalny
program pracy Działu,
licząc się z tym, że narzucona koncepcja będzie miała moc obowiązującą.
i że zaciąży w ten sposób wybitnie na kształtowaniu się pracy w Dziale
i na jej wynikach.
Program ten został stworzony w oparciu o przyjęty dla Muzeum
schemat tematyki wg zasady trzech pionów: przyrodniczego,
geograficznoekonomicznego
oraz humanistycznego
i trzech poziomów:
lokalnego,
regionalnego i światowego. Pion humanistyczny
we wszystkich trzech poziomych pr.zekrojach miał być reprezentowany
głównie przez etnografię
i historię, etnografia zaś miała zająć się w skali lokalnej kulturą ludową.
regionu ze szczególnym uwzględnieniem
kultury rybaków' jeziornych we
wszystkich nadmorskich
województwach,
w skali regionalnej
kulturą.
marynarzy,
rybaków morskich i wpływami kultury skandynawskiej
na
ludową kulturę polską, zaś w skali światowej kulturą ludów nadmorskich
(nie tylko morskich) całego świata w perspektywie porównawczej.
Ten
po części trójczłonową konstrukcją gmachu narzucony schemat stał się
punktem wyjścia dla opracowania
programu naukowego w Dziale Etnograficznym, którego założenia przewodnie wyglądają następująco.
W skali lokalnej Dział Etnograficzny zajmuje się wąskim skrawkiem
całego polskiego wybrzeża od Odry po Braniewo jako naturalnym środowiskiem, w którym człowiek od swego zarania do chwili obecnej wywalczał
i wywalcza sobie prawo do życia, czyli zajmuje się z punktu
widzenia
etnograficznego
problemem:
człowiek
a morze,
rozpatrując
ten problem na podłożu biologicznym,
geograficznym,
ekonomicznym,
i społecznym i uwzględniając
wyniki badań prehistorii. Tu również zajmuje się Dział kwestią wpływu przesiedlenia na kształtowanie ~ię lu~~wej
kultury tego rejonu, adaptacją elementów nowych do środowIska 1 Jego
mocą przekształcającą.
W wyniku tego ,Dział stara się ukazać materialną,
duchową i społeczną kulturę ludową tej części lądu, połączoną z resztą
kraju rozlicznymi więzami, a rozwijającą
się odrębnie na tle różnych
warunków miejscowych i wytwarzającą w związku z tym różne nieco formy
zjawisk kulturowych i to nie tylko w teraźniejszości, ale także w najbardziej
nawet odległej przeszłości, dostępnej badaniom.
W pracy tej nie pomija
nie tylko zabytków kultury ludowej Słowińców, ale także i zabytków niemieckiej kultury ludowej, jako dokumentów
oświetlających
zasadniczy
problem: człowiek a morze, szczególną zaś uwagę zwraca na ludową kulturę rybaków kaszubskich i to zarówno polskiego jak i niemieckiego pochodzenia.
O ile w skali
możliwie najbardziej
wieka w świetle jego
zagadnienia:
po cho
lokalnej Dział Etnograficzny
zajmuje się w sposób
wszechstronny wzajemnym stosunkiem morza i człokultury, w skali regionalnej wysuwają na czoła dwa
dze n ie i ro z wój kul tury
l udowej
wybrzeża
oraz kulturalny
stosunek
wybrzeża
do zaplecza,
jaki w tym
wypadku stanowi Polska. Dwoistość programu
na tym odcinku - jak
łatwo się domyśleć - wypływa z jednej strony z politycznej historii naszego obecnego wybrzeża, poddanego na przestrzeni wieków najprzeróżniejszym obcym wpływom i w ciągu tych wieków aż po rok 1945 (z wyjątkiem
Kaszubów)
kształtującego
swą kulturę niezależnie
od Polski,
z drugiej zaś jest wynikiem nowych możliwości jej rozwoju przez wejście
w łączność z Polską; możliwości nowych wzajemnych
wymian i stosunków. Pracując nad pochodzeniem
i rozwojem ludowej kultury wybrzeża etnograf w Muzeum Morskim sięga więc nie tylko w słowiańską
jego przeszłość, która na terenie województwa szczecińskiego, a także i na
skrawkach gdańskiego w pewnych szczegółach przetrwała, ale zajmuje się
również oddziaływaniami
obcych elementów, przede wszystkim skandynawskich i bałtyckich, a następnie także holenderskich i niemieckich, wykreśla zasięgi geograficzne poszczególnych elementów kultury, ich historyczne wędrówki,
przekształcenia,
związki, pokrewieństwa,
ustala ich
przynależność etnograficzną i etniczną oraz ilustruje te elementy kultury
ludzkiej, które są wspólne wszystkim bez względu na przynależność etniczną
ludziom morza i te elementy, które są różne w zależności od różnej przynależności etnicznej ich twórców czy nosicieli. Realizując zadanie drugie
rozpracowuje
on zagadnienie
wpływu etnograficznego'
terytorium
polskiego na powstawanie nowego kulturalnego oblicza wybrzeża, czyli rozpatruje tu zagadnienie
zaplecza, z którym wybrzeże się łączy bądź to
poprzez całe dorzecza, bądź przez lądowe szlaki komunikacyjne, ilustruje
te elementy kultury ludzkiej, które są wspólne ludziom morza i ludziom
lądu związanego arteriami
komunikacyjnymi
z morzem oraz pokazuje
różnice wynikające z odmiennych warunków bytowania mimo jednakowego pochodzenia.
Jak widać z powyższego, tematyka
regionalna
jest pomyślana
właściwie tylko 'jako poszerzenie i rozwinięcie na tle porównawczym
tematyki lokalnej.
W skali światowej, etnograf w Muzeum Morskim w Szczecinie ilustruje porównawczo rozmaite typy kultur morskich, jednakowość i różnorodność przejawów
życia człowieka w zależności od warunków
bytu
i kręgu kulturalnego.
Porusza tu - na szerokim tle porównawczym
niemal te wszystkie zagadnienia, które są przedmiotem jego prac na dwu
poprzednich
odcinkach,
nie wyłączając
charakteru
i roli środowiska,
rodzaju zajęcia, rozwoju i pochodzenia, związków z lądem dalej od morza
położonym i innych problemów natury etnologicznej; innymi słowy powtarza tu w skali jak najszerszej to, co w skali lokalnej i regionalnej czyni
dla polskiego wybrzeża. Oprócz tego zwraca także szczególną uwagę na
to, o ile morze i wybrzeże Bałtyku były tą bramą, przez którą docierały
do Polski elementy kulturowe z dalekiego świata i - na odwrót - przrz
�które
Polska
sięgała
na dalekie
szlaki i niosl.a im swoje zdobycze
kul-
turowe.
Zarysowany
tu szkicowo program
naukowej działalności
Działu.
niezależnie od tego, że może być realizowany samodzielnie, został pomyślany tak, aby w łączności z innymi Działami Muzeum stanowił jak najlepszą całość, aby podejmowane
prace, często dotykające innych specjalności, jak biologia morza, flora i fauna wybrzeża, geografia i klimatologia,
ekonomia i technologia,
transport i komunikacja
itd itd., wchodzących
częściowo w zakres problematyki
Działu, wspomagane
były przez nie
i korygowane i nawzajem je wspomagały.
Uwidoczniło się to zwłaszcza
przy szczegółowym rozpracowaniu
programu,
w którym uwzględniono
liczne nawiązania
z innymi reprezentowanymi
w Muzeum
naukami.
Przebieg
dotychczasowych
prac
Wobec perspektywy szybkiego rozwoju Muzeum i rychłego zwiększenia personalnej
obsady Działu trzy pierwsze miesiące upłynęły na
przygotowaniach
organizacyjnych,
to jest na przygotowaniu
instrukcji
do inwentaryzowania,
katalogowania
zbiorów i prowadzenia
prac archiwalnych. Dużą pomoc okazały w tym Działowi wzory Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
oraz informacje dr Marii Priifferowej, za co
należy się jej w tym .miejscu uprzejmie podziękowanie.
Po dokonaniu
tego prZYStąpiono do zestawienia bibliografii etnograficznej
rybołówstwa,
liczącej w dniu 3 I grudnia 1948 ponad 470 pozycji. W pracy tej, która
polegała tylko na zestawieniu pozycji rozproszonych
po różnych bibliografiach, tak polskich jak i obcych chodziło o stworzenie wykazu książek,
umożliwiającego
zapoczątkowanie
polityki bibliotecznej.
Niezależnie
od
tego uzyskano
zezwolenie
na wybór książek o treści etnograficznej
w zbiornicach
księgozbiorów zabezpieczonych
na Pomorzu Zachodnim.
W wyniku tej akcji zgromadzono
450 tomów.
Podjęcie już z końcem roku 1948 prac archiwalnych
było rzeczą
przypadku.
podczas poszukiwania
przez Dział niemieckiego inwentarza
zbiorów der Volkskundlichen
Abteilung des Stadtmuseum
Stettin natrafiono w Muzeum Pomorza Zachodniego
na bogaty zbiór ilustracji,
negatywów fotograficznych,
klisz drukarskich i diapozytywów.
Inwentarz
niemieckich
zbiorów etnograficznych
się nie znalazł, ale Dział uzyskał
dzięki temu: 887 ilustracji, 99 negatywów, 794 diapozyty i 205 klisz drukarskich z dziedziny etnografii. Cały ten materiał uporządkowano następnie
według
klucza systematyki etnograficznej.
Również z magazynów
Muzeum Pomorza Zachodniego,
dziedziczącego swe zbiory głównie po byłym Muzeum Kr?jowym w Szczecinie, pochodzi caly materiał ankietowy i korcspondecyjny b. Etnograficznego Działu
Muzeum Miejskiego. Bogaty jest tu zwłaszcza zbiór 53 teczek z ilustrowanym materiałem ankietowym na temat prawa ludowego na Pomorzu.
.
Nluzeum Pomorza Zachodniego dostarczyło wreszcie Działowi Etnograficznemu
Morskiego
w Szczecinie cały zabe zpleczony
.
. . Muzeum
.
."
zbiór
egzotyko\\'.
Dalszą. częsc tego zbIOru znaleziono
nieco później w zagruzowanych
Muzeum
Morskiego . Do oznaczama.
b'
... podZiemiach
tego
z. IOru - me posiadającego
etykiet - przystąpiono
w pierwszych mieSiącach 1949 :oku; prace szły opornie - i do chwili obecnej oznaczono
tylko drobną Ich część. Oznaczenie egzotyków przerwano
.
gdy D . ł
ł f d
w momenCIe,
zla . otrzyma
un usze na badanie terenowe i na zakup zbiorów.
.
AkCją gromadzenia .zbiorów i badaniami terenowymi objęto w okresie .s~rawozdawczym,
to Jest do czerwca 1949 roku następujące miejscoWOS~1nad Zal.ewem Szczecińskim:
osada rybacka na Wyspie Mętne'
(JezIOro
Stołczyn, Skolwin ' Łąka
k
dl Dąbskte),
.
., Woll'n . W wy'k
111U t ego uzy-J
s an?
a DZl~ł~ ponad 80 okazów, nie licząc zdjęć fotograficznych i poc~ynlOn~ch OplSOW.Zdobyte materiały posłużyły następnie przy urządzaniu
pierwszej wystawy etnograficznej
w Muzeum
Morskim
ot
t'
dl
bl'
. .d .
'
war ej
a
.~u lcznosCl ~11a22 czerwca pod nazwą (,Polskie rybołówstwo przybrzeżne
l dalekomorskie».
.
. Na,;iązany
na w~osnę tego roku kontakt z rybakami i z kontrolel~ml rybłows~wa morskIego dał Działowi korzyści pod postacią kilku oka.zow .~ar.zędzl rybackich
i parę cennych informacji,
wyzyskanych
tak
szCzęslIwle w parę tygodni później.
. ~o prac Działu Etnograficznego,
podjętych na wiosnę tego roku
zahczyc ~ależy .także studia nad rybą w wierzeniach ludowych. Do tej
pory DZiał pOSiada przepracowane
materiały
z Gessnera (,Aquatilia».
Charakter
i stan
zbiorów
Przy nagromadzeniu
przez Dział wyżej wymienionych zbiorów kie~owano Się na.stępującą zasadą: gromadzenie
wszystkiego, co ma bliższy
ub .d~lszy z';lązek z et?ografią,
bez względu na to, czy samo Muzeum
~OI s;le będzl: z tego mIało pożytek, czy nie. O takim stanowisku zadecy• o':,a .fa~t, ze w Szczecinie nie ma drugiej placówki etnograficzne'
za~ lstmeme ~tnograficznego materiału, nie zawsze wchodzącego w zakr~~
za~~teres?wan
~uze~m
Morskiego, nakazywało zebranie go w jednym
mieJscu l odpowIedme
zabezpieczenie.
Z tego powodu DZl'ał d
.
h T
b
..'
ysponuJe
w c W.Il o ecneJ zarowno
dubletami
jak i zbiorami
które nie będą
stanowIły przedm~o~u jego badań i posłużą jako materiał wymienny,
o czym w tym mieJscu skwapliwie komunikuję.
. Z~ względu na tematykę największą ilością materiału wymienne o
~uzą zblO:y egzotyczne. Zbiory te - jak udało się stwierdzić na podsta;e
r~ewodmka po .~uzeum
Miejskim z roku 1924 - pochodzą z nast pUjących
terytonow:
Afryka środkowa ,- Indie Przed
O
.
.
l. Z agangesowe ę
ceama, AZja wschodnia i Ameryka. Zbiór ten obejmuje różnorodn;
Lud, T. XXXIX
3°
�dziedziny wytworów
to nie tylko z kręgu zagadnień kultury materialnej,
ale także duchowej i społecznej, poczynając od kamiennych
kopaczek,
a kończąc na posągach bóstw, maskach kulturowych i oznakach
władzy
naczelników plemion. Przez wzgląd na zupełny brak inwentarza
i na
istniejące trudności w oznaczaniu tego zbioru przez pewien czas jeszcze
będzie on pod względem naukowym bezużyteczny, zaś część jego, wobec
możliwości błędnych
oznaczeń,
będzie
posiadać jedynie
wartość dydaktyczną. Oprócz oznaczania wymaga on troskliwej i umiejętnej konserwacji, co obecnie nie jest w Muzeum Morskim możliwe.
W lecie 1948 roku dyskutowano w Szczecinie sprawę ewentualnego
przekazania
tego zbioru do Muzeum Kultur Ludowych w Młocinach.
Dział Etnograficzny w Muzeum Morskim wówczas nie istniał, nie istniał
też jego program. Dziś sprawa ta może się stać przedmiotem
ponownej
dyskusji. Dział Etnograficzny
ze swej strony przedstawia
następujące
sugestie:
I. Muzeum
Morskie zachowa te egzemplarze
zbioru, które będą
potrzebne przy ilustrowaniu kultur «morskich» świata, odda zaś Muzeum
Kultur Ludowych to wszystko, co w Muzeum Morskim nie znalazłoby
zastosowania.
2. Muzeum Kultur Ludowych potraktuje
ten depozyt jako wymianę
i przekaże Muzeum Morskiemu niektóre dublety swoich zbiorów.
3. W sprawie wymiany zbiorów jak również w sprawie jak najbardziej celowej i najlepszej ich ekspozycji oba te muzea nawiążą
ścisły
kontakt.
Wszystkie bez wyjątku zbiory z miejscowości rybackich
Zalewu
Szczecińskiego są pochodzeniaponiem.ieckiego.
Należą tu w przeważającej
mierze narzędzia
połowu; tylko kilkanaście z nich reprezentuje
inne
dziedziny kultury, jak np. strój i łowiectwo. Zbiór ten, narazie skromny
ilościowo, ma jednak tę zaletę, że przeważnie można ustalić dla niego
i pochodzenie i terminologię.
Na zbiór materiałów
ilustracyjnych
składa się do chwili obecnej
ponad 1.000 fotografij i rycin. Przedstawiają one różne dziedziny kultury
różnych krajów i lądów, mają więc charakter podobny, jak i omówione
wyżej egzotyki i jak owe egzotyki staną się w bliskiej przyszłości przedmiotem wymiany. Na miejscu, w Szczecinie. interesuje się tym zbiorem
i korzysta z niego Ognisko Kultury Plastycznej, Związek Teatrów i Chórów
Ludowych oraz niektóre Powiatowe Referaty Kultury i Sztuki.
Reszta materiałów
ilustracyjnych,
a więc negatywy,
przeźrocza
i klisze drukarskie, dotyczy głównie terytorium
Pomorza Zachodniego,
ale znajdują się tu także materiały z innych regionów. W przeźroczach
przeważa budownictwo,
obróbka surowców, odzież i zwyczaje doroczne,
w negatywach budownictwo, zaś tematyka klisz drukarskich jest nader
różnorodna,
W materiale ankietowym mieszczą się przede wszystkim 53 teczki
dotyczące instytucji sołtysostwa, dalej odpowiedzi ankietowe na temat
znaków własnościowych, typów uli na Pomorzu i inne.
Przy obecnym składzie liczebnym Działu nie jest możliwe ani szybkie
skartotekowanie
wszystkich zgromadzonch
zbiorów, ani tym bardziej
opracowanie i opublikowanie
ich katalogu. Niemniej Dział będzie dążył
do jak naj śpieszniejszego ich udostępnienia.
Tadeusz
ZARYS
CJALNYM
ORGANIZACJI
UWZGLĘDNIENIEM
MUZEÓW
MUZEÓW
WE
FRANCJI
Delimat
ZE
SPE-
ETNOGRAFICZNYCH
Ostatnia reforma muzealnictwa
francuskiego z 1945 i 1948 roku,
ma na celu pod względem administracyjnym:
a) kontrolę państwa nad
użytkowaniem zbiorów i budynków muzealnych, b) planowe rozmieszczenie muzeów i zbiorów we Francji, c) pomoc finansową, pod względem
zaś naukowym:
a) stworzenie odpowiednkh
ram organizacyjnych
dla.
naukowego podniesienia i rozwoju muzeów, przede wszystkim prowincjonalnych, podniesienie fachowego poziomu kustoszów.
Wszystkie muzea we Francji zostały podzielone,
pod względem
administracyjnym,
na dwie grupy: muzea humanistyczne
i muzea przyrodnicze. Aczkolwiek na pierwszy rzut oka podział ten wydaje się bardzo
racjonalny i nie nastręczający trudności, to jednak w praktyce okazało się
inaczej. Istnieją muzea, o które uczeni sprzeczają się co do ich charakteru
humanistycznego
bądź przyrodnkzego:
są to muzea prehistoryczne i etnograficzne. Argumenty za wcieleniem muzeów prehistorycznych
do grupy
muzeów przyrodniczych
są na tury metodologicznej;
zwolennicy takieh
klasyfikacji powołują się na wspólną metodę badań wykopaliskowych
paleontologicznych,
geologicznych
i prehistorycznych.
Jednak
muzea
archeologiczne zaliczone zostały do humanistycznych.
Jeśli chodzi o muzea
etnograficzne,
to za zaklasyfikowaniem
ich do muzeów przyrodniczych
prz.emawiają powiązania etnografii i etnologii z prehistorią i antropologią,
dWiema naukami przyrodniczymi,
bądź uważanymi za przyrodnicze. Z drugiej strony badania etnograficzne ludów europejskich opierają się w dużym stopniu na dokumentach
pisanych, co wiąże etnografię tych ludów
z naukami historycznymi.
Nie tu miejsce na rozważania o charakterze etnografii i etnologii,
dlatego też wymieniając tylko opinie twórców· nowej organizacji muzealnictwa we Francji, przechodzę do stwierdzenia, że przy klasyfikacji muzeów
odegrały poza czynnikami czysto naukowymi
dużą rolę i inne czynniki
np. tradycyjność w uznawaniu etnografii i etnologii za części antlOpologi
30*
�ogólnej (antropologia
kulturalna),
bądź też względy natury praktyczne~
np. traktowanie
typowej architektury
wiejskiej na równi z zabytkami
sztuki, jak zabytkowe kościoły, zamki itp.
..
W wyniku tych poglądów, względów itd. podział muzeów we Francji
nie jest jednolity j wszystkie muzea etnograficzne
regionalne,
względn~e
działy etnograficzne
muzeów mieszanych prowincjonalnych
oraz parysk~e
Musee des Arts et Traditions Populaires, czyli muzea obejmujące wyłącznie
zbiory z Francji, zostały zaliczone do muzeów humanistycznych;
natomiast
największe muzeum etnograficzne,
Musee de l'Homme, posiadające ~ka.zy
z całego świata prócz Francji, oraz działy mieszanych muzeów prowlllcJonalnych,
obejmujące
zbiory etnograficzne
nie francuskie,
znajdują się
w grupie muzeów przyrodniczych.
Można mniej lub bardziej kwestionować uznanie przewagi elementów
przyrodniczych
nad humanistycznymi
w etnografii i etnologii, ale nie
można zrozumieć zastosowania innych metod, jako kryteriów naukowych
w stosunku do etnografii Francji i do etnografii państw ją otaczających,
nie mówiąc nawet o odległych ludach. Należy to przypisać, jak to było
zaznaczone, względom natury poza naukowej.
Ostatnia reorgani'acja
i klasyfikacja muzeów datuje się od wojny:
rozporządzenie
z 13 lipca 1945 i dekret z 31 sierpnia 1945 w stosunku
do muzeów humanistycznych
oraz rozporządzenie
z dnia 27 kwietnia 1948
w stosunku do muzeów przyrodniczych;
należy przy tym zaznaczyć,
że organizacja tych ostatnich opiera się w dużej mierze na rozporządzeniach
przedwojennych.
MUZEA HUMANISTYCZNE.
Muzea humanistyczne
są podzielone na muzea narodowe,
wszystkie państwowe,
oraz niepaństwowe,
w których rozróżniono
muzea zaszeregowane i kontrolowane.
Muzea
narodowe.
Muzea narodowe, w liczbie 25, są to wielkie
lub bardzo cenne muzea w Paryżu i okolicy. Oczywiście Luwr stoi na czele
ich wszystkich. Z muzeów interesujących
etnologa zaiiczone zostały tu
Musee Guimet, poświęcone wyłącznie sztuce azjatyckiej, oraz wspomniane
już Musee National des Arts et Traditions Populailes. Muzea narodowe
są całkowicie utrzymywane,
zarządzane
i kontrolowane
przez państwo.
Są one zgrupowane
w towarzystwo o osobowości prawnej i funduszach
autonomicznych
p. n. Zrzeszenie Muzeów Narodowych.
Administrowane
jest ono przez Dyrektora Muzeów Francji, wspartego przez Radę Administracyjną
i Radę Artystyczną.
Zrzeszenie Muzeów Narodowych
może
otrzymywać wszelkie dary i legaty zarówno dotyczące zbiorów, jak i ruchomości i nieruchomości,
mogących służyć celom muzealnym, w gótowce
i naturze.
Duży głos doradczy łub decydujący ma Komitet Kustoszów. Składa
się on z konserwatorów
i dyrektorów
muzeów narodowych
pod prze-
wodnictwem dyrektora Muzeów Francji. Zbiera się on 2 razy w miesiącu
i omawia okazy zgłoszone do nabycia, dary i legaty, które mają być przedstawione Radzie Artystycznej Muzeów i decyduje sam o nabytkach w ra·
mach kredytów poszczególnych
departamentów
i muzeów narodowych.
Żaden nabytek, legat, dar nie może być przedstawiony
Radzie Artystycznej bez uprzedniego przychylnego zdania Komitetu Kustoszów. Poza tym
dyrektor Muzeów Francji radzi się Komitetu
Kustoszów we wszystkich
kwestiach dotyczących życia muzeów narodowych,
zwłaszcza rozmieszczenia i grupowania
zbiorów, wypożyczania
okazów na wystawy krajowe
i zagraniczne,
depozyty w muzeach prowincjonałnych
i stowarzyszeniach
publicznych,
bezpieczeństwa
i przepisów odnośnych
muzeów, wreszcie
spraw dyscyplinarnych
personelu.
Muzea
zaszeregowane.
Wśród muzeów niepaństwowych
zostało
wydzielonych 26, jako zaszeregowane j w planie ogólnym jest przewidzianych w przyszłości 30 muzeów sztuk pięknych,
15 archeologicznych
i 15 etnograficznych.
W muzeach zaszerogowanych kustosz jest urzędnikiem państwowym,
podlegającym
Ministerstwu
Oświaty, inni pracownicy nie są urzędnikami
państwowymi,
aczkolwiek podlegają tym samym przepisom co kustosz.
Prawa własności właścicieli bez względu na to czy są to osoby prawne czy
fizyczne, nie uległy żadnej zmianie. Uczestniczą one obok państwa w wydatkach na utrzymanie
muzeum w wysokości ustalonej przepisami prawnymi; np. jeśli chodzi o muzea miejskie wysokość subwencji państwowej
uzależniona jest od ilości mieszkańców danej gminy miejskiej. Interwencja
państwa ogranic~a się tylko do użytkowania zbiorów i budynków muzealnych przez ich właś::icieli, zgodnie z wymaganiami
naukowemi i konserwatorskimi.
Muzea
kontrolowane.
Do muzeów kontrolowanych
zaliczono
wszelkie inne muzea należące do miasta, departamentów
itp. z wyłączeniem narodowych
i zaszeregowanych,
co wynosi ponad 800 muzeów.
Kustosz takiego muzeum, względnie osoba opiekująca się nim, nie jest
urzędnikiem państwowym, ale jest mianowany przez Ministerstwo Oświaty
i pozostaje pod jego kontlolą. I tu, jak w wypadkach muzeów zaszeregowanych, własność prywatna zostaje zachowana.
Podług dyrektora Muzeów Francji, p. Georges Salles, w XIX wieku
panowała skłonność do tworzenia z każdego muzeum prowincjonalnego
małego Luwru. W przeciwieństwie do tego obecna polityka muzealna dąży
do pewnego rodzaju partykularyzmu
i do rywalizacji z uniwersalnością
muzeów paryskich przez jakość i ilość specjalności. Dla uzyskania tego jest
przedsięwzięta
akcja szeroko zakrojonych
depozytów między muzealnych
dla okazów, które we własnym muzeum nie mają tego znaczenia, jakie
przedstawiają dla innego. Np. ohraz, którego tematem jest zdarzenie histo-
�47°
ryczne dotyczące pewnej ściśle określonej miejscowości, ma bez porównania
większą wartość w muzeum obejmującym swym zakresem tę miejscowość,
niż w każdym innym muzeum. Z drugiej strony olbrzymie znaczenie ma
tworzenie muzeów poświęconych jednej specjalności, oczywiście z umiejscowieniem ich w ośrodkach istnienia tej specjalności. Np. muzeum papieru
w Angouleme i w Ambert. Przewidziany jest cały szereg innych muzeów
specjalnych, jako to wina, skóry, zboża itp.
Dla podniesienia
naukowego i rozwoju muzeów przede wszystkim
prowincjonalnych,
został powołany do życia szereg organów i instytucji.
Na czele ich stoi Dyrekcja Muzeów Francji, powstała na podstawie
dekretu z 18 VIII 19451'. Stanowi ona jedną z 5 Dyrekcji Ministerstwa
Oświaty
Narodowej,
zgrupowanych
w Dyrekcji Naczelnej:
Do zadań
Dyrekcji Muzeów Francji należą zagadnienia
administracyjne
muzeów,
ze specjalnym uwzględnieniem
muzeów narodowych
i Ecole du Louvre,
ponadto działalność naukowa muzeów zaszeregowanych i kontrolowanych,
inspekcja muzeów prowincjonalnych,
opieka nad Zrzeszeniem
Muzeów
Narodowych. Poza tym do jej obowiązków zaliczone jest wydawanie aktów
prawnych
i zarządzeń,
wydawanie
Annuaire
des Musees i publikacji
technicznych, wypożyczanie
zbiorów na wystawy, deponowanie
zbiorów;
wszelkie sprawy i kontrole rachunkowe;
wreszcie angażowanie
personelu
dozorującego
i utrzymującego
porządek w muzeach;
zakup i kontrola
sprzętu ochronnego
przeciw niebezpieczeństwu
ognia i kradzieży.
jak widać z uprawnień Dyrekcji Muzeów rola jej jest ogromna, gdyż
obejmuje stronę prawną i administracyjną
muzeów oraz w olbrzymiej
ich większości działalność naukową. jak zobaczymy poniżej, wspiera się
ona na mniejszych organach,
bardziej wyspecjalizowanych.
jednym z nich jest Sekcja Muzeów Prowincjonalnych.
Zajmuje się
ona inspekcją muzeów zaszeregowanych
i kontrolowanych,
angażowaniem
personelu naukowego muzeów zaszeregowanych,
kontrolą nabytków, przyznawaniem subwencji, zarządzaniem
depozytami państwowymi.
Na czele
Sekcji Muzeów Prowincjonalnych
stoi Inspektor Naczelny, który ma całą
sieć inspektorów,
przy czym poszczególne rodzaje muzeów, np. etnograficzne, mają swoich specjalnych inspektorów, tzw. inspektorów głównych.
Gl6wnym celem inpektorów jest nawiązanie
i utrzymywanie
bezpośredniego kontakttt między najbardziej oddalonymi muzeami prowincjonalnymi, a Paryżem, co umożliwia muzeom prowincjonalnym
korzystanie
z postępu metod muzeograficznych
i pozwala im być zawsze au courant
spraw muzealnych.
l\1uzea zaszeregowane
i kontrolowane
są inspekcjonowane raz na rok conajmniej przez inspektora naczelnego lub inspektorów
głównych, przez konserwatorów
muzeów narodowych,
inspektora naczelnego Zabytków Historycznych.
Ponadto w muzeach kontrolowanych
mogą
być przeprowadzane
inspekcje specjalne, zlecone przez inspektorów konserwatorom
muzeów zaszeregowanych
z tego samego terenu.
471
Duże znaczenie
dla podniesienia
naukowego
muzeów prowincjonalnych ma tworzenie ośrodków regionalnych,
przewidzianych
w zasadzie
w każdym regionie akademickim
i pozostających
w ścisłym kontakcie
z uniwersytet~mi.
Dają one olbrzymią pomoc naukową muzeom prowincjonalnym,
gdzl~ naogół odczuwa się wielki brak personelu fachowego.
.
Cor.az większe wymagania
stawiane muzeom pociągnęły za sobą
zWlększe11le wymagań w s.tosunku do ich kustoszów. Obecnie kustosze
muzeów regionalnych
są przeszkalani na specjalnych kursach
które od?ywaj.ą si~ w Pary~u; prowadzone są przez pierwszorzędnych
s'pecjalistów
l obejmują
w mmejszym lub większym zakresie, wszystkie zagadnienia
m.uzeologiczne.
Czas jest podzielony
między wykłady teoretyczne
oraz
wizyty w różnych muzeach i w różnych działach muzeum. Konserwator
muzeum prowincjonalnego
ma możność zobaczenia
najlepszych wzorów
w ~~zeach paryskich, a jednocześnie usłyszenia fachowej, praktycznej rady
największych specjalistów w trudnych i wątpliwych dla niego kwestiach.
Na przyszłość przyjęto zasadę, że każdy kustosz musi mieć ukończoną
Ecole. du Louvre. Należy zaznaczyć, że Szkoła ta wydaje dyplomy kilku
stopm, :" zależności od rodzaju przygotowania słuchacza oraz od programu
przerobIOnego w Szkole. "lvV związku z powyższą zasadą, w skład programu
Ecole du Louvre, obok różnych specjalności z dziedziny sztuki, weszła
~uzeografia.
~~kłady
prowadzone są przez specjalistów wysokiej miary,
~a.k G. H. RIvIere, dyrektora
Musee des Arts et Traditions
Populaires
l lllspektora
muzeów prowincjonalnych
oraz G. Bazin, szefa departamentu
~alarstwa w ~uwrze. Wykłady te obejmują zasadniczo wszystkie zagadniema muzeologiczne. Uzupełniane są ćwiczeniami praktycznymi,
na których
słu.chacze mają możność nauczenia się inwentaryzacji,
sporządzania
kart
opisowych, wykonywania
rysunków okazów muzealnych
itp. Poza tym
w Ecole du Louvre są wykłady z etnografii francuskiej, powadzone przez
znawcę tego przedmiotu, M. Maget, kustosza Musee des Arts et Traditions
Populaires.
Mają one na celu zaznajomienie
przyszłych konserwatorów
nie etnografów z zagadnieniami
etnograficznymi.
Dla zapewnienia
fachowości
pracowników
muzealnych
dekret
z 3 [, VIII. '945 r. powołał do ~ycia specjalną komisję kwalifikacyjną dla
personelu naukowego muzeów. Komisja ta ustala kwalifikacje, na podstawie któr~ch są wybierani konserwatorzy
muzeów narodowych, zaszeregowanych I kontrolowanych,
asystenci muzeów narodowych oraz cały personel n.auk0:-V~ muzeów zaszeregowanych.
Część członków tej komisji
wchodzI w jej skład z tytułu swych stanowisk,
np. dyrektor naczelny
Sztuk i Nauk Humanistycznych,
dyrektor
Muzeów Francji, część zaś
z nominacji przez Ministra Oświaty.
\V muzeach
narodowych
przewidziane
są stanowiska:
dyrektor,
szef departamentu
muzealnego,
kustosz
przydzielony
do dyrektora,
asystent.
�472
Muzea
etnogcaficzne
prowincjonalne.
\V ramach organizacji
muzealnictwa francuskiego, opartej na reformie z 1945 r. obecnie są przeorganizowane muzea etnograficzne prowincjonalne. Praca jest wytężona,
gdyż na ogół etnolodzy i muzeolodzy francuscy zdają sobie sprawę z pewnego opóźnienia w badaniach etnograficznych własnego kraju. \Vyraźnie
to stwierdza w jednyn; ze swych artykułów G. Salles, pisząc, że rozwój
etnografii francuskiej pozostaje w tyle w porównaniu z badaniami przeprowadzonymi w innych krajach np. w krajach skandynawskich, w Niemczech,
w Związku Radzieckim. Na 900 muzeów na prowincji prawie 600 posiada
zbiory etnograficzne francuskie, przeważnie jednak pomieszane z okazami
archeologicznymi i historycznymi. Obecnie położony jest wysiłek na przegrupowanie, skompletowanie i podniesienie ich wartości przez odpowiednie
rozmieszczenie. Przewidziana jest sieć muzeów regionalnych obejmująca
całą Francję; zbiory poszczególnych
muzeów byłyby związane z odpowiednimi regionami. Cały szereg takich muzeów już istnieje, np. Muzeum
Baskijskie w Bayonne, Muzeum Lotaryńskie w Nancy itp.
Wielkim oparciem
dla działalności
naukowej prowincjonalnych
muzeów etnograficznych są ośrodki etnograficzne regionalne, pozostające
w bliskich stosunkach z uniwersytetami.
Ponadto ośrodki te poddane są
przewodnictwu Musee des Arts et Traditions Populaires. Pracują one na
podstawie metod badań wypracowanych
i wypróbowanych
przez to
Muzeum, przeprowadzają
ankiety itd. G. H. Riviere, dyrektor Musee
des Arts et Traditions Populaires, ma nadzieję, że w ciągu kilku lat zostanie
utworzonych koło 15 pracowni regionalnych, zrzeszonych pod auspicjami
Muzeum i jego Pracowni Etnografii Francuskiej. Będą one mogły opracować sporą ilość syntetycznych monografii grup ludzkich, co jest według
niego, ostatecznym celem etnografii. Obecnie istnieje już w Caen, przy
katedrze historii Normandii,
muzeum historyczne i etnograficzne tejże
prowincji; ~ Tuluzie Pracownia Etnografii Regionalnej w ramach Institut
d' Etudes Occi tanes, oraz kilka innych.
Musee des Arts et Traditions
Populaires.
W ramlch organizacji muzeów francuskich Musee des Arts et Traditions
Populaires
w Paryżu zajmuje, poczesne miejsce. Stworzone zostało w 1937 roku,
jako Muzeum mające dać oparcie dla sieci muzeów regionalnych prowincjonalnych. Zostało przydzielone, jak to już było zaznaczone, do muzeów
narodowych.
Podstawą zbiorów stały się okazy etnograficzne z dawnego Trocadero, i archiwum Commission des Recherches Collectives; następnie zaczęły napływać okazy i dokumenty zebrane na podstawie kwestionariusza,
dotyczącego rolnictwa,
potem materiały i okazy misji etnograficznej
w Sologne, która głównie badała dom wiejski, oraz misji muzykologicznej
w Basse-Bretagne.
473
Podczas wojny W 1941 r. w ramach walki Ministerstwa Pracy z bezrobociem, zostały przydzielone
pewne fundusze na prace intelektualne.
Dzięki temu Musee des Arts et Traditions Populaires uzyskało kilku pracowników i mogło prowadzić badania naukowe. Główny nacisk położono
na badania terenowe. Na początku postanowiono opracować architekturę
wiejską, meble i sprzęt domowy, techniki rzemieślnicze oraz sztukę i litera turę ludową. Poszukiwania w terenie prowadzili specjaliści z każdej
dziedziny, jako to: młodzi architekci (koło 40), technicy - absolwenci
szkół sztuki stosowanej młodzi etnografowie, wreszcie specjaliści teatru
marionetek, literatury, muzyki i śpiewu ludowego. W wyniku tych badań
zebrano bardzo bogaty material. Uzyskano przeszło tysiąc monografii
dotyczących architektury wiejskiej, traktowane z punktu widzenia funkcjonalnej zależności od ośrodka geograficznego, rodzaju życia, warunków
technicznych, społecznych i ideologicznych.
13.420 monografii dotyczących mebli i kilka tysięcy rysunków narzędzi domowych, stanowi bardzo
pokaźny wkład do poznania kultury materialnej wsi francuskiej. Należy
przy tym podkreślić, że poszukiwania i badania
mebli objęły w całej
Francji, prócz Alzacji i Lotaryngii, wszystkie okazy wartościowe z punktu
widzenia etnograficznego.
Poszukiwania w tym zakresie są uważane za
skończone.
Badania technik rzemieślniczych 'skupiły się w kilku tradycyjnych
ośrodkach garncarstwa i obróbki żelaza i dały szereg cennych nadzwyczaj
opracowań. Bogate materiały dotyczą również teatru ludowego marionetek,
literatury ludowej, oraz śpiewu i muzyki, które zostały utrwalone na płytach fonograficznych. Różne badania naukowe przyniosły ponadto Musee
des Arts et Traditions Popułaires, prócz materiałów wymienionych wyżej,
dziewięćdziesiąt kilka tysięcy fotografii i rysunków technicznych, wykonanych na kalce.
.
Po wojnie, łącznie z reformą muzealnictwa, Musee des Arts et Traditions Populaires stanęło wobec nowych zadań. Dzięki niespożytej energii
i głębokiemu znawstwu dyr. G. H. Riviere, wspomaganego przez zespół
współpracowników fachowych i pracujących z pełnym oddaniem się sprawie, Muzeum prowadzi szeroką działalność w terenie.
W powojennej jego pracy bardzo poważne miejsce zajmuje naukowe
wypracowywanie
poszczególnych zagadnień
muzeograficznych,
jak np.
inwentaryzacji,
katalogów, sprzętu muzealnego itp. Zagadnienia
te są
daleko rozbudowywane,
opracowywane do naj drobniejszych szczegółów.
Karty katalogowe dają bardzo obfity materiał dokumentarny i informacyjny. W działalności Muzeum dużą rolę odgrywa również kształcenie
przyszłych kustoszów. Słuchacze Ecole du Louvre przechodzą tutaj kurs
muzeograficzny i uczęszczają na ćwiczenia praktyczne dla nich urządzane,
dzięki czemu mają możność bezpośredniego kontaktu z pracą w muzeum.
�47+
Vv ten sposób Musee des Arts et Traditions Populaires caly wlaściwie
swój wysilek skupia obecnie na pracy badawczej lub dydaktycznej w stosunku do młodzieży studiującej. Niestety do tej pory nie posiada sal wystawowych. Powstałe na dwa lata przed wojną, nie zdążyło się wtedy
zorganizować
i urządzić całkowicie;
po wojnie olbrzymią
przeszkodę
stanowi brak odpowiednich
funduszów na sprzęt wystawowy, który jest
bardzo kosztowny. Ponadto właściwie wszystkie sale wystawowe w skrzydle
paryskim
Palais de Chaillot zajmuje, znajdujące się tam prócz Musee
des Arts et Traditions Populaires, Musee des Monuments Francais. Mimo
te nadzwyczajne trudności finansowe i lokalowe, dyr. G. H. Riviere przygotowuje na koniec roku otwarcie wystaw czasowych. Jako pierwsza
planowana jest wystawa pn.: Bretania Sztuka Ludowa. Etnografia
regionalna;
następnie etnografia francuska, wreszcie folklor Paryża.
Wystawy te wypełnią choć częściowo wielką lukę, spowodowaną brakiem
wysta wienia okazów etnograficznych francuskich.
Bogate i bardzo zróżniczkowane zbiory z Francji, znajdują się w magazynach Muzeum. Układ jest zasadniczo podług zagadnień. Okazy znajdują się na półkach metalowych, są łatwo dostępne do zdejmowania; duże
okazy umieszczone są na podłodze, cennniejsze zaś lub wrażliwsze pod
względem zachowania, zamknięte w szafach. Ponieważ sala pracy znajduje
się na tym samym poziomie, co magazyn, korzystanie z nich nie nastręcza
trudności technicznych.
Biblioteka Muzeum jest bardzo dobrze zaopatrzona, a co najważniejsze posiada szereg ostatnich
wydawnictw
etnologicznych.
Księgozbiór
jej wynosi koło 20.000 tomów, co na bibliotekę specjalną stanowi pokaź"ną ilość.
Istotną część Muzeum stanowi jej Pracownia Etnografii Francuskiej,
powstała w 1945 r. pod dyrekcją M. Maget. Jej pierwszym zadaniem było
udostępnienie
dła poszukiwań naukowych materiałów
dokumentarnych
Muzeum, jak bibliotekę, fototekę, kalko tekę, fonotekę itp.
Wielkim brakiem i utrudnieniem
w pracy jest niezwykle szczupłe
pomieszczenie, w dodatku w podziemiach Palais de Chaillot, co jest nie
tylko nieprzyjemne
dla pracy personelu, ale i niewskazane dla okazów
ze względu na zwiększone możliwości wilgoci.
Mimo jednak różne przeciwności,
Musee des Arts et Traditions
Populaires posuwa wyraźnie naprzód badania etnograficzne we Francji,
prowadząc je systematycznie i gruntownie, oraz zwiększa i pogłębia dokumentacje okazów zebranych już w Muzeum.
MUZE.-\ PRZYRODNICZE.
Wszystkie muzea i zbiory przyrodnicze
prehistoryczne i etnograficzne pozafrancuskie
tworzą organizacyjnie, jak
to bylo już zazna :zone, odrębną całość od muzeów humanistycznych.
475
Na czele ich stoi MuseUlu National d'Histoire Naturelle w Paryżu,
które w stosunku do muzeów i zbiorów na prowincji jest jednocześnie
jednostką administracyjną.
Początki jego powstania datują się od pierwszej połowy XVII wieku, od czasów Ludwika XIII.
Na czele Muezum stoi dyrektor, podległy bezpuśrednio Ministrowi
Oświaty; obecnie jest nim Achille Urbain.
Ciałem kolektywnym jest
Zgromadzenie Profesorów Muzeum, w liczbie odpowiadającej ilości katedr
i pracowni Muzeum. Do Zgromadzenia należą wszelkie sprawy naukowe,
jak: programy
wykładów misje przyrodników
podróżników,
sprawy
utrzymania, przemiany lub zniesienia katedry wakującej, sprawy okazów
wartości do ustalonej wysokości, ponadto projekty budżctowe, rachunkowość oraz sprawy przysłane przez ministra. Uchwały Zgromadzenia
nabierają mocy wykonawczej po aprobacie przez ministra oświaty.
Poza tym przy ministrze jest ustalona Rada Muzeum o charakterze
opiniodawczym.
Składa się z 5 członków mianowanych
na 6 lat. Rada
wydaje opinie co do: utrzymania
przemiany lub zniesienia katedr wakujących, podwyższenia kredytów, wyznaczania
profesorów - zastępców,
spraw budżetowych, przedłużania prawa wykonywania funkcji po przekroczeniu 70 lat życia, wreszcie do do wszelkich spraw przesłanych przez
ministra.
27 kwietnia 1948 1'. wyszedł dekret powołujący do życia Service
National
de museologie des sciences naturelles.
Do obowiązków tego
Zakładu
należy: wystawianie
i utrzymywanie
w odpowiednim
stanit"
zbiorów przeznaczonych do wystawienia publicznego; kształcenie muzeologów, muzeografów przyrodników i podróżników - przyrodników;
scentralizowanie dokumentacji dotyczącej zbiorów przyrodniczych i ich kontrola.
Zakład jest kierowany z punktu widzenia naukowego przez komisje złożoną
z dyrektora Muzeum, inspektora muzeów przyrodniczych
prowincjonalnych, szefa Zakładu muzeologii oraz 7 profesorów Muzeum.
Zakład obejmuje: I) Zakład centralny muzeologii; 2) muzea naukowe prowincjonalne, subwencjonowane przez państwo; są one podzielone
na 3 kategorie: do pierwszej należą muzea działające, jako ośrodki dokumentacji regionalnej, podległe bezpośrednio Museum National d'Histoire
Naturelle i kierowane przez kustoszy, których stanowiska uznane są za równorzędne ze stanowiskiem vice-dyrektorów
pracowni tegoż Museum;
do
drugiej kategorii zaliczają muzea działające, jako ośrodki dodatkowe
dokumentacji
regionalnej, podległe kontroli bezpośredniej Muzeum National d'Histoire
Naturelle i kierowane przez kustoszy, równorzędnych
na zasadzie swych stanowisk, asystentom
Muzeum;
trzecią kategorię
stanowią
muzea nadzorowane,
poddane
kontroli naukowej
Muzeum
i obowiązkowo
kustoszowi muzeum regionalnego.
W ten sposób dwie
pierwsze kategorie stanowią odpowiednik humanistycznych
muzeów zaszeregowanych,
a trzecia muzeów kontrolowanych.
\tv pierwszej grupie
�477
muzeów właściciele ich opłacają połowę wynagrodzenia
kustosza, drugą
połowę pokrywa państwo. Zaklasyfikowanie
muzeum nie może się odbyć
bez zgody właściciela (są to zasadniczo gminy miejskie). W praktyce
kontrola Museum National d'Ristcire
Naturelle w muzeach prowincjonalnych jest bardzo słaba, zwłaszcza w tych, w których kustosze nie są
opłacani przez państwo.
Na prowincji istnieje od 150 do 200 muzeów, w których są zbiory
etnograficzne poza francuskie. Są to zbiory różnych wielkości i różnych
wartości, zebrane przeważnie
przez podróżników,
czy też Francuzów,
będących na stanowiskach w koloniach francuskich. Przynależność tych
zbiorów do poszczególnych miast uniemożliwia ich rozmieszczenie zespołami bardziej zwartymi.
Musee de I'Romme.
Musee de l'Romme zostało przekształcone
z dawnego Muzeum Etnograficznego w Trocadero, powstałego w 1878 r.
i wzbogacone zbiorami antropologicznymi
i prehistorycznymi
z Museum
National
d'Ristoire
Naturelle.
Dzięki takiemu
zgrupowaniu
okazów
Musee de l'Romme
może przedstawić
zagadnienie
człowieka zarówno
z punktu widzenia somatologicznego, jak i kulturalnego,
na wszelkich
poziomach rozwoju i od najdawniejszych
czasów, aż po dzień dzisiejszyPrzekształcenie Musee de l'Romme mogło nastąpić w związku z przebudową dawnego gmachu Trocadero na nowoczesny gmach Palais de Chaillot. Okazja nadarzyła się w 1937 r. w wyniku Międzynarodowej
Wystawy
w Paryżu. Dyrektor Muzeum, prof. Rivet, i cały personel włożyli dużo
wysilku i wiedzy, aby przekształcone
lVIuzeum zorganizować na najnowszych metodach muzeologicznych.
Osiągnięcia mówią, wymownie o tym.
Jednak mimo, że dopiero ledwo ponad 10 lat minęło od chwili otwarcia,
wymagania muzeologiczne tak wzrosły, że już szereg rzeczy w Musee de
I'Romme staje się przestarzałemi;
szczegółowiej będzie to omówione poniżej.
Na czele Muzeum stoi dyrektor, który kieruje całością i koordynuje
prace poszczególnych departamentów,
ponadto posiada szereg obowiązków
i uprawnień związanych zwykle z tym stanowiskiem. Przy nim pozostaje
2 vice-dyrektorów,
którym podlegają poszczególne działy i departamenty.
Bezpośrednio przy dyrekcji funkcjonuje sekretariat.
W każdym departamencie
bądź dziale jest szef, kustosze względnie
siły pomocnicze. Przy czym należy podkreślić, że nie wszyscy posiadają
tytuły konserwatorów. Do szefa departamentu,
pod kontrolą odpowiedniego
vice-dyrektora, należy pełna odpowiedzialność
za prace w departamencie
i za okazy.
.
Muzeum składa się z 4 zasadniczych działów: administracyjnego,
technicznego, dokumentacji
i naukowego.
Dział administracyjny
zajmuje się opieką nad gmachem z punktu
widzenia
bezpieczeństwa
i porządku, organizuje wystawy, konferencje,
zajmuje się kinem, wydawnictwami
Muzeum (od czasu wojny działalność
ta nie została wznowiona);
w skład jego wchodzi również sekretariat
łącznie z rachunkowością;
ważną czynnością sekretariatu jest prowadzenie
inwentarza
zbiorów. Od administracji
zależna jest również bezpośrednio
pracownia ślusarska i stolarska, oraz kiosk sprzedaży wydawnictw naukowych.
. Dział ~echnicz~y obejmuje zagadnienia techniczne, do których należy
przYJmowame okazow, znakowanie
ich i konserwacja,
ponadto
dział
rysunków, który wykonywa wszelkie prace dla Muzeum w zakresie grafiki
oraz z punktu widzenia artystycznego.
Dział dokumentacji
stanowią:
biblioteka,
fototeka,
ikonoteka,
płytoteka.
Wreszcie dział naukowy obejmuje przede wszystkim 3 sekcje: antropolog~ę, prehistorię i etnografię. Ta ostatnia dzieli się na departamenty:
AfrykI, Europy,
Azji, Oceanii,
Ameryki,
technologii
porównawczej
muzykologii.
'
Przejdźmy
interesujących.
obecnie
do omówienia
szczegółowego
działów
bardziej
Dział techniczny mieści się w podziemiach w kilku salach. Pierwsza
to sala przyjmowania nowych zbiorów; połączona jest z podwórzem przy
pomo.cy, wi~lkich oddrzwi, od których z wyższego poziomu podwórza prowadzI ~ow~Ia pochyła do poziomu podłogi w sali przyjęć, co usuwa potrzebę
noszen:a merz~dko. ciężkich s~rzYń z okazami. W sali tej następuje rozpakowame okazow I natychmIastowa
tymczasowa
numeracja,
następnie
w zależ~ości od ic~ ~tanu, odbywa się segregacja na okazy mogące być
natyc~mlast
przen::slOne do magazynów,
względnie sal wystawowych,
lub. tez do re?eracJ.I czy też dezynfekcji. W specjalnej sali obok pierwszej
um~eszczona Je~t Wielka kamera gazowa. Następnie znajdują się dwie sale
gdzle.od?ywa SIę zn~kowanie okazów oraz wszelka reperacja i konserwacja
z wYjątkIem gazowej. Pracownia konserwatorska jest dobrze wyposażona
dla prowadzenia
w niej właściwych prac. Osobny gabinet szefa zamyka
tę całość.
.. Dział ~ysunków posiada kilka pomieszczeń na najwyższym (najwi.
dm.eJszym) pIętrze, gdzie jedna ze ścian składa się tylko z wielkich okien.
DZiał ten wykonywa wszelkie napisy, tablice, mapy, wykresy itp., do szefa
należy artystyczny układ wystawy oraz technika wystawienia.
Dział dokumentarny
ma na celu zgromadzenie szeregu materiałów
dok~mentarnych
i udostępnienia ich badaczom.
Materiały te mają w ten
l~b lllny sposób uzupełniać sam okaz przez podanie szczegółów dotyczących
mego. Jedną grupę tych dokumentów stanowią książki, to znaczy biblioteka.
\V Musee de l'J:Iomme biblioteka zawiera koło 100.000 tomów dotyczących
przede wsz~stkl.m etnografii, etnologii, antropologii.
prehistorii, ponadto
trochę z dZledzlll pokrewnych; prócz książek i czasopism posiada bogaty
�4i9
dział map geograficznych. Jest to typowa biblioteka specjalna. Magazyny
jej są przystosowane do ostatnich wymagań bibliotecznych, np. zaopatrzone
one są w szafy niezbyt wysokie, półki z ruchomych wałków na ciężkie
książki, aby nie niszczyć ich oprawy przez tarcie itd. Czytelnia daje wszelkie
warunki do spokojnej pracy naukowej. Katalogi:
alfabetyczny,
według
autorów, według zagadnień i wreszcie geograficzny, pozwalają na szybkie
znalezienie poszukiwanej pracy, lub zaznajomienia
się literaturą odnośnie
pewnego zagadnienia.
Na specjalne podkreślenie
zasługuje jeszcze fakt
niebywale łatwego wstępu do biblioteki; nie potrzeba żadnych formalności
dla uzyskania prawa korzystania, niema żadnych formularzy przy zamawianiu książki, podaje się tylko sygnaturę; ale co ponadto jest olbrzymim
ułatwieniem w pracy, to to, że bardzo duża ilość książek, właściwie wszystkie podstawowe, znajdują się w czytelni i każdy bierze sam w dowolnej
ilości; jeśli zabraknie miejsca na jego stole, dostawiają mu stolik na kókach.
Jedno z żalem należy podkreślić, że wskutek ograniczell budżetowych,
biblioteka nie może uzupełniać swego księgozbioru.
Drugą grupę stanowią fotografie zgrupowane w fototece. Zawierają
one zdjęcia ze wszystkich sal i szaf w Muzeum i z szeregu okazów pojedyńczych. Poza tym zdjęcia przedmiotów, scen zwyczajowych, obrzędów,
krajobrazów
itd. robione przez różne osoby w różnych krajach. Część
tych fotografiii można nabyć z prawem reprodukcji, część jest zastrzeżona
do publikacji. Fotografie są naklejone na kartonach i umieszczone pionowo
w wielkich szufladach kartotecznych.
Dostępne są dla pracowników naukowych i dla innych osób po przedstawieniu
umotywowanego
celu oglądania ich. Niedostępna
zaś dla nikogo, prócz personelu, jest przechowalnia klisz.
Wreszcie ostatnia grupa dokumentów to płyty fonograficzne i fijmy
z nagranymi śpiewami, muzyka i próbkami lingwistycznymi.
Przechowywane są w odpowiednich pudłach metalowych. Warunki korzystania z nich
podobne do warunków bibliotecznych.
Dział naukowy podzielony jest na departamenty,
jak to wyżej zaznaczono. Każdy departament
lokalowo obejmuje gabinet szefa departamentu, sale do pracy i sale magazynowe; wszystko zgrupowane koło siebie.
Ponadto należą do niego odpowiednie sale wystawowe. Sala pracy służy
zarówno personelowi, jak i osobom z poza Muzeum, które prowadzą badania naukowe w Muzeum. VVniej znajdują się wszelkie katalogi i kartoteki różnych zagadnień. Zasadnicze ramy pracy są ustalone dokładnie dla
wszystkich departamentów;
stan jednak zaawansowania
pewnych działów
lub ich rozbudowania jest zmienny, zależny od szeregu warunków i zainteresowań osobistych kustoszy.
\V każdym departamencie
jest katalog geograficzny, metodyczny
i opisowy. Dwa pierwsze katalogi są złożone z malych kartek (12,5 X 7,5 cm),
na których podany jest numer, pochodzenie, nazwa przedmiotu, material.'
Katalog geograficzny, jak sama nazwa wskazuje oparty jest na podziale
terenowym przy czym jednostki geograficzne, polityczne i etniczne wysuwają
się na czoło w zależności od właściwości danego terenu. Przeważnie pierwszy
podział jest czysto geograficzny, drugi polityczny, trzeci etniczny. Wewnątrz ostatniego podziału karty katalogowe są ułożone według technik,
następnie według numeru. Katalog metodyczny obejmuje pełną kulturę
ludzką, podając zagadnienia z kultury materialnej,
duchowej i społecznej.
Pierwszy podział jest według technik, drugi według miejsca pochodzenia,
następnie według numeru. Powyższe dwa katalogi mają charakter raczej
pomocniczy. orientacyjny
co do zbiorów, zarówno pod względem geograficznym jak i pod względem zagadnień.
Rzuciwszy okiem na jeden
z tych katalogów widać odrazu podług ilości poszczególnych kart, jakie
okazy przeważają.
Przy tak bogatych zbiorach,
jakie są w Musee de
I'Homme pokrywa się to w dużym stopniu ze stanem faktycznym, jednak
nie można oczywiście wyciągnć z tego zbyt daleko idących wniosków,
biorąc pod uwagę wielką dowolność w zbiorach muzealnych. W każdym
razie jest ścisła orientacja, jeśli chodzi o same zbiory w Muzeum.
Najis~otniejszym katalogiem o wartości dokumentarnej
naukowej jest
katalog opisowy. Jest on sporządzony na kartach formatu 20 X 12,5 cm.
i zawiera, prócz numeru
10 rubryk podających:
miejsce pochodzenia,
nazwę okazu ogólną (francuską) i lokalną, opis (materiał, technikę; kształt,
ornament, wymiary), dane szczegółowe (wyrób, rozprzestrzenienie,
użytkowanie, typ itp). dane etniczne, nazwisko zbieracza i datę zebrania w terenie), warunki wpływu do Muzeum (dar, zakup, pożyczka, depozyt),
odnośniki dotyczące fotografii znajdującej się w Muzeum (klisze, odbitki),
dane muzeologiczne
(dzieje okazu przed wejściem do Muzeum), bibliografia. Na odwrocie karty znajduje się rysunek, możliwie analityczny; jest
dążność do umieszczania małych fotografii. W wypadkach gdy wszystkie
rubryki są wyczerpująco wypełnione, w dodatku przez zbieracza, fachowca
na miejscu, co niestety rzadko się zdarza, karta opisowa st2je się łącznie
z okazem, prawdziwym materiałem naukowym dla dalszych badań analitycznych lub syntetycznych.
Karty opisowe ułożone są w kolejności numerów.
Poza katalogami departamenty
prowadzą, kartoteki bibliograficzne
odnośnie swych zagadnień. Ilości pozycji bibliograficznych
w niektórych
departamentach
są naprawdę imponujące,
obejmują nietylko duże i małe
prace samodzielne, ale nawet artykuły. Kartoteki ofiarodawców i odsprzedawców okazów muzealnych,
instytucji
naukowych,
uczonych, specjalistów itp., pozwalają badaczowi z poza Muzeum znaleźć wszelki potrzebny
materiał informacyjny,
który może mu ułatwić badania naukowe.
W magazynach sprzęt, całkowicie metalowy, składa się z pólek na
większość przedmiotów, specjalnych urządzeń na przedmioty bardzo długie
jak np.; dzidy, wiosła itp., oraz z szaf hermetycznych na okazy szczególnie
�481
wrażliwe czy to na kurz, czy na światło, bądź wilgoć. Układ jest geograficzny lub polityczny, wewnątrz niego grupami okazów według typów,
bądź materiałów.
Stosownie do ostatnich
wymagań
muzcologicznych
odnośnie okazów wystawianych
w salach wystawowych, w magazynach
znajduje się gros posiadanych zbiorów, plus minus 80%.
Przeznaczeniem magazynów jest, jak wiadomo, z jednej strony przechowanie zbiorów, z drugiej strony udostępnienie
ich dla prac naukowych. Jeśli chodzi o pierwszy punkt to ujemną stroną niektórych magazynów jest umieszczenie ich w podziemiach, co przyczynia się zwłaszcza
w okresie wiosennym do zbytniej wilgotności.
Przy oszczędnościach zaś
opałowych nie można tego braku zrównoważyć odpowiednim ogrzewaniem.
Jeśli chodzi o drugi punkt, to stały przyrost kolekcji, nawet w tak olbrzymim gmachu jak Palais de Chaillot, wypełnił już rezerwy miejsca, jakie
były w chwili budowy Muzeum. Obecnie już jest za ciasno. Zasadniczo
okazy są jeszcze łatwo dostępne do zdejmowania z półek, ale wiele szaf
jest przeładowych. Jeśli chodzi o ogólne warunki pracy dla badacza naukowego czy młodzieży studiującej, to są bardzo dogodne, zwłaszcza dzięki
sąsiedztwu sali pracy z magazynami i katalogami.
W olbrzymim
gmachu
Musee de I'Homme,
właściwie mówiąc
jest wszystkiego kilkanaście sal wystawowych. Jako reakcja na małe sale
wystawowe większości muzeów, budowanych w zeszłym stuleciu lub przerobionych z budynków o pierwotnie innym przeznaczeniu,
sale wystawowe w Pal ais de Chaillot są olbrzymie. Ciągną się na dużej przestrzeni,
bądź wzdłuż części frontowej, bądź wzdłuż całego skrzydła. Trzeba przyznać, że taki plan nie jest szczęśliwy. Męczy on zwiedzającego swoją, zdaje
się, bezkresowością. Przejście od jednego
zagadnienia do drugiego jest
niedostrzegalne, przez co zatraca się zwartość jednych problemów zaciera
granica między innymi. Zresztą szereg kustoszów na różnych stanowiskach
w Muzeum, zdaje sobie z tego sprawę.
Zbiory przedstawione
są w trzech zasadniczych sekcjach. Na początku, licząc w kierunku zwiedzania, znajduje się antropologia. W pierwszej jej części wystawione są okazy dotyczące poszczególnych elementów
antropologicznych.
Zaczynając od zestawienia cech charakterystycznych
antropoidów
i człowieka pierwotnego, poprzez zasadnicze typy' czaszki,
oczu, włosów itd. poprzez typy patologiczne, typy zdeformowane sztucznie
przez człowieka, otrzymuje się nadzwyczaj jasny obraz człowieka z punktu
widzenia somatologicznego.
W drugiej części pokazano poszczególne typy
antropologiczne,
podano ich opis i rozmieszczenie.
Do mjcenni,ojszych
oka~ów wyjątkowej wartości naukowej należą tu w pierwszym rzędzie
czaszka z wykopalisk w La Chapelle Aux-Saints, w La Quina, cro-magnońska oraz czaszka i piszczcie z La Ferrasie.
Sekcja antropologiczna
może służyć za wzór jak z materiału mało
wdzięcznego pod względem wystawowym, jakim są okazy antropologiczne
można urządzić wystawę jednocześnie odpowiadającą
wymaganiom artystycznym i spełniającą swe zadania dydaktyczne.
Całość sekcji antropologicznej stoi na wysokim poziomie.
Wystawienie okazów prehistorycznych jest na ogół skromne zwłaszcza
w porównaniu z bardzo bogatym materiałem, jaki znajduje się w departamencie prehistorycznym.
Sekcja etnograficzna ułożona jest w porządku geograficznym. Wewnątrz każdego kontynentu zastosowano dwa układy: jeden układ syntetyczny, zawierający
dane ogólne i najbardziej charakterystyczne;
drugi
analityczny przedstawiający
szereg zagadnień w sposób bardziej szczegółowy. Idea takich dwóch układów, w zasadzie bardzo słuszna. bo mogąca
dać dużo pod względem dydaktycznym, jest szalenie trudna do wykonania.
Ramy tego artykułu nie pozwalają na rozwinięcie tego zagadnienia, dlatego
tylko zaznaczę, że przedstawienie kultury w sposób syntetyczny przy pomocy kilku czy kilkunastu okazów mogących się pomieścić w jednej czy
dwóch salach wystawowych,
jest z natury swej niewykonalne : zatraca
się całość i ciągłość zagadnienia,
pozostają odrębne przedmioty,
czyli
powstaje fakt najbardziej niepożądany na wystawie muzealnej.
Układ analityczny
w obrębie kontynentów przestrzega zasadniczo
podziału politycznego. Znajdują się w nim rozmaite zagadnienia z kultury
materialnej przede wszystkim, w dużo mniejszym stopniu z kultury duchowej, w zupełnie znikomym z kultury społecznej. Poza układem geograficznym znajduje się sala technologii porównawczej, będąca w stanie organizacji. Wnioskując z jej planu i z osoby organiza tora, którym jest znawca
tej miary co A. Leroi-Gourhan,
winna dać bardzo pouczające naświetlenie
wielu zasadniczych zagadnień kulturowych.
Od sal wystaw stałych wyróżnia się sala wystaw tymczasowych.
Poza możnością rozwinięcia lub
przedstawienia niektórych zagadnień, których nie można przedstawić w salach stałych, jest ona pewnego rodzaju salą eksperymentalną,
dla techniki
wystawienia. Tematy tam przedstawiane są różne, jak np. tematy dwóch
ostatnich wystaw: Madagaskar i arcydzieła Ameryki przedkolumbijskiej.
Ogólnie biorąc wystawieniu okazó~ w Musee de l'Homme można
zarzucić w wielu wypadkach zbyt wielką fragmentaryczność
w przedstawieniu zagadnień przez co tracą one siłę wymowy. Z drugiej strony brak
jest zespołów porównawczych
i ewolucyjnych,
które posiadają ogromną
wartość dydaktyczną.
Z punktu
widzenia
artystycznego
wystawienie
w l\1usee de l'Homme jest przyjemne, niema przetłoczenia,
zachowana
równowaga i harmonia w szafach. Pod względem technicznym jest cały
szereg doskonałych
rozwiązań;
zwłaszcza rozsuwane
manekiny,
jako
podstawki na ubrania, dają świetne wyniki.
Opracowanie
okazów zasługuje na uwagę. Każdy dział posiada
olbrzymią mapę plastyczną kontynentu, umieszczoną pionowo przy wejściu
do niego. Każdy region zaopatrzony jest w ta blicę, na której podane są
Lud.
T.
XXXIX
3'
�ogólne wiadomości
geograficzne,
historyczne,
etniczne,
kulturowe.
Na
tablicy znajduje się również mapa regionu i szereg fotografii dotyczących
krajobrazu, zajęcia, architektury
itp. Wewnątrz szaf mniejsze tablice objaśniają szczegółowiej
niektóre
zagadnienia;
są one często uzupełniane
małe mi mapkami i wykresami; wreszcie każdy okaz względnie grupa okazów, objaśnione są przy pomocy krótkiej i zwięzłej kartki indywidualnej.
Ostatnio w salach wystawowych
zaznacza się wyraźnie tendencja
do reorganizacji
i przegrupowania.
Szereg, szaf zostało już urządzonych
na nowo, szereg ma być zmienionych.
W sumie Musee de l'Homme pozostaje placówką o wysokiej wartości
naukowej i niewyczerpanym
wprost źródłem dokumentarnym
i informacyjnym dla etnologa.
Resumując te zasadnicze
dane o organizacji
muzeów we Francji,
należy podkreślić, że jej myślą przewodnią było stworzenie warunków dla
zachowania bogatej spuścizny kulturalnej i artystycznej Francji oraz wzbogacenia jej przez dorobek pokolenia współczesnego;
następnym zadaniem
jej było udostępnienie tego pełnego dorobku całemu narodowi francuskiemu.
Dlatego w ostatniej reformie muzealnictwa
zaznacza
się tak wyraźnie
dążność do podniesienia
znaczenia
muzeów regionalnych;
przyczynić
się ma do tego system decentralistyczny,
przejawiający się w regionaliźmie
i specjalizacji;
tworzenie
ośrodków etnograficznych
regionalnych
oraz
muzeów zagadnień specjalnych jest tego wymownym wyrazem.
W związku z podniesieniem
znaczenia muzeów prowincjonalnych,
pozostaje troska o odpowiednie
wykształcenie kustoszów, co przejawia się
w wprowadzeniu
obowiązkowych
dyplomów Ecole du Louvre, oraz stworzeniu sieci inspektorów dla utrzymania
kontaktu z Paryżem.
Muzealnictwo
francuskie
ma już za sobą olbrzymie
osiągnięcia
dlatego stawia sobie teraz nowe zadania do wykonania.
ŹRÓDŁA
I BIBLIOGRAFIA
Źródła
W artykule powyższym oparłam się na: badaniach osobistych przeprowadzonych
w Musee de l'Homme i Musee des Arts et Tratidions Populaires, na materiale zebranym na kursie urządzanym
w 1948 r. dla konserwatorów muzeów regionalnych
francuskich oraz na materiale z wykładów
Muzeologii w Ecole du Louvre w latach akademickich
1947/48 i 1948/49.
Ponadto szereg wiadomości
z bardzo cennym naświetleniem
linii przewodniej muzealnictwa
francuskiego,
planów i zamierzeń
największy::h
muzeów udzielili mi łaskawie, w zakresie ogólnej organizacji
muzeów:
prof. G. H. Riviere, dyrektor Musee des Arts et Traditions Populaires,
inspektor muzeów prowincjonalnych,
mgr. Fr. Bourdier szef Service de
museologie des sciences naturelles.
W zakresie muzeów prowincjonalnych
i Musee des Arts et Traditions
Populaires:
prof. G. H. Riviere i pani mgr. Tardieu.
W zakresie Musee de l'Homme:
prof. A. Leroi-Gourhan,
vlcedyrektor tegoż Muzeum.
Za ich uprzejmość daleko idącą niech mi wolno będzie złożyć na tym
miejscu gorące wyrazy podziękowania
i wdzięczności.
)
.,
,
Bibliografia
Annuaire des Musees de France. Paris 1946.
Annuaire de Museum National d'Histoire
Naturelle pour l'annee
1943. Paris.
Annuaire du Museum National d'Histoire
Naturelle pour l'annee
1946. Paris.
Decret nr. 48-734
du 27. IV. 1948 relatif a l'organisation
d'un
service national
de museologie des sciences na turelles. J oumal Officiel
de la Republique
Fran~aise 28. IV. 1948.
Vergnet-Ruiz,
Jean,
Nouveau
Statut
des Musees de Province.
Bulletin des Musees de France, Avril 1946.
Salles Georges, The Museums of France. The Museum Journal,
Vol. 47, Nr. 4, July 1947.
Riviere G. H., Recherches et musees d'ethnographie
franpise
depuis
1939· Man, 1947" 2.
Riviere G. H., Musee des Arts et Traditions
Populaires.
Bulletin
des Musees de France. Juillet 1946.
Riviere G. H., Un Musee-Laboratoire:
Ie Musee des Arts et Traditions Populaires
(Paris).
Extrait: Archives Suisses des Traditions
Populaires. Tome XLIV (1947).
Zarządzenie
i przepisy wewnętrzne dotyczące Musee de l'Homme:
Le Musee de I'Homme.
Organisation
generale du Musee de I'Homme.
20. II. 1942.
Musee de I'Homme,
Reglement
pour Ie Secretariat.
IV. 1942.
Musee de I'Homme,
Disciplines
generales.
Securite,
IV. 1942.
Musee de I'Homme, Disciplines generales. Salles publiques. IV. 1942.
Musee de I'Homme,
Reglement
pour Ie personnel gardien et la
caisse. Avril, 1942.
Musee de I'Homme, Disciplines generales. Reglement pour Ie personnel des Departemcn ts et Services et Avril 1942.
Musee de I'Homme, Note de Service Nr 50. Departement
de Technologie comparee 29 mai 1939.
Musee de l'Homme, Reglement de la Phototheque.
Dons et Depots.
2. XI. 1943.
Musee de I'Homme, Reglement de la Phototheque.
Entree et Enregistrement.
Musee de l'Homme,
Reglement
du Departement
d'Ethnologie
Musicale 22. V. 1942.
31*
�LUDOZXAWSTWO
I OCHRONA
KULTURY
LUDOWEJ
3) Fryburg
(Ordo
d'etudes missionaires).
W SZWAJCARII
1.
Artykuł mmeJszy jest rozwinięciem referatu wygłoszonego na Walnym Zgromadzeniu
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Lublinie
w styczniu r. 1947.
Nie referuję w nim szwajcarskich naukowych prac etnograficznych,
gdyż to przekraczałoby
zakreślone ramy, natomiast
obszerniej traktuję
takie dziedziny, jak: muzealnictwo
etnograficzne,
działalność Szwajcarskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
oraz ruch związany
z ochroną
kultury ludowej w Szwajcarii.
Zebrane przeze mnie dane, oparte na bezpośredniej
obserwacji,
~ także na podstawie otrzymanej literatury lub sprawozdań etc., odnoszą
się do roku 1946, niektóre zaś do la t jeszcze nieco wcześniejszych.
Na tym miejscu pragnę gorąco podziękować tym wszystkim, którzy
~możliwili mi wyjazd i pobyt w Szwajcarii, a przede wszystkim tym Szwajcarom i Polakom, którzy okazali mi wiele życzliwości i pomocy w zapoznaniu się ze szwajcarskimi pracami ludoznawczymi.
2.
Etno logia
i e tn o g rafia
l) Genewa
(Faculte
4) Z uryc h (Philosophische
Zurych
(Faculte
5) Bazylea
'I
et Sociales) l.
des Lettres).
Prof. jean Gabus, dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Genewie,
etnogeograf, wykładał obok geografii etnologię (np. pierwsze stadia cywilizacj i etc.).
l Celowo pozostawiam miejscowe nazwy wydziałów, gdyż dają one pojęcie
o języku wykładowym.
2 Na ogół katedry etnologii w Szwajcarii nie posiadały specjalnych asystentów.
Liczba studentów specjalizujących się w etnologii i etnografii wynosiła np. u prof.
W. Speisera w roku 1946 dwunastu studentów.
(Philosophische
Prof. A. Steinmann
Południowych, prowadził
prac oraz wycieczki.
Prof. Eugene Pittard,
dyrektor Muzeum Etnograficznego
w Genewie, wraz z docentem panią M. Lobsiger-Dellenbach
wykładali obok
antropologii
również etnologię ogólną, przede wszystkim ludów pozaeuropejskich, z uwzględnieniem
kultury materialnej,
duchowej i społecznej.
Ćwiczenia i demonstracje odbywają się w Muzeum'Etnograficznym
I.
2) Neuchatel
Theologorum.
Institut
Fakultiit
I)
1.
Prof. Richard Weiss wykładał główne dziedziny etnografii ze szczególnym uwzględnieniem
folkloru Szwajcarii
(wierzenia,
przesądy,
magia
ludowa), a także budownictwo
wiejskie.
Ćwiczenia dotyczyly wprowadzenia
w literaturę ludoznawczą oraz
metody badań.
w uni we rs y te ta c h
des Sciences Economiques
i Ordo
Prof. Wilhelm
Schmidt
prowadził
wykłady z etnologii
dotyczące np. religii, kultury pierwotnej środkowo-azjatyckich
ludów pasterskich, ras i ludów Zachodu w czasach prehistorycznych
i historycznych,
albo też np. spośród zagadnień etnografii szwajcarskiej wykladał o ludowej
chacie szwajcarskiej, jej budowie i znaczeniu w gospodarce i społeczeństwie.
Docent dr j. Henniger wykładał np. zagadnienia rodziny u ludów
semickich i hamickich.
Prof. Wilhelm Koppers miewa gościnne wyklady z etnologii.
Wstęp
Wykłady z etnologii i etnografii koncentrują
się przede wszystkim
przy katedrach uniwersyteckich
w pięciu ośrodkach.
W roku akademickim
1946/47 odbywały się następujące
wykłady
z etnologii i etnografii:
Philosophorum
Fakultiit
II).
wykładał kulturę megalityczną
Azji i Mórz
też ćwiczenia etnologiczne, omówienia nowszych
(Philosophisch-Historische
Fakultiit).
Prof. Felix Speiser wykładał etnologię ogólną, kulturę Mórz Po-'
łudniowych oraz prowadził odnośne ćwiczenia.
Docent dr Paul Geiger wykładał obyczaje szwajcarskie, biorąc za
podstawę mapy atlasu ludoznawczego.
Raz na miesiąc odbywały sięwspólne seminaria,
tzw. Volkskundliches
Kriinzchen,
w których oprócz
niego brał udział prof. dr Ranke (językoznawca
i historyk literatury)
oraz prof. dr H. G. Wackernagel, paleograf i prof. dr Karl Meuli - filolog
i religioznawca.
Docent dr Alfred Buhler wykładał prymitywną
technikę i jej znaczenie dla badań dziejów cywilizacji oraz prowadził ćwiczenia etnologiczne.
3. Instytuty
Anthropos
Institut
(Institut
Anthropos).
Dyr. prof. dr Wilhelm Schmidt. Adres: Posieux - Froideville.
W odległości około 10 km od Fryburga znajduje się od r. 1938 dawny
wiedeński Katolicki Instytut (,AnthropoSl), w którym kierownicze stano-
li
1 Wydział Filozoficzny I odpowiada naszym wydziałom humanistycznym, zaś:
Wydział Filozoficzny II - wydziałom matematyczno-przyrodniczym,
�I
I.~
11
wiska zajmują wiedeńscy etnologowie prof. Wilhelm Schmidt i prof.
Wilhelm Koppers.
Instytut posiada ogromną bibliotekę, obejmującą
prace etnograficzne i nauki pomocnicze.
Spośród Polaków pracujących w Instytucie należy wymienić autora
prac etnograficznych
dr Teofila Chodzidlę.
Wydawnictwa:
czasopismo (,Anthropos'), Etnologische
AnthroposBibliothek, Linguistische Anthropos Bibliothek.
Institut
d'etudes
missionaires
(Instytut
Wiedzy Misyjnej).
Fryburg. Uniwersytet, Wydział Teologiczny.
Instytut ma służyć specjalizującym
się w odnośnej gałęzi wiedzy
i pragnącym uzyskać dyplom, a także misjonarzom, duchownym i laikom
obu płci i przyjaciołom misji, którym pragnie ułatwić badanie ośrodków
misyjnych.
Kurs Instytutu,
stanowiący
dodatkowe
studium
uniwersyteckie,
trwa cztery semestry i między innymi obejmuje zagadnienie
etnologii,
ze szczególnym uwzględnieniem
zagadnień religii.
Wobec tego, że służy celom specjalnym, omawiam go przy odrębnych instytutach.
zylei).
Schweizerisches
Tropeninstitut
(Instytut Tropikalny
Dyr. prof. R. Geigy. Adres: Basel, Stapfelberg 7.
w Ba-
Spośród instytucyj o charakterze
naukowo-badawczym
należy wymienić Instytut Tropikalny,
założony w Bazylei w r. 1944. Celem jego
jest badanie właściwości fizycznych i kulturalnych
ludów tropikalnych
i subtropikalnych.
Instytut Tropikalny
prowadzi na Uniwersytecie
w Bazyl~i swój
specjalny ogólny kurs tropikalny, na którym profesorowie, docenci i inni
obok wykładów i ćwiczeń z zakresu przyrody tropikalnej, geografii, higieny,
chorób tropikalnych etc. mają wykłady z etnografii krajów tropikalnych
(dr G. Holtker), religii (dr H. Dietschy) i z zakresu języków tych ludów etc.
Instytut posiada też własną, związaną z Uniwersytetem klinikę chorób
tropiklanych, a także prowadzi Szkołę Tropikalną, w której młodzi ludzie
od 18-25 lat otrzymują fachowe wykształcenie w zakresie kursu dotyczącego roślin tropikalnych,
cukrownictwa
i handlu, studiując równocześnie etnografię, antropologię i religie krajów tropikalnych.
Poza tym Instytut wydaje czasopismo pt. (,Acta Tropica», pod
redakcją prof. G. Geigy, A. Gigon, F. Spcisera i F. Tschudi, w którym
prace drukują wybitni szwajcarscy i zagraniczni specjaliści. Ukazał się
szereg prac takich autorów, jak: Brugger, Dclachaux, Dietschy, Holtker,
Koppers, Speiser, Pittard i inni.
Z zakresu etnografii i jej pogranicza drukowano prace dotyczące
np. chorób staroperuwiańskich,
których odbicia znajdują się w rzeźbach
ł
tl
ł
~
{
.~
peruwiańskich,
dalej problemu obrzezania na obszarze Mórz Południowych, wpływu kultury polinezyjskiej na Nową Kaledonię, wróżb dotyczących strzałek piorunowych
etc. Poza tym wychodzą (,Supplementa»,
w których drukują się bardziej wyczerpujące monografie.
Badawcze prace Instytutu,
liczni uczniowie szkoły i kursu uniwersyteckiego, misjonarze i inni tam studiujący niewątpliwie przyczynią
się do powiększenia
zbiorów muzealnych
w Szwajcarii,
kontynuując
w ten sposób stare i piękne tradycje zbieraczy.
Należy podkreślić,
iż pracę badawczą
ułatwia przebywanie
na
terenach tropikalnych i subtropikalnych
ponad 35.000 Szwajcarów.
Volkskundliches
Institut
carskie Towarzystwo Ludoznawcze.
4. Muzea
(Instytut
etnograficzne
Ludoznawczy),
zob. Szwaj-
i pokrewne
Przegląd muzeów rozpoczniemy od szwajcarskiego muzeum
graficznego w Bazylei, związanego z miejscowym uniwersytetem.
etno-
Museum
fur
Volkerkunde
und
Schweizerisches
Museum
fur
Volkskunde.
Musee
Ethnographique
et
Musee
Suisse
de Folklore.
Dyrektor - prof. dr Felix Speiser. Kustoszdoc. dr Alfred Buhler, asystent - dr H. G. Bandi.
Powstanie tego największego pozaeuropejskiego
muzeum etnograficznego w Szwajcarii sięga lat 1828-1837,
gdy kupiec Lukas Vischer
'" czasie swej podróży do Ameryki Środkowej zgromadził cenne meksykańskie zabytki, spośród których np. kamienne i gliniane rzeźby figuralne
stanowią chlubę tego zbioru.
Pozaeuropejskie
zbiory muzeum stopniowo, lecz nieustannie
powiększają się, dzięki młodym ludziom, którzy zgodnie z bazylejską tradycją
po skończeniu swych studiów odbywają podróże po świecie. Poza tym
zbieranie obiektów etnograficznych
staje się też pewnym pożytecznym
zwyczajem, gdyż łączy się ściśle ze szlachetną ambicją, aby zgromadzone
zbiory ofiarowywać swemu rodzinnemu miastu.
Spośród licznych darów kupców wymienić należy cenne obiekty
sztuki ze wschodniej Azji.
Pierwszym organizatorem
i prezesem komisji opiekującej się zbiorami był anatom i antropolog prof. Julius Kolemann;
prócz niego do
powiększenia zbiorów przyczynili się również bazylejscy lekarze i przyrodnicy, geologowie, zoologowie i inni. Powstanie powyższych kolekcji
wiąże się ściśle z Uniwersytetem w Bazylei, toteż tu w roku 1894 ukazują się pierwsze (,Mitteilungen der Ethnographischen
Sammlung der
Universitat Basel».
Zbiory napływają
z różnych stron świata, dostarczane
między
innymi przez dra Rudolfa Holtza, dra Paula i Fritza Sarasinów z Egiptu,
�a także dalsze zbiory ze znakomitej wyprawy na Cejlon i Celebes. Następnie geologowie bazylejscy z drem A. TobIerem na czele przywożą
okazy muzealne z Sumatry i Cejlonu itd.
Najlepiej rozbudowany
w Muzeum dział Oceanii zasilają swymi
zbiorami F. Sarasin - okazami z Nowej Kaledonii, F. Speiser - z Nowych Hebrydów, Nowej Brytanii i Nowej Gwinei, E. Paravicini - z wysp
Salomona, A. Buhler - z Nowej Irlandii i wysp Admiralskich i P. Wirtz z Nowej Gwinei.
Wobec tego, iż jednym z zadań Muzeum było zobrazowanie
rozwoju kultur świata, wprowadzono
też zorganizowany
przez Sarasinów
dział prehistoryczny,
ilustrujący
analogie między europejskim
okresem
kamiennym a współczesnymi kulturami ludów pozaeuropejskich,
żyjących
w okresie kamienia.
Zarząd
Muzeum
szczególnie
podkreśla
celowość wprowadzenia
tego działu.
Organizacją
zbiorów zajęli się Fritz Sarasin (Indonezja,
Melanezja
i dział antropologii)
oraz prof. Rutimeyer
(Afryka i ludy polarne).
Rząd sz..yajcarski w ciągu szeregu lat subsydiuje pozaeuropejskie
wypra wy badawczo-muzealne.
W r. 1914 celowo, ze względów porównawczych,
został do Muzeum
przyłączony dział etnograficzny, obejmujący etnografię europejską, a w szczególności szwajcarską. Twórcą tego działu jest prof. E. Hoffmann-Krayer.
Wobec wzrostu zbiorów już w roku 1913 przystąpiono
do budowy
nowego gmachu, a w roku 1917 muzeum zostało otwarte.
W roku 1944 w poszczególnych
działach
pracowali
następujący
specjaliści: dział prehistorii - E. Paravicini, Indie, Cejlon, Chiny i japonia - red. Staechlin,
Indonezja - dr A. Buhler, Afryka, Melanezja,
Polinezja - prof. F. Speiser, Ameryka, ludy polarne - dr H. Dienst,
Europa -'- dr K. Buhler, dr P. Geiger, R. Iselin,
dział etnografii dr R. Bay.
Organizacja
zbiorów
I
j
i
il
L
j
l
\j
Układ
zbiorów
jest taki, iż zwiedzający rozpoczyna na parterze
o'd Chin i japonii,
dalej przez Indie Przednie, Celjon i Indochiny dochodzi do porównawczej
sali rolnictwa, komunikacji
lądowej i wodnej
oraz tkactwa, następnie ogląda Indonezję.
Na I piętrze Nowa Kałedonia,
Australia,
Melanezja,
Polinezja
i Ameryka, na II piętrze - starożytny Egipt, Egipt współczesny, Afryka,
ludy polarne i prehistoria.
III piętro zajmuje etnografia Europy, ze szczególnym uwzględnieniem Szwajcarii.
W dziale tym w salach wystawowych uwzględniono tkactwo, transport i komunikację i instrumenty muzyczne, zaś bogaty zbiór przedmiotów
obrzędowych
obejmuje liczne oryginalne maszkary naturalnej
wielkości,
maski, ubiory trzech króli, przedmioty magiczne, wota woskowe i żelazne,
następnie ludowo-kościelne
przedmioty
obrzędowe
i medycynę ludową.
Osobną grupę stanowią żydowskie przedmioty kultowe.
Dla zilustrowania stanu posiadania Muzeum podaje ilości obiektów
w poszczególnych działach z roku 1942:
I
II a
II b
II c
lId
Ile
III
IVa
IVb
IVc
Va
Vb
Vc
VI
VII
i ekspozycja.
Obecnie muzeum to jest całkowicie zorganizowane
na zasadach
naukowych. Dąży ono do tego, aby dać w szerokim zarysie przegląd rozpowszechnienia
i rozwoju kultury na różnych stopniach.
Została tu przyjęta zasada geograficznego
układu zbiorów, przy
którym dąży się do tego, aby kulturę określonego ludll zobrazować w możliwie doskonały sposób, traktując ją odrębnie.
\Vyjątek został zrobiony dla działu uprawy roślin, transportu lądowego i wodnego oraz dla tkactwa, które to działy są potraktowane
porównawczo.
W związku z tym układem niezmiernie bogato przedstawia się hala,
w której zgromadzono
szereg oryginalnych łodzi pozaeuropejskich.
Wobec tego, iż środki Muzeum i miasta nie pozwoliły na równomierne potraktowanie
wszystkich kontynentów
i terenów, trzeba było
stworzyć kolekcję dydaktyczną,
która by mogła ilustrować
wszystkie
kultury i kontynenty w ich najbardziej
charakterystycznych
wytworach.
Niektóre jednak tereny zostały szczególnie uwzględnione,
tak że obecnie
Indonezja i Melanezja są tak poważnie reprezentowane,
iż w badaniach
porównawczych
dzięki nim Bazyleja zajmuje jedno z czołowych miejsc
w Europie.
"
Zbiór prehistoryczny
- 21·°43
Cej lon - Indie Przednie
1·°45
Indochiny, kraje Himalajów1.534
Archipelag Malajski
7.601
Chiny, japonia
1.765
Azja Przednia
585
Afl'yka
9.190
Ameryka Północna
835
Ameryka Środkowa
1.668
Ameryka Południowa
5·594
Australia
641
Melanezja
- 12.155
Mikronezja i Polinezja
831
Europa
- 16.640
Ludy polarne
829
Zbiór antropologiczny
1·3°5
---_.-:..-:
�49°
491
Podział
Zbiory
wewnętrzny
muzealne
zbiorów.
są podzielone
na następujące
działy
Kraje są wydzielone kolorami (np. ludy
Afryka - zielona, Australia i Oceania d) Książkowy katalog miejsca przechowania
e) Kartkowy katalog rzeczowy, o wymiarze
rubrykowany), posiada tylko dwie linie przecinające
f) Inne katalogi powstają w zależności od
karta,
1:
I. Prehistoria,
która
obejmuje
tylko europejską
prehistorię
z uwzględnieniem okolicy Bazylei. II. Azja, III. Afryka, IV. Ameryka,
V. Morza Południowe, VI. Europa, VII. Antropologia.
Poszczególne tereny są oznaczone literami
Indie Przednie
i Cejlon II a, Indochiny
nocna - IVa itd.
Każdy
z wymienionych
działów
posiada
obok cyfr rzymskich np.
II b, Ameryka Półcztery katalogi:
a) Książkowy katalog bieżący wpływów, do którego pod jednym
numerem są wpisywane całe zbiory lub nabytki z wykazaniem i podkreśleniem zbieracza lub sprzedawcy i ceny zakupu. Jest to pierwsze stadium
inwentaryzacji
przedmiotów.
W wymienionym katalogu wpływów są dla każdej kolekcji podane
bieżące cyfry i numery katalogu głównego; odnośne akta noszą ten sam
numer, co katalog wpływów bieżących.
Katalog wpływów posiada następujące
rubryki na stronie formatu 22 X 34:
Nr
bież.
Nr
aktów
Nazwisko i mIejSCe
zamieszkania nad·
syłającego
Przedmiot
i pochodzenie
Liczba
okazów
Data
Uwagi
b) Książkowy katalog numerów, do którego jest wpisywany wpływający obiekt pod numerem bieżącym z podaniem pochodzenia przedmiotu
oraz nazwiska zbieracza lub ofiarodawcy.
c) Kartkowy katalog główny. Kartki tego katalogu o wymiarze
X 15.5 cm, wypełniane dla każdego przedmiotu oddzielnie, nie są rubrykowane i nie mają napisów. Dwie z lewej strony u góry przecinające się
linie są jedynym rozgraniczeniem
treści.
20
Nad linią z lewej strony u góry przechodzi bieżący numer inwentarza, w prawo po środku nad linią - dane geograficzne, kraj, prowincja,
ewentualnie plemię lub naród. U góry z prawej strony nad linią dokładna
miejscowość. Z lewej strony pod linią dane o fotografii, a także miejsce
znajdowania się przedmiotu napisane ołówkiem na lewym brzegu karty.
U dołu - zbieracz i ofiarodawca. Na prawo od linii, w środku - opis
obiektu z podaniem wymiarów i rysunek lub fotografia.
Ka talog główny do r. 1947 został opracowany geograficznie tylko
dla Szwajcarii.
1
Ze sprawozdania l'vluzeum z roku 1944.
,I
arktyczne kremowa
różowa itd.).
obiektów.
16 X lO cm (również nie.
się z lewej strony u góry.
potrzeb.
Istnieje też osobna kartoteka dubletów.
Każdy dział posiada przy tym własne archiwum, zawierające wszelkie
akta odnoszące się do danego przedmiotu; znajdują się one pod numerem
bieżących wpływów w osobnych kopertach.
Muzeum posiada bibliotekę i ibiór licznych ilustracyj.
Zbiory znajdują się w dziale wystawowym i w bogatych magazynach,
niestety są stłoczone z braku miejsca. Muzeum posiada także szereg modeli.
Wydawnictwa
«Bericht
Verhandlungen
Muzeum
Etnograficznego
uber
das
Basler
der Naturforschenden
w Bazylei.
Museum
fur
Volkerkunde».
Gesellschaft in Basel.
Sprawozdania
wymienione ukazują się co roku. Do roku 1941 redagował je Fritz Sarasin, następnie Felix Speiser.
Na treść wymienionych
sprawozdań,
ukazujących
się regularnie
od przeszło 20 lat, składają się: wiadomości o charakterze organizacyjnoadministracyjnym,
następnie
kolejno omówienie
zabytków
wszystkich
geograficznych
działów muzeum wielokrotnie
ze szczegółową analizą
naukowej wartości zabytkowych
przedmiotów
oraz opisem odnośnych
obyczajów z podaniem licznych fotografij etc.
Należy podkreślić, iż w każdym dziale geograficznym nabytki są
opisywane przez odpowiedniego
specjalistę, kolejno według zagadnień,
a więc np. Europa: rolnictwo, rybołówstwo itd.
Poza tym osobno, w ramach poszczególnych działów, wymienieni
są wszyscy ofiarodawcy i ich liczba.
To samo dotyczy biblioteki i zbiorów fotograficznych.
(,Fuhrer
d urch
das
Museum
fur
V olkerkunde
Basel».
Już od roku 1929 wychodzi seria bogato ilustrowanych naukowych
przewodników po określonych działach Muzeum w ramach geograficznych
zasięgów.
Przewodniki te są opracowywane przez tak wybitnych specjalistów,
jak np. F. Sarasin (Cejlon, Indie Przednie i kraje Himalajów, Australia,
Syjam, Celebes i inne), P. Wirtz (Nowa Gwinea, Borneo i inne), L. Rutimeyer (Egipt starożytny, ludy polarne i Syberia), E. Paravicini (Jawa,
Sumatra i inne), F. Speiser (Nowe Hebrydy i wyspy Santa Cruz, Ameryka
Północna i inne).
�492
493
Przewodniki
te dają wstęp dotyczący danego ludu czy kultury
o charakterze historyczno-geograficznym,
następnie opisy życia tubylców
i wszystkich działów gospodarki z nawiązaniem
do przedmiotów
muzealnych.
Niektóre numery przewodników
są poświęcone zagadnieniom
specjalnym np. stylom w sztuce Mórz Południowych,
rolnictwu ujętemu
porównawczo itp.
Obszerniejszy numer przewodnika wydany w r. 1939, został poświęcony wprowadzeniu w Muzeum Etnograficzne w Bazylei, a więc po omówieniu zadań muzeum oraz pOjęć «Natur-)} i <,Kulturvolker», pojęcia etnologii, prehistorii i ludoznawstwa,
dziejów muzeum, oceny ludów pozaeuropejskich
przez Europejczyków
oraz po poruszeniu
sprawy sztuki,
kultury, teorii etnologicznych i rozprzestrzeniania
się ludności, przechodzi
autor do omówienia poszczegóJnych elementów kultury, według następujących problemów: 1. Człowiek i świat materialny
(kultura materialna);
II. Człowiek w obcowaniu
z człowiekiem (socjologia: wojna, stosunki
prawne, pieniądz); III. Człowiek i świat niematerialny
(religia, sztuka,
wiedza).
Barwne
ilustracje
z opisem.
Oprócz publikacyj książkowych
wydaje Muzeum tekturowe tabliczki, formatu przewodnika,
na których
przedstawione są ciekawsze obiekty muzealne z działu kultu i magii w medycynie ludów egzotycznych.
Ilustracje te, oprawne w celofan, znajdują się podobnie jak i przewodniki umieszczone w salach do dyspozycji zwiedzających.
Z jednej strony tabliczki znajduje się barwna ilustracja przedmiotu,
z drugiej opis przedmiotu
z podaniem wymiarów i popularno-naukowe
opracowanie danego zagadnienia wraz z podaniem ważniejszej literatury
ub aktów muzealnych.
W ten sposób np. są opracowane:
bożki chorób, demony chorób,
figury ofiarne, fetysze lekarskie etc.
Wartość Muzeum Etnograficznego
w Bazylei podnoszą liczne wykła·dy naukowe, oprowadzanie
po zbiorach oraz popularyzacja
zagadnień
naukowo-muezalnych
dzięki publikacjom
w postaci przewodników
ilustrowanych po różnych działach w cenie 25 centów.
Muzeum w Bazylei stanowi w Szwajcarii jedną z najpoważniejszych
placówek naukowo-popularnych,
o wartości której decydują nie tylko bogate zbiory, lecz również wysoki poziom organizacji wewnętrznej i metody naukowej pracy terenowo-muzealnej.
/
·z zakresu ceramiki pokazano próbki cegieł, ręczne formy do ich wyrobu,
różne stadia obróbki gliny, starą technikę spiralną, fotografie rąk garncarza przy pracy, piece do wypalania cegieł, cegły jako element konstrukcyjny
i dekoracyjny w architekturze,
antyczne terrakoty rzymskie i renesansowe
dachówki, dalej garncarstwo, a więc koło garncarskie i jego rozwój, polewy,
rodzaje naczyń glinianych
europejskich
i pozaeuropejskich,
fotografie
egipskich warsztatów ceramicznych,
europejska majolika, fajans, porcelana, kafle itd.
Na wystawie z ·zakresu mebli dano np. przegląd rozwoju odnośnych
narzędzi do ich wyrobu, jak siekiera, piła, strug itd. oraz materiałów, jak
np. drzewo, metal, szkło, dalej rozwój konstrukcji mebli, np. rozwój stołu
do pisania. Dano tu przede wszystkim ilustracje różnych form pisania,
tabliczki woskowe służące do tego celu, starożytne pulpity etc.
Przy wystawie rozwoju łóżka dano np. ilustracje różnych form spania
u nomadów, u ludów pasterskich i rolniczych na terenach europejskich
i pozaeuropejskich,
dalej różne formy podpórek pod kark u ludów egzo
tycznych, różne formy łoża w świecie starożytnym,
w średniowieczu łoża
wiejskie i dworskie, alkowy itd. ze szczególnym uwzględnieniem form występujących w Szwajcarii.
Wystawa dotycząca
rozwoju stołu obejmowała
takie problemy,
jak stół bez krzeseł u ludów pierwotnych w Azji, Egipcie, Grecji i Rzymie,
wiejski europejski stół prymitywny, stół w średniowieczu, w okresie baroku,
w stylach: Ludwik XIV, XV, i XVI, Empire, Biedermeier, stół współczesny, wiejskie i miejskie europejskie formy stołu, sposób siedzenia przy
stole, szuflady itd.
Wystawa dotycząca pierwotnych
technik tkackich dawała na tle
porównawczym przegląd nici, przędziwa, iglic np. z kości, drzewa kolców,
z ości ryb, z brązu, sposobów plecenia, tkania itd., dawała też pojęcie
o technikach plecionkarskich
i tkackich z epoki kamiennej.
Wystawy opracowują wybitni specjaliści, np. wystawę tkactwa opracował prehistoryk dr Emil Vogt, specjalista od zagadnień tkactwa prehistorycznego.
Publikacje.
Muzeum wydaje małe przewodniki
wszystkich wystaw. Mają one charakter wprowadzający
w dane zagadnienie, przytym
dokładnie objaśniają wystawione przedmioty, ich rozwój etc.
Dyr. B. von
Muzeum Przemysłowe w Bazylei urządziło też w gmachu Uniwersytetu we Fryburgu w roku 1946 wystawę obejmującą liczne fotografie
budownictwa ludow-:go ułożone według kantonów.
Muzeum to urządza zmienne wystawy, poświęcone różnym zagadnieniom związanym z wytwórczością ludową, a więc np. na wystawie
Zurych.
Die
Sammlung
fur
Volkerkunde
der
Universi ta t Z u ri c h (Zbiory Etnograficzne
Uniwersytetu
w Zurychu).
Dyr.
prof. dr A. Steinmann. Konserwator dr Elsy Leuzinger.
Bazylea
Griiningen.
Gewerbe
Museum
(Muzeum
Przemysłowe).
�495
494
brisy, wyroby metalowe, meble, zegary, monety i medale, instrumenty
muzyczne, znaki władzy publicznej, rzeźby, zabytki o charakterze prywa.
tnym, sprzęty domowe, gry i zabawy, stroje i sprzęty przynależne, tekstylia,
narzędzia, broń, uniformy i inne zabytki wojskowe, wykopaliska.
Poza tym Muzeum posiada bogatą bibliotekę, zbiór fotografij i reprodukcyj etc. oraz archiwum zabytków historycznych.
Z zakresu etnografii znajduje się tu szereg bardzo cennych okazów,
a więc np. ludowa ceramika, meble, instrumenty
muzyczne, rzeźby, zabawki, tkaniny itd.
Poza tym (,Archiv fUr historische
Kunstdenkmaler»
zawiera usystematyzowane
według kantonów
spisy zabytkowych
budowli, również
i ludowych z całej Szwajcarii.
Muzeum to bezpośrednio związane z Uniwersytetem
i jemu podlegające znajduje się w gmachu Uniwersytetu. Zostało ono założone w 1888 roku
dzięki licznym darom i depozytom, oraz przede wszystkim dzięki wysiłkom
Towarzystwa
Geograficzno-Etnograficznego.
Dyrektorami zbiorów kolejno byli: prof. dr O. Stoli (1888-1899).
prof. dr R. Martin (1899-191 I), prof. dr H. j. Wehrli (1911-1941).
Zbiory były gromadzone przede wszystkim pod kątem ich walorów
naukowo-dydaktycznych,
ZWracano więc uwagę na jakość obiektów, nie
zaś na ilość.
Muzeum obejmuje cenne zbiory pozaeuropejskie
ułożone w salach
według następującej
kolejności: Afryka, Melanezja, Australia i Oceania,
Indonezja, japonia,
Indie, ludy polarne, Ameryka Chiny.
Wymienione zbiory są naukowo opracowywane i wystawione według
zasady geograficznego
podziału
z uwzględnieniem
rozwoju niektórych
kultur, a także problematyki
wysuniętej w odnośnych pracach, np. zbiory
z Indii w związku z panującymi
tam odmianami
religii itd.
. Ilość obiektów w muzeum wynosiła w roku 1942 - 16.000. Lokal
muzeum jest zbyt szczupły.
.
Muzeum publikuje swoje prace naukowe i sprawozdawcze w wydawnictwach (,Geographisch-Ethnologische
Gesellschaft,) w Zurychu.
Działalność
Muzeum.
Muzeum prowadzi ożywioną działalność
naukowo-badawczą
i orga-rrlzacyjno-muzealną,
dydaktyczno-społeczną
i wydawniczą, wymianę wydawnictw, utrzymuje kontakty z innymi muzeami
oraz prowadzi propagandę
w postaci licznych wykładów, reportaży ra·
diowych etc., obejmujące Zurych i inne miasta.
Poza tym blisko współpracuje
z Uniwersytetem
w zakresie prac
naukowych i dydaktycznych.
W Muzeum odrabiają praktykę liczni pra·
cownicy naukowi.
W Muzeum odbywają ·się wystawy zmienne. Został nakręcony film
ilustrujący zbiory muzealne i pracę Muzeum.
W roku 1944 Muzeum zwiedziło około 50.000 osób.
Zurych.
Landesmuseum
(Muzeum
Krajowe).
Dyrektor
dr F. Gysin. Wicedyrektor dr K. Frei (Dział ceramiki). Konserwatorzy
dr E. A. Gessler, prof. dr E. Vogt (Dział prehistoryczny),
dr D. W.
H. Schwarz (Dział numizmatyki).
Wystawa
Muzealnictwa
Szwajcarskiego.
Z inicjatywy
dyrekcji Muzeum i Związku «Verband der schweizerischen Altertumssammlungen,) komitet złożony z przedstawicieli
różnego typu muzeów szwajcarskich urządził w roku 1939 na Wystawie Krajowej pawilon poświęcony
zagadnieniom
szwajcarskiego
muzealnictwa,
co pozwoliło na uzyskanie
generalnego przeglądu stanu muzeów.
Wystawa ta ilustrowała ilość i charakter muzeów, ich potrzeby i dokonania oraz znaczenie ich w życiu duchowym kraju.
P u b Ii k a cj e M u z e u m. «Zei tschrift fUr schweizerische Archeologie
und Kunstgeschichte')
oraz roczniki muzealne pt. «jahresbericht,).
Ilustrowane roczniki te obok przyczynków o charakterze naukowym
zawierają sprawozdania
z prac administracyjno-organizacyjnych,
z działalności Szwajcarskiego Związku Kolekcji Zabytków (Verband der Schweizerischen Altertumssammlungen),
mi.stępnie kolejno
nowe nabytki ze
wszystkich działów.
Cały personel Muzeum
wraz z dozorcami
i służbą pomocniczą
liczy 45 osób.
Zbiory Muzeum dotyczące kultury Szwajcarii, wynoszące w roku 1946
ponad 25.000 obiektów, znajdują się w ogromnym wielopiętrowym i kilkuskrzydłowym gmachu.
Cele i zadania
Muzeum.
Sprowadzają się one do pogłębionych
i współcześnie rozbudowanych
założeń wypowiedzianych
w r. 1890 jako
ccl, do którego ma dążyć Muzeum:
(,Bedeutsame vaterlandische
Alterturner geschichtlicher
und kunstgewerblicher
Natur aufzunehmen
und
planmassig geordnet aufzubewahren').
Wobec tego, iż kultura ludowa całej Szwajcarii nie była w żadnym
z dotychczasowych
muzeów zgromadzona
i systematycznie
wystawiona,
zamierza Landesmuseum
w projektach swojej dalszej działalności równolegle z dotychczasowymi
działami zorganizować
szwajcarski zbiór etnograficzny.
:Muzeum posiada rozbudowany
dział prehistoryczny,
dział średniowieczny, w którym wyróżniono kolejno: części budowli (odrzwia itp.),
szkło, malarstwo na szkle, ceramikę, malarstwo, rysunek, grafikę i exli-
Zurych.
Kunstgewerbemuseum
(Muzeum
stycznego). Dyr. I tten. Adres: Ausstellungstrasse
60.
Przemysłu
Arty-
Muzeum istnieje od roku 1875. Posiada ono zbiory z zakresu rzemiosł
przemysłu artystycznego.
··1
..~.
�497
Muzeum odgrywa poważną rolę kulturalną dzięki temu, iż tu w dużej
mierze koncentrują się poczynania w zakresie popierania rozwoju rzemiosł
i przemysłu artystycznego,
częstokroć związane z kulturą ludową.
W Muzeum
odbywają
się liczne
Poza tym bardzo poważną
stawy zmienne, w których udział
związki, szkoły, artyści itd.
odczyty,
pokazy
i posiedzenia.
rolę odgrywają liczne urządzane
biorą muzea, biblioteki, archiwa,
tu wyteatry,
Dla zilustrowania
charakteru
tych wystaw można wymienić takie,
jak np. «Lud i Teatn>. Wystawa ta w modelach i ilustracjach przedstawiała
pochodzenie
teatru i różne
jego formy w zależności od epoki i kraju,
a między innymi teatr karnawałowy
i szwajcarski teatr ludowy.
.
Inne wystawy ilustrowały
np. zagadnienie
ludowego malarstwa
na
szkle,
przechowywania
posagu,
zabawek,
plecionkarstwa,
tkactwa,
pisma etc. Zaś odnośnie do terenów pozaeuropejskich
tak}e terna ty, jak:
rzemiosła azjatyckie,
sztuka azjatycka,
kultura Indii, prehistoryczne
rysunki na skałach Połudn. Afryki i sztuka murzyńska, tkaniny indonezyjskie,
pierwotne techniki tekstylne itp.
W 1945 roku została zorganizowana
wystawa poświęcona ochronie
zabytków budownictwa
i sztuki w Szwajcarii.
Publikacje:
stawach.
ficzne)
Muzeum
St. Gallen.
Museum
Dyr. dr H. Krucker.
wydaje
fiir
ilustrowane
Volkerkunde.
przewodniki
(Muzeum
po
wy-
Etnogra-
Początki Muzeum sięgają roku 1878, gdy zostało założone geograficzno-handlowe
towarzystwo,
do którego
zadań
należało
stworzenie
z prywatnych
kolekcyj jednego zbioru etnograficznego.
Muzeum posiada zbiory pozaeuropejskie
i europejskie - w r. 1933
przedmiotów
wynosiła 8.200.
Szczególnie cenny jest zbiór dotyczący narzędzi tkackich do wyrobu
pasków.
liczba
Bern. Bernisches
Historisches
Museum.
(Berneńskie Muzeum
Historyczne).
Dyr. dr R. Wegeli. Wicedyr. i konserwa tor działu archeologicznego - prof. dr D. Tschumi. Konserwator
działu etnograficznego
dr E. Rohrer. Adres: Helvetiaplatz.
~1uzeum to posiada zbiory prehistoryczne,
historyczne
i etnograficzne pochodzące
ze wszystkich części świata.
Początek
działu etnograficznego
sięga roku 1795, gdy rysownik
znakomitego
Cooka - Johann
"Vaber ofiarował berneńskiemu
Muzeum
zbiór cennych przedmiotów z Hawai i Tahiti. Następnie przybywają przedmioty z Ameryki, z indyjskich preryj, Mórz Południowych.
W roku 1902 Muzeum otrzymało fachowe kierownictwo
i najcenniejsze zbiory z Chin i Japonii, dalej z Archipelagu
Malajskiego, z Afryki
(Sierra Leone), z Liberii, ze Złotego Wybrzeża, z południowo-zachodniej
Afryki i z Abisynii, ze Starego Meksyku i Paragwaju.
Jedną z najcenniejszych
pozycyj Muzeum stanowią orientalne
kolekcje H. Moser-Charlottenfels.
Oprócz zbiorów pozaeuropejskich
posiada Muzeum zbiory europejskie, wśród których Szwajcaria zajmuje naj poważniejsze miejsce, reprezentując przede wszystkim kulturę ludową z kantonu Bern.
Znajdują
się tu wnętrza chat, stary młyn wodny, liczne rzeźby,
przyrządy
tkackie, ule itp.
W dziale europejskim
mamy też polską kolekcję kultury ludowej.
Muzeum posiada bogaty księgozbiór oraz rzeczowy katalog kartkowy, ułożony geograficznie.
Publikacje
Muzeum.
('Jahrbuch
des Bernischen
Historischen
Museums in Bern».
Bogato ilustrowany rocznik ten pod nieco zmienioną nazwą ukazuje
się od roku 1894. Na jego treść składają się prace naukowe z zakresu kultury ludów pozaeuropejskich,
a poza tym szczegółowy przegląd i omówienie
nabytków Muzeum według części świata, nabytki biblioteki oraz wymiana
wyda wnictw.
Posiada też Muzeum szczegółowy ilustrowany,
wydany w roku 1923
«Fiihrer durch
die orientalische
Sammlung
H. Moser-Charlottenfels
und die Volkerkundliche
Abteilung».
Bern.
Schweizerisches
zeum Alpejskie) Helvetiaplatz.
Alpine
Museum.
(Szwajcarskie
Mu-
W 1905 roku zostało założone przez berneńską sekcję Szwajcarskiego
Alpejskiego Muzeum Alpejskie.
Obok działów poświęconych
formom gór, klimatowi,
mineralogii
i geologii, faunie i florze Alp itd. stworzono mały dział poświęcony środkom
komunikacji,
budownictwu
oraz gospodarce alpejskiej. Widzimy tu m. in.
modele i plany budowli górskich.
Cenną kolekcję stanowi zbiór alpejskich zabawek dziecięcych,
wykonanych z kości nóg bydła, owiec i świń. Zabawki te przedstawiają
odnośne zwierzęta. Poza tym są tam np. sanki na kościanych płozach, maski
obrzędowe, oraz oryginalne stroje ludowe.
Klubu
Bern.
Schweizerisches
Pocztowe) Helvetiapla tz.
Postmuseum
(Szwajcarskie
Muzeum
W tym samym gmachu co i Muzeum Alpejskie znajduje się Muzeum
Pocztowe (założone w 1907 r.), które w ilustracjach,
modelach i okazach
oryginalnych
przedstawia
dzieje poczty w Szwajcarii.
Lud, T. XXXIX
�499
Widzimy tu np. drzeworyty
nikacji, następnie ilustracje poczty
tonalne.
starych
Muzeum posiada
karoc etc.
Zbiory
carskiego.
oryginalne
te przedstawiają
N euch ateL M usee
Dyrektor - prof. dr Jean
ilustrujące
starożytne
sposoby komuw średniowieczu,
dawne poczty kanokazy środków
pewien
materiał
E thnographiq
Gabus. Adres:
komunikacji
w postaci
do ludoznawstwa
szwaj-
ue (Muzeum Etnograficzne).
Rue du Chateau.
Powstanie Muzeum wiąże się z rokiem 1790, w którym generał de
Meuron. ofiarował miastu kolekcje przyrodnicze
oraz okazy etnograficzne
z Afryki Południowej i Indii.
Zbiory r;ru~eum pochodzą ze wszystkich części świata, ze szczególnym uwzględmemem
Afryki, Oceanii i Ameryki.
Szczególnie cenne kolekcje pochodzą ze starożytnego Egiptu, a ostatnio z Grenlandii,
z której prof. Gabus, autor licznych prac o tym kraju
przywiózł cenne zbiory.
'
Poza tym należy wymienić wspaniałą kolekcję z Angoli, przywiezioną
pr~ez prof. M. Delachaux, i afrykańskie zbiory instrumentów
muzycznych
dające wgląd w zagadnienie
systematyki etnograficznej.
'
. Zbiór ten był opracowywany
przez p. Z. Estreichera,
współpracowmka prof. J. Gabus.
Ukła~ zbiorów muezalnych jest geograficzny. Dużą trudność w uporządkowamu
Muzeum,
którego
kierownictwo
objał prof. J. Gabus
w ro~u 1946, stanowi .za ~ały gmach oraz zbyt szczupły personel naukowy,
w ktorym dyrektor me mIał żadnego asystenta, a tylko dorywczą pomoc
studentów.
Publikacje.
Sprawozdania
roczne Muzeum
Etnograficznego
_
Rappo:t Annuel du Musee EthJlographique
- ukazują się w wydawnictwie
«Bulletm de la Societe Neuchateloise
de Geographie».
Poza tym ówczesny profesor etnologii M. A. van Genepp wydał
w roku 1914 ilustrowany
«Guide Sommaire du Musee Ethnographique».
Prof. Jean Gabus rozwija energiczną działalność w kierunku nawiązywania s~osunków z zagranicą w celu koordynowania
współpracy naukowomuzealnej.
NeuchateI.
Musee
Historyczne
w Neuchatel).
Historique
de
Neuchatel
(~luzeum
.
Spośród obiektów z zakresu historii kultury i sztuki znajduje się tu
meco przedmiotów
~ ludowej kultury szwajcarskiej, jak np. kołowrotki,
kołyski, modele stroJÓW ludowych na lalkach etc.
Genewa.
Musee
d'Ethnographie
de la ville
de Geneve
(Muzeum
Etnograficzne).
Dyrektor
prof. dr Eug;ene Pittard.
Kustosz - doc. M-me dr M. Lobsiger-Dellenbach.
Bibliotekarz
- M-me
R. Sauter. Adres: Genewa, Boulevard Carl Vogt 65-67.
Muzeum to zostało założone około 1900 r. i w znacznym stopniu
zasilane przez prof. E. Pittarda,
który gromadził zbiory w czasie swych
licznych podróży. Posiadało ono w roku 1946 - 22.000 obiektów etnograficznych z całego świata, ze szczególnym uwzględnieniem
krajów pozaeuropejskich.
Bogaty ten zbiór nie mieści się w obecnym dwupiętrowym
gmachu,
toteż przedmioty są tu nadmiernie
stłoczone, co utrudnia
należytą systema tyzację i ekspozycję.
Niektóre zagadnienia,
jak np. metalurgia ludowa w Peru oraz technika ceramiczna
zostały rozmieszczone
planowo oraz opracowane
w ten
sposób, iż załączone mapki dają pojęcie o zasięgu określonych typów narzędzi, a objaśnienia i cytowana li tera tura ułatwiają podejście do danego
problemu.
Muzeum
posiada doskonale
zorganizowaną
bibliotekę,
kartkowy
katalog zbiorów i archiwum fotograficzne,
co umożliwia szybkie otrzymywanie poszukiwanych
materiałów,
fotografij
oraz odnośnej
literatury.
Działalność
Muzeum.
Muzeum
to, dzięki zasługom dyrektora
prof. E. Pittarda
oraz dzięki twórczej i oddanej pracy kustosza M-me
M. Lobsiger-DelIenbach
stanowi żywy ośrodek naukowo-muzealny.
Działalność Muzeum obejmuje też urządzanie
wystaw, np. r. 1945 urządzono
tu wystawę pt. «Tkaniny świata».
Na wystawie t<ejpokazano tkaniny z całej kuli ziemskiej, poczynając
od najbardziej prymitywnych
technik, a kończąc na bezcennych tkaninach
Dalekiego
Wschodu.
Liczne fotografie ilustrowały
technikę
europejską
i egzotyczną.
Muzeum ściśle współpracuje
z Uniwersytetem,
udziela materiałów
do prac uniwersyteckich,
laboratorium
do ćwiczeń ze studentami
na materiale muzealnym,
do konferencyj, do prac szkolnych, udziela instrukcyj
podróżnikom-zbieraczom,
dostarcza materiału
do radia etc.
W roku 1945 w Muzeum Etnograficznym
w Gcnewie odbyło się
pierwsze po wojnie posiedzenie Międzynarodowej
Komisji Sztuki Ludowej (La Commission Internationale
des Arts Populaires).
W tym też roku odbył się w Muzeum szereg naukowych, konferencyJ
i wykładów uczonych szwajcarskich i zagranicznych
wraz z demonstracją
muzyczną itd.
Tematy wykładów dotyczyły np. folkloru muzycznego
Szwajcarii.
(prof. A. E. Cherbulier
z Zurychu
i p. Stocklin z Bazylei),
Rumunii
(prof. C. Brailoil z Bukaresztu),
Eskimosów-Caribous
(prof. ]. Gabus
32*
�500
5°1
i Z. Estreicher), a także np. problemu
schin z Bazylei).
etnologii muzycznej
(prof. H. Hand-
.\
W jednej z sal wprowadzających
wystawiono tu opracowany zbiór
prehistoryczny,
zaopatrzony
w mapę znalezisk. Przedstawiają
one kolejno
epoki czasów prehistorycznych
na podstawie znalezisk z okregu Valais.
Publikacje
Muzeum
Etnograficznego
w Genewie.
Muzeum wydaje szereg publikacyj
o charakterze
naukowo-dydaktycznym;
dotyczą one przede wszystkim zbiorów egzotycznych.
Należy tu wymienić monografie ilustrowane, dotyczące poszczególnych działów zbiorów egzotycznych.
Mamy tu np. artykuł prof. E. Pittarda o cywilizacji starożytnego
Peru oraz artykuł pani M. LobsigerDellenbach
o ceramice, metalurgii
i tkactwie peruwiańskim,
artykuły
poświęcone np. zagadnieniom
masek znajdujących
się w Muzeum, figurynkom z Dahomey itd.
Corocznie ukazują się też ilustrowane sprawozdania
z działalności
Muzeum pt. «Musee d'Ethnographie
- Compte Rendu,>, w którym omawiane są nabytki Muzeum według części świata, wystawy, wykłady, zebrania oraz wprowadzane
reformy.
Lozanna.
zanny).
Musee
du
Vieux
Lozanne.
(Muzeum
Starej
Chur.
Raetisches
Museum
(Muzeum
Retyckie) 1 Dyrektor
dr Joos.
W stolicy kantonu Graubunden,
w prastarym
niegdyś rzymskim
mleSCle, w jednym z najpiękniejszych
zakątków Szwajcarii znajduje się
regionalne
Muzeum Retyckie, posiadające
zbiory prehistoryczne,
etnograficzne i historyczne.
Niestety dział etnograficzny mimo wielu bardzo cennych obiektów
nie daje pojęcia o całokształcie kultury ludowej danego regionu.
Obok kilku urządzonych
wnętrz widzimy tu np. nier:o narzędzi
tkackich, tkaniny i ronny do ich drukowania, rzeźby, wyroby kowalskie,
saneczki na kościanych płozach itd.
Muzea
na wolnym
powietrzu
w postaci urządzonych
zabytkowych budowli spotkać można na różnych terenach Szwajcarii. Landesmuseum w Zurychu posiada spis tych zabytków, poza tym podlegają one
częściowo opiece Landeskulturpflege
w Bernie.
Lo-
Muzeum to założone w 18g8 roku mieści się na wzgórzu, w zabytkowym gmachu w Starej Lozannie.
Zbiory zgromadzone
tam w postaci urządzonego
wnętrza domu
ilustrują życie i prace domowe sprzed paruset lat.
Widzimy w kuchni charakterystyczne
sprzęty gospodarskie, urządzenie jadalni,
salonu etc., a poza tym narzędzia
rolnicze, przyrządy
tkackie, stroje regionalne na modelach lalek, zamki żelazne, lektyki, karoce etc. związane z terenem Lozanny i okolicy.
Szwajcaria
posiada szereg
mieszkają właściciele. Zdarza się,
żone na inny teren. Takie właśnie
obejrzeć w Diablerets i w dolinie
Sion. Musee
de Valere.
Departement
de l'instruction
du canton du Valais (Muzeum Regionalne Kantonu Valais).
Rapperswil.
(Musee
Polskie
w Rapperswilu.
Polskie
publique
zbiory
zabytkowych
chat, w których nadal
iż takie zabytkowe budynki są przewoprzepiękne chaty z roku 1654 mogłam
Saviese.
etnograficzne
Polonais
w Szwajcarii.
Chateau
Rappersvii).
Muzeum
W monumentalnym
starym zamku nad Jeziorem Zurychskim mieszczą się jeszcze dziś pozostałości niegdyś cennych zbiorów polskich, które
przed wojną zostały wywiezione do kraju i w większości spłonęły.
Obok pamiątek po internowanych,
pewnej ilości grafiki, obrazów
i rzeźb znajdują się tam kolekcje etnograficzne, obejmujące okazy kultury
ludowej z Podhala, Śląska, a także ;magazynowane
zbiory z Huculszczyzny
i Polesia.
Są to przeważnie takie obiekty, jak: ceramika, kafle, pisanki, obrazy
na szkle, hafty, łyżniki, skrzynie, spinki i stroje ludowe, a także liczne
fotografie.
Wąskie uliczki prowadzą na wysoką dominującą nad miastem górę,
na której szczycie w starym, do kościoła przylegającym zamku, mieści się
to piękne muzeum. Maleńkie okienka zamku odsłaniają szeroki widok
na doliny i góry.
Muzeum to przede wszystkim odtwarza zabytkowe wnętrza kuchen
i izb mieszkalnych poczynając od XIV do XVII wieku.
Mamy tu doskonały przegląd charakterystycznych
gospodarskich
wyrobów metalowych, rzeźbionych form do wyrobu masła, przQślic, kołowrotków, oraz przepięknych rzeźbionych skrzyń z XII-XV
wieku, dalej
kołyski, żarna itp.
Niezwykle cenną kolekcję stanowi zbiór religijnych rzeźb figuralnych,
z da tą XI i XII wieku.
Niestety w dziale tym brak dos ta tecznej ilości instruktywnych
napisów.
l Podkreślam, iż oprócz poznanych
najważniejszych muzeów lub działów
etnograficznych (z W)jątkiem St. Gallen), omawiam tylko te, które zwiedzałam,
nie wymieniając nawet szeregu innych, mniejszych muzeów, posiadających również
cenne materiały etnograficzne.
.
!
J
.
.
�5°3
Problem Muzeum w Rapperswilu jest bardzo aktualny, gdyż Muzeum to dzięki temu, iżjest zwiedzane przez tysiączne rzesze cudzoziemców,
może odegrać dU'żą rolę naukową, informacyjną
i dydaktyczną.
Dział etnograficzny
powinien da wać poj ęcie o dawnej i dzisiejszej
ludowej kulturze Polski ze szczególnym uwzględnieniem
różnorodności
sztuki ludowej reprezentując
równocześnie
należyty
poziom muzealnictwa polskiego.
Bern. Bernisc
His toryczne).
he s His to risches
Museum.
(Berneńskie
Muzeum
Muzeum posiada kolekcję okazów etnograficznych,
stanowiących
przedwojenny
dar Rządu Polskiego i dra H. Wandera z Berna.
Zbiór ten składa się z przedmiotów
zgromadzonych
przez doc. dra
Tadeusza
Seweryna z Krakowskiego
i Podhala.
Inne przedmioty
z Huculszczyzny
- zostały zebrane przez dra Hansa Zbindena z Berna.
Są wśród nich cenne, drzeworyty ludowe, obrazy na szkle, stroje
ludowe, kukiełki, zabawki, wyroby z drzewa i metalu oraz rzcźby i pisanki.
Genewa.
Musee
d'Ethnographie
(Muzeum
Etnograficzne).
W Dziale Europejskim polski zbiór przedstawia się wprost żałośnie.
Umieszczony między Turcją a Rosją w pobliżu pięknych zbiorów
ceramicznych i strojów rumuńskich i czechosłowackich,
zawiera tylko parę
małych lalek wyobrażających
młodą parę krakowską, parę metalowych
rzeźb i obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej.
Na tle przeglądu polskich zbiorów etnograficznych
w Szwajcarii 1
urasta zagadnienie
należytego ich skompletowania,
tak aby dawały one
pojęcie przynajmniej
o najbardziej
charakterystycznych
cechach polskiej
kultury ludowej, a w szczególności sztuki ludowej.
5. Szwajcarskie
Towarzystwo
Prowadzi
ono szereg różnorodnych
działów
dotyczących
ludoznawstwa. '''' roku 1945 liczyło ono 740 członków
z calej Szwajcarii.
Prace Towarzystwa
idą w kierunku naukowym i naukowo-organizacyjnym.
W ramach Towarzystwa istnieje Instytut Naukowy pod kierunkiem
dra Paula Geigera, w którym to Instytucie koncentrują
się następujące
działy oraz prowadzone są następujące prace:
I. Archiwum
pieśni
ludowej,
prowadzone przez p. dr A. Stocklin, która już od 40 lat z zamiłowaniem
pracuje w tej dziedzinie.
Zebrano już około 30.000 zapisanych
melodyj pieśni ludowych.
Cały materiał został posegregowany
w ramach katalogów kartkowych
według I) zasady geograficznej (pochodzenie)
- ułożony alfabetycznie,
2) według początków słów pieśni i 3) według zbieraczy.
Melodie częściowo zanotowane
są na wałkach fonograficznych.
Teksty znajdują się w osobnych pudłach.
2. Folklor
szwajcarski,
zbierany pod kierunkiem dra P. Geigera
na podstawie drukowanych
lub hektografowanych
ankiet, które Towarzystwo od roku 1932 rozsyła w teren wraz z arkuszami na odpowiedzi, i które
następnie układane są w tekturowych skrzynkach według ankiety. Do tych
samych numerów dołączone są odnośne wycinki z gazet.
Poza tym zapoczątkowane
są też opracowania
monograficzne
wsi
i osad i badania językowe oraz kartoteka
bi bliogra fii e tnogr a fii
szwajcarskiej,
istniejąca od roku 18g7, stworzona przez E. HoffmannKrayera, obecnie prowadzona
przez dra P. Geigera.
Międzynarodowa
bibliografia
ludoznawcza
(Volkskundliche Bibliographie)
będzie nadal wychodziła w Szwajcarii pod redakcją
Johna Mayera z Fryburga w Bryzgowii i dra Paula Geigera. Na ten cel
mają nadejść zasiłki z innych krajów.
Ludoznawcze.
Schweizerische Gessellschaft fUr Volkskunde. Societe suisse des tradi·
tions populaires.
Sozieta svizzera per Ie tradizioni
popolari. Założył je
w roku 1896 prof. E. Hoffmann-Krayer.
Prezes w roku 1945/1946 doc. dr Buhler. Sekretarz - dr Paul Geiger. Adres: Basel. Augustinergasse 19.
Towarzystwo
postawiło sobie za cel badanie i gromadzenie
materiałów dotyczących przede wszystkim szwajcarskiej kultury ludowej oraz
pu blikowanie tych ma teriałów.
l Niestety, nie mam
wiadomości o etnograficznych zbiorach krakowskich,
o których prof. dr. ''IV. Semkowicz pisał <,urządzono też w zurychskim Muzeum
Narodowym osobny dział etnograficzny krakowski,). (Zycie naukowe współczesnego
Krakowa. Nauka Polska, XXIV. Warszawa 1937).
W roku
1946 już były przygotowane
dwa tomy (37 i 38) wydaw-
nictwa:
3· Atlas
Ludoznawstwa
Szwajcarskiego
(Atlas der SchweizeVolkskunde).
Prace dotyczące Atlasu Ludoznawstwa
Szwajcarskiego l zapoczątkował dr Paul Geiger i dr Richard Weiss już w roku 1937, gdy w Graubunden została zorganizowana
sieć informatorów,
którzy zbierali w terenie odpowiedzi na kwestionariusz.
W roku 1938 na podstawie kartograficznego
przedstawienia
faktów
etnograficznych
udało się uzy~kać nowe wiadomości, dotyczące rozwoju
i zasięgów występowania niektórych zjawisk i przedmiotów.
Wojna i inne
rischen
J P. Geiger i R. Weiss, Aus dem
Atlas der Schweizerischer Volkskunde.
schweizerische Archiv fur VoIkskunde, Band XLIII. 1946.
�5°5
czynniki przeszkodziły
tej pracy toteż dopiero w r. 1942 zostało ukończone
gromadzenie
materiałów
do atlasu.
Pierwszy kwestionariusz
Atlasu Ludoznawstwa
Szwajcarskiego
w ramach 150 punktów
(zawierających
od 2 do 15 pytań odbitych na hektografie) porusza kwestie dotyczące
następujących
zagadnień:
formy pov.itania (np. jakich formuł używa się w pewnych okolicznościach
i zajęciach
i co się odpowiada),
posiłki (np. pierwszy posiłek dzienny, formy wypieków itd), palenie tytoniu (np. czy kobiety palą etc.) okrycie głowy, uczesanie, odzież, ozdoby (np. czy mężczyźni noszą kolczyki), transport
i komunikacja
(np. jarzma),
hodowla
zwierząt,
suszenie siana, zbiór wina,
dobrowolne
prace
zespołowe,
obowiązek
pomocy
sąsiedzkiej,
wspólne
posiadłości, dziedziczenie
zagród, miary ludowe, kupno i sprzedaż, podatki
i czynsze, święto I -sierpniowe,
obchodzenie
rocznicy bitew i innych faktów
historycznych,
współzawodnictwo
i dawne zawody między wsiami, związkami itd., gry i zabawy, święta, tańce, obchód dni św. Mikołaja,
Boże
Narodzenie,
Trzej Królowie
i inne święta doroczne
(z uwzględnieniem
obrzędów i zwyczajów),
procesje i pochody z przebieraniem
się, opowiadania dzieciom o ich pochodzeniu,
wybór imion dzieci, imieniny i urodziny,
wesele, śmierć, pogrzeb,
postacie, którymi się straszy dzieci etc.
Poza tym takie pytania jak: co się móv.i, gdy dwie osoby wymówiły
to samo słowo, gdy grzmi, gdy błyska, jak się określa głupiego, niezdarnego,
jakie są opowieści o postaciach
historycznych
(np. Napoleon, Karol Wielki),
o dawnych
ludach
(Rzymianie),
o olbrzymach,
karłach,
wiecznych
żydach, diable, wróżkach, jakie dni są szczególne, co się robi przeciw krwotokom z nosa; jak nazywają epilepsję, czemu się ją przypisuje,
czy jako karm
dla bydła również używane są liście, słoma itd.
Do roku 1946 narysowano
100 map częściowo
publikowanych.
Organizatorzy
atlasu podkreślają,
iż niektóre zebrane dane będą musiały
być sprawdzone.
Spośród wykonanych
map można wymienić
np. zagadnienie
powszechności
drzewka
Bożenarodzeniowego,
szopki,
obrzędy,
zwyczaje
związane z paleniem
ognia etc.
W roku 1946 sprawozdanie
wykazuje około 400 punktów rozmieszczonych w całej Szwajcarii, stanowiących
miejsce wywiadu dla współpracowników atlasu.
Mapy atlasu są kilku rodzajów.
Jako mapy podkładowe
wzięto mapy językowe,
wyznaniowe,
gospodarcze,
- ludoznawczo-statystyczne itd. Mapy zasięgów etnograficznych
drukowane
są na przeźroczystym papierze
w celu nakladania
ich na podkładowe.
Dla przykładu
rozwiązania
niektórych
problemów
rozpatrzmy
parę
map, np. Ogień w dniu I sierpnia.
Materiał został zebrany na podstawie
dwóch pytań: Nr 57 - jak obchodzi się dzień I sicrpnia? jak się zapala
ogień, kto etc. i Nr 94 - czy i w jakie określone dni są obchodzone podobne
zwyczaje
związane
z paleniem
ognia etc. Czarno-białe
trójkąty,
kółka
i litery oznaczają
na mapie, czy zwyczaj palenia ognia w dniu I sierpnia
jest stary czy nowy, czy poprzednio
był częstszy, czy rzadszy, brak ognia,
brak danych, ogień rzadko stosowany,
lub sporadycznie.
Mapa pozwoliła
na stwierdzenie,
iż zwyczaj palenia ognia w dniu
I sierpnia
jest czysto szwajcarski i stosunkowo młody, gdyż po raz pierwszy
został zastosowany w r. 189 I jako ogień święta związkowego
(Bundesfeier).
Następna
mapa, oparta na odpowiedziach
na pytanie
Nr 94, pozwala na stwierdzenie
występowania
letniego palenia ognia wiosennego itd.
Mapa dotycząca
zaprzęgu
bydła ilustruje np. występowanie
jarzem
narożnych,
jarzem
podgarłicowych,
chomątów
itd.
4. Ksi ęgo z bi ór
e tno g rafi cz n o -e tnol o gi c z n y, liczący
około
25.000 tomów posiada katalog alfabetyczny,
geograficzny
oraz rzeczowy.
5. Kolekcje
fotografij,
klisz diapozytywów
reprodukcyj,
widoków
i wycinków z pism są skatalogowane.
6. Pokój-biblioteka
prof. Hoffmann-Krayera
tzw. HoffmannKrayer-Stube
znajduje się w gmachu Towarzystwa
Ludoznawczego
i zawiera bibliotekę
po zmarłym
uczonym oraz część jego mebli.
7. Akcja
badania
budownictwa
ludowego
w Szwajcarii
(Aktion Bauernhausforschung
in der Schweiz, Etude la maison pyasanne
en Suisse).
Na czele tej akcji jako prezes stoi dr A. Buhłer, zaś głównym kierowni·
kiem jest architekt
P. A. Baeschlin.
Celem jej jest stworzenie wyczerpującej pracy o szwajcarskim
budownictwie
ludowym.
Do zrealizowania
tej akcji zostały już w wielu kantonach
Szwajcarii
zorganizowane
odpowiednie
komitety,
składające
się z przedstawicieli
społeczeństwa,
jak np. profesorów,
architektury,
artystów,
geometrów,
fotografów
i innych przedstawicieli
wolnych zawodów.
Do kantonalnych
komitetów
wchodzą
m. i. ludoznawcy,
jak np.
w kantonie
Bern ChI. Rubi,.w
Fryburgu
prof. W. Sehmidt i inni.
Zostało też założone
Centralne Archiwum,
które posiada fachowego
kierownika
(arch. A. Baeschlin) i asystenta, poza tym istnieje Kuratorium,
kładające
się z około 20 osób spośród specjalistów.
Centralne
Archiwum powstało z dotychczasowego
(,Archiv fUr Hausforschung,> tegoż Towarzystwa.
Po całkowitym
przeprowadzeniu
szeroko
zakrojonej
akcji zamierza
się 1:
A) przepracowanie
już posiadanych
materiałów
(plany,
rysunki,
fotografie, opisy):
a) przejrzenie,
zanalizowanie
i ustalenie
zebranego
materiału
na
podstawie literatury,
archiwów
i zbiorów;
b) uzupełnienie
materiałów
oraz wlączenie
ich do Centralnego
Archiwum
w postaci kopii.
1
Aktion Bauernhausforschung
in der Schweiz. Februar
1946. (Hektogram).
�506
B) koordynacja
samej akcji z podobnymi
usiłowaniami
innych
instytucyj, związków (np. Heimatschutz
etc.) i również - o ile to możłiwe włączenie odnośnych
materiałów
do Centralnego
Archiwum
w postaci kopii.
C) dokonanie
nowych
zdjęć
i uzupełnienie
dawniej
zrobionych.
Aby uzyskać należycie rozmieszczone punkty zdjęć w całej Szwajcarii
należałoby ich dokonać 20.000.
Przy wystarczającym,
lecz mniejszym zagęszczeniu
punktów, dla
zrobienia
zdjęć ważnych,
typowych obiektów byłaby dostateczna
ilość
5.000 zdjęć.
Dokonanie zdjęć ogólnych i szczegółowych, a także technicznych,
jest obliczone na 70.000 dni pracy, czyli na około 6 lat. Zdjęcia ogólne
przy r.ooo dni pracy 3-osobowych grup są w tym obliczone na 2 lata.
Został obliczony kosztorys koniecznych zdjęć dła wszystkich kantonów, wynoszący razem ponad I milion fr. szwajc.
Poza tym projektowane
są osadnicze
gospodarczo-geografic.zne
zdjęcia budownictwa
ludowego, a także filologiczne zapisy, dotyczące
terminologii związanej z budownictwem,
dokonane przez diałektologów.
W ramach prowadzonej
akcji wydano w lutym 1946 r. poradnik,
w którym szczegółowo omówiono następujące
kwestie: wybór obiektów,
plan pracy, zdjęcia techniczne, zdjęcia zasadnicze, zdjęcia uboczne, rysunki,
fotografie, ankiety, opisy obiektów, zdjęcia osadnicze, osadniczo-geograficzno-gospodarcze,
mapy zwykłe,' mapy specjalne, opisy uzupełniające,
z~pisy dotyczące historii, historii sztuki, terminologii
oraz zestawienie
całego materiału wraz z materiałem źródłowym.
Do poradnika dołączone są ankiety z iłustracjami oraz mapki przedstawiające dokonane prace, np. ilość zrobionych w każdym kantonie zdjęć
technicznych
etc.
.
Materiał już zebrany w ramach omawianej akcji robi imponujące
wrażenie nie tylko dzięki szerokiemu zakrojeniu pracy, lecz również dzięki
wspaniałym,
niezmiernie
interesującym,
gruntownie
zebranym
danym,
dotyczącym
pięknego ludowego
budownictwa
szwajcarskiego.
Widzimy
je na mapach, na których nalepione są czerwone kółka z numerami zbadanych budowli, zaś materiały ze zbadanych terenów ułożone są w skrzynkach alfabetycznie
według kantonów,
co daje przejrzysty obraz dokonanych prac.
Akcja ta była finansowana przez władze państwowe przy uzyskaniu
współpracy wolnych w danej chwili architektów,
inżynierów, technikówtopografów, filologów, geografów, historyków, ludoznawców i nauczycieli.
8. Kolekcje
dra E. Baumanna
tografij, zebranych
·'0 ."~'._
•.•
~~.""
.•••
obrazów
wotywnych
(ex voto), prowadzone przez
obejmują
ponad 10.000 obrazów łub odnośnych fow całej Szwajcarii, po wsiach i kościołach, a malowa-
nych np. przez wie.jskich artystów na zamówienie osób cierpiących w celu
ofiarowania
ich jako wota do kościoła.
9. Kolekcja
form cukierniczych,
gromadzona
pod kierownictwem pani dr M. Pfister-Burckhalter.
Zawiera ponad 650 form w drzewie, wypalanej glinie i metalu oraz
odnośnych fotografij.
10. Materiały
historyczne
dotyczące folkloru szwajcarskiego,
uzyskane na podstawie badań dra H. G. Wackernagla w archiwum w Zurychu i w Solurze, na razie nie dały większych rezul ta tów, z powodu braku
personelu pracującego w tym kierunku.
.
paręset
dra
I I. Film
A. Biihlera.
etnograficzny
rozwija
się
pod
kierunkiem
docenta
Już od roku 1946 zostały sfilmowane: bednarstwo, sianokosy, przędzenie i tkanie, pieczenie chleba, wiejskie zespołowe pranie popiołem,
koszykarstwo, zbieranie siana w zimie.
Film~ są sprzedawane
lub wypożyczane.
12. Wydawnictwa
Towarzystwa
Ludoznawczego:
I. Schriften
der Schweizerischen
Gesellschaft
fiir Volkskun de. Materialien,
Untersuchungen
und Darstellungen
zur Volkskunde.
Od roku 1902 do roku 1943 ukazało się 27 tomów prac w języku
wszystkim
folklorowi
niemieckim
i francuskim,
poświęconym
przede
Szwajcarii.
II. Volkstum
der Schweiz.
Do roku 1943 ukazały się 4 bogato ilustrowane tomy, poświęcone
szwajcarskim
bajkom, sztuce ludowej itd.
II I. S c h wei z e ri s c h e s A r c h i v fii l' Vol k s k u n d e. A l' C h i v e s
suisses
des traditions
populaires.
Ilustrowany
kwartalnik
naukowy,
założony w roku 1897 przez
dra E. Hoffmann-Krayera.
Redaktor - dr Paul Geiger.
Artykuły drukowane są w trzech językach krajowych. Dotyczą one
przede wszystkim szwajcarskiej
etnografii.
Do roku 1946 ukazały się
43 tomy tego wydawnictwa.
IV. Schweizer
Volkskunde
- Folklore
Suisse.
Korrespondenzblatt
(Bulletin) del' Schweizerischen
Gesellschaft fUr Volkskunde.
Założony przez dra E. Hoffmann-Krayera.
Adres: Basel, Chrisehonastrasse 57. Redaktor - dr Paul Geiger.
Jest
to naukowo-popularny
kwartalnik
ilustrowany,
drukujący
powszechnie
interesujące
artykuły
i przyczynki,
w szczególności
dotyczące szwajcarskiej etnografii, a także recenzje z prac etnograficznych
i etnologicznych.
�5°9
508
Ukazuje
się w dwóch niezależnych
wydaniach:
po niemiecku
w sześciu numerach rocznie i po francusku w czterech. Obie części stanowią
kompletny rocznik.
Roczna składka Towarzystwa
Ludoznawczego
wynosiła 5 fr. szw.,
zbiorowi członkowie płacili 10 fr., dożywotni 150 fr.
Członkowie
Towarzystwa
otrzymują
bezpłatnie
biuletyn
(Korrespondenzblatt)
«Schweizer Volkskunde - Folklore Suisse» w języku niemieckim lub francuskim oraz znaczne ulgi przy nabywaniu
wydawnictw
Towarzystwa.
Poza tym członkowie
mają prawo korzystać
ze Szwajcarskiego
Instytutu Ludoznawczego
(wypożyczanie książek oraz korzystanie ze zbiorów dotyczących
szwajcarskich
pieśni ludowych)
budownictwa,
medycyny ludowej, zbiorów rycin, przeźroczy itd).
Członkowie biorą udział w kursach i dorocznych zebraniach Towarzystwa oraz korzystają z urządzanych
odczytów.
Budżet Towarzystwa
w roku 1945 wynosił (po stronie wpływów
i wydatków) ponad 80.000 fr., w tym subwencje federalne i kantonalne
dla Instytutu
wynosiły ponad
10.000 fr., sprzedaż wydawnictw
ponad
9.000 fr., oraz zasiłek z «Funduszu ś""iąt narodowych» ponad 42.000 fr.
Zaś spośród wydatków najpoważniejsze sumy, gdyż ponad 21.000, wynosiły
publikacje i ankieta dotycząca budownictwa
(ponad 16.000 fr.).
Towarzystwo
Ludoznawcze
mieści się przy ulicy Augustinergasse
nr 19 na parterze,
prawie naprzeciwko
wielkiego
gmachu
Muzeum
Etnograficznego,
z którym też bardzo współpracuje.
Dr A. Buhler, kustosz Muzeum bierze bardzo czynny udział w pracach Towarzystwa
i pomaga
w pracy kierowniczej
drowi Geigerowi.
Zamiłowanym
i oddanym
sekretarzem
całego Towarzystwa
była
do roku 1946 p. Dorothea Boder-Sauer.
Instytutjest zwiedzany przez publiczność (w r. 1945 przez 1.713 osób)
Z biblioteki
korzystają
liczni pracownicy
naukowi z całej Szwajcarii
i z zagranicy.
6. Pokrewne
towarzystwa
naukowe.
etnograficznym
Publikacje
o charakterze
Poza wydawnictwami
Towarzystwa
Ludoznawczego,
etnograficznych instytutów naukowych i muzeów, odnośne prace ukazują się w kilku
większych ośrodkach naukowych
Szwajcarii w ramach wydawnictw
towarzystw naukowych z pokrewnych dziedzin, jak np.:
Bazylea
- Geographisch
wydaje «Mi t teil u nge n der
Gesellschaft,)
.
._--~-,~
- Ethnographische
Gese1lschaft
Geogra p hisc h - E thnogra
phisc hen
Bazylea
- Ciba-Aktiengesellschaft
wydaje «Ciba Zeitschrift»
«Ciba Rundschaw). Pisma te zawierają prace o charakterze etnologicznym i dotyczą terenów pozaeuropejskich.
Numery tego pisma bywają
np. poświęcone sprawie tatuażu,
rozpowszechnieniu
używania kokainy,
narzędziom
tkackim, zagadnieniu
człowieka jako motywu w sztuce związanej z tkactwem etc.
Zurych
Geographisch
- Ethnologische
Gesellschaft.
Pub!.
Geographica
Helvetica.
Zurych
- Schweizerische
Gesellschaft
fur Anthropologie,
Ethnologie
und Urgeschichte.
Pub!. Bulletin
del' Schweizerischen
Gesellschaft
fur Anthropologie,
Ethnologie
und
Urgeschichte.
S t. G a 11 e n G e o g l' a p h i s ch - C o m e r z i e IIe - G e s e 11schaft.
Bern
Das
Verein
Deutsch-Schweizerischer
Bienenfreunde
wydaje «Schweizerische
Bienen-Zei
tung». Pismo to niejednokrotnie
umieszczało prace o charakterze
etnograficznym,
np. dotyczące hodowli pszczół w XVIII wieku (O. Morgen thaler,
1944), łowienie
rojów w przeszłości, pszczelnictwo w Oberwallis (M. Sooder, 1944-45).
W roku 1940 omawiany był np. film G. Sekutowicza i dra A. Demianowicza
dotyczący
bartnictwa
w Puszczy Grodzieńskiej
przy zastosowaniu
tzw.
leziwa. W roku 1942 ogłoszono kwestionariusz
na temat dawnej hodowli
pszczół itd.
Neuchatel
Societe
Neuchateloise
de Geographie
wydaje «Bulletin
de la Societe
Neuchateloise
de Geographie».
Genewa
- Societe
Geographique.
Pub!.
Le Globe.
Osobno należy omówić:
Genewa
- Archives Suisses d'Anthropologie
generale. Wydawnictwo samodzielne.
Genewa
- «Les Musees
de Geneve».
Bulletin
Mensuel
des
Musees
et Collection
de la Ville
de Geneve.
J est to ilustrowany miesięcznik, w którym poruszane są bieżące
zagadnienia
dotyczące
wszelkiego rodzaju
muzeów, zbiorów bibliotek,
zabytków, ogrodów, itp. znajdujących
się w Genewie.
Pismo to ma strony podzielone
na szereg stałych rubryk, takich
jak np. biblioteka publiczna i uniwersytecka,
muzea sztuki i muzea historyczne, muzeum przyrodnicze,
muzeum etnograficzne itd.
Niektóre numery tego pisma bywają całkowicie poświęcone jednemu
zagadnieniu
lub jednemu twórcy, np. malarzowi Toepfferowi.
VV takich
wypadkach
wszystkie działy dają artykuły związane z tym właśnie zagadnieniem.
Pismo to, żywo redagowane,
omawia bieżące problemy naukowoartystyczne i muzealne.
�SIO
7. Ochrona
kultury
ludowej
Ochrona
kultury
ludowej w Szwajcarii,
do pewnego stopnia
w związku z istnieniem ustroju kantonalnego, nie jest jeszcze ujednostajniona, nie obejmuje też jeszcze całej Szwajcarii. Sprawą powyższą tylko
częściowo zajmują się istniejące w całej Szwajcarii urzędy konserwatorskie,
tzw. <.Kunstdenkmaler Komission» z centralą w Bazylei.
W formie zorganizowanej
ochrona kultury ludowej (Landliche
Kulturpflege)
istnieje tylko w niektórych kantonach,
np. w kantonie
Wallis i Bern. W kantonie Bern w roku 1945 związane z tym funkcje spełniała osoba powołana na stanowisko konserwatora kultury ludowej (Volks·tumspfleger).
Jest nią pochodzący z ludu i żywo z wsią związany Christian Rubi, redaktor szeregu wydawnictw i autor prac z tej dziedziny.
Zadania wymienionej instytucji <.do badania i opieki nad berneńską
sztuką ludową i kulturą wsi», obejmują następujące punkty:
I. Badanie
berneńskiej
sztuki ludowej (budownictwa,
malarstwa
ludowego, mebli, kultury pasterskiej, strojów, tkactwa i folkloru).
2. Utrzymywanie
dawnych
dóbr kulturalnych
udzielanie
porad
przy renowacjach i przy powstawaniu nowych wytworów.
3. Pobudzanie sztuki i rzemiosła ludowego przez wykłady, kursy
dla nauczycieli, chłopów i malarzy ludowych (rzeźba malarstwo, a w szczególności malowanie nowych mebli i fasad domów) oraz zachęta młodzieży
wiejskiej do stwarzania warsztatów pracy artystycznej.
4. Wpływan'ie na nastroje ludności. W celu przekonania ludności
o słuszności zamierzeń tej instytucji wygłasza Christian Rubi dziesiątki
odczytów z przeźroczami
o sztuce i kulturze ludowej berneńskiej oraz
udziela szeregu instrukcyj i współpracuje
ze swymi wiejskimi rodakami
nad rozbudowaniem lub ożywieniem zamiłowań w kierunku sztuki ludowej.
5. Współpraca z zarządami związków kulturalnych,
jak Heimatschutz, Trachtenvereinigung
Oekonomisch-gemeinniitzige
Gesellschaft itd.
PublikaCje
związane
odnośne
stowarzyszenia.
z
ochroną
kultury
ludowej,
oraz
<.Der Hochwachten>.
Redaktor - Christian Rubi. Adres: Bern,
vViesenstr. 2 I.
Pismo to, jak to redakcja zaznacza we wstępie, postawiło sobie za
cel pozyskiwanie zwolenników rodzimej sztuki.
Zajmuje się ono sprawami stworzenia dobrego rzemiosła, sprawą
da wnej i współczesnej sztuki ludowej oraz zwyczajami godnymi zachowania.
Pismo to pragnie wskazać np., co stanowi rodzimy, cenny wkład
w zaopatrzenie domu, co zaś jest niewłaściwe i obce; pragnie ono wraz
z rodzimymi pisarzami i malarzami walczyć o czystość oblicza swoJeJ
ojczyzny i o zachowanie związków z Jej przeszłością, ma ono informować
czytelników o tym, co współcześnie powstaje w warsztatach
na wsi i w mieście.
i pracowniach
Poprzez słowo i obraz dąży pismo do tego, a by u swych przyjaciół
wyostrzyć poczucie piękna i wartości wlasnego krajobrazu oraz wartościkulturowych odziedziczonych po przodkach, które jako cenny wkład należy przekazać następnym pokoleniom.
Tytuł pisma <.Der Hochwachten> - straż wysokogórska nawiązuje
do dawnego obyczaju stawiania na szczytach górskich urządzeń alarmowych w postaci wkopanych w ziemie jodeł ze związanymi wierzchołkami.
Sło.miany płaszcz c~ronił je od wilgoci. W okresach niebezpieczeństw
wOJennych, urządzenra te były chronione przez ludność z dolin zaś w razie
alarmu jodły te były zapalane.
'
. Podobni~ 'pismo to pragnie stworzyć
podstawy
zabezpieczające
rod~lme wartoSC1 kulturowe, a by w razie potrze by <.rozpalić ogień alarmUJący o niebezpieczeńsTwie».
Mimo że krótkie artykuły tego pisma mają charakter popularny,
niejednokrotnie
cytowane tu są źródła i przytaczane w ilustracji dokumenty dotyczące życia chłopów szwajcarskich.
. . Podaw~ne. tu s~ .np: życiorysy i omawiane utwory pisarzy ludowych
OPIs~Hcych ZYCI~ wIeJskre, malarzy XIX wieku ilustrujących
to życie,
dalej legendy, WIersze, piosenki i anegdoty ludowe, niejednokrotnie
pisane gwarą.
.
~astę~ni~ częste są opisy prac górali, np. spław drzewa, zespołowe,
wIejskIe wypIekI chleba i zwyczaje z tym związane np. wędrowne deseczki
na ~tóryc~ są w~rzeźbione lub wypalone nazwiska tych, którzy mają swój
udzIał w pIekarm, przechodzące od lat od zagrody do zagrody. Posiadający
daną deseczkę ma obowiązek sprzątania w sobotę piekarni.
Dalej wyrób
se~a w górach: powroty z pastwisk, prawa i zwyczaje związane z pastwiskIe~, zwyczaj składania na rzecz wdów i sierot darów w postaci całego
udoJu mleka, z~~ranego w dniach 23 i 24 lipca (jest to prastary,
o~ .se~ek la,t IstnreH~y zwyczaj składania ofiar z racji klęski magicznego
g~nręcIa krow). Dalej przechodzą np. opisy zwyczajów związanych z jajkrem, opis żniw, dzieje kąpieli ludowych etc.
Dużo miejsca poświęca pismo sprawom sztuki ludowej, wychowaniu
artystycznemu,
omawianiu
programu odnośnych kursów celowości naśladowania starych ,wz~rów, dyskUSjom nad zagadnieniem 'rzeźby ludowej,
malarstwa, wspomnrenrom początków kariery ludowych artystów-rzeźbiarzy
w postaci ich pamiętników itd.
Prócz sztuki ludowej sensu stricto omawiane są też zagadnienia dotyczące rzemiosł ludowych, a więc np. współczesne zastosowanie drze\va
sękate,go d~ .wyrobu lichtarzy, wyroby ze słomy, kobiece roboty ręczne,
przepISY roslmnego farbowania jaj, dalej sprawa nie właściwego stosowania
�512
do celów dekoracyjnych
ozdobnych przedmiotów
kultury ludowej, np.
drewnianych,
rzeź bionych
pochewek na osełki do ostrzenia kosy etc.
Oprócz tego porusza pismo np. sprawę dziejów i rozwoju studzien
górskich, powstawania kościółków wiejskich, daje też opisy historycznych
pól bitew, wycieczek wieśniaków w góry etc.
Jeden z artykułów (nr 9, wrzesień 1946 r.) jest poświęcony zagadnieniu chłopskiej dumy. Podkreśla tu autor społeczne walory wierności tradycji, sąsiedzkiej gościnności, współżycia itd. Dumę chłopską określa jako
świadomość własnej wartości, która zrodziła się na podstawie długoletniego
dojrzewania i uszlachetniania
przekazywanego
z pokolenia na pokolenie.
Najgłębsze znaczenie przypisuje autor poczuciu religijnemu, które zdolne
jest nieść najwyższe szczęście, wywolać prawdziwą
radość tworzenia.
Doskonałe i liczne fotografie dają na tle wspaniałych górskich krajobrazów obraz szwajcarskiego
budownictwa
ludowego, zabytków historycznych, wnętrz kościołów, chat, stodół, rzeźb ludowych i wielorakich
prac i zajęć berneńskiego chłopa.
(,Berner
Heimatbuchen.
Redaktorzy:
Walter Laedrach i ChriRubi.
Bogato ilustrowane wydawnictwo zwraca się do tych, którzy cZują
się związani z berneńską i szwajcarską ojczyzną, do mieszkańców miast,
wsi, do pracowników fizycznych i umysłowych.
Pismo to obok monografij poświęconych poszczególnym jeziorom, dolinom, zabytkom architektury, mostom, studniom etc. dało szereg publikacyj
dotyczących rzeźbionych
przedmiotów,
monografii domów, zagród etc.
Taką np. monografię
stanowi książeczka Chr. Rubi pt. (,Beim
Grindelwaldner
Bauen, w której autor daje opis życia wsi w różnych porach roku, uwzględniając
np. gry i zabawy dziecięce, wypędzanie krów
na halę itd. Tekst jest w wielu miejscach przeplatany
gwarą ludową.
Ilustracje
uwzględniają
szczegółowo zagrody tej wsi, fragmenty
wnętrz chat, stodół szałasów śpichrzów, dalej sianokosy, przenoszenie
pasterskich sprzętów pomocniczych
etc.
innej monografii pt. (,Das Ober Emmental» R. Uetz opisuje
fragmenty z życia pasterzy, ilustrując je fotografiami dającymi przegląd
krajobrazu,
typów ludności, budownictwa
i życia codziennego i świątecznego.
slian
"V
(,Be I' ne r Z e i tsc h I' i f t fur Gesc hic h te u n d He i ma tk u n d e').
'Wyd. przez Państwowe Archiwum Kantonu
Bern, Miejskie Archiwum
berneńskie, przez Bibliotekę Miejskiej i Wyższej Szkoły oraz przez Muzeum
Historyczne w Bernie. Redaktor - dr H. Strahm.
Wydawnictwo,
którego hasłem tytułowym są słowa «Mein Hof meine Heimat')
we wstępie zwraca się do chłopów z wezwaniem, aby
badali historię swoich zagród.
W tym celu Zarząd Rolny (Landwirtschaftsdirektion)
ogłasza konkurs na napisanie kroniki zagrody wiejskiej, opartej na dawnych i dzisiejszych kronikach wiejskich, rejestrach i ustnych informacjach.
Praca tego rodzaju ma być wykonana
w kantonie berneńskim,
oprócz historii ma ona uwzględniać zmiany dokonywane w budowlach,
gospodarstwie,
technice i w ogóle w rozwoju życia kulturalnego
danej
rodziny. Ma też być zaopatrzona
w rysunki i fotografie.
Wezwanie kończy się apelem do chłopów, aby znowu prowadzili
kroniki rodzinne, aby też sami przez swych synów i córki brali udział
w konkursie. Praca tego rodzaju została zapoczątkowana.
Autorem monografii pt. (,Geschichte des Hofes Hertig in Untern
Frittenbach(',
wyd. w r. 1941, jest Christian
Rubi. Opisuje on zagrodę,
która od roku 1779, tj. od sześciu pokoleń znajduje się w tej samej rodzinie.
Autor podkreśla, iż dzieje tej zagrody są napisane przede wszystkim dla
właściciela, dzieci i jego następców. Opis dziejów zagrody opiera autor' na
dokumentach,
poczynając od XVIII wieku, podając ich fotografie. Następnie podaje autor ogólny plan zagrody i zabudowań
gospodarskich,
cytując gwarowe napisy znajdujące się na nich lub wewnątrz budynków,
i daje też spis inwentarza z raku 1875, a także opis zmian zachodzących
w budowlach z biegiem czasu. Następnie porusza zagadnienie rodu, a więc
podaje drzewo genealogiczne.
Cytuje chrzty, śluby i zgony w rodzinie.
Dalej na podstawie listów i pamiętników
jednego z gospodarzy
z I'. 1852, którego karty przytacza w pracy, analizuje stan gospodarki
mlecznej, produkcję sera, zbiór siana, zboża, obróbkę lnu, a również formy
pomocy sąsiedzkiej.
Osobno omawia też tajemnicze dobre i złe siły i ich rolę, pozostałości
kultu zmarłych, oraz zabiegi magiczne z nim związane. Opisuje też podróże chłopów po Szwajcarii podnosząc ich kształcącą wartość.
Autor zamyka monografię wierszowaną cytatą znajdującą się nad
bramą wiejską, która podkreśla zmienność posiadania zagrody przechodzącej kolejno z rąk do rąk.
Monografia jest bogato ilustrowana
zdjęciami i rysunkami krajobrazów, typów wiejskich, budownictwa,
wnętrz oraz bieżących prac,
jak np. obrywanie główek lnu, rzeźbienie oraz szeregiem ilustracyj przedmiotów zabytkowych.
Omówimy jeszcze kilka stowarzyszeń
dawnictwa ważne dla etnografii.
Genossensc
haft
briicke. Uraniahaus.
S ch weizer
posiadających
Hei tma twe rk.
pewne
Zurich.
wy-
Urania-
Celem stowarzyszenia jest:
Popieranie rzemiosł ludowych, a więc również i wyszukiwanie starych ośrodków ludowych wyrobów, opieka nad nimi, udzielanie wy twórLud, T. XXXIX
33
�com pomocy materialnej w postaci zasiłków oraz dostarczania surowców
takich, jak wełna, len, jedwab, bawełna etc.; organizowanie kursów dokształcających
(przędzalnictwo,
tkactwo, meblarstwo, krawiectwo itd.),
pomoc w zakładaniu bazarów rzemiosła ludowego etc. w różnych, również
i naj biedniejszych ośrodkach górskich, tam szczególnie, gdzie jeszcze żyje
sztuka ludowa, a więc np. tkactwo w Haslital i w Tessinie, koronki w Lauterbrunnen,
wyroby tokarskie w Toggenburg,
zabawki w Brienz itd.
Do zadań
koronek, haftów,
stowarzyszenia
należy też urządzanie
ubrań. zebrania instrukcyjne itd.
wystaw
mebli,
Stowarzyszenie
to współpracuje
ze szwajcarskim
(,Heimatschutz,)
Trachtenvereinigung
i ze Szwajcarskim
Związkiem
Chłopskim, który
finansowo dopomaga w pracach tej instytucji.
Ogromny nacisk kładzie stowarzyszenie na stronę społeczną organizacji pracy, ratowanie górali od nędzy, a także na stwarzanie ośrodków
twórczości ludowej. Poza tym stowarzyszenie udziela pomocy niezamożnej
ludności, rozdając odzież i obuwie uchodźcom wojennym, podarki dzieciom góralskim na Boże Narodzenie oraz zaopatruje pracującą wiejską
młodzież w wyprawy posażne etc.
W związku z działalnością (,Genossenschaft Schweizer Heimatwerk»
w 1940 r. powstał neutralny
pod względem politycznym i religijnym
«Związek opieki nad naj biedniejszymi gminami,) (,Schweizerische Patenschaft fUr bedrangte Gemeinden») z centralą w Zurychu.
Celem tego związku jest aktualna pomoc naj biedniejszym gminom
przede wszystkim w postaci organizowania warsztatów pracy, nauczania
rzemiosł i stwarzania na przyszłość samowystarczalności, a także organizowania tak ważnej społecznie samopomocy.
Podstawową ideą tej instytucji jest wytworzenie w całej Szwajcarii
zrozumienia roli rodzimego rzemiosła. Placówkami zbytu wyrobów są
bazary rzemiosła ludowego, przede wszystkim w Zurychu, a także w IDnych niezależnych, aczkolwiek wspólną ideą związanych bazarach.
Pięknie zorganizowany
ośrodek tego stowarzyszenia
znajduje się
w Zurychu, we wspaniałym gmachu Uraniahaus na Uraniabrucke,
gdzie
równocześnie mieści się redakcja czasopisma Heimatwerk,
Heimatleben
i Heimatschutz.
W tymże gmachu Uraniahaus
znajduje się doskonale zorganizowany bazar sztuki i rzemiosła ludowego.
W sklepie, urządzonym
z komfortem, znajdują się półmetrowej
i naturalnej wielkości manekiny w strojach ludowych. Obok zaś leżą
ogromne albumy z ilustracjami strojów ludowych, a także kartoteki z formami i krojem strojów ludowych, ułożone geograficznie według kantonów.
Formy te są przeznaczone na sprzedaż.
Bazar ten posiada autentyczne wyroby ludowe z kory, drzewa, wici,
włókna, gliny, metalu itd., a więc kosze, tkaniny, obuwie ludowe, meble,
ceramikę zabawki ze słomy etc.
\Vyroby te dostarczane są z różnych ośrodków Szwajcarii, a więc
np. wyroby z kory - z Graubunden,
z metalu - z Appenzell itd ..
Podobne bazary istnieją też poza tym w Baden, Brugg, BazyleI,
Bernie, w Chur, Fryburgu,
Interlaken,
Lozannie, Lucernie, Saas-Pau,
Samaden, SL Gallen i w Thun.
Aczkolwiek wyroby sprzedawane w wymienionych bazarach wykonywane są przez górali szwajcarskich, należy podkreślić za pismem Heimatwerk, iż poza nielicznymi wyjątkami powstają one przy interwencji bardziej
wykształconych jednostek,
które czuwają nad techniką, ornamentyką,
(którą sami początkowo wykonywują i wypróbują) wprowadzają pewne
korekty, udzielają instrukcyj na odnośnych kursach.
Mamy tu więc wyraźnie dość powszechnie zachodzący w Europie
proces przekształcania się niegdyś izolowanej od wpływów sztuki ludowej
w bardziej powszechne rzemiosło.
Stowarzyszenie,
o którym
mowa, wydaje czasopismo
pL:
(,Heimatwerb
Blatter fur Volkskunst und Handwerk.
Uraniabrucke.
Heimathaus. Redaktor - dr Ernst Laur.
Zurich.
Pismo to, bogato i pięknie ilustrowane, porusza w sposób popularny
zagadnienia sztuki ludowej, rzemiosł ludowych, wyrobów artystycznych,
życia wsi, ochrony szwajcarszczyzny etc.
Artykuły tego pisma omawiają sprawy takie, jak ciężkie warunki
pracy i życia górali szwajcarskich w niektórych okręgach, np. w Graubunden, co ilustrują liczne fotografie typów i wnętrz ubogich chat, dalej
obyczaje ludowej np. wędrówka biednych dzieci szwajcarskich z Graubunden (ma Szwaby,), prace związane z górskim transportem siana, prace
w warsztatach rzemieślniczych, hafty dawne i dzisiejsze, tkactwo, ceramika
dawna i współczesna, meblarstwo oparte na tradycyjnych wzorach, wyróbpudełek, wyroby z wosku, wyrób zabawek, ozdób choinkowych, bajki,
wspomnienia z podróży, zastosowanie kwiatów w ornamentyce, bazary
rzemiosł ludowych, wreszcie camera obscura wprowadzona
przez pismo
w celu pokazania na ilustracjach degeneracji sztuki ludowej w postaci
produkowanej tandety i banału.
Schweizerische
Vereinigung
fur Heimatschutz.
Ligue pour
la Conservation de la Suisse Pittoresque, ostatnio noszące tytuł (,Ligue
Suisse de Sauvegarde du Patrimoine National». Powstała w 1906 roku.
Celem Ligi jest ochrona krajobrazu i charakterystycznego budownictwa ludowego, popieranie harmonijnego rozwoju budownictwa, rodzimych
zwyczajów, strcjów, gwar i pieśni ludowej, ożywienie przemysłu artystycz33*
�nego, ochrona rodzimej fauny i flory oraz popieranie rodzimego szwajcarskiego teatru (Schweizerisches Heimatschutztheater).
"V roku 1945 dodano do celów statutu: zachowanie i rozwój charakterystycznych
cech ojczyzny, które zawdzięcza wierze, przyrodzie i własnej historii.
Związek ten urządza też swoje zjazdy w różnych punktach Szwajcarii.
Na porządku dziennym takich zjazdów jest zwiedzanie kraju, zabytków,
posiedzenia sprawozdawcze
i referaty, których treścią w r. 1943 w Chur
i SplUgen były np. obyczaje ludowe i ochrona swojszczyzny w Graubiinden,
zaś w roku 1945 w Zurychu: «Zurych chroni swe stare ogrody,) (z wycieczką
po mieście), a także problem organizacji pracy w zakresie ochrony swojszczyzny. '
Szeroko zakrojony plan pracy tej Ligi, mającej w Szwajcarii duże
znaczenie, przyczynił się do powstania szeregu odrębnych instytucji, jak
Bund fiir Naturschutz,
Schweizerische Trachtenverein
itd., a poza tym
Liga prowadzi ożywioną i płodną działalność wydawniczo-organizacyjną.
(,Das neue landliche Bauen solI sich iiberall auf die órtliche Tradiotion stiitzen und sie sinnvolI weiterentwickeln.
Wir wollen keine «Farmen,)
keine standarisierten
Patent-Bauernhófe.
Ein Berner Bauernhaus
darf
nie gleich werden wie ein ostschweizerischer Hof» «(Heimiltschutz.), 1944,
nr 3-4, str. 99). (Nowe budownictwo wiejskie winno się wszędzie opierać
na miejscowych tradycjach i rozwijać je racjonalnie. Nie chcemy żadnych
«ferm.), żadnych standaryzowanych
i patentowanych
zagród chłopskich.
Berneńska chata nie powinna nigdy stać się podobną do wschodnio-szwajcarskiej zagrody).
Dalej pismo poświęca sporo uwagi melioracji i w związku z nią
ochronie swojszczyzny, prawodawstwu
dotyczącemu ochrony krajobrazu
i td. Niektóre numery są poświęcone określonym miejscowościom szwajcarskim, sprawie burzenia zabytkowych
kościołów, opisom starych zabytkowych domów i wnętrz, ich odnowieniu itd. Jeden z numerów (r. 1946,
nr I) został poświęcony ochronie
swojszczyzny i języka macierzystego.
Związek ten posiada w całej Szwajcarii swoje oddziały. W roku 1944
utworzył on biuro studiów i porad we wszelkich sprawach związanych
z budownictwem
tzw. Bureau Technique
du Heimatschutz,
ostatnio
Bauberatungstelle
fiir Arbeitsbeschaftung.
Fraumiinsterstrasse
14, Ziirich.
Prezesem tego biura 'został obrany ówczesny prezydent Szwajcarskiego Związku Inżynierów i Architektów Max Kopp.
Obok spraw współczesnego budownictwa
miejskiego i rozbudowy
kraju wyłoniły się problemy ochrony zabytkowego budownictwa ludowego,
renowacji oraz budowania
nowych osiedli wiejskich. Tym problemom
biuro poświęca szczególną uwagę.
W roku '1945 biuro to rozwinęło
(PlanungstelIe des Heimatschutzes).
Omawiane
stowarzyszenie
-
Sch wei zerische
nad Strojem Ludowym).
się również jako Biuro Planowania
wydaje
(,Heimatschutz*.
Redaktor
Urania briicke, Heimathaus.
We wstępie zostało tu-1Jostawione pytanie, co się powinno i co można
zrobić, aby rodzimy język macierzysty zachować w całej jego mocy i czystości. Dalej znajdujemy artykuły o ochronie swojszczyzny i gwar, o gwarach w okręgu Bazylei, w północno-wschodniej
Szwajcarii, artykuły o radio
i gwarach, o nazwach pól, o archiwum fonogramów w Zurychu, o atlasie
językowym niemieckiej Szwajcarii, o gwarze jako materiale językowym
literackim, o gwarach romańskich itd.
Ernst
Laur.
Adres:
Związek
Opieki
Istnieje od roku 1926, a celem jego jest badanie, ochrona oraz podtrzymanie
strojów ludowych,
które stanowią
cechę charakterystyczną
określonych grup i ich piękno.
W celu zrealizowania
powziętych zamierzeń zostały zorganizowane
grupy tzw. (,Trachtenleute.),
które przywracają
strój tam, gdzie on już
zanikł.
Na wielu terenach Szwajcarii już został wprowadzony nowy, na starych tradycjach oparty strój ludowy, obok stroju roboczego.
Związek ten dąży do zachowania cennych, tradycyjnych
wartości
kultury ludowej, do wskrzeszenia ludowej pieśni, tańca, stroju, mebli itp.,
w celu zachowania
charakterystycznego
odrębnego oblicza swego kraju
w obawie przed jego ujednostajnieniem.
Związek ten postawił sobie wyraźnie za cel kształtowanie człowieka,
walkę o duszę chłopa, którego «pragnie bronić przed złem tego Świata~.
Poszczególne "grupy strojów ludowych» dążą do zbadania dziejów
wsi, do poznania piękna krajobrazu, gospodarczych i kulturalno-historycznych stosunków oraz do powrotu tych tradycyjnych obyczajów, które do
dziś posiadają swą niewątpliwą wartość.
pismo:
dr
Trach ten verei n (Szwajcarski
Ziirich Heimathaus.
Ziirich,
Kwartalnik ten, którego artykuły drukowane są w językach niemieckim i francuskim, poświęcony zagadnieniom ochrony tradycyjnych walorów
rodzimej kultury szwajcarskiej porusza np. następujące zagadnienia:
budownictwo, a więc problem budowania nowych ferm, zagadnienia techniczne
(konstrukcyjne), estetyczne, przestrzenne, zagadnienie typów budowli i pIanowego rozbudowywania
wsi, dobre i złe budynki, normalizację
budownictwa etc.
\V licznych ilustracjach
podane są przykłady dobrych i złych rozwiązań architektonicznych,
zeszpecenia starych budowli dobudówkami,
napisami etc.
Pod jedną z fotografij znajduje się zdanie, charakteryzujące
stanowisko Związku Malowniczej Szwajcarii;
brzmi ono, jak następuje:
!
t'
~.
�(,Związek strojów ludowych» urządza tygodniowe kursy dokształcające w zakresie pieśni ludowej (pieśni przy pracy, pieśni żniwne, wiosenne
milosne), muzyki ludowej, folkloru (ballady, opowieści itd.), teatru ludowego (Reimatschutz
Theater), pracy zespołowej etc.
Do programu
stowarzyszenia
należy też urządzanie
uroczystości
częściowo opartych na dawnych zwyczajach, w których przedstawione są
dawne tradycje, a biorący w nich udział masowo występują w strojach
ludowych. W roku np. 1946 w Interlaken obchodzono święto strojów ludowych i pasterzy alpejskich, w którego programie
po nabożeństwach
katolickich i protestanckich
odbyly się pochody, zawody (m. in. w grze
na trąbach pasterskich), tańce ludowe i pikniki.
Dla ułatwienia
zaopatrywania
się w stroje ludowe pismo podaje
adresy krawcowych strojów ludowych, adresy, pod którymi można nabywać surowiec, a także adresy warsztatów, np. wyrobów ze słomy (kapelusze),
ozdób filigranowych itp.
Poza tym związek
wydaje
własne pismo pt. «Reimatlebem.
«Rei ma tle be n». Zeitschrift
der Schwcizerischen
Trachtenvereinigung. Zurich. Reimathaus.
Redaktor - Louise Witzig.
Pismo to, zaopatrzone
w liczne i doskonałe fotografie, stawia sobie
cele objęte programem stowarzyszenia.
W artykułach swych porusza ono
sprawy programowo-ideowe
i podkreśla wartość strojów ludowych, nakładającą pewne obowiązki moralne i sprzyjającą odnowieniu ducha ojczystego. (<Reimatlebem,
1946, nr 2/3). Poprzez strój bowiem znaleziono
drogę do sztuki ludowej, do pieśni, tallca, teatru ludowego, zabaw, obyczajów, rodzimych rzemiosł, mieszkań i budowli, a więc do ochrony swojszczyzny, jak głosi treść jednego z artykułów.
Następnie dając bogate ilustracje, pismo omawia obszernie sprawę
strojów ludowych, podkreśla dobre i złe rozwiązania
w tej dziedzinie;
opisuje zwyczaje ludowe, jak np. wypędzanie zimy, witanie wiosny, BożeNarodzeniowe
chodzenie z gwiazdą i z maszkarami,
zabawy ludowe,
wreszcie opisuje dawne ludowe pielgrzymki, daje sprawozdania
z prac
zrzeszenia, z kursów itp.
Gesellschaft
stwo Szwajcarskiej
fiir Schweizerische
Kultury Teatralnej).
Theaterkultur
Wydaje roczniki poświęcone zagadnieniom
dowego. Redaktor - Richard Ammann. Olten.
teatru,
(Towarzym.
l.
teatru
lu-
Między innymi ukazaly się tam monografie poświęcone następującym tematom: teatrowi ojczystemu, kulturze tea tralnej (widowiska Bożellarodzeniowe,
letnie,
wędrowne),
berneńskiemu
teatrowi
ochrony
swojszczyzny,
widowiskom
Szwajcarii
romańskiej.
Jedna
z monografij
nosi tytuł: «Das Yolk spiclt Thea ten>.
\V pracy tej między innymi poruszono zagadnienia teatru ludowego,
takich \vidowisk ludowych, jak np. zabawy w środę Popielcową, widowiska
święta strojów ludowych etc.
Stowarzyszenie to urządza również specjalne kursy teatru ludowego;
program takiego tygodniowego kursu w Lucernie m. i. obejmował zagadnienie realizacji teatralnej
zwyczajów i zabaw Bożenarodzeniowych
i zapustnych, stylizowanych gwarowych sztuk ludowych itd.
Bund
Mundarten).
fUr
Schwytzer
Dutch
(Pflege
und
Rheinerhalten
der
O związku tym wspominam,
gdyż działalność jego w znacznej
mierze pokrywa się z pracami związanymi z ochroną kultury ludowej,
prowadzoną z jednej strony w Bernie przez Ch. Rubi (Der Rochwachter),
a z drugiej strony przez dr E. Laura i p. E. Witzig w Zurychu.
Maria
Znamierowska-Priifferowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1e97ee8e43d0c8d2ead8be8bb23a36a6.pdf
ba70341f6b2aed27020cf73a581a0d35
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:130
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:112
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39, s.520-629
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
521
I:,
I
KRONIKA
SPRA WOZDANIE
Z DZIAŁALNOŚCI
l
P. T. L.
za rok 1948.
Celem naszego Walnego Zgromadzenia jest przedstawienie osiągnięć
i niedociągnięć, oraz poddanie dyskusji tego, co zostało zrobione i jak
zostało zrobione, a wreszcie wytyczenie dalszej drogi pracy.
Statut zobowiązuje Zarząd do składania corocznych sprawozdań.
Lata ubiegłe od chwili wznowienia działalności Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w roku 1945 w nowej jego siedzibie w Lublinie, były już
przedmiotem
sprawozdań i dyskusji na poprzednich
Walnych Zgromadzeniach.
Formalnie zatem, Zarząd spełniłby swój obowiązek ograniczając się
tylko do omówienia działalności roku ubiegłego.
Jeżeli jednak weźmiemy pod uwagę istotę naszej pracy, którą Towarzystwo rozpoczęło w roku 1895, obejmując tak niezmiernie szeroki
zakres działania, to trzeba podkreślić, że okres roczny stanowi właściwą
dosta teczną podstawę tylko dla sprawozdania
o gospodarce finansowej.
Dla reszty spraw jest zbyt krótki, żeby pozwalał na należytą ocenę celowości
pracy na jej poszczególnych odcinkach. A możliwość dokładnego zorientowania się w całości jaką one stanowią, jest warunkiem ustalenia dalszego
realnego planu działania, którego wykonanie musi z konieczności zostać
znowu rozłożone na szereg lat.
Z tego też powodu właściwym wydaje się w tej chwili rozważenie,
całego okresu pracy od czasu wznowienia naszej działalności po drugiej
wojnie światowej w roku 1945.
Warunki, w jakich pracujemy w tym drugim półwieczu istnienia naszego Towarzystwa, są pod każdym względem inne, aniżeli w przebiegu
poprzednich lat 50-ciu.
Do przeszłości należą już dzisiaj niewiarygodne
wprost trudności
finansowe z jakimi trzeba było walczyć i przed rokiem 1918, a następnie
i do roku 1939, po to żeby utrzymać byt Towarzystwa i nie ustać chociaż
by tylko w skromnym zakresie pracy badawczej i wydawniczej.
Ogólna sytuacja pod tym względem jest nam starszym dostatecznie
znana, a przypomniał ją ponadto dokładnie prof. Czekanowski w swoich
tak bardzo cennych reminiscencjach
z przeszłości Towarzystwa. Jak wia-
.~
~.
,
domo zostały one ogłoszone w XXXVI tomie (,LudU'), który jest
tomem powojennym.
I\ie był przypadkowym ten stan niezmiennie trwających
rozpaczliwych trudności finansowych. Ścieśniał on możliwości
raliżował i dławił często w zarodku wszelkie szersze pomysły i
W tym objawie znajdowało wyraz ustosunkowanie się zarówno
i szerokiego ogółu inteligencji i naukowców do założeń i zadań,
lili w statucie Towarzystwa jego założyciele .
pierwszym
a chwilami
pracy, painicjatywę.
rządów jak
jakie usta-
Umiłowanie
uciśnionego i lekceważonego przez długie wieki ludu,
było
bodźcem
do pragnienia
jego
poznania
we wszystkich
przejawach
życia.
I nie tylko ludu polskiego, ale i innych ludów,
w pierwszym rzędzie słowiańskich.
W swojej genezie łączyło się to ideowo z Lelewelem, Mochnackim
i demokra tycznym obozem emigracji po roku 183 I i jego dalszymi wydźwiękami.
Było wynikiem zrozumienia, któremu zwłaszcza Kolberg od roku 1839
poświęcił swój tak nad wyraz pracowity żywot, że jednym z koniecznych
warunków uo by wa te l nie nia szerokich mas ludu wiejskiego jest dokładne
ich poznanie.
Zrywało to stanowczo z kierunkiem, który życie
ludu, jego wartość duchową i twórczość kulturalną oceniał apodyktycznie
i nierealnie na podstawie fragmentarycznych
wiadomości.
Nowy kierunek o ambicjach naukowych przeciwstawił się fałszywej
ocenie wartości duchowej kultury ludowej bez zgłębiania jej problematyki przez romantyzm,
jak również ocenianiu jej jako mało, lub nawet
i bezwartościową,
ze strony tak zw. (,sfer wyższych,).
Wierzono w stałą wielką wartość kultury ludowej, którą w miarę
postępu prac badawczych już w ciągu XIX wieku zaczęto pojmować
coraz szerzej. Równocześnie
przestano
poświęcać
uwagę
wyłącznie
wsi. Że odgrywała ona i dzisiaj jeszcze zajmuje w naszych badaniach zarówno kultury materialnej, jak i duchowej, miejsce czołowe,
tj. zrozumiałe w kraju o przeważającej ludności wiejskiej. Jednak jeżeli
długi czas badania terenowe, zbieranie tego, co jeszcze istnieje uważano za
cel niemal wyłączny, to zdobywane wiadomości coraz silniej zniewalały
do szukania
związku
z przeszłością.
Historia i metoda historyczna zaczęły odgrywać coraz większą rolę,
w związku z tym rodziło się porzucanie wiary w niezmienność i statyczność
kultury ludowej, a rodziło się zrozumienie jej ewolucji. Poznano, że jeżeli
kultura ludowa posiada własne jasno sprecyzowane oblicze, to jednak
zarówno w przeszłości jak i współczesności nie była ona nigdy izolowaną
i bynajmniej nie żyła jakgdyby w zamkniętym naczyniu. I ona także przejmowała elementy kulturowe innych warstw, które jednak samodzielnie
przekształcała. Ale na tym nie koniec. Również i inne warstwy nie jedno
od niej przejmowały. Ważnym było i pozostanie stwierdzenie, że ta kultura
�ludowa uważana za coś drugorzędnego,
w porównaniu z kulturą zwłaszcza
warstwy panującej i przodującej, pod wieloma względami ją wzbogaciła.
\Vystarczy tu wspomnieć o muzyce i malarstwie,
oraz o wplywie
tych dziedzin sztuki na kompleks wierzeniowy
innych warstw, szereg
pojęć prawnych itd.
Przypominam w tej chwili to wszystko z tego powodu, że ilość i zakres
problemów jakimi jesteśmy obowiązani
obecnie się zajmować, jest znacznie bogatszy aniżeli 100, lub nawet 50 lat temu, a nowe warunki pozwalają
nam na przystępowanie do ich rozwiązywania w stopniu zupełnie innym,
aniżeli było to możliwe jeszcze w okresie międzywojennym.
Ten stan
rzeczy
zo bowiąz uje.
Jak wiadomo w myśl § 1 naszego statutu, przystosowanego do nowych
potrzeb, a zatwierdzonego w dniu 23 maja 1947 r. Towarzystwo: ('prowadzi
badania etnologiczne, etnograficzne i pokrewne nad ludem polskim i innymi, oraz rozpowszechnia wyniki swoich prac i zebrane materiały i wiadomości. Poza pracami
badawczo-naukowymi
~adaniem
Towarzystwa
jest także szerzenie zrozumienia
kultury ludowej,).
Jak zatym przedstawiają
się rzeczywiście nasze prace?
Zastanawiając
się nad nimi musimy naturalnie
wspomnieć przede
wszystkim a bi bli o te c e. Stanowi ona najcenniejszy
majątek Polskiego
Towarzystwa Ludoznawczego. Mimo częściowego zniszczenia przez hitlerowców, liczy obecnie około 28.000 voluminów. Prace nad uporządkowaniem
biblioteki prowadzone od roku 1945, w którym została ona przez prof. Gajka
przywieziona
do Lublina.
Biblioteka zostala skatalogowana
do końca
roku 1948, wyodrębniono jej poszczególne działy, takie jak części poświęcone zagadnieniom
kultury materialnej, sztuce ludowej, wierzeniom. Wykonano indeks geograficzno-etnograficzny
itp. tak że biblioteka już w tej
chwili jest uporządkowanym
cennym ośrodkiem naukowym.
W roku ubieglym biblioteka wzbogacila się o 1675 pozycji. Najbardziej wartościowe pochodzą z wymiany własnych wydawnictw.
Pozostajemy w stosunku wymiany z 104 wydawnictwami
zagranicznymi
i 62 krajowymi, czyli razem 166 wydawnictwami.
Ministerstwo Oświaty
w okólniku z dnia 19 marca 1949 Nr IV N-532 IV sprawie wymiany wydawnictw
naukowych
w ustępie końcowym
powiada:
(,Równocześnie
Ministerstwo podaje do wiadomości, że wymiana wydawnictw naukowych
prowadzona jest obecnie sprawnie i racjonalnie przez Biuro wydawnictw
Uniwersytetu
Marii Curie Sklodowskiej w Lublinie,
przez Państwowe
Muzeum
Zoologiczne
w \Varszawie,
przez Biuro Delegata
Ministra
Oświaty do Spraw Ochrony Przyrody w Krakowie, przez Polskie Towarzystwo Botaniczne
w \'Varszawie, oraz przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze w Lublinie. Do instytucji tych i Towarzystw można w razie
potrzeby zgłaszać się po informacjc,
wskazówki techniczne, wzory druków itp".
Z biblioteki Towarzystwa korzystają studenci, profesorowie i inne
osoby w pierwszym rzędzie pozostający w Lublinie. Częściowo użytkują
ją także i profesorowie innych Uniwersytetów
w Polsce. Niekiedy przyjeżdżają do Lublina specjaliści na przeciąg jednego tygodnia lub miesiąca,
którzy pracują w naszej bibliotece. Trudności mieszkaniowe w Lublinie
są jednak powodem, że te przyjazdy, które mogłyby być znacznie częstsze muszą być ograniczone.
Ostatnio Towarzystwo zwiększylo kwoty przeznaczone
na konserwację biblioteki. Oprawa książek obejmuje kolejno poszczególne dzialy.
Przy tej sposobności warto zaznaczyć, że nasza biblioteka jest jcdyną tego
rodzaju tak bogato wyposażoną w Polsce, ajak wynika z informacji odnośnie
analogicznych
ośrodków zagranicznych,
jest zdaje się jedyną biblioteką
poświęconą etnografii wyposażoną również w dziela z nauk pokrewnych,
jak prehistoria,
antropologia,
geografia, językoznawstwo
itp. na terenie
Europy Środkowej.
Decyzją XXI,I Walnego Zgromadzenia,
oraz w porozumieniu z Ministerstwem Oświaty, Prezydium Rady Ministrów i C. U. P. przystąpiono
do rozpoczęcia
prac nad przygotowaniem
do druku monumentalnego
dzieła, a mianowicie (,Polskiego Atlasu-Etnograficznego').
W marcu 1947 roku odbyla się specjalna konferancja w Krakowie,
poświęcona opracowaniu planu. Wzięli w niej udział wszyscy profesorowie
etnografii, oraz szereg wybitnych specjalistów nauk pokrewnych,
celem
ustalenia metod pracy. W związku z tym Towarzystwo
zorganizowało
stałą sieć korespondentów
Atlasu na terenie całej Polski, w liczbie około
1500 osób, którzy na podstawie wysyłanych ankiet mają gromadzić materiał etnograficzny
na określonym obszarze. Zagadnieniom
tym została
poświęcona rozprawa prof. Gajka pt. (,Polski Atlas Etnograficzny'), która
wszystkim Państwu jest znana. Ten sam temat omawia również dr Maria
Frankowska
na łamach 38-ego tomu L u d u.
Praca nad Polskim Atlasem Etnograficznym,
który ma dać syntezę
polskiej etnografii, obliczona jest na dłuższy okres czasu, bo przynajmniej
na lat 15. W roku 1948 zostala rozeslana poprzednio już opracowana ankieta, poświęcona zbieractwu dziko rosnących roślin jadalnych na terenie
Polski. \Vydrukowano
mapę podkładową
roboczą, uporządkowano
materiał za warty w li tera turze, opracowano
ankietę poświęconą roślinom
dziko rosnącym zbieranym dla celów leczniczych, oraz zbieractwu grzybów,
zorganizowano
kartotekę korespondentów
Atlasu, omówiono i zawarto
umowy w sprawie zeszytu wstępnego i prehistorycznego.
Obok (,Polskiego Atlasu Etnograficznego')
przystąpiono
do opracowania i wydania (,Atlasu Polskich Strojów Ludowych,).
Przedsięwzięcie
to powstało w porozumieniu
i na zlecenie Ministerstwa Kultury i Sztuki. W roku 1948 zostala zawarta z Ministerstwem
umowa i przystąpiono
do organizacji
(,Atlasu'), którą ulatwiła znacznie
�także subwencja
jące prace:
Ministerstwa
Rolnictwa.
\Vykonane
zostały
następu-
Ułożono instrukcję Atlasu.
Zorganizowano
i przeprowadzono
zgodnie z nią Konkurs Artystów Ilustratorów.
3. Zawarto umowy z autorami poszczególnych monografii.
4. Przygotowano do druku dwie pierwsze monografie, przygotowane
przez dr Reinfussa i dr Seweryna;
następne będą opracowane
przez
dyr. Kotulę, Tadeusza Seweryna, Adama Glapę i inn.
I.
2.
W ciągu bieżącego roku, a ile pozwolą na to warunki
przewidywane jest wydanie 2 pierwszych zeszytów.
Całość Atlasu obliczona jest na 60-65
zeszytów.
finansowe
Obok tych wydawnictw specjalnych, prowadzone były i są wydawnictwa stałe, tzn. (,Lud(" (,Prace i Materiały Etnograficzne» i (,Prace Etnologiczne». Jak wiadomo od roku 1945' ukazały się tomy: 36, 37 i 38 Ludu.
Z powodów nie zawsze od redakcji zależnych pojawienie się tomu 39
uległo pewnej zwłoce, tak że dopiero w tej chwili się ukazuje.
'
Tom VI «Prac i Materiałów»
wychodzi obecnie.
ukazał się w roku
1947-ym, tom VII
Nowością wydawniczą powojenną są (,Prace Etnologiczne», których
tom I podzielony na trzy części stanowi znane Państwu dzieło Tadeusza
Milewskiego: (,Zarys Językoznawstwa
Ogólnego». Dzieło to stanowi, poważne wydarzenie
w nauce językoznawstwa
naszego,
a druga
część
(,Rozmicszczenie Języków» i oddzielny (,Atlas Języków Świata» jest pierwszym tego rodzaju w literaturze światowej. Z tomu II (,Prac Etnologicznych» wyszła w tym roku Witolda Klingera rozprawa pt. (,Wschodnioeuropejskie rusałki».
Jako osobny dział pracy powstały badania nad religijnością i prawem zwyczajowym, które powierzono specjalnej sekcji. Łącząc oba działy
pracy badawczej, wychodzono z podobnych zalożeń jak te, które przyjął CIAP. Należą one tam do sekcji V.
Badania, których intensywność w najbliższym czasie niewątpliwie
wzrośnie są prowadzone
w dwóch kierunkach:
a to odnośnie s ta n u
obecnie
istniejącego,
oraz przeszłości,
przy czym szczególny nacisk
kladzie się na poszukiwania
archiwalne.
Badania pierwszego rodzaju są
prowadzone systemem ankietowym.
Dotychczas zostały opracowane,
rozesłane i częściowo już zwrócone wypełnione kwestionariusze szczegółowe
dotyczące zwyczajów prawnych. Z zakresu prawa zwyczajowego opracowano ankietę o prawach
kobiety w gospodarowaniu
na wsi. Ponadto
dzięki życzliwemu
ustosunkowaniu
się Kuratorium
Okręgu Szkolnego
Lubelskiego, zwłaszcza Nacz. Wydzialu Jędryszka,
zebrano bardzo pokaźny materiał
dotyczący obecnie istniejącyc\1 zwyczajów dorocznych.
Prace historyczno-archiwalne
dotyczyły i dotyczą: a) aktów procesów a czary, b) inwentarzy
mieszczańskich,
c) wewnętrznego
życia
cechowego.
Komplet zachowanych procesów o czary miasta Lublina zebranych
i opracowanych przez dr Mirosławę Zakrzewską został ogłoszony w tomie VI
<,Prac i Materiałów Etnograficznych».
W toku są dalsze poszukiwania
obejmujące
całą Lubelszczyznę·
Dr Bohdan Baranowski zebra l i przygotował do druku podobny materiał
miasta Kalisza. Jest naszym pragnieniem kontynuowanie
dalszych poszukiwań w tym kierunku
i zdobycie
możliwie kompletnego
materiału
z wszystkich ziem polskich. Postępy tej pracy jak zresztą i innych poszukiwań archiwalnych wymagają jednak obok środków materialnych
przede
wszystkim należycie do nich przygotowanych
pracowników.
Wiemy, że
w dalszym ciągu istnieją jeszcze pod tym względem poważne braki, które
tamują rozwijanie się pracy w takim tempie jakiego byśmy pragnęli.
Poza procesami o czary zwracamy w tej chwili w naszych poszukiwaniach szczególną uwagę na inwentarze spadkowe, działowe itp. dawnego
mieszczaństwa. Stanowią one nie tylko ważny material dla historii gospodarstwa i prawa, ale dzięki swojej drobiazgowej
dokładności odkrywają
nam dokładnie obraz kultury materialnej. Zachowało się ich jeżeli chodzi
np. o Lubelszczyznę niezwykle dużo. Z dotychczas przeszło 40 odszukanych
i przepisanych, a pochodzących wyłącznie z miasta Lublina i wieku XVII,
niektóre obejmują do dwudziestukilku
arkuszy in folio.
To samo dotyczy tak bardzo pod każdym względem ciekawych
zabytków archeologicznych,
które obejmują ustrój i życie we wszystkich
jego przejawach dawnych cechów i rzemieślników. Wiadomości dotyczące
ustroju produkcji, zwyczajów prawnych łączą się tu i krzyżują z praktykami religijnymi, zabobonami itp.
W tej chwili są już zebrane i przygotowane do druku przez mgr Marię Walewską przywileje i statuty cechów garncarskich
Lubelszczyzny.
Dalszy niezwykle bogaty materiał archiwalny jest już w większej części
zestawiony i będzie w roku przyszłym przedmiotem
dalszych prac.
Powyższe poszukiwania
archiwalne
pozostają w znacznej mierze
w ścisłym związku z zainicjowaną
i przygotowaną
przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Monografią Lubelszczyzny. Już przed dwoma laty
program jej został opracowany i przedyskutowany.
Obok tych prac równocześnie rozpoczęto i badania terenowe nad Lubelszczyzną łącznie z katedrą etnografii U. M. C. S. Badanie te objęły dotychczas powiaty: zamojski, puławski, lubelski, lubartowski i siedlecki. Badania te obejmowały
dotychczas kulturę materialną. W roku bieżącym przewidziane jest kontynuowanie prac terenowych nad przemyslem ludowym (chałupnictwem)
na obszarze całego województwa. Naturalnie
szybkość postępu w pracy
będzie zale2na od uzyskania potrzebnych
środków. Wprawdzie ten zakres
�ze względów praktycznych interesuje także Spółdzielczy Instytut Naukowy,
który się do nas zwracał, ale dotychczas nie mogliśmy jeszcze dojść do
porozumienia
w sprawie pokrycia kosztów, w tym wypadku dosyć znacznych. Towarzystwo nasze z własnych środków samo pokryć ich nie może.
W badaniach
terenowych
brali pod kierownictwem
prof. Gajka czynny
udział nasi współpracownicy
L. Gajewski, J. Jastrzębski,
J. Optołowicz,
Z. Malewska, J. Pałkówna i inn.
Do druku została
przygotowana
przez Henryka
Zwolakiewicza
Bibliografia
Lubelszczyzny,
a przez Tadeusza Delimata (,Ceramika
Lubelska».
Myśl stworzenia Monografii Lubelszczyzny
nie ma jednakowoż
być
odosobniona. Podobne pracc winny być podjęte i przeprowadzone
odnośnie
wszystkich ziem Rzeczypospolitej.
Cieszymy się też, ŻC w tej chwili i nasz
oddział krakowski pragnie podjąć analogiczną
inicjatywę
o ile chodzi
o Krakowskie.
Pomyślnie
rozwijają
się prace
nad badaniem
Kaszubszczyzny i Góralszczyzny
oraz na terenie Śląska i inne.
Pod kierownictwem
prof. Moszyńskiego, na koszt P. T. L. prowadzi
w Krakowie prace bibliograficzne
student Kamocki. Chodzi o wydobycie
z czasopism i prac materiałów
etnologicznych,
dotyczących
Afryki, Azji,
Ameryki, Australji, Połinezji i Melanezii. W świetłe dotychczasowych
wyników tej pracy okazało się, że wkład wysiłku i myśli polskich badaczy
i podróżników był w tym wzgłędzie znaczny i bardzo wartościowy dła nauki
światowej, ale został zupełnie zapomniany.
Przypomnienie
go sobie i światu
uważamy za nasz obowiązek.
Osobną mozolną ale konieczną pracą którą prowadzi się od
czasu i rychło mamy nadzieję, że wykończy, stanowi indeksowanie
czasopism etnograficznych.
Pracą tą objęte są: Lud, Wisła, M.
Zbiór wiadomości dla antropologii
krajowej, Prace i materiały
Ziemia, Prace i materiały etnograficzne P. T. L., Orli lot, Teatr
Zaranie Śląskie, Gryf i inne drobniejsze.
dłuższego
polskich
A. A. E.,
P. A. U.,
Ludowy,
Podjęliśmy i tę rzeczywiście wielką pracę rozumiejąc nieodzowność
stworzenia wzorowej o ile możności bibliografii rzeczowej dla etnografii
polskiej i podstawę dla realizacji Polskiego Atlasu Etnograficznego.
Bibliografia taka jest także warunkiem zasadniczym dla stworzenia z czasem
Encyklopedii
Polskiej Etnografii.
Osobny dział stanowi Archiwum :Materiałów naukowych
P. T. L.,
które zawiera liczne między innymi klisze, filmy, rękopisy. Dla każdego
działu archiwum została opracowana
osobna instrukcja. Archiwum nasze
po wojnie zostało wzbogacone
materiałami
odziedziczonymi
po profesorach: Stanisławie Poniatowskim,
który zginął w roku 1945 po przejściu
obozów w .Majdanku i Grossrosen, oraz po ś. p. prof .. -\damie Fischerze,
który zmarł z wyczerpania
w r. 1943.
Prace nad uporządkowaniem
Archiwum rozpoczęte w r. 1948 zostały
zasadniczo
skończone. Wykonała je mgr Z. Malewska.
Należy jeszcze nadmienić,
że pozostajemy
w stałym kontakcie
z C. I. A. P. oraz, że w roku ubiegłym Towarzystwo brało udział w Konferencjach organizowanych
przez Naczelną Dyrekcję Muzeów i Ochrony
Zabytków, Ministerstwo
Kultury i Sztuki w sprawie muzealnictwa
etnograficznego w Polsce i innych. Na wniosek sekretarza generalnego P. T. L.
ustalono znormalizowany
typ karty muzealnej, oraz uchwalono stworzenie
Centralnego
Katalogu
Zabytków
etnograficznych,
znajdujących
się
w Polskich Muzeach. Jego organizacja ma być powierzona Polskiemu Tow.
Ludoznawczemu.
Gdyby nie trudności w uzyskaniu koniecznego lokalu l,
o czym jeszcze będzie mowa, także i to przedsięwzięcie,
którego znaczenie
dla nauki jest zasadnicze,
byłoby już w realizacji.
Z tego co dotychczas powiedziano widzimy, że nasze osiągnięcia od
chwili wznowienia działalności w roku 1945 trzeba uznać jako poważne.
Stanowią one właściwe podstawy do dalszej pracy, do której wykończenia
jest niezmiernie
daleko.
Podkreśliłem już poprzednio, że pracujemy od roku t 945 w nowych
korzystnych warunkach.
Poparcie moralne i hojna pomoc materialna
ze
strony najwyższych
czynników, jak Prezydium
Rady Ministrów,
Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Ministerstwo Odbudowy,
Ministerstwo
Rolnictwa,
oraz gdzieniegdzie
już i władz wojewódzkich,
poważnie zobowiązuje. Zobowiązuje nie do wyrazów wdzięczności, z którymi łączyłoby się pojęcie łaski dla otrzymującego,
lecz do dokładnego
spełniania zadań uznanych jako ważne ze stanowiska państwowego i społecznego, a których od nas ci, którzy nas popierają oczekują.
już
Towarzystwo nasze liczy w tej chwili 367 członków i 1270 członków
korespondentów.
Obejmuje ogół osób pracujących wyłącznie w zakresie etnografii i bardzo licznych specjalistów innych działów nauki, które przedmiotowo pozostają w związku z etnografią.
Szczególną troską Zarządu jest uzupełnienie
i odmładzanie
kadr
naszych przez powoływanie zgodnie z §§ 7 i 10 Statutu, nowych członków
czynnych i korespondentów.
Jesteśmy jedynym Towarzystwem
Naukowym,
które stoi otworem nawet i dla studentów
przed uzyskaniem
dyplomu,
o ile dają oni swoim wysiłkiem i pracą dowód, że zaczynają się stawać
pożytecznymi
pracownikami
naukowymi.
Oddziałów liczymy w tej chwili sześć, a to w Krakowie, Lublinie,
Mszanie Dolnej, Poznaniu, Toruniu i Wrocławiu.
Jest to stanowczo za mało. Przy tym nie wszystkie oddziały i nie we
wszystkich kierunkach przejawiają należytą aktywność. 'IV prawdzie w pol Od l. I. 1952 r. centrala Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego została
przeniesiona do Poznania.
�równaniu
z rokiem poprzednim
i tutaj możemy przewazme stwierdzić
ożywienie,
czego wyrazem jest zwłaszcza akcja dyskusyjno-odczytowa,
dostępna i dla nie członków. W tym względzie przodował oddział Krakowski.
Następnie idą: Lubelski, Poznallski, Toruński i w Mszanie Dolnej. Szczególnie musimy podkreślić aktywność małego, bo liczącego 9 czlonków
czynnych oddziału w Mszanie Dolnej.
Podkreślam ten fakt z tego powodu, ponieważ świadczy on, że może
być rzeczą pożyteczną
tworzenie oddziałów także w ośrodkach nieuniwersyteckich. Nasz statut w paragrafie 4 i 7 wyraźnie nas do tego upoważnia
i zachęca. Naturalnie zawsze będą miały stosunkowo lepsze warunki pracy
naukowo-badawczej
oddziały w miastach uniwersyteckich,
oparte i związane z katedrami
etnografii i nauk pokrewnych.
Jednakże inne oddziały
mogłyby odgrywać w badaniach
terenowych rolę poważną, a w pracy
propagandowej
pierwszorzędną.
A wreszcie trzeba pamiętać, że tam wszędzie, gdzie już istnieją względnie będą utworzone archiwa, które tak często
zawierają
akta z epok nie wymagających
nawet znajomości paleografii,
mogłaby także praca i tych oddziałów stać się w zakresie badawczonaukowym pożyteczną.
Przyznaję, że dotychczas praca popularyzacyjna
me była przez nas
należycie rozwijana.
Stało się to nie dlatego, żebyśmy ją lekceważyli.
Mamy pełną świadomość, że jesteśmy w pełni tego słowa Towarzystwem
naukowo-badawczym,
jednak jesteśmy instytucją ze względu już na swój
przedmiot zainteresowań
tego rodzajq, że musimy pozostawać w szerokim
zakresie naszej właściwej pracy w bezpośrednim
związku z szerokimi
masami.
Ten związek, a zrozumienie jego konieczności wynika także z §§ 4,
naszego statutu, nie może się ograniczać tylko do czerpania z terenu materiału poznawczego.
Z celami naszymi ściśle się łączy uprzystępnianie
wyników naszych badań wszystkim.
.
Pragnęliśmy i tę pracę mimo wielu trudności
posunąć naprzód
I rozpocząć wydawanie obok (,Ludu.>, osobnego pisma przeznaczonego
dla
szerokiego ogółu, a przede wszystkim dla młodzieży szkolnej. Niestety
zabiegi Zarządu w tym względzie narazie musiały być zaniechane. Na ten
cel trzebaby przede wszystkim zdobyć osobno środki. Te jakie posiadamy
są z góry przeznaczone
na prace ściśle naukowo-badawcze.
Chociaż jak już wiemy są one bardzo znaczne w porównaniu z przedwojennymi, to jednak wobec rozległości naszych zadań i obowiązków badawczych, które wzrastają, są zawsze jeszcze nie wystarczające. Nie można
ich też uszczuplać na rzecz innej chociaż bardzo pożądanej,
potrzebnej
bliskiej nam akcji.
Kończąc ten ogólny przegląd
naszej dotychczasowej
poddając go dyskusji i krytyce Walnego Zgromadzenia,
jesteśmy głęboko przeświadczeni,
że dzięki warunkom
pracy jakie nam
daje Rzeczypospolita,
poparciu materialnemu
i zrozumieniu potrzeb Towarzystwa przez jej najwyższe czynniki, będziemy mogli dokonać w Polsce
Ludowej dzieła, o którym nasi poprzednicy
tylko marzyli.
L. Ha/ban
WYCIĄG
Z PROTOKÓŁU
POLSKIEGO
Z XXIV
TOWARZYSTWA
w dniach
WALNEGO
ZGROMADZENIA
LUDOZNAWCZEGO
11.-14.
VI.1949
W TORUNIU
r.
I\a zjazd przybyli członkowie i goście: K. Adamska, W. Armon,
B. Baranowski, W. Bieńkowski, J. Burszta, J. Czekanowski, T. Chodzidło,
G. Ciołek, A. Czerny, K. Dobrowolski, T. Delimat, E. Frankowski, M. Frankowska, G. Frenklowa, J. Gajek, O. Gajekowa, L. Gajewski, W. GajzIerowa, A. Glapa, J. Grocholski, L. Halban, J. Jastrzębski, J. Kamocki,
S. Klonowski, W. Kolago, A. Kowalska,
K. Koranyi,
J. Krajewska,
A. Król, H. Królikowski,
H. Kuczyńska,
A. Kutrzeba,
B. Kuźmicz,
M. Kwiatkowska,
J. Leja, A. Lewandowska,
J. Żołna-Manugiewicz,
Z. łvfalewska, M. Mole, J. Mazurkiewicz,
J. Michałowska,
S. Nosek,
]. Optołowicz, D. Osten-Sacken, J. Paszkiewicz, K. Pietrkiewicz, M. Priifferowa, H. Przesławska,. N. Przeworska,
B. Radomski,
R. Reinfuss,
Z. Reifussowa, E. Romanówna,
L. Roszkówna, I. Rzepecka, T. Seweryn,
J. Skietniewicz, M. Sobieski, R. Stopa, M.Suboczowa,J.
Świeży, M.Szwengrub, Z. Szewczyk, M. Walewska,
M. Ziemnowicz,
H. Zwolakiewicz,
T. Zygler, M. Żmigrodzka,
M. Żywirska.
Walne Zgromadzenie
otworzył v-prezes, prof. dr Leon Halban l.
W imieniu gospodarza zjazdu, rektora Uniwersytetu
Mikołaja Kopernika
prof. dr Karola Koranyego, powitał zebranych. dziekan prof. Kaz'imierz
Hartleb, po czym mgr Bolesław Kuźmicz - delegat Państwowej Komisji
?lanowania
Gospodarczego
wygłosił przemówienie,
w którym podkreślił
konieczność wmontowania
planu etnografii polskiej i działalności Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
w VI-cio letni plan gospodarczy i naukowy
państwa. Po przemówieniach
gości nastąpi la część naukowa, to jest inauguracyjny odczyt prof. dr Kazimierza
Dobrowolskiego pl. (,Zderzenie kultup> (drukowany w 39 tomie (,Ludw) w dziale rozpraw).
Popołudniowe
Odczytano i przyjęto
po czym v-prezes L.
skiego Towarzystwa
działalności
równocześnie
l Przemówienie
Lud,
T. XXXIX
obrady
poświęcone
były CZęSCI sprawozdawczej.
protokół z 23 \Valnego Zgromadzenia
w Krakowie,
Halban odczytal sprawozdanie
z działalności PolLudoznawczego
za czas od 1,1 kwietnia 1948 do
jego
poprzedza
nini,jsze
sprawozdanie
34
�,,
czerwca 1949 r. Z kolei skarbnik - prof. dr Mieczysław Zimnowicz przedstawił bilans za rok 1948. W sprawozdaniu swoim przeprowadził porównanie bilansów z lat 1946, 1947, 1948, wykazując progresywny wzrost obrotów, które w porównaniu z rokiem 1946 osiągnęły czterokrotną zwyżkę.
Sprawozdawca
przedstawił
wzrost działalności
wydawniczej
Towarzystwa: w roku 1946 Towarzystwo wydrukowało 502 strony (100%),
w roku 1947 I 172 strony (230%), w roku 1948 1400 stron oraz
63 mapy (370%). Po dyskusji na temat obu sprawozdań
Z. Malewska
odczytała protokół z posiedzenia Komisji Rewizyjnej z dnia 5 marca 1949,
zakończony wnioskiem o udzielenie Zarządowi
absolutorium.
Komisja
stwierdza z uznaniem postęp w organizacji i księgowości w porównaniu
z rokiem ubiegłym, wielką oszczędność i wszechstronną celową działalność.
Podkreśla wielkie osiągnięcia na polu wydawniczym i wnosi o udzielenie
absolutorium Zarządowi i o podziękowanie za pracę Zarządowi, wszystkim
pracownikom naukowym i administracyjnym
Towarzystwa.
Wniosek został przyjęty przez Walne Zgromadzenie i jednomyślnie podkreślono niski
procent wydatków na administrację wynoszący 2,3 % całości obrotu (szczegółowy bilans załączony do wyciągu).
Po sprawozdaniu
Zarządu nastąpiły sprawozdania
z działalności
oddziałów.
W dyskusji nad sprawozdaniami
poruszano
następujące
sprawy:
organizację akcji odczytowej dla publiczności. Zwrócono uwagę na konieczność porozumienia się w pracach oddziałów; w sprawie indeksowania
i bibliografowania,
postanowiono
przyjąć jedną instrukcję, podkreślono
również bezinteresowny
udział studentów
uniwersytetów
w Krakowie
i Lublinie w pracy nad indeksowaniem. Wreszcie wskazano na konieczność
wyzyskania ośrodka poznańskiego
dla prac nad muzykologią etniczną,
oraz odczytano wnioski prof. Leopolda Węgrzynowicza w sprawie popularyzacji prac Towarzystwa.
W drugim dniu zjazdu v-prezes E. Frankowski wygłosił referat
(,Etnografia w ZSRR» drukowany w całości w dziale rozpraw». Po ożywionej
dyskusji zebrani wysłuchali szeregu następujących referatów, a mianowicie:
. J.
Żołna-Manugiewicz
-
(,Z zagadnień
polskiej
paleoreligioli-
styki».
M. Mole
R. Stopa
(,Naturalistyczne podstawy dualizmu irańskiego».
('Wychowanie i szkoła u krajowców Afryki północno-
zach.».
A. Kowalska - (,Kilka uwag o cywilizacjach Indian amerykańskich».
S. Nosek - (,Przedhistoryczne budownictwo mieszkalne na ziemiach
polskich».
L. Halban - (,Znaczenie prawa zwyczajowego».
G. Ciołek - (,Wpływ środowiska geograficznego na formy osadnictwa
budownictwa wiejskiego w Polsce».
M. Priifferowa - (,Wprowadzenie we współczesny stan kultury ludowej Pomorza ze szczególnym uwzględnieniem kształtowania się kultury
ludowej w woj. pomorskim
na tle ruchów przesiedleńczych
ostatnich
dziesięcioleci ».
Oba ostatnie ilustrowane przeźroczami. Trzeci dzień obrad poświęcony był planowaniu.
Sekretarz generalny J. Gajek przedstawił referat
pt. (,Zadania Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w okresie najbliższego 6-cio lecia». W dyskusji nad referatem ustalono następujące wnioski:
I. Położenie większego nacisku na tłumaczenia i streszczenia etnograficznych materiałów radzieckich oraz pogłębienie współpracy z (,SOWIecką etnografią».
.
2. Powiększenie
sieci korespondentów
do 3000 poprzez
kontakt
z nauczycielstwem, pracownikami spółdzielczymi, Związkiem Samopomocy
Chłopskiej, Związkiem Akademickiej Młodzieży Polskiej.
3. Rozbudowa
oddziałów
regionalnych
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w celu stworzenia lokalnych organów dla wykonania
projektowanych na okres 6-cio lecia prac. W związku z tym sporządzenie
szczegółowej mapy ilustrującej stan zebranych materiałów.
4. Popularyzowanie
poradnictwa
w oparciu o katedry etnografii
analogicznie do istniejących instytutów w ZSRR.
5. Nawiązanie kontaktów z Państwową Komisją Planowania
Gospodarczego w celu przedyskutowania
współpracy.
Po wyczerpaniu dykusji nad 6-cio letnim planem działalności Towarzystwa, sformułowano następującą rezolucję jako wynik obrad:
I. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
staje do współzawodnictwa
z innymi ośrodkami nauki polskiej, w pracy nad rozbudową
podstaw
Polski Ludowej i jej kultury narodowej pod względem formy a socjalistycznej pod względem treści.
2. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
podejmuje pracę nad zgromadzeniem, utrwaleniem i rozwojem wielkiego skarbu kultury ludu pracującego zawartego w jego folklorze: sztuce, muzyce i pieśni, w jego całym
dorobku kultury materialnej i społecznej.
3. Udostępnione wszystkim skarby twórczości ludowej powinny się
stać źródłem natchnienia dla naszych muzyków, artystów, pisarzy, uczonych i działaczy społecznych, w łączności z potrzebami planowej gospodarki
socjalistycznej i przebudowy ustroju Polski.
Rezolucję
przyjęto jednogłośnie.
Zatwierdzono
rówmez uchwały
Zarządu z dnia 9. VI. o utworzeniu oddziału w Katowicach oraz podniesieniu składek członkowskich
Dalszy ciąg obrad został poświęcony wygłoszeniu następujących
referatów:
T. Seweryna
-
(,O potrzebie
badań
nad
etnografią
historyczną~.
34*
�532
533
J. Krajewskiej - «Wyniki badań Muzeum Etnograficznego w Łodzi
1946 r. l).
M. Suboczowej - (,Sprawozdanie z badali nad układem przestrzennym ruchów ludnościowych
pow. opolskiego».
R. Reinfussa - (,Z badań nad obrzędowością
ludową mieszkańców
Dolnego Śląska').
A. Kutrzebianki
- "Badania
etnosocjograficzne
nad Ziemią Krakowską·,).
1.11
od
Wobec spozmonej pory postanowiono
dalsze komunikaty i sprawozdania umieścić jako materiał
sprawozdawczy
w dziale kroniki w 39 tomie (,Ludu>>.
Na zakończenie XXIV Walne Zgromadzenie
wnioski i postanowienia
końcowe:
uchwaliło
Walne
A rozpada
Poddzial
"
I II III -
bil
o
OIl
"
N
U
):
oj
<::
N
O
-O
I
::J
t.O
•...
""'
,;.,
<O
co
>-
<::
<::
N
Towarzystwa
się na poszczególne
obejm.
"
"
::J
•...
>-
O
Ludoznawczego
W roku 1948 dawny układ biblioteki Polskiego Towarzystwa
z'nawczego został zmieniony na układ działowy: A - obejmujący
samoistne;
B - obejmujący czasopisma i wydawnictwa
ciągłe.
Dział
'2
-o
.~
"
SPRA WOZDANIE
Polskiego
o.
...:
Zgromadzenie.
O. G.
z prac w bibliotece
t.O
o
..;-
oj
W ostatnim punkcie porządku
dziennego,
dokonując
zamknięcia
obrad
XXIV
Walnego
Zgromadzenia
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego v-prezes prof. E. Frankowski podsumował wyniki zjazdu wskazując na wysoki poziom wygłoszonych referatów i dyskusji oraz na ich
aktualność z uwagi na ogólne zagadnienia
państwowe. V-prezes wyraził
podziękowanie dr Marii Priifferowej, Uniwersytetowi
Mikołaja Kopernika
oraz oddziałowi
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
w Toruniu
za
sprawne i gościnne zorganizowanie
zjazdu.
XXIV
ó
I
oo
następujące
I. Zwołać
konferencję naukową oraz XXV Walne Zgromadzenie
w Poznaniu.
2. Polecić
Zarządowi
przedyskutowanie
projektu studiów z zakresu
etnografii i etnologii, nadesłanego przez Ministerstwo Oświaty.
3· Zlecić Zarządowi
przedyskutowanie
wniosków prof. Leopolda
Węgrzynowicza
o upowszechnieniu
działalności
POlskiego Towarzystwa
Ludozna wczego.
Na tym zamknięto
•...
""'
•...
~
poddziały
>::
Ludodzieła
jak:
metodologię, metodykę, historię
etnologię i etnografię ogólną,
etnografię szczególową,
nauki
oj
VJ
o
-'"
.. ~•...
oj
.,
lii
.~~
-: 'I
~II
I ""II
�535
534
IV -
Poddział
V-
VI VII VIIIIXX-
"
obejm.
"
"
"
"
"
"
działy wydzielone specjalne tj.: literaturę,
religioznawstwo,
sztukę, ~biory.
nauki pomocnicze tj. historię, prehistorię,
geografię, językoznawstwo,
antropologię,
socjologię,
bibliografię,
muzea, muzealnictwo,
encyklopedie,
słowniki,
varia.
Systematyczny układ poddziałów działu A jest kombinacją systematyczno-etnogeograficzną,
dział zaś B posiada układ etnogeograficzny .
Następnie.
zostały
zaprowadzone
następujące
książki inwentarzowe:
Księga A - do której wpisuje się dzieła stanowiące odrębną całość
tematyczną
jednego lub kilku autorów,
wchodzą tu broszury, odbitki,
nadbitki.
2. Księga B wszelkie wydawnictwa o charakterze ciągłym, a więc
czasopisma, dzienniki, tygodniki, miesięczniki, kalendarze,
periodyki wydawane przez instytucje i urzędy wykazy itd.
3. Księga C wszelkie nabytki wpływaJące tak na drodze wymiany za wydawnictwa
własne, jak wymiany dubletów,
kupno, dary
i przydziały.
4. Księga D - opracowania
kartograficzne.
l.
Stan cyfrowy ksiąg przedstawia
Księga
A posiada
się w teJ chwili wg poniższych danych:
poz. 6,415, księga B -
374
księga
C-
400.
Uporządkowanie
działu
A tj. uporządkowanie
wg poddziałów,
wypisanie
na książkach sygnatury
dzialowej,
wpisanie tejże do księgi
inwentarzowej
A i na kartkach bibliotecznych,
ulożenie katalogu alfabetycznego
trwało do dnia 10. III. 1949 r. W tym czasie. oprawiono
432 tomy dzieł z działu III Etnografia szczegółowa - Indoeuropeistyka,
Słowianoznawstwo,
Polska.
Dział B - czasopism jest w toku porządkowania.
Zakatalogowany
został kompletnie poddział Polska, z którego to poddziału zostało oprawionych 150 tomów czasopism. Inne czasopisma, zajmujące
10 szaf, są
ułożone wg poddziałów,. wg wyżej wspomnianego
układu etnogeograficznego, lecz nie posiadają sygnatury działowej, która to praca jest obecnie
wykonywana.
Sposób zakatalogowania
jednej książki wygląda następująco:
Nową
książkę przysyła sekretariat Towarzystwa wraz z odpowiednim formularzem,
który wypełniony
przez bibliotekarza
na podstawie zapisu w księdze C
wraca do sekretariatu,
jako dowód buchalteryjny.
Dzieło, czy też czasopismo wpisuje się do księgi C tj. nabytków pod
numer kolejny danego roku, zaznaczając odpowiednią
pieczątką, czy po.chodzi z wymiany, daru, kupna czy przydziału i wpisując w odpowiednią
rubrykę numer działo,~y. Następnie na odwrotnej stronie pierwszej karty
dzieła przykłada się pieczątkę i wpisuje numer akcesyjny tj. Nr nabycia
oraz Nr działowy.
Z kolei wciąga się ją pod Nr kolejny do księgi A,
względnie B, wpisując w książce w odpowiednim
miejscu pieczątki, Nr inwentarza, tytuł i Nr dzieła; po czym wypełnia się 2 kartki biblioteczne,
jedna idzie do katalogu alfabetycznego,
druga do rzeczowego (który będzie
sporządzony
po zakatalogowaniu
czasopism).
Książka opieczętowana
co 100 stronk idzie do odpowiedniego działu
na półkę.
Dla ułatwienia pracy bibliotekarza
stworzona jest tzw. biblioteczka
podręczna, obejmująca jedną p6łkę. Jej zawartość stanowią dzieła i książki
będące w częstym tj codziennym użyciu, jak:
<,Kultura Ludowa Słowian» - K. Moszyńskiego.
<,Wstęp do ludoznawstwa»
- Sto Bystronia.
«Polacy, Lud polski, Połabianie,
Łużyczanie» <,Etnografia Polski» - St. Poniatowskiego.
«Wstęp do historii Słowian» - J. Czekanowskiego.
Skorowidze miejscowości i inne.
Ruch czytelniczy
za rok 1948
styczeń luty
marzec
kwiecień
maj
czerwiec
lipiec
sierpień
w bibliotece odbywał
za rok akadem.
czytelników
"
"
"
"
"
"
"
96
94
72
57
56
55
16
13
się wg następujących
1948/49
roku
na dn.
październik
listopad
grudzień
styczeń
luty
marzec
kwiecień
Na rewersy wypożyczono
profesorom,
w roku 1948 198 dzieł, w roku zaś 1949
Do końca
1949 przewidziane
A. Fischera.
-
l
maja
danych:
1949 r.
czytelników
65
l II
"
"
"
"
"
"
140
gl
22
45
20
pracownikom
naukowym
do dnia l maja 155 dzieł.
jest:
Ukończenie katalogowania
czasopism,
Ułożenie katalogu rzeczowego,
g. Sporządzenie
naklejek
z numerami
l.
2.
książek.
4. Przepisanie
starej
książki inwentarzowej.
działowymi
na
grzbiety
�537
Zadania, cel, pracę w bibliotece, współpracę biblioteki z sekretariatem, sposób zapisu książek w każdej z ksiąg inwentarzowych,
układ
działowy biblioteki - określa szczegółowo instrukcja biblioteczna opracowana przez kierownika biblioteki prof. dr Józefa Gajka.
Mirosława
DELEGAT
(Przemówienie
Kwiatkowska
temat
nad uporządkowaniem
archiwum
Polskiego
Towarzystwa
Ludozna wczego
W skład archiwum czyli kartoteki materiałów
wchodzą rękopisy,
notatki, zapiski po prof. Stanisławie
Poniatowskim,
Adamie Fischerze,
pozostałe materiały dawne Towarzystwa
Ludoznawczego
materiały nagromadzone przez prof. Józefa Gajka oraz napływające z badań terenowych
lub prac studentów i pracowników.
Odrębny dział archiwum stanowi korespondencja
rządkowana według nazwisk autorów i chronologicznie.
od 1895 r., upo-
Archiwum błon, klisz i filmów jest przechowywane w osobnej szafie.
Za bezpieczono 495 klisz cynkograficznych,
427 klisz szklanych, 41 rolek
«Leica» oraz 176 błon różnych wymiarów.
Prace nad uporządkowaniem
lewska i Jerzy Grocholski.
archiwum
prowadzą:
mgr :Maria \Va-
Chciałbym dać wyraz
działalności P. T. L.
PLANOWANIA
KUŹNICZ
P. T. L. w Toruniu
w dn.9.-12.
niektórym
jakie
myślom,
VI. 1949)
u nas istnieją
na
2. Zadaniem
Towarzystwa
Ludoznawczego,
zrzeszającego
zespół
ludzi, zainteresowanych
problemami
wchodzącymi w zakres wspomnianych dyscyplin naukowych,
jest właśnie ujawnianie
tych zdrowych elementów kultury mas ludowych, ich rejestracja, inwentaryzacja
i dokumentacja
oraz ich analiza ustalonymi marksistowskimi metodami naukowymi, z punktu widzenia ogólnego postępu kulturalnego i gospodarczego. W związku z tym Towarzystwo Ludoznawcze ma poważną rolę do
spełnienia na odcinku aktywizacji poszczególnych rejonów, które albo już
posiadają albo obecnie wytwarzają swoiste wartości kulturalne.
Ogólnie nazwane
«materiały.> obejmują opisy tekstowe, rysunki,
fotografie, rękopisy, maszynopisy, błony, klisze i filmy. Materiały opracowuje się na ustalonych
kartach
archiwum,
zawierających
następujące
pozycje:
metrykę etnograficzną
obejmującą
odnośne grupy etniczne,
miejscowość, datę, sygnaturę oraz szczegółowy opis. Ogół kart archiwalnych
uporządkowany
według haseł mieści się w osobnej szafie. Porządkowanie
archiwum rozpoczęto w grudniu 1949 r. W okresie sprawozdawczym
sporządzono wykaz materiałów po prof. Poniatowskim i Fischerze. Materiał
ten dotyczy głównie kultury materialnej
w zasięgu światowym.
Rękopisy nagromadzone
w archiwum
stanowią
osobną pozycję
w księdze inwentarzowej.
Materiały zaś ankietowe gromadzone na ustalonych formularzach jednego typu stanowią jedną pozycję inwentarzową.
Wszystkie
rękopisy posiadają
oprócz liczby porządkowej
i sygnatury
teczki - sygnaturę działu rzeczowego. Archiwum
obejmuje ogółem 507
rękopisów w tym 138 - A. Fischera; 87 - S. Poniatowskiego.
Obecnie
prowadzi się pracę nad sporządzeniem
katalogów, tak aby obok księgi
inwentarzowej
można było posługiwać się katalogiem
alfabetycznym,
etnograficznym i rzeczowym.
na Zjazd
KOMISJI
Mgr BOLESŁAW
I. Ustrój socjalistyczny
docenia w pełni znaczenie i rozwój kultury
ludowej mas pracujących wsi i miasta, popiera ich twórczość kulturalną
i wprowadza ją do ogólno-narodowej
kultury. Przykładem - kraj zwycięskiego socjalizmu - Z. S. R. R. Stąd i rozwój etnografii, socjografii
i nauk społecznych,
mogą liczyć na poparcie w Polsce Ludowej, która
przyjęła ustroj demokracji ludowej, ustrój zmierzający do realizacji
socjalizmu.
Istnieje bowiem zgodność pomiędzy
pielęgnowaniem
i rozwojem
zdrowej kultury ludowej a socjalizmem.
SPRA WOZDANIE
z prac
PAŃSTWOWEJ
GOSPODARCZEGO,
I
f'
3. W ustroju demokracji ludowej - tam gdzie całość życia społecznego, gospodarczego
i kulturalnego,
kierowana
przez masy pracujące,
rozwija się planowo, działalność naukowo-badawcza
Towarzystwa i działalność jego publikacyjna winny być - tak pk działalność w każdej innej
dziedzinie, ściśle związana z aktualną problematyką
i planową działalnością publiczną zmierzającą do wytworzenia jednej zwartej społeczności
socjalistycznej
ludzi pracy, w której wytwory działalności
kulturalnej
poszczególnych grup etnicznych,
nie tracąc znamion i żywotności swej
regionalnej, stają się własnością całego narodu i wchodzą do skarbca kultury
ogólnonarodowej, pogłębiają więź społeczną ludu pracującego wsi i miasta,
wzmacniają
sojusz robotniczo-chłopski
i przyspieszają procesy przemian
!lpołecznych i kulturalnych
na wsi.
Należy również doceniać znaczenie i tych pomników kultury ludowej,
które dziś nie przejawiają już żywotności bezpośredniej, ale które pozwalają związać silniej żywioł polski i jego obecną kulturę z dawną kulturą
polską i słowiańską na obszarach obecnej Polski, a w szczególności na
Ziemiach Odzyskanych.
�539
4, Zadanie Towarzystwa na Ziemiach Odzyskanych jest szczególne.
Polega ono nie tylko na wykrywaniu oznak polskości tych ziem, na wiązaniu obecnych jej mieszkańców z tradycjami dawnymi, itle i na śledzeniu
procesu tworzenia się obecnie nowych więzi społecznych pomiędzy ludnością
autochtoniczną
i osadniczą, na ujawnianiu i przyspieszaniu
procesu wytwarzania się nowych polskich grup etniczno-kulturalnych.
Towarzystwo powinno zwrócić szczególną .uwagę na odpowiedzialność, jaka na nim ciąży za wspóludział w pracy nad realizacją zespolenia
kulturalnego
i społecznego ludności miejscowej z ludnością napływową
i nowymi warunkami na Ziemiach Odzyskanych.
Problem ten istnieje na terenie całych Ziem Odzyskanych,
ale
kształtuje się różnorako, w zależności od różnych warunków miejscowych
i regionalnych oraz od bardzo różnego oblicza kulturowego przybyszów.
Na tym tle wyłania się zagadnienie zderzania się różnych kultur i wytwarzania nowych treści kulturowych, - zagadnienie, któremu Towarzystwo
w swojej działalności poświęcać musi dużo uwagi.
W szczególności wysuwają się tu takie zagadnienia, jak: problem
migracji wewnętrznych
ludności, zwłaszcza powrotnych
Ziem Odzyskanych na ziemie dawne, następnie
zagadnienie
szczególnych
zdolności
poszczególnych
grup etnicznych
przybyszów do asymilacji w nowych
warunkach,
problem ustosunkowania
się do przemian strukturalnych
na
wsi, zagadnienie do przechodzenia
do .innych zajęć pozarolniczych na wsi
i w mieście, problem przechodzenia
na nowy sposób organizacji produkcji
rolniczej i techniki pracy na wsi itp.
5. Dla gospodarki planowej wszystkie te zagadnienia
itp. posiadają
duże znaczenie. Określają bowiem dokładniej jakość podmiotu gospodarującego na wsi, oświetlają jego właściwości, dostarczają
wiele cennego
materiału do określenia jego możliwości w zakresie produkcji dóbr materialnych i niematerialnych,
gospodarczych i pozagospodarczych.
Szczególną
·uwagę należy zwrócić na takie zajęcia, jak przemysł ludowy i artystyczny,
które zostały przeniesione z miejsc dawnego osiedla na nowe, oraz na
inne zamiłowania
w zajęciach· gospodarczych. i pozagospodarczych.
Są
to już bowiem bezpośrednie przesłanki dla stworzenia i opracowania planów aktywizacji danych regionów. Dotyczy to oczywiście Ziem Odzyskanych, ale można to również uznać za rzecz pilną i na zaniedbanych
terenach ziem dawnych.
6. Wychodząc z powyższych założeń i stwierdzeń, można by postawić następujące postulaty pod adresem programu działalności P. T. L.:
a) program pracy Towarzystwa winien być związany ściśle i uzgodniony z działalnością w innych dziedzinach na odcinku wsi i rolnictwa oraz
zasadniczego problemu stosunków wieś - miasto;
b) winien on pójść po linii dostarczenia materiału i przesłanek do
planowania
i kierowania
procesami przemian
strukturalnych
na wsi,
idących w kierunku socjalizacji życia wsi w jak najszerszym zakresie,
.a w szczególności na odcinku produkcj i;
c) na terenie Ziem Odzyskanych
działalność Towarzystwa
winna
dostarczyć
ponadto
materialów
do utrwalenia
tam żywiołu polskiego
i wzmocnienia więzi społecznych grup osiedleńczych;
d) plan pracy winien być dostosowany silniej do potrzeb poszczególnych terenów i do stopnia nasilenia przeprowadzanych
tam akcji w zakresie wykonania planów w dziedzinie gospodarczej i kulturalnej;
e) W związku z powyższymi postulatami plan pracy winien być następnie dobrze rozpracowany w czasie i przestrzeni tak; aby była stosowana
zasada koncentracji całej dzialalności (naukowo-badawczej,
gospodarczej,
kulturalnej itp.) na określonych terenach;
odpowiednio ułożona w czasie
zgodnie z hierarchią zadań planów wieloletnich i rocznych;
f) Ogólnie można powiedzieć, że obecnie wysuwają się na czoło
niektóre tereny Ziem Odzyskanych i ziem dawnych, jak, tereny wymagające
szczególnej troski społeczeństwa, np. Ziemia Lubuska, Pomorze Zachodnie,
Kaszuby,
Olsztyńskie,
Ziemie Górskie i Podgórskie oraz inne tereny
. na wschodzie. Na terenach tych poza ogólnymi zagadnieniami
wspomnianymi należy szczególną uwagę poświęcić takim zagadnieniom,
które
mają związek z aktywizacją gospodarczą tych terenów, np. przemysł ludowy i arstystyczny i jego lokalizacja,
szczególne zamiłowania
upragospodarcze i pozagospodarcze
ludności;
g) Niezależnie od tego wydaje się, że Towarzystwo mogłoby i powinno wziąć znaczy udział w rozpracowaniu i przygotowaniu materiałów
w zakresie swoich zainteresowań dla tych wszystkich wsi, które przekształcają się dziś, względnie w najbliższych latach, na spółdzielriie produkcyjne,
przy czym wybór tych obiektów do badań i opracowań winien być uzgod,niony z odpowiednimi
władzami, względnie instytucjami gospodarczymi,
np. Centralą Rolniczą
«Samopomoc Chłopska» i Związkiem
Samopo,mocy Chłopskiej;
,
h) Wreszcie plan pracy, przynajmniej w ogólnych zarysach, winien
obejmować okres lat sześciu i wchodzić jako część składowa planów odpowiednich resortów ustalonych na sześciolecie 1949/1955, a więc np. Ministerstwa Oświaty, Kultury, Rolnictwa,
Central Spółdzielnych działających na terenie wiejskim itp.
Jeśli Towarzystwo potrafi w ten sposób związać swoją działalność
naukowo-badawczą
i publikacyjną z obecną rzeczywistością Polski Ludowej
to utrwali
jeszcze bardziej przekonanie
o racji i pożyteczności swego
istnienia.
I o tyle Towarzystwo będzie też mogło liczyć na uzyskanie, względnie
rozszerzenie podstaw materialnych swojej działalności, o ile potrafi wprząc
się w służbę mas pracujących wsi i miast na odcinku budowania podstaw
socjalizmu w Polsce, o ile programowa
działalność
istotnie stanowić
�541
54°
będzie ogniwo w łańcuchu środków realizacji założeń planu 6-letniego na
odcinku przemian strukturalnych,
gospodarczych,
społecznych, i kulturałnych wsi.
Stoimy bowiem na stanowisku, że działalność Towarzystwa nie może
wybiegać poza cele ogólne społeczeństwa, a przeciwnie musi isć razem
z życiem, a nawet wyprzedzać je tak, jak każda inna działalność naukowa
i rozświetlać drogi postępu ogólnego.
SPRAWOZDANIE
w lecie
1948 roku,
Z EKSPEDYCJI
urządzonej
staraniem
z zasiłku Ministerstwa
POMORZOZNA
WCZE]
prof. dr B. Stelmachowskiej
Oświaty
W sierpniu ub. roku z ramienia
Zakładu Etnołogii i Etnografii U. M. K. przeprowadziliśmy
badania na Pomorzu Wschodnim i Zachodnim. Podzieliliśmy się na 3 ekipy: jedna, której wyniki badań opimj~
dokładnie - pracowała na Pomorzu Zachodnim:
druga - na wybrzeżu
Pomorza Wschodniego, nad Zatoką Pucką i Gdańską; trzecia na Wyżynie
Gdańskiej, w pewnej odłegłości od morza.
Badania na Pomorzu Zachodnim
przeprowadziliśmy
w północnej
części pow. słupskiego, w pobliżu jez. Gardzieńskiego i Łebskiego. Zasięg
badanego terenu wyznaczają następujące miejscowości: Smołdzino, Człuchy,
Kluki, Bolencz, Rowy, Laski, Szkłana Huta, Stary Młyn, Objazda i Gardna
Wielka.
O wyborze terenu zadecydował następujący wzgląd: okoliczne
ziemie nad jez. Gardzieńskim i Łebskim stanowiły ostatnią ostoję wymierającej grupy etnicznej Słowińców, wchodzących w skład rdzennych grup
łudowych Pomorza. Zgodnie z wynikami badań etnograficznych,
przeprowadzonych pod koniec XIX-ego wieku, na ziemiach tych ludność najdłużej
opierała
się obcym wpływom, pielęgnując
własne cechy regionalne.
Sprzyjającą okolicznością dla podtrzymania
odrębności regiom>lnej Słowińców były specyficzne warunki fizjograficzne terenów ich zamieszkania.
Tło podstawowe osiedłi bowiem stanowią w większości równinne bagna,
częściowo tyłko osuszone, a na wielu odcinkach zachowane w pierwotnej
całkiem formie. Te trudne do przebycia i niezbyt żyzne tereny nie nęciły
Niemców. Poza tym obramowanie niziny od południa wzgórzami morenowymi, a od północy bezłudnym pasem mierzejowym, czyniło te nadjeziorne obszary miejscem z natury obronnym.
Odszukanie
pozostałości
kultury słowiańskiej na tych właśnie obszarach było celem naszych badań,
przeprowadzonych
ub.r.Nie
braliśmy pod uwagę przejawów kultury
obcej, naniesionej w ciągu wieków na te ziemie, łecz wyłącznie starałiśmy
się znaleźć i rzeczowo uzasadnić istniejące w regionie Słowińców pierwiastki
kulturowe, identyczne lub zbliżone do polskiej kultury ludowej.
Dokonane
spostrzeżenia
ujęliśmy
w pewne zasadnicze
grupy;
a) Pierwszą z nich stanowią szczególy etnograficzne,
charakteryzujące kulturę pln-zach. grup pomorskich. I tu uwzgłędniliśmy charakterystyczny dla P1)morza czworokątny układ zabudowań. Budynki gospodarcze
w wioskach sło",ińskich w stosunku do siebie są położone w ten sposób,
że stanowią zwarty czworobok, mieszczący '/ol swoim wnętrzu niewielkie
podwórze. Jedno ramię czworoboku stanowi stodoła, ustawiona równolegle
do drogi, przeciwległy bok zamyka dom mieszkalny. Do wnętrza zabudowania gospodarczego wjeżdża się przez bramę wjazdową, mieszczącą się
w środku stodoły łub w bocznej części. Układ taki naj liczniej spotykamy
w Człuchach. Słowińcy mieli upodobanie w pielęgnowaniu przed zabudowaniem ogródków kwietnych, pomiędzy drogą, a budynkiem gospodarczym.
Ogródków tych już nie widzieliśmy w terenie, jednakże zachowana na tym
miejscu pusta przestrzeń jest niejako śladem ich pierwotnego istnienia.
Wśród starych domów poznanych osiedłi widuje się typy o pierwotnej
konstrukcji. Tak np. stare, trzysta lat liczące domy w Klukach Smołdzińskich, opierały się na węgłach z 4-ch wielkich głazów eratycznych. Łączył
je ze sobą luźny fundament z mniejszych kamieni, spojonych gliną i wapnem,
na których spoczywa podwałina chaty. Szczegół znamienny dła pierwotnego
budownictwa
pomorskiego. Dwuizbowa konstrukcja wewnętrzna była typem najczęściej spotykanym. Przy tym do ciekawszych szczegółów etnograficznych włączyć nałeży zachowanie centralnego położenia ogniska w sieni,
z otworem wyłotowym pieca w pośrodku dachu. Bardzo interesującym
fragmentem
budownictwa,
znamiennym
przede wszystkim dla osiedli
nadmorskich, są szopy rybackie w Rowach, zbudowane ze starych nieużytecznych już łodzi. Łódź przepołowiona
szerszą częścią oparta na ziemi,
a dziobem wzniesiona pionowo w górę stanowi dogodne schronienie dla
sprzętu rybackiego. Szopy takie spotykaliśmy w Rowach. Stwarzają one
malowniczy
obraz, doskonale
zharmonizowany
z pejsażem morskim.
h) Drugą grupę spostrzeżeń stanowiły, według naszego podziału,
te szczegóły etnograficzne,
które najsilniej
łączą się ze specyficznymi
właściwościami środowiska geograficznego. I tu moim zdaniem uwzględnić
należy pewien swoisty układ zabudowań, spotykany np. w Pawełkowiczach.
Niewielki ten przysiółek jest położony na otwartej nizinie. Domy mieszkalne
ciągną się w jednej linii ze wschodu na zachód po obu stronach drogi.
Naturalną
osłoną wsi od północy są wysokie wydmy, jednakże wiatry
dmące od wschodu i zachodu, dokuczliwe szczególnie porą jesienną i zimową, nie docierają bezpośrednio do domów mieszkalnych, ponieważ domy
te ochronione są budynkami gospodarczymi.
Na obu skrajach przysiółka,
stoją wielkie stodoły.
Same domy mieszkalne charakteryzuje
również niezwykly szczegól
konstrukcyjny.
Elastyczne, nieustalone jeszcze podloże aluwialnej niziny
powoduje stopniowe opadania domów, należy je więc w pewnych odstępach
�542
czasu podnosić. W tym celu nie zespala się ściśle podwaliny z fundamentem
domu, lecz spoczywa na nim swobodnie. Gdy kamienny fundament osunie
się w bagno, podnosi się wówczas dom, umacnia węgly nowymi kamieniami
i od nowa dom na nie opuszcza. W przeciwnym razie domy pogrążylyby
się zbyt glęboko i nasiąkłyby wilgocią.
Bagnista nizina powoduje budowanie osobliwego typu dróg, gdzie
indziej przez nas nie spotykanych, tak np. z przysiólka Żelazne Kluki do
przysiólka Zimne Kluki dziś jeszcze prowadzi drewniana kładka, mniej-więcej na przestrzeni jednego kilometra, unosząca się kilkanaście centymetrów ponad mokrym podlożem. Wywoluje to dziwne wrażenie wobec
wspólczesnego postępu i rozwoju techniki. Nawet świat zwierzęcy musi.
się dostosować do tak niezwykłego terenu. W okresach dżdżystych naklada
się koniom rodzaj obuwia w postaci drewnianych,
szerokich, opraw, powiększających powierzchnię oparcia kopyta. Tworzą się tu w sposób swoisty
obrazki rodzajowe,
wywolane umiejętnością
dostosowania
się do dość
osobliwych warunków środowiska geograficznego.
c) Przechodząc do trzeciej grupy spostrzeżeń, chcialabym zwrócić
uwagę na niektóre cechy kultury materialnej opisywanego regionu, wyka-o
zujące liczne zbliżenia
z podobnymi
ogólno-polskimi
i słowiańskimi._
Wiedząc z biblivgrafii, ze na Pomorzu Zachodnim można spotkać typowo
słowiańskie okrąglice zwróciliśmy baczną uwagę na rzut poziomy zwiedza-nych wiosek. Mimo łicznych przeobrażeń można było rozpoznać ich pier-wotny zarys. I tak jako okręglica przedstawiła się nam położona na wzgórzu,
nad jezirem Gardna Wielka. Najstarsze domy tej osady tworzą pierścień.
przerywany wijącymi się drogami. W Smoldzinie również wyraźnie wyodrębnia się spośród innych później powstałych zwarty pierścień starych
domów, otaczających niewielki, lekko wyniosly plac.
Na Pomorzu Zachodnim
istnieją chociażby w fazie szczątkowej,_
reliktowej, wszystkie typy dachów ogólnie z Polski centralnej znane jak
dwuspadowe, czterospadowe, dymnikowe i naczólkowe. Wszystkie te typy'
są reprezentowane
takze na Pomorzu Zachodnim. Z dachem czterospad-kowym spotykaliśmy
się w Rowach,
Człochach,
Smołdzińskim
Lesiei w pozostałych miejscowościach.
Dachy dymnikowe należą do najczęst-szych. Przy czym pod dymnikiem znajd\lje się maIl' lub też nisko schodzący'
okap. Okapy takie widzieliśmy w Gardnej, Smoldzinie, Klukach, nieledwie
w każdej wiosce. Niekiedy dach od strony szczytowej jest tak wielki, że
nakrywa przybudówkę,
podobnie jak w Polsce centralnej.
Natomiast
nie spotkaliśmy już przyzby, nadającej tak estetyczny charakter domom
podcieniowym i innym. Występuje ona niekiedy reliktowo, zredukowana do
deski. jeżeli wiatr albo burze deskę taką zerwały, już jej się od nowa nie
zakłada. Szczegól charakterystyczny,
że mimo tego iż domy bywają masywnie murowane,
to szczyt pod dachem jest szalowany.
Dach kryty
trzciną albo slo mą, względnie obydwoma
materiałami
równocześnie;
543
a deski od szczytu zabezpieczające
poszycie od wiatru tzw. wiatrówki,
przymocowane
są kolkami drewnianymi o dużych, wystających głowicach.
jest to tak, jak gdyby zrąb domu był wzorowany na budownictwie nowoczesnym, a szczyt domu, poszycie i konstrukcja dachu nosily cechy wyraźnie
staropolskie. Domy takie nie są nawet zbyt dawnego pochodzenia.
Poszycie bywa odnawiane według dawnego systemu, z czego wynika, że ludność
słowińska znajdowała
upodobanie
w dawnych wzorach budowniczych,
które to wzory szlakiem handlowym przechodziły
z Mazowsza w ciągu
wieków. Oprócz tego najstarsze typy znajc:Iują swych reprezentantów.
Takim np. okazem jest stodoła w Smołdzińskich Klukach. Widzimy tu
oszalowanie od dołu w górę aż po szczyt, przypominający
system ślegowy.
Ściany domów juz z rzadka wykazują pierwotne zawęgłowanie. jednakże
w Gardnie Małej znajdował się taki dom, gdzie spod tynku można było
dojrzeć jeszcze dawne zawęgłowanie.
Częściej spotykaliśmy ściany szachulcowe, mianowicie
zaprętowanie
owinięte słomą i zalepione gliną.
Najstarsze przeżytki pierwotnego budownictwa odnaleźliśmy we wsi nadmorskiej w Rowach oraz w Laskach i to przebudowanej
już dzisiaj, ale
jeszcze rozpoznawalne
kurne chaty. Były tam podwójne stropy powstałe
przez umieszczanie krokwi na płatwie, opartej na krześle, silnie osmolone
i oczernione belki stropowe z widniejącymi w nich szparami i zachowane
jeszcze dymniki.
Na ogół w czasie wędrówek naszych po ziemi Słowińców doznaliśmy
poczucia rodzimości i swojskości. Szczególnie na widok malowniczych,
starych żurawi, drewnianych
dzwonniczek, bielonych ścian, zwisających
strzech, ogródkÓW pełnych kwiatów i gęstych sadów. Tak, że zdawało się
nam, ze znajdujemy się w głębi Polski, w dobrze nam znanym otoczeniu.
Przytoczone szczegóły dotyczą kultury materialnej.
Wobec pomieszania ludnościowego trudno w tej chwili badać przejawy kultury duchoweJ. Nie zanikły one jednak w zupełności w terenie. jako znamienny
i bardzo ważny relikt zachowało się miejscowe nazewnictwo,
odnoszące
się do osad, zagród, pól, łąk i pastwisk, strumieni, wzniesień terenowych
i innych obiektów fizjograficznych.
Dowodem istnienia i przetrwania
rodzimych, słowiańskich
nazw i' mianowań była między innymi odnaleziona mapa, w Klukach Smołdzińskich wykonana w [926 r. przez miejscowego nauczyciela,
na której naniesiono wspomniane
powyżej nazwy
w gwarze Slowińców. I tak np. rzeczka płynąca w pobliżu Kluk nazwana
Pustynką plynie istotnie wśród pustyni, jakie przedstawia mokra, równina
nizinna. Inne nazwy, czy to dotyczące zagród, pól, czy przystani, mają
również czyste, rodzime brzmienie jak np. Zagroda Sokory, Bociania
Przystań, Piaskowa Górka. Spotykane na szlaku naszych wędrówek cmentarze wioskowe zwróciły również uwagę swoimi napisami nagrobkowymi
z ostatnich kilkudziesięciu lat. Były tam między innymi takie nazwiska:
Pioter, Kolbowski,
Kamiński,
Damaszka,
Kosicka, Piotraszka
i inne.
�544
545
Rozwijające się nowe życie nasunęło nam również szereg interesujących spostrzeń. Ponieważ cała nasza uwaga była przede wszystkim skupiona na wykrywaniu
dawnej kultury rodzimej w terenie, nie byliśmy
w możności wyczerpująco
uchwycić i rozpoznać
wszystkich przejawów
kultury ludowej nowych osiedleńców. Niemniej jednak zdobyliśmy pewną
ogólnikową orientację.
Stwierdziliśmy
więc, że na ziemiach Słowińców
przybyli osadnicy z różnych stron Polski np. w Rowach byli to osadnicy
spod Sierpca,
z Żuromina.
W Smołdzińskim
Lesie z za Bugu,
Sierpca; w Człuchach osadnicy z Pomorza Wschodniego;
w Rombce rybacy
wiślańscy z Torunia,
spod Warszawy,
z jezior
pomorskich.
Czyli, że ogólnie są tu reprezentowane
tny
większe regiony:
pomorski, mazowiecki,
mazurski.
Osadnicy
ci starali
się na miejscu
wybrać sobie warsztat
pracy najbardziej
im odpowiadający.
Zainteresowało nas przystosowanie
się nowych
osadników
do nowego środowiska. Specjalnie
trudne
były bagniste
niziny, gdzie m. in. występuje plaga złośliwych owadów. Ponieważ osadnicy zapoznali się już z miejscowymi sposobami ochronnymi - sprawa ta już nie jest aktualną. Rolnicy
posługują się zarówno miejscowym sprzętem gospodarczym
oraz przywiezionym z madcrzystego regionu. Stosunkowo mniej trudności mieli rybacy.
Własne sieci, używane dotąd, nie wymagały zbyt wielkich przeróbek. Wystarczył krótki okres czasu, około trzech miesięcy, dla zapoznania się z nowymi warunkami
połowu.
Ogólny bilans naszej ekspedycji etnograficznej
musimy uznać za
dodatni.
W krótkim
stosunkowo czasie nabyliśmy szereg wiadomości,
które po uzupełnieniu
ich materiałem
bibliograficznym
umożliwią nam
w przyszłości przeprowadzenie
dalszych, już bardziej szczegółowych badań
naukowych. Wiemy w każdym razie, że na. ziemi SłowiI1Ców zachowały
się dotąd znamienne relikty naszej kultury rodzimej.
Eugenia Romanówna
Jadwiga
Chelmil1ska-~wiątkowska
SPRAWOZDANIE
*
Z DZIAŁU
UNIWERSYTETU
ZAKŁADU
ŁÓDZKIEGO
ETNOGRAFII
1945-1948
Z chwilą uruchomienia
Zakładu
Etnografii
Uniwersytetu
Łódzkiego, Kierownictwo
Zakładu, w osobie prof. dr Kazimiery ZawistowiczAdamskiej podjęło inicjatywę pracy w terenie. Zakład obok studiów uniwersyteckich postawił sobie za cel prowadzenie bezpośrednich badań nad
kulturą ludową w Polsce. Podczas gdy Łódzkie Muzeum Etnograficzne,
ż którym Zakład współpracuje,
bada kulturę materialną
swego regionu,
Zakład prowadzi badania nad kulturą społeczną i duchową, wysuwając
*
Jadwiga
Chełmińska-Świąlkowska
zmarła
dnia
8. IV.
'952
r.
na czoło poszczególne zagadnienia;
w związku z tym badaniami objęto
całe terytorium kraju.
Jednym z ciekawszych zagadnień
ustroju społecznego wsi, wią.ż~cym się ściśle z jej tradycyjną kulturą, są formy współpracy gromadzkIeJ:
a) formy pomocy wzajemnej (sąsiedzkiej) w różnych pracach i systuacjach
życiowych, oraz b) formy stałej współpracy gospodarczej tzw. spółki gospodarcze,
z których najklasyczniej
wykształciło się sz a łaśni c two górskie i maszoperie
nadmorskie.
Te zagadnienia
zostały wysunięte na
pierwszy plan i nad nimi Zakład rozpoczął badania w 1'. 1946.
Trzyletni
okres badań
przyniósł słuchaczom,
biorącym
w nich
udział, sporą dozę doświadczeń metodycznych.
Zasadą przyjętą dotychczas przez Zakład jest następująca
kolejność pracy: badania
na mniej
znanych słuchaczom terenach, są poprzedzane wycieczkami, które Zakład
organizuje dla całego grona słuchaczy etnografii. Spośród uczestników wycieczki wyłania się zespół badaczy. Pierwszy zespół, który prowadził badania w 1946 r. opracował próbne kwestionariusze,
na tematy związane
z badanym zagadnieniem,
po czym udał się w teren, na pierwsze, samo·
dzielne badania. Kwestionariusze
służyły zespołowi jako «dyspozycje robocze». Po powrocie uczestnicy badań referowali na seminarium zebrane
przez siebie materiały.
W dyskusjach seminaryjnych
wyłoniły się braki
zebranego materiału.
Uczestnicy badań obowiązani
byli pogłębić swoje
wiadomości na badany temat odpowiednią
lekturą, po czym przystąpili
do ponownego przepracowania
kwestionariuszy 1. Z takim przygotowaniem słuchacze byli powtórnie delegowani na swoje tereny celem uzupełnienia braków i skorygowania
błędów, które za pierwszym pobytem są
najczęściej nieuniknione.
Prace zespołu w terenie wyglądały następująco:
pierwszy zespół
słuchaczy delegowany do Istebnej w lecie 1946 1'. prowadził studia w terenie pod kierunkiem st. asystentki. Każdy z uczestników otrzymał do
opracowania
część terytorium wsi, zbierając na swym odcinku materiały
do wszystkich tematów objętych badaniami.
Zespół mieszkał w jednym
domu, stąd po wczesnym, wspólnym południowym
posiłku każdy wyruszał do pracy. Przedpołudnia
wyzyskiwane były na porządkowanie i przepisywanie notatek, zebranych poprzedniego
dnia. Co tydzień lub częściej
odbywały się wspólne posiedzenia,
na których referowali uczestnicy zebrane materiały, dzieląc. się wZ<Jjemnie spostrzeżeniami
i zdobytym doświadczeniem,
kontrolując swój materiał z wytycznymi kwestionariuszy.
Prócz tego urządzano
wspólne wypady do biblioteki w Cieszynie celem
poznania literatury
regionu l. Zespół powrócił z badań z uporządkowal
Kwestionariusze
wicz-Adamskiej
Polskiego
Lud.
pl.
Instvtutu
T. XXXIX
zostały
,.Żywe
Służby
ogłoszone
tradycje
Społecznej.
drukiem
współdziałania
w pracy
na
Kazimiery
wsi.,. Łódz
Zawisto-
1948. \\7yd.
�547
nym, przepisanym
«na czystO» materiałem,
oddając Kierownictwu
Zakładu pierwszy swój plon.
Zakład kładzie duży nacisk na to, aż"by każdy z badających opracowywał swoje notatki na miejscu podczas badań. Chodzi bowiem o to:
po pierwsze, ażeby praca była wykonana w przewidzianym
terminie po
drugie, żeby robić notatkę (ma czystO» jak najśpieszniej po przeprowadzonej rozmowie, celem zachowania
wszelkich szczegółów, które przy narastaniu materiału zacierają się w pamięci; po trzecie wreszcie - co jest
najważniejsze - opracowując
relacje w ostatecznej redakcji nasuwa się
najczęściej wiele wątpliwości i spostrzega braki, które będąc w terenie,
można łatwo uzupełnić przez ponowne rozmowy z informatorami.
Podczas badań w Istebnej wyłoniły się wśród słuchaczy indywidualne
zainteresowania
tematami.
Kol. Bronisławę Kopczyńską-jaworską
pochłonął problem szałaśnictwa; kol. Marię Szubertową - w związku z jej
studiami pedagogiki społecznej - zainteresował problem ('matki i dziecka»
w obrzędowości i wierzeniach, ze szczególnym uwzględnieniem
pomocy
sąsiedzkiej okazywanej matce i dziecku przez społeczność wiejską. Pozostali uczestnicy zajęli się tematami
pomocy sąsiedzkiej. Przy następnych wyjazdach. do Istebnej każdy z uczestników pogłębiał już i uzupełniał materiały r.d obrany przez siebie temat.
W podobny sposób zostały przeprowadzone
badania na Kaszubach,
na Mazurach i Warmii, na Otawie, wstępne badania na Ziemi Lubuskiej
oraz w innych regionach, gdzie zespoły słucha'czy pracowały samodzielnie.
Oprócz troski o jak najlepsze zorganizowanie
techniczne i przeprowadzenie metodyczne badań nie mniej ważnym zagadnieniem jest stosunek badacza do badanego środowiska. Sposób podejścia do informatora,
zjednania
go sobie, wzbudzenie
zaufania
badanej
społeczności - oto
problem do rozwiązania
dla każdego terenowca.
Nowe zetknięcie się
z terenem przynosi nowe doświadczenie, to też wiele uwagi poświęca się
temu zagadnieniu zarówno w dyskusjach każdego zespołu podczas pracy,
jak również w rozważamach semmaryjnych. Zakład bowiem dąży do wypracowania własnych metod badawczych, jak najbardziej przydatnych do
studiów terenowych w naszych warunkach wiejskich.
Praca w Zakładzie ma charakter zespołowy. Słuchacze gromadzą materiały dla Zakładu z tym jednak, że każdemu wolno opracować zebrane
materiały na 'temat, który go bliżej zainteresuje. W ten sposób każdy ma
możność indywidualnie rozwinąć i pogłębić badane przez siebie zagadnienie. Słuchacze pracują w zespołach, przy czym jeden zbiera materiały
dla wszystkich, wszyscy dla jednego. W rezultacie powstaje dzieło zbiorowe, stworzone wspólnym wysiłkiem, przy jednoczesnym
zachowaniu
własnej twórczości. Tom VIII-IX
(,Prac i materiałów etnograficznych.
ilustruje wyniki pracy zespołowej Zakładu.
Problem metodologiczny
troską Kierownictwa.
i wychowawczy
stał
się więc poważną
W ciągu dotychczasowych
badań przeprowadzonych
w różnych
punktach kraju przez zespoły słuchaczy etnografii, których szczegółowy
wykaz podajerrlY niżej, przeprowadzono do I. L 1949 r. ponad Boa rozmów
indywidualnych z poszczególnymi informatorami, co stanowi ponad Boa pozycji katalogowych obejmujących przeszło 4 tysiące kartek. Materiały powyższe stały się podstawą, do założenia Archiwum Etnograficznego przy
Zakładzie Etnografii Uniwersytetu
Łódzkiego. Zakład dąży do opracowywania i publikowania gromadzonych
materiałów.
Pierwszą publikacją opartą częściowo na materiale Archiwum Etnograficznego jest praca kierownika Zakładu prof. dr Kazimiery Zawisto""icz-Adamskiej pt. (,Żywe tradycje współdziałania
na wsi» wyd. przez
Połski Instytut Służby Społecznej, Łódź I94B r. Praca wprowadza czytel-·
nika ogółnie w zagadnienie, mówi o celach badań, zwraca uwagę na cenne
wartości ludowej kultury społecznej, które mogą być spożytkowane przy
odbudowie kraju, wreszcie omawia przebieg prowadzonych
badań.
Drugą publikacją jest VIII-IX
tom (,Prac i materiałów
etnograficznych». Składają się nań prace monograficzne, uznane za prace ma~
gisterskie, o szałaśnictwie i maszoperiach, oparte na studiach terenowych
i bibliotecznych,
artykuły na temat różnego rodzaju pomocy sąsiedzkiej,
która istnieje łub istniała na wsi oraz drobni~jsze artykuły i notatki na
inne tematy.
Zarówno w artykułach jak i notatkach
są referowane materiały
zgromadzone dotychczas. Każda przeto omawiana w artykule relacja jest
opatrzona w nawiasie łiczbą, która stanowi numer pOZYCJikatalogowej
Archiwum Etnograficznego
Z. E. U. Ł.
Oddzielnym tematem, nie wiążącym się z wyżej omawianymi
zagadnieniami, jest artykuł o wycinance łowickiej, oparty na pracy terenowej piszącej te słowa.
Podczas trzech lat studiów terenowych
w następujących
punktach kraju:
Istebna
pow. Cieszyn od 2B. VII.
Zakład
prowadził
do IS. IX.
badania
1946
jadwiga
Chełmińska.Świątkowska,
mgr st. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł.
Bronisława Kopczyńska-jaworska,
mI. asyst. Zakładu Etnografii U. Ł.
stud. III roku etnografii.
~1aria Szubertowa, stud. III roku pedagogiki społecznej i etnografii.
Maria Skrzosawna, stud. II roku geografii i etnografii.
Stanisław Piasek, nauc·zycieł, stud. III roku pedagogiki społ. i etnografii.
---_._ _
...
...•
--_ •...
�549
Łowickie
od
jadwiga
Świątkawska,
Henryk Świątkowski,
społecznej i etnografii.
Istebna,
I.
X. do 15. X. 1946 r.
j. w.
prac. społeczny,
pow. Cieszyn od
I.
Dębickie
Eugenia
stud.
III
roku
pedagogiki
Istebna
pow. Cieszyn
od 17. III.
do 2. IV.
Leon
1947 r.
Maria Szubertowa, j. w.
Aurelia Wierzchoniówna,
prakt. Miejskiego Muzeum Etnograficznego, stud. II r'lku etnografii.
Maria Bi,rnacka,
prac. Uniwersytetu
Ludowego w Brusie, stud.
II roku etnografii.
Zakopane
od 7. VII.
do 26. VII.
1947 r.
Bronisława Kopczyńska-jaworska,
j. w. stud. IV roku etnografii.
julia Olchowiakówna,
prac. P. I. M., stud. II roku geografii.
Śląsk Cieszyński
od 12. VIII.
do 26. VIII.
Bronisława Kopczyńska-jaworska,
J. w.
Włodzimierz
Koszarski, mgr nauczyciel,
Kaszuby
od 28. VII.
stud.
do 14. VIII.
1947 r.
III
roku
Mazury
i Warmia
od 3. VII.
geografii.
Sieradzkie
Zofia Turska, mgr.
S. Aniela ] askulanka,
nografii.
Sądeckie
Maria
Romanowska,
l
stud.
do 14. VIII.
nauczycieika,
stud.
III
roku geografii
1947 r.
roku geografii.
III
do 30. VII.
stud.
III
roku geografii.
1947 r.
roku geografii.
1948 r.
od
I
do 10 sierpnia
1948 r.
Alicja Rykalska, stud. IV roku etnografii,
Stefan Głębski, stud. III roku geografii.
Zakopane
Stefan
Kurowski,
od 10 do 24 lipca
stud.
Pomorze
III
nauczycielka.
1948 r.
roku etnografii.
od 7 lipca do 2 sierpnia
1948 r.
Teresa GuUówna, stud. III roku geografii i etnografii, naucz.
Jadwiga Kucharska, stud. III roku geografii i etnografii.
Zdzisław Batorowicz, stud. III roku geografii i etnografii, naucz.
Aniela ] askulanka,
Zasiąg miejscowości
mapka.
od 10 do 28 sierpnia
stud.
IV roku geografii
1948 r.
i etnografii.
od 13 lipca do 26 sierpnia
w poszczególnych
regionach
1948 r.
ilustruje
załączona
KOMUNIKATY
1947 r.
III
stud.
od 12. lipca do sierpnia
Żywieckie
!
Badania
do 29. VII.
nauczycielka,
od 18. VII.
~
1947 r.
Mgr B. Kopczyńska-jaworska,
j. w.
J. Olchowikówna,
stud. III roku geografii, j. w.
Barbara Witkówna, stud. II roku geografii.
Danuta Smolarkówna,
stud. II roku geografii.
1947 r.
j. w.
od 3. VII.
Jt
Orawa
do 2. VIII.
nauczycielka,
nauczyciel,
Opoczyńskie
1947 r.
do 29. VII.
I
Walczak,
Sieradzkie
Teresa Gutówna, nauczycielka, stud. II roku geografii i etnografii.
Jadwiga Kucharska,
stud. II roku geografii i etnografii.
Zdzisław Batorowicz, nauczyciel, stud. II roku geografii i etnografii.
Maria Biernacka, j. w.
Aurelia Wierzchoniówna,
Walczakowa,
Łaskie od 15. VII.
I. do 15. J. 1947 r.
Bronisława Kopczyńska-jaworska,
j. w.
Maria Rutkowska,
asyst. Miejskiego
Muzeum
Prehistorycznego,
stud. III roku prehistorii.
Aleksander Gardawski,
mI. asyst. Zakładu Prehistorii U. Ł., stud.
III roku prehistorii.
Zofia Turska, mgr.
od 20. VII.
et-
w zakresie
ceramiki
ludowej
.Ministerstwo Kultury i Sztuki sfinansowalo badania terenowe w zakresie ceramiki ludowej, które zostały przeprowadzone
przez dra Aleksandra ]aworczaka
w r. 1947 w województwie
Kieleckim a w r. 1948
w województwie Białostockim.
Cenny i wszechstronny materiał z tej dziedziny jest wykorzystywany
w pracach bieżących Ministerstwa i opracowywany
naukowo przez autora.
�55°
551
Malarstwo
ludowe
na
Podlasiu
WYSTAWY
Już od dłuższego czasu Kierowniczka Spółdzielni Sztuki i Przemysłu
Ludowego w "Vęgrowie Podlaskim ob. Zofia Tomerle informowała o tym,
że w kościele w Nowej ''''si na Podlasiu znajdują się interesujące stare
feretrony kościelne, Gdy tego lata niżej podpisany udał się we wskazane
miejsce, stwierdził,
że w przybudówce
kościelnej znajduje się 6 feretronów z dziesięciu obrazami dawnego malarstwa.
Obrazy te, przedstawiające różnych świętych, Madonny, sceny Męki Pańskiej posiadają nad
wyraz żywe barwy, pomimo tego, że część z nich od dawna nie była używana, a więc i odnawiana
i Jest uszkodzona. Jest to malarstwo ludowe,
cechowe, techniką olejną.
Zapytany o ich pochodzenie proboszcz parafii objaśnił, że uratowane zostały ze starego drewnianego
kościoła, który spłonął jak podaje
kronika kościelna w r. 1866, co w przybliżeniu wyjaśnia czas powstania
obrazów.
Oprócz obrazów charakterystyczne
są także feretrony, które również
są dziełem :udowych stolarzy.
Dalsze badania nad wymienionym malarstwem są w toku, gdyż jest
to niechybnie przyczynek do historii malarstwa ludowego XIX wieku.
Wycinanki
ludowe
z okolic
Świdra
pod
Warszawą
W grudniu w 1945 r. dcstarczył do Ministerstwa Kultury i Sztuki
nauczyciel jednego z gimnazjów
warszawskich,
Józef Hełczyński, zbiór
wycinanek ludowych. Fachowa Komisja Zakupów zorientowała
się, że
wycinanki posiadają odrębny charakter niż powszechnie znane z Kurpiów
i Łowicza.
Na podstawie dołączonego wykazu miejscowości i z wyjaśnień HelcZYIlskiego okazało się, że wycinanki zostały zebrane w r. 1913 przez
w. w. w czasie wakacji szkolnych w następujących
miejscowościach podwarszawskich z nad Świdra: Sufczyn, Radachówka,
Kiczki, Wola Sufczyńska, Gatka, gdzie służyły do ozdoby chałup. W zachowanym z tego czasu
spisie figurują nazwiska i czas pochodzenia wycinanek, który mieści się
w granicach lat od '912-1913.
Wycinanki w liczbie 35 pochodzące od 12 autorek mają zasadnicze
cechy te s2me co i wycinanki z innych terenów Polski, co wynika z techniki,
jednak posiadają swój własny charakter. Należą do typu wycinanek jednobarwnych, przeważnie okrągłych naklejanych na białe lub kolorowe tło.
Pomijając szczegółową charakterystYKę tego materiału,
który jest
w opracowaniu naukowym, stwierdzić należy, że wycinankarstwo
w pewnym okresie istniało również na Mazowszu Centralnym
i istnieją przypuszczenia, że jest w pewnym stosunku genetycznym do wycinanek kurpiowskich.
Kazimierz Pietkiewicz
I KO:\KURSY
~II:\ISTERSTWA
Konkurs
na
KuLTURY
regionalną
SZTUKI
I SZTuKI
wycinankę
LUDO'VEJ
W R. 1948
*
łowicką
~Iinisterstwo Kultury i Sztuki przeprowadzając
badania terenowe
w zakresie sztuki ludowej 'między innymi na terenie powiatu łowickiego
w r. 1947 ustaliło, że region ten pod względem barwnego wycinankarstwa
ludowego jest nadal bardzo żywy i bogaty.
\V celu wyeliminowania
najlepszych
wycinanek
pod względem
artystycznym, zbadania ich charakteru etnicznego, wyłowienia najlepszych
arty~tów ludowych i ustalenie zasięgu terenowego wycinanki Ministerstwo
poleciło Spółdzielni Sztuki i Przemysłu Ludowego w Łodzi zorganizowanie konkursu na wycinankę łowicką. Powołany w tym celu specjalny
Komitet, składający się z przedstawicieli administracji
państwowej, spółdzielczości, świata naukowego i artystycznego opracował regulamin konkursu, gwarantujący
zachowanie charakteru wycinanki łowicki-oj i w rezultacie zgromadził 2 I 3 prac 44 autorów z 18 miejscowości.
J ak wykazały spisy, wycinankarstwu
poświęcają się przede wszystkim kobiety i dziewczęta. W ogólnej liczbie uczestników było tylko 7 mężczyzn. Wiek uczestników mieścił się w granicach od urodzonych w r. 1892
do urodzonych
w r. 1937. Rozpiętość ilościowa prac nadesłanych
na
konkurs od 1-18.
Pod względem techniki wykonania wycinanki zgromadzone należały do typu wycinanek naklejanych z różnorodnego barwnego
papieru.
Wśród wielkiej ilości prac wyróżniały
się następujące
formy
kompozycyjne: wycinanki okrągłe, (,kodry» (podłużne), ('gwiazdy», wstęgi,
sceny rodzajowe
(jak np. ('Wesele», (,Chata łowicka» itp.) pocztówki.
Sąd Konkursowy, składający się z naukowców etnografów, artystów i znawców sztuki ludowej, wyeliminował w dniu 19. XII. 1947 r. 82 prace nie
spełniające warunków konkursu, z pozostałych 163 wycinanek nagrodził
113 prac, uznając je za najlepsze w typie i kompozycjLartystycznej,
ponadto wyróżnił 18 prac, a resztę oddał do sprzedaży.
Urządzona
w rezultacie kO'1kursu Wystawa w Łowiczu dowiodła
niezbicie, że lud polski jest przywiązany do swego cennego dorobku kulturalnego,
że sztuka ludowa przejawia
wybitne tendencje rozwojJwe,
wycinanki bowiem konkursowe okazały się wartościowsze pod względem
artystycznym,
niż wycinanki sprzed r. 1939, a fakt nagrodzenia 113 prac
mówi sam za siebie. Prace te stojące na wysokim poziomie artystycznym,
z efektu przypominają
malarstwo. Zasadniczym ich elementem, jak wiadomo, są stylizowane kwiaty w różnych układach tradYCYJnych, figurki
* Zasadnicze dane i statystykę zawiera: Sprawozdanie z działalności Min.
Kult. i Szt. za rok '948, Warszawa 1949. str. '42 ilustr. 19.
�552
553
uproszczonych zwierząt, ptaków i ludzi. Spośród nagrodzonych
wyróżnia
się szczególnie jedna wycinanka, w której autorka zastosowała częściowo
papieroplastykę,
formy wypukłe, dając jednak twarze w formie płaskiej.
Najlepsze wycinanki dostarczyły: Marianna Pietrzak z Błędowa (ur. 1913),
Elżbieta Żaczek ze Zła kowa Borowego (ur. 1897), Dzik Danuta ze Strugiennicy (ur. 1936), Janina Strychowska z Łowicza (ur. Ig07), Jadwiga
Klimkiewiczówna
z Łowicza (ur. 1895), Tekla Kałucka ze Szczudłowa
(ur. 1882), Zofia Wiechszo z Wierznowic
(ur. 1914), Guzek Wiktoria
z Małszyc (ur. Ig02) oraz Strychowska Józefa z Łowicza (ur. 1886).
Dla łatwiejszego zorientowania się z jakich miejscowości,
ile prac dostarczyło,
podajemy poniżej tabelę.
L. p.
I.
I
I
2.
3·
4·
5·
6.
7·
8.
g.
10.
II.
12.
13·
14·
IS·
16.
17·
18'
Miejscowość
I
Ławicz
Strugiennica
Złaków Borowy
Błędów
Szczudłów
Wicrznowice
Klewków
Małszycc
Urbańszczyzna
Niespusza
Guźma
Złaków Kościelny
Retki
Placen(ja
Swiecie
Strzelce
Goździnowo
GągoJin
I
I
I
wystawa
rzeźby,
I
I
l
4
3
2
I
I
2
I
3
2
9
13
9
18
"
"
"
"
3
8
"
"
"
"
3
4
44 osoby
malarstwa
68
15
13
3
3
23
10
6
"
I
i grafiki
:fi
:r
Przedstawiło
prac
14 osób
4
I "
"
I
I "
"
2
2 "
"
2
I n"
I
l
Razem
Ogólnopolska
Zgłosiło się
do konkursu
.
ilu autorów
213
ludowej
\'11 dniu 8 stycznia I948 r. została otwarta w Krakowie w Palacu
Sztuki,
Ogólnopolska Wystawa Sztuki Ludowej. Wystawa zostala zorganizowana z inicjatywy
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki przez Komitet
\Vykonawczy,
skupiający
naukowców
etnografów,
historyków
sztuki
r
I
artystów plastyków.
Objęła ona najcenmeJSze dzieła sztuki ludowej
z zakresu malarstwa, rzeźby i grafiki ludowej ze wszystkich regionalnych
i etnograficznych
muzeów oraz zbiorów zarówno z Polski Centralnej
jak i z Ziem Odzyskanych.
Ze zbiorów specjalna Komisja wyeliminowała
372 oh'ekty różnych rodzajów twórczości ludowej, w tym 82 prace 30 artystów ludowych współczesnych, dla których Ministerstwo Kultury i Sztuki
przeznaczyło
nagrody.
Wystawę przygotowano
z wielkim nakładem
pracy przez okres
siedmiu miesięcy, w czasie których zebrano eksponaty ze wszystkich terenów, przeprowadzono
prace konserwatorskie
nad pracami zniszczonymi
oraz opracowano
ekspozycję wystawy. Na Komisarza
Wystawy został
powołany art. plastyk Jan Hrynkowski z Krakowa. Zasadniczy charakter
wystawy polegał na tym, że poraz pierwszy w Polsce, Wystawa tego rodzaju i w tej skali zrezygnowała ze zdobnictwa i ujęcia etnograficznego,
ale zorganizowana
została i 'podana pod kątem wartości plastycznych,
które mogą być twórczym źródłem dla sztuki polskiej. Ponadto Wystawa
reprezentowała
syntezę najwyższych
osiągnięć dorobku ludu polskiego
w plastyce, gdyż w selekcji eksponatów zastosowane zostały surowe i auto.
rytatywne kryteria, jakie stosuje się w ogóle w sztuce plastycznej.
W związku z wystawą wydany został nakładem Centralnego Instytutu Kultury Katalog l zawierający oprócz części ogólnej i spisowej 37 reprodukcji
eksponatów
wystawowych.
Obszerny
i wyczerpujący
wstęp,
gdzie należy szukać szczegółowej analizy i opisów eksponatów, opracował
doc. dr Tadeusz
Seweryn. Korzystając
ze zgromadzonego
materialu,
Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej
wydał specjalny potrójny
numer swego wydawnictwa 2 (,Polska Sztuka Ludowa'), gdzie dr Józef
Grabowski poddał szczegółowemu przeglądowi dorobek artystyczny ludu
polskiego, zaopatrując
pracę w 126 zdjęć oraz w wypowiedzi znanych
art. plastyków polskich. Ponadto zeszyt posiada resume w języku rosyjskim, francuskim i angielskim.
Ciesząca się wielkim powodzeniem Wystawa przeistoczyła się w Wystawę Objazdową.
Została ona w nieco zmniejszonym
składzie otwarta
dnia 14 marca na przeciąg przeszło miesiąca w Łodzi. Następnie weszła
w skład Wystawy Sztuk Plastycznych w Sopocie, która została otwarta dnia
27 czerwca 1948 r. w Pawilonach Międzynarodowych
Targów Gdańskich
i trwała do dnia 13 sierpnia. W związku ze Zjazdem Intelektualistów
we
Wrocławiu została przez Biuro Współpracy Kulturalnej z Zagranicą udostępniona w sierpniu uczestnikom Zjazdu i publiczności na terenie Wrocławia.
1 Sztuka Ludowa w Polsce, Tadeusz
Seweryn - Kraków 1948 C. r. K.
Stron 95 ilustr. 37.
2 Polska Sztuka Ludowa, Rok II, czerwiec, lipiec, sierpień 1948 r. XI' 6,
7, 8, Warszawa - P. r. B. S. L. - Str. 96 pod red. dra Józefa Grabowskiego.
�555
554
W listopadzie
bawiła w Muzeum
Wielkopolskim
w Poznaniu,
a następnie do końca 1949 r. zagranicą:
w Paryżu 1, Belgii i Londynie,
gdzie uznaną została za jedyną tego rodzaju wystawę w Europie.
Konkurs
,
,
·
···.···,·1
Konkurs
ludowej
ceramiki
lubelskiej
Na podstawie badań Tadeusza Delimata, który jako słuchacz katedry etnografii w Lublinie, przeprowadził
szczegółowe badanie terenowe
nad ludowym garncarstwem
w Lubelskim,
w miesiącu lutym 1948 r.
został zorganizowany
przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki dla trzech
ośrodków
województwa
lubelskiego:
Pawłów pow. Chełm,
Urzędów
i Łążek pow. Kraśnik
konkurs na najbardziej
charakterystyczne
wytwory ceramiczne ludowe.
Komitet
organizacyjny,
w skład którego weszli przedstawiciele
Urzędu Wojewódzkiego, Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Muzeum
Lubelskiego, zgromadził z trzech wymienionych
ośrodków 158 wyrobów
ceramicznych I4 autorów: Urzędów 68 prac - 5 autorów, Łążek 57 prac5 autorów i Pawłów 33 prace - 4 autorów.
Na prace przedstawione
do konkursu złożyły się malowane dzbany, bańki,
miski, talerze, skarbonki, doniczki, wazoniki, kropielnicznki i zabawki w postaci zwierzątek
i ptaków. Poza niewielu wyjątkami wyroby zachowywały charakter twórczości regionalnej lubelskiej. Wyraźnym wyjątkiem była malowana ceramika na wzór pokucki z Pawłowa, która jest kultywowana przez zdolnego
ceramika Sławińskiego Jana. Techniki pokuckiej majoliki ludowej nauczył
się on w czasie wojny od wysiedlanych garncarzy z Huculszczyzny. Poziom
artystyczny wyrobów b; dobry. Dnia 17. II. Sąd Konkursowy rozdzielił
nagrody za 32 prace następującym
autorom:
Pawłów
pow.
Chełm
I) Wanarski Antoni za dzban i miskę, 2) Sławiński Jan za kropielniczkę, dzbanek i miskę, 3) Wanarski Wadaw za dzban, 4) Kopciewicz Stanisław za dzban.
Urzędów
pow.
Kraśnik
I) Witek Paweł za talerze, kropielniczki,
wazoniki, 3) Witek Jerzy, 4) Kaniowski Antoni,
Łążek
pow.
Kraśnik
I) Sikora Franciszek
\\'ładysław
za miskę, 4)
misk\:o
1
Museum
d'Art
2) Witek Stanislaw za
5) Gajewski Stanisław.
za dzban, 2) Sikora Czesław,
3) Siembida
Żelazka Jan za miskt;;, 5) Gorczyca Jan za
~1odcrne,
styczeń
1949.
ceramiczny
w Chałupkach
(woj. Kieleckie)
i Denkowie
Dnia 20 lutego 1948 r. odbył się konkurs ceramiki ludowej oN Chałupkach i Denkowie w pow. ostroovieckim, w którym wzięł0 udział 9 ceramików ludowych. Dostarczono ogółem około 20 prac. Były to naczynia
użytkowe
oraz zabawki
ceramiczne:
(gwizdawki,
ryby, pieski, konie
z jeźdźcami itp.). Uznano prace Cłuszka Józefa z Chałupek i Kaczmarskiego Stanisława z Denkowa za najlepsze. Prace, odznaczające się swoistym
charakterem,
były jednak słabe pod względem technicznym.
Dalszym losem ceramików
tamtejszych
zaopiekował
się 'Wydział
Kultury i Sztuki.
Wysta
wa
Sztuki
Ludowej
i Rzemiosła
w Szczecinie
Artystycznego
Z inicjatywy
i przy finansowym poparciu
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki, a staraniem
Izby Rzemieślniczej
i Wydziału Kultury i Sztuki
w Szczecinie została otwarta w okresie od 6. IV. 48 do 15. IV. 48 r. Wystawa Sztuki Ludowej w Szczecinie.
Obejmowała ona działy: tkactwa, sieciarstwa i hafciarstwa ludowego
oraz różne działy artystycznej wytwórczości o charakterze rzemieślniczym.
Była to pierwsza i jedyna dotychczas wystawa tego rodzaju na tym terenie
i dlatego przede wszystkim zasługuje na notatkę. Najobficiej było reprezentowane tkactwo ludowe, kontynuowane
na Pomorzu Zachodnim przez
repatriantów
z dawnych kresów wschodnich i niektórych okręgów Polski
Centralnej.
Szczegółowiej sprawa przedstawia
się następująco:
I. Szczecin
i okolice dały tkactwo charakterystyczne
dla przedwojennej Wiieńszczyzny i Polesia; 2. Myślibórz - Tkactwo Wileńszczyzny,
Polesia i Wołynia,
3. Darłowo - tkactwo Wilellszczyzny
i Wołynia,
4· Wałcz ~ tkactwo Wileńszczyzny, Wołynia i hafciarstwo Kurpiowskie.
Na tkactwo to złożyły się tkaniny, narzuty ludowe, krajki wełniane,
hafty w postaci serwetek, lnianych sukienek, ponad to zapaski, a przede
wszystkim próby tkackie.
Celem porównania tych wyrobów z dzisiejszym tkactwem ludowym
na tamtejszym terenie, zostały włączone do wystawy również zbiory prób
tkackich z dawnej Wileńszczyzny, które były w posiadaniu Ministerstwa.
Wśród innych wyrobów ludowych znalazły się na Wystawie palmy z nieśmiertelników,
oraz pierniki tzw. «Kaziuki,). Wystawę zwiedziło ponad
8000 osób, w tym część gości zagranicznych.
Konkurs
i wystawa
kurpiowska
w Kadzidle
Dnia 27 maja 1948 1'. odbyła się w Kadzidle pow. Ostrołęka regionalna uroczystość w związku z konkursem na wycinanki, pisanki, «Kierco
�556
557
i stroje kurpiowskie
połączona
z widowiskiem regionalnym
i wystawą
prac. 'Vystawa, która trwała do 4 lipca została otwarta przy udziale przedstawicieli whdz świata artystycznego 7. Warszawy oraz ludności miejscowej
w liczbie około 10.000 osób.
Wycinanki kurpiowskIe, nagrodzone na konkursie w r. 1948 w Kadzidle
w pow. ostrołęckim.
W uroczystości wzięli również udział przedstawiciele
prasy prawie
wszystkich
krajów europejskich
(Z. S. R R., Francji,
Czech, Bułgarii,
Rumunii, Włoch, Anglii, Danii itp.). Polska Kronika Filmowa wykonała
szereg zdjęć z wystawy, z widowiska, sceny z wypieku ludowego ciasta
figuralnego, z konkursu strojów, wyrobu wycinanek i pisanek oraz Iypy
ludowe.
Ogólna
liczba wycinanek
dostarczonych
na konkurs
wyniosła
748 sztuk. Wycinanki pochodziły od 38 autorów z następujących
miejscowości: Myszyniec,
Pułtusk, Gródek,
Kadzidło,
Ziemki, Świdwiborek,
.Wydmusy, Wołkowe, Tatary, Łączki, Wach, Pelty, Brzozówka, jazgarka,
Krobia,
Czarno trzew, Strzałki,
Lelis i innych.
Nagrodzonych
zostało
33 autorów. Pierwszą nagrodę otrzymały seniorki: Kordecka Anna z Myszyńca i Polak Rozalia z Kadzidła (82 lat). Pisanek dostarczono I7 1 sztuk,
II autorów z miejscowości: Gródek, Wach, Dąbrówka, Walkowe, Tatary,
Dylewo, Myszyniec,
Pelty, Lelis, Obierwia.
Nagrodzono
10 autorów.
Za najlepsze w typie i pod względem artystycznym
uznano pisanki Kamińskiej Genowefy z Gródka pow. Pułtuskiego oraz Tańskiej Stanisławy
ze wsi Walkowe. (,Kierców>} wykonano 12 sztuk, pięciu autorów z miej.
scowości: Golanka, Grolo, Kadzidło, Łączki. Nagrodzonych
5 osób. Za
najlepsze uznano: (,Kierce'} Małdygi Marii z Golanki i Zagrody Władysławy z Gralo. Kwiatów z kolorowego papieru wykonano 22 sztuki, sześciu
autorów, z miejscowości: Tatary, Kadzidło, jazgorka,
Myszyniec, Brzozówka, Kierzek. Nagrodzeni wszyscy. Na najbardziej utrzymane w typie
kurpiowskim stroje myszynieckie, kadzidlańskie,
pultuskie otrzymało na·
grody 29 osób, z następujących
miejscowości:
Myszyniec,
Kadzidło,
Strzałki,
Walkowe,
Golanka,
Piaseczne,
ł.odziska,
Wydmusy,
Pelty,
Wykrot, Pułtusk. Pierwszeństwo
przyznano:
Kordeckiej
Annie z My.szyńca, Kamińskiej
Antoninie,
Sucheckiej
Rozalii,
Majewskiej
Annie
z Kadzidła, oraz Golon Władysławie z Wykrotu, Romanowskiej Leokadii
z Myszyńca i Majewskiej janinie
z Kadzidła.
Olbrzymia
ilość zgromadzonych
wycinanek poza nielicznym wyjątkiem była utrzymana w charakterze tradycyjnych wycinanek kurpiowskich (<leluje», okrągłe kogutki itp.) przy czym pod względem kompozycyjnym, pomimo wielkiej rozmaitości w inwencji artystycznej, dały się
one ująć w pewne określone typy zasadnicze, wskazujące na indywidualność
autorów lub miejscowości. Materiał został sfotografowany przez Państwowy
Instytut Badania Sztuki Ludowej i zostanie poddany naukowemu opracowaniu. Specjalnie bogato prezentowały się niektóre (,kierce'} ( ('pająki,}) z grochu, fasoli oraz słomy i kolorowej bibułki. Pomimo żywej tradycji w zakresie
pisankarstwa,
wykonano mało pisanek, a to z tego powodu, że zwyczaj
pisankowania związany jest ze Świętem Wielkiej Nocy i dlatego nie dało się
uzyskać przeglądu faktycznego stanu pisankarstwa regionu kurpiowskiego.
Konkurs organizował Specjalny Komitet przy pomocy Ministerstwa
Kultury i Sztuki. W ufundowaniu
nagród brało udział wiele instytucji
i osób prywatnych.
Wystawa
stała
wycinanek
ludowych
w Łowiczu
W dniach od 27-30 maja 1949 r. w Łowiczu zorganizowana
zoo
wystawa wycinanek łowickich. Spośród zgromadzonego
materiału,
�559
na wystawę wybranych zostało 160 prac, pochodzących z 18 "'si łowickich,
przy czym wykorzystane
zostały również wycinanki w licz?ie 30, wł~sność Ministerstwa Kultury i Sztuki, nagrodzone na konkursIe w grudmu
1947 r., 10 wycinanek dawnych wypożyczono ze zbiorów Muzeum Towarzystwa Krajoznawczego
w Łodzi.
Wystawa została opracowana
i rozplanowana
przez art. malarza
Zdzisława Pągowskiego przy współpracy Spółdzielni Sztuki i Przemysłu
Ludowego w Łodzi i Związku Art. Plastyków. Wystawa cieszyła się powodzeniem, a z okazji zjazdu na święto kościelne zwiedziło ją około 10:000 osó~:
W następnych
dniach zwiedzała Wystawę młodzież szkolna I ludnosc
miejscowa oraz wycieczki z Kutna i Łodzi.
Wystawa
Polskiej
Sztuki
Ludowej
w
Moskwie
Kijowie
W ciągu miesiąca sierpnia i wrześ'lia 1949 r. została zcrganizowana
jedna z większych wystaw zagranicznych sztuki ludowej. B~ła to Wystawa
Polskiej Sztuki Ludowej i Przemysłu AI,tystycznego, ktora w ramach
wymiany kulturalnej
Polsko-Radzieckiej
została wysłana, do Moskw~.
Na wystawę złożyły się zbiory polskiej sztuki ludowej wspó~czesne~.'
ze wszystkich regionów Polski, zebrane przez Ministerstwo Kultury l Sztuki,
I I innych
instytucji i zbiory muzealne. Wzorce przemysłu artystycznego
dostarczyło Biuro Nadzoru Estetyki Produkcji. Ogólna ilość pozycji ekspona tów wyraziła się liczbą 557 sztuk, z czego:
I) 213 eksponatów Ministerstwa Kultury i Sztuki, 2) 18.3 eksponat?,
różnych instytucji, 3) 153 eksponaty Biura Nadzoru Estetyki Pr.odukcjl.
W ten sposób na sztukę ludową przypadło okolo 400 pozycYJ· W zakres tych pozycji weszło: tkactwo, hafciarstwo, malarstwo i rze~ba, w~cinkarstwo, sprzętarstwo, stroje ludowe, ceramika z terenu całej PolskI,
koronkarstwo i szereg drobniejszych działów.
Wystawa
ta prawdopodobnie
po raz pierwszy zgromadziła
tak
dużo cennego materiału z zaluesu różnych działów sztuki ludowej, choć
nie ogarnęła ze zrozumiałych względów całości. Założenie~ jej było jak
najobszerniejsze pokazanie dorobku artystycznego ludu polskIego w szcz.Yto.wych jego pozycjach artystycznych, a to zarÓwno w sztuce d.ekoracYjn:j,
stosowanej jak i w sztuce związanej z obyczajem i obrzęd0;V0śC1ą. Cho~z~ło
o pokazanie, w jaki sposób współczesność po odrzucemu
bezwarto~clOwego balastu potrafila przejąć cenniejszy dorobek kultury ludu polskIego
do kultury ogólnopolskiej. Dlatego też nawiązania do sztuki dawnej m~zealnej występowały najczęściej wtedy, gdy chodziło o wyraźne wskazame
genezy wytworu.
.
.
'.
.
Przedmioty ludowej sztuki zabytkowej wypełmły rowm(z te dZIały,
które już się przeżyly (malowane skrzynie, łyżniki, niektóre stroje itp.).
Stąd też wynika, że Wystawa nie miała naukowych założeń etnografiez-
nych pod względem historycznym czy terytorialnym,
choć na podsta~ach
naukowych się opierała.
Obok tkanin i haftów wytwarzanych dawniej przez lud dla siebie,
pokazane zostały tkaniny i hafty wykonywane przez tenże lud, ale przystosowane do poziomu dzisiejszego obywatela bez względu na jego miejsce
zamieszkania i przynależność do grupy społecznej (np. haftowana koszula
kurpiowska i komplety serwetek haftowanych
na Kurpiach).
Była więc
reprezentowana
również sztuka ludowa wywodząca się ze starych form,
ale o nowej treści. Wielką grupę eksponatów stanowily przedmioty, które
uzyskano w drodze konkursów i wystaw (ceramika, koronki śląskie, wycinanki) lub badań jak np. malowidła ludowe z powiatu dąbrowskiego,
które dostarczyła
Sekcja Zdobnictwa
Państowego
Instytutu
Badania
Sztuki Ludowej w Krakowie, rzeźba z terenu Rzeszowa, próby tkackie
z Opoczyńskiego, Kurpiowszczyzny
i Podlasia, hafty wielkopolskie z Goliny i Podmokła, współczesne malarstwo samorodnych artystów ludowych
i stroje lubuskie.
Specjalną pozycję stanowiły tkaniny dwuosnowowe
białostockie, które, choć wykonywane tradycyjnie przez lud, dziś podlegaj:j,
opiece artystów fachowców i stanowią twórczość pośrednią.
vVszystkie
eksponaty zaliczyć trzeba do autentyków
twórczości ludowej i przede
wszystkim do sztuki współczesnej lub z przed ostatniej wojny. Całość
wystawy została zakwalifikowana przez specjalną komisję, w skład której
weszli, przedstawiciele:
Dyrekcji Muzeów, Artystów i znawców sztuki
ludowej.
Wstęp do katalogu, dający bardzo ogólną charakterystykę
polskiej
sztuki ludowej i podkreślający jej znaczenie dla kultury współczesnej
Polski, opracował niżej podpisany, część katalogową
ze szczegółowymi
opisami - art. malarka Janina
Stankiewiczowa.
Komisarzem wyscawy
była Anna Laudańska, pracownik Towarzystwa Uniwersytetu Ludowego.
.\Vystawą z urzędu zajął się Departament
Twórczości Artystycznej i Biuro
Współpracy Ku.lturalnej z Zagranicą.
Wystawa została otwarta w końcu października
w gmachu Akademii Sztuk Pięknych Z. S. R. R. w Moskwie przy udziale przedstawicieli władz Zw. R., Ambasadora Polski, korpusu dyplomatycznego
i wybitnych rad'l:ieckich przedstawicieli
nauki i sztuki.
Urządzona
została
przy pomocy personelu Tretiakowskiej
Galerii i specjalnie powołanych
artystów, którzy opracowali afisz skomponowany
z wycinanek kurpiowskich i łowickich. Eksponaty zostały umieszczone w ośmiu salach, a ekspozycja opracowana szczegółowo i ze znawstwem artystycznym.
\Vystawa wzbudziła żywe zainteresowanie i uznanie wśród artys~ów,
historyków sztuki i ludzi nauki. Przy wystawie założona została księga
wypowiedzi na temat wystawy. Wydany również został ilustrowany katalog. Wystawę organizował na terenie Zw. Radzieckiego,
Komitet do
Spraw Sztuki przy Prezydium
Rady Ministrów Z. S. R. R. i Ogólno-
�560
związkowe Towarzystwo Współpracy Kulturalnej
Łączności z Zagranicą
(W. O. K. S.). Wystawa ta w r. 1949 bawiła również w Kijowie, a w r. 1950
wróciła
do Kraju.
Wystawa
Konkurs
odbyło
Sztuki
Ludowej
w Stanach
Zjedn.
i wystawa
sztuki
ludowej
w Rzeszowiei
\\' dniu 10 października
1949 r. w Łańcucie,
sit,; ola warcie wysla wy pokonkursowej ceramiki
woj, rzeszowskie,
i rękodzieła ludo-
A. P.
Również w okresie sierpnia i września została przygotowana wystawa
sztuki ludowej i przemysłu artystycznego do St. Zjedn. A. P. Zakres jej
był bardziej skromny i na całość złożyło się 130 eksponatów, z tego na
sztukę ludową przypadło
95 pozycyj. Zakres jak i dobór eksponatów
został uprzednio
do pewnego stopnia
określony i ograniczał
się do
polskiej ceramiki ludowej, rzeźby i malarstwa, natomiast szerzej potraktowano dział przemysłu artystycznego.
Ceramikę w ilości 37 sztuk reprezentowały różnego rodzaju naczynia użytkowe (dzbany, dzieżki, dwojaki)
z różnych ośrodków polskich (kieleckie, łódzkie, lubelskie, białostockie,
warszawskie, rzeszowskie, gdańskie) oraz rzeźba ceramiczna
i zabawkarstwo (kropielniczki,
figurki ludzi i zwierząt, gwizdawki). Na rzeźbę
złożyły się 32 «Świątki» ludowe i figurki o treści świeckiej. Część z tego
należała do zabytków, część stanowiła twórczość wsi współczesnej, z terenu
Kurpiów i Rzeszowskiego. Zabytkowe i współczesne malarstwo podhalańskie oraz zabytkowe śląskie reprezentowało
26 obiektów malarstwa
ludowego. Reszta eksponatów to przemysł artystyczny dostarczony przez
B. N. E. P. Objaśnienia i katalog opisowy sporządziła art. malarka Janina Stankiewiczowa,
komisarzem z ramienia Ministerstwa Kultury był
Aleksander Wojciechowski.
Wystawa poprzez American Federation of Art objechała wszystkie
v.iększe muzea w U. S. A.
Konkurs
i Wystawa
malarstwa
ludowego
w pow.
dąbrowskim
Na podstawie badań Seksji Zdobnictwa
Państwowego
Instytutu
Badania
Sztuki Ludowej w Krakowie,
przeprowadzonych
na wiosnę
roku 1948 w 39 miejscowościach Powiśla Dąbrowskiego w zakresie ściennych malowideł ludowych oraz danych Muzeum Etnograficznego w Krakowie, zainicjowany
został przez Ministerstwo,
a zorganizowany
przez
Towarzystwo Uniwersytetu
Ludowego, konkurs malarstwa ściennego.
Udział w konkursie zgłosiło kilkadziesiąt
osób z kilku gromad.
W dniach 17-19
września br. grono rzeczoznawcÓw dokonało przeglądu
wnętrz chat w Zalipiu, Pi !czy Żelichowskiej, Kłyżu, Ćwikowi e, Kuźni
i przyznało nagrody za malowidła ścienne w 19 cha tach.
Ponadto
zorganizowana
wystawa
pokonkursowa
malowideł ludowych na papierze zgromadziła prace 40 autorów, które zostały również
nagrodzo"le. Szereg malowanek zakupiło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz T. U. L.
Garnek
z nakrv\\'ką.
GTamika
z Rzepiennika
Biskupiego
kob
Tarnowa.
we~o. Ce!em kon~u.rsu i wystawy było skontrolowanie poziomu obecnej
tworczosCl ludCl\\'CJ l \\'ylowienie talentów.
. \\' PaIl~t:\'owym C:środku 1\luzealnym zebrano ponad 500 ekspona tow ceramiki ludowej oraz około 200 ekspona tów: rzeźby. szyszek
1
Patrz "Polska Sztuka Ludowa,) Nr I, 2, 1949.
Lud, T. XXXIX
SCI'
52.
�weselnych
(tradycyjne
pieczywo),
Wlencow dożynkowych,
wyrobów
z drzewa, plecionek i kwiatów sztucznych z następujących
miejscowości:
Medynia
Głogowska, Medynia
Łańcucka,
Zalesie, Żołynia, Rakszawa
Brzoza Stadnicka, Sokołów, Kraczkowa, Albigowa, Maszkowa, Jarosław.
Kołaczyce, Jasło, Krosno, Dukla itd. Jury przyznało ponad 60 nagród.
Dwa zespoły sceniczne regionalne w strojach ludowych ze Staromieśeia.
i Machowa wystąpiły z pieśniami i muzyką regionalną ludową.
Przedstawiciel
Muzeum Etnograficznego
w Krakowie dokonał zakupów dla celów muzealnych.
Wystawa
Sztuki
Ludowej
w Kielcach
1
Dnia 23. X. 1949 r. zQstała otwarta w Muzeum Świętokrzyskim
Wystawa Sztuki Ludowej Regionu Świętokrzyskiego. Na wystawę w dwóch
salach złożyły się: wyroby ceramiczne
(użytkcwe, rzeźqa ceramiczna,
zabawkarstwo), kilka stroJów, tkaniny dekoracyjne (pasiaki świętokrzyskie)
oraz rzeźby w drzewie, glinie i kamieniu z następujących
miejscowości:
Iłża, Denków, Chałupki, Kaszary, Zbijawa, Kąty, Wierzbnik,
Mirzec,
Bieliny, Jasieniec (rzeźba z pow. pińczowskiego i opatowskiego) i inne.
Najbogaciej pokazana została ceramika ludowa o wybitnym poziomie
artystycznym i tkaniny.
Wystawę zorganizował
Wydział Kultury i Sztuki przy pomocy
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki. Najlepszym
twórcom rozdano szereg
. nagród.
Państwowy
Instytut
Badania Sztuki Ludowej dokonał opisu
ważniejszych eksponatów i zdjęć.
Kazimierz
WYSTAWY
I KONKURSY
KULTURY
SZTUKI
I SZTUKI
Uwagi
LUDOWEJ
W ROKU
Pietkiewicz
MINISTERSTWA
1949.
f
ogólne.
Usiłowania szły w kierunku zdynamizowania i zaktualizowania wsi w sensie
kulturalnym. Wszelkie akcje kulturalne na terenie wsi łączono z zagadnieniem ekonomicznym,
na którym ta twórczość wyrosła.
Usprawniono i ulepszono metody pracy w terenie. W upowszechnieniu wprowadzono
w szerszym zakresie metodę wystaw objazdowych.
Wzrosła ogólna liczba konkursów i wystaw, podwyższył się ich poziom.
Prowadzono dalsze badania terenowe nad ludową twórczością plastyczną
w różnych jej przejawach.
Wszystkie imprezy, o których mowa będzie poniżej, realizowane
były przy pomocy Urzędów Wojewódzkich, instytucji społecznych, kulturalnych i naukowych oraz z kredytów Ministerstwa
Kultury i Sztuki,
Prace Ministerstwa Kultury i Sztuki na odcinku popierania ludowej
twórczości plastycznej w r. 1949 charakteryzują
się jak widać, dalszym
pogłębieniem zagadnienia w sensie ideologicznym i metod wykonawczych,
Korzystając z doświadczeń lat ubiegłych oraz stosownie do ogólnego
kierunku polityki kulturalnej,
która wskazuje na wielką rolę twórczości
ludowej, jak też opierając się na doświadczeniach
Związku Radzieckiego
pracę skierowywano jeszcze bardziej na związanie twórczości ludowej.
wyrosłej z tradycji, z dzisiejszą rzeczywistością z kulturą ogólnonarodową,
Rozstrzygnięcie
t
,~-
I,
2,
1949 Kazimierz Pietkie-
Strojów
na
plansze
Atlasu
Ludowych.
W dniu 15. 1. 1949 r. w Warszawie w lokalu Ministerstwa Kultury
i Sztuki nastąpiło rozstrzygnięcie konkursu na rozwiązanie graficzne barwnej planszy do Atlasu Polskich Strojów Ludowych.
Tematem Konkursu był strój górali szczawnickich
do pracy dra
R. Reinfussa. Do dyspozycji artystów oddany był w Muzeum Narodowym
w Warszawie strój wraz z instrukcją i materiałem
pomocniczym.
Sąd w składzie:
1. Prof. dr Eugeniusz
Frankowski - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego, Przewodniczący
2. Prof. dr Józef
Gajek Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego
3· Doc. dr Tadeusz Seweryn - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego
4· Zast. Prof. dr Roman Reinfuss - Przedst. Pol. Tow. Ludoznawczego.
5· Michał Bylina art. maI. - Przedst. Z. P. A. 1'.
6. Bohdan Bocianowski art. maI. - Przedst. Z. P. A. P.
7· Henryk Starzewski, art. maI. - Przedst. Z. P. A. P.
8. Nacz. Zofia Czasznicka - Przedst. Min. Kultury i Sztuki
9· Mgr Pietkiewicz Kazimierz - Sekretarz Konkursu
przyznał:
1. nagrodę
zł.
50.000. -
II. nagrodę
zł.
4°.000. -
Marcie Koch i Wandzie Manteuffel
szawy (praca zespołowa)
Jerzemu Karolakowi z Krakowa
Zamiast trzeciej nagrody Sąd przyznał trzy Odznaczenia
następującym autorom:
Stefanowi Płużańskiemu z Warszawy
Władysławowi Gościmskiemu z Warszawy
3· Anastazji Zelenay-Mieszkowskiej
z Warszawy.
I.
l Patrz .Polska Sztuka Ludowa,} str S8 Nr
wicz «Wystawa Kielecka,} ilustr. 10.
konkursu
Polskich
2.
po
z vVar-
10.000
zł:
�Konkurs
Konkurs mieszany dla członków Związku Polskich Artystó,,· Plastyków został zorganizowany
przez Polskie Towarzyst\'VO Ludoznawcze
w Lublinie przy ścisłej wspólpracy
2 ':-'Iinisterstwem
Kultury
Sztuki,
które konkurs subsydiowało.
Konkurs trwał od dnia 10. XI. 48 r. do I. I. 1949 r.
Konkurs
koronkarstwa
śląskiego
w Katowicach.
Dnia 22. II. 1949 r. rozstrągnięty
został w Katowicach
Konkurs
na koronki śląskie. Celem jego bylo podniesicnie
poziomu artystycznego
tej gałQzi sztuki oraz zastosowanie
tradycyjncj
techniki koronkarskiej
we
współczesncj konfckcji.
Udział wziQlo z Koniakowa
(pow. Cil'szyn) 33 osoby, w tym jeden
mQżczyzna - dostarczając
67 prac.
'vV rezultacie przeglądu prac ustalono, że są one na wysokim poziomie
artystycznym
i technicznym,
zachowując styl tradycji śląskiej choć niepozbawione są inwencji indywidualnej
poszczcgólnych
twórców. Przyznano
14 nagród. Najleps2e prace pochodziły
od ::\bri i Gwarkowcj i Michała
Ptaka, najmlodszą zdobywczynią
nagrody byla Anna Kukuczka
(lat 15)·
Konkurs
malowania
na
fajansic
we
\Nłoclawku.
\V Zjednoczonych Fabrykach Fajansu wc ·Włocławku dn. 9. IV. I949r.
nastąpiło HJ2strzygnięcie konkursu na ręcznc podszkliwne
malowanie
na
fajansie. Udział w konkursie wzięło 17 robotnic tamtejszej fabryki, dostarczając ,66 prac.
Robotnice,
pochodzące ze wsi kujawskich miały za zadanie zastosowanie na fajansie malowideł ludowych kuj a vliskich, które nadałyby fajansom włocławskim
charakter
regionalny,
jakie one miały w przeszłości.
Ponieważ był to moment pewncgo eksperymentu,
konkurs był połączony z inspiracją przeprowadzoną
przez prof. Antoniego Buszka.
Nagrodzono
3 prace, wyróżniono
'4-cie.
Konkurs
wycinanek
zdobnictwa
ludowego
w
Opocznie.
l
Pierwszy konkurs
w powiecie
opoczyńskim,
który mial miejsce
w okresie od 28. 11.-28.
III. wykazał, że teren tcn posiada bogate i jeszcze
malo naogół znane wycinkarstwo
łudowc.
15' autorów, którzy dostarczyli około 3.000 prac przyznano
126 nagród. łv1ateriał zebrano z 56 wsi. Został on zużytkowany
na wystawie
w Opocznie, która trwała od 10. IV-23.
IV, a nast~pnie opracowany
naukowo przcz Instytut
Sztuki.
l
Patrz «Polska Sztuka Ludowa»::\r 6, I9ł9, str. [80: Kazimierz Pietk i e w ; c z, « Konkurs w Opocznie na regionalne zdobnictwo ludowe ».
na
estetyczne
urządzenie
izby
kurpiowskiej.
l
Znaczenie społeczne, kulturalne
i naukowe miał pierwszy w Polsce
konkurs na estetykę wnt;:trza kurpiowskiego w pow. ostrołęckim i pultuskim,
który odbył się od 3. V. do '5. V. '949 r. ·Wykazał on, że wysoko stojąca
pod względem artystycznym
tradycja zdobienia chat na Kurpiach zachowała się i rozwinęła w dobie obecnej.
Ekspedycja badająca zgłoszone do konkursu wn~trza miała sposobność
z~brania wiele dodatkowego
materiału
naukowego.
Państwowy Instytut Sztuki dokonał szeregu zdjęć.
Nagrodzono
w dwu powia tach 43 cha ty, w których jako zasadniczy clement zdobniczy wystąpiło w całej pełni wycinkarstwo kurpiowskie
w różnych odmianach
oraz meblarstwo.
Konkurs
ceramiki
i tkactwa
w Białymstoku.
Dnia 30 maja został rozstrzygnięty
w Białymstoku konkurs ceramiki
i tkactwa. Objął on tylko część województwa. Zgromadzone zostało 279 prac
93 autorĆJw. Przyznano 6, nagród. \Vszystkie prace wystawione zostały na
Wystawie
Wojewódzkiej
w Białymstoku,
która
trwała
od 29. V. do
29. VI. 1949 r.
vV y s t a w a k o n k
Ul'
S
o wat
w Kielcach
k a c t w a i c e r a m i ki
i Radomiu.2
Dnia 2 czerwca w Kielcach została otwarta pokonkursowa
wystawa
tkactwa łudowego i ceramiki. Na wystawie tej reprezentowana
była ceramika różnych typów, tkactwo i szeroki wachlarz tzw. ('taiomekJ> ludowych
tj. różnego rodzaju krajek plecionych i tkanych, które są używane bądź
jako obszycic do strojów, bądź jako oddzielne części strojów. VV konkursie
wzięlo udział 5' osób dostarczając
320 prac. Nagrodzono
43 autorów.
Wystawa ta w dn. od 4. IX do 30. IX była eksponowana
również
w Radomiu.
Wystawa
konkursowa
Sztuki
Kurpiowskiej
Wystawa konkursowa obejmująca eksponaty
Bialcj i Zielonej byla największą dotychczasową
w Pułtusku.
3
sztuki ludowej z Puszczy
wystawą sztuki ludowej
Patrz "Polska Sztuka Ludowa» Xl' 5, 1949, str. '56: \Ył. K o l a g o,
d~onkurs na wnętrze chaty kurpiowskiej.
2 Patrz "Polska Sztuka LudOl,·a» ="1' 9, 10, 1950,
str. 299: \\'ładysława
K o I a g 0, « \\"ystawa Sztuki Lujo\V~j IVRadomiu".
3 Pa Irz »Polska Sztuka· LudO\'·a» ::\r 7, 8, 1949, str. 244: Janina S t a nk i c'·, j c z o \,. a, "Pnkonkurso,,·a "·ystawa Kurpio,V"skićjSztuki Ludo,,·ej ". Pułtusku».
�566
kurpiowskiej.
Odbyła się ona w dniach od 12 do 26 czerwca w salach
Zamku w Pułtusku i zgromadziła
ponad 500 eskponatów 200 autorów.
Wystawa była połączona
z festiwalem tańców i muzyki ludowej
oraz konkursem strojów.
Najliczniej reprezentowane
było tkactwo (250 eksponatów) następnie haft (100 eksp.), resztę stanowiły wycinanki,
malowidła,
ceramika,
wyroby z bursztynu, sprzęty, pisanki, ozdoby z papieru i słomy. Nagrodzono 103 prace 54 autorów.
Konkurs
pamiątkarstwa
mazurskiego
dano 173 nagrody.
Wystawa miała założenie artystyczne
i społeczne.
Materiał został wyzyskany również przez Instytut Sztuki do celów naukowych l. Wydany został katalog z opisami i ilustracjami.
W dniach od 4. VI do 5. VIII wystawa ta w nieco zmniejszonym
składzie była eskponowana w Sopocie na II Festiwalu Sztuk Plastycznych
na terenie M. T. G.
W dniach 28. IX do 25. X. Wystawa była wystawiona w Muzeum
we Wrocławiu jednocześnie
z działem muzealnym sztuki śląskiej.
Od 4. 'XII do 10. I. 50 r. wystawa w tymże składzie miała miejsce
w Łodzi, gdzie została połączona z pokazem prac pokonkursowych
(cera.
mika i wycinanki) województwa łódzkiego.
Następnie uzupełniona
nowymi eksponatami
została przewieziona
do Bydgoszczy i do innych miast wojewódzkich.
w Olsztynie.
Dnia 17. VI. w Zamku w Olsztynie otwarta została Wystawa pokonkursowa pamiątkarstwa
o charakterze miejscowej tradycji. Na konkurs
zgłoszone zostały tkaniny mazurskie, hafty, wyroby z drzewa, z wikliny
i sitowia. Ponadto na doskonałym poziomie technicznym intarsja drzewna.
Udział wzięło 48 uczestników dostarczając 199 prac. Przyznano 20 nagród.
Celem konkursu oyło skontrolowanie możliwości twórczych i wytwórczych regionu mazurskiego
oraz .stworzenia pamiątek
regionalnych
dla
ruch u turystycznego.
Konkurs
i wystawa
wojewódzka
sztuki
Objazdowa
ludowej
Dnia 2. X. rozstrzygnięty
został w Łańcucie konkurs na ceramikę
ludową, koronki, tkaniny i wyroby z wikliny. 27 uczestników z okolic
Rzeszowa dostarczyło
168 prac. Rozdano 37 nagród.
W następstwie konkursu w dniach od I I. IX do 10. X. została zorganizowana
w Zamku
Wystawa Sztuki Ludowej,
na której pokazano
669 eksponatów 54 autorów.
Wystawa
Ludowego
Objazdowa
Sztuki
Wystawa
w powiecie
Wojewódzka
Sztuki
Ludowej
w Lublinie.2
Dnia 25. IX. została otwarta w Muzeum Lubelskim Wystawa Wojewódzka tego regionu, na której były reprezentowane
następujące działy
sztuki ludowej: ceramika, tkactwo, zabawkarstwo,
plecionkarstwo, rzeźba,
wycinanki i pisanki. Eksponatów zgromadzono ponad 200 sztuk, 50 ucze.
stników z różnych powiatów województwa. Przyznano za najlepsze prace
23 nagrody.
Przy organizowaniu
wystawy wzięło udział Polskie Towarzy.
stwo Ludoznawcze.
Państwowy Instytut Sztuki wykonał zdjęcia najlepszych eksponatów
i poświęcił wyczerpujący artykuł o wystawie w «Polskiej Sztuce Ludowej,) a
Rękodzieła
w Warszawie.!
W okresie od 4. IV do 4. V. w salach Politechniki
Warszawskiej
została zorganizowana
przez Ministerstwo
Kultury i Sztuki i Związek
Samopomocy
Chłopskiej
jedna
z większych wystaw Sztuki Ludowej
w roku 1949. Zgromadziła
ona około 600 eksponatów
sztuki ludowej
z różnych regionów Polski od 180 autorów. Prace reprezentowały
najlepsze
osiągnięcia
artystów ludowych w malarstwie,
wycinkarstwie,
ceramice,
w tkactwie, hafciarstwie,
koronkarstwie,
rzeźbie i w pisankarstwie.
Roz-
Patrz "Polska Sztuka Ludowa" Nr 6, 1949, str. 191.
Katalog \Vystawy 1949, str. 20, ilustr. 4, opracował prof. dr J. G aj e k.
3 "Polska Sztuka Ludowa)) Kr 9,10,1949,
str. 289: Kazimierz Pietkiew i c z. "Sztuk:! Ludowa Ziemi Lubelskiej ", str. 289, ilustr. 17.
l
Katalog - Wystawa Sztuki i Rękodzieła Ludowego - kwiecień 1949 r.,
str. 64, ilustr. 16; opracowali Kazimierz P i e t k i e w i c z i Janina S t a n k i e·
wic z.
2
l
----------
Terenowa
i Opoczyńskim.
W ramach Obozu Naukowego
Historyków w Sulejowie w okresie
od 10. VII. do 2 I. VIII. wystawa, na którą się złożyły wycinanki, tkactwo
i hafty odwiedziła
miejscowości: Radzice Duże, Studziankę,
Kraśnicę,
Inowłódz,
Smardzewice,
Spałę, Rzeczycę i Opoczno.
Wysta~a
stała
stanowiła swego rodzaju trzon i była uzupełniana
każdorazowo w każdej
miejscowości eksponatami,
które dostarczyła
ludność miejscowa. W ten
sposób ekipa naukowa Instytutu Sztuki miała materiał do badań naukowych.
w Łańcucie.
Ogólnopolska
Wystawa
Rawskim
•••••••
--.----.
_. __
••..••••.
o.·
�568
569
Wystawa
Sztuki
Kujawskiej
we
\Vlocławku.
l
\V Okresie od 25. IX do 23. X. byla czynna wystawa \\' :\luzcum
Ziemi Kujawskiej.
Reprezento\vane
były działy garncarstwo,
haft, rzeźba,
malarst\vo, sprzętarstwo.
CZt;;ŚĆeksponatów została wypożyczona
z SIuzeum
w Toruniu,
W'łocławku i Kruszwicy,
Ogółem
wystawa
\Vystawa
obejmowała
Sztuki
253 prace
Kaszubskiej
37 autorów.
w
:\"agrodzono
J
·1
i
7,
zorganizowana
Sztuki Kaszub-
Wystawa pokazała
eksponaty
zabytkowe
i współczesne
i zawierała
następujące
działy:
Dział problemowy:
<,Kaszubi wczoraj,
dziś i jutro»,
Dział etnograficzny
oraz Dział Sztuk i Rękodzieła
Ludowego
i prace
amatorów
- plastyków.
Na całość zlożyJy się plansze ilustrujące
rozne zagadnienia
natury
ogólnej jak rolnictwo,
przemysł, hodowła itp., lO działów etnograficznych
oraz ponad 300 eksponatów
sztuki i rękodzieła
ludowego (ceramika,
haft,
rzeźba, wyroby z rogu, słomy, korzeni, wycinanki
i malowanki,
obrazki
na szkle, sprzęt ornamentowany,
zabawki).
W dziale sztuki wystąpiło 44 autorów.
W dniu otwarcia
wystawy
został zorganizowany
festiwal tańca i picśni ludowych.
vVydano ilustrowany Katalog.2•
Ekspedycja
naukowa
Instytutu
Sztuki dokonała
zdjęć
i opisów wybitniejszych
eksponatów.
Poza wymienionymi
imprezami
zbiory Ministcrstwa
Kultury i Sztuki
były wykorzystane
na pokazach
publicznych:
na ulicach
Warszawy
w <,Tygodniu oświaty, książki i prasy» w dn. 9 maja i 29 maja, w Częstochowie na Wystawie Gospodarczej
w czerwcu, oraz w dn. 27. XI. w Politechnice \Varszawskiej
z okazji Kongresu Zjednoczenia
Stronnictw
Ludowych. Ponadto
w wystawie Rzemiosla
Lckkiego w :\10skwie.
K. Pietkiewic<.
, Katalog
Katalog
Kartuzy
;\luzeum
Ziemi
\\'ystaw\'
1949, str. 40, ilu"tr.
Kuja\l',kiej
Kas:wbskicj
I -t ,--
we "'Iocławku,
Sztuki
~luzeuIll
Ludowej
Kaszubskie
J
w
\I'
949, str.
Kartuzach
Kartuzach.
20,
ilustr.
I J.
- Gdmlsku,
B\D.\:\' ET:\OGR.\FICZ:\YCH
ZlE:\1I
KR,\KOWSKIE,]
Wstęp
\\'yczerpujące
przedstawienie
dotychczasowego
stanu badań etnograficznych
ziemi krakowskiej
przerasta
dopuszczalne
ramy niniejszego
wykladu l. I\iemniej
nie można przystąpić
do nakreślenia
przybliżonego
chociażby
planu na przyszłość
bez podsumowania
tego, co już zostało
dokonane,
chociażby
to podsumowanie
miało mieć, jak w obecnym wypadku, charakter
przcde wszystkiem
sprawozdawczy,
bez szczegółowego
Jvynikania
w trcść omawianego
dorobku i bez jcgo dokładniejszej,
krytytycznej analizy.
W przedstawieniu
niniejszym ograniczam
się głównie do
usystema tyzowania
dotychczasowych
prac, do nakrcślenia
w bardzo ogólnych zarysach
tła społeczno-gospodarczego,
na którym
powstaly,
uwydatnienia
ich genezy i celu, charakterystyki
źródc1, z których zostały zbudowane. Właściwą gruntowniejszą
ich analizę, z punktu widzenia ich klasowego podłoża
i powiązania
z wplywymi
szkół obcych,
odsuwam
do
dalszych,
bardziej szczegółowych,
monograficznych
studiów nad tym tematem.
Kartuzach.
Po raz pierwszy
po 11 wojnie światowej
została
staraniem
tamtejszcgo
Komitetu
vVystawowego
Wystawa
skiej w Muzeum
Kaszubskim
w Kartuzach.
ROZ\VÓ,]
,
i
·1,
vVykonanie
powyższego
zadania
utrudnione
jest szeregiem
momentów. Sklada sit;; na to przede wszystkiem bogactwo ilościowe materiału
i jego rozrzucenie
po różnych wydawnictwach
periodycznych,
nie zawsze
dziś dostt;;pnych 2. Poza tym brak do tej pory jakiegokolwiek
sumarycznego
zestawienia,
którego
nie zastąpią
materialy
bibliograficzne,
nie zawsze
w szczegółach
ścisłe i właściwie uporządkowane
w bibliografiach
etnograficznych i historycznych,
czy ich kontynuacjach
w bibliografiach
bieżących 3
Pewną pomoc w pracy stanowią oceny większych prac czy wydawnictw,
niestcty rzadko pogłębione krytycznym
rozbiorem
na wlaśeiwym poziomie.
,] edynie materiały
tyczące się stroju zr ferował dość sumiennie
w 1904 r.
B. l'vIalewski
4 -i
to zresztą, jeśli chpdzi o krakowskie,
nie wyczerpując
tematu.
Dalszą trudnością
jcst niejednolitość
prac, zarówno jeśli chodzi
o dobór tema tów,jak i o ich wyczerpanie
i sposób ujęcia. Spojrzcnie na kulturę ziemi krakowskiej
dokonywało
się poprzez postawy i postulaty
wysuwane zarówno z praktycznych
jak i teoretycznych
pobudek. Decydującą
rołę odegrały
momenty
natury politycznej
i społeczno-gospodarczej.
Za
nimi niejako szło zaspobjanie
potrzeb estetycznych
i badawczych.
Konsekwencją
takich zalożell były zbiory materialów,
dobierane
pod kątem
widzenia odrt;;bności stanowych,
czy terytorialnych,
m.alowniczości,
możliwości poprawy,
czy tcndencj i rozwojowych,
wyjaśnianych
niejednokrotnie
w duchu zgodnym z ideologią stano\\'ą czy klasową grupy, która dane źródla
tworzyła.
Kie może wit;;c dziś być mowy o mechanicznym
zestawianiu
przekazów,
odnosząC'\-eh się do poszczególnych
zagadniell czy też zespołów
ludzkich (terytorió\\"),
bez ieh gruntownej
kr"tycznej
analizy, brz U\\-ypu-
�571
klenia źródeł tych właśnie ideologicznych
nadbudów.
Krytyk liczyć się
musi przy tym z wielokrotnie występującą w omawianym okresie całkowitą
zmianą kąta spojrzenia na kulturę ludową, zmianą wyboru i hierarchii
zagadnień, zmianą metody pracy i sposobu wykładu. Było rzeczą normalną,
że stosunki wiejskie stawały się równocześnie przedmiotem zainteresowań
ludzi o różnych postawach i celach politycznych, czy też, że patrzyło się
na nie przez pryzmat nauk, pozostających niestety w pewnych okresach
-czasu w bardzo luźnym ze sobą związku jak historia, etnografia, ekonomia,
socjologia, rolnictwo, literatura
piękna, językoznawstwo.
Niejednokrotnie
fachowiec jednej dziedziny wiedzy usiłował dać monografię obejmującą
szereg dziedzin, leżących poza jego specjalnością, popełniając wiele nieścisłości i truizmów.
Dzisiaj coraz silniej stajemy na stanowisku krzyżowania
różnych
nauk dla tym lepszego zrozumienia
badanych
faktów. Zarazem jednak
,żądamy wyraźnego sprecyzowania
celu i tematu pracy, nie zadowalając
się powierzchownym
bezproblemowym,
nie wnikającym w istotę i genezę
zjawisk opisem 5. Etnografia już nie tylko formalnie, ale także i faktycznie,
przez wysunięcie na czoło zagadnień rozwoju i przemian, oraz ich przede
wszystkim gospodarczo-społecznego
uwarunkowania,
postawiona została
w 'rzędzie nauk historycznych.
Równocześnie, podobnie jak w nauce radzieckiej 6, występuje tendencja' przesunięcia
tematu jej zainteresowań
z kultury tradycyjnej, kultury opartej wyłącznie na tradycji ustnej, także
i na współczesną, żywą i twórczą kulturę ludu pracującego zarówno wsi
jak i miasta. W metodzie i temacie zaciera się więc wyrosła w I poł. bież.
wieku sztuczna bariera między etnografem opisującym
przeżytki form
kultury tradycyjnej, jako pozostałości przede wszystkie m formacji feudalnej,
a socjografem,
dążącym
do wszechstronnego
badania
współczesności.
Wykładem niniejszym chciałabym objąć zarówno dawniejsze, już
dokonane, jak rozpoczęte
ostatnio prace etnograficzne.
Jeżeli chodzi
o zasięg terytorialny uwzględniam w zasadzie historyczne granice administracyjne ziemi krakowskiej,
a następnie województwa
krakowskiego 7,
z wyłączeniem obszarów g'órskich (zgodnie z granicą ostatnio wytyczoną
przez R. Reinfussa
8) i objęciem nieco szerszego obszaru na wschodzie
tam, gdzie następowała w okresach historycznych
ekspansja elementów
kultury krakowskiej. Są to więc dzisiejsze powiaty: bielski, pn. część wadowickiego, myślenickiego,
brzeskiego i bocheńskiego,
pow. krakowski,
.chrzanowski, olkuski, i miechowski w obrębie dzisiejszego województwa
krakowskiego,
Poza obrębem
województwa
krakowskiego
część pow.
pszczyńskiego, katowickiego,
sosnowieckiego i zawiercieńskiego
w województwie śląsko-dąbrowskim. Na obszarze dzisiejszego województwa kieleckiego powiaty częstochowski, włoszczowski, jędrzejowski, pińczowski, przez
Bystronia 9 włączone zresztą częściowo w obręb terytorium etnograficznego Krakowiaków.
Na wschodzie przede wszystkim dziś przyłączone do
województwa
krakowskiego
powiaty tarnowski, dąbrowski. Jeśli chodzi
o wybór materiału i o czasokres, który wzięłam pod uwagę, wyznaczyła
je jakość i ilość dostępnych źródeł. Jak wynika z tytułu referatu chodzi
mi przede wszystkim o świadome badania nad kulturą wsi, a nie o przypadkowe wzmianki dokumentarne
czy przekazy ikonograficzne, na podstawie
których możnaby z pewnym prawdopodobieństwem
odtworzyć
dawne
formy bytu ludności ziemi krakowskiej. Pomijam więc nawet i te drobne
nawiązania
do historiografii
średniowiecznej,
które możemy znaleźć
w artykule Malewskiego, jak również wzmianki o opisach zwyczajów krakowskich z terenu miasta w ordynacjach czy drukach XVI w. (cytowanych
m. i. przez Kolberga) itp. Pomijam również zainteresowanie wsią, znajdujące swój wyraz we wczesnych pomnikach naszej literatury pięknej, czy
w znacznie mniejszym stopniu w ikonografii. Uwzględnienie
ich wyma
gałoby bardzo żmudnych
i nie zawsze płodnY'ch drobiazgowych
poszukiwań i studiów. Jeśli chodzi o przeszłość uwzględniam wyłącznie ma·
teriał drukowany względnie przynajmniej
wzmiankowany
w druku. Nie
uwzględniam
w tym etapie mej pracy materiałów rekępiśmiennych.
Nie
zapuszczam się również w ocenę ogólnych prac dotyczących historii i położenia włościan, starając się jaknajl:1ardziej ograniczyć do prac rzeczowo
i terytorialnie
związanych jedynie z kulturą wsi ziemi krakowskiej.
I. Opisy
kultury
ludowej
do
końca
XVIII
w.
Nie ulega wątpliwości, że jednym z naj silniejszych bodźców, skierowujących uwagę przygodnego
nawet obserwatora
na charakterystyczne
cechy kultury jakiejś grupy ludzkiej, zmuszających go niejako do zajęcia
wobec nich stanowiska, czy to· wartościującego,
czy choćby jedynie rejestrującego, jest oryginalność tych cech w pojęciu obserwatora, ich odrębność w stosunku do tego, co widział dotychczas, z czem był zżyty w swym
własnym, znanym środowisku. Im jaskrawsze różnice, tym większe prawdopodobieństwo, że z ciekawością, zachwytem czy wstrętem zostaną zanotowane. Można więc było spodziewać się pierwszych opis6w w tych okresach,
gdy coraz wyraźniejszy stawał się wynikający z rozwoju wytwórczości podział
pracy między wsią a miastem, gdy coraz głębszą stawała się gospodarcza
i społeczna przepaść między wsią a dworem, gdy coraz większe notować
można było zap6źnienie w rozwoju wsi polskiej w stosunku do wsi zachodnioeuropejskiej. Myślę o końcowym fazach rozkwitu formacji feudalnej i o wczesnych fazach kapitalizmu.
Sumienny historyk-pamiętnikarz
tege okresu
nie może nie spostrzec odrębnego kolorytu kultury wsi pańszczyźnianej
od miasta i dworu, a podróżnik obcokrajowiec nie zwrócić uwagi na różnice
między wsią polską a wsią jego kraju.
Opisy
podróżników
obcych.
Specjalnie ciekawe są dla nas
obce. Jeśli chodzi o ziemię krakowską pojawia się w nich ona
I.
opisy
�572
W \\icku XVII u :\iemca
Ludwika
\Verdum
(1670-2).
Zwraca ~n
U\\'agę na urodzajność
gleby na zachód i pólnoc .o,d. K:akowa, u~lerza~.ą
go charakterystyczne,
świadczące o pcw.nym zapoznl:Dlu
ee~hy. Kultu y
rolnej. Notuje zresztą bez interpretacJI,
DIe Int~resuje Się człOWiekiem; ~e~~
stopą życiową czy poziomem wiedzy faehow<:j. DopIero w sto lat po.zlllej
te zagadnienia
wysuną się na czolo nawet w po.wl~rzchownych
oplsae~
podróżniczych,
a światły cudzoziemiec,
który zn<lJdzle Się. w Polsce ~ole~
będzie nad nędzą życia polskiego ehlopa.Spośr~d
w5c1ruHe~eh po ziemi
olskicj w kOllCU wieku XVIII licznych eudzozlemcow,
okolIcą Krakowa
;ainteresował
się specjalnie lekarz Jan Józef K a u s c h (1791). K~usch s~uka
na wsi czlowieka, interesuje się jego wyglądem,
ubiorem,
mles.zkame~~
z zaobserwowanych
obrazów wyciąga wnioski dotyczące ogólnej sytuac!1
gospodarczej i spoleeznej. Nie generalizuje. jednak. :""iąże swój opis jed~nl.~
z wsiami, przez które przejeżdża, Jeżącymi na zachod od Krak~wa. ~:lękJ
niemu zdobywamy pierwszy wlitcraturze
szczegółowy, do~ładme .u~meJ~cowiony opis zarówno codziennego, roboczego, jaki~ go w~dZia~ przejezdza~ąe,
jak i niektórych form świątecznego ubioru tych WSI.Porownuje go ze stroJe~
chlopów niemieckich.
Podkreśla z entuzjazmem
walory estctycz~e stroJu
(np. białe chusty na głowach kobiet), widzi jednak przede .w.szy.stkuTInędzę
i poniżenie chłopa, nieznajomość
najprostszyc~
zasad h~glemczny~h, fatalne warunki
mieszkaniowe.
Pisząc a chruśCIanych,
ghną oblepIOnych
< I'anach
domów , braku kominów iIp. konkluduje
«Zaiste pierwotne
busc·
.
dowIe pierwszych mieszkańców
na ziemi nic mogły być o wiele pr~stsz:
i koczujące hordy, zatrzymując się na jakimś miejscu, .n~:- mogły. pO~I~dac
o wicie gorszych chat.) 11. \V wyrażaniu negatywnej OpillII o sta~l: higieny
i poziomie gospoda rezym wsi podkrakowskif'j,
~ nawet w. opl~le domu,
codziennego
ubioru czy podkreślaniu
uniżonoś~1 zacho,,:a.ma Się. chłopa,
Austriak Kausch nie jest odosobniony.
SekundUje mu, JeslI chodzI a okolice Krakowa w tym samym czasie Anglik "William Coxe (przed 1784 r.) 12
i Niemiec Zollner
13, by wspomnicć
tylko tych znanych nam z swych
o pisów podróżników
obcych, którzy wyraźnie wiążą to .co pisz~ z ziemi~
krakowską. Kausch daje może najwięcej szczegółów. Jeśli natomlast chodzI
a opinie wyrażane ogólnie co do ealeJ Polski a zgodne w głównych ?sacl~
z poglądami Kauscha i wymienionych,
opinie o zlej bardzo ekonoml~znej
i spoleeznej
sytuacji ehlopa polskiego, wyrażają
j~ zgodn:l~
ehorem
wszyscy podróżnicy
i obserwatorzy
stosunków pol~kte~ ~posrod eud~ozicmców, ci sami, których z drugiej strony uderza I dZIWI nadzwyczajny
przepych panujący
na dworach i wykształcenie
możnych.
2. :Materialy
etnograficzne
W polskicj
literaturz.e
politycznej
i li tera turze
pięknej.
l'<ie należy sądzić,. że Po!ska ltterat.ura
polityczna, ekonomiczna,
a także li tera tura. piękna 1~le zawl~rały cal~lem
\\'Ołai1 o popraw"ę losu chlapa. Ak wolama tc, ktol:ych pIerwszc .sla~ly
znajdujemy już w w. XV, a od XVI notujemy coraz większe Ich natęzeme,
573
cechuje traktowanie
wszystkich wsi w kraju na jednej płaszczyźnie
bez
względu na położenie wsi, jak i na jej różnorodne
podziały wewnętrzne.
Dla tego też nie znajdujemy
w tej li tera turze wzmianck etnograficznych
dotyczących
specjalnie wsi krakowskiej. :\'iemniej dla odmalowania
ogólnego tla gospodarczego
i społecznego ~.yeia dlłopa w Polsce (także i w odnic::;icniu do ziemi krakowskiej), te glosy postępowej myśli polskiej są bardzo
ważne. N"ie mogąc poświęcić im tu więcej miejsca oc.Jsylam do opracowań
specjalnych 14. Silny wzrost zainteresowania
wsią wiąże się z okresem przenikania do Polski wpływów dwu podstawowych
dla II pał. XVIII w.
szkól ekonomicznych,
tak silnie związanych
z racjonalizmcm,
a w Polsce
już od Lcszczyi1skiego rn;;jąeych swych przcdstawicieli,
szkoły fizjokratycznej uznającej rolnictwo za podstaw,: gospodarki narodowej i kameralistów,
broniących
interesów chłopskich w imię dobra skarbu pai1stwa. Nie bez
wplywu pozostają
następnie
przenikające
z zachodu rewolucyjne
hasla
ró\vności wszystkich stanów.
Z sylwetką ehlopa krakowskiego spotykamy się u historyka obyczaju
czasów saskich Jędrzeja Kitowieza
15. Opis, który daje Kitowicz,
dotyczy
jednak tylko stroju. Opisuje on nicktóre reprezentacyjne
clementy stroju
męskiego, określonego jako krakowski, noszonego jednak jak sądzę z opisu
także i w tym czasie nie w najbliższych
okolicach Krakowa, lecz przede
wszystkim zapewne SkalbYilicrza.
Charakterystyczne
jest, że te właśnie elementy stroju, na które zwraca
uwagę Kitowicz, suknia szara z kolni erze m i druga granatowa
_ strój
majętniejszych,
pas z kólkami, rogatywka czerwona z barankiem,
a nawet
laska drewniana
z krzemieniem staną się potem na długi okres czasu najbardziej znane i popularne w pcezji i malarstwie, jako typowe krakowskie.
Szukając prototypów
niektórych sylwetek «krakowiaków,> XIX w. mimo
woli zastanawiamy
sic:, czy w ukształtowaniu
się ich obrazu nic zaważyl
w pewnym stopniu ten właśnie opis n;;jwczcśniejszy z nam znanych, a zwężający pojęcie stroju krakowskiego do tak niewielu występujących
na terenie ziemi krakowskiej wariantów
ubioru, a zarazem wyląeznie prawie
do stroju odświ",tnego zamożniejszych
przedstawicieli
wsi.
Obok slroju krakowskiego,
do. taje się do literatUl"y wieku XVIII
z kołei krakowska gwara. Pierwszy raz spotykamy ją w wierszu 16śpiewanym
na cześć Stanisława
Augusta w r. 1788, wlożonym przez autora wiersza
St. Trembeckiego
w usta «Chlopów krakowskich
Wisł<;: przeplywająeych,> (przeprawiających
się z zaboru austriackiego
dla po,,"itania króla
do Polski), nie m3jąey zresztą nic ludowego w treści ani formie (np. sielankowo-pasterski obrazek: «pięknie pod wami bydło się pasie, w polu z Jonkarni pląsają Kasie.,). Po raz drugi znacznie konsekwentniej,
choć z błędami
wyniklymi
z pomieszania
różnych
dialektó,,", wprowadza
ją \Vojeiech
Bogusła wski w slynnej, granej po raz pierwszy w pamiętnym
roku 1794
komedio-operze
pl. ('Cud ezyli Krakowiacy
i Górale.>, mającej jako tlo
�574
575
Stachowicz daje również sylwetki krakusów kościuszkowskich 19. Nie znamy
w szczegółach wszystkich opisanych przez Grabowskiego zbiorowych scen
zwyczajów krakowskich jakimi Stachowicz na polecenie ówczesnego biskupa Michała Worónicza ozdobił ściany pałacu biskupiego. Przypominają
nam je reprodukcje
załączone
do wydanych
w 1909 r. Wspomnień
A. Grabowskiego,
oraz umieszczony w «Pszczółce,) krakowskiej w 18191".
wizerunek «wójta krakowskiego z czasów Kazimierza
Wielkiego') 20. Nie
wiemy o ile ten ostatni rysunek opiera się na obserwacji współczesnego
stroju miejskiego czy wiejskiego. Nie wiemy również, kiedy powstała wspomniana seria ubiorów chłopskich. Znajdujemy ją niepełną pr.zy artykuliku
z r. 181 I, Z treścią którego pozostaje w niewątpliwym związku (por. niżej),
następnie
pełną (12 ryc.) przy dziele Grabowskiego
«Historyczny
opis.
miasta Krakowa ijego okolio), wydanym w r. 1822, Gołębiowskiego (,Ubiory'),
u Mączyńskiego
(,Włościanie okolic Krakowa,) (10 rycin), ponadto jako
sztychy jednobarwne
w czasopiśmie Przyjaciel Ludu z r. r835 ((Krakowiacy»), w pracy K. W. Wójcickiego «Pieśni ludu białochrobatów') w r836,
w czasopiśmie Kmiotek w r. I86r, w parę lat później w wydawnictwie
Bernsdorfa (,Opowiadania o ubiorach,) w 1878 r. w czasopiśmie poznańskim
Lech, wszędzie jako ilustracje, nie zawsze zgodne z tekstem, artykułów
o Krakowiakach,
lub nawet jako niezwiązana
z tekstem ozdoba książki.
Wreszcie w czterech
(dwa jednobarwne
i dwa kolorowane)
sztychach
zachowanych w Bib!. Jagiellońskiej (!. inw. 8429-30, 7 [95), zatytułowanych
(,Krakowianka
i Krakowiak w weselnym stroju'), znajdujemy
w dziele
anonima podpisanego TW z ca r840 r. wyraźny ślad oparcia się na koncepcji Stachowicza
z pomieszaniem
elementów przez tamtego przypisywanych Prosiowiakom z krakowskimi w kolorze, a skalmierskimi w rysunku,
jakie Stachowicz (może za Kitowiczem) uważa za typowe dla właściwych
Krakowiaków.
Więcej samodzielności
w rysunku, choć te same motywy
zawiera jednobarwna
rycina - para Krakowiaków w cyt. niżej wyd. (,La
Pologne pittoresque,), a następnie w Przyjacielu Ludu 1". r836. Podobne,.
miejscami jeszcze bardziej niewolnicze
(zmiana pozycji bez zmiany szczegółów ubioru, lub tylko powiększenie figury), naśladowanie
Stachowicza
cechuje wykonane ca r840 r. litografie Jana Lewickiego
tych samych
co u Stachowicza:
(,Kijaków z Podgórza'), «Skawiniaków,), «Proszowiaków'),
«Skalmierzaków,) i «Krakowiaków,) w strojach świątecznych,
umieszczone
w obcojęzycznych,
cytowanych
poniżej wydawnictwach
Zienkowicza.
Jedynie grupa (,Krakowiaków w strojach codziennych,) nawiązuje do rycin
Norblina. Popularne w tym czasie sylwetki «Krakusów,) przypominają
ponadto inne z tego czasu rysunki, akwarele i sztychy, które nie doczekały się
dotąd publikacji 21,Jak również jednobarwną
winietę wydanej w r832 r.
w Lyonie broszurki ('Les Krakuses,) (p. niżej).
podkrakowską wieś Mogiłę, jako jedynych bohaterów chłopów, jako motyw
główny obok znanych skądinąd konfliktów i rozwiązań, rywalizację dwu
grup regionalnych,
urozmaiconą
odtwarzaniem
wiejskich zwyczajów weselnych 17.
Na przeszło ćwierć wieku Krakowiacy
i Górale z muzyką Józefa
Stefaniego, stały się najpopularniejszą
sztuką w teatrach polskich. W 1816 r.
wystawiony został w ujęciu J. N. Kamińskiego
z muzyką Kurpińskiego
(,Zabobon czyli Krakowiacy
i Górale,). Sztuka wkraczała
do, repertuaru
polski cli teatrów w okresach powojennych w IgI8 i 1945 r.
II.
Etnografia
w
dobie
nowoczesnej
romantyzmu
świadomości
kształtowania
się
narodowej
L Materiały
ikonograficzne.
Rok 1794 oprócz Krakowiaków
i Górali przyniósł nam pierwsze zachowane szkice z natury. Są to rysunki
przebywającego
w Polsce i na dalszy rozwój polskiego malarstwa wywierającego ogromny wpływ francuskiego malarza Piotra N or bli n, wykonane
przez niego w obozie Kościuszki. Jednobarwne
sylwetki kosynierów w sukmanach i magierkach (reprodukowane
w pracach o Norblinie Batowskiego
i Bystronia 18, przedstawiają za pewne dość wiernie chłopów okolic Miechowa.
Nie można tego samego powiedzieć o reprodukcjach
rytowanych na miedzi
przez Debucourta,
drukowanych
w Paryżu, a wydanych
w Warszawie
w 1817 r., w «Zbiorze wzorowym rozmaitych
polskich ubiorów') (drugi
tytuł francuski (,Collection de costumes polonais,»), fantastycznych obrazach
zatytułowanych
gospodarz krakowski, parobek krakowski, dziewka krakowska, służąca krakowska. Fantastyczne
są zwłaszcza barwy, jak gdyby
Norblin po zrobieniu z natury szkicu przypadkowo
napotkanej
postaci,
gdyż w okolicach Krakowa nigdy nie był, (gospodarz ma sukmanę jak.
gdyby skalmierską, parobek płóciankę, w którą później nagminnie ubierano
w rycinach chłopów proszowickich),
kolorował go później już całkiem bez
wzoru; jako nakrycie głowy np. na rysunku białej magierki wprowadzając
dwie barwne, kontrastujące
ze sobą plamy. Mimo tych nieścisłości trzy
pierwsze ryciny Norblina
powtarza w swych «Ubiorach ludu polskiego')
Ł. Gołębiowski w 1830 r., a w wydanych po 1840 r. litografiach Lewickiego znajdujemy wyraźne ślady niektórych koncepcji Norblina.
Bezwzględną
zasługą Norblina jest samo wprowadzenie
mody na
tego typu «rysunki z natury'), oraz zapoczątkowanie
w Polsce szkoły malarskiej, do której nawiązują, zwłaszcza w tematyce, poprzez bezpośrednich
uczniów Norblina, ich uczniowie i sympatycy, aż po Wojciecha Kossaka
włącznie. Niezależnie natomiast od Norblina powstaje w środowisku krakowskim, znacznie zresztą popularniejsza
przez cały wiek XIX, seria 12 kolorowanych litografii strojów ludowych ziemie krakowskiej,
wykonanych
przez Sebastiana Langera na podstawie rysunków Michała Stachowicza.
Ryciny Lewickiego pojawiają się poza oryginałami tylko raz jeszcze,
w formie jednobarwnej,
jako ilustracje artykułów czasopisma Przyjaciel
f
�577
Ludu w r. 1846 (Proszowiacy, Kijacy i Skawiniacy). Sam Lcwicki ilustruje
ponadto innymi nieco, barwnymi rysunkami strojó\',' ludowych m. in. także
Krakmdaków,
litograf(J\\'any ścienny kalendarz na rok 184422.
Rzecz oczywista, że takie powtarzanie motywów i reprodukowanie
ciągle tych samych rycin, podważa zaufanic,jcśli nie do picrwszych rysunków, to w każdym razie do tych, którzy kopiują bezkrytycznie zamiast szukać
w tcrenic nowych żywych wzorów. ","ie więcej zaufania budzą jednorazowo
pOjawiające się na łamach Przyj,'eiela Ludu obrazy scen zbiorowych, jak
wicjskie wcsele, chłopi przed karczmą itp. Podobne scenki spotykamy co
pewien czas równicż w wydawnictwach specjalnych (stąd zapewne pochodzi
zachowana w Bibl. Jagiellońskiej ryc. inw. nr 8428 przedstawiająca
taniec
krakowiaka). I tu jcdnak nasuwa się pytanic, czy nie są to obrazy wysnute
z pamięci i fantazji rytownika . .:\'"ajjaskrawszym dowcciem fantazii malarskiej okresu rvmantyzmu
jcst kolorowa litogrefia wykcnana w \Viedniu
u Tranquillo Mollo (inw. Bibl. Jag. 1684.), przedstawiające, jak głosi napis
w języku niemieckim i f~aIlcuskim, (,Polaka z okolic Krakowa», "icdzącego
na brzcgu skały w białym krótkim kubraku, przepasanym paskiem, białych
obcisłych jak ułailskie spodnić<ch, wysokich na czerwono sznurowanych
butach, z torbą u boku i czekancm w reku. Złote loki przy pucołowatej
twarzy i wysoka \y kształcie ściętego stożka czapa uzupc!nic'ją ten obraz
fantastyczny,
\Vielka szkuda, ie zamiast tych rcprodukcj i nie rozpowszcchniły się
DO świecie również
w I pał. ub. wieku wykonane nadzwyczaj sumiennie
drobiazgowo
akwarelowe
obrazki \V. K. Kielisiilskiego,
spośród
których, jeśli chodzi o ziemię krakowską, tylko jeden przcdstawiony został
w fotografii w artykule Z. Ameisenowcj i to dopiero w 193823. Kiclisiński,
który jedyny w tym czasie umiał pokazać chlopa bez retuszu - był
jak podniosła AmeisenowiJ, synem wiejskicgo oficjalisty. Z rycin zamicszczonych w wydanym w r. 1853-6 Alburnie Kielisińskiego i zcszycie dodatkowym do albumu,
zasługuje na wspomnienie jcdynic,
reprodukowana
następnie u Chociszewskiego,
scena krajania chleba prądnickiego
oraz
przedstawienie szopki, nie koniecznie zresztą krakowskiej 2,'. \Vśród współczesnych Kiclisillskiemu, a omawianych również przcz Ameiscnową rysunków Ksawerego Preka tylko jeclen zawiera 2 postaci parobków w strojach
krakowskich. I on równicż nie jest reprodukowany.
2, P i c r w s z c
o p r a c o wan i a e t n o g r a fi c z n c, Nadzwyczajne bogactwo ilustracji, pojawiających się na przclomic XVIII i XIX \\".
i w pierwsz)'ch
cizicsiątkach
wieku XIX,
tylokrotnie
później powtarzanych i naśladowanych.
świadczy o coraz silniejszym
"'zroście zainter'esO\\'ania sic kult~rą wsi, zail~tercso\\'ania dotyczącego jednak \\'yłącznic pO\\'ierzc'hownych,
zewn<;:trznych cech tej kultury
i to nie
wszystkich Je) klas.
Pojawiają
się te ilustracje
jako uzupełnienie
coraz liczniejszych
artykulów
i opracO\\'al'j specjalnych,
powstających,
i
rzec można na zamówienie przeciętnie wykształconego czytelnika, który
szuka w nich szczegółów związanych z interesującymi go w danej chwili,
modnymi a niezbyt dokładnie znanymi mu zagadnieniami.
Do takich należą właśnie obrazy kultury wsi, coraz bardziej nęcące swą egzotycznością,
i podkreślaną
specjalnie malowniczością
stroju i zwyczaju. Im bardziej
się zbliżamy ku połowie wieku, tym opis tak jak i rysunek staje się bardziej
odcrwany od rzeczywistości, jeśli zwłaszcza powstaje na obczyźnie. Można
jednak w większości znanych nam wypadków wykryć dokładnie,
tak jak
przy rysunku, źródła każdego nowego opisu. Opisy w tym czasie przybierają najczęściej formę krótkich monografii, gdzie charakter, ubranie świąteczne, mniej zajęcia, a więcej zwyczaje weselne, stanowią poszczególne
pozycje wykladu.
Rozpoczyna ten szereg artykulik (nieclokładnie cytowany w Bibliografii Gawełka, a przez Malewskiego poszukiwany bezskutecznie pod złą
datą) zatytułowany
(,Charakter .i obyczaje włościan z okolic Krakowa}),
drukowany w Kalendarzyku
Krakowskim
na rok 1811. Tutaj po raz
pierwszy występują jako odrębne grupy, różniące się kolorem sukmany
(granatowej, białej lub kawowej) Krakowiacy, Proszowiacy i Skalbmierzacy,
ponadto Kijaki, jako mieszkańcy Podgórza, Skawiniaki i nas już tutaj nie
interesujący
Górale. Jest mowa o ich męstwie wojennym (reminiscencje
powstania kościuszkowskiego) i piękności fizycznej, o dzieleniu ukontentowania w karczmie z sąsiadami w dzień świateczny itp. W tymże samym kalendarzu znajdujemy ponadto krótki opis miasta Krakowa z kilkoma również
często później powtórzonymi
wiadomościami
(m. i. o cenie łobzowskiej
ziemi i chlebie prądnickim).
Artykuliki powyższe są bardzo silnym skrótem jakiegoś nieznanego
dziś w pełni tekstu opisu, który w obszerniejszej niż omawiana formie,
został, również w tych 2 częściach, jako (,tłumaczenie z niemieckiego})
wydrukowany w kilka lat później, bo w 1817. w Rozmai tościach
(dod.
Gaz. Lwowskiej). I od tej pory na przeszlo pół wieku wiadomości pośrednio
z jednego zaczerpnięte źródła, są przez rozmaitych autorów i przez różne
wydawnictwa
przepisywane,
streszczane i przerabiane,
z zachowaniem
frazesów, nieścisłości i błędów.
Zasłużony dziejopis Krakowa Ambroży Gra bowski
w wydanym
po raz pierwszy w 1822 r. (,Historycznym opisie Krakowa i jego okolic}),
w rozdziale IX, zatytułowanym
(,Włościanie okolic Krakowa}) podaje,
że jest on w dużej części oparty o artykuł w Rozmaitościach.
W jednym
z dalszych wydań skarży się, że pracy jego korzystają bcz podania źródła
inni autorzy. Korzysta z niej, cytując Grabowskiego i uzupełniając go wiadomościami
zaczerpniętymi
z artykulików
Konstantego
Majcranowskiego drukowanych w Pszczółce
Krakowskicj
z lat 1819-20 i z czasopisma \Vanda
1821, jak również nowymi szczegółami dotyczącymi
charakteru gospodarki, oraz zwyczajów dorocznych i rodzinnych (m i. fałLud, T. XXXIX
37
�579
szywa wzmianka o sobótkach w wilię św. ~ana i ~ość. do~ładny
opis
od swatów do wesela). Łukasz Gołębiowskl
w «OpISaniU hIstorycznym
i statystycznym
województwa
krakowskiego') w Nowym
Kal~ndarzyku
Politycznym na r. 1827 oraz następnie w pracy pt. (,Lud połsku) (.1830).
Gołębiowskiego z kolei cytuje jako źródło dwu artykułów o KrakowIakach
w 1835 i 1836 r. wychodzące w Lesznie czasopismo P r z yj a c i e I L u d u.
Być może, że za Gołębiowskim, choć w silnym s~rócie podaje szereg danych A. Milewski
w ('Pamiątki historyczne ~raJowe') w r. 1848. Szereg
tych samych fragmentów opisów znajdujemy Jeszcze w r. 1878 w czasopiśmie poznańskim
L e c h, a niektóre
wart.
Glogera w Ig05 r. (por.
dalej).
..
Tak więc opis powstały na początku wIeku XIX powtarza~y Jest
w niektórych fragmentach
aż przez lat mniej więcej sto, ~ przez plerws.ze
pięćdziesiąt na ogół bezkrytycznie z niewielkin:i zmi~naml. czy uzupełnieniem. Nawet piszący o chłopie krakowskim mleszkancy mIasta Kra~owa,
jak np. Grabowski, cytowali opisy cudze za miast oprzeć ..się wyłącznie. ~a
autopsji, ograniczając się poza tym jedynie do obserwacjI tych zwyczaJ0;V
tradycyjnych,
w których brał i chłop udział, które jed~ak rozgry~ały SIę
już na terenie miasta lub przedmieścia. Już jednak do lllterpret~cJI nawe~
tych miejskich zwyczajów i podań, jakie daje ~onstanty
MaJera~ow.skl
w Pszczółce krakowskiej (opowiadanie a złym burmIstrzu Combrze, dZIewIcy
Sobótce, cnotliwej, a długowiecznej Dorotce, czy wreszcie powtarzana potem
wielokrotnie legenda o Twardowskim) musimy odnieść się z dużym ~r~t~cyzmem, który zresztą w stosunku do Majeranowskiego
cechował takze I Jem~
współczesnych. Opisy tych zwyczajów w mieście obc.ho~zonych pow~arz~c
się będą jeszcze wielokrotnie w czasopismach
(PrzYFClel Lu~u, DZlenl1lk
Warszawski, Czas), kalendarzach
krakowskich pracach pubhcystycznych
i naukowych.
3. Poezja
romantyczna.
Jeśli porównam~
z.e so~ą omó",:ione
opisy i reprodukowane równocześnie,jako
ich uzu~e~l1lenle rYeJ.ny,.będzI~~y
mieć wrażenie, że mamy do czynienia z dwoma l1leJednokrotl1le l1lezalezl1le
od siebie płynącymi nurtami.
Trzeci nurt to poezja. I ona czerpie początkowo pomysły w o~owl.one~
już twórczości epoki stanisławowskiej
stopni~w~ je~na~ .",:ykazuJe WIęcej
samodzielności i inwencji, a w końcu zaważy sdl1le rOWl1lezl na naukowym
opisie. Myślę nie tyle o wczesnych opisach wierszem okolic ~rakowa czy
sonetach okresu Rzplitej krakowskiej, co o nowych w rodzaju utw.orac~
poetyckich, jak słynne przez długi czas krakowiaki .Anny Krakow~ankI
(Leśniowskiej), a zwłaszcza Edmunda \'Vasylewsklego,.
sztukach I.operach (nie pozbawionych. wtrętów krakowiaka)
K. Majeranow.sklego
i przede wszystkim o specjalnie
związanej z ziemią krakowską sIelance.
Pomijając utwory wcześniejsze, oparte jeszcze na wzorach klasy:~nych, czy niedrukowane,
przede wszystkim wymienić trzeba K. BrodzIno'
•
skiegC\ ('Wiesław czyli sielanka krakowska», romantyczną
historię osnutą
na tle życia i wesela chłopów pn. rejonów ziemi krakowskiej. O niej to
pisał Dmochowski (,Zdołał Brodziński szczęśliwie złączyć smętność i filo~
zoficzność pisarzy niemieckich z prostotą i szlachetnością języka naszego,
wskazał, ('że obok delikatności i wytworności francuskiej jest inny rodzaj
poezji, który mocniej przemawia do serca') 25. I wydawało się Dmochowskiemu, a z nim zapewne i innym czytelnikom i entuzjastom
"Wiesława»,
że lud okolic Krakowa ('wesoły, gościnny i pracowity» zawiera w swym
stylu życia więcej, niż jakikolwiek inny tych właśnie pierwiastków poetyckich, które sprawiały, że (,Brodziński poważył się materiały na szali rozumu
przeważone
w laboratorium
fantazji na przysmaki przerobić» 26. I ten
właśnie opis, stał się, zwłaszcza w tych punktach,
gdzie mowa o tańcu
i o stroju krakowskim,
na długi czas opisem reprezentatywnym,
który
streszczano (Przyj. Ludu 1835) i na który powoływano się jako na źródło
naukowe (por. niżej), tak jak następnie na tegoż autora rozprawę o tańcach
polskich (drukowaną
w 1826 r.).
4· Zbiory
pleSI1l
ludowych.
Drukowane
w r. 1822 przez
J. Maussa w kalendarz\> (,Pielgrzym lwowski,) wśród innych ('śpiewów
ludu» pierwsze krakowiaki, wydają się być również nie ludowym dziełem,
jakkolwiek
one to właśnie prowadzić
mają do (,zgłębienia właściwych
uczuć i sposobów myślenia ludu», a ich melodia ma być ('szatą, która jedną
i tę samą myśl, jedno i to samo uczucie, rozmaicie u różnych przedstawia
narodów,).
Brak ścisłości, szukanie malowniczości i form mających wyrażać specyficznie narodowe, nie koniecznie zaś wyłącznie ludowe cechy, charakteryzuje całą literaturę
romantyczną,
dla której poezja ludowa jest wzorem
i natchnieniem.
Skarży się na to. K. W. Wójcicki
w swych (,Pieśniach
białochro ba tów» (1836), uznaje za nieścisłe inne zbiory pieśni, sam daje
m. i. sporo krakowiaków oraz krakowskich pieśni obrzędowych, które jednak
jak twierdzi, notuje dokładnie. Tę samą naukową ścisłość chce zachować
zbiór wyłącznie już tylko krakowskim pieśniom i zwyczajom poświęcony
J. Konopki
('Pieśni ludu krakowskiego», 1840). O ile jednak chcielibyśmy
wierzyć dokładnośći zanotowanych przez Konopkę tekstów pieśni obrzędowych, czy wierszy wygłaszanych 'przez ('pucherów'), jak również opisów
obchodów zapustu, wieszania kloca, czy pogrzebu żuru, o tyle trudno
wierzyć autorowi w tym samym roku ogłoszonego w Przyjacielu
Ludu
artykułu pt. Pamiątka z Krakowa, gdy pisze, że «lud śpiewa krakowiaki,
tak w polu przy ciężkiej pracy, jak w karczmie
przy wesołej wiejskiej
muzyce 37 ),. Za bardzo to przypomina frazes od końca XVIII w. powtarzany
ciągle w literaturze
nie tylko w odniesieniu do ziemi krakowskiej.
5· Dyskusja
nad
położeniem
chłopa
w Rzplitej
Krakowskiej.
Oczywiście ścisłość powtarzania
tekstu wiersza nie zmienia
faktu, że wiersz ten wisi niejako w próżni, nie tłumaczy się, nie rozumiemy
37*
�580
w pełni sensu jego istnienia,
nie mając w danej pracy pełnego obrazu
życia wsi, jej warunków bytu i konfliktów wewnętrznych
na konkretnym
odcinku czasu i przestrzeni.
A jednak
nie można
powiedzieć byśmy
w I poł. ub. w. nic mieli zupełnie ciekawego materiału dokumentarnego,
dotyczącego społecznej i gospodarczej struktury wsi krakowskiej. Dają go
w okresie organizowania
życia tego miniaturowego
tworu państwowego, jakim była przez okres 1815-46
Rzeczpospolita
Krakowska, artykuły polemiczne
drukowane
na łamach
(,Pamiętnika
WarszawskiegQ)
w latach
1819-20
przez Sz. Barankiewicza,
F. Radwańskiego
Jana Drake, J. Nowickiego,
L. Krółikiewicza,
wywołane obawą niechętnych
usamowolnienia
chłopów kół ziemiailskich,
by zastosowany
w Rzplitej Krakowskiej system wywodzący się zresztą z reform kościuszkowskich, nie został przyjęty jako wzór dla urządzenia dóbr narodowych
w Królestwie polskim. Później w 1851 1'. omawia stan prawny włościan
okregu krakowskiego w osobnej pracy Feliks Słotwiński.
W pracach
opisowych dotyczących kultury wsi materiał tego typu nie został jednak
wykorzystany. Widzimy to m. i. w powstającej w tym czasie serii poważnych
na swój czas wydawnictw,
emigracyjnych.
6. Wydawnictwa
emigracyjne
i ich oddźwięki
,w kraju.
Zainteresowanie
krajami środkowej i wschodniej Europy wzrasta we Francji
w okresie wojen Napoleońskich.
Żołnierz, który się znalazł w obcym dla
siebie otoczeniu, chce coś się o nim dowiedzieć,
szuka odpowiednich
encyklopedycznych
opracowań.
Usłużny wydawca, we wlasnym intercsie
podsuwa mu je czemprędzej. Autorem jest oczywiście w pierwszym rzucie
Francuz, jeśli chodzi o Polskę między innymi znany geograf Mai te-Bruno
Niedostateczna jednak z punktu widzenia polskiego znajomość spraw i stosunków polskich u autorów francuskich sprawia, że do współpracy stają
dobrowolnie
uczeni polscy, na których czoło wysuwa się wychowanek
Uniwersytetu Wileńskiego Leonard Chodźko.
«11fut historien, ne pouvant
~tre solda t,) pisze o nim jego francuski biograf28, a powiedzenie to dobrze
charakteryzuje
bojową postawę Chodźki zarówno w stosunku do swych
wspólrodaków, z którymi toczy boje o swe wydawnictwa, jak i w stosunku
do obcych, których zainteresowanie
Polską chce zdobyć poprzez rzucenie
serii poważnej wagi artykuJów, informujących o historii, literaturze, obyczajach narodu. W 183 11'. wychodzi w Brukseli drugie wydanie, już pośmiertne,
Malte-Bruna
«Tableau de la Pologne ancienne et moderne» z dodanymi
przez Chodźkę artykułami
uzupelniającymi
Lelewela i Podczaszyńskiego.
W artykule Podczaszyńskiego
znajdujemy wzmianki o tańcu krakowskim o poezji i teatrze Bogusławskiego.
'vV latach 1835-{2 Towarzystwo Liternckie w Paryżu redaguje pod
kierunkiem
Chodźki
trzytomową
pracę zbiorową
pod tytulem:
(,La
Pologne historique, litteraire,
monumentale ct pittoresque').
Zanim druk
tego wydawnictwa
utrudniony
przez jakieś, kłopoty finansowe zostanie
zakończony,
redaguje on i częściowo sam (także z pomocą żony) pisze
i wydaje w Paryżu w 18391'. (drugie wydanie 1842) pracę pt. (,La Pologne historique,
litteraire,
monumentale
et il1ustree'), poświęconą specjalnie dziejom i kulturze w. XVIII
i XIX.
Podobny tytuł wiąże się z podobieństwem,
lecz nie identycznością
treści obu wydawnictw, zamieszczających szereg nieraz dość przypadkowych
artykułów.
\V pierwszym interesuje nas specjalnie artykuł Konstantego
Gaszyńskiego
poświęcony
ubiorom
włościan dawnego województwa
Krakowskiego, znacznie skromniejszy choć zato może bardziej samodzielny
od tekstów cytowanych powyżej. Nie wolny jednak od błędów (np. wzmianka
o wełnianych
pasach), jak również
od sentymentalno
romantycznych
frazesów, wzmianek o biednym, lecz wesołym i zadowolonym ze swego losu
chłopie. Jest tu również próba charakterystyki psychiki chłopa krakowskiego,
typowe dla epoki traktowanie go jako z gruntu dobrego, bystrego, choć
zapóźnionego
w rozwoju. Są trafne spostn.cżenia
o wierzeniach (djable
w różnych postaciach), medycynie, niechęci do handlu, stosunku do obcych
narodowości, o piosenkach i tańcu. Te dwa ostatnie tematy powtarzają się
również w artykule specjalnie im poświęconym, Alberta Sowińskiego,
w dużej mierzc opartym na Gołębiowskim i Brodzińskim, cytującym ponadto bogatą już w danej chwili literaturę polską w kraju i zagranicą
wydane zbiory pieśni. Wraca do nich również i sam Chodźko w drugim
z cytowanych wydawnictw. Oba wydawnictwa omawiają treść krakowskich
legend (Twardowski). Co ważniejsze, oba wydawnictwa
zajmują w artykułach Gaszyńskiego, a zwlaszcza Chodźki zdecydowaną postawę żądania
dla chłopa wolności i ziemi, co pozwoli mu wydobyć się z nie przez niego
zawinionej nędzy. Chodźko zapominając o wszystkich przyjętych na innych
stronach wydawnictw frazesach, podkreśla wynikłą z nędzy gnuśną bierność
chłopa, brak jakichkolwiek zainteresowań artystycznych i chęci do pracy.
A przecież on stwarza bogactwa kraju.
Ta poważniejsza nuta w pracach o charakterze informacyjno-historycznym, jak również szermowanie hasłami wolności i równości jest zrozu-miale w wydawnictwach
podejmowanych
w ojczyźnie Wielkiej Rewolucji.
Jest to nietylko postulat, lecz zarazem zajęcie takiego punktu obserwacyjnego w stosunku do wsi polskiej, jaki zająć może w tym czasie uświadomiony czytelnik francuski. A przecież tego właśnie czytelnika trzeba sprawą:
Polski zainteresować, nie można go zrazić do warstwy rządzącej w Polsce,
podkreślając jej niechęć dla reform. Rozumieją to dobrze polscy emigranci,
czego dowodem jest również ujęcie jakie daje autor, kryjący się pod imieniem «pohkiego wygnańca'), małej wr. 1831 wydanej w Lyonie broszurki
pt. Les (,K l' a k u s e s, c a val e l' i e polonaise'), gdy pisząc o męstwie zlożonego
z krakowiaków
pułku Krakusów w Korpusie
Dwernickiego,
obwinia
zarazem obce monarchie o niedopuszczenie
do przeprowadzenia
reform
�włościańskich w Polsce, jedynego braku jaki jego zdaniem Polsce przedrozbiorowej można zarzucić i z którego trzeba się usprawiedliwiać.
Równocześnie niemal z pracami Chodźki ukazuje się w dwu równocześnie wydaniach francuskim i niemieckim, drukowane w Strassburgu,
a rozpowszechniane
również w Paryżu i Lipsku, inne duże dzieło, poświęcone już wyłącznie wsi polskiej, redagowane i wydane przez Leona Zi e nkowicza
(1841), ozdobione wspomnianymi już wcześniej kolorowanymi
litografiami J. Lewickiego. Chce ono pokazać Europie obyczaje narodu,
który (m~ezaginął», mimo unicest'Aienia jego bytu państwowego. Wydanie
francuskie, zatytułowane
«Les costumes du peuple polonais, sui vis d'une
description exacte de ses moeurs, de ses usages et de ses habitants», zadededykowane zostało «aux amis de la cause polonaise».
.
Jest to chronologicznie
druga po Gołębiowskim ogólna etnografia
Polski, poprzedzona
wstępem historycznym i omówieniem podziału na
grupy etniczne. Krakowiakom
poświęcony został pierwszy rozdział szczegółowy,oparty,zresztą
bez cytowania źródeł, na Gołębiowskim i Grabowskim
Znowu wiec wraca nieco poszerzony tekst już nam znany z wielokrotnych
wersji. Co więcej poprzez dosłowne tłumaczenie z Zienkowicza (znowu bez
podania źródła oryginału) wróci on w swojej nowej formie po raz drugi
na łamy Przyjaciela
Ludu w r. 1846.
Prócz wspomnianego całego rozdziału, w rozdziałach dalszych tegoż
wydawnictwa,
poświęconych muzyce wraz z tańcem i śpiewem, wierzeniom i przesądom oraz uroczystościom na wsi polskiej znajdujemy wykorzystany pracowicie niemal cały dorobek dotychczasowy także w zakresie
etnografii okolic Krakowa. W rozdziale o armii polskiej znajdą się oczywiście «Krakusi».
Znacznie
skromniejszy
zakres mają
zagadnienia
etnograficzne
innej, również współcześnie i rówmcz w Strassburgu, choć nie z polskiej
zapewne wyłącznie inicjatywy wydanej monografii autorów Passarta,
Łukaszewicza
i Mulkowskiego
«Das Konigreich Polen und die Freistadt Krakau» (1840), stanowiącej część wydawnictwa Europa und seine
Bewohner pod red. K. T. Hoffmana. I tu pomieszczone opisy dotyczące
okolic Krakowa znajdą swój refleks w literaturze krajowej, gdzie wydana
przez krakowską księgarnię Friedleina w 1846 r. historyczno-statystyczna
praca pt. F r e i s t a d t Kra k a u powtórzy za Passartem
charakterystykę
krakowskiego tańca i stroju.
7· Rekapitulacja.
\Vymienione pozycje nie stanowią oczywiście
pełnego spisu wzmianek o krakowskiem, jakie ukazywały się zwłaszcza
w drugiej ćwierci ub. wieku. Pominęłam np. szereg drobnych notatek
dotyczących
przedmieść Krakowa (np. 1840 Łobzowa z opisem stroju
ogrodników), zwyczajów itp. zamieszczanych w tych latach w leszneńskim
«Przyjacielu Ludu». Nie wymieniam licznych studiów i zbiorów pieśni,
które za wierają
teksty krakowiaków
Z a Ie ws ki e go, Ż e go ty
P a u-
lego i w. i. Klechd i innych prac Wójcickiego
czy Grabowskiego.
Wybrałam jedynie najwcześniejsze i te które przynoszą materiał nowy
do rekonstrukcji obrazu kultury wsi krakowskiej lub zaważyły na dalszym
rozwoju opisu. Jasne jest, że powstawały w grupie szlachecko-mieszczańskich intelektualistów, na użytek tej grupy ludzi, których wzruszało wspomnienie barwnego wyglądu procesji Bożego Ciała w Krakowie (por. np.
cytowane przez Kolberga «Wspomnienia» K. J ełowickiego,
drukowane
w r. 1839 w Paryżu), jeśli chodzi o prace w języku obcym, na użytek zachodnio-europejskiej burżuazji, w której ręce składano losy Polski. Powstawały
przy minimalnym kontakcie z przedmiotem opisu, kulturą wsi krakowskiej.
Jeśli chodzi o opis oparty na autopsji w terenie, który jeśli się zdarzył
w tym okresie, z reguły był drobny i przypadkowy, wystarczy wspomnieć
dla okolic Skalbmierza «Listy z podróży» Klementyny
Hoffmanowej
(1894) dla wsi podtarnowskiej wyjątki z «Dziennika podróży» S. Gosz czyńskiego
(1835) i L. Zielińskiego
«Wspomnienia Tarnowa i Krakowa»
(184 I). Powiat olkuski uwzględnia w «Opisie Królestwa Polskiego» J. W i śli c ki
(1850). Podsumowanie dużej części doro bku etnograficznego pierwszej połowy
XIX w. dają dwie prace stojące na przejściu do nowej epoki w badaniach
nad kulturą wsi J. Mączyńskiego
«Włościanie okolic Krakowa» (1858)
i O. Kolberga Krakowskie. Mączyński zamyka jeden etap rozwoju prac
etnograficznych,
Kolberg rozpoczyna następny.
Obaj sumiennie czytają poprzedników, choć w różny wykorzystują
ich sposób. Niewielką objętością rozprawka Mączyńskiego stanowi bezwzględnie już pewien krok naprzód w ścisłości opisu, zarazem wyraźnie
nawiązuje do prac poprzednich, wprowadzając np. w opisie stroju podział
na grupy przyjęty już w tamtych pracach,
jak również
opierając się
w opisie na załączonych do wydawnictwa znanych już rycinach Stachowicza.
W obrębie jednak poszczególnych grup stroju uzupełnia opis szczegółami,
zapewne zdobytymi z autopsji. Ta część pracy
poświęcona ubiorowi
stanowi jej trzon zasadniczy, uzupełniony czysto subiektywnymi spostrzeżeniami na temat różnic w typie fizycznym i psychice poszczególnych
grup. Tło historyczne, trochę skąpych danych o sytuacji gospodarczej
chłopa stanowi wprowadzenie do pracy, która w dalszej swej części, już
bez podziału na grupy, omawia typowe dla krakowskiego (najbliższych
chyba okolic miasta) budownictwo, oraz, częściowo także za Konopką
powtórzone, obrzędy
(m. i. opis wesela z okolic Czyżyn i Prądnika).
III. Okres
systematycznych
o pisów
Polski
od
Kolberga
do
Młodej
I. Nowe
materiały
źródłowe
i nowe metody
pracy
etnograficznej
II poł. XIX w. MączYllski w swej rozprawce nie cytuje źródeł.
Pieczołowicie natomiast zestawia i przytacza zaczerpnięte z nich teksty
�w swym dziele Oskar Ko l be rg. W chwili, gdy przystępuje on do opracowywania
Krakowskiego,
stanowiącego
serię V-VIII
(wyd. 1871-5)
jego monumentalnego
wydawnictwa
«Lud polski, jego zwy'czaje sposób
życia, mowa, podania, przysłowia, klechdy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka
i tańce», literatura dotycząca krakowskiego powiększyła się o dalsze przyczynki, w tej epoce, już po polowie ub. wieku, nie grzeszące tą co poprzednio łatwością do syntez i jednostronnych,
entuzjastycznych
zachwytów
nad wszystkim, co ludowe. Mnożą się teraz opisy notowanych
w terenie
drobiazgowych
spostrzeżeń, co więcej,' naukowcy i literaci jadą umyślnie
na wieś, aby te spostrzeżenia
chwytać, uczestniczą
w uroczystościach
rodzinnych, czy obchodzie świąt. Czasem coprawda tylko formalnie przybierają ten typ opisujak np. w czasopiśmie Czytelnia
Niedz ielna 1861 r.
W rzekomych (,Wędrówkach po krajUl) czy dr Ści borowskiego
(cWspomnieniach Krakowa.) i in., gdzie trawestuje się opisy dawniejsze, przy silnym oparciu się również na poezji okresu poprzedniego. jest to literatura
przeznaczona
dla wsi, którą jeszcze do końca ub. wieku będzie się zasypywać romantycznymi
pseudoludowymi
obrazkami.
Warszawski
Tygodnik Ilustrowany
drukuje tymczasem w 1862 r. serię (,Obrazów krakowskich» W. Anczyca,
przedstawionych
jak gdyby reportaż z terenu,
osnuty również bezwątpienia
na kanwie wiadomości z literatury dawniejszej, ale z uzupełnieniem
wieloma nowymi szczegółami, napewno zdobytymi w rzeczywistym
kontakcie
z wsią najbliższych
okolic Krakowa.
W Krakowie j. Mączyński
pracowicie zapisuje legendy zasłyszane na
peryferiach miasta. j. Lepkowski
w (,Przeglądzie zabytków przeszłości
z okolic Krakowa»
(1863) notuje m. in. ciekawe szczegóły
dotyczące
ubiorów najbliższych okolic Krakowa, pokrywające się z rysunkami Kielisińskiego. Więcej jeszcze danych do ubiorów, tylko cz\:ściowo opartych
na rycinach Stachowicza, notuje wydawane przez Anczyca pismo dla wsi
Kmiotek
w 1861.
W 186g r. w tygodniku Kłosy Wincenty Pol charakteryzuje
zewnętrzny wygląd wsi krakowskiej i odrębność pewnych jej zespołów.
Mnóstwo wreszcie dokładnie
podpatrzonych
szczegółów obyczajowych dotyczących
zarówno wsi jak i miasta znajdujemy
w obrazkach
dramatycznych
Wł. L.Anczyca
((Lobzowianie,
Kościuszko pod Racławicami.») i w powieści i dramacie Walerego Wielogłowskiego
(,'jarmak
w Dąbrowej»,
(,Komornica»,
«Obrazek z obyczajów
ludu wiejskiego»,
«Medycyna wiejska», «Kraków przed czterdziestu laty') i in.) wydanych
w latach 18so-go.
Obaj autorzy to przyrodnicy z wykształcenia, poprzez
prowadzone
przez siebie księgarnie i wydawnictwa
dla wsi jak również
redakcję
czasopism
(pierwszy Kmiotka,
drugi Ognisko) stykający się
z zagadnieniami
kultury wsi i usiłujący wywierać na nią wplyw. Przyjmują wobec niej postawy moralizatorów
i wychowawców,
którzy chcą
nauczyć higieny, WpOIC poszanowanie czasu i cudzej własności, oduczyć
pijaństwa i lenistwa, wydobyć ze szponów spekulantów,
stojąc zarazem
zdecydowanie na gruncie obrony interesów dworu i księdza, którzy w ich
obrazkach zawsze mają rację i zawsze chcą dobrze dla chlopa. I jeśli warto
ich mimo to wspomnieć, to przede wszystkim dla tego, że oni obaj wprowadzają (Anczyc I84-9, Wielogłowski
1862) na rcalnej obserwacji wsi
oparty motyw «panoszenia się» bogatych kmieci i ich stosunku do zagrodników i komorników. Obaj wreszcie grzeszą silnie brakiem dokładnej znajomości gwary, którą się posługują. Lepiej z nią sobie radzi Wielogłowski.
jego też obrazki w czarniejszych wprawdzie, ale w realniejszych odmalowują wieś barwach. Obu ich cytuje jako źródła Kolberg.
Na koniec nie można nie wspomnieć o licznych w tym okresie przewodnikach okolic Krakowa, nastawionych
jednak wyłącznie niemal na
danc geograficzno-historyczne
i zabytki sztuki, jak również o nie przynoszących wprawdzie
konkretnych
opisów życia i zwyczajów, lecz ważnych
dla odtworzenia
tła historycznego kultury wsi, opisach miasteczek i wsi
w pojedyńczych
szkicach
(Leśniowska
w kalendarzu
Wildta
itp.)
lub częściej w więk..§zych zestawieniach
statystycznych
historyczno-gospodarczych
(Lepkowskiego
i Berdana
1861 r., Schneidra
1864 L,
Sto Nowińskiego
1871 r. i in.). Co więcej nie można nie podkreślić, że całość sytuacji gospodarczej
i społecznej
miasta jak i wsi
podkrakowskiej
w połowie
ub. stulecia, a więc już po zlikwidowaniu
Rzeczpospolitej
Krakowskiej została uchwycona w statystycznym studium
W. Kalinki
<,Galicja i Kraków pod panowaniem
austriackim», wydanym
anonimowo w Paryżu w 1853 L
Tych ostatnich rzeczy Kolberg nie wyzyskał, jakkolwiek sam rozpoczyna swoje dzieło od opisu ,(kraju», nie pomija fizjografii i historii poszczególnych miejscowości. Nie wyczuwa potrzeby omówienia tła gospodarczego
ani postępującego rozwarstwienia
wsi. Zwęża zakres opisu przede wszystkim, choć nie wyłącznie do zagadnień formy przedmiotu
kultury materialnej, tekstu pieśni czy prozy, zestawienie kolejnych czynności obrzędowych.
W określeniu zasięgu krakowskiego
Kolberg zdaje sobie sprawę
z historycznej
zmienności jego granic. Ostatecznie jednak w ustalaniu
i charakterystyce
poszczególnych
grup poszedł drogą wytkniętą
przez
swych poprzedników.
Sam od siebie dodaje materiały oparte na własnych
badaniach
terenowych,
obejmujących
w większości wypadków
długi
szereg, jakkolwiek nie wszystkie miejscowości w terenie. Dotyczy to pieśni
i zwyczajów dorocznych
i rodzinnych,
także innych działów literatury
ustnej, toponomastyki,
ubiorów (zbieranych przede wszystkim w okolicy
Modlnicy, Tomaszowic,
Giebultowa
i in.). Dla niektórych
zagadnień,
jak układ wsi, cha ta, pożywienie oparł opis na badaniach przeprowadzanych jakby w jednej miejscowości, uznając to co znalazł tamżc za typowe.
�586
Mogło to być w Modlnicy, gdzie mieszkał czas jakiś. Stamtąd daje np.
podkreślenie różnic w typie domu bogatych i ubogich chłopów, załącza plan
wsi, przepisuje ciekawy mówiący o zróżnicowaniu klasowym wsi inwentarz
XVI w. jak podkreśliłam już na innym miejscu 29 Kolberg pierwszy
właściwie dokładnością opisu, rozbiciem go na szereg działów rzeczowych,
podaniem w większości wypadków miejsca skąd dany przekaz pochodzi,
odpowiada na rzucony pod adresem polskich historyków przed przeszło
pół wiekiem przez wielkiego myśliciela i działacza epoki oświecenia Hugona Kołłątaja wezwanie do stworzenia systematycznego
opisu kultury
wsi polskiej. Do dziś praca jego stanowi źródło historyczne dla odtworzenia
szeregu fragmentów kultury wsi jemu współczesnej. Niemniej nie można
nie zauważyć, że Kolberg wśród pieśni ludu pomieścił również arie oper
ludowych z II poło ub. stulecia (np. krakowiaki Mycińskiego z 1816 r.).
Mimo to Lud Kolberga stanowi na długi okres czasu wzór prac monograficznych, podejmowanych
następnie na mniejszych obszarach wzgl. ograniczanych do poszczególnych zagadnień. Po nim dopiero przyjdzie fala
kwestionariuszy rzucanych w teren poprzez czasopisma
krajo- i ludoznawcze, inicjowanych przez Komisję Antropologiczną
Akademii U miejętno ści, przez Karłowicza itd.
2. Naśladowcy
Kolberga.
Na razie gdy młody jeszcze wtedy
Stanisław
Ciszewski
porywa się na opis (,Ludu okolic Sławkowa,)
(druk. 1886-8),
podnietą i wzorem jaki naśladuje jest właśnie praca
Kolberga. Dopiero, gdy w r. I 8g4 drukuje pierwszy tom zakrojonej na większą
skalę monografii (,Krakowiacy') i gdy w tym tomie umieszcza wzorowo
podane w ich fonetycznym brzmieniu teksty gwarowe, ma już swą własną
koncepcję ujęcia i właściwą metodę transkrypcji
tekstu. Ale Ciszewski
pracy swej nie kończy, a powstające w końcu ub. i w początku bieżącego
wieku monografie etnograficzne nie wiele poprawiają
metodę Kolberga.
Okres największej liczby monografii etnograficznych,
obejmujących
czy to jedną wieś czy cały powiat, przypada na dwa ostatnie dziesiątki
ub. wieku. Rozpoczyna ich szereg, jeśli chodzi o ziemię krakowską, drukowana już w I tomie czasopisma Wisła (1887) monografia wsi Filipowska
Wola w pow. chrzanowskim S. Ulanowskiej.
Niemal równocześnie (1888-g)
w osobnych dwu tomikach Biblioteki Wisły Michał Federowski
drukuje pracę pt. (,Lud okolic Żarek,
Siewierza i Pilicy.,) W 1892 r. wychodzi drukiem studium S. Polaczka,
(,Wieś Rudawa'), w l8g8 tegoż autora praca konkursowa na temat ('POwiatu chrzanowskiego').
Okolice Olkusza po Ciszewskim zyskują jeszcze pracę \Vi ta no wskiego,
(,Lud wsi Stradomia') (18g3). Dalej na pn. dawnej ziemi krakowskiej w okolice Częstochowy zapuszcza się \V jaskłowski
({wieś Żarnowiec'»), który w Ig04 r. drukuje również w \Viśle staranną i wszechstronnie na swój czas ujętą monografię wsi ({Mnichów') w jędrzejowskim.
Również z pn. wschodnich krańców krakowskiego drukuje Zbiór wiadomości
do antropologii krajowej w 1885 r. ks. W. Siarkowskiego
materiały okolic
Pińczowa w 18g2 r. \Visła Z. \Vasilewskiego
przyczynki do etnografii
Jaksic, z miechowskiego. A. \Va wrzenieckiego
Ig02 ({Lelowice')i ({Prandociill) (niepełny opis). Z okolic Tarnowa mamy drukowane w Materiałach AAE 18g6 opisy dające dość pełny obraz wsi Zalasowej przez Błażeja
Pawłowicza.
Ka tym terenie zbiera również materiały Kolberg
(wyd.
Udziela IglO). Na cały zaś obszar ludu nadrabskiego,
od Gdowa po
Bochnię rozciąga swe bogate w wyniki badania terenowe jan Świątek,
którego większą pracą pod tym właśnie tytułem (,Lud nadrabski,) drukuje
Akademia w r. 1893, zaś drobiazgi etnograficzne z wsi ({Borowej')w Tarnowskim w Ig04. W rękopisie ponadto jest monografia (,Brzozowej,) (Sprawozdania PAU 1949). jeśli chodzi o bliższe okolice Krakowa po prawym
brzegu Wisły, monografii doczekały się ({Przebieczany') w okolicy Wieliczki (lgOO), w opracowaniu
Sta_nisława Cerchy, który pokusił się również
o danie monografii historyczno-etnograficznej,
opartej częściowo na rekonstrukcji dawnych form kultury jednego z wchłanianych
przez miasto
Kraków przedmieść, (,Kleparza') (Iglg). Nie każda z wymienionych monografiii obejmuje ten sam zespół zagadnień. Różny jest zresztą ich rozmiar,
jak różny czas zbierania materiałów, łatwość ich uzyskiwania i znajomość
terenu. Przytoczę dla przykładu układ największej ze wspomnianych prac,
najwięcej przy tym dającej ściśle etnograficznego materiału, pracy Świątka,
o Ludzie nadrabskim.
Są to kolejno następujące
działy: I. Rolnictwo
i przemysł, II. Dom, III. Lud (ubiór, pościel, pożywienie, ogólna charakterystyka), IV. Uroczystości i zwyczaje, V. Obrzędy, VI. Pieśni, VII. Gadki,
VIII. Wierzenia, IX. Lecznictwo, X. Zabawy i gry, XI. Zagadki i łamigłówki. W osobnej pracy, stanowiącej odpowiedź na kwestionariusz drukowany w Wiśle, omawia Świątek pojęcia prawne ludu nadrabskiego.
Opis, chociaż obszerny, jednak niewątpliwie
powierzchowny,
zatrzymuje
się na obserwacji zewnętrznych
form życia, nie wyczerpuje zagadnień
podstawowych w zakresie podbudowy gospodarczej, jak i dążności rozwojowych, podstaw i ocen. Do dziś nie traci jednak na wartości jako bogaty
zbiór materiału. jeśli chodzi o inne prace znacznie silniej niekiedy jest
w nich uwzględniony opis historii wsi, często specjalnyn nacisk położony
jest na topografię i toponomastykę
(np. S. Udzieli
((Tyniec') 1887 nie wychodzący niemal poza to zagadnienie), na ogół jednak układ jest podobny.
Są również monografie niepełne, jak np. S. Udzieli (,Dwory') pod Oświęcimiem (tylko kilka zagadnień).
Bardzo ciekawy jest szkic j. K. Galasiewicza,
(,\Viejski światek,) luźne szkice z krakowskiego (Wędrowiec 1884)
nie związany z żadną konkretną wsią. Szereg wreszcie prac uwzględnia
tylko zagadnienia wybrane zamknięte zwykle w ramach jednej wsi, rzadziej
powiatu. jest to zazwyczaj zupenie surowy materiał opisowy, teksty i rysunki. Nierównomiernie
położony jest nacisk na różne działy kultury lu-
�dowej, niema w tych drobnych zazwyczaj przyczynkach
niemal zupełnie
danych dotyczących
procesów produkcyjnych
w;i. S. Udziela używa
w Igol r. do opisu narzędzi rołniczych sam daje, a za nim M. \Va w l' z y_
niecki
i ks. Sadowski
opisy cepów i młocki, M. Goyski,
stępy.
\N Igoo r. znajdujemy w W i ś I e opis wozu, J. Magiera
pisze o kowalach
sułkowickich. Szerzej potraktowane
są opisy budynków mieszkalnych od
strony ich konstrukcji i planu, jako odpowiedź na ogłoszone przez Karłowicza w Wiśle poszukiwanie (1882). Dotyczy to okolic Wieliczki, Olkusza, jeśli
chodzi o materiały M. Wawrzenieckiego i M. Goyskiego miechowskiego.
Wawrzeniecki
pisze również o wsi Za wady pod Melsztynem. Opisów
wnętrza i sprzętów nie mamy (poza wym. przed tym imonografiami wsi),
tak samo naczyń i narzędzi związanych z pożywienem. Jedynie formy
i nazwy chlebów i potraw omawia dla okolic pn. ziemi krakowskiej.
ks. Siarkowski
(1893). On również porusza zagadnienie
zwyczajów
prawnych (1888).
Stosunkowo najskrupulatniej
zebrane zostały materiały dotyczące
ubiorów ludowych. Dużym osiągnięciem na tym polu jest wydanie przez
Akademię U miejęlności dwu pierwszych poświęconych Krakowiakom
zeszytów (,Ubiorów Ludu polskiego>}, w opracowaniu
W. Tetmajera,
S. Udzieli
i R. Zawilińskiego
(lg04, Igog). Praca oparta bezwątpienia
na obserwacjach i wywiadach terenowych daje opisy, wyznacza zasięgi
i czas występowania poszczególnych elementów stroju krakowskiego, tłumaczy ich genezę, wykrywając je m. in. w poprzednich wiekach w kulturze
warstw elitarnych. Całość obejmuje tylko powiat krakowski, dzieli go na
szereg mniejszych ekręgów, różniących się między sobą typem stroju mieszkańców. Szerzej, jeśli chodzi o teren ujmuje S. Udziela swą pracę zacieśnioną do jednego elementu stroju, krakowskich pasów skórzanych (Igoo).
Natomiast (,Wzory haftów białych>} drukowane w tym czasie w Wiśle i Ludzie, zbiera tenże autor również przede wszystkim w obrębie powiatu krakowskiego, Stattłerówna
daje je dła okolic Ojcowa, Skwirutówna
dła
Brzeska. M. \,yawrzeniecki
opisuje i rysuje szczególy dotyczące stroju
pow. krakowskiego, miechowskiego i dalej po kielecki włącznie, gdzie
styka się z wcześniejszymi notatkami z terenu i archiwów ks. W. S i a rkowskiego.
Pełny opis stroju z nad Prądnika daje Gazeta
Świąteczna
(1893), w Skale koło Ojcowa Wisła
(lg02) itd.
Z badaniami stroju wiąże się zagadnienie ornamentyki z nim związanej, z budownictwem
i narzędziami
zdobnictwo w drzewie i metalu
(okucia wozów), notowane przez vVawrzenieckiego
i i. \,yawrzeniecki
zbiera grzechotki
i zabawki drewniane.
Na kiermaszach
krakowskich
notuje je też Cercha.
O pisankach piszą Fr. Krcek
(18g8) i L. ~fłynek
(1903). Malowanki dąbrowskie omawia W. Hickel
(lg06).
Bardzo bogato jest reprezentowana ludowa li tera tura, opowiadania, legendy, pieśni, zagadki. Notująje w najbliższej okolicy Krakowa S. U dzi e l a,
K. Matyas,
M. Kapuściński,
L. Młynek,
S. Ulanowska
w pow.
chrzanowskim,
W. Jarecki w !vlorsku pod Koszycami, Sz. Gonet w okolicach Andrychowa.
R. Za wiliński
w myślcnickim, H. Windakiewi.
c zowa, K. Kaczmarczyk,
Sto Hradecka
w bochellskim, \V. Semkowicz, Fr. Ga welek,
T. Mleczko,
St. Zdziarski
w brzeskim, J. \Vitek, F. Drozd,
W. Niedojadło
w tarnowskim,
K. Rayski i ks. Siarkowski
w włoszczowskim i pińczowskim, Sto Ciszewski
w olkuskim.
Jeśli chodzi o język powstają ponadto słowniczki gwary ludowej,
drukowane
najczęściej (choć nie wyłącznie) w różnych wydawnictwach
Akademii, a dotyczące przede wszystkim wsi na zachód od Krakowa
leżących. Autorzy M. Kapuściński,
W. Tetmajer,
J. Becker,
P. Ja.
worek,
W. Pracki.
Dla okolic Bochni i Wadowic także WI. Kosiński
dla Sułkowic J. M a g i e l' a i in. Pochodzenie nazw wsi i miasteczek tłumaczą
Sz. Matusiak,
Fr. Krcek,
K. Matyas,
S. Udziela.
Nazwy części wsi
zestawia St. Ciszewski
dla doliny Prądnika, S. Udziela,
Br. Gustawicz
(kwestionariusz r. Igoo i pow. chrzanowski).
Nie brak również sporadycznych notowań przezwisk mieszkańców, zawołań i nazw niektórych zwierząt itp.
Specjalnego opracowania
doczekały się w pracy dr Jana Krupskiego
(T. Estreicher) w r. Ig04 teksty szopki krakowskiej, uzupełnił je
materiałami
z prawego brzegu Wisły' w roku następnym Stan. Czaja.
Obrzędy okresu Bożego Narodzenia
dla najbliższych
okolic Krakowa
(Bronowice) omówił W. Tetmajer
(18g8), dla okolic Makowa i Andry.
chowa Wł. Kosillski,
dla Radłowa
w pow. brzeskim Z. Gloger
(1888),
W. Semkowicz
(lg04), Fr. Gawcłek
(lg08), który zajął się również
zwyczajami wielkanocnymi.
Różne zwyczaje związane z obchodzeniem
świąt i pór roku opisywali: dla okolic Pinczowa ks. Siarkowski,
dla
okolic Krakowa Sto Czaja, ks. A. Błachut,
ks. W. Mysor, M. Wawrzeniecki.
Ten ostatni zajął się ,również zwyczajami weselnymi w miechowskim i sandomierskim, H. Łopaciński
ze ,(Wspomnień młodości,} K. Bro.
dzińskiego
wyławia takież opisy zwyczajów dla okolic Lipnicy. Całość
zwyczajów dorocznych w krakowskiem omówił M. Żmigrodzki
w czasopiśmie francuskim La· Tradition.
Na ogól nie jest to plon duży. Osobno
o zabawach dzieci pisze L. Młynek
i S. Udziela.
Znacznie
bogatszy jest materiał
dotyczący
przeżytków
starych
wierzeń. Na pierwszym miejscu wymienić należy artykuł (Wisła 18g8)
S. U d zi eli, ('Świat nadzmysłowy ludu krakowskiego,} mi('szkającego po
prawym brzegu Wisły, drobne materiały zbierają Sto Polaczek
dla okolic
Rudawy,
H. Taroniowa
dla Czulowa pod Krakowem,
Maniecki
dla Płaszowa, K. Aurelly,
St. Hradecka
dla okolic Wieliczki. WI. Kosillski, Fr. Gawclek
i St. Czyżewicz
dla JUI'kowa, Radiowa ii. w pow.
brzeskim. Sz. G o n e t dla okolic Andrychowa.
Niejednokrotnie
ci i inni
�59°
autorzy łączą z tym zagadnieniem także związaną niejednokrotnie
z wIerzeniami medycynę ludową i wiedzę o zwierzętach i roślinach.
Nie sposób oczywiście ze względu na szczupłość miejsca zestawić
wszystkich drobnych zwłaszcza wzmianek. Nie byłoby to zresztą celowe.
Przytoczony wykaz uwzględnia pozycje ważniejsze i ma za zadanie zorientować w rzeczowym i terytorialnym
zakresie prac badawczych, jak
również w ogromnych lukach pozostałych w tych obu zakresach.
3. Ośrodki
badawcze
i wydawnicze.
Prace, o których mowa,
wychodzą drukiem w oparciu o trzy istniejące w tym czasie ośrodki badawcze i wydawnicze zarazem: zespół redakcyjny warszawskiej W i s ł Y
(od 1887 r.) z Karlowiczem na czele, T o war z y s t w o L u d o z n a w c z e
(od 18g5) i jego organ kwartalnik
L u d, oraz mieszczącą się w Krakowie
Akademię
Umiejętności
z jej Komisją Antropologiczną
(1874)
i wydawnictwami periodycznymi jak Z b i ó r W i a d o m o ś c i do A n t r op o log i iKr
a j o w ej następnie Materiały i Prace AntropologicznoArcheologiczne i Etnograficzne i i. W Krakowie powstaje ponadto jeszcze
jeden ośrodek. Jest, nim od 18g7 r. T o war z y s t w o M i łoś n i k ó w
H i s t o r i i i Z a b y t k ó w m. Kra k o w a, czynne do chwili bieżącej, mające na swym koncie wydawniczym 30 tomów Rocznika Krakowskiego i ponad 100 tomików Biblioteki Krakowskiej. Tam ukazują się z interesujących etnografa tematów, prace o koniku zwierzynieckim \Valerego
Eliasza Radzikowskiego
(18g8), następnie Fr. Gawełka
(lgI8), «Jasełka krakowskie», w opracowaniu J. Pagaczewskiego
(lg02) i potem
J. Krupskiego
(por. wyżej),
(,Wspomnienia»
A. Gra bowskiego,
praca M. Romankówny
o Pszczółce krakowskiej, K. Sosnowskiego
o poezji Wolnego Miasta, M. Sągajllówny
o Kotsisie. Są one związane tetematycznie z miastem. Wsią natomiast interesuje się grono mieszkańców
Krakowa zawiązujących. To warzystwo Przyjaciół M u z e u m E t n o gr afi c z n e g o, sekundujących
twórcy tego Muzeum Sewerynowi Udzieli
w trudzie i zapale gromadzenia
zbiorów.
Z inicjatywą
wydawniczą
wystąpi Muzeum w okresi~ późniejszym.
4. Materiały
ikonograficzne
i literatura
piękna.
Krakowskie Muzeum Etnograficzne gromadzi nie tylko eksponaty, lecz również
i rysunki przedmiotów (np. haftów ludowych), a także fotografie (bogaty
zbiór krakowskiego fotografa Kriegera).
Rysunki z natury i fotografie
stanowią nowy materiał ikonograficzny,
powstający niejednokrotnie
już
specjalnie dla celów naukowych, z intencją ścisłości badawczej. Drugą
grupę materiałów ikonograficznych
stanowią ryciny przygodne,
niedokładne, nieraz świadomie dla celów artystycznych odchylające się od rzeczywistości, lub zbyt silnie opierające się na nieścisłym materiale ikonograficznym epoki poprzedniej. Do takich należą wydawane z początkiem epoki
za wzorem Norblina czy Lewickiego (i w rysunku niektórych postaci
przypominające silnie tego ostatniego) (,Ubiory ludu polskiego» \Vojciecha
591
Ge rs o n a (por. litografie Desmaisona (,Costumes polonais dessines d'apres
nature» par Gerson 1856), wprowadzające już jednak pewne motywy w zakresie ubioru chłopa, zaczerpnięte z obserwacji wsi podkrakowskich
(ryc.
zatytułowana
(,Krakowiacy») i skalbmierskich (ryc. (,Z okolic Krakowa»).
Jeszcze silniej moment realistyczny występuje w również kolorowanych rycinach Walerego Radzikowskiego
w jego (,Ubiorach ludu
polskiego» wydawanych jako odrębne tablice, dołączanych do (,Opowiadania o ubiorach» (wyd. Bernsdorfa) i Ludu Kolberga. Uwaga ta dotyczy
jedynie rysunku, gdyż co do kolorytu są niedokładności (np. wprowadzenie
fioletu zamiast granatowej
barwy kaftanów w obrazie Krakowiacy).
Pierwszy raz poza Kielisińskim występuje na tych rycinach kobieta w krakowskim żupanie. Ujęcie kilku postaci przypomina jednak również rysunki
Gersona, wykończenie szczegółów (laska, koszyk), a nawet sposób ujęcia
grupy Skalbmierzaków
i Proszowian,
Stachowicza.
Nie jest to jednak
kopia, jak u Lewickiego, lecz kompozycja z szeregiem nowych elementów.
Ryciny Radzikowskiego powstają w niecałe lat 10 po Gersonie. Następnie
w latach 1879-188g
wychodzą drukiem kolejne zesz.yty jego (,Ubiorów
w Polsce i u sąsiadów», gdzie cztery jednobarwne
figurki chłopów krakowkich są już zupełnie wiernym rysunkiem z natury. Są potem nieraz reprodukowane. W międzyczasie, w równo lat dwadzieścia po pierwszym zbiorze
Gersona, ukazuje się wydawnictwo (,Ubiory w Polsce 1200'-1795» Jana
Ma tej ki, powstałe jako wynik źródłowych studiów nad rękopisami, nagrobkami i obrazami znajdującymi się w krakowskich kościołach. Zna on
również współczesny strój krakowski na wsi i pewne elementy tego stroju
zwl. w kolorycie i szczegółach zdobień wprowadza w rekonstruowane przez
siebie ubiory chłopów już dla przełomu w. XIV i XV (dość dowolnie łącząc
je z elementami historycznie notowanymi), nie zdając sobie sprawy z możliwości produkcyjnych
i konsumpcyjnych
wsi w określonych epokach rozwojowych. Dla wieku XVII-XVIII
daje zasadniczo bezbłędnie wykonane ryciny współczesnych mu ubiorów Skalbmierzaka i chłopa z Bronowic.
Skolei on teraz staje się źródłem, z którego kopiuje się poszczególne fragmenty ubioru czy całe postaci (por. (,Opis ziem zamieszkałych przez Polaków» Ig04, (,Polska, obrazy, i opisy» Ig06, także Udziela, (,Ludowe
stroje krakowskie» Ig30).
Im bardziej zbliżamy się do końca stulecia, tym bardziej zbiory
rycin ustępują miejsca rysunkom powstającym w łączności z tekstem opirowym, stanowiącym jak on źródło etnograficzne. Nie są nimi jeszcze chasakterystyczne postaci Kostrzewskiego Fr., reprodukowane w Tygodniku II.
są natomiast jednobarwne
rysunki reprodukowane
w czasopismach etnograficznych
(np. wzory haftu białego U d z i e li, stroju i budownictwa
\Vawrzenieckiego
itp.). Są również piękne ryciny barwne jak np.
akwarele wykonane przez \V. Tetmajera
dla cytowanych już (,Ubiorów
lud w>. Kolberg w swym dziele zamieszcza drzeworyty wg rycin Gersona
�593
592
i T. Konopki
i fotografii Rzewuskiego.
Poza wydawnictwami etnograficznymi
spotyka
się w różnych
czasopismach
reprodukcje
szkiców
(np .. wykonane przez Stykę
w czasie wystawy krajowej we .Lwowie),
fotografie postaci chłopów ubranych w stroje tradycyjne w czasIe wy.sta:v
rołniczych itp. I one mogą służyć jako źródło zwłaszcza do zagadmema
stroju. Sumiennie zestawia je (,Bibliografia}) Gawełka. Na początku okresu
wyróżnia się reałistycznym ujęciem szeregu tematów zaczerpniętych
z wsi
podkrakowskiej, świetny kołorysta Aleksander Kotsis
(jarmark w Tyńcu,
pogrzeb i wesele i. in.).
Ostatni wreszcie dział to obrazy malarzy II poł XIX i zwł. przełomu
XIX i XX w. A. Gierymskiego
sylwetki krakowianek
(reprodukowane
od 1860 r. w Tygodniku ill.), H. Lipińskiego
sceny zbiorowe (tamże
procesje B. Ciała.
Potem przychodzą
znane prace dwu Koss.aków
Juliusza i Wojciecha, \Vłodzimierza Tetmajera,
Wincentego Wodzl~owskiego, A. Wierusz-Kowalskiego,
Mańkowskiego,
A. SetkoWIcza,
pojedyńcze postaci w strojach oraz sceny zbiorowe jak targi czy wesela
krakowskie itp. Modeli dostarcza
w pierwszym
rzędzie klasa bogaczy
wiejskich, okolice najbliższe
miasta, najbardziej
barwnie w tej ~h:vili
ubrane, jak gdyby na nowo odkryte w tym okresie przez malarzy I hteratów. Na pierwszy plan wysuwają się oczywiście Bronowice.
Bronowice popularność
swą zawdzięczają
przede wszystkie m literaturze pięknej okresu Młodej Polski, (,Weselu» Stanisława Wyspiańskiego,
postaciom Lucjana Rydla, Tetmajerów.
Postaci chłopów bronowick~c~,
tak jak niegdyś mogilskich, pojawiają się na krakowskiej scenie, przemaw~aH
podkrakowską
gwarą. Są od tamtych zupełnie inni, bliżsi środo~lsk~
mieszczańskiemu
które z nimi się brata. Występują w przedstawianej
mieszczaństwu k~akowskiemu szopce krakowskiej,
w (,Bedeem polskiem})
Rydla itp. Oczywiście te przedstawienia nie stanowią materiału źródłowego
dla etnografa. Przeciwnie, właśnie znajomość kultury wsi w ty~ okre~ie
czasu pozwala historykowi literatury
zrozumieć lepiej dzieło hterackIe,
oparte w swej konstrukcji niejednokrotnie
na elementach formalnych czy
rzeczowych, zaczerpniętych
z literatury i sztuki ludowej (np. reminiscencje
szopki krakowskiej w Weselu, 30).
5. Podręczniki
i monografie.
Materiały
publicystyczne
i pamiętnikarskie.
Bezwgzlędnie
duży
w porównani~
z o~r:~
sami poprzednimi, jakkolwiek zarazem tak niewystarczający
jeszcze. jesh
chodzi o wyczerpanie zagadnień i niejednolity zarazem materiał opIsowy
i rysunkowy dotyczący kultury wsi krakowskiej, powstający w II poł.
XIX wieku i w pierwszym dziesiątku wieku bieżącego, w bardzo małym
stopniu był wyzyskiwany w drukowanych
w tym czasie podr?cznikac.h
i kompendiach.
I tak jak już wspomniałam
(,Y1alowniczy Opl.S Polsk~)~
Chociszewskiego
wyd. w Poznaniu 1895 wyraźnie jeszcze opiera SWOj
opis na tekscie dobrze znanym z I poł. ub. wieku, zaczerpniętym zapewne
z Gołębiowskiego.
Gołębiowskiego rówmez, ale i Kolberga, cytuje Tato mi l' w (,Geografii Galicji}) 1874, gdzie sporo stosunkowo miejsca poświęca
omówieniu grupy Krakowiaków. J. S z uj ski opracowując dział zatytułowany
(,Die Polen und die Ruthenen in Galiziem w wyd. Die Volker Ósterreich
Ungarn Ethnogr. und Culturhist.
Schilderungen
(Wien 1882) zestawia
znanych polskich etnografów i zbieraczy pieśni ludowych od Chodakowskiego po Kolberga włącznie. Notuje zwyczaje doroczne znane z literatury,
legendy dotyczące historii i krakowiaki. W wydanym równicż w Wiedniu
w 18g8 r., poświęconym Galicji tomie wydawnictwa
(,Die Oestereichiche
Monarchie in Wort und Bild)} szerzej dział etnograficzny opracowuje Szymon Ma tusiak,
opisując w nim,jeśli chodzi o ziemię krakowską charakter
i ubiór ludności najbliższej miasta. Wiadomośći dotyczące ustroju społecznogospodarczego, produkcji,
mieszkania i nadbudowy ideologicznej (mity,
wierzenia, obchody świąt dorocznych i rodzinnych, tańce) oparte na własnych i cudzych badaniach terenowych omawia łącznie dla całego kraju.
Jeszcze nie wolnym od powtarzania
całych frazesów z Gołębiowskiego
jest Zygmunt
Gloger,
gdy opracowuje
ubiory ludu północnej części
ziemi krakowskiej w t. II wydawnictwa
(,Opisy ziem zamieszkałych przez
Polaków)} wyd. w Warszawie Ig05. Również nie wiele ma do powiedzenia
na temat kultury ziemi krakowskiej Jan Karłowicz
omawiając kulturę
ludową w wydanym w I'. Ig06 wydawnictwie
(,Polska, Obrazy i Opisy}).
W tym ostatnim kompendium już jednak nie spotykamy zależności od
tekstów sprzed pół wieku. Przeciwnie mamy tu wyraźny wybór zagadnień,
wysunięcie na pierwszy plan w zakresie stroju tych rzeczy, które wtedy
właśni~ są noszone. Zerwanie z powtarzającym
się nawet u Kolberga
i Glogera zdaniem, które tak często bezmyślnie, za tym pierwszym, być
może rzeczywiście niemieckim obserwatorem, było powtarzane, że w Krakowskim nie noszą (mężczyźni) chustek na szyi. Jeśli chodzi a ubiór niema
tu sprzeczności między tym co napisał Kolberg a Karłowicz, mógł więc
ten drugi zaczerpnąć z pierwszego, lecz zrobienie wyboru było rzeczą nową.
Nie wiemy komu mamy je przypisywać, nie znając daty pisania danego
szkicu przez Karłowicza (wychodzi drukiem już po jego śmierci) a znajdując we wcześniej drukowanym
(1883) artykuliku
Maciszewskiego
a Krakowie w (,Słowniku Geugraficznym Królestwa Polskiego}), ten sam
układ, te same niemal zagadnienia w opisie stroju, jak i w spostrzeżeniach
nad charakterem
ludności i jego genezą, wpływem bliskości miasta itp.
Niezależnie od mniej lub więcej malowniczych opisów ciekawostek
i odrębności kulturalnych ludności wiejskiej, w drugiej połowie XIX wieku
wzrasta zainteresowanie
sytuacją gospodarczą wsi galicyjskiej i możliwościami jej poprawy. Mnożą się zarówno dotyczące Galicji statystyki, jak
i prace będące dalszym wołaniem o zmianę rozpaczliwej sytuacji, rozbrzmiewającym na przekór galicyjskiej szlachcie, usiłująccj utrzymać własny
stan posiadania i dotychczasową zależność chlopa poprzez głód i nędzę.
'lud. T. XXXIX
3B
�594
595
Z akcji zmierzającej
do utrzymania
jasnego obrazu sytuacji powstają
prace opisowe, z zapoczątkowanych
systematycznych
prac naukowych
winno się wg zamierzeń
ich twórców
narodzić
świadome
działanie.
w które to ramy wmieścić by należało szczegółową historię tego życia
konkretnych wsi badanych. Etnografowi nie znać ich nie wolno.
Specjalną uwagę poświęcić muszę natomiast szczegółowym monografiom gospodarczo-społecznym
wsi 31, zapoczątkowanym
w pierwszych
latach bież. W. przez Franciszka Bujaka,
oraz tegoż autora studiom poświęconym zagadnieniu
ustroju rolnego i osadnictwa na terenach związanych z ziemią krakowską.
W wydanej w Igol r. Monografii (,Maszkienice wieś pow. brzeskiego,
stosunki gosp. i społeczne» Franc. Bujak pisze (s. l) «powszechnie daje się
odczuwać potrzeba dokładnego zbadania stosunków krajowych, aby nie
zachodziły żadne wątpliwości co do istotnego stanu rzeczy, jak się to dotąd
zdarza, aż nadto często, na co i prace naukowe i referaty urzędowe i przemówienia sejmowe wskazują'), Dotąd powstałe monografie powiatów są
jego zdaniem pisane przez ludzi nie mających odpowiedniego
do badań
ekonomicznych przygotowania,
oparte na urzędowej, a więc niedokładnej
statystyce,
przepełnione
frazesami i materiałami
etnograficznymi.
Powiat jest przy te m zbyt dużą jednostką,
należałoby rozpocząć od mniejszych całości. Sam daje przykład swoją monografią typowej, jego zdaniem,
przeludnionej,
rolniczej wsi galicyjskiej. Za 10 lat wróci"'do niej znowu
dając obraz zaszłych w tym okresie przemian. W międzyczasie opracowl:Ije
jeszcze dwie inne miejscowości, już z terenów góralszczyzny i pierwszą
próbę omówienia
współczesnych
mu stosunków gospodarczych
Galicji
w dwu niewielkich tomikach (lg08, IgIO).
Wystarczy przytoczyć jcdynie parę przykładów. W r. 1888 wychodzi
drukiem
(,Nędza Galicji,) Stanisława Szczepanowskiego,
analizująca
gospodarcze
położenie kraju. Autor jej w przeciwieństwie
do Kalinki
szuka zła nie w polityce władz austriackich, lecz w błędach własnych, zalecając jako lekarstwo pracę organiczną
i uprzemysłowienie.
VV r. I8g2
B. Limanowski
drukuje swoją pracę (,Galicja przedstawiona
słowem
i ołówkiem» (z ryc. W. Tetmajera).
Warunki życia wsi poddane zostają
gruntowniejszym
badaniom,
że wspomnę
tylko
(,Wiadomości
statystyczne') 1881, ankietę Krak. Tow. Przyjaciół Zdrowia tyczącą się żywienia
ludności wiejskiej i powstałą w związku z nią rozprawę lekarza N. Cybulskiego
(1894).
Niezależnie
od tych prac wychodzą drukiem na przełomie XIX
i XX w. wspomnienia i refleksje notowane przez autorów patrzących na
wieś z wybitnie klasowego punktu widzenia. Pisarze ci zachwycają
się
malowniczością wsi, żałują przeżywających
się, dawnych feudalnych form
współżycia dworu i chłopa opisują niektóre z form bytu, genetycznie wywodzące się z epoki minionej (por. ('Pamiętniki') S. Grzegorzewskiej 1888,
A. Wybranowskiego,
(,Dawne dzieje I893, (,Ongiś w dworach i dworkach
szlacheckich» 18g8, ]. Popiela
(,Wieś dawna i dzisiejsza» Iglo i in.) na
przykładzie zach. i pn. terenów ziemi krakowskiej. Relacje te dające sporo
ciekawego materiału
faktycznego,
wymagają oczywiście Jeszcze analizy
krytycznej.
IV. Ośrodki
naukowe
i metody
pracy
pierwszej
połowy
XX w.
I. Prace
historyczne
i gospodarczo-społeczne
I. poło XX w.
W omówieniu
monografii
XIX w. pominęłam,
zgodnie z zapowiedzią
we wstępie, prace dotyczące historii chłopów w Polsce, jak również poglądy
i postawy historyków prawa i ustroju i historyków gospodarczych, oraz prace
dotyczące stosunków politycznych
w Galicji i dziejów myśli politycznej
w tym okresie czasu. Nie uwzględnię ich również i dla w. XX, odsyłając zainteresowanych
do krytycznych omówień w (,Historii Chłopów polskich,).
A. Świętochowskiego czy ostatnio St. Śreniowskiego, do (,Historii Ustroju
Polski.) Sto Kutrzeby i Z. Wojciechowskiego,
(,Historii Gospodarczej Polski.)
]. Rutkowskiego, do prac B. Limanowskiego, W. Feldmana i in. Zbyt mało
lub zupełnie nie korzystają one z dorobku etnografii, dotyczącego specjalnie
ziemi krakowskiej, który zestawić jest moim zadaniem. Zbyt rozległą obejmują dziedzinę wiedzy, by można je ocenić w tak krótkim zarysie. Ograniczyć się trzeba do stwierdzenia, że bezwzględnie one to właśnie omawiały
i omawiają w dalszym ciągu ogólne ramy gospodarczego bytu wsi polskiej,
•
I
I
Równocześnie
od badań
współczesnych
przechodzi
do historii.
Zainteresowanie
się urządzeniem
stosunków włościańskich
na obszarze
Rzplitej krakowskiej wykazało mu konieczność przeprowadzenia
studiów
wprowadzających
do tych badań. Miały być nimi: rekonstrukcja
obrazu
ustroju agrarnego Małopolski za czasów piastowskich, szczegółowe opracowanie ustroju agrarnego rzplitej krakowskiej na podstawie map gruntowych, zbadanie faktycznego stanowiska społecznego i prawnego ludności
wiejskiej w Małopolsce w XVIII w. na podstawie ksiąg sądowych i dokumentów. Tylko części zamierzeń dokonał sam. W r. Ig04 referował w Akademii wyniki badań form osadniczych na terenie powiatu krakowskiego
i chrzanowskiego.
W Ig05 '1'. drukował (,Studia nad osadnictwem
Małopolski.). Nie zawahał się również przed nakreśleniem
zwięzłej historii
osadnictwa V\o Polsce.
W studiach nad osadnictwem i początkami gospodarczej i społecznej
organizacji
spotkał się Bujak, z Karolem Potkańskim,
którego prace
jak «Kraków przed Piastami,), (,Granice biskupstwa krakowskiego') oraz rozprawy dotyczące
osadnictwa,
zawarte w (,Pismach Pośmiertnych.») dla
etnografa
ziemi krakowskiej mają trwałą wartość. O średniowiecznych
stosunkach w dobrach biskupstwa krakowskiego
i klasztoru tynieckiego
mamy ponadto
późniejsze prace St. Inglota
i A. Hirszberga
1925)_
38*
�597
Mniej ważne są dla etnografa
prace
Potkańskiego
(także pozmeJsze
St. Smolki,
St. Zakrzewskiego
i i.) dotyczące krakowskich legend historycznych, oparte na źródłach średniowiecznych.
Zainteresowanie
ustrojem
agrarnym
i stosunkami
społecznymi
Rzplitej
Krakowskiej
(zapoczątkowane
jeszcze
w ub. w. rozprawką
W. Kopfa
z 1887 r.) przejął po Bujaku Konstanty
Krzeczkowski,
którego praca o działalności Komisji Włościańskiej znana jest dotąd tylko
ze streszczenia z posiedzeń Akademii (19 I 6). W przedstawieniu
społecznego
i prawnego stanowiska ludności wiejskiej w Małopolsce w XVIII w., zastąpił Bujaka w okresie międzywojennym
Józef Rafacz ([922). Jeśli natomiast chodzi o ocenę sytuacji wsi galicyjskiej pocz. XX w. poza pracami
Bujaka wymienić należy przede wszystkim bardzo trafne uwagi St. Bupki
(,Stan współczesny i metoda badań wsi polskiej w Galicji}) 1912), następnie
szereg prac L. Biegeleisena
(,Rozwój gospodarczy wsi poI5kiej}) 1916 i i.),
by wspomnieć tylko ważniejsze pozycje.
Zapoczątkowany
przez Bujaka typ prac monograficznych
kontynuowany jest następnie w okresie międzywojennym.
Powstają one w oparciu
o seminaria uniwersyteckie, politechniki i szkoły gospodarstwa
wiejskiego,
zorganizowanych
po odzyskaniu
niepodległości
ośrodków
naukowych
w Krakowie, Lwowie, Poznaniu, Warszawie i Wilnie. Wykonują je uczniowie historyka Bujaka, ekonomistów Władysława
Grabskiego
i Witolda
Staniewicza,
spółdzieley Stefana Surzyckiego,
rolnika Stefana Pawlika.
Myślę tu przede wszystkim o serii prac społeczno gospodarczych
tzw.
biblioteki puławskiej oraz o wydawnictwach
Wydziału Ekonomiki Rolnej
Drobnych Gospodarstw Wiejskich.
Niemal równocześnie
wychodzą
w tej serii w latach
1928-30
M. Sowińskiego
(,Rybna i Kaszów, wsi pow. krakowskiego», omOWlOne
z punktu widzenia możliwości rozwoju rolnictwa i hodowli, jak również
organizacji zbytu produktów mlecznych, F. Dziedzica
(,Stan gospodarstw
włościańskich w pow. wadowickim», S. Kwapienia,
(,Opis i reorganizacja»
oraz P. Sajdaka
(,Reorganizacja
gospodarstw
włościańskich» w tymże
powiecie, W. Michalskiego
(,Projekt racjonalnej organizacji gospodarstwa
włościańskiego
w pow. miechowskim»,
jak również
zbiorowa
praca
K. Kowalskiego
oraz St. i K. Grzybowskich,
(,Zwyczaje spadkowe
włościan w Polsce w województwach
południowych}).
Prace te, w których krytyczną ocenę nie wdaję się na tym miejscu,
przynoszą dane o stosunkach produkcyjnych i strukturze społecznej (1925).
Problemem osadnictwa na obszarze województwa krakowskiego zajmuje
się· St. Leszczycki
(1932).
2. Pamiętniki.
Materiały
etnograficzne
spotykamy od początku
wieku XX w pamiętnikach.
Jeśli chodzi o niektóre, bardziej znane, wcześniejsze i większe pozycje bibliograficzne w zakresie pamiętników chłopów,
nie dotyczą one jednak bezpośrednio ziemi krakowskiej.
Niemniej np.
(,Pamiętnik}) Słomki daje nam sporo materiału porównawczego z sąsiedniego
terenu, tym cenniejszego, że ujętego na tle ogólnych przemian zachodzących
w. codziennym życiu wsi. Prace Bojki zwracają uwagę na zasadnicze przemiany postaw w stosunku do warstw rządzących.
Życiorysy chlopów pochodzących z terenu ziemi krakowskiej znajdujemy
dopiero w wydawanych w latach trzydziestych b. w. przez świeżo wtedy powstały w "'\Tarszawie
Instytut
Socjologii
Wsi pod kierownictwem
W. Grabskiego,
Instytut
Gospoda.rstwa
Społecznego
prowadzony
przez Ludwika
Krzywickiego,
oraz Panstwowy Instytut Kultury Wsi, zbiorach zawartych pod tytułam;
('Pamiętniki chłopów}) (dwie serie 1935-6),
(,"'\Tieley działacze społeczni})
(1?37-:-:8), ~. Ch~łasiński
('!'1ł?de Pokolenie chłopów}) 4 t. (1938), (,Paml~t~lkl emlgrantow}). (Francja I Ameryka pd., 1939). Już po ostatniej
wOJme wychod~ą drukiem w Katowicach ('Pamiętniki młodzieży robotniczochłopskiej}) i (,Zyciorysy Górników}), w Warszawie (,Pamietniki robotników
z czasów okupacji}). Materiał etnograficzny
w nich za~arty jest bardzo
skromny. Niemniej jako uzupełnienie
materiałów
dawnych
cenny jest
przede wszystkim przez wypowiedzi wartościujące
w stosunku do dawnej
kultury tradycyjnej jak i do zachodzących
zmian.
. Oczywiście życiorysy ludzi pochodzących
z ziemi krakowskiej stanowią bardzo drobną
część zawartych
w powyższych
zbiorach
prac.
3· Wydawnictwa
i prace
krakowskiego
Muzeum
Etnograficznego.
Monografie wsi i pamiętniki stały się w ostatnich dziesiątkach lat domeną historyków gospodarczych,
ekonomistów i socjołogów.
Niezależnie od tego typu prac w Polsce międzywojennej nie ustaje również
zbieranie
i systematyzowanie
opisów różnorodnych
form tradycyjnej
kultury ludowej,
archaicznych
i późnofeudalnych
elementów,
dokonywane przez etnografów. Zmieniają się jednak ośrodki, które tę pracę propagują i organizują, punkt ciężkości przesuwa się na inne, niż poprzednio
instytucje. J eśii chodzi o wydawnictwa
przede wszystkim do głosu dochodzi krakowskie Muzeum Etnograficzne.
.
S~worzone w pierwszych latach bieżącego wieku zapałem i wysiłkiem mestrudzonego
Seweryna Udzieli,
w r. [910 otwarte ostatecznie
(po krótkim okresie otwarcia jako dział Muzeum narodowego w r. 1905)
w 1', 19 [4 otrzymuje pomieszczenie na Wawel u). Udzieli przede wszystkim
zawdzięcza swój dalszy rozwój. Z jego nazwiskiem a następnie z nazwiskiem
jego zastępcy i następcy na stanowisku dyrektora Muzeum, Tadeusza Seweryna
wiąże się seria prac wydanych jako wydawnictwa
~1uzeum,
wśród nich na 10 pozycji w latach 1928-1937,
trzy poświęcone wybranym
zagadnieniom
etnografii
ziemi krakowskiej,
dalsze trzy oparte przede
wszystkim również na materiale etnograficznym tego terenu. Z tymi dwoma
nazwiskami, wiążą się również prace i artykuły o etnografii wsi krakowskiej,
drukowane
w tym czasie poza wydawnictwami
Muzeum, w naukowych
i popularnych
wydawnictwach
periodycznych.
.
�599
Gdy w końcu XIX wieku wolano o zbieranie po wsiach ginących
form dawnego stylu życia Udziela,
wykorzystując
swój zawód inspektora
szkół powszcchnych,
wędrował, szperał, zachęcał do szperania,
spisywał
i innych do tego namawiał. Niejednemu
z młodszych ułatwił drogę pracy
etnograficznej.
On pierwszy również w tym okresie pokusił się o danie
opisu kultury
wsi ziemi krakowskiej.
Podał go w bardzo
zwięzłym
artykule w poświęconym ziemi krakowskiej numerze Ziemi (1923), następnie
szerzej znacznie w rozprawce pt. (,Krakowiacy') w 1924 r., wydanej jako
pierwszy tomik serii etnograficznej Biblioteczki Orbis. Popularnie ujęty, lecz
bardzo drobiazgowy
zarys rozpoczyna jak Kolberg od omówienia
(,kraju')
i «!udu,), wiadomości geograficznych i opisu fizycznej sylwetki człowieka, potem idą kolejne rozdziały: siedziby, odzież, żywność, zatrudnienie,
doroczne
i rodzinne zwyczaje, wierzenia, wiedza i twórczość ludowa. Duża część wiadomości, na których się opiera, to wynikjego własnych badań. Streszczaje po
raz drugi już w innym ujęciu, dla Kongresu Słowiańskich geografów i etnografów w r. 1926 pod tym samym tytułem (,Krakowiacy') (druk. w Przewodniku i Pamiętniku
Kongresowym),
Jeśli chodzi o zagadnienia
szczegółowe
wydaje równocześnie
(1930) (,Polskie hafty białe, cz. I, Krakowskie hafty
białe'), oraz w wydawnictwach
Muzeum (,Ludowe stroje krakowskie i ich
krój .). O ubiorach krakowskich pisze równocześnie dla korespondencyjnych
kursów teatralnych.
Wcześniej jeszcze omawia wełniane wyroby drutowe
w Tyńcu (Przemysł, Rzemiosło i Sztuka, II). Dodane do tych prac rysunki
i kroje, nawet omówienie
poszczególnych
ściegów, ma oczywiście cel
praktyczny,
wywołanie naśladownictwa,
zatrzymanie
zaniku, wskrzeszenie
~tarej sztuki. Chodzi tu o zainteresowanie
czytelnika, rzucenie mu przed
oczy wzorów naj piękniejszych,
zarówno dawnych jak i całkiem nowych,
powstających
w najbliższych
miastu wsiach (Zielonki) i dalej, aż po powiat brzeski (Zaborów). Materiału dostarczają m. i. bogate zbiory Muzeum.
Z innych tematów zestawia Udziela, również dla celów popularyzacji,
podania i legendy krakowskie (1933)·
Nacisk na dekoratywną
stronę kultury ludowej, na sztukę wsi występuje silnie również w pracach Tadeusza
Seweryna.
Pierwszy temat
w wydanych przez Muzeum pracach, to właśnie Seweryna (,Krakowskie
skrzynie ludowe,) (temat, którym w 1924 r. interesował się również Udziela)
Po nim w odstępach lat paru idą w tej samej serii wydawnictw (,Krakowskie
klejnoty ludowe'), (,Podlaźniki,) i (,Polskie Malarstwo Ludowe'). Jest to jednak
nic tylko opis wybranych reprezentatywnych
motywów i techniki. Zostają
wysunięte takie zagadnienie,
jak podloże społeczne, magiczne i kultowe
sztuki ludowej, obok jej wartości artystycznych i ocen estetycznych ze strony
odbiorców.
Powstaje słownik artystów ludowych i opis dróg jakimi okazy
i wzory wędrują i są przyjmowane.
To wszystko w nawiązaniu do szerszych
obszarów i zagadnień ogólnych sztuki. Badania nad sztuką ludową zyskują
pogłębienie.
O sztuce ludowej krakowskiej pisze Seweryn jeszcze wielokrotnie
(por. Kalendarz
nauk. IKC, 1938 i artykuły w dodatkach nauk. pism codziennych).
Spotyka się ponadto nazwisko K. Wi tkiewicza
(,Malowanki
z Dąbrowy tarnowskiej') i (,Zabawki z kier~aszu
krakowskiego,),
Przem.
Rzemiosło i Szt. 1924), W. Husarskiego
(ceramika) i in. O'malowankach
w Dąbrowie pisze w 1928 r. E. Frankowski.
T. Seweryn wraca do tych
zagadnień
po ostatniej
wojnie
(,Rozdroża
Sztuki
Ludowej'),
1948
i artykuł o zabawkach ludowych w Pol. Sztuce Lud., 1949). Wydaje ponadto
prace z zakresu muzealnictwa
etnograficznego,
kieruje łącznie z kustoszem Muzeum
Romanem
Reinfussem
podejmowanymi
przez Muzeum
badaniami terenowymi i filmowaniem dla celów naukowych prac i zwyczajów wsi podkrakowskich.
Wyniki pierwszej fazy przeprowadzonych
przez Muzeum
badań
nad ustaleniem granic etnograficznych
ziemi krakowskiej oglasza R. Reinfuss w 1946 r. w czasopismie Lud pl. «Pogranicze krakowsko-góralskie
w świetle dawnych i naj nowszych badań etnograficznych,).
4.. P ra ce e tno g l' a fi c z ne u n i wersy tec ki ch z akła d ów n a ukowych
i kół młodzieży
szkolnej.
Podjęcie na Uniwersytecie
Jagiellońskim w r. 1925 wykładów etnologii (następnie także socjologii) na nowoutworzonej
katedrze przez Jana St. Bystronia,
a w r. 1926 wykładów
etnografii Słowian przez K. Moszyóskiego
zbiegło się z wyodrębnieniem
z Komisji Antropologicznej
Polskiej Akademii Umiejętności
osobnej Komisji
Etnograficznej.
Nowa Komisja położyła główny nacisk na wydawanie prac, w słabszym zaś stopniu materiałów
terenowych. Materiały
etnograficzne
z ziemi krakowskiej zbierane przez Bystronia przez bardzo
krótki okres jego życia, traktowane
były przez niego jedynie jako jeden
ze sprawdzianów
prawdziwości
syntez i teorii tworzonych
przez niego
na podstawie obcych materiałów dawniejszych.
Materiały zbierane przez
Moszyńskiego i jego uczniów, jak również koła krajoznawcze
młodzieży
szkolnej zostały m. i. wykorzystane przez tegoż profesora w jego, wydanych
w latach 1929-1939,
dwu tomach (,Kultury Ludowej Słowian» i trzech wydanych do wojny zeszytach (,Atlasu kultury ludowej Słowian'), jak również
w szeregu artykułów (por. zagadnienie stroju w Kal. IKC, 1938). Ponadto
wsie okolic Krakowa są nadal terenem badań i ćwiczeń zespołowej pracy
etnograficznej
słuchaczy pod kierunkiem
asystentki
Seminarium
Jadwigi
Klimaszewskiej.
Są nimi również dla prac dydaktycznych
objętej po przeniesieniu
się prof. Bystronia do \Varszawy w 1935 r. przez K. Dobrowolskiego
katedry etnologii i socjologii. Prof. Dobrowolskijuż
w pierwszym roku pracy
swego zakładu zakreślił szeroki plan badawczy,
systematyczne
przepracowanie całokszstaltu
kultury ludowej ziemi krakowskiej począwszy od procesów produkcyjnych,
ustrojów gruntowych, zagrody - jako wyrazu ustroju
gospodarczego, a SkOllCZYWSZY
na folklorze i dynamice powstawania
nowych
�601
600
form. Część matcriałów zebranych w czasie wycieczek terenowych prowadzonych przez profesora, R. Reinfussa
i podpisaną zginęła w czasie wojny.
Zachowały się materiały obozu terenowego prowadzonego w r. 1939 w okolicach Bochni. \Vydrukowana została jako wydawnictwo Koła Studentów Socjologiii Etnologii U. J. w 1939 r. drobna monografia wsi (,Wola Filipowska,>
w pow. chrzanowskim L. Du biela. Po wojnie wykończona zostala, nie drukowana, praca Cz. B laj d y o ('wsi Rozdziele,) w pow. bocheńskim. Powstał
również po wojnie zbiór materiałów dotyczących wnętrza starego i nowego
domu włościańskiego (obraz stosunków gospodarczych, społecznych, techniki,
postaw i wierzeń związanych z wnętrzem), oraz opisy, rysunki i fotografie
starych strojów krakowskich, ich odmian w czasie i różnic zachodzących
między wsiami i między grupami i klasami ludności w obrębie wsi. Specjalny
nacisk położono na zagadnienie rozwoju i przemian w życiu wsi, na klasowe
podłoże zróżnicowania
kulturalnego
na wsi,' zagadnienie
kontaktu
wsi
z miastem oraz kultury klasy robotniczej tworzącej się przez napływ ludności
wiejskicj do miasta. Ostatnio wyk011czone zostały prace D. Dobrowolskiej
o przeobrażeniach
społecznych osady rolniczo-robotniczej
Chełm pod Krakowem oraz Marii W ł a d y c z a n k i o konfliktach między pokoleniami
w podkrakowskiej społeczności wiejskiej. Jeśli chodzi o prace związane
z innymi uniwersytetami
w okresie międzywojennym,
etnografia ziemi
krakowskiej znalazła skromne miejsce w (,Etnografii Polski» Sto Poniatowskiego
(1932) oraz w dwu pracach (,Lud polski,) i (,Polacy'») A. Fischera.
Po wojnie wychodzi K. Zawistowicz,
(,Społeczność wiejska'),
obraz badań etnograficznych
wsi Zaborów pow. brzeskiego.
W zbieraniu
terenowych
materiałów
etnograficznych
miały swój
udział w okresie międzywojennym i w latach ostatnich
Koła krajoznawcze
młodzieży szkolnej, kierujące się w swych pracach najczęściej kwestionariuszami dostarczanymi
przez ośrodki naukowe krakowskie, zwł. NIuzeum
Etnograficzne
i Seminarium
Etnografii Słowian. W tych też ośrodkach
gromadzone i wykorzystywane były następnie wyniki tych prac. Organ Komisji Kół Krajoznawczych
Orli Lot drukował w tym okresie szereg artykułów S. Udzieli,
J. Klimaszewskiej,
R. Reinfussa
i w. i., obok
artykulików
dostarczanych
przez młodzież i kwestionariuszy.
Do pracy
etnograficznej
zachęcał młodzież, sam służąc jej przykładem,
organizator
Kół krajoznawczych i długoletni redaktor Orlego Lotu Leopold Węgrzynowicz.
5. :YIateriały
ikonograficzne
i opracowania
sztuki
ludowej. Zainteresowanie
artystów
kól mieszczańskich
tematyką
wiejską
zwłaszcza ludowym strojem, występuje i w okresie międzywojennym,
jakkolwiek, jeśli chodzi o wieś podkrakowską nie notujemy tylu znanych
nazwisk, jak na przełomie wieków. U Zofiii S t ryj e ń s k i ej przybiera ono
formę swoistych fantazji i stylizacji na temat ludowych strojów i zwyczajów.
Dla etnografa obraz przestaje być źródłem dokumentarnym
wobec zwię-
kszenia się licz by opisów, coraz większego użycia fotografii
techni cznego.
oraz rysunku
Zainteresowanie
sztuką ludową znajduje w okresie międzywojennym wyraz m. i. w zorganizowaniu
przez Instytut Propagandy
Sztuki
dwu wystaw sztuki ludowej w latach 1930 i 1937. Zorganizowana w 1948 r.
w Krakowie z inicjatywy Ministerstwa
Kultury i Sztuki wystawa sztuki
ludowej, zawierająca sporo cksponatów
z ziemi krakowskiej, stanowiła,
według opinii znawców, duży krok naprzód w stosunku do wspomnianych
dawniejszych wystaw. Pozostawiła ona również trwały ślad w nauce w postaci drukowanego katalogu ze wstępem naukowym Tadeusza Seweryna.
Nie pozostała również bez oddźwięku w czasopismach m. i. artykuł J. Gr ab o w s k i e g o Polskiej Sztuce Ludowej).
To samo możnaby powiedzieć
w odniesieniu do organizowanych
przed i po ostatniej wojnie konkursów
twórczości ludowej (por. Polska Sztuka Ludowa, artykuły
Reinfussa,
Z. Szewczyka,
Z. Kurkowej),
jak również akcji pobudzenia,
organizowania i zastosowanie praktycznego
artystycznej wytwórczości wiejskiej.
Podsumowanie dotychczasowych
wyników badań etnografów i historyków sztuki nad polską twórczością ludową (por. również ustęp 3. nin.
rozdziału)
zajął się w okresie powojennym
P a ń s t wow y I n s t y t u t
S z t u k i (pierwotnie Instytut Badania Sztuki Ludo)Vej), którego utworzenie
stanowi w rozwoju badań nad sztuką ludową niewątpliwie datę przełomową.
W Krakowie utworzona została w r. 1947 sekcja zdobnictwa
i budownictwa 32 tegoż Instytutu, prowadzona przez Romana Reinfussa,
wykazująca dużą prężność organizacyjną,
mogąca wykazać się poważnymi
wynikami zespołowo organizowanych prac badawczych. Objęły one również
ziemię krakowską.
Organ
Instytutu,
Polska Sztuka Ludowa
drukuje
od r. 1948 sprawozdania
z tych prac, jak również opracowania
nowych
materiałów, zebranych na terenach dotąd niejednokrotnie
leżących odłogiem, zbieranych nowymi metodami, przy przyjęciu innej niż dotychczas
postawy badawczej. Otrzymaliśmy dotąd artykuły Reinfussa
o skrzyniach
malowanych
morawickich,
kaszowskich, czernichowskich
i wadowickich,
I. Bojarskiej
artykuł o ceramice krakowskiej,
R. Reinfussa
(,Architekturę szopki krakowskiej'), ponadto wspomniane już artykuły T. Seweryna,
J. Grabowskiego
i w. i. Duża ilość materiału
terenowego
w formie
plansz barwnych, rysunków, fotografii i opisów znajduje się już w tej chwili
w rękopisie, czekając na opracowanie
i publikację.
V. Etnografia
ziemi
krakowskiej
w chwili
obecnej.
powiązania
nauki
z życiem
Potrzeby
Zdaję
sobie w pełni sprawę z braków niniejszego zestawienia,
z nierównomierności
potraktowania
poszczególnych
partii opisu, z jego
pobieżności wynikłej z konieczności zastosowania silnych skrótów. Zatrzy-
�603
602
mała m się dłużej w tych punktach, kiedy trzeba było bliżej uzasadnić takie,
a nie inne zakwalifikowanie,
czy też wydobyć na jaw szczegół nie notowany
nawet w bibliografiach.
Zależało mi na tym, aby dać przegląd rozwoju
prac etnograficznych,
dotyczących
ziemi krakowskiej,
pierwszy ogólny
schemat, po którym dopiero przyjdzie kolej na opracowanie szczegółowsze
i, jak wspomniałam,
krytyczne
ustosunkowanie
się do wymienianych
prac. Uprzedzając
późniejszą krytykę, podkreślić chcę już na tym miejscu,
że, jak wynika z rozdziałów poprzednich,
prace etnograficzne,
dotyczące
ziemi krakowskiej nacechowane są brakiem konsekwentnej systematyczności
i w związku z tym wykazują wiele luk i niedociągnięć. Jeśli chodzi o etnografię sensu stricto na czolo wybija się praca Kolberga, z wydawnictw Akademii dwa zeszyty «Ubiorów>}, następnie niestrudzona
działalność Udzieli,
prace T. Seweryna i wreszcie podjęta w ostatnich latach akcja gromadzenia
i publikacji
materiałów
Sekcji Zdobnictwa
Państw.
Instytutu
Sztuki.
To są prace powstałe w myśl jakiegoś planu, zakrojonego na więcej, niż
jedno wydawnictwo.
Planowanie
na dłuższą metę cechuje również prace
zakładów uniwersyteckich.
Dziś jednak dopiero położono właściwy nacisk
na kwestię planowego zorganizowania
pracy badawczej nad ziemią krakowską, skoordynowanie
i uaktywnienie
działalności
różnych instytucji.
Etnografowie ziemi krakowskiej skupieni przy wspomnianych
wyżej instytucjach,
spotykają
się na wspólnej platformie
krakowskiego
Oddziału
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
i wspólnie podejmują
zespołową
akcję uzupełnienia
materiałów
terenowych,
by następnie przez również
zespołową pracę, przy współpracy fachowców dziedzin pokrewnych przystąpić do stworzenia nowego zarysu etnografii ziemi krakowskiej.
Cechą etnografii doby współczesnej jest głębsze ujmowanie zarówno
tematu jak i metod pracy, zerwanie ze zbieraniem ciekawostek, zwycięstwo
spojrzenia historycznego, tak charakterystycznego
dla etnografii-.radzieckiej,
położenie
nacisku' na gospodarcze
i społeczne uwarunkowanie
zjawisk
kultury, przy coraz wyraźniejszym
dążeniu do zastosowania
w tej pracy
metody materializmu
dialektycznego
i historycznego.
Równie silnie zaznacza się dążność do powiązania nauki z życiem. Przykład dają centralne
władze państwowe, przez organizację wspomnianych
wyżej wystaw i konkursów, jak również festiwalów sztuki ludowej, przez propagowanie
tej
sztuki i popieranie jej twórców.
Zrozumienie
wartości
twórczości ludu pracującego
prowadzi
do
uznania znaczenia badań naukowych
nad tą twórczością, w jej rozwoju
historycznym i nad rekonstrukcją
obrazu kultury wsi, w kolejnych fazach
jej rozwoju, na konkretnym obszarze zamieszkałym przez określony zespół
ludzi. Prace nad etnografią
ziemi krakowskiej mogą więc liczyć na zrozumienie i poparcie.
Anna
Kutrz;ebianka
PRZYPISY
1 Artykuł niniejszy jest rozszerzonym wykładem, przedstawionym na XXIV
Walnym Zebraniu PoJ. Tow. Lud. w Toruniu w czerwcu 1949.
2 Sporządzana przez grono krakowskich etnografów bibliografia
etnografi<:zna ziemi krakowskiej, obejmująca wyłącznie pozycje drukowane, liczy w chwili
obecnej ok. 800 pozycji, a nie została jeszcze "akończona.
3 Por. L. Finkel, Bibliografia historii polskiej, Lwów 1910; Fr. Gawelek,
Bibliografia ludoznawstwa polskiego, Kraków 1914; J. St. Bystroń, Bibliografia
etnografii polskiej, Kraków 1929; A. Fischer, Przegląd polskich wydawnictw etno'graficznych i etnologicznych za lata 1925-28, Kwartalnik Hist. t. 41 i 43; A. Ba<:hman, Bibliografia ludoznawcza za lata 1925-34, Ludt 25-35; K. Moszyński,
Die polnische Ethnologie u. Ethnographie seit d. J. 1925, Balticoslavica t. 3, 1938;
H. Lipska, Bibliografia Krakowa za lata 1914-18, Rocznik Krakowski, t. 20, 22;
Nowa Książka t. I-VI, 1934-39; I. Barowa, Bibliografia etnograficzna za r. 1947,
Lud, t. 38 itp.
4 Próba
charakterystyki ubiorów ludowych, Wisła t. 18 str. 285-469,
Ó J. Szczepański, Socjografia, Wiedza i Zycie r.
19 1950, Nr 1-4.
6 Por. Sowieckaja Etnografia za lata 1947-9,
artykuły Tołstowa, Czicz erewa
Tokarewa, Potiechina, Kuszniewa, zbiory materiałów do współczesnego folkloru itp.
7 Por. Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków wyd. 2s
1903; W. Semkowicz-Cz.
Nanke, Szkolny atlas historyczny, Lwów 1932; Atla,
historyczny Polski, ser. A.-I.
Mapa województwa krakowskiego z doby Sejmu
Czteroletniego (1788-1792) pod kierunkiem W. Semkowicza, apr. K. Buczek przy
współudziale Z. Kozłowskiej-Budkowej, T. Czorta, H. Muncha i A. Szumańskiego,
Kraków 1930.
8 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i naj nowszych badań
etnograficznych, Lud t. 36, s. 222-45.
9 J. St. Bys~roń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego, Kraków 1925 i mapa
M. Bytnarówny przy art. w Kal. IKC 1938.
la Cudzoziemcy a Polsce, wyd. K. Liske, Lwów 1876, S, 37-196.
n tamże s. 313.
12 Voyage en Pologne, Russie, Suede, Geneve 1786.
13 Briefe, 1792.
u Por. Ostatnio wydane wybory tekstów w Obrońcy chłopów w literaturze
staropolskiej, zestawił i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948,
16 Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III, Poznań, 1840
i Bib!. Nar. Nr 88.
Ie Materiały AAE. t. 2, 1-5, ostatnio Obrońcy chłopów w literaturze
polskiej doby oświecenia i romantyzmu zest. i opr. M. Piszczkowski, Kraków 1948,
s. 20-21.
17 Por. \\'. Bogusławski, Cud czyli Krakowiacy
Górale, oprac. Sto Kijas,
Kraków 1948.
�18 Z. Batowski, :\orblin,
L,\-ów b. d; J. Sr. Bystroń, Typy ludowe J. P.
~Ol-blina, Kraków 1934.
19 Znane
mi z fotografii udzielonych mi przez dr I. Dunikowską,
oraz z reprodukcji we Wspomnieniach A. Grabowskiego, wyd. St. Estreicher, Kra-ków 1909.
20 Stanowił on, być może, ilustrację do opery K. Majeranowskiego p. t.
Kazimierz W. i Bruzda.
21 BibJ. Kórnicka, jednobarwny sztych Kielisińskiego przedstawiający oficera
i żołnierza 9 pułku piechoty w 1831 r. ponadto por. zestawione na wystawie
Czerwony Kraków (Kraków 1950) akwarele J. Zielińskiego, K. Sariusza Wolskiego(wojsko polskie w Siedmiogrodzie), J. Wojnarowskiego . (wi~ieta .n.a pamiętnikach
A. Grabowskiego), obrazy F. Nowakowskiego, St. Brymersklego I m.
22 Użyczone mi uprzejmie
przez antykwariat f-my St. Kamiński w Krakowie w 1950 r.
2 3 Stroje lud-owe sprze d
Preka i Kieli1 co. lat " nl'eznanvch rysunkach
'
sińskiego, Ka!. IKC 1938.
24 Ostatnio reprodukowany w Polskiej Sztuce Ludowej r. 2,
1949'
25 Czasop. Wanda 1821 i w Pismach wyd. w Bib!. Po!. 1825 r.
28 S. w artykule w Przyjacielu Ludu ,837, s. 378.
27 Przyjaciel Ludu, '835'
28 A. Manonne,
Leonard Chodźko, Paris ,872.
29 Rozwój etnografii i etnologii w Polsce, Kraków '948.
30 Por. St. Wyspiański, Wesele, wopr.
L. Płoszowskiego, Warszawa '947,
str. 7.
- 3l Krytyczną ocenę tych prac ze stanowiska socjografii daje J. Szczepański
op. cit. s. 4'5-427.
32 Od , stycznia '950 r. Sekcja Sztuki Ludowej Państwowego Inslylutu
Sztuki.
l
KONGRES
TOWARZYSTWA
Paryż
18-20
ETNOGRAFII
lipca
FRANCUSKIE]
1949
Towarzystwo Etnografii Francuskiej organizuje co roku Zjazd swych
członków i zaproszonych
s~ecjalistów.
Zjazdy te mają chara~ter
ściśle
naukowo-badawczy
i obradują
nad jednym tematem uprzednIo wylnaczonym; temat ten zostaje przedstawiony
przez szereg s?ecjalistó~v z różnych punktów widzenia; rejeraty ich mają na celu zonentowallle
w poszczególnych zagadnieniach
danego terna tu i stanowią podstawę w.zględnie ramy dla poszukiwań badawczych
terenowych, przede wszystkim n~
rok przyszly. Na następnym zjeździe, w pierwszej jego części, poszczególll1
referenci przedstawiają już wyniki swych badań; na ich podstawie zjazd
określa wytyczne dla dalszych studiów w tym kierunku.
Druga częsc
zjazdu poświęconą jest omówieniu ogólnemu tematu wysuniętego na następny rok, w formie o której wyżej wspomniałam.
W ten sposób każdy
zjazd daje bodźca do planowych badań nad zagadnieniami
etnograficznymi na terenie Francji.
\V roku zeszłym na Kongresie w Colmar wysunięto zagadnienie
wina i winorośli dla badań na bieżący rok akademicki.
Na Kongresie
tegorocznym przedstawiono już wyniki dotychczasowych
poszukiwań. Niektóre z poszczególnych zagadnień Kongres postanowił opracowywać dalej,
bądź dla skompletowania
niepełnych
wyników,
bądź dla pogłębienia
studiów. Jednym z tych zagadnień jest uzupełnienie
mapy występow"nia
kultu różnych świętych, jako patronów wina, drugim dom winogradnika,
ze szczególnym uwzględnieniem
geograficznego rozmieszczenia sklepienia.
Nowym zagadnieniem
do badań na rok następny jest zagadnienie
mleka. Referaty wygłoszone na Kongresie miały za zadanie schematyczne
rozwinięcie zagadnienia mleka w szczegółach w związku z hodowlą bydła,
przetwórczością
mleka, '!: organizaCją społeczno-ekonomiczną
i ze sztuką
ludową. Poszczególne zagadnienia były opracowane przez specjalistów odpowiednich dziedzin, jak np. inżynierów-agronomów,
bakteriologów, etnografów i innych. Zagadnienie
mleka okazało się tak bogate, że wybrano
kilka tylko zagadnień dla opracowania.
Do nich należą: a) wprowadzenie
nowej rasy bydła i wprowadzenie
nowego odżywiania bydła, b) zestawienie sprzętu dotyczącego mleka i przetwórczość mleczna, c) spółdzielczość
w produkcji i przetwórczości
mlecznej, d) mleko w literaturze,
sztuce
i obrzędowości
ludowej, oraz zagadnienie
kobiety i kobiety-mleczarki
w związku z mlekiem.
Zagadnienia
powyższe mają być opracowane
przede wszystkim
w skali ogólno-francuskiej
(tylko metropolia),
przy czym Kongres bardzo
zalecał jednoczesne opracowanie monografii poszczególnych regionów. Ze
względów porównawczych
Kongres zainteresował
się wiadomością,
że
w Polsce zagadnienie mleka w obrzędowości ludowej zostało opracowane
przez dr J. Krajewską i pragnąłby
posiadać odpowiednie dane dotyczące
tego zagadnienia
w Polsce, ponadto zainteresował
się również danymi
z Grecji.
Na Kongres roku przyszłego w Caen postanowiono
stawę obrazującą
zagadnienie
mleka we Francji.
Janina
urządzić
Tuwanówna
wy-
�606
II.
ZADANIA
POLSKIEGO
W OKRESIE
TOWARZYSTWA
NAJBLIŻSZEGO
LUDOZNAWCZEGO
6-C!O
LECIA
*
I. Wstęp
Sprawozdania
z pracy
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
z lat 1945-1949 wskazują na żywotność Towarzystwa, która przejawia się
we wzmożonym ruchu wydawniczym,
podejmowaniu
prac badawczych,
w tworzeniu i porządkowaniu
archiwum,
we wzroście ilości członków
i oddziałów, w zgodnej współpracy wszystkich etnografów i etnologów,
we wzroście stosunków wymiennych z instytucjami
w kraju i zagranicą,
wreszcie w stałej współpracy
z centralnymi
instytucjami
państwowymi,
jak Ministerstwo Oświaty, Ministerstwo Kultury i Sztuki, Naczelna Dyrekcja Muzeów, Główny Urząd Planowania
Przestrzennego,
i in.
Osiągnięcia Towarzystwa na wymienionych odcinkach przekraczają.
znacznie działalność jego międzywojenną,
a to przede wszystkim dzięki
wydatnej pomocy władz państwowych,
udzielanych
w formie subwencji
Prezydium Rady Ministrów, Ministerstwa Oświaty, Ministerstwa Kultury
i Sztuki i Ministerstwa
Odbudowy.
Drugim czynnikiem
stypulującym
pracę Towarzystwa było stanowisko większości etnografów, popierających
akcję skoordynowania
wysiłków naukowych.
Dotychczasowe
osiągnięcia
mają przeważnie
charakter
organizacyjny, natomiast na odcinku naukowym ograniczono
się wyłącznie do
inicjowania szeregu prac badawczych mających poprzedzić prace wydawnicze Towarzystwa,
jak gromadzenie
materiałów
dla «Polskiego Atlasu
Etnograficznego') «Atlasu Polskich Strojów Ludowych,), «Prac i Materiałów
Etnograficznych,)
itp.
Spra wy metodologiczne
takie jak:
określenie
przedmiotu,
celu
i charakteru
badań etnograficznych,
wypracowanie
metod badań terenowych zaznaczyły się tylko na XXIII
Walnym Zgromadzeniu
w Krakowie, w referacie prezesa, prof. K. Moszyńskiego i w dyskusji nad nim jakkolwiek potrzebę metodologicznego
pogłębienia podniósł też w zeszłym
roku prof. K. Dobrowolski. Niewątpliwie
było słuszne żądanie, nie mogło
ono jednak zostać tak szybko zrealizowane,
gdyż stały na przeszkodzie
rozmaite trudności, a przede wszystkim różnice uczonych polskich w poglądach na czołowe zagadnienia
etnografii. Sytuację tę świetnie ujmuje referat prof. K. Moszyńskiego
przeznaczony
na Kongres
Słowiański
w Moskwie, a drukowany w 38 tomie «Ludw) pt. «Stan i zadania etnografii
polskiej ').
*
Przemówienie wygłoszone na XXIV W. Z. w Toruniu, w 1949 r.
Obecnie Polskie Towarzystwo Ludoznawcze wchodzi w nowy okres,
jak slusznie zauważono na otwarciu tego Zjazdu - w 6-cio letni okres
planowania.
W tym ważnym momencie warto zdać sobie sprawę, jakie
poczynania leżą przed Towarzystwem.
Jasne że pójść muszą w dwu kierunkach,
organizowania
badawczej
pracy terenowej,
oraz pogłębienia
metodologicznego.
Konsekwencją
tego będzie podniesienie poziomu wydawnictw Towarzystwa, oraz powiązanie z ogólnym państwowym planem
pracy w zakresie kultury. Tak wielkie zadania muszą być podejmowane
zbiorowo, oparte o kolektywną
współpracę
katedr i oddziałów,
to też
korzystając z tak licznego zjazdu etnografów polskich należy zrobić przegląd
najpilniejszych
zadań
związanych
z okresem
najbliższego
6-ciolecia.
a) Organizacja
badań
terenowych
i sprawa
Monografii
Polskich
Grup Etnicznych.
Najbardziej
palącym zagadnieniem
etnografii polskiej jest sprawa opracowania syntetycznego obrazu polskiej kultury
ludowej. Realizację jednak tego zamierzenia
poprzedzić musi powstanie
szeregu nowoczesnych
monografii etnograficznych
poświęconych poszczególnym grupom etnicznym. Z referatu prof. E. Frankowskiego dowiedzieliśmy się, że w Związku Radzieckim sprawa monografiii etnograficznej wysuwa się na czoło usiłowań uczonych zgrupowanych
w Akademi Nauki oraz
w Instytucie Etnografii im. Mikłucho-Makłaja.
O tym, że prace w tym
kierunku rozwijają się w ZSRR pomyślnie, świadczą dowodnie sprawozdania
i artykuły zamieszczane
w naczelnym organie etnografii radzieckiej «Sowieckiej Etnografii,).
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
powinno w obecnym etapie
podjąć inicjatywę opracowywania monografii etnograficznej, tak się bowiem
szczęśliwie składa, że właśnie zbliżamy się do jubileuszowego
roku dla
etnografii polskiej, to jest rozpoczęcia prac terenowych Oskara Kolberga.
Podjęcie więc badań terenowych nad poszczególnymi grupami etnicznymi
celem stworzenia serii nowej byłoby naj trwalszym sposobem uczczenia
pamięci twórcy polskiego «corpus') etnograficznego.
Od kilku zresztą lat
powtarza się w różnych środowiskach etnograficznych
myśl reedycji dzieł
Kolberga. Reedycja w dosłownym znaczeniu nie wydaje mi się słuszna należałoby raczej pomyśleć wpierw o przeprowadzeniu
zdjęcia etnograficznego na całym obszarze Polski, a następnie uwzględniając dzieło Kolberga i późniejszy dorobek etnografii polskiej - o opracowaniu poszczególnych monografii.
Pomijam już samo zagadnienie kolektywnego przeprowadzenia
badal}
opartego o wspólną instrukcję i metody, badania te nadają się do omówienia
na specjalnej konferencji zwołanej w tym celu. Konferencja ta ustalając
wytyczne pracy terenowej dałaby okazję również podkreślenia stanowiska
etnografów
polskich, którzy uznają etnografię
za naukę
historyczną,
�608
badającą
rozwój grup etnicznych i form kulturowych
na płaszczyźnie
zmienności i właściwego rozumienia postępowego rozwoju sił wytwórczych.
VV łączności z badaniami
terenowymi
pozostaje sprawa wcześniej już
zaprojektowanego
(,Polskiego Atlasu Etnograficznego».
b) (,Polski
Atlas
Etnograficzny')
posiada już nieco wypracowane założenia teoretyczne i organizacyjne
na konferencji w Krakowie
w r. 1947 oraz w publikacjach J. Gajka wydanej w ('Annales U. M. C. S.,)
i w pracy M. Frankowskiej drukowanej w 38 tomie (,Ludu,). VVtym miejscu
pragnę raz jeszcze przypomnieć
i podkreślić,
że opracowanie
(,Atlasu
Etnograficznego)}, ilustrującego
zasięgi i zmienność zasięgów grup etnicznych oraz przejawów życia, będzie posiadało w przyszłości fundamentalne
znaczenie dla badań etnogenetycznych.
Zastrzec się też należy, że
(,Atlas') nie zmierza do wykrywania jakichś kręgów kulturowych oderwanych od konkretnego życia historycznego, ale chodzi właśnie o uchwycenie
wszelkich oddziaływań sąsiedzkich grup etnicznych na polską kulturę ludową, o uchwycenie przemian w procesie historycznego rozwoju, słowem
o uchwycenie procesów migracyjnych,
mieszania się i stapiania
kultur.
Tak pomyślany Atlas wniesie nowe perspektywy do badań nad etnogenezą
grup polskich a niewątpliwie i słowiańskich.
Dotychczasowe
wyniki prac nad Atlasem nie są bynajmniej
ani
imponujące,
ani efektowne.
Opóźnienia
wynikły z różnych przyczyn,
zorganizowana
sieć korespondentów
ulega zmianie z miesiąca na miesiąc
brak też wykwalifikó'wanych sił pomocniczych, to też w najbliższym czasie
praca nad Atlasem musi być wzmożona, ankiety od Nr 3-10 opracowane
wysłane w teren.
c) Atlas
Polskich
Strojów
Ludowych.
Ze sprawozdania rocznego Towarzystwa
widoczne jest, że sprawa wydania ('Atlasu Polskich
Strojów Ludowych)} wyszła już z okresu planowania;
w najbliższym czasie
wyjdzie z druku zeszyt I. obejmujący
pracę R. Reinfussa (,Strój Górali
Szczawnickich,).
Równocześnie
przygotowuje
się do druku zeszyty dalsze, tak że
w ciągu roku 1950 powinny wyjść monografie strojów:
T. Seweryna
(,Strój dolnośląski,), F. Kotuli (,Strój rzeszowski,), A. Glapy (,Strój szamotuiski», A. Dobrowolskiej (,Strój Jacków Jabłonkowskich,),
w następnych,
dałsze. W tym celu Zarząd Towarzystwa
zamierza zwołać konferencję
komitetów redakcyjnych
w ciągu października
br.
Nie potrzebuję
dodawać,
że podjęcie tego wydawnictwa
zostało
podyktowane
względami praktycznymi,
a więc potrzebami
szkolnictwa,
ruchu oświatowego a także amatorskiego - zrozumiałe jest, że etnografom
przyświecają w wydawnictwie
tym cele naukowe. Atlas jest próbą połączenia obu punktów widzenia, zmierza do uchwycenia zagadnienia strojów ludowych
w momencie
ostatecznego
jego zanikania
wywołanego
609
przemianami społecznymi i ekonomicznymi,
wyniki zaś badań nad strojem
zostaną w przyszłości włączone do Polskiego Atlasu Etnograficznego.
d) Inne prace naukowe Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
to
p r a c e n a d i n d e k s o wan i e m. Doceniając wartość pracy nad indeksowaniem czasopism etnograficznych
i pokrewnych oraz ważniejszych dzieł
etnograficznych,
Towarzystwo wysunęło postulat opracowania
instrukcji,
która by obowiązywała wszystkie ośrodki badawcze, współpracujące w tym
dziele. Przygotowanie
projektu okazało się sprawą niełatwą, nie mniej
jednak ośrodek łubelski podjął się szczegółowego indeksowania
(,Ludu,),
to jest tomów 38. W toku pracy, w ogniu wątpliwości - pierwotny projekt
instrukcji ulegał ciągłym przekształceniom.
Obecnie projekt taki jest przygotowany i zostanie rozesłany celem przedyskutowania
go, po czym poszczególne ośrodki etnograficzne
będą mogły w miarę finansowawych
możli.
wości Towarzystw;:t, przystąpić do kolektywnej współpracy nad indeksem.
Dodam tu, że wykonany indeks (,Ludw) mający charakter próbny, zostanie
opublikowany
jako osobny XL tom (,Ludu». Archiwum
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego,
o którego stanie informuje
osobne
sprawozdanie,
zostanie w najbliższym
czasie skatalogowane,
katalogi
zaś opublikowane
w XLI tomie (,Ludu)).
W związku z archiwum
zasługuje na uwagę sprawa powstania
Centralnego
Katalogu Zabytków Etnograficznych
w Muzeach. Przeprowadzona z inicjatywy Towarzystwa dyskusja na terenie Naczelnej Dyrekcji
Muzeów świadczy o ważności i zrozumieniu
tego zagadnienia.
Katalog
Centralny
zostanie w ciągu najbliższego 6-cio lecia zrealizowany,
jakkolwiek do tej pory nie powzięto decyzji co do wzoru karty inwentaryzacyjnej.
Zagadnienie
Badań
Folklorystycznych
Sekcji
Porad-
nictwa.
Osobne zagadnienie
stanowi sprawa artystycznej
twórczości ludowej, jej inwentaryzacja
i popularyzacja.
W Związku
Radzieckim
twórczość ludowa stanowi przedmiot
zainteresowań
i to ze względów
naukowych, jak też spowodu jej znaczenia
wychowawczego.
Świadczą
o tym roczniki (,Sowieckiej Etnografii,), świetnie opracowany
przewodnik
«Sputnik Folklorysta'}
wydany
przez Państwowe
Muzeum
Literatury
i inne publikacje.
W Polsce sprawa folkloru nie jest jednolicie
opracowywana;
z jednej strony nieliczni uczeni, jak prof. J. Krzyżanowski,
zajmują się systematyką i genetyką pieśni ludowych oraz tłem społecznym
literatury
ludowej, inni opracowywaniem
melodii ludowych. Z drugiej,
strony liczni działacze
oświatowo społeczni,
pracownicy
kultury itp.,
pchani koniecznością życiową przeprowadzają
powierzchowne, dyletanckie
i bezkrytyczne
namiastki zbiorów. Ta dwoistość nie może się dodatnio
odbijać na całości zagadnienia.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
mUSi
Lud,
T. XXXIX
39
�611
6ro
zająć wyraźne stanowisko w tej sprawie, o ile bowiem plastyka i muzyka
ludowa mają swoich orędowników
w Ministerstwie
Kultury
i Sztuki,
a zwłaszcza w Instytucie Badania Sztuki Ludowej, o tyle literatura ludowa,
poza wysiłkami prof. Krzyżanowskiego,
nie ma dotychczas stałego i odpowiednio wyposażonego ośrodka badawczego. Obecne Walne Zgromadzenie
opracowując
6-cio letni plan działania
winno wskazać na konieczność
stworzenia
archiwum
literatury
ludowej jako placówki naukowej oraz
osobnej Sekcji Poradnictwa.
Jest rzeczą zrozumiałą,
że placówka taka
musi się oprzeć o środowisko rozporządzające
odpowiednią ilością wykwalifikowanych pracowników pod względem etnograficznym, językoznawczym,
literackim i muzykologicznym.
Ośrodkiem takim mógłby się stać Oddział
Krakowski Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego,
Oddział zaś Poznański
dla działu muzycznego.
.
.(
e) Plan
Wydawniczy
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
6-cio letni plan p,-acy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
musi wyznaczyć sporo miejsca działalności wydawniczej. W ramach kontynuacji wydawnictw
już rozpoczętych
przewiduje
się stałe wydawanie
rocznika (,Lud~, który obok opracowań etnograf6w polskich uwzględniać
musi w szerszej mierze dział informacji o stanie etnografii w Związku
Radzieckim i krajach sąsiednich. Redakcja rozszerzona i stanowiąca osobny
komitet redakcyjny, przewidzieć musi szereg tłumaczeń aktualnych
rozpraw Tokarewa, Tołstowa i innych. Świetny wstęp do najbliższego tomu
naszego rocznika stanowić będzie w tym dziale referat pro[ Frankowskiego
(,Stan Etnografii w ZSRR». W ramach planu wydawniczego na najbliższy
okres przewidziano
druk referatów
wygłoszonych
na XXIV
Walnym
Zgromadzeniu w dziale (,Rozpraw» i (,Kroniki» 39 tomu (,Ludw). O układzie
tomu 40 była już mowa.
Zakończenie
Drugi dział wydawnictw
stanowią (,Prace
Etnologiczne~,
których tom II obejmie prace W. Klingera z pogranicza kultury antycznej
i folkloru słowiańskiego. Obok tego tomu przewidziany jest szereg tomów
następnych poświęconych rozprawom Moszyńskiego, Czekanowskiego i tłumaczeniom dzieł obcych.
(,Prace i Materiały
Etnograficzne»,
kt6rych tom VII wyjdzie
lada dzień z druku, opracowywane
będą w dalszym ciągu przez poszczególne ośrodki etnograficzne,
tom VIII przygotowuje
do druku ośrodek
łódzki pod kierunkiem prof. K. Zawistowicz-Adamskiej.
Następne tomy
podejmą inne oddziały. ~Prace i Materiały Etnograficzne~ gromadzą jak
wiadomo artykuły, rozprawki, drobiazgi i tym podobne notatki o charakterze ściśle opisowym, są więc uzupełnieniem
całokształtu działalności
bada wczo- terenowej.
Na koniec chciałbym nadmienić, że wydawnictwo
redakcyjnej najwięcej materiałów do opublikowania.
to posiada w tece
Już tylko z obowiązku referenta nadmieniam,
że w dziale wydawniczym Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
przewidziane jest w najbliższym 6-cio leciu wydanie całego (,Atlasu
Polskich
Stroj6w
Ludowych» obejmującego poszczególne monografie strojów ujętych w seriach:
Wielkopolska, Pomorze, Mazowsze, Małopolska, Śląsk oraz wydarrie pierwszych zeszytów ('Polskiego
Atlasu
Etnograficznego».
Osobną pozycją wydawniczą
będzie (,Etnografia
Ogólna»
pro[ K. Moszyńskiego obliczona na IV tomy. Wydawnictwo to ze względu
na swój wyjątkowy charakter zostanie wydane łącznie z Polską Akademią
Umiejętności .
Dzieło prof. Moszyńskiego
wypełni lukę w literaturze
polskiej •.
która dawała się odczuwać przy omawianiu
zagadnień
etnograficznych
ludów i kultur całego świata. Ani praca Oskara Peschla w tłumaczeniu
i adaptacji Wisłockiego z roku 1876, ani tłumaczenie Tylora, ani popularna
broszura Haberlandta
- pustki tej wypełnić nie mogły; jako przestarzałe,
nie mogły budzić zainteresowań
studentów etnografii. Bardziej dostosowane do celów akademickich
dzieło prof. J. Czekanowskiego
(,Człowiek
w czasie i przestrzeni~ oraz zbiorowe opracowanie
pod jego redakcją
(,Człowiek, jego rasy i życie», ujmujące szeroko zagadnienia
antropologiczne i etniczne - braku tego również wypełnić nie mogło, praca więc
prof. Moszyńskiego
dająca krytyczny
przegląd
metod etnograficznych
oraz bogatą problematykę etnograficzną stanowić będzie tak przez wszystkich etnografów upragniony
podręcznik uniwersytecki.
o-i
Przedstawiony
przeze mnie 6-cio letni plan naukowy Polskiego Tawarzystwa
Ludoznawczego
nie byłby pełny, gdybym nie uwzględnił
konieczności współpracy z centralnym
instytucjami
państwa. Obok więc
zamierzeń Towarzystwa,
kt6re powyżej przedstawiłem
- istnieje możli:;'
wość przeprowadzenia
prac zleconych, jak to już miało miejsce w poprzednich latach współpracy Towarzystwa
z Głównym Urzędem Planowania
Przestrzennego,
Ministerstwem
Odbudowy. Jest rzeczą jasną, że pro po:;"
zycje współpracy, ilekroć takie zostaną wyrażone, znajdą zawsze chętny'
odzew ze strony Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Taką_ aktualną.
współpracę
prowadzi
Towarzystwo _.z Ministerstwem
Kultury
i Sztuki
tj. Departamentem
Plastyki, mogę również nadmienić o propozycji współpracy z jaką odniosła się Państwowa. Komisja Planowania Gospodarczego·
do Towarzystwa w zakresie badań nad przemysłem ludowym. 6-cio letni
program pracy Towarzystwa wydaje się być dostatecznie nasyconym i tylkotrudności finansowe mogłyby plan ten pomniejszyć.
Józef Gajek
�612
613
SZEŚCIOLETNI
PLAN
PRACY
POLSKIEGO
LUDOZNAWCZEGO
TOWARZYSTWA
Sześcioletni
plan działalności
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego został wypracowany
i ustalony na dwu Walnych Zgromadzeniach
Towarzystwa,
a mianowicie w roku 1949 w Toruniu i w r. 1950 w Poznaniu.
Jako
glówne
podstawy
przyjęto:
Dążność unowocześnienia
metodologii
w dziedzinie
polskiej i dążność do wypracowania
nowych metod badawczych
z założeniami
materializmu
historycznego
i dialektycznego.
l.
etnografii
zgodnych
2. Dążność
do częściowej zmiany i rozszerzania
tematyki
badań
i to w kierunku powiązania teorii z praktyką. Przyjęto, że tematyka winna:
a) wiązać się ściślej z wymaganiami
socjalistycznego
budownictwa
nowej polskiej rzeczywistości;
b) uzupełniać luki tematyczne w etnografii polskiej, wynikłe z dawnej
rzeczywistości połitycznej.
.
3. Trzecią wytyczną stanowi realność planu, tj. możność jego wykonania przy: a) istniejącym liczebnym i jakościowym stanie pracowników
naukowych;
b) istniejących
możliwościach
finansowych Towarzystwa.
Licząc
się z tymi założeniami
opracowano
wydawniczy
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
Wydawnictwa
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
winny w tym
okresie poświęcić
swą uwagę pogłębieniu
podstaw
metodologicznych,
a zwłaszcza pogłębieniu w duchu materializmu,
winny zaznajomić naukę
polską z osiągnięciami
nauki radzieckiej,
oraz zająć się tymi tematami
z zakresu polskiej kultury ludowej i kultury współczesnych ludów niecywilizowanych,
które ze względów politycznych
były w przeszłości pomijane.
I.
Lud,
organ
P. T. L. r.
r.
r.
r.
1'.
1'.
Skład
redakcji:
J.
Gajek,
1950
1951
1952
1953
1954
1955
Rocznik.
-
T. Seweryn.
t.
t.
t.
t.
t.
t.
XXXIX
LX
LXI
LXII
LXIII
LXIV.
Prace
etnologiczne.
1951 r. - W. Klinger, Zebrane i wznowione pisma autora.
1952 r. -- M. Plezia,
Słowiańszczyzna
w źródłach
greckich
i rzymskich.
oraz udział pol1953 r. - J. Kubary,
Prace niepubłikowane,
w badaniach
społeczeństw
pierskich etnografów
wotnych.
1954 r. - J. Czekanowski, Dziennik podróży do Afryki 1908-10•
1955 r. - Pisma wybrane, metodologiczne etnografów radzieckich.
1956 r. - Historia etnografii polskiej.
1956 r. - Indeks do polskich etnograficznych
czasopism i wydawnictw
ciągłych i ważniejszych
dzieł zamkniętych
w opracowaniu.
t. IV.
t. V.
t. VI.
t. VII.
t. VIII.
Skład
redakcji:
3. Prace
t. VIII-IX.
E. Frankowski,
i materiały
1950 r. -
X.
1951 r. -
t. XI.
1952 r. -
t. XII.
t. XIII.
1953 r. 1954 r. -
t. XIV.
1955 r. -
t.
sześcioletni:
I. Plan wydawniczy
II. Plan prac naukowo-badawczych
III. Plan prac biblioteczno-archiwalnych.
l. Plan
2.
t. II.
t. III.
J.
Gajek.
etnograficzne.
Redaguje
ośrodek łódzki, red. K. ZawistowiczAdamska, J. Gajek.
Redaguje ośrodek krakowski, red. K. Moszyński
i K. Dobrowolski.
Redaguje
ośrodek
poznański,
red. J. Gajek.
M. Frankowska.
Redaguje
ośrodek lubelski, red. J. Gajek.
Redaguje ośrodek śląski, red. M. Gładysz i M. Suboczowa.
Redaguje ośrodek toruński, red. M. Priifferowa.
Wymienione tomy, przewidziane
w planie 6-letnim mają za zadanie
publikowanie
opracowań o takiej tematyce etnograficznej,
która ze względów polityczno-społecznych
nie była poruszana
przed 1939 r. Tematy
te opracowane
analitycznie
w skali regionalnej
(jak np. Samopomoc
i spółdzielnie w kułturze ludowej), mają stanowić podstawę reedycji dzieła
O. Kolberga «Lud», tj. szeregu etnograficznych
monografii poszczególnych
regionów (grup etnicznych).
4. Atlas
Polskich
Strojów
Plan ogólny 52 zeszytów,
z Min. Kultury i Sztuki.
r. 1949 r. 1950 r. 1950 -
R.
T.
F.
A.
M.
- J.
Ludowych.
wydawnictwo
i instrukcje
Reinfuss, Strój Górali Szczawnickich
Seweryn, Strój Dolno-Śląski
(2).
Kotula, Strój Rzeszowski (3).
Glapa, Strój SzamotuIski (4)·
Żywirska, Strój Puszczy Białej (5)
Świątkowska,
Strój Łowicki (6)
(I).
uzgo~nione
�r. 1951
-J.
Krajewska, Strój Opoczyński (7).
A. Kutrzebianka,
Strój Krakowski (8)
M. Suboczowa, Strój Raciborski (9)
- J. Świeży, Strój Lubelski (10).
- A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorska-Zach.)
r. 1952 - B. Stelmachowska,
Strój Kaszubsko-Słowiński
(12).
r. 1952 - łącznie
6 zeszytów.
r. 1953 - łącznie
8 zeszytów.
r. 1954 - łącznie 10 zeszytów.
r. 1955 - łącznie 16 zeszytów.
Plan wydawniczy:
-
(II)~
Skład komitetu redakcyjnego:
E. Frankowski, J. Gajek, K. Pietkiewicz, R. Reinfuss, T. Seweryn, T. Zygler oraz delegaci P. I. S.
5. Polski
Atlas
Wydawnictwa
związane
2.
I. Druk
ankieta nr
obrzędach
- ankiety nr
- ankiety nr
- ankiety nr
- ankiety nr
~ ankiety nr
Druk
2.
r.
r.
r.
r.
1952
1953
1954
1955
P.
b)
- P.
- P.
- P.
--.:...
P.
kart
A.-E.
leki,
A. E.
A. E.
A. E.
A. E.
Redakcja:
3-4 i 5-6,
rośliny lecznicze
ich rola w magii,
i wierzeniach.
7-14 budownictwo.
15-25, przemysł ludowy.
26-34,
transport i komunikacja.
35-42,
rybołóstwo.
43-54,
rolnictwo.
atlasowych.
zeszyt I. Zbieractwo
ludowe roślin,
c) wierzenia.
zeszyt 2. Rolnictwo i hodowla.
zeszyt 3. Budownictwo.
zeszyt 4. Przemysł ludowy.
zeszyt 5. Transport i komunikacja.
K. Dobrowolski,
6. Archiwum
E. Frankowski,
J.
a) poi,ywienie,
Gajek i K. Moszyński.
Etnograficzne.
'Wydawnictwo wykonywane na powielaczu. Celem jego jest upowszechnienie wśród etnografów tych materiałów i prac, które ze względu
na stan opracowania
i wielką ich ilość nie będą drukowane.
Materiały
takie istnieją przy poszczególnych
katedrach,
instytutach
(np. Zakład
Architektury Politechniki Warsz., P. T. L., P. A. U. itd.) i nie są dostępne
dla ogółu badaczy.
vol.
vol.
vol.
vol.
vol.
I-IV.
V-VIII.
IX-XII.
XIII-XVI.
XVII-XX.
Skład redakcji: redaktor naczelny prof. B. Baranowski, członkowie
komitetu: prof. K. Zawistowicz-Adamska,
prof. J. Gajek, prof. K. Dobrowolski.
II. Plan
badawczo-naukowy.
W oparciu o nowe wskazania metodologiczne i poszerzoną tematykę
społeczną P. T. L. postanawia zrealizować w latach 1950-1955
następujące prace:
I. Monografie
zeszytów.
ankiet.
r. 1950 -
~.' 1951 -
(P. A. E.).
z P. A. E. obejmują:
druk ankiet.
druk kart atlasowych
I.
r. 1951
r. 1952
r~·1953
r. 1954
r. i955
Etnograficzny
r. 1951 r. 1952 r. 1953 r. 1954 r. 1955 -
etnograficzne
(regionalne).
Głównym tematem prac w tym okresie jest opracowanie etnograficznych monografii regionalnych,
które nazwano reedycją dzieł O. Kolberga. Celem tych monografii jest odtworzenie historii kultury ludowej,
form produkcji, stosunków gospodarczych, społecznych i politycznych na
wsi polskiej, uchwycenie przemian dawnych i współczesnych, oraz powiązanie rezultatów z wynikami archeologii i badań wczesno-historycznych.
U stalono
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
opracowanie
Wielkopolska
Kujawy.
Małopolska.
Śląsk Górny.
Śląsk Dolny.
Sieradzkie.
z Ziemią
Prace na tym odcinku
następujących
monografii:
Lubuską.
VII.
VIII.
IX.
X.
XI.
XII.
Pomorze Zachodnie.
Pomorze Wschodnie.
Mazowsze.
Kurpie.
Podlasie.
Lubelskie.
mają objąć:
a) badania terenowe (zdjęcia terenowe współczesne),
b) poszukiwania archiwalne do odworzenia kultury łudowej w mInionych wiekach,
c) zebranie i ocena dokładności i wiarygodności materiałów etnograficznych drukowanych,
archiwalnych
i muzealnych,
d) opracowanie bibliografii regionalnych.
Monografie mają stanowić podstawę do: I) przyszłego syntetycznego
opracowania
etnografii Polski; 2) i służyć potrzebom Polskiego Atlasu
Etnograficznego.
Plan przewiduje ukończenie prac badawczych
i redakcyjnych
na
koniec roku 1955. \'\'ydanie ich przewidywanejest
w drugim okresie. Szczegó-
�617
łowe wyniki badaj) i materiały które nie wejdą do monografii, zostaną
opublikowane
bądź w <,Pracach i Materiałach
Etnograficznych.),
bądź
powielone w ('Archiwum Etnograficznym'),
Nad całością prac czuwa
komitet redakcyjny i sekcja metodologiczna.
2. Polski
Atlas
Etnograficzny.
Cele i metody P. A. E. określone zostały na osobnej konferencji
w dniach 22 i 23 marca 1947 r. w Krakowie, co znalazło swój wyraz w dwu
pracach:
I. J. Gajek, Polski Atlas Etnograficzny,
Annales U.M.
Sectio F. J947.
2. M. Frankowska, Problemy Atlasu Etnograficznego.
str. 147, 1949.
C. S. Sup!. 1
Lud,
t. 38,
Prace nad Atlasem podjęto w r. 1947; w okresie 3-letnim
1950 r., wykonano następujące zadania:
tj. do
Opracowano
Zorganizowano
mapę podkładową
I:1 000000;
sieć koresponden tów;
Rozesłano 6 ankiet, materiał ankietowy uporządkowano
opracowano.
Wykonano 7 pierwszych próbnych map.
w 40%
Zgromadzono
materiały drukowane
z zakresu pożywienia i lecznictwa roślinnego oraz do zagadnienia:
rośliny w o brzędach i wierzeniach.
Przy opracowaniu planu 6-letniego wzięto pod uwagę P. A. E. i włączono
całe to zagadnienie,
przyjmując,
że Atlas odpowiada założeniom materializmu dialektycznego i. historycznego:
a) Stwarza on realne podstawy dla badań etnograficznych;
b) Rzuca światło na problem mieszania się kultur;
c) Może dostarczyć cennych wyników dla prac ('miJleniowych.>;
d) Winien uchwycić współzależność zanikania i rozwoju różnych
form kulturowych
na określonym obszarze, w określonych przekrojach
czasowych;
e) Winien dawać obraz dynamiczny, ilustrujący zmienność kultury
ludowej.
W planie 6-letnim postanowiono
przebudować
nieco aparat badawczy, a mianowicie rozszerzyć podstawy źródeł materiałowych. W pierwszym 3-letnim okresie ograniczono się do: wyzyskania literatury drukowanej, wyzyskania muzeów i archiwów, zbierania aktualnych materiałów
w oparciu o ankiety.
Ze względu na płynność członków korespondentów,
zmieniających
miejsce zamieszkania i zawód, ankieta nie spełnia swoich zadań i pokładanych w niej nadziei. Postanowiono więc zorganizować regionalne ekipy
badaczy terenowych, które systematycznie gromadziłyby
materiał.
Plan sześcioletni
Seria
r. '950 -
przewiduje
I. Ludowa
Kultura
następujące
prace
P. A. E.
materialna:
I. Rozesłanie
ankiet poświęconych roślinom leczniczym.
2. Opracowanie
ankiet o' roślinach dzikorosnących i służących
jako pożywienie.
3. Ukończenie zbierania materiałów drukowanych o roślinach.
4. Rozpoczęcie
zbierania
materiałów
drukowanych
odnoszących się do rolnictwa i hodowli.
5. Przygotowanie dalszych 3-ch kartogramów związanych z tematem o roślinach.
r. 195' - I. Opracowanie
i druk ankiety związanej z budownictwem
oraz jej rozesłanie i uporządkowanie
ankiet wypełnionych.
2. Zebranie materiałów
drukowanych
związanych z budownictwem.
3. Zebranie
materiałów
o typie archiwalnym
związanych
z budownictwem.
4. Badania terenowe ekip nad budownictwem.
5. Ostateczne opracowanie kart związanych z tematem o roślinach.
6. Pierwsza redakcja kartogramów
związanych
z rolnictwem.
7. Druk pierwszego zeszytu Atlasu.
8. Opracowanie
kartograficzne
wątków literackich ludowych.
r. '952 - I. Opracowanie
ankiet odnoszących się do przemysłu ludowego: a) narzędzia, b) produkcja, c) lokalizacja i dynamika.
2. Rozesłanie
i uporządkowanie
otrzymanego materiału ankietowego.
3. Prace nad zgromadzeniem
materiałów drukowanych,
muzealnych i archiwalnych.
4. Badania terenowe ekip atlasowych nad przemysłem ludowym.
5. Ostateczne opracowanie kartogramów na temat zagadnienia
rolnictwa i hodowli.
6. Pierwsza redakcja kartogramów na temat budownictwa.
i komuankiet na temat form transportu
r. '953 - I. Opracowanie
nikacji.
2. Rozesłanie
i uporządkowanie
ankiet (ad ,).
3. Zebranie
materiałów
drukowanych,
muzealnych
i archiwalnych, związanych z komunikacją i transportem.
4. Badania terenowe ekip atlasu nad zagadnieniem
transportu
i komunikacji.
5. Ostateczne
opracowanie
kartogramów
związanych
z budownictwem (druk).
6. Pierwsza redakcja kartogramów
na terna t przemysłu ludowego.
�6r8
619
r. 1954 -
I.
2.
3.
4.
5.
6.
r. 1955 -
I.
2.
3.
4.
5.
6.
Opracowanie
ankiet związanych z rybołóstwem (narzędzia
techniki).
Rozesłanie i uporządkowanie
ankiet (ad I).
Prace nad gromadzeniem
materiałów
związanych z rybołóstwem - materiały
drukowane,
muzealne i archiwalne.
Badania terenowe ekip atlasowych
nad rybołóstwem
dla
celów P. A. E.
Ostateczne opracowanie
kartogramów
na temat przemysłu
ludowego.
Pierwsza redakcja kartogramów
na temat transportu i komunikacji.
Opracowanie
ankiet P. A. E. o pożywieniu.
Rozesłanie i u porządkowanie
ankiet (ad I).
Prace nad gromadzeniem
materiałów
drukowanych,
muzealnych i archiwalnych
związanych z pożywieniem.
Badania
terer.owe ekip atlasowych nad pożywieniem,
dla
celów P. A. E.
Ostateczne opracowanie kartogramów związanych z transportem i komunikacją.
Pierwsza redakcja kartogramów
na temat rybołóstwa.
Indeksowanie.
Realizacja
monografii regionalnych
Polskiego Atlasu Etnograficznego wymaga opanowania
publikowanych
materiałów
etnograficznych,
rozproszonych
w czasopismach,
wydawnictwach
ciągłych i zamkniętych.
Oprócz tego indeks ma stanowić podstawę bibliograficzną
dla przyszłej
Encyklopedii Etnografii Polskiej.
W tym celu ustalono, że indeks w oparciu o jednolicie opracowaną
instrukcję będzie pracą zbiorową, wykonywaną przez. Oddziały P. T. L.,
zespoły i katedry uniwersyteckie.
Indeksowanie
obejmie:
I. (,Lud», t. XXXIX
Oddział Lubelski (data ukończenia
1951 r.).
2. «Wisła», t. IX Oddział Lubelski (data ukończenia 1954 r.).
3. (,Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej.> t. XVIII
Oddział
Łódzki (termin ukończenia 1954 r.).
4. ('Materiały do Antropologii Archeologii i Etnografii», t. XIX Od·
dział Krakowski (termin ukończenia 1955 r.).
5. (,Prace i Materiały Antropologic;r.no-archeologiczne
i etnograficzne»
(P. A. U.), t. V Oddział Krakowski (termin ukończenia 1954 r.).
6. (,Prace Komisji Etnograficznej
P. A. U.», vol. 16 Oddział Krakowski (termin ukończenia
1955 r.).
7. (,Prace i Materiały
Etnograficzne.> (P. T. L.), t. X Oddział Lubelski (termin ukończenia
1954 r.).
8. (,Ziemia», t. XLI, L. Węgrzynowicz
Oddział Krakowski (termin
ukończenia
1953 r.).
9. (<Orli Lot», t. XXIV, L. Węgrzynowicz Oddział Krakowski (termin
ukończenia
1954 r.).
10. «Gryf.>, t. IX Oddział Toruński, M. Priifferowa (termin ukończenia
1952 r.).
I I. (,Zaranie
Śląskie'>, t. XIX Oddział Katowicki (termin ukończenia
1951 r.).
12. O. Kolberg (,Lud», t. XXXVIII
Oddział Poznański (termin ukończenia 1955 r.).
13. ('Wierchy», Oddział Lubelski (termin ukończenia 1955 r.).
Oprócz
tego zostaną
zindeksowa~e
dzieła:
Z. Glogera; J. Karłowicza;
W. Pola; R. Berwińskiego; Wł. Wójcickiego; Żegoty Pauliego; Ł. Gołębiowskiego; St. Ciszewskiego; L. Krzywickiego; A. Fischera; S. Poniatowskiego; St. Bystronia; E. Ehrenkreutzowej; K. Moszyńskiego; H. Biegeleisena;
T. Seweryna; E. Frankowskiego;
W. Abrahama; S. Udzieli; A. Chętnika; I. Kopernickiego;
A. Briicknera;
Federowskiego; Lorentza; J. Gulgowskiego; K. Dobrowolskiego; A. Chmielińskiej; K. Koranyi 'ego; A. Bachmanna ; J. Falkowskiego;
J. Gajka;
A. Kutrzebianki;
M. Gładysza;
J. Klimaszewskiej;
M. Priifferowej;
B. Stelmachowskiej;
W. Matlakowskiego;
B. Zaborskiego; J. Obrębskiego;
J. Manugiewicza.
Atlas
Polskich
Strojów
Ludowych.
Opracowywanie
Atlasu Polskich Strojów Ludowych nie jest pracą
wyłącznie
redakcyjno-wydawniczą.
Plan wydawniczy
narzuca jedynie
kolejność prac na tym odcinku. Prace nad poszczególnymi monografiami
wymagają:
a) badań terenowych, gdyż stan badań nad ubiorem
starczający;
b) badań przeprowadzonych
w muzeach;
c) tworzenia wyczerpującej bibliografii zagadnień.
Zgodnie z podanym
odcinku w okresie 6-letnim
planem wydawniczym
plan
przedstawia się następująco:
jest
badań
niewy-
na
tym
Plan prac badawczych
na okres 1950-55
r. przewiduje opracowanie 52 monografii w kolejności podanej w planie wydawniczym.
r. 1950 -
T.
Fr.
A.
M.
- J.
...",'
Seweryn, Strój Dolno-Śląski.
Kotula, Strój Rzeszowski.
Glapa, Strój Szamotuiski.
Żywirska, Strój Puszczy Białej (Kurpie).
Świątkowska, Strój Łowicki.
�620
621
r. 1951 -
J. Krajewska, Strój Opoczyński.
A. Kutrzebianka,
Strój Krakowski.
M. Suboczowa, Strój Raciborski.
J. $wieży, Strój Lubelski (Kszczonowski).
A. Dobrowolska, Strój Pyrzycki (dawny Pomorsko-Zachodni).
B. Stelmachowska,
Strój Kaszubsko-Słowiński.
r. 1952 -
F.
E.
T.
L.
J.
R.
r. 1953 -
J. Dekowski, Strój Piotrkowsko-Brzeziński.
M. Bronicz, Strój Pszczyński.
E. Sukertowa, Strój Mazurów Pruskich.
H. Mikołowska, Strój Kujawski.
S. Flizak, Strój Górali Beskidowych.
A. Glapa, Strój Lubuski.
J. Gajek, Strój Borów Tucholskich.
r. 1954 -].
-
E.
E.
O.
W.
W.
M.
Kotula, Strój Łańcucki.
Starek, Strój górali spiskich.
Seweryn, Strój Skalbmierski.
Malicki, Strój Rozbarski.
Krajewska, Strój Sieradzki.
Reinfuss, Strój Podhalański.
Frankowski, Strój Lachów Sądeckich.
Frankowski, Strój Górali Sądeckich.
Gajekowa, Strój Podlaski.
Łęga, Strój Chełmiński.
Łęga, Strój Malborski.
Frankowska, Strój Wieleński.
Gajek, Strój Kociewski.
R. Reinfuss, Strój Łemkowski.
St. Szczotka, Strój Żywiecki.
A. Kutrzebianka,
Strój Kielecki.
Ligęza, Strój Wałasko-$ląski.
r. 1955 - R. Reinfuss, Strój Górali Orawskich.
-].
Gajek, Strój pałucki.
- R Reinfuss, Strój Pogórzan.
-].
Krajewska, Strój z Okolic Radomia.
-].
$wieży, Strój Północno-Lubelski.
- R. Reinfuss, Strój Górali $ląskich.
- F. Kotula, Strój Lasiacki.
- F. Kotula, Strój Przeworski.
- O. Gajekowa, Strój Borowiacki.
oraz 6 zeszytów
uzupełniających.
Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
postanawia
w tym okresie
podjąć inicjatywę,
względnie współpracować
w opracowaniu
skryptów
i podręczników, które będą podstawą przy realizacji trzyletniego studium
kultury ma terialnej . Jako postula t wysuwa stworzenie podręczników;
a) Kultury
b) Kultury
c) Kultury
Prace
materialnej
materialnej
materialnej
ludowej w Polsce.
ludowej Słowian.
społeczeństw pierwotnych.
metodologiczne.
W ramach planu 6-letniego, Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
postanawia
celem pogłębienia nurtu metodologicznego
prac wykonywanych na bazie materializmu
historycznego i dialektycznego,
powołać do
życia Sekcję Metodologiczną
z następującym
programem:
r. 1950 -
r. 1951 -
r. 1952 -
r. 1953 -
r. 1954 -
r. 1955 -
Utworzenie sekcji, przygotowanie podstaw do wydawania biuletynu informacyjno-bibliograficznego,
którego zadaniem będzie
informowanie ogółu etnografów polskich o stanie i zdobyczach
etnografii radzieckiej.
Opracowanie
ogólnych instrukcji,' kwestionariuszy
do badań
terenowych,
zgodnych z założeniami
materializmu
historycznego i dialektycznego.
Opracowanie instrukcji dla poszczególnych ośrodków opracowujących
i redagujących
monografie
regionalne.
Urządzenie
konferencji
naukowych
poświęconych
ocenie
polskich prac pod względem ich przydatności dla budownictwa
państwa
socjalistycznego
i rozpatrzenia
szczegółowych
za·
gadnień etnograficznych w świetle materializmu historycznego.
Zwołanie dwóch konferencji metodologicznych.
Wydanie biu·
letynu informacyjno-bibliograficznego.
Ocena dorobku
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
za
pierwsze trzy lata planu 6-letniego.
Opracowanie zarysu etnograficznych
metod badawczych opartych na podstawach
materializmu,
w oparciu o kolektywny
wysiłek całego zespołu etnografów, jako rezultat konferencji
naukowych.
Odbycie dwóch konferencji metodologicznych
w ciągu roku.
Wydanie biuletynu informacyjno-bibliograficznego.
W oparciu o doświadczenia
i materiały biuletynu informa·
cyjno-bibliograficznego,
sekcja przystąpi do opracowania pełnej
bibliografii etnograficznej związanej z marksizmem.
Odbycie dwóch konferencji naukowych, metodologicznych.
Wydanie
wymienionej
bibliografii.
Ocena
prac P. T. L.
w 6-letnim okresie.
Plan ten na odcinku bibliograficznym wykona sekcja w oparciu
o prace bibliograficzne
prowadzone
w bibliotece
P. T. L.
(porównaj Biblioteka P. T. L.).
�622
Prace
bibliograficzne.
Prace tego typu będą prowadzone w oparciu o sekcję metodologiczną i prace związane z biblioteką. Na tym odcinku Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze przewiduje wykonanie następujących prac:
Bibliografie etnograficzne, regionalne (porównaj: monografie).
Zgromadzenie
i wydanie materiałów jako indeksy do czasopism
i ważniejszych dzieł etnograficznych
(porównaj: indeks).
3. Bibliografia etnograficzna, marksistowska (porównaj: sekcja metodologiczna i prace bi blioteczne).
4. Bibliografia etnografii polskiej za lata 1945-1955
(porównaj: prace
biblioteki) .
1.
2.
III.
Prace
Biblioteczno-Archiwalne.
Biblioteka Polskiego Towarzystwa
(1950-1955
r.):
r. 1950 -
r. 1951 -
r. 1952 -
r. 1953 -
Ludoznawczego
w planie 6-letnim
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2 .. Zakupy,
wymiana, uzupełnienia.
3.. Ukończenie opracowywania
działu dzieł zamkniętych.
4. Wykonanie 50% prac nad opracowywaniem
działu czasopism.
5. Wykonanie 20 szaf krytych.
6. Oprawienie 25% dzieł nieoprawionych.
(Stan zatrudnionych
2 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
wymiana, uzupełnienia.
3. Podjęcie przerwanych
a nieskończonych prac nad katalogiem etnograficznym.
4. Ukończenie opracowania
działu czasopism.
5. Sporządzenie szaf krytych dla całej biblioteki
(dalszych
20 szaf).
6. Oprawa dalszych 25% dzieł nieoprawionych.
7. Przygotowanie
biuletynu
bibliograficznego
bieżącej literatury etnograficznej
opartej o marksizm-leninizm:
z etnografii radzieckiej i krajów demokracji ludowej w porozumieniu z Sekcją Metodologiczną.
(Stan zatrudnionych
2 osoby).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Ukończenie prac nad katalogiem etnograficznym.
4. Wydanie (na cyklostylu) katalogu działu czasopism w bibliotece.
5. Nabycie drugiej szafki katalogowej (katalog etnograficzny).
r. 1954 -
r. 1955 -
6. Oprawa dalszych 25% nieoprawionych
dzieł.
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Przygotowanie
wydania
(na cyklostylu)
katalogu
dzieł
zamkniętych biblioteki P. T. L.
(Stan zatrudnionych
3 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Rozpoczęcie prac nad katalogiem rzeczowym i rozpisywanie
czasopism (3 kartki): (artykuły, recenzje, notatki).
4· Wydanie katalogu dzieł zamkniętych (na cyklostylu).
5. Nabycie 2 szaf krytych.
6. Oprawa dalszych 25 % książek nieoprawionych (razem 100%).
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Rozpoczęcie
prac nad bibliografią
etnograficzną
bieżącą
polską za lata (1945-1955).
(Stan zatrudnionych
3 oso by).
1. Opracowanie
bieżących nabytków.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3. Dalsze opracowywanie
katalogu rzeczowego
rozpisywanie
czasopism.
4· Opracowanie
materiałów bibliograficznych znajdujących się
w P. T. L.
a) etnografia polska,
b) słowiańska,
c) Europy.
5 . Na bycie szafki katalogowej (ka talog rzeczowy).
6. Oprawa nabytków.
7. Przygotowanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska».
8. Dalszy ciąg prac bibliograficzno-etnograficznych
(1945-55).
(Stan zatrudnionych
4 osoby).
1. Opracowanie
nabytków bieżących.
2. Zakupy,
uzupełnienia,
wymiana.
3· Ukończenie katalogu rzeczowego i rozpisywanie czasopism.
4. Opracowywanie
materiałów bibliograficznych
znajdujących
się w P. T. L.
a) etnografia polska,
b) słowiańska,
c) Europy.
5· Tworzenie działu ikonograficznego.
6. Oprawa bieżących nabytków.
7· Opracowywanie
biuletynu «Etnografia Marksistowska,).
8. Ukończenie i wydanie polskiej bibliografii etnograficznej
za dziesięciolecie (1945-1955).
�Archiwum
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego.
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
prowadzi od r. 1895 archiwum
materiałów, które jednak w czasie wojny uległo bardzo znacznemu zniszczeniu. W okresie od 1945-1950 r. uporządkowano
ocalony materiał i rozbudowano ten dział, składa się on:
a)
b)
c)
d)
z
z
z
z
archiwum
archiwum
archiwum
archiwum
niedrukowanych
rękopisów (maszynopisów),
systematycznych
materiałów opisowych i fotografii.
klisz, błon i klisz cynkograficznych,
etnograficznych
materiałów historycznych.
W planie 6-letnim, w miarę postępu wymienionych
poprzednio
prac, archiwum zostanie rozszerzone; przewiduje się stworzenie pracowni
fotograficznej i pracowni fonograficznej.
W czerwcu
Jó::;ef GaJek
1950 r.
KONFERENCJA
ETNOGRAFÓW
17.-19.
II.
W
KRAKOWIE
1951 r.
W związku z faktem włączenia etnografii w okresie prac wstępnych
przed Kongresem Nauki Polskiej do Podsekcji Filozofiii i Nauk Społecznych XXV Walne Zgromadzenie
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego
zleciło Wydziałowi Wykonawczemu
przeprowadzenie
akcji, która doprowadziłaby do włączenia etnografii do Podsekcji Historycznej.
Ponieważ
zabiegi P. T. L. okazały się w tej sprawie spóźnione i etnografia nadal
została w Podsekcji Filozofii, na której nie omówiono stanu i dorobku etnografii polskiej w perspektywie
postępowej myśli społecznej, ani też nie
postawiono wniosków na przyszłość członek Podsekcji - prof. józef Gajek
zwrócił się do kierownictwa Podsekcji z propozycją zorganizowania osobnej
konferencji etnografów w Krakowie, której zadaniem
byłoby przygotowanie materiałów dla Kongresu Nauki Polskiej.
Konferencja odbyła się w Krakowie w dniach 17-19 lutego 1951
z następującym
porządkiem
dziennym:
I. Ustalenie
wytycznych
w sprawie etnografii jako materiał
na
Kongres Nauki Polskiej.
a) Ocena stanu i dorobku etnografii do roku 1939.
b) Dorobek etnografii polskiej w latach 1945-1950.
c) Sześcioletni plan naukowy Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego i jego rola w perspektywie przebudowy życia naukowego.
d) Zagadnienia
studium historii kultury materialnej.
e) Rola muzeów etnograficznych.
2. Podsumowanie
wyników obrad oraz sformułowanie
wniosków
na podstawie pracy zespołowej.
Obrady otworzył w dniu 17. II. prof. dr K. Dobrowolski,
po
czym prof. Gajek przedstawił przebieg dotychczasowych
prac Podsekcji
Filozofii i Nauk Społecznych oraz cel i zadania konferencji etnografów.
Z kolei prof. K. Moszyński wygłosił referat omawiający przedmiot,
zakres i cel etnografii. W dyskusji, w której wzięli udział: E. Frankowski,
Gajek, Priifferowa, Adamska, Seweryn, Zygler, Dobrowolski, Moszyński,
Baranowski i in., poruszono szereg zagadnień takich jak: główne kierunki
w etnologii,
ocena kierunku
historycznego,
charakterystyka
kierunku
ma terialistycznego i jego rozgałęzień, zagadnienie materializmu
historycz~ego i dialektycznego
w etnografii, stosunek etnografii do socjologii, zagadnienie współpracy etnografów z historykami, forma opisu etnograficznego, wzory radzieckie, zagadnienie:
stadialności, bazy i nadbudowy,
powiązania nauki z życiem, współdziałania
etnografii z potrzebami
nowej
rzeczywistości polskiej, znaczenie jej w zakresie humanistyki.
Ocena dorobku etnografii polskiej do roku 1939 przeprowadzona
została zbiorowo, jako praca zespołowa. Wynikiem tej pracy jest krótkie
ujęcie osiągnięć etnografii polskiej oraz jej rys historyczny podany w ogrom.nym skrócie w załączonym memoriale wysłanym do Biura Kongresu Nauki
Polskiej, a opracowanym
przez Komisję w skład której weszli: prof. Moszyński, Dobrowolski,
Gajek, Adamska,
Gajkowa,
Reinfuss, Kuźmicz.
Ocenę dorobku etnografii
w latach
1945-1950
przeprowadzili:
następujący
etnografowie:
dr M. Priifferowa i dr j. Krajewska - ocenę
prac prowadzonych
n'a terenie muzeów etnograficznych;
prof. Gajek ocenę prac prowadzonych
przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze;
mgr Kuźmicz wskazał na koniectność
wprowadzenia
metody materializmu dialektycznego
i historycznego,
jako obowiązującej
w etnografii.
Mgr Pietkiewicz dodał, że etnografowie
traktują
wieś jak monolit nie
uwzględniając
rozwarstwienia
społecznego.
Na obradach
popołudniowych
w dniu 18 lutego omówione były
zagadnienia przebudowy życia naukowego i powstania instytutów, a także
studium historii kultury materialnej. Prof. Moszyński podkreślił konieczność
powołania do życia Instytutu Etnografii opartego na wzorach radzieckich
(Instytut
Mikłucho-Makłaja).
W dyskusji nad pracą katedr etnografii
i projektem studium kultury materialnej
zabrali głos: dr Klimaszewska,
prof. Stelmachowska,
dr Frankowska,
prof. Antoniewicz,
prof. Dobro~olski, prof. Moszyński, prof. Frankowski, dr Waligórski, prof. Hensel,
prof. Nosek i inni.
,
W dniu 19 lutego przeprowadzono
ogólne podsumowanie
wyników
dwudniowej dyskusji, oraz omówiono zamierzenia na przyszłość (punkt II
załączonego memoriału).
Po odczytaniu i zatwierdzeniu
tekstu, opracowanego przez komisję na podstawie pracy zespołowej konferencję została
zakończona.
Q.
Lud, T. XXXIX
G.
�Memoriał
opracowany
przez Konferencję
etnografów:
OCENA
DOROBKU
POLSKIEJ
ETNOGRAFII
I ETNOLOGII
Z PUNKTU
WIDZENIA
POSTĘPOWEJ
MYŚLI
SPOŁECZNEJ
I.
Okres
początkowy.
Początki głębszych zainteresowań się ludem i jego kulturą występują
w schyłkowym okresie formacji feudalnej w Polsce, od przełomu XVIII
i XIX w. do uwłaszczenia włościan; na terenie zaboru pruskiego w pierwszej
połowie XIX w., w Małopolsce' do 1848 r. a w byłym królestwie Kongresowym do 1864 r.
Zainteresowania
te wyszły z ówczesnych kół postępowych, które
walczyły o emancypację
chłopów. Klasycznym
przykładem
tego jest
działalność
H. Kołłątaja,
Lelewela, członków Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk w Warszawie i szeregu pisarzy. Łączyły się one z uświadomieniem
konieczności przebudowy ustroju gospodarczo-społecznego.
Mimo, że w okresie tym zainteresowania te skupiają się prawie wyłącznie na folklorze, to należy podkrdlić iż po raz pierwszy przy tej okazji
występuje wartościowanie kultury ludowej.
2.
Okres
drugi.
W następnej fazie rozwojowej, która mniej więcej przypada na okres
kształtującego się ustroju kapitalistycznego i panujących prądów pozywitystycznych, zainteresowania te pogłębiają się w niemałej mierze na skutek
narastających
tendencji do demokratyzacji
społeczeństw i postępującej
w dalszym ciągu
emancypacji
gospodarczej,
społecznej i politycznej
chłopstwa.
W okresie tym zakres zainteresowań w badaniach etnograficznych
poszerza się. Pojawiają się pierwsze prace związane z kulturą materialną.
Zaczyna się bardziej systematyczne zbieranie materiałów, czego dobitnym
wyrazem może być monumentalny
zbiór monografii Kolberga.
jako reakcja przeciw dawnemu romantycznemu
podejściu do zagadnień kultury ludowej, pojawiają się pierwsze prace krytyczne, bardzo
jak na owe czasy wartościowe (R. Berwiński).
W pracach ówczesnych prawie zupełnie nie znajdują wyrazu ówczesne postępowe idee, wiążące się z powstaniem przemysłu i burżuazji
polskiej, nurtujące coraz silniej pewną część społeczeństwa, co jak w poprzednim okresie zaznaczało się tak wyraźnie u Kołłątaja, a także u Goszczyńskiego i innych.
3. Okres
trzeci.
W okresie trzecim, który przypada na przełom XIX i XX w. trwając aż do 1914 r. następuje dalszy rozwój kapitalizmu w Polsce, pogłę-
bianie się konfiiktów' społecz. wytwarzanie się klasy robotniczej i w związku
z tym po raz pierwszy wkraczają do Polski hasła i teorie naukowego
socjalizmu. Pojawiają się tłumaczenia
prac Marksa, Engelsa i innych
dokonywane przez Krzywickiego, lub przy jego udziale.
W związku z powyższym, obok kontynuowania
prac dawnego
typu (zbierackich i in.) widzimy już pierwsze ściśle naukowe prace, z podbudową metodologiczną, opartą na marskiźmie (przede wszystkim Krzywicki). Kierunek ten nie był jednak przeważający,
ponieważ większość
ówczesnych etnologów poddaje się rozwijającym się na zachodzie ideom
ewolucjonistycznym, nawiązując, gdy chodzi o niejakie tendencje materialistyczno-historyczne,
co najwyżej w pewnym stopniu do prac Morgana
(Karłowicz, Ciszewski i inni).
Największą pozytywną zdobyczą tego okresu są niewątpliwie prace
Krzywickiego, który w swoich (,Ustrojach społeczno-gospodarczych}) ściśle
wiąże zjawiska kulturowe z podłożem ekonomicznym wogóle, a produkcją
w szczególności, oraz podkreśla zmienność zjawisk kulturowych, uwarunkowaną rozrastającymi
się sprzecznościami
poszczególnych grup wytwórczych itp. jednakowoż nawet ten badacz reprezentuje w znacznym stopniu
kierunek eklektyczny,
ponieważ uwzględnia
równocześnie
także inne,
błędne kierunki, co zmniejsza wartość jego prac.
Tematyka prac Krzywickiego obejmuje takie zagadnienia jak: liczebność i kształtowanie się społeczeństw pierwotnych w oparciu o materialne warunki bytu, zagadnienie rozwoju moralności i religii pierwotnej itp.
W pracach innych autorów tego okresu zaznacza się zainteresowanie
ustrojem społecznym w ogóle, związkiem tego ustroju z kultem i wierzeniami, folklorem w najszerszym rozumieniu tego słowa, wiedzą pierwotną
i poniekąd również kulturą materialną.
Na wyróżnienie zasługuje praca Ciszewskiego pt. (,Lud robotniczorolniczy z okolic Żarek, Siewierza i Pilicy», oraz inne jego monografie
tego typu.
Znacznym sukcesem tego okresu jest pojawienie się wydawnictw
periodycznych i ciągłych, etnologiczno-etnograficznych
(Wisła, Lud i inne),
które w pewnym, co prawda na ogół nieznacznym stopniu uwzględniają
już współczesną tematykę klasową.
Wreszcie w tym okresie powstaje
pierwsza
katedra
etnologii
w Polsce (1910), która niestety nie odegrała żadnej poważniejszej
roli,
oraz dokonane zostały pewne badania i prace nad etnografią ludów egzotycznych (Kubary i inni).
4. Okres
czwarty.
W okresie międzywojennym
panującą
tendencją w etnologii jest
tendencja teoretyczna, nie wiążąca nauki z życiem. Poza tym pewna część
prac etnograficznych stoi wyraźnie na usługach klas posiadających i reżimu
(np. badania nad szlachtą zagrodową, badania na ziemiach wschodnich) itp.
40*
�Jest to okres wielkiego wzmożenia się prac etnologicznych
ficznych, oraz rozszerzenia się ich tematyki.
i etnogra-
Najbardziej wartościowymi są, pochodzące z tego okresu materiały
opisowe, systematyzujące,
porównawcze,
syntezujące
i metodologiczne,
o różnych kierunkach naukowych. Kierunek materialistyczno-historyczny
nie znalazł tu prawie wcale zastosowania i wyrazu.
Wartość znacznej ilości tych prac jest jednak trwała o tyle, o ile
one zawierają usystematyzowany
bogaty materiał faktyczny.
Podobnie jak w okresach poprzednich
uderza tu brak dostatecznej
planowości badalI i prac, co spowodowało znaczne luki tematyczne i źró.
dłowe.
5· Okres
piąty.
W Polsce Ludowej występuje dialektyczny
proces walki starych
tendencji
z nowymi, reprezentowanymi
przez dążenie do powiązania
nauki z życiem i oparcia
o materializm
historyczny
i dialektyczny.
Wyrazem tych nowych tendencji są prace i badania poświęcone takim
zagadnieniom,
jak: kooperacji, pracy, wiążące się ściśle z organizowaniem
spółdzielni produkcyjnych,
badania nad przemysłem ludowym, badania
nad sztuką w oparciu o bazę gospodarczą,
prace nad uwarunkowaniem
i zróżnicowaniem
kultury ludowej, prace nad rozwojem narzędzi rolniczych i ich rolą w przeobrażeniach
społecznych.
Jakkolwiek tematyka prac etnograficznych coraz bardziej nawiązuje
do potrzeb budownictwa socjalistycznego, to jednak metodyka tych prac,
nie rozwija się równolegle z dostatecznym przyswojeniem zasad metodologicznych materializmu
dialektycznego
i historycznego.
a) uwzględnianie
takich tematów, które ze względów .klasowyc~
były pomijane w poprzednich
okres~ch i którY~h oprac?wame
",:~p:łm
luki badawcze i umocni bazę ideologIczną PolskI Ludowej (np. zrozmcowanie klasowe kultury ludowej).
b) wydobycie z kultury ludowej przez odpowiednie ba~ania takich
wartości, które mogą być wprowadzone do kultury narodowej np. sztuka
ludowa, muzyka literatura.
c) organizowanie takich badań, które mogą się przyczynić do ~ptt
maInego zatrudnienia
mas pracujących
i wydobycia oraz uaktywnIema
działów produkcyjnych
przemysłu ludowego.
d) organizowanie
takich badań,
które przez poznanie
pewnych
wycinków rzeczywistości
kulturalnej
wiejskiej, mogą dać podsta.wę do
lepszego planowania
i organizowania
nowego. życ~a. (np. badama nad
gospodarczą strukturą klas wsi, nad potrzebamI WSI Itp.).
III. Etnografowie zebrani na konferencji etnograficznej w Krakowie
stoją na stanowisku, że w przyszłej organizacji nauki polskiej powinien
być uwzględniony postulat stworzenia Instytutu Etnograficznego, którego
zadania polegałyby na:
a)
b)
wanych
c)
realizowaniu
powyżej zarysowanego programu pracy;
,
na koordynowaniu
wszystkich akcyj badawczych
reprezentoprzez inne ośrodki oraz muzea;
szkolenia kadr pracowników naukowych.
Konferencja
Kraków,
Zamierzenia
na
dnia
przyszłość.
I. Cel i zakres etnografii.
II. Powiązanie nauki z życiem.
III. Instytut Etnograficzny.
I.
I. Konferencja etnografów przedstawia program swojej działalności:
Zakres prac etnograficznych
powinien obejmować: etnografię historyczną·
2. Badania
reliktowej kultury tradycyjnej ludu pracującego.
3· Dynamikę przeobrażeń
kultury mas pracujących
w tworzeniu się
nowej kultury społeczeństwa socjalistycznego.
Wszystko to łącznie w oparciu o zasady materializmu dialektycznego
historycznego.
II. Etnografowie
zebrani na konferencji stoją
najbardziej
ściśłego powiązania
prac etnograficznych
downictwa socjalistycznego, przez:
na stanowisku
z potrzebami
jak
bu-
etnografów.
,
19 lutego
1951 r.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a41cb02e74846de051583a9287f5b407.pdf
1166d12f3444a06580d0cc57a5fa8fa0
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:131
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1951
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:113
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1948-51 t. 39
Description
An account of the resource
LUD 1948-51 t. 39,s.630-798
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
15) Biuletyn Biblioteki Centralnej. Rok I, nr I. Warszawa 1949, 4°.
16) Biuletyn Biura Turystyki Minist. Komunikacji.
Nr II, Warszawa
RÓŻNE
WYKAZ
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
Wydawnictwa
P. T. L. W ROKU
1949
ciągle:
I) Acta Americana, vol. II, nr 4.
2) Analele Academiei Republicii Populare Romane. Seria C. tom I,
nr I, 1948, nr 2, 1949.
3) Annales U. M. C. S. Sectio B, vol. III, 1949; sectio C, vol. IV,
nr I, 2, 4-10,
15, 16, 1949, vol. II, nr 8, 1947, supl. I, 1947; sectio F,
vol. II, nr 5-6,
1948, wyd. U. M. C. S. Lublin, 4°.
4) Yivo Annual of Jewish Social Science, vol. II-III,
wyd. Yiddish
Scientific Institute. New-York 1947/8, 8°.
S) American Anthropologist,
vol. L, m 4, cz. I, 2, 1948; vol. LI,
nr 1-4,
1949. Wyd. American Anthropologist
Association. Menasha,
Wisconsin, 8°.
6) Anthropos.
Revue Internationale
d'Ethnographie,
vol. XLI-XLIV, zesz.4-6,
Wyd. Anthropos-Institut.
Freiburg 1949 (Szwajc.), 4°.
7) Apulum. Buletinul
Muzeului
Regional Alba-Julia,
red. JonBercin. Tom 1(1939-42),1942;
tom II (1943--45),1946.
Alba-Julia,
8°.
8) Archeologia.
Rocznik Pol. Tow. Archeologicznego
poświęcony
historii sztuki i kultury materialnej.
Red. Majewski K. Tom II, m 7.
Wyd. Tow. Archeologiczne,
Wrocław 1948, 4°.
9) Schweizerisches Archiv fur Vol~skunde, tom XXX XV, zesz. I,
1948; XLVI, zesz. I, 1949. Wyd. Schweizerische Gesellschaft iiiI' Volksliunde Basel, 8°.
10) Archives Suisses des Tradi tions Populaires, tom XL VI. Wyd.
Societe Suisse des Traditions
Populaires. Bazylea 1949, 8°.
II)
Biblioteka Myśli Społecznej. Nr I. Wyd. Pol. Instytut Służby
Społecznej. Łódź 1947, 8°.
12) Biblioteka Służby Społecznej. Nr 1,1946; m 2,1947; nr 3,1948.
Wyd. Pol. Instytut Służby Społecznej. Wrocław-Łódź,
8°.
13) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XV, m 10-12,
XVI, 1-10, m. Wyd. Zw. Bibliotekarzy
i Archiwistów Pols. Warszawa 1948, 4°.
14) Biuletino di Paletnologia
Italiana.
R. VIII, cz. I, 1944/5,
cz. III, 1946, Rzym.
i
1949, 4°·
17) Biuletyn Historii Sztuki i Kultury.
Kwartalnik,
wyd. przez
Państw. Inst. Hist. Sztuki Politechn. Warsz. i Inwentaryzacji
Zabytków,
oraz Zakł. Archit. Pol. i Hist. Sztuki Politech. Warsz. Rok X, m 3-4.
Warszawa 1948, 4°·
I8)Biuletyn
Informacyjny P. A. O. Ro~ II (XV), m 7 (81). Wyd.
Polska Agencja Oświatowa. Warszawa 1949, 4°. Maszynopis.
19) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok I, m I,
3-8;
II, m 24, 1948; III, nr 1-10, 1949. Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa, 4°.
20) Biuletyn Państwowego Instytutu Sztuki. Tom I, m 4-9,
1948;
II, nr I, 1949. Wyd. Państw. Instytut Książki. Łódź, 8°.
21) Biuletyn Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego,
nr 6, 1946;
nr 3, 6, 1948; nr 7, 8, 9, 1949. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, 4°·
22) Yivo Bleter. Journal of the Yiddish Scientific Institute,
vol.
XXXI-XXXII.
Wyd. Yiddish Scientific Institute. New-York, 1948, 8°.
23) Bohemica Viennensia. R. II, cislo I. Praga-Wien
1948.
24) Bulletin de I'Institut Frans;ais d'Afrique Noire, tom V, 1943,
VI, 1944, Paryż, 4°·
25) Bulletin i Institutitte Shkencavet. Tom III, nr I. Tirana 1949,8°.
26) Bulletin i Institutitte
studimewe.
Tom I, nr I; II, nr 1-3.
Tirana 1947.
27) Bulletin du Musee d'Ethnographie
du Trocadero,
nr 1-8.
Trocadero
1931-1935.
28) Bulletin for Libraries. Bulletin de I'U nesco
l'intention
des
Bibliotheques, vol. II, nr 12, 1948; III, m 1-2, 1949. Wyd. United Nations Educational
Scientific and Educational
Organization.
Paryż, 8°.
29) Bulletin de la Societe Royale BeIge. Tom L VII. Wyd. Societe
Royale Beige. Bruksela 1946, 8°.
a
30) Societa Scientiarum
Fennica.
Commentationes
Humanorum
Litterarum.
Vol. XIV, zesz. 4. Helsinki 1947, 8°.
31) Czasopismo Prawno-Historyczne.
Red. Lisowski Z. i Wojciechowski Z.
32) Casopis Narodniho
Musea. Oddil Duchovedny.
R. CXV,
1946; CXVI, C. I, 2, 1947. Wyd. Matice Ceska. Praga, 8°.
33) Casopis Vlasteneckeho
Spolku Musejniho v Olomuci. Oddil
Duchovedny. R. LVIII cislo 213 i 214. Wyd. Vlasten. Spalku Musejniho.
Olomuci 1948, 8°.
34) Droga. Organ Ruchu Metodystycznego.
R. III, m I I -12,
1948; IV, m 1-4,
1949. Wyd. Kościół Metodystyczny,
Bydgoszcz\Varszawa, 8°.
�35) Nowe Drogi. R. III, nr 5. Warszawa 1949, BO.
36) Endea vour. A Quarterly
review designed to record the progress of the sciences in the service of mankind, vol. VI, nr 2 I -24,
1947;
vol. .VII, nr 25-28,
1948, London, 40•
37) Ethnografia-Nepelet.
Tom LIX, zesz. 1-5. Budapeszt 1949, Ba.
3B) Sowieckaja Etnografia. Tom IV, I94B; V, 1949, Wyd. Akademia
Nauk Sojuza S. S. R. MQskwa-Leningrad,
BO.
39) Ethnos. R. I94S, zesz. 1-4;
1949, zesz. I, Sztokholm ..
40) Le Folklore Braban~on. Bulletin du service de recherches his torique et volkloriques du Brabant. Tom XX, 1940-48, Bruksela 1948, 80•
41) Glasnik Zemaljskog Muzeja u Sarajevu. sv. III. Sarajewo I94B.
42) Głos Wolnych. R. IV, nr 1-2. Wyd. Stowarzyszenie
Wolnej
Myśli w Polsce. Warszawa 1949, 40•
43) C. I. A. P. Information.
Nr 9-14. Wyd. Commission Internades Arts et Traditions
Populaires. Paryż 1949, 40•
44) Jantar. Przegląd naukowy zagadnień pomorskich i bałtyckich.
R. VI, zesz. 3-4,
I94B; VII, zesz. I, 2, 1949. Wyd. Instytut Bałtycki.
Bydgoszcz-Szczecin,
80•
45) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Języka Polskiego. T. XXV,
zesz. 3-4,
1945; XXVI,
1946; XXVII,
1947; XXVIII,
I94B; XXIX,
zesz. 1-3, 1949, Kraków, BO.
46) Journal of American Folklore. Vol. LXI, nr 239-242.
Wyd.
The American Folklore Society. Menasha, Wisconsin I94B, 40•
47) The Journal of the Royal Anthropological
Institute of Great
Britain and Ireland. Vol. L, 1920; LI, 1921; LII, 1922; LIII, 1923; LIV,
1924.
48) Southwestern Journal of Anthropology.
Vol. I, nr 1-4, 1945;
II, nr 1-4, 1946; III, nr 1-4,1947;
IV, nr 1-4, 1948; V, nr 1-4, 1949.
tionale
49) Ilustrowany
Kalendarz
Kuriera
Poznańskiego
na rok 1930.
Poznań, BO.
50) Komunikaty.
Nr 8-12.
Poznań 1949.
51) Nowe Książki. Przegląd Nowości Wydawniczych.
R. I, nr 1-2.
Wyd. Komitet Upowszechnienia
Książki przy Prez. Rady Ministrów.
Warszawa 1949, 160•
52) Kwartalnik Muzealny. Red. Seweryn Tadeusz. R. I, zesz. 1-4,
1948; II, zesz. 1-2, 1949. Wyd. Związek Muzeów w Polsce. Kraków, BO.
53) Liepa Nasa Domovina. kn. 6 (Hrvatska Narodna Umjetnost).
Wyd. Hrvatskog Izdavalackog
Bibliografskog Zavoda, 40•
54) Linguistica
Slovaca.
Cz. IV-VI.
Wyd. Slovenskej Ucenej
Spolecnosti. Bratislava 1946-48, 40•
55) Literatura
Radziecka, nr 1-5. Moskwa 1949, BO.
56) Folk-Liv. Tidskrift for nordisk etnologi. Tom IV-XI.
Wyd.
Svensk Folklivsforkning.
Stockholm 1940-1947,
10.
57) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych
Młodzieży. R. XXIII,
nr 1-10. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
Kraków 1948, BO.
5B) Lud. Organ
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego.
Tom
XXXVIII.
Wyd. P. T. L. Lublin 1948, BO.
59) Man. A mothly record of anthropological
science. Vol. XL VIII
art. 156-165,
194B; XLIX, art. 1-25, 63-78,
1949; L, art. 46-62,
79-134,
145-159,
1949. Wyd. The Royal Anthropological
Institute.
London, 4°.
60) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Filologicznej, tom XIII,
zesz. 3. Nakł. Pozn. Tow. Przy]. Nauk. Poznań 1948, 8°.
61) Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Prace Komisji Lekarskiej. Tom VI,
zesz. 3 Nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1948, So.
62) Primitive Man. Vol. XXI, nr 3, 4, 1948; XXII, nr 1-2, 1949.
Wyd. Catholic Anthropological
Conference. Washington,
80•
63) Memoirs of the Peabody Museum of Archeology and Ethnology
Harvard University. Vol. VIII, 1942; IX, nr ,1-2, 1941; XVI, nr 2, 3,
1940; XVII, nr 1,2, 1941; XVIII, 1941; XIX, nr 1,2, 1941; XX 1943;
XXI, 1946; XXII, nr I, 1944; XXIII, nr I, 1944; XXIV, nr 1,2,1945-7;
XXVI, nr I, 1947; XXVII,
nr 1-4,
1945-7;
XXVIII,
Clr I, 1947;
XXXI,
1947; XXXII,
1947; XXXV,
nr I, 2, 1942. Cambridge,
4°.
64.) Le Mois d'Ethnographie
Franc;:aise. Bulletin de la Societe
d'Ethnographie
Franc;:aise. Nr 9, 1948, nr 1-7, 1949. Paryż, 4°.
65) News of Yivo. Nr 29-30, 1948; nr 31-34, 1949; wyd. Yiddish
Scientific Institute Yivo. New York, 40.
66) Notes Africaines. Bulletin d'information
et de correspondence
de l'Institut
Franc;:ais d' Afrique Noire. Nr 37-40,
43, suplement
40.
Dakar 1948, 4°.
67) Ochrana prirody. Vestnik statni pece o ochranu pI-irody. R. III,
cz. 6, 1948, IV, cz. 1-5, 1949. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 40•
68) O-::hrona Zabytków. R. II, nr I. Warszawa-·Kraków
1949, 8°.
69) Ceska Osveta. R. XLI cislo 9-10.
Praga 1948.
70) Z Otchłani
Wieków. Dwumiesięcznik
poświęcony pradziejom
Polski. R. XVII, zesz. 7-12. Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne i Muzeum
Prehistoryczne.
Poznań, 40•
71) Papers of the Peabody Museum of American Archeology and
Ethnology.
Harvard
University.
Vol. XL, nr I. Cambridge
1948, 4°.
72) Pece o mladd. Mesienik Ministerstva Socialni PeCe. R. XXVII
cislo 10, 1948; XXVIII
cislo 1-9, 1949. Praga, 4°.
73) Pielgrzym Polski. R. XVIII,
nr 12, 1948; R. XIX, nr 1-3,
5-1 I, 1949. Wyd. Edmund Chambers. Kraków-Warszawa,
4°.
74) Poradnik
Bibliotekarza,
nr 1. Wyd. Związek Bibliotekarzy
i Archiwistów. Warszawa 1949, 16°.
�75) Posłannictwo.
Organ Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. R. XVII, nr 12, 1948; XVIII, nr 1-12, 1949. Wyd. Pol. Narodowy
Kościół Katolicki. Warszawa, 8°.
76) Poznaj Świat.
Popularno-naukowy
miesięcznik geograficzny.
Nr II-I2.
Wyd. Pol. Tow. Geograficzne. Kraków 1948, 80.
77) Prace Etnologiczne.
Tom II. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin-Kraków
1949, 8°.
78) Prace i Materiały Etnograficzne,
tom VII. Wyd. Pol. Tow.
Ludoznawcze.
Lublin 1948, 8°.
79) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia.
1948 (IV), nr 12; 1949 (V), nr I-3I!.
Wyd. Spółdzielnia Wyd. «Czytelnik», Warszawa, 4°.
80) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, 2, 1940
VII, 1941; VIII, 1942; IX, 1943; X, 1944; XI, 1945, London
8 I) Przegląd Antropologiczny.
Organ Pol. Tow. Antropologicznego.
Red. Adam Wrzosek. Tom XV, 1948; XVI, zesz. 1-3, 1949. Wyd. Pol.
Tow. Archeologiczne.
Poznań 1948, 8°.
82) Przegląd Archeologiczny.
Czasopismo poświęcone archeologii
przedhistorycznej.
Tom VIII, zesz. I (R. XXIV). Wyd. Instytut Badania
Starożytności Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne.
Poznań 1949, 4°.
83) Przegląd Biblioteczny. R. XVI, zesz. 1-4. Wyd. Zw. Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich. Kraków 1948, 4°.
.
84) Przegląd Socjologiczny. Tom X, Łódź 1949, 8°.
85) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. XIV, zesz. 1-4,
1948;
R. XV, zesz. 1-3,
1949. Wyd. Centralny Związek Spółdzielczy. Spółdzielczy Instytut Naukowy. Warszawa 1949, 8°.
86) Przegląd Zachodni. R. IV, nr 12; V, nr 1-10. Wyd. Instytut
Zachodni. Poznań 1948, 8°.
87) Anthropological
Kecords. Vol. II, 6, 1940; III, 2; (1940), 3;
(1943),4 (1946); IV, 2, 3 (1941); V, 1,3 (1940/44); VI, 1-4 (1941-2);
VII, 1-2
(1942); VIII,
I-S
(1942-45);
IX, 1-2
(1947); X, 1-2
(1948); XI, I (1948). Wyd. University of California Press. Berkeley and
Los Angelos, 4 0.
88) Annual Report ofthe Bureau of American Ethnology. Vol. LXV,
1947/48. Wyd. Smithsonian Institution.
Washington 1949, 8°.
89) The Slavonic and East European Review. A survey of the
peoples of eastern Europe, their history, economic, development, philology
and literature. Vol. XXVI, nr 67. Wyd. University of London School of
Slavonic and East European Studies. London 1948, 8°.
.
90) Rivista di Anthropologia.
Vol. XXXV,
Rzym 1944-7,
8°.
91) Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych. Tom IX, 1947;
X, 1948. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°.
92) Roczniki Historyczne. Tom XVII, zesz. 2. Wyd. Poznańskie
Przyj. Nauk. Poznań, 4°.
93) Roczniki Nauk Społecznych.
Tom I. Wyd. Tow. Naukowe
K. U. L. Lublin 1949, 8°.
94) Sbornik Narodniho Muzea w Praze. sv. III, Praga 1948, 80.
95) Sbornik Muzealnej
Slovenskej SpoleCnosti. R. XXXVIIIXLII. Turc sv. Martino 1944-48,
8°.
96) Slavia. Casopis Pro Slovenskou Filologii. R. XV, zesz. 1-3.
97) Slavia Occidentalis. Tom XIX. Wyd. Instytut Zachodnio Słowiański U. P. Poznań 1948, 8°.
98) Slovo a Slovesnost. List Prazkeho Linguistickeho KrouZku. R. XI
Cislo 2-4.
Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga, 8°.
99) Słowo Prawdy. R. XVI, nr 12, 1948; XVII, nr 1-8, 10, 1949.
Wyd. Pol. Kościół Ewangelickich Chrześcijan Baptystów, Warszawa, 40.
Tow.
100) Yiddishe Sprakh (The Yiddish Language). Vol. VIII, nr 3-4,
New York 1948, 8°.
101) Sprawozdania z czynności i posiedzeń PAU, tom XLIX, nr 9,
1948; L, nr 1-4,
1949. Wyd. PAU, Kraków, 8°.
102) Sprawozdania
PAU. Tom XLIX, nr 5-7, Kraków 1948, 8°.
103) Sprawozdania
P. M. A. Red. L. Sawicki. Tom I, zesz. 1-4.
Wyd. Państw. Muzeum Archeologiczne. Warszawa 1948, 8°.
104) Sprawozdania
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk.
Tom XIII, zesz. 1-2,
1946; XIV, nr I (zesz. 1-2), nr 2 (zesz. 3-4),
1947; XV, nr I (zesz. 1-2),
nr 2 (zesz. 3-4),
1948. Wyd. Poznańskie
Tow. Przyj. Nauk. Poznań, 8°.
105) Sprawozdania
Towarzystwa Naukowego w Toruniu, 1949, 8°.
106) Sprawozdania
Wrocławskiego
Towarzystwa
Nauk. Tom I,
1946; II, 1947; III, 1948; IV, 1949, Wrocław, 8°.
107) Strażnica Ewangeliczna. R. III, nr 23-24,
1948; IV, nr 1-23,
1949. Wyd. Komitet
Red. Pol. Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego,
Bytom, 4°.
108) Polska Sztuka Ludowa. R. I, 1947; R. 11,1948; R. III, 1949.
Wyd. Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej, Warszawa, 4°.
lOg) Teatr Ludowy. Tom XXXIV, nr 12, 1948; XXXV, nr 1-4,
1949. Wyd. Tow. Teatrów i Muzyki Ludowej R. P. Warszawa, 8°.
I II) U pplands FornminnesfOrenings Tidskrift. Tom XLVII (46), 3,
1943; XLVII,
I, 1944, Uppsala,
4°.
I 10) U ni versi ty of California
Publications in American Archeology
and Ethnology. Vol. XXXV, nr 8 (1940), nr 9 (1942),10 (1943); XXXIX
nr I (1941),2 (1942),3 (1943),4 (1945); XL, nr I (1942),2 (1943),3 (1944);
XLI, 1946; XLII, nr I (1945), 2 (1946), 3 (1947); XLIII,
1946.
II2) Vyber, Nejzajimavejsich
Reportazi
a Clanku ze Svetoveho
Tisku. cislo 1-12. Brno 1949, 16°.
10-12,
�113) Wiadomości Archeologiczne. Organ Państwowego Grona Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Torr. XVI. Wyd. Państw.
Growl Konser. Zabytków Przedhist. Warszawa 1949, 4°.
114) Wiadomości
Muzeum Ziemi. Tom IV za rok 1948. Wyd.
Muzeum Ziemi. Warszawa 1949, 8°.
I 15) Wiadomości
Statystyczne
Głównego Urzędu Statystycznego.
Vol. XXI, zesz. 23-24,
[948; XXII, zesz. 1-21,
1949. Wyd. G. U. S.
Warszawa, 4°.
116) Wiedza i Życie. R. XVIII, zesz. 1-12,
1949; XVI, zesz. 3,
1941; XV, 1946.
117) Wiestnik Akademii Nauk S. S. R. Nr 1-12. Moskwa-Leningrad 1948.
118) Wieś. Tygodnik Społeczno-Literacki.
R. VI, nr 1-51.
Wyd.
Związek Samopomocy CWopskiej. Łódź 1949, 4°.
1I9) Zapiski
Numizmatyczne.
Kwartalnik
Popularno-Naukowy.
R. I, nr I. Sekcja Numizmatyczna
Polskiego Towarzystwa Archeologicznego. Wrocław 1949, 4°.
120) O,terreichische
Zeitschrift fur Volkskunde. Tom I, zesz. 1-4;
II, zesz. 1-4; III, zesz. 1-3. Wyd. Verein fUr Volkskunde. Wien 1948,8°.
121) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom 45, zesz. 1-6, 1940;
XLVI, zesz. 1-6,
1941; XLVII, zesz. 3-6,
1942; XLVIII,
zesz. 1-6,
1943; XLIX, zesz. zesz. 3-6,
1944. Wyd. Wienergesellschaft fUr Volkskunde, Wien, 8°.
122) Ziemia. Ilustrowany
miesięcznik krajoznawczy.
Tom XXVI,
nr 6-10,
1947; XXVII,
nr 10-20,
1948; XXVIII,
nr I, 3-10,
1949;
XL, nr 2-3, 7-8, 1949. Wyd. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze. Warszawa, 4°.
123) Życie Nauki. Miesięcznik naukoznawczy. Tom VI, nr 33-36,
1948; VII, nr 37-42,
[949. Wyd. Konserwatorium
Naukoznawcze,
Kraków, 8°.
124) Życie Słowiańskie. Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce.
R. III, nr 12, 1948; IV, nr I, 3-9.
Wyd. Prezydium Komitetu Słowo
w Polsce, Kraków, 8°.
Wydawnictwa
sprzed
r. 1939, nabyte
w roku
1949
125) Anthropos. Revue Internationale
d'Ethnographie.
T. XXXIV,
zesz. 1-3. \-Vien 1939, Schweiz. 4°.
126) Biuletyn Polskiego Towarzystwa
Krajoznawczego,
r. '929.
127) Smithsonian Institution. Bulletin. Nr 1-121,
123. Waszyngton
1939, 8°.
128) The Journal of the Royal Anthropological
Institute of Great
Britain and Ireland. Vol. L-LXV,
1920-1935.
Marybane, 8°.
[29) Folk-Liv. Tidskrilt for nordisk etnologi. Tom I, [937; III, 1939·
Stockholm, 4°.
130) Meddelanden
fran Landsmalsarkivet
i Uppsala. Nr 2, Ulma
1939, 8°.
131) Proceedings of the Prehistoric Society. Vol. IV, cz. I, II, 1938;
V, cz. I, II, 1939. London.
132) Rocznik Towarzystwa
Naukowego w Płocku. Tom I, 1929;
II, 1931; III, 1934, Płock, 80.
133) U pplands Fornminnesfbrenings
Tidskrift. Tom XL VI, nr 2,
Uppsala 1939, 4°·
134) Wiener Zeitschrift fUr Volkskunde. Tom XLIII,
zesz. 1-2,
1938; XLIV, zesz. I, 3-6,
1939, \Vien, 8°.
Dzieła
I) Anisinow N. J., Stalińskij Ustaw Sielsko-Chozjajstwennoj
Arteli.
Moskwa 1944, 16°, str. 22, nIb I.
2) Arndt J., Lutgens R., Muhle W., Petersen J., Erdkunde
in
Stichworten.
Breslau 1940, 8°, str. nlb.
3) Bach Adolf, Die Deutschen Personennamen.
Berlin 1943, 8°.
4) Berve Helmut, Das Neue Bild del' Antike. Tom II. Rom, Leipzig
1942, 4°, str. 485, nIb 2.
.
5) Bertholet Alfred, Wortanklang
und Volksetymologie
in ihrer
Wirkung auf Religiosen Glauben und Brauch.Berlin
1945, 4°, str. 24·
6) Blessinger Karl, Judentum
mid Musik. Ein Beitrag zur Kultur,- und Rassenpolitik. Berlin 1944, 16°, str. 156, nlb. 4·
7) Brahe Hans, Germanische
Sprachw'issenschaft
1. Berlin 1942,
16°, str. 127, nIb 8. Sammlung Goschen. Tom 238.
8) Bukowski Andrzej, Florian Cenowa - twórca regionalizmu
kaszubskiego. Gdańsk-Bydgoszcz-Szczecin
1947, 8°, str. 19·
9) Burkhardt Hans. Die Seelischen Anlagen des Nordischen Mensche'1. Berlin-Lipsk
1941, 8°, str. I94,nlb
2..
10) Busch Fritz Otto, Deutsche Seekriegsgeschichte.
Fahren und
Taten in zwei Jahrtausenden.
Bielefeld 1942, 8°, str. 878.
1I) Catalogus
Van De Bibliotheca
Svecica. Amsterdam
1948,
8°, nIb 4.
12) Chaloupecky
Vaclav, Valasi na Slovensku. Praga 1947, 8°,
str. I 16, nIb 4.
13) Chwalibińska
Jadwiga,
Ród Prusów w wiekach średnich.
Toruń 1948.
14) Deusmore
Francis, The study of Indian music. \Vashington
1942, 80, str. 527--55°,
tab. 6 (Odbitka z Smithsonian Report z 191 I).
�'5) Jennes Diamond, Prehistoric culture wares from Asia to America.
Washington
'94', 8°, str. '3 (Odbitka z Smithsonian
Report for '940,
str. 383-396).
,6) Filip Jan, DvGi'akovo Museum Kalinska v Pra\'Cku. Kalin 1948,
8°, str. 43.
17) Filip Jan,
Pccatky
Slovanskeho
Osidleni v Ceskoslovensku.
Praga 1946, 8°.
,8) German Paul, Altdeutsche
Ku1turgebdiuche.
Jena
1928, 80.
19) Glasenapp Helmuth, Die' Religionen Indiens. Stuttgardt
1943,
16°, str. 391, nIb 5, VIII.
20) Glueck Nelson, The Excavations of Salomon's Seaport: Ezion Geber. Washington 194.2,8°, str. 25 (Odbitka z Smithsonian Report 1941,
str. 453-478,
tab. 14)'
21) Grycz Józef i Borkowska W., Skrócone przepisy katalogowania
alfabetycznego.
Warszawa
1946, 8°, str. 90, VII. Wyd. Ministerstwo
Oświaty.
22) Halban
Leon, O potrzebie
badań etno-socjologicznych
nad
religijnością.
Lublin 1946, 8°, str. 30. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
23) Henningsen Henning, Dys10b i danske s0k0bstaeder og i adtandet.
Kopenhaga
1949, 8°, str. 160.
24) Hensel Witold, Uwagi o badaniu stanowisk wielowarstwowych.
Poznań 1949.
25) Hołubowicz Włodzimierz, Odpowiedź na zapytanie. Toruń 1949,
8°, nIb 4.
26) Informator Adresowy Miast i Gmin Wiejskich Rz-plitej Polskiej.
Tom I, str. 326, II, str. 435. Wyd. Inst. Wydaw. (,Kolumna» S. P. Warsza wa 1948, 4°.
27) Informator Akademicki na rok 1945/46. Lublin '945,8°, str. 20.
Wyd. Bratnia Pomoc Studentów U. M. C. S. w Lublinie.
28) lrstam T., The King ofGanda. Lund 1944,4°, str. 203, I, tab. 2.
The Ethnographical
Museum of Sveden. Nowa seria. Publication.
Nr 8.
29) hanoff
han,
Vajkeszites es eszkozei a Bolgaroknal. Sofia 8°,
str. 9 (Odbitka z (,Etnographia - Nepelet,) XLVIII,
cz. I).
30) Jacobsson Gunnar,
Le nom de temps leto dans les Langues
Slaves. Uppsala 1947,4°, str. '5, nIb I. Etudes des Philologie Slave, tom I.
3 I) Kalinin Michał, O moralnym obliczu naszego nawdu. Moskwa
1945, 16°, str. 47, nIb I. Wydawnictwo
Literatury w Językach Obcych.
32) Kaspruś
Alois, Der grosse ('priihislOnsche»
Steinmorser
in
Atemble am mittleren Raum River in Neuguinea, 4°, str. 7 (Odbitka
z (,Anthropos» XXXV/XXXVI,
1940-41,
str. 647-654).
33) Katalog pism i czasopism Z. S. R. R. na rok 1949. Warszawa
1949, 8°, str. lO. Wyd. Spółdzielnia Wydawnicza
(,Współpraca').
34) Katalog Polskiego Wydawnictwa
Muzycznego. Tom XI, nr 5,
Kraków 1948, 8°, str. 19.
3") Katalog Wystawy Garncarstwa
i Wycinanek Regionów Woj.
ŁódzkieJgo. Łódź 1948,8°, str. 16. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Polskich Artystów Plastyków w Łodzi.
36) Katalog Wystawy Sztuki Ludowej Lubelszczyzny. Lublin 1949,
80, str. 20.
37) Kelso J. L. i Thorley Palin, Palestinian pottery in B,ble times.
Washington
1947, 8° (Odbitka
z Smithsonian
Report
na rok 1946,
str. 361-372).
38) Knipowicz
T. N., Tanais.
Moskwa-Leningrad
194~, 4°,
str. 476, nIb 3. Wyd. AkademiJa Nauk S. S. R. R. Inst. Istorii Mater.
Kultury. Red. I. Ja. Marra.
3J) Kocowski
Bronisław,
Wyprawy
Tatarów
na Węgry przez
Polskę w roku 1594, Lublin 1948, 8°, Tow. Naukowe K. U. L.
40) Koppers Wilhelm, Die BhiJin Zentrallindien.
Vol. I, Wien 1948.
41) Kossina
Gustaf, Die Deutsche
Vorgeschichte.
Lipsk 1941,
8. str. 301, XII, nIb 7, ManTlus-Bibliothek.
42) Koswen M. O., Matriarchat.
Istorija - Problemy.
Moskwa
1948, 8°.
43) Kutrzebianka
Anna, Rozwój etnografii i etnologii w Polsce.
Kraków 1948, 80, str. 58. Historia Nauki Polskiej w Monografiach,
XIV.
Nakł. P. A. U.
44) Die Wirtschaftliche
Leistung. Kraków 1943, 4°, str. 228-251.
45) Ligacz Richard,
Aesops Einfluss auf die deutsche Literatur
des 16 Jahrhunderts.
1945, 8°, str. 88.
46) Lundman
B., Raser och Folkstockar i Baltoskandia.
Uppsala
1946, 8°, str. 77.'
47) Łoziński
Władysław,
Madonna
Busowiska.
Wrocła""
'948,
8°, str. 159.
48) Materiały
i issledowanija
po russkoj
dialektołogii,
tom I.
Moskwa-Le
Jingrad 1949, 8°, str. 320, nIb 2.
49) Matuszewski Józef, Studia nad prawem rugijskim. Cz. I, str. 160,
nIb 4, Poznań 1947, 8°. Studia nad historią prawa polskiego tom XVIII.
50) Miczurin J. W., Izbrannyje soczinenija. Moskwa 1948, str. 799,
4 Izdatielstwa
Seljaskohonstwenom
Literaturi.
,
5 I) Milewski Tadeusz, Stosunki językowe polsko-pruskie,
Poznań
°
1947, 8°.
52) Milewski Tadeusz,
Zarys językoznawstwa
ogólnego. Tom I,
cz. I - Teoria językoznawstwa, str. nIb I, 208, VIII; tom I zesz. I, cz. II Rozmieszczenie języków (tekst) str. 424; VII; tom I, zesz. II, cz. 1IRozmicszczenie
języków (mapy), str. 62, map 63. Prace etnologiczne,
wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin, Kraków '948, 8°.
�53) :\1iller H. F., Oczerki
8°, str. 280, map 2.
nowejszej
istorii
54) Mirek Franciszek, Zarys socjologii.
nIb 3. Tow. Naukowe K. U. L. XLII.
55) Masin
Ljubliana
1948.
V. i Sovre A., Dodatki
56) Murray,
106, 4°.
Turcii.
Lublin
1948, 8°, str.
h griskirn, Iistinam
A new english dictionary
Moskwa
9:2 str. 396,404;
1948,
745,
Hilandrarja.
10:3 str. 400,
.57) Newman
M. T., The Ryukyu people a cultural
appraisa1.
Washmgton
1948, 8°, str. 27 (odbitka z Sminthsoniam
Report 1l-ł47,
str. 379-406).
58) Nowosielskij A. A., Borba Moskowskogo Gosudarstwa
s Tatarami w XVII weke. Moskwa 1948, 4°, str. 442, nIb 3, mapy 2.
59) Oesterheld
str. 471, nIb r.
Alfred,
Wirtschaftsraum
Europa.
Berlin
1942, 80,
60) Oranowski
Zygmunt,
Materiały
do dziejów powstania
warszawskiego: (W oczach Londynu).
Łódź 1945, BO, str. 40. Biblioteka Społeczno-Pohtyczna.
Wyd. Spółdzielnia
Wydawnicza
«Czytelnih.
6 I) Pajączkowski
Franciszek,
Zakład Narodowy
im. Ossolińskich
w ostatnim dwudziestoleciu
1928-1948.
Wrocław 1948, 80 str. 6r.
62) Pajączkowski
Franciszek,
Zakład Narodowy
im. Ossolińskich
we Wrocławiu w roku 1948. Wrocław 1949, 80, str. 19 (Odbitka z <,Sobótki,») III, 1948).
63) Peters Carl, Gesammeltc
Schriften. Tom I. Munchen-Berlin 1943, 8°, str. 516, mapa J.
64) Pfeiffer Ehrefried,
Gesunde und Kranke
Landschaft.
Berlin
1948, 8°, str. 195, VII, nIb r.
65) Pigoń Stanisław,
Wybór pisarzy ludowych.
Cz. 11.Poeci
i gawędziarze.
Wrocław 1948, 8°, str. 320.
66) Pigoń Stanisław,
Zarys nowszej literatury
ludowej
(przed
r. 1920). Kraków 1946, str. 236, 80.
67) Piwarski
Kazimierz,
Dzieje Gdańska
w zarysie. GdańskBydgoszcz-Szczecin
1946, 8°, str. 308, VIII.
Wyd. Instytut Bałtycki.
68) Piwarski Kazimierz, Dzieje Prus Wschodnich w czasach nowożytnych. Gdańsk-Bydgoszcz
1946, 80, str. 384. Wyd. InstytUt Bałtycki.
69) Pogorzelski
Wojciech,
Służba
zdrowia
P. U. R. 1945-48.
,Lódź 1948, 8°, str. 71, tab. r. Nakł. Zarząd Centr. Państw. Urzędu Repa triacyjnego w Łodzi.
70) Ponomarienko
P., Ruch partyzancki
w Wielkiej Wojnie NaroMoskwa 1943, 16°, Sir. 26. Wyd. Lit. w Językach Obcych.
71) Rauers Friedrich,
Kulturgeschichte
der Gaststiitte,
cz. L
Berlin 1942, 40, str. 687, XVI.
dowej.
72) Roberts Frank, H. H. The new world Paleo-Indian.
Washington
1949, 8°, str. 31 (Odbitka z Smithsonian
Report for 1944, str. 403-434,
tab. 12).
73) Samhaber
Ernst, Die Neuen WirstschaftsiormeJl
1914-1940.
Berlin 1941, 8°, str. 364, nib 4.
74)' Semkowicz
Wł., Encyklopedia
Nauk Pomocniczych
Historii.
Kraków 1946, 4°, SIr. 230. Wyd. III (według wykładów profesora U. J.
Władyslawa Semkowicza) .
7j) Schmieder Paul, Kiistrin N., Der Viehpfleger. Neudamm 1945,
BO, str. 285, nIb 3.
76) Smith Russell, Grassland and Farmland as factors in the cyclical
development
of Eurasian history, Washington
1945, 8°, str. 27, tab. I
(Odbitka
z Smithsonian
Report na r. 1944, str. 357-384).
77) Schmokel Hermann, Das Geschlecht Schmekel 1940,8°, str. 167,
nIb I, mapa 1.
78) Shetrone H., A unique prehistoric irrigation project. Washington
1947, 8° (Odbitka z Smithsonian Report for 1945, str. 379-386,
tab. 5).
79) Sidorow A. A., Istoria oformlenia russkoj knigi. Moskwa 1946,
4°, str. 380, nIb 3·
80) Skład osobowy i spis wykładów Uniwersytetu
Łódzkiego na
rok akademicki
1948/49. Łódź 1948, 8°, str. 104, nIb 2.
81) Skład osobowy i spis wykładów i instytucji K. U. L. na rok
1947/48. Lublin 1947, 8°, str. 15.
82) Speiser E. A., Closing the gap at tepe gawra. Washington
1949, 8°, Sir. 8 (Odbitka z Smithsonian Report for 1939, str. 437-445).
83) Spicer Edward, H., Pascua. A Yaqui Village in Arizone. Chi<:ago-Illinois
1940, 8°, str. 319.
84) Spis Kościołów i Duchowieństwa
Diecezji Lubelskiej. Lublin
.1948, 8°, str. 259, nIb r.
85) Spis wykładów na rok akademicki
1948/49 Uniwersytetu
i Politechniki we Wrocławiu.
Wrocław 1948, 8°, str. 148, nib I.
86) Spis wykładów U. J. w Krakowie na rok akademicki 1948/49.
Kraków 1948, 8°, str. 241, Wyd. U. J.
87) Spis wykładów Uniwersytetu
im. Mikołaja Kopernika
w Toruniu na rok akademicki
1948/49, Toruń 1948, 8°, str. 91, nib 3.
88) Spis wykładów Uniwersytetu
Warszawskiego nll rok akademicki
-1948/49. Warszawa 1948, 8°, str. 102, nib r.
89) Spis wykładów Uniwer<;ytctu Poznańskiego na rok akademicki
1948/49, Poznań 1948, 8°, str. 136, nIb r.
90) Sprawozdanie
z działalności
za rok 1948. Ministerstwo
Kultury i Sztuki. \Varszawa 1949, 4°, str. 142, nIb 6.
91) Stalin Józef, Ob osnowach leninizma. Ogiz 1949, 8°, str. 157,
nib 2.
Lud. T. XXXIX
41
�92) Stanislav Jan, Kultura starych Sloyakov. Bratislava 1944.
93) Stengel Theo, Lexicon der Juden ill der Misik. Berlin 1940,
160, str. 380 zur Erforschung der Judenfrage.
94) Stevens Frank, Stonehenge.: to-day and yestt:rday. Washington
0
1941,8 , str. 31, t~bl: I (Odbitka z Smithsonian Report 1940, str. 447-478).
95) StęczynskI Bogusz, Z., Śląsk. Podróż malownicza
w 21 pieśniach. Wrocław 1949, 160, str. 212.
96) Taszycki
Witold,
Milewski Tadeusz,
Zarys językoznawstwa
ogólnego. Cz. I (recenzja),
str. 487-486),
40.
str. 9 (nadbitka
z «Slavia Occidentalis,),
t. XIX,
97) Thornqvist
Clara, Studien uber die nordischen
Lehworter im
Russischen. Uppsala, Stockholm 1948, 40, str. 284, VII Etudes de Phi 10logie Slave. Tom II.
9B)
.
Tiszenko D., Encikłopedla
osnownych znanij marksizma-Ienimzm~. ~oskw~. 1949,. 80.. str. 32. ~szesojuznoje
Obszczestwo po Raspro~
stramenJu
Pohtlczeskich
l Nauczmch Znanij.
99) Tołstow
A. P.,
Po sledam
drewnehorezniskoj
Moskwa 194B, BO, str. 322, nIb 5, mapa I.
100) Katolicki Uniwersytet
Lubelski. Jednodniówka.
80, str. 40.
.
str.
°
101) Katolicki Uniw~rsytet Lubelski.
149. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L.
«Deo et Patriae').
ciwilizacji.
Lublin
1947,
Lublin
1947,
102) Wash~urn
S. ~., Thinking
about race. Washingtom
1946,
z Smlthsonisn Report for 1945, str. 363-37B).
.
103) Warszawa ?skarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez
.
BIUro Odbudowy
Stolicy wespół z Muzeum Narodowym
w Warszawie.
Warszawa 1945, 80, str. 24.
. 104) Wyk.az ?~riodYków
naukowych
pozostających
w ewidencji
Wydziału NaukI Mmlsterstwa
Oświaty. Stan na I. II. 1949, str. 16, 40.
B , str. IS· (OdbItka
105) Wystawa Jubileuszowa
1949, BO, s~r. 19, nIb 12. Wyd.
Warsza wskIego.
Stanisława Czajkowskiego.
Warszawa
Zw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu
106) Wystawa Sztuki Dziecka, Rysunek - Malarstwo. Lublin 1949;
st~. 20, tab. 7. Wyd. Zw. Zaw. Pol. Artystów Plastyków Okręgu Lubelskiego.
107) Wystawa Sztuki Ludowej na Kujawach.
Włocławek
1949,
str. 20, ilustr. II.
108) Wystawa
80, str. 64.
Sztuki
i Rękodzieła
Ludowego.
Warszawa
1949,
log) Wystawa Ziem Odzyskanych.
Informator
Działu Społ.-Gosp.
B. Wrocław 1948, BO, str. 47, nIb I.
110) Zacek Wacław, Cechove a PołaCi roku 1948, cz. I, sv. XXII.
Praga 1947, 80.
Teren
Ill) Zajączkowski
Władysław,
Un livre de songes caraimes. Krakóv. 1949, 80, str. I7 (Odbitka z Rocznika Orientalistycznego,
tom XV
str. 339-356).
112) Zawistowicz-Adamska
Kazimiera,
Obrzędy weselne. ŁódźWarszawa 1948/49, 80, str. 18, «Łódź Teatralna,).
R. III, nr 3.
I t3)
Zawistowicz-Adamska
Kazimiera,
Społeczność Wiejska. Łódź
114) Narodni
zpevniCek.
Sto moravskoslezsrych
lidovych
pisni.
l 94B, 160, str. nIb 4, 106.
115) Polskie Zwierciadełko
Kieszonkowe.
Warszawa
1947. 160,
str. 30. Wyd. Stowarzyszenie
Myśli Wolnej.
Praga
Dzieła wydane
przed
r. 1939 a nabyte
w roku
1949
116) A. B. S. Yos. P. Halle der Religionen.
Tom I. Indiens Religion. Der Sanatana - Dharma. Bon-Leipzig
1923, BO, str. 234.
117) Achelis Th., Abriss der Vergleichenden
Religionswissenschaft.
Leipzig 1948, 160, str. 166.
118) Allgemeines uber die Erforschung cler patagonischen
Kordiłleren. Str. 41, 40.
119) Amelung W., Rom. I Antike Kunst. Die Ruinen Roms. Stuttgart-Berlin-Leipzig,
160, str. 473, nIb 17.
120) Andrian F., Der Hochencultus
Asiatischer Entueuropeischer
Volker. Wien 1891, 80, str. 385, XXXIV.
121) Announcement
of the Courses of Instructions
offered by the
Faculty of Arts and Sciences during 1938-39.
Cambridge
193B, str. 183,
nIb 4, 80. Official Register ofHarvard Unive'rsity, vol. XXXV September 2~
1938, nr 42 .
122) Astrologie.
1930 Vortrage und Bericht IX Astrologen Kongress Dortmund
1930. Dusseldorf 1930, 80, str. 124.
123) Auchagen
Otto, Zur Kenntnis der Marschwirtschaft.
Berlin
1896, 40, str. 256.
124) Ohnos der Seilfłetter ein Grabbild. Munchen 1923, 160, str. II h4, LVI.
125) Baedecker
Karl, Belgien und Luxemburg.
Handbuch
fUr
Reisende. Leipzig 1930, 160, str. 352, LII. Wyd. 26-te.
126) Baedeker Karl, Belgique et Hollande.
Leipzig-Paryż
1910,
160, str. 500, XLII.
Iq) Baedeker Karl, Berlin und Umgebung.
Leipzig 1902, 160,
str. 223, X, mapy 4, plany 4. Wyd. 12-te.
128) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1902,
160, str. 462, LVI, map 27. Wyd. 13-te.
129) Baedeker Karl, Nordost-Deutschlandnebst
Danemark.
Handbuch fur Reisende, Leipzig 1901, 160, str. 496, XXX, map 43. Wyd. 30-te.
41~
�130) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland.
Hand buch fur Reisende.
Leipzig I8g6, 16°, str. 308, XXX, map 26.
13 I) Baedeker Karl, Nordwest-Deutschland.
Handbuch fUr Reisende.
Leipzig Ig05, 16°, str. 427, XXX, map 40.
132) Baedeker Karl, Italien. Handbuch fUr Reisende. Leipzig r886,
16°, str. 464, LXII. Wyd. II-te.
133) Baedeker Karl, Die Deutsche Ostseekuste.
Handbuch
der
·Ostseeklbte. Lć:ipzig 1922, 16°, str. 251, XLVI, nIb I, map 26.
134) Baedeker Karl, bsterreich
(ohne DJlmatien,
Ungarn
und
Bosnien). Leipzig 1898, 16°, str. 356, XVI. Wyd. 25-te.
135) Baedeker Karl, bsterreich-Ungarn.
Handbuch fUr Reisende.
Leipzig 1910, 16°, str. 578, XXII, map 71. Wyd. 28.
136) Baedeker Karl, Paris et ses environs. Leipzig-Paris
1894,
.16°, str. 362, XXXII,
map 19.
137) Baedeker Karl, Die Rheinlande von der Schweizer - bis zur
Hollandischen Grenze. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1882, 16°, str. 447,
XXX, map 38. Wyd. 24.
138) Baedeker Karl, Rheinlande,
Schwarzwald,
Vogessen. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1912, 16°, str. 566, XXXII.
Wyd. 32-gie.
139) Baedeker Karl, Russland. Handbuch fUr Reisende. Leipzig 1888,
16, str. 442, L, map go.
.••..
140) Campbell Reginald, Teak-Wallan.
London 1935, 8°, str. 297.
141) Carevia Antonio T., Catecismo. Primera parte deI curso de
agricultura.
Montevideo 1865, 16°, str. 121, XI, mapa I.
142) Chamberlain
Houston Steuwart.
Arische Weltanschauung.
Tom I. Berlin, 16°, str. 86, VI, nib 10. Die Kultur und Gegenwart.
143) Caspar Josef, WcltverkHirung im Iiturgischen Geiste der Ostkirche Freiburg in Breisgau 1939, 16°, str. 233, XIII, nIb 6.
144) Caton A. R., Several Contributions.
The Key of Progress.
A survey of the status and conditions of women in India. London 1930,
16, str. 25, nIb 2, IX.
145) Charewiczowa
Łucja, Przewodnik
po najważniejszych
zabytkach Małopolski
Wschodniej związanych z dziejami króla Jana III
Sobieskiego. Lwów, 16°, str. 4, nib 4. Państwowe Wyd. Książek.
146) Chilvers Hedley A., The yellow man looks on. London 1933,
8°, str. 240, XIV.
147) Christophersen
Erling, Tristan
da Cunha.
Die einsamste
Insel del' Welt. Berlin 1939, str. 214, nib 2, map 4.
148) Ciszewski Stanisław, Prace etnologiczne. Tom I, 1925, str. 2 Ig,
II, 1929, str. 160; III, 1930, str. 166; IV, 1936, str. 224, 8°.
149) Clauss Ludw. F., Von Seele und Antlitz der Rassen und Volker. Munchen 1929, str. gl, XVI, nIb II, 8°.
150) Cramer Franz, Kriegswesen und Geographie zur Zeit Caesars.
Muhlheim 1892, 8°, str. 30, nIb 2.
15 [) Czerwiński Albert, Die Tanze des XVI J ahrhunderts
und
die alte franzosische Tanzschule vor Einfiihrung der Menuett. 8°. Danzig
1879, str. 140, VIII.
152) Dacque Edgar, Urwelt Sage und Menschheit.
MunchenBerlin Ig27, 8°, str. 327, nib IS.
153) Dahlke Paul, Buddhismus aIs Weltanschauung.
MunchenNeubiberg, 8°, str. 26g, nIb 3.
154) Dahn Feliks, Urgeschichte
der Germanischen
und Romanischen Volker. Belin 1899, 8°, str. 513, nIb 4.
155) Danzel T heodor W., Kultur und Religion des primitiven
Menschen. Stuttgart
1924, 8°, str. 132, VIII, tab. 16, ryc. 15.
156) Darwin Randolph, Charles, Die Entwicklung des Priestertums
und der Priesterreiche.
Leipzig 1929, str. 416, VIII, nIb 4.
157) Deissmann Adolf, Licht vom Osten. Das Neue Testament
und die Neuendeckten
Teksten der hellenistisch-romischen
Welt. Tiibingen 1908, 4°, str. 364.
158) Deissmann
Adolf, Paulus,
Eine Kulturund religionsgeschichtliche Skizze. Tubingen 191 I, 8°, str. 202, VIII, nIb 2.
159) Diels Hermann,
Antike Technik. Leipzig-Berlin
1920)
str. 246, VIII, nib 7.
160) Diesel Eugen, Vom Verhangnis der Volker. Stuttgart-Berlin Ig34, 8°, str. 26g, XV, nIb 3.
161) Delill J., La conversation Poeme. Paryż 1912, 16°, str. 247, nIb 5,
162) Dianni J., Jak Hanula i Szczepanek cudownego kwiatu paproci szukali. Lwów 1936,8°, str. 9 (odbitka z Czasopisma Geograficznego,
zesz. 2-3,
1936, str. 279-288).
163) Diez Friedrich, Grammatik der romanischen Sprachen. Bonn
1877, 8°, str. 488, VII.
164) Diks Arthur, Politische Erdkunde.
Breslau 1925, 8°, str. 94,
nIb 16. Jedermanns
Bucherei. Abt. Erdkunde.
8°,
165) Dni Lublina, Zamościa i Zamojszczyzny. 4. VI-I I, VI 1949.
Oficjalny program wraz z informatorem.
Lublin 1939, 8°, str. 48.
166) Dubois-Urbain,
Cosmopolitan
Cookery. London
1872, 4°,
str. 625, LXXXVI.
Wyd. 2.
167) Durmayer
Johann,
Reste altgermanischen
Heidentums
in
unseren Tagen. Nurnberg 1893, 8°, str. 68.
168) Dunenbuch,
Werden und Wandem
der Dunen.
Pflanzen
und Tierleben aus den Dunen Dunenbau. Stuttgart
IgIO, 8°, str. 304, VII.
16g) Dziennik Ustaw r. 1923. Nr 17, str. 173-2°4;
nr 18, str.
2°4-212;
nr 19, str. 212-220;
nr 20, str. 220-236;
nr 21, str. 236-24°;
nr 130, str. 2; nr 133, srr. 1571-74,
\Varszawa 1923,4°.
�170) Eckert Max, Neues Lehrbu'ch der Geographie,
Berlin Ig39,
8°, str. 595, XVI, nIb I.
171) Eddelbuttel
Herbert, F. R., Die Weite Welt. Ein Bildwerk
'Von der Schonheit der Erde. Berlin Ig39, 4°, str. 237, nIb 3.
172) Eilers Konrad, Religionskunde
a uf historisch-philosophischer
Grundlage. Cz. I - Allgemeine Religionskunde.
Berlin Ig14, 80, str. IgI,
IX, nIb 8.
173) Elert Werner, Soziallehren und sozialwirkungen
des Luthertums, tom II. Munchen I932,.8°, str. 544, nIb 5. Morphologie des Luthertums von Werner Elert. Tom II.
174) Ennemoser
Joseph,
Das Horoskop
in der Weltgeschichte.
Munchen Ig24, 16°, str. 275, nIb r.
175) Erfurskaja Programma
Karła Kautskago. Stuttgart
Ig04, 80.
176) Erman Adolf, Die Welt am Nil. Bilder aus den alten Agypten.
Leipzig 1936, 8°, str. 235, XVI, nIb I, mapa r.
177) Das neue Europa und seine historisch-geographischen
Grundtagen. Leipzig 1923, 8°, str. 322, XI, nIb 2, mapa r.
178) Evola Julius, Erhebung wider die moderne Welt. StuttgartBerlin Ig35, 8°, stt. 493, nIb 3.
179) Fehrle Eugen, Zauber und Segen. Jena Ig26, 8°, str. 79, nIb 3.
180) Fiecko Wincenty, Dr Jan Walery Jędrzejewicz.
Lekarz i astronom w Płońsku (w 50 rocznicę zgonu). Płock 1938, 8°, str. IS .
.I 8 I) Fischer Hermann,
Uber Einige Gegenstande der alten Geographie bei Strabo, aIs Beitrag zur Geschichte der alten Geographie. Cz. II.
Wyd. Furstlich
Stolberg'sches
Gymnasium
zu Wernigerode.
Wernigetode, 4°, str. I r.
182) Flemming Ernest,
Berlin 1923, 8°, str. 384.
Textile
Kunste.
Weberei-Stickerei-Spitze.
i83) Forel August, Die sexuelle Frage. Munchel1 IgOg, 80, str. 628,
nIb 6.
184) Freund und Marr. Praparation zuJeremia.
Leipzig, 160, str. 80.
185) Friluftsmuseet pa Norsk Folkenmuseum. Oslo Ig25, 8°, tab. 47.
186) Friedlaender
Ludwik, Darstellungen
aus der Sittengeschichte
Roms in der Zeit von August bis zum Ausgang der Antonine. Cz. II.
Leipzig 1881, 8°, str. 5g2, XI.
187) Frobenius Leo, Dokumente zur Kulturphisiognomik
vom Kulturreich des Festlandes. Berlin Ig23, 16°, str. 344.
188) Fuhrer durch die Staatlichen
Museen zu Berlin. BerlinLeipzig Ig2g, 16°, str. 97. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
I8g) Fuhrer
durch das Museum fUr Volkerkunde.
Berlin-Leipzig
Jg03, 16°, str. 22g. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
.
Igo) Fuhrer durch die Sammlung fUr deutsche Volkskunde. Berlin
Ig08, str. 70, tab. 16. Wyd. Konigliche Museen zu Berlin.
XIII,
I g I) Gabler
Paul, Kurzgefasste Geschichte der deutschen Landwirtschaft. Marggrahowa
I88g, 8°, str. 83, nIb r.
Ig2) Gallus Gottfried T., Geschichte der Mark Brandenburg
fUr
Freunde historischer Kunde. Zullichau an Freystadt 18o I, 16°, str. 318, XVI.
Ig3) Gawalowski
Karl W., Steiermark
Handund Reisebuch.
Graz I g26, 16°, str. 620, VIII, nIb 20, mapa r.
194) Gobel S., Wurzburg, die Stadt des Rokoko.
risches Stadtebild.
Wurzburg Ig20, 16°, str. 184, VIII,
Ein kulturhistonIb 6.
195) Gedat Adolf, Gustav, Ein Christ erlebt die Probierne der Welt.
Stuttgart
Ig34, 8°, str. 142, nIb 2.
Ig6) Geiger Paul i Weiss Richard, Atlas der schweizerischen Volkskunde. Basel, str. nIb 22, mapy 4.
I 97) Geissler Max, Fuhrer durch die deutsche Literatur des XX Jahrhunderts. Weimar 1913, 16°, str. 755, nIb r.
I g8) Celinek Kazimierz, Osuwiska nad Wisłą. Przyczynek do fizjografii wysokich brzegów nadwiślańskich.
Kraków I g2g, 8°, str. 6 (odbitka
ź (,Pamiętnika II Zjazdu Geogr. i Etnografów
Słowiańskich w Polsce
1927. Kraków Ig2g.
Igg) Gercke Adolf, Griechische Literaturgeschichte.
Leipzig 18g8,
16°, str. 176. Sammlung Goschen.
200) Gherardi del Testa, La Moda e la Famiglia. Commedia in
tre Atti. 16, str. 85-338
(brak od 168-241).'
20 I) Golther
Wolfgang,
Nordische
Li teraturgeschichte.
Die Islandische
und norwegische
Literatur
des Mittelalters.
Leipzig Ig21, str. 140, nIb 4, 16°. Sammlung Goschen.
202)
1885, 16°,
203)
IgOg-IO,
Cz. I.
Berlin---,
Gotzinger E., Reallexicon der deutschen Altertumer. Leipzig
str. 1151, VIII.
Grieben,
Die Oberitalienischen
Seen und Mailand. Berlin
16°, str. 175, 30, nIb 4, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, t. 15.
204) Grieben, Berlin und Umgebung
mit Angaben fur Automobilisten. Berlin Ig2g, 16°, str. 268, 14, nIb 4, mapy 3. Griebens ReisefUhrer
tom 6.
205) Grieben, Budapest und Umgebung.
Berlin Ig05-lg06,
16°,
str. I I I, nIb 3, mapy 2. Griebens ReisefUhrer, tom 102.
206) GriebeIl' Harz; kleine Ausgabe. Berlin Ig26, 16°, str. 112, 16,
nIb 4, mapy III. Griebens ReisefUhrer, tom 60.
207) Grieben, London und Umgebung
mit Insel Wight. Berlin
1927, 16°, str. 288, nIb 4, mapy 4. Griebens Reisefuhrer, tom g.
208) Grieg Sigurd, Middeladerske
byfund fra Bergen og Oslo.
Oslo Ig33, 4°, str. 430, VIII.
20g) Grobianus,
Von groben Sitten und unhofllichen
Gebarden.
l\fiinchen Ig2I, 8°, str. 374, XXIII,
nIb r.
�210) Grohne
Ernst,
Die Hausnahmen
und Hauszeiehen
ihre
Verbreitung
und Einwirkung
auf die Bildung del' Fa~ilien
und Gassennamen.
Gottingen 1912, 80, str. 212, nIb 6.
2 I I) Grothe Hugo, Grothes Kleines Handworterbuch
des Grenz-und
Ausland-Deutsehtums.
Munchen-Berlin
1932. 8°, str. 4°0, VIII, nIb 2.
212) Grober Gustav, Grundriss del' romanischen Philologie. Tom I.
Strassburg Ig04-1906,
str. 1093, XI, map 3.
2 I 3) Gronbeck Wilhelm, Kultur und Religion del' Germane. Tom II.
Marburg Ig39, 8°, str. 337, nIb 3.
214) Grunebaum
E., Die Sittenlehre
des Judetl1ums andern Be-
230) Hauer W. J., Der Yoga aIs Heilweg. Stuttgart 1932, 8°, str. 159,
nIb 2.
23 I) Hauffen Adolf, Die deutsche Sprachinsel Gottschsee.
Gratz
1895, 8°,465, XV, nIb 2. Quellen und Forschungen zur Geschichte Litteratur und Sprache Ósterreiches und seiner Kronlanden.
III.
232) Hauser Otto, Rasse und Kultur.
Braunschweig-Hamburg
1924 8°, str. 359, nIb I.
233) Halsig Friedrich,
Der Zauberspruch
bei den Germanen
bis
urn die Mitte des XVI Jahrhunderts.
Leipzig 1910, 8°, str. 96, XI.
234) Hedin Sven, Mein Leben aIs Entdecker.
Leipzig 1936, 80,
str. 403, VIII, nIb I. Wyd. IV.
235) Heichen Paul, Die Kulturgeschichte
in Hauptdaten.
Vom
Altertum bis auf die Gegenwart. Berlin 1891, 16°, str. 272.
Gesehiehte,
gegenuber. Strassburg I B7B, 160, str. 44B, XXXVI.
215) Grycz-Smiłowski K., Kosmos - Religion HumaniUit.
1937, 16°, str. 51, nIb I.
XVII,
kenntnissen
2 16) GuhI Ernst und Kaner W.,
Romer. Berlin IB72, BO, str. B05, XVI.
Das Leben
Kraków
del' Griechen
und
236) Heintze Albert, Die deutschen Familiennamen.
Geschichtlich,
geog;afisch, sprachlich. Halle I g08, 4°, str. 280, VIII.
237) Hellenbach
L. B., Die Vorurtheile
der Menschheit.
Tom I.
Lipsk 1893, 8°, str. 363, VIII, nib I.
238) Helm Rudolf, Deutsche Volkstrachten
aus del' Sammlung
des Germanischen'
Museums in Nurnberg.
Munchen
1932, 8°, str. 20,
tab. 56, nIb 8.
239) Henne Otto, Illustrierte Religions- und Sittengeschichte
aller
Zeiten und Volker. Stuttgart
191 I, 8°, str. 263, VIII, nib 5.
240) Heinrich Bel, Das Judentum
in del' Musik. Berlin-Leipzig
Ig26, 8°, str. 226, nIb I.
241) Hermann Paul, Mittelhochdeutsche
Grammatik.
Halle 1904,
BO, str. 222, XI, nIb 2. Sammlung Kurzer Grammatiken
Germanischen
Dialekte. II.
242) Hettner Felix, Die romischen Steindenkmaler
des Provinzialmuseums zu Trier. Trier 18g3, 8°, str. 2g4.
2 I 7) Gundert Wilhelm, Japanische
Religionsgeschichte.
Die Religionen der Japaner und Koreaner im Gesehiehtlichen
Abriss dargestelIt.
Tokyo, 8°, str. 267, XVIII,
nIb 2, map 2. Wyd. Japanisch-Deutsches
Kulturinstitut.
Stuttgart
1925.
21B) Gunther, Flora Bosne, Hercegovina, ibiuseg Sandtaka Novog
Pazara. Dil II Praga.
219) Gunther Hans F. K., Rassenkunde Europas. Munchen
1929,
BO, str. 342, nIb 10.
220) Hackmann
H. Lizentiat, Del' Sudliche
Buddhismus und del'
Lamaismus. Cz. II. Halle 1905, 16°, str. 86, nIb 2.
22 I) Hafa Herwing, Del' Brudergemeine
Sarepka. Breslau 1936,
8°, str. 216, VII, nIb I, map 3.
222) Hagberg Knut, Carl Linnaeus - ein grosses Leben aus dem
Barock. Hamburg
1940, 8°, str. 287, nIb I.
223) Hanne-Halle Hans, Deutsche Vorzeit. Bielefeld-Leipzig
1933,
BO, str. 32, tab!. 49.
224) Halberstadt
Arthur, Eine originelle Bauernwelt.
(Das Volksleben in Femmeringgebiete).
Wien 1912, 80, str. 176, nib 2.
225) Handbuch
Cz. I. Berlin 1916.
der
226) Handworterbuch
str. 1231, nIb I.
Strohhutder
und
Damenfilzhut-Fabrikation.
Staatswissenschaften.
Jena
1888,
40,
227) Hans F. K. Gunther,
Herkunft und Gassengeschichte
del'
Germanen. Munchen 1935, BO, str. 160, nIb 12.
228) Hartmann
Martin, Reiseeindrucke
und Beobachtungen
eInes
deutśchen Neuphilologen in der Schweiz und in Frankreicl1. Lipsk 1890,
8°, str. 184, VIII.
22g) HueI' Wilhelm, J., Glaube und Blut. Leipzig 1938,8°,
str. 184.
)
i
l
243) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm
1880-1882,
8°, str. 192, 62, 13.
244) Hildebrandt Hans, Antiquarisk Tidskrift for Sverige. Stockholm
1880-1882,
8°, str. 370.
245) Hirt Herman,
Geschiehte der deutschen Sprache. Munchen
Iglg, 4°, str. 301, XI, nIb 6. Handbueh
de~ deutschen Unterriehts
an
Hoheren Schulen.
246) Hirzel Rudolf, Del' Name. Eine Beitrag zu seiner Geschichte
im Altertum, und besonders bei den Griechen. Leipzig 1918, 4°, str. 108,
IV, XXXVI tom der Abhandlungen
der Philologisch-Historischen
Klasse
der Saxischen Gesellschaft der Wissenschaften.
247) Hofstactter
vValther, Petters
Ulrich,
Saehworterbuch
del'
Deutsehkunde.
Tom II. Leipzig-Berlin
1930, 4°, str. 605-12874,
44,
XIII, nIb 5.
�248) Holtzmann H., Zapfel N., Lexikon fiir Theologie und KirchenLeipzig 1882, 16°, str. 728, VI. Bibliographisches
Institut.
249) Hottenroth
Friedrich, Deutsche Volkstrachten-Stiidtische
und
Landliche vom XVI Jahr. an bis urn die Mitte des XIX Jahr. Frankfurt
IgOO, 8° str. 218, VII, nIb 2.
250) Hofler Otto, Kultische Geheimbiinde
der Germanen,
tom I.
Frankfurt,
8°, str. 357, XIV.
251) Hussong Friedrich, Del' Tisch del' Jahrhunderte.
Berlin Ig37,
16°, 145, nIb 3.
252) Reichs-Handbuch,
Der deutschen Fremden- Verkehrsorte.
Beriin 4°, str. 672, XVI, nIb 14· Wyd. 9.
253) Hams H., Erdkunde
in Entwickelnder,
Anschaulicher
Darstellung, tom III, cz. I. Asien. 8°, sir. 473, nib 7.
254) Hrits Ferdinand,
Sach-Lesehefte.
Die Welt in Wort und Bild.
Gruppe 2-Erdkunde, zesz. 2, durch Europa. Breslau 1926,8°, str. 64, tab. 8.
wesen.
255) Hoffman Kral, Die Sagen des badischeri Frankenlands.
Karsruhe 191 I, 4°, str. 51.
256) Hiibners Otto, Geographisch-statistische
Tabellen aller Lander
der Erde. Frankfurt
IglO, 8°, str. 103, IX.
257) Hiipke,
Hiipkes
Reisebiicher.
Weserbergland,
cz. I, 16°,
str. 674, XX, nIb 4, map 7.
258) General
Information
about
Harvard
College.
Cambridge
Ig38, 8°, str. 102. Official Register of Harvard University. Vol. XXXV,
January
3, 1938, nr I.
259) Jacob M. M., Flusing G., La crue glaciaire de la fin du XIX-e
ect. Grenoble-Allier
1900, 4°, str. 3.
260) Jakimowicz
Roman, Warszawa i jej okolice w czasach przedhistorycznych.
Warszawa 1916, 8°, str. 21, nIb 3, mapa I. Wyd. Polskie
Tow. Krajoznawcze.
261) Janowski
Aleksander,
Pierwiastek
narodowy
w nauczaniu
geografii. Warszawa 1915, 16°, str. 14, nIb 2. Polskie Tow. Krajoznawcze.
262) Janowski Aleksander, Położenie geograficzne Warszawy. WarIg16, 8°, str. 27, nib I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
263) Janowski
Aleksander,
Wycieczki po kraju. Na szlaku nowej
kolei. Warszawa Ig03, 16°, str. 125, nIb 3, mapa I.
264) Jansak
Stefan, Slovensko
w dobe uhreiskeho
feudalizmu"
Bratislava Ig32.
265) Janssen Theodor, Technische Wirtschaftslehre.
Lipsk 1925,4°,
str. 379, VIII.
266) Jaskólski Józef, Granice Polski. Lwów, 8°, str. 41, nIb I, mapa I.
267) Javorskij
J. A., Pi'ameny
k' dejinam stare pisnove literatury v Podkarpatske
Rusi. Cz. VIII. Praga Ig44.
268) Jess J., Rassenkunde und Rassenpflege. Dortmund, 8°, str. 170.
szawa
269) Jeżower Ignaz, Das Buch der Traume. Berlin Ig28, 8°, str. 729,
X, nIb 3·
270) Johnson D. W., Hanging Valleys of the Yosemite. 191 I, 8°,
Society, vol.
str. 25 (Odbitka z Bulletin of the American Geographical
XLIII,
November-December
1911).
27 I) Johnson
Douglas,
Geomorphologic
Aspects of Rift Valleys.
New York Ig29, 4°, str. 354-373·
272) Johnson Douglas, Meanders in Tidal Streams. Review and
Discussion New York 1929, 8°, str. 4 (Odbitka z The Geographical
Review. vol. XIX
nr I, January
1929)'
273) Johnson Douglas, The origin of the Yosemite Valley, str.8,
go (Odbitka z «Appalachia», vol. XII, nr 2).
274) Johnson Douglas, Physiography and the dynamic cycle. 1932,
go, str. 3 (Odbitka z «Sciences», June 17, Ig32, vol. LXXV, nr 1955,
str. 636-38).
193 I, 8°.
Corrasion.
275) Johnson
Douglas, Planes of Latteral
13, 1931, vol. 73, nr 1885.
10 (Odbitka
z Siences February
174--188).
276) Johnson
Douglas, Rock Fans of Arid Regions. New York
1932, str 27 (Odbitka z «American Journal of Science vol. XXIII,
Ig32).
277) Journal
of Calendar
Reform - April 1936. New York 1936,
go, str. 64.
278) Jungandreas
Wolfgang,
Zur Geschichte
der Schlesischen
Mundart im Mittelalter.
Breslau 1937, 8°, str. 585, LXIII,
nIb 00.
279) Jiithner Julius, Hellenen und Barbaren. Leipzig 1923, str. 165,
VIII, nIb 3. Das Erbe del' Alten Schriften libel' Wesen und Wirkung der
Antike. Zesz. 8.
280) Kabelik Jan, Slovenska Ćitanka. Praga 1925·
28 I) Kalendarz
Domowy na rok pański 1864, 1865, 1866, 1867,
1868, 186g. Poznań 1864,
.
282) Kalendarz
Maryański
Pelpliński. Pelplin IgI8, 8°, str. 100,
str.
str.
Berlin
A.,
Ober
283) Kalkmann
1883, 40, str. 116, tab. 6-8
Darstellungen
der Hipolytos-Sage,
(Odbitka z Archeologische Zeitung,
R
XLI, 1883)'
.
wychowawcza
dawnych
cech~w
284) Kamiński Jan, Działalność
lubelskich. Lublin Ig39, 8°, str. I7 (Odbitka
z Księgi Pamiątkowej).
285) Karrer Otto, Das Religiose in der Menschheit und das Christentum. Freyburg im Breisgau Ig34, 8°, str. 264, IX, nIb I.
286) Kauffmann
Friedrich,
Deutsche
Mythologie.
Leipzig
18g8,
16°, str. 119, nib 5·
287) Keller Otto, Epilegomena
XII, nIb 2.
zu Horaz. Leipzig
I879, 8°, str. 2go,
�288) Kende Oskar, Geografisches
Worterbuch.
Allgemeine
Erdkunde. Leipzig-Berlin
1928, 16°, str. 238, VI, nIb 4. Teubners Kleine
Fachworterbucher.
289) Kerr James M. A. M. Do. The Air we Breathe. London 1926,
16°, str. Igl.
290) Keysser Christian,
Anutu im Papualande.
Nurnberg
1929,
8°, str. 148, nib 3.
2gl) Kiellen Rudolf, Der Staat aIs Lebensform. Lipsk 19'7, 160str. 235, IX, nIb 6. Wyd. II.
292) Kiepert Heinrich, Lehrbuch der alten Geographie. Berlin 1878,
8°, str. 544, VIII.
293) Klein Paul Rudolf, Die Ortsnamen in Deutschen, ihre Entwicklung und ihre Herkunft. Berlin-Leipzig
1912, 16°, str. 126, nIb 32,
Sammlung Goschen.
294) Kloeden Adolph Gustav, Handbuch
der Erdkunde,
cz. IV.
Handbuch
der Lander- und Staatenkunde
von Asien und Australien.
Cz. V. Handbuch der Lander- und Staatenkunde von Amerika und Afrika.
295) Knofd
Richard,
Handbuch
der Uniformkunde.
Hamburg
Ig37, 8°, str. 438, VIII, nIb 2.
2g6) Kobierzycki Ludwik, Referaty uczniów, str. 34, 8°. (Odbitka
z Kwartalnika
Klasycznego, II, nr 3, Ig28, str. 266-270).
Nakł. Polskiego Tow. Filologicznego.
297) Kolb G. Fr., Handbuch
der Vergleichenden
Statistik - der
Volkerzustands- und Staatenkunde.
Leipzig 1871,8°, str. 252, 468, XXIV.
2g8) IV Kongres na Slavjanskitie
Geografi i Etnografi w Sofija.
Sofia 1936, 8°, str. 48.
299) Kontny
Piotr, Rafflesia Sassoviensis.
(Rzecz a autorach).
Lwów 1933, 4°, str. 7·
300) Kosch Wilhelm, Deutsches Literatur-Lexikon.
Tom I, 1927,
str. 1280, tom II, 1930, str. 1281-3236.
Halle, 8°.
301) Kossowski Stanisław, Przyczynki i Materiały do Dziejów LiteratUl'y Polskiej. Cz. I. Listy Romantyków.
Lwów 1910-11,
8°, str. 87,.
nib I. Wyd. Tow. Prywatnego
Gimn. Żeńskiego.
302) Kohler Karl, Die Entwicklung
der Tracht im Deutschland.
Nurnberg
1877, 8°, tabl. 100.
303) Konig Edward, Babyloniens Kultur und die Weltgeschichte.
Berlin, 160, str. 42, nib 2.
304) Konig Emil, B., Ausgeburten des Menschenwahns im Spiegel der
Hexenprozesse und der Autodafes. Berlin-Friedenau,
16°, str. 734, nib 2.
g05) Korber
Robert,
Pugel Theodor,
Antisemitismus
der Welt
in Wort und Bild. Dresden 1935.
306) Kraepelin Kral, Exkursionsflora fUr Nord- und l'vIitteldeutschland. Ein Taschenbuch. Leipzig-Berlin
1917, 16°, str. 410, XXX. Wyd. 8.
307) Kruger Gustaw, Syntax der Englischen Sprache. Tom I, II,
cz. 7. Berlin-Bonn
1914, str. 1026, XXIII.
Schwierigkeiten
des Englischen.
308) Kruger P., Wald- und Flussreisen in den Kordilleren
von
Patagonien.
Marienburg
1915, 8°, str. 45.
309) Kuba Ludwik, Slovanstwo "e s"ych zpevech, ks. XIV, Ig28,
str. 79, nib I; ks. XV, Ig2g, str. 108. Praga 4°.
310) Kudriaffsky
Eufemia, Die Historische
Kuche.
Wien 1880,
16°, str. 320, X.
31 I) Die Kultur der Gegenwart, cz. I, abt. III, zesz. I. Die orientalischen Religionen. Berlin-Leipzig
Ig06.
312) Kunkel Otto, Pommerische Urgeschichte in Bildern. Szczecin
1931, 8°, str. 175, nIb l, mapa I.
313) Kuraszkiewicz
Władysław,
Najważniejsze
zjawiska językowe
ruskie w gwarach między Bugiem a Narwią. Warszawa Ig39, 8°, str. 17
{odbitka ze sprawozdań
Kom. Jęz. Tow. Nauk. Warszawskiego XXXI,
1938, Wydz. I).
314) Kutzen J., Das deutsche Land in seinen charakteristischen
Zugen und seinen Beziehungen zu Geschichte und Leben der Menschen.
Breslau IgOO, 8°, str. 602, tab. 4, map S,
3IS) Kutzleb Hjalmar,
Steinbeil und Hunnengrab.
HamburgBerlin-Leipzig,
I, g2g, 8°, str. 205.
3 I 6) Laarski R. H., Das Geheimnis der Amulette und Talismane.
Leipzig 1926, str. 215. VIII, nIb I, 16°.
317) Lamer Hans, Romische Kultur im Bilde. Leipzig 1910, 8°,
str. g6, 56, IV, Wissenschaft und Bildung, nr 81.
318) Lang Johannes, Welt, Mensch und Gatt. Frankfurt, 4°, str. 401,
XXVIII,
nIb 3. Wydanie 2.
3Ig) Lang Ludwig, Buddha und Buddhismus. Stuttgart 1923, 16°,
str. 78, nib 2.
320) Lang Ludwik, Gletschereis. Stuttgart
Ig27, str. 75, nIb S,
32 I) Larfeld Wilhelm, Griechische Synopte der vier neutestamentlichen Evangelien na ch u. s. v. Tubingen
191 I, 4°, str. 180, XXX.
322) Lattermann
Alfred, EinfUhrung in die deutsche Sippenforschung in den Preussischen
Osten.
Poznań 1938, 8°, str. 160, VIII,
nIb VIII. Schriftenreihe Deutsche Sippenforschung in Polen. Neue Folge.
323) Lechner Gustav Theodor, Zend-Avesta oder liber die Dinge
des Himmels und des Jenseits, tom I, str. 439, nIb S, Hamburg-Leipzig
1906, 8°.
324) Ledi Eugenia, Sauer Marquard,
Italienische
KonservationsLesebuch. Heidelberg
192 I, 8°, str. 344. IX.
325) Lemann Alfred, Aberglaube und Zauberei von den Altesten
Zeiten bis an die Gegenwart. Stuttgart
18g8, 4°, str. 556, XII.
�326) Lehr K., De Aristarchi Studiis Homerici. Lipsiae 1865, 80,
str. 485, VIII, nIb lo
327) Leist Friedrich,
Aus Frankens Vorzei t. Kleine KulturbildeI.
Wii.zberg 1881, 168, str. Igo.
328) Leyen Friedrich, Einfiihrung in das Gottische. Miinchen Ig08,
40, str. 181, Xl.
Handbuch
des Deutschen Unterrichts
an Hoheren
Schulen.
329) Leycn F., Die Gotter der Germanen.
Miinchen
1938, 80,
str. 322, XII, tab. 12.
330) Ausfiirliches Lexikon der griechischen
und romischen
Mythologie. Wyd. Roscher W. H. Tom l/l, I884-IgO,
str. 1440, VIII;
I-II,
1886-18go,
str. 1441-3°24;
II-I,
18go-18g4,
str. 1776, VI;
II-II,
1894-18g7,
ser. 1778-3326;
III-I,
18g7-Ig02,
str. 1664,
III-II,
I8g7-1909,
str. 3482; VI, zesz. 63, IglO, str. 641-800,
64,
IgI l, str. 801-g60,
65, Igl2 str. g61-I 120,66/7, Ig33, str. 1121-14°8,
68, 1914, str. 1409-1600,
80•
33 I) Licht Hans, Kulturkuriosa
aus Altgriechenland.
Dresd~n Ig2g,.
80, str. 306, nib 2.
332) Lippert
Julius,
Die Kulturgeschichte
in einzelnen Haupt~
stiicken, Abt. II. Leipzig-Prag
1886, 160•
333) Lippert Julius, Des Memchen Nahrungssorge;
Kleidung und
Wohnung. Leipzig-Praga
1885, 160, str. 246. Die Kulturgeschichte
in
einzelnen Hauptstiicken,
abt. l.
334) Lissauer, Alt-Pommerellsche
Schadel. Gdańsk 1872, 80, str. 24(Odbi tka z Schriften der Na turforschenden
Gesellschaft zu Danzig).
335) Litauer Stefan, Zmierzch <'Londynu». Warszawa-Łódź
Ig45,
80, str. 3, nIb 3. Spółdz. Wydawnicza
<,Czytelnik».
336) Loesche Georg, Geschichte des Protestantismus
in Vormaligen
und neuen Osterreich. Leipzig Ig30, 80, str. 81 I, .XVI.
337) Loewe Richard, Germanische Sprachwissenschaft. Leipzig IgI I,
160, str. 151, Ig, nib lo Sammlung Goschen.
338) Lowis of Menar Karl, Burgenlexikon fUr Alt·Livland.
Ryga
Ig22, 80, 55, nib 10.
339) Lucka Emil, Diedrei Stufen der Erotik. Berlin Ig17, 80, str. 284,
nIb 4. Wyd. 3·
340) Lullies Hans, Kenntnis del' Griechen und Romer vom PamirHochlande
und den Benachbarten
Gebieten Asiens. Ein Beitrag zur
Entdeckungsgeschichte.
Konigsberg 1887, 40, str. 22.
341) Lundstrom Hermann, Die XIII Allgemeine Evangelisch Lutherische Konferenz von 28 bis 31 August Ig11. Uppsala IgII, 160, str. 253,
V, nib lo
342) Lunn Arnold, A history of Ski-ing. London 1927, 80, str. 472,
XV, nIb 5.
._-~.~
--_.- ...__ ....
__
-_.
...
343) Lubkers Friedrich,
Reallexikon
des c1assischen Alterthums
fUr Gymnasien. Leipzig 1877, 80, str. 1272. Wyd. 5·
344) Liibken
Friedrich,
Reallexikon
des Klassischen Altertums.
Leipzig-Berlin
Ig14, 80, str. 615, nib I.
345) LutzeleI'
Heinrich,
Die Christliche
Kunst
Deutschlands.
Bonn 1936, 40, str. 277, nIb I, tab. g2.
346) Liitzow Carl, Geschichte des deutschen
Kupferstiches
und
Holzschnittes. Berlin, 40, str. 313, nib lo
347) Łoś J., Zasady ortografji
polskiej i slownik ortograficzny.
Lwów-Warszawa
Ig25, 80, str. 224, nib 2.
348) Łyskowski Ignacy, Trzy nauki gospodarskie. Poznań 1883.
349) Machatschek
Fritz, Landeskunde
der Sudeten- und WestKarpaten-Lander.
Stuttgart
Ig27, 80, str. 440, Xl. Bibliothek Landerkundlicher Handbiicher.
350) Magie der Weltgeschichte
von Ulkibiades bis Lovis Corinth.
Lipsk 1927, 80, str. 176, nib 4·
351) Mainzer Ferdinand, Sieiliana. Aus Griechisch-Romischer
Zeit.
Berlin Ig30, 160, str. 113, IV, nib l, tab. 20.
352) Majerczyk Ign. C. l. B., Akademicki Przewodnik. Informacyjny
po Wyższych Uczelniach Czechosłowacji. Praga-Brno
Ig33, 80, str. 40.
353) Mannhardt Wilhelm, Die Gotter der deutschen und nordischen
Volker. Cz. l. Berlin 1860, 80, str. 328.
354) Mareinkowska Jadwiga, Adam Mickiewicz. Warszawa Ig21,
160, str. 142.
355) Marquart Bonne, Die Landwirtschaftlichen
Verhaltnisse Kurlands. Cz. l. Klima, Grund, Boden und Bevolkerung. Cz. II. Gebaudeund Inventar-Kapital,
Arbeits-Kraft,
Betriebsweise.
Berlin Ig16, 80,
str. 131, nIb 5.
356) Marquardt
J., Romische Privatalterthiimer.
Cz. I, 1864,
str. 384, VIII. Cz. II, 1867, str. 456, VIII, tab. 4. Leipzig, 80• Handbuch
der romischen Alterthiimer.
Cz. 5.
357) Martinengo-Cesaresco,
Essays in the Study of folk-songs.
Lon90n, 160, str. 2g5, IX .
. 358) Maspero G., Guide to the Cairo Museum. Cairo Ig03, 160,
str. 544, VI, nIb 2. Wyd. French Institute of Oriental Archeology.
359) Masterman
C. F. G., The conditions of England.
London
IgOg, 80, str. 309, 40, IX, nIb lo
360) Marker Friedrich, Charakterbilder
des Rassen, l. Berlin, 80,
str. 131, tab. 16.
361) Matzner Edward, Franzosische Grammatik
III. Berlin 1885,
80, str. 676, XXIV.
362) Maeisel-Hess Grete, Das Wesen del' Geschlechtlichkeit.
Tom J.
Jena Ig16, 160, str. 312, XXXVI.
�363) Melsheimer Fr., Gunther A., Lehrbuch des Spanischen fur
Hohere Lehranstaltcn.
Lipsk, 8°, str. 143, VIII, mapa I.
364) Menge Rudolf, Troja und die Troas. Gutersloh
1905, 8°,
str. 97, nIb 3, VI, mapy 3. Gymnasial-Bibliothek,
zesz. I.
365) Meringen Rudolf, Indogermanische Sprachwissenschaft. Leipzig
1899, 16°, str. 136. Sammlung Goschen.
366) Meusa Stanisława,
Ilustrowany
Przewodnik
po Krakowie
i okolicy. Kraków 1905-1906,
16°, str. 77 (LIII, nIb VIII, mapa I).
367) Meyer, Meyers Reisebucher.
Schwarzwald.
Leipzig-Wien
1908, 16°, str. '27'2, '24 mapy 3.
368) Meyer Franz, Systematisch Geordnetes Handbuch der Ornamentik. Leipzig 191 I, 8°, str. 615, nIb I.
369) Meyer
Richard,
M., Altgermanische
Rcligionsgcschichte.
Leipzig 1910, 8°, str. 645, XX, nIb 1-3·
370) Michael Hugo, Das Homerische
und das heutige Ithaka.
Wissenschaftliche Beilage zum XII Program m des Koniglichen Gymnasiums zu Jauer. Os tern, 190'2, 4°, str. '28, mapa I.
371) Michalski Sto E., Włodawa - Monografia statystyczno-gospodarcza. Lublin 1939.
37'2) Mirwiński Jan, Z melodyj wieczornych.
Lwów 1918, 16°,
str. 97, nIb 3·
373) Mogk Eugen, Geschichte der Norwegisch-Irliindischen
Literatur. Strassburg 1904, 4°, str. 555-956,
nIb 4·
374) Mommsen Theodor, Romische Geschichte. Tom I. Bis zur
Schlacht von Pydna, str. 94'2, X, Berlin 188 I, 8°; tom III. Von Sullas
Tode bis zur Schlacht von Thapsus, str. 7 I '2, VI. Berlin 1933, 8°; Tom V.
Die Ptovinzien
von Caesar bis Diocletian, str. 659, VI, map 7. Berlin
1936, 8°.
375) Mommsen August, Heortologie. Antiquarische
Untersuchungen uber die Stiidtische Feste der Athener. Leipzig 1864, 8°, <tr. 473,
VIII, nIb '2.
376) Monographien
zur deutschen Kulturgeschichte.
Tom XIdas Judentum.
Von Liebe Georg. Leipzig 1903, 8°, str. 1'27, nIb I.
377) Morelowski Marian, Hafty ludowe Wołynia. Równe 1938, 4°,
str. 85, tab. 6-ta (Odbitka z Rocznika Wołyńskiego, tom VII, str. '279-364).
378) Moller Heinrich, Das Lied der Volker, tom I, str. 3'25, VIII;
II, str. 3'29, VIII; III, s.r. '275, VIII. Munz-Leipzig-London-BrusselParis.
379) 1\1uckermann Hermann, Rassenforschung
und Volk der Zukunft. Berlin 193'2, 8°, str. 107, nIb 3·
380) Muttersprache.
Friedrich Ludwig. Jahn - ein deutscher Vorkiimpfer fUr Sprache und Volkstum. R. LIII, zesz. 7j8. Berlin 1938, 4°,
str. '244-'247.
381) Muller Ernst, Die Hiiusernamen
von Alt-Leipzig.
Leipzig
1931, 8°, str. 97, XVI, tab. 4. Schriften des Vereins fUr die Geschichte
Leipzigs. Tom XIII.
38'2) Muller Freienfels, Eislers Handworterbuch
der Philosophie.
Berlin 19'2'2, VIII, str. 784, VIII. Wyd. '2.
383) Muller
Wilhelm,
Mythologie
der deutschen
Heldensage.
Heilborn 1886, 8°, str. '260, VII.
384) Munz J., Judisches Leben in Mittelalter.
Ein Beitrag zur
Kulturgeschichte
der deutschen Juden. LeIpzig 1930, 8°, str. 95.
385) Munter Friedrich,
Die Religion des Nordens vor den Zeiten
Odins, str. '251-314,
16°.
386) Murich Paul, Neue und alte Tanze. Erfurt 16°, str. 56.
387) Nafe Otto, Die Schneegruben
des Riesengebirges und ihre
Entstehung. Hirschberg 1914, 8°, str. 47, nIb I, mapy '2.
388) Nahlovsky Joseph W., Die Ethischen Ideen aIs die Waltenden
Miichte im Einzel wie im Staatsleben,
nach ihren verschiedenen
Beziehungen.
Langensalza
1904, 8°, str. 87, nIb 3, VI.
389) Nathusius Martin, Die Mitarbeit der Kirche an der Losung der
Sozialen Frage. I. Die Soziale Frage. Lipsk 1893,8°, str. 310, VIII, nlb. '2.
390) Naumann Gustav, Antimoralisches Bilderbuch.
Leipzig 1898,
16°, str. 377, nIb 3.
39 I) Neumayr Melchior, Erdgeschichte.
Tom I. Allgemeine Geologie. Tom I. Beschreibende Geologie. Leipzig-Wien
1895, 8°, str. 693,
XXIV, nIb II-X,
700.
39'2) Nazwy niemieckie Tatr Wysokich, str. nIb 4, 16°.
393) Neckel Gustav, Die Altgermanische Religion Zeitfragen Deutscher Kultur. Zesz. '2, Berlin 193'2.
394) NegeleinJulius, Germanische Mythologie. Leipzig-Berlin
1919,
16°, str. 1'28. Aus Natur und Geistes Welt.
395) The Chicago Daily News. Almanac and Year-Book
for 19'26.
Chicago 19'25, 16°, str. 10'24, nIb '2.
396) Niemeier Georg, Siedlungs-geographische
Untersuchungen
in
Niederandalusien.
Hamburg 1935,4°, str. '2'29, XII, nIb 3 tab. 40, map 3.
Abhandlungen
aus dem Gebiet der Auslandskunde.
397) Obraz świata
pod względem geografii, statystyki, historii
wszystkich krajów, skreślony wg najlepszych
źródcł. Warszawa
1843'
str. 560.
398) Ogilie F. W., The Tourist Movement.
London 1933, 8°,
str. '2'28, XV.
399) Orzechowicz Bolesław, Sylwetka okolicznościowa. Lwów 19'23,
str. '2'2, 16°. (Odbitka ze (,Słowa Polskiego»)).
400) Otto Ernst, Zur Grundlegung
der Sprachwissenschaft.
Bielefeld-Leipzig
1919.
Lud, T. XXXIX
�401) Overbeck J., Pompeji in seinen Gebauden, Alterthumern
und
Kunstwerken fur Kunst- und Alterthumsfreltnde.
Leipzig 1856, 8°, str. 438,
XVIII,
tabl. 1.
402) Pankevic Ivan, Ukrajinska
Nareci Podkarpatskej
Rusi a Sousednich oblusli, c. IX, cz. l. Praga 193B.
403) Panzer Marianne, Deutsche Forschungen. Tom XXXII. Tanz
und RechL. Frankfurt
1938, 8°, str. 14B.
404) Papst Julius'II.
Berlin 16°, str. 64
405) Pargiter
M. A., Ancient Indian Historical
Tradition,
London 1922, 8°, str. 368.
406) Passarge Siegfried, Die Landschaftsgurtel
der Erde, Natur
und Kultur. Breslau 1923,8°, str. 144, nib 12. Jedermanns
Bucherei, Abt.
Erdkunde.
407) Pastenaci Kurt, Volksgeschichte der Germanen. Berlin-Munchen 1936, 16°, stl'. 344.
40B) Paul Gustav,
Grundzuge
der Rassen- und Raumgeschichte
de$ deutschen Volkes. Munchen 1936, go, str. 478, XII, nIb 6.
409) Paul Karel, Pavel Josef, Safarik a Bartlomej Kopitar. SV XVIII.
Praga 1938.
410) Paulsen Rudolf, Volk, Religion und Kunst. Bielefeld-Leipzig 1937, 16°, str. 52, nIb 2.
.
411) Pawłowski Stanisław, Geografia dla klas wyższych. Lwów-Warszawa 1931, 8°, str. 172, Książnica Polska Tow. Naucz. Szkół Wyższych.
4[2) Pawłowski St., Bystroń J., Peretiatkowicz
A., Polska Współczesna. Geografia Polityczna,' Kultura
Duchowa,
Wiadomości
PrawnoPolityczne.
Lwów-Warszawa
1924, BO, str. 175, VIII, nIb 1. Wyd.
Książnica-Atlas,
Wyd. II.
4[3) Penzig Rudolph, Zum Kulturkamp£ urn die Schule. Berlin 1905,
BO, str. [52, VIII.
414) ,Peuckert
Will-E.,
Pansophie.
Ein Versuch zur Geschichte
der Weissen und Schwarzen Magie. Stuttgart
[936, 8°, str. 588, nIb 4.
4[5) Peuckert Will-E., Deutsches Volkstum in Marchen und Sagen,
Schwank und Ratzel. Berlin 193B, BO, str. 215, XIV, nIb 1.
416) Philippson Alfred, Das Mittelmeergebiet.
Leipzig-Berlin
1914,
BO, str. 256, X, nIb 6, tab. 15.
417) Piaschewski Gissela, Der Wechselbalg. Ein Beitrag zum Aberglauben der Nordeuropaischen
Volker. Breslau Ig35, 8°, str. 199, nIb 1.
Deutschkundliche
Arbeiten, tom V.
41 B) Pier Bernhard,
Rassen biologi~che Betrachtung,weise
der Geschichte Frankreichs.
Frankfurt
1945, BO, str. 65, nIb 1.
419) Pietraszewski Józef, Ilustrowany
Przewodnik po Sandomierzu
i okolicy z planem miasta. Sandomierz Ig30, BO, stl'. 47. Biblioteka Sandomierska, nr 5, Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
Touring-Klub.
420) Pietschman
Richard,
Geschichte
der Phonizier.
Berlin
I
B8g,
BO, str. 313, nIb r.,
421) Pinder Wilhelm, Das Problem der Generation in der Kunstgeschichte Europas. Lipsk. str. 16o, XXX, nIb 2, tab. 27, 8°.
422) Pischel Richard, Leben und Lehre des Buddha. Leipzig-Berlin Ig17, 16°, str. 122, [6, VI. Aus Natur und Geisteswelt.
423) Podementan
Alexy, Medyka y Filozofa tajemnice. Tajemnice
wszystkim obojej płci, nie tylko ku leczeniu rozmaitych
chorób
.
prze!. Slaskovski Sebastian. Suprasel 1752, BO, str. 406, nIb 20.
424) Pohlenz Max, Antikes Fuhrerthum.
Cicero de Officiis und das
Lebensideal
des Panaitios.
Leipzig-Berlin
1934, 4°, str. 14B, nIb 4,
(Neue Wege zur Antike. Reihe II: Interpretationen
zesz. III).
425) Polaczkówna
M. i Romer E., Pogadanki Krajoznawcze.
Dla
użytku Szkół Powszechnych i I Klasy Średnich. Lwów-Warszawa
1932,
BO, str. 122, VI, Wyd. Książnica Polska Tow. Nauczycieli Szkół Wyższych.
426) Wąsowicz J. i Zierhoffer A., Polska w cyfrach. Lwów Ig27, 16°,
str. B7, VIII, nIb 1. Wyd. Komitet Organizacyjny
II Z. S. G. i E.
427) Poniatowśki Stanisław, Badania antropologiczne nad kością skokową. Warszawa Ig13, 8°, str. 79, nIb 1. Prace Tow. Nauk. Warszawskiego.
42B) Poniatowski Stanisław, Beitrag zur Anthropologie
des Sprungbeines. Braunschweig
1914, 4°, str. 32. Archiv. fUr Anthropologie.
429) Poniatowski Stanisław, Ober den Einfluss der Beobachtungsfehler auf die Anthropologisches
Irdies. Braunschweig
Igl [, 4°, str. 32.
430) Poniatowski
Stanisław,
Przyczynek
do genezy pierścienia.
Lwów 1925, BO, str. B.
431) Poniatowski
Stanisław, Ober den Wert der Index-Klassifikationen. Braunschweig
[gl I, 4°, str. 7, nIb 1. (Odbitka z Archiv fUr
Anthropologie,
tom X, zesz. I).
432) Poniatowski Stanisław, O wpływie błędów obserwacyjnych
na
wskaźniki antropologiczne.
Warszawa 19 [2, BO, str. 73, nIb 1. Prace Tow.
Nauk. Warszawskiego
nr 6.
433) Preuschen
E., Kruger
G., Das Altertum,
cz. l. Tubingen
191 [,
BO, str. 295, XIV nIb [.
434) Prietze Hermann
Albert, Natur und Volkstum, HannoverIg20, 16°, str. 93.
435) Proniewski G., Pobrzeże Wisły w najbliższej okolicy Płocka pod
względem archeologicznym.
BO str. 15 (Odbitka
z Przeglądu Archeologicznego. R II-III
zesz. 3-4).
436) Prospekt, «Polska w kulturze powszechnej'). Dzieło zbiorowe
pod redakcją Feliksa Konecznego. Kraków 1911, 4°, str. Xl.
437) Protokoły posiedzeń inauguracyjnych
Komitetów Naukowych.
Kraków 1936, 16°, str. 73. Polska Akademia Umiejętności.
Linden
�660
661
438) Przewodnik
po Muzeum
Narodowym
w Krakowie.
Kraków Ig12, 8°, str. '35.
439) P~zeworski Stefan, Brązowe naczynie
hetyckie z Ukrainy.
(RekonstrukcJa).
Warszawa Ig28, 4°, str. l!. (Nadbitka z tomu X. Wiadomości Archeologicznych).
~4?) PukalI W., Keramisches Rechnen auf chemischer Grundlage
an Belsplelevertrauter.
Breslau 'gI2, 8°, str. 144. Wyd. 2.
441) Rapacz Józef, Ustrój wsi samorządowej małopolskiej w XVIII
wieku. Lublin Ig22.
'
442) Raswan Carl, R., Der Araber und sein Pferd. Stuttgart Ig30,
go, str. 65, tab. 2.
443) Reden F. Friedr. Wilh., Erwerbs- und Verkehr- Statistik des
Konigsstaats Preussen, Abt 2, Darmstadt
1853, 8°, str. 80g-IS88.
456) Rohein Gesa, Mondmythologie
und Mondreligion.
LeipzigWien-Zurich
Ig27, VIII str. 10 4. (Odbitka z «Imago. Zeitschrift fUr
Anwendundung
del' Psychoanalyse,»).
457) Romer Eugeniusz, List otwarty do p. prof. St. Lencewicza
red. ('Przeglądu
Geograficznego')
w sprawie napaści dokonanej
przez
p. prof. W. Gorczyńskiego na imię naukowe prof. dr E. Romera. Lwów
Ig39, 8°, str. 7, nIb r.
458) Rosenblatt Józef, Czarownica powołana. Przyczynek do historii
spraw przeciw czarownicom
w Polsce. Warszawa
1883, 8°, str 64, II.
459) Rosenmaller Bernhard, Religions-Philosophie,
Munster (Westf.)
1932, 8°, str. 168, VIII.
460) Romische Mythologie. Berlin 1858, 16°, str. 820, VIII, nIb 2.
461) Rutska Halina, Towarzystwo Naukowe Plockie w 1820-183°,
444) Rehm Walther,
Geschichte des deutschen
Romans
1-Vom
Mittelalter
bis zum Realismus. Berlin-Leipzig
1927, 16°, str.' nIb 17,
Sammlung
Goschen.
445) Reich Edward, Studien uber die Volksseeie aus dem Gesichtspunkte. Physiologie und Hygiene. Jena 1879, 8°, str. 447, XXI.
446) Reis Hans, Die Deutschen Mundarten.
Berlin-Leipzig
Ig12,
16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen.
447) Reis Hans, Die deutschen
Mundarten
Dichtung.
BerlinLeipzig IgIS, 16°, str. 144, 32. Sammlung Goschen.
448) Die Religion in Geschichte und Gegenwalt.
Tom I r. IgOg,
str. 2128, XVI II, str. 2044, Wyd. 2, III r. Ig2g str. 2176; XII. Wyd. 2,
IV r. 1913, str. 2368, VIII; VI'. 1931, str. 2158; XII nIb 2.
.
449) Reuschel Karl, Deutsche Volkskunde in Grundriss,
cz. II.
Sme, Brauch und Volksglaube Sachliche Volkskunde. Leipzig-Berlin
1924,
16°, str. 136. Aus Natur und Geisteswelt tom 645.
"
450) ~eyell P., ~eyer
Oskar Erich, Das Riesen- und Isergebirge
tom XX Bielefeld-Leipzig
1927, str. 144, nIb 7, mapa r.
451) Riebes Ernst, Geschlechtsleben und Kultur. Królewiec Ig2g, 8°,
str. 23, nIb L Wyd. 3, Schriften der koniglichen deutschen Gesellschaft.
Konigsberg Pr.
452) Riemanns Hugo, Musik-Lexikon.
Berlin-Leipzig
1916, 4°,
str. 1276, XXXII.
453) Robert Carl, Archeologische Hermeneutik.
Anleitung zur Deutung Klassischer Bildwerke. Berlin 1919, 4°, str. 432, nIb 12.
454) Roberts Frank H. H., The felsom problem in American Archeology. Washington
I938, 8°, str. IS, (Odbitka z Smithsonian
Report for'
Ig38, str. 531-546,
tab. 15.
455) Rocznik
Orkanowego
Uniwersytetu
Wiejskiego w Szycach.
Sprawozdania
za rok Ig28/2g i Ig2g/30.
Modlnića
Ig31, 4°, str. 23·
Ig07-I928.
Notatka historyczna, str. 23, 8°.
462) Salzberger Georg, Die Salomo-Sage in del' Semitischen Literatur. Berlin Ig07, 8°, str. I2g, nIb 1.
463) Sar ter Howard, MacI:' A. S., Tut-ench-Amum.
Ein Agyptisches Konig~grab. Leipzig Ig24, 8°, str. 26o, tab. 62.
464) Sauer
Hermann,
AbendHindische
Entscheidung;
Arischer
Mythus und Christliche Wirklichkeit. Leipzig Ig39, 8°, str. 778, XXXII.
465) Saunier Claudius, Die Geschichte del' Zeitmesskunst von den
altesten Zeiten bis zur Gegenwart. Bautzen Ig02-lg04,
8°, str. log6, XVI.
/
466) SchaffJe Alben C. Fr., Bau und Leben des Socialen Korpers,
tom I, 1875, str. 850, XXIV, IV, 1878, str. 538, VIII. Tubingen 8°.
467) Schell D., Beitrage zum Valksglauben
im Bergischen. Erberfeld Ig2g, 8°, str. 207, nib r.
468) Schenkla Karola, Chrestamatyka
z pism Ksenafanta.
Lwów
1869, 80, str. 218, l la, XVI, nIb 2.
469) Schiller Emil, Shinto die Volksreligion Japans. Berlin Ig3S,
8°, str. 110. Ostasien-Mission.
470) Schirmer Alfred, Deutsche Wortkunde.
Berlin-Leipzig
Ig26,
16° str. 3, nib r. Sammlung Goschen.
471) Schleicher August, Compendium
del' Vergleichenden
Grammatik der Indogermanischen
Sprachen. Weimar 1876,8°, str. 82g, XLVIII.
472) Schloz Wilhelm, Laiblin W., Vom Sinn des Mythos. Stuttgart
1936, 8°, str. 175.
.
473) Schlund
Erhard,
Modernes
Gottglauben.
Das Suchen del'
Gegenwart nach Gatt und Religion. Regensberg, 8°, str. 306, nIb 2.
474) Schmidt Karl, Die Hausnamen
und Hauszeichen
im Mittelalterlichen
Freiburg. Giessen Ig30, 8°, str. 149, Giessener Beitrage zur
deutschen Philologie, XXVI.
475) Schmidt
Max,
Indianer
Studien ID Zentralbr:lsilien.
Berlin 'gas.
�t362
476)
1932,
477)
fUr Freunde
map 4.
478)
(powielane).
479)
stantinopel.
Jena
Schmidt-Rohc
Georg, Die Sprache aIs Bildnerin der Volker.
4°, str. 415, nIb 3.
Schmieder Karl, Chr., Mythologie der Griechen und Romer,
der Schonen Kiinste. Kassel 1830, 16°, str. 386, VIII, tab. II,
Schmokel
Hermann,
Das Geschlecht
Schmekel,
Schneller Ludwig, Am goldenen Horn. Streitziige
Marienburg
1912, 8°, str. 94, nIb 2.
8°, str. 3, 28
durch Kon-
480) The Summer School of Arts and Sciences and of Education.
Cambridge
1938, 8°, str. 94; Official Register of Harvard University,
vol. XXXV, March 15, 1938, nr 8.
.
48 I) -Schroeter Karl, Anfiinge der Kunst im Tierreich und bei
Zwergvolkern
mit besonderer Beriicksichtigung
der dramatischen
Darstellung. Leipzig 1914, 8°, str. 275, XVII.
482) Schuchhardt
Carl, Schliemann's Ausgrabungen
in Troja, Tiryns, Mykena, Archomenos Ithaka im Lichte der heutigen Wi,senschaft.
Leipzig 1890, 8°, str. 37 I, XII, nIb 1.
483) Schultz Hans, Abriss der deutschen Grammatik.
Strassburg
1914, 8°, str. 134, nib lO. Teubners Philologische Bibliothek.
484) Schultz Otto-Erich,
Volksbrauch, Volksglaube und Biologie.
Berlin-Bonn
1937, 8°, str. 131, nIb I:
485) Schultz Wolfgang, Riitsel aus dem hellenischen Kulturkreise.
Leipzig 1912, 8°., str. 160, 160, XX.
486) Schultze Paul-Naum burg, Kulturarbeiten,
tom VII, Die Gestaltung der Landschaft durch den Menschen, cz. I. Miinchen 1915, 80,
str. 324.
487) Schwabe Gustav, Sagen des klas~ischen Altertums. Reutlingen 8°, str. 256.
488) Schwabe Ludwig, Teuffels W. S. Geschichte der romischen
Literatur. Tom t, Leipzig 1890, 8°, str. 1346, XIII.
439) Schwantes S., Aus Deutschlands U rgeschichte. Leipzig, 160
str. 205, nIb 15.
490) Schwappach Adam, Handbuch der Forst- und Jagdgeschichte
Deutschlands. Berlin 1888, 8°, str. 535-892.
491) Schwartz Wilhelm, Von den Hauptphasen in der Enrwicklung
der Altgrkchischen
Naturreligion.
Berlin 1896, 4° str. 9.
492) Die Schweitz kleine Ausgabe. Berlin 1925, 16°, str. 264, nIb 2,
mapa 1.
493) Schweitzer
Albert,
Verfall und Wiederaufbau
der Kultur,
cz. I. Kulturphilosophie.
Miinchen 1923, 8°, str. 65, 6.
494) Schwela S., Czytanka sa Serbske Zischi. Ghoschebasu 1907,
8°, str. 40.
495) Scott-Elliot, Atlantis nach okkulten Quellen. Leipzig, 8°, str. 90,
nIb 2, map 2.
496) Seemann Otto, Die Mythologie der Griechen und Romer.
Leipzig 1880, 8°, str. 264, VIII.
497) Seifert Hermann, Erich, Der Jude zwischen den Fronten der
Rassen, der Volker, der Kulturen. Kontinent und Ubersee. Tom IV, 160,
str. 183, nIb 1.
498) La Selection Sexuelle chez I'Homme. Paryż 1925. Etudes de
Psychologie Sexuelle, tom IV.
499) Sera F. W. Astrologie fUr Anfiinger. I. Das Horoskop ohne
Mathematik.
Liibeck, 1925, VIII, str. 97, 26, nIb 6.
500) Seredyński Władysław, Janaz Wielomowic Gawińskiego pisma
pozostałe. Kraków 1879, 8ą., str. 250, nIb 2. Akademia Umiejętności.
501) Sieroszewski Wacław, 12 lat u jakutów. Warszawa 19°0,8°,
str. 414, X, I mapa.
502) Sighart Y. Religien aus Rom. Zur Kunstgeschichte und Volkskunde. Augsburg 1865, str 2 I I, nIb 3, 16° Wyd. Literarisches Institut.
503) Simrock Karl, Handbuch
der Deutschen Mythologie. Bonn
1874, 8°, str 644, XII.
504) Skorowidz osób, miejscowości, rycin, map i planów Działu
Archeologicznego
Wydawnictw Komisji Antropologicznej
PAU w latach
1877-1927
Kraków 1931-1937,
4°, str 104, Polska Akademia Umiejętności - Komisja Antropologii i Prehistorii.
505) Słownik języka Polskiego, oprac. Karłowicz j , Kryński Ad.
i Niedźwiedzki W. Tom VI. Warszawa 1915, 4°, str. 689-794,
XVI.
506) Sombart Werner, Der Bourgeois. Zur Geistesgeschichte des
modernen Wirtschaftsmenschen
Miinchen-Leipzig
1923,8°, str 540, VII.
507) Sombart Werner, Der Moderne Kapitalismus. Tom I. Halbband. I-EinleitungDie vorkapitalistische
Wirtschaft.
Die historischen
Grundlagen
des modernen Kapitalismus.
Miinchen-Leipzig
1922, 8°,
str 462, XXII, wyd. 5.
508) Spanger Eduard,
Lebensformen.
Halle 1922, 8°, ~tr. 403,
XIII, nIb 3.
509) Spengler Oswald, Der U ntergang des Abendlandes. U mrisse
einer Morphologie der Weltgeschichte, tom II. Welthistorische Perspektiven. Miinchen 1922, 8°, str. 635, VIII, nIb 2, II.
5 lO) Spiegel Friedrich, Avesta die heiligen Schriften der Persen,
tom I, Leipzig 1859, 8°, str. 222, CXXIV, tab. 4.
5 I I) Spiess Karl, Die deutschen Volkstrachten.
Leipzig 191 I, 16°,
str. 138, V, nIb 5, 15. Aus Natur und Geisteswelt.
5 I 2) Spostrzeżenia meteorologiczne dokonane w ciągu lat 5-ciu od
19°4-1908
roku na Stacjach Meteorologicznych
Sieci Warszawskiej.
�Warszawa 1910, 4°, str. 203, XLII, nIb 1. (Odbitka z <'Pamiętnika Fizjograficznego') tom XX).
513) Teubners Kleine, Sprachbucher.
Ks. III, cz. I, Scanferlato A.
Lezioni Italiane. Lipsk-Berlin
1939, 16°, str. 282, XIV.
514) Wie der polnische Sprachgeist die Urgeschichte der Slavischen
Volksstamme auffaszt? Lemberg 1850, 8°, str. 16.
515) Sprawozdanie
Dyr. Gimnazjum VII im. Tadeusza Kościuszki
we Lwowie za rok szkolny 1934135, Lwów 1935, 8°, str. 32.
516) Sprawozdanie
z Działalności Państwowego Banku Rolnego za
rok 1925. Warszawa '926.
517) Sprawozdanie z Działalności Ligi Ochrony Przyrody z r. '928,
str. 23, 16°.
5,8) Sprawozdanie
z Działalności Lubel. Tow. RoI. za rok 19' l,
str. ,6, 8°.
519) Sprawozdanie
Sekcji Szkolnej i Dyrekcji Szkolnej za lata
1925-26
i 1937-38.
Lwów 1938, 8°, str. 32. Publiczna Szkoła Dokształcająca Handlowa pod opieką Kongregacji Kupieckiej we Lwowie.
520) Sprawozdanie
Stenograficzne
z CXL VII Posied'ł:enia Sejmu
Rzeczypospolitej
z dnia 10 lipca '924 (Sejm Rzpl. Polski, okres I). Warszawa 1924, 4°, str. 59.
52') Sprawy Narodowościowe.
Czasopismo poświęcone badaniom
zagadnień narodowościowych.
Prospekt. Warszawa 1937, 8°, str. 22. Wyd.
Instytutu Badań Spraw Narodowościowych.
522) Sprecher von Bernegg, Tropische und subtropische
Weltwirtschaftspflanzen ihre Geschichte, Kultur, und Volkswirtschaft. Cz. I. Starkeund Zuckerpflanzen.
Stuttgart
'929, 8°, str. 438, XV, nIb 2.
523) Spring
Margery
Rice, Pelican Books, Working-class wives,
Their health and condition. London '939, ,6°, str. 2 14, XII.
524) Staatslexikon.
Von Sacher Hermann,
tom I. Freiburg
1926,
4°, str. 1863, X.
525) Starcke C. N. The primitive family in its origin and development. London 1889, ,6°, str. 3'5, XI.
526) Starre Frederick, The Ainu group at the Saint Louis exposition. Chicago '904, ,6°, str. 118, nlb 8.
527) Staszewski D. i Maciesza A., Zarys historyczny Ziemi Obodrzyńskiej. Płock '908, ,6°, str. 58, nIb 54.
528) Staszewski Kazimierz,
Plany i pomiary miasta Plocka oraz
gruntów podmiejskich od roku '793 do lat ostatnich. Płock '938,8°, str. 21,
mapa 1.
529) Statut Banku Gospodarstwa Krajowego. Lwów '924,8°, str. 4',
nib ,. vVyd. Bank Gosp::Jdarstwa Krajowego.
530) Statut Państwowego Banku Rolnego oraz Rozporządzenia
PrezydentaRzeczypospolitejzdnia
14maja '924r. Warszawa 1925, '6°,str.40.
53') Statut Spólki Akcyjnej pod firmą (,Bank Ziemian», Warszawa
'92',
,60, str. 4', nIb 1. \Vyd. Spółka Akcyjna. (Przedruk z (,Monitor
Polski» nr '48 z dnia 2 lipca '921 r.).
532) Statut Towarzystwa Wiosek Kościuszkowskich. Warszawa, ,60,.
str. 10.
533) Statut Pol. Przyr. Tow. Pedagog., vVarszawa 1930, ,6°, str. '3,
nIb 1. Wyd. Rada Główna Pol. Przyr. Tow. Pedagog.
534) Statut Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Lwów 1926,
'929, 8°, str. 25.
534) Statut Wzorcowy Oddziału Pol. Tow. Tatrzańskiego.
(Zał. do
Statutu P. T. T. Kraków 160, str. 15.
535) Statystyka Spółdzielni Związkowych
za rok '937. Warszawa
80, str. CXXI, nIb 4.
536) Steffens Henrik,
Anthropologie
(1822). Stuttgart
1922, 8°,
str. 3", XV, Goetchenanum
BUcherei.
537) Steinen Karl, Unter den Naturalvolkern
Zentral-Brasiliens.
Berlin ,894, 4°, str. 570, XV, nIb 2, tab. 30, mapa 1.
538) Steiner Rudolf, Die Geheimwissenschaft
im Umriss. Leipzig
1920, ,60, str. 473, XXVIII,
nIb 7.
539) Stemplinger
Edward, Antiker Aberglaube in modernen Ausstrahlungen.
Leipzig '922.
540) Stern Nobert, Mode und Kultur, str. 49-96,
tab. 8, 80•
541) Stojanowski Karol, Rasowe podstawy eugeniki. Poznań 1927,
80, str. 76, nIb 2.
542) Storck Karl,
Geschichte
der Musik.
Stuttgart
'904, 80,
str. 848, VIII.
543) Storck Karl, Geschichte der Musik, cz. I. Stuttgart
'922,
80, str. 488, XVI.
544) Strindberg August, Der Bewusste Wille in der Weltgeschichte.
Munchen-Leipzig
1916, 80, str. 94, nIb 2.
'938,
545) Stolz Friedrich,
Geschichte der lateinischen
Sprache. Lipsk
160, str. '47, 22, nIb 1. Sammlung Goschen.
546) Strunk Hermann, Die Flurnamen
des Vielendes. Gestemunde
'924, 80, str. 110, mapa 1.
547) Supan
Aleksander,
Grundzuge
der Physischen
Erdkunde.
Berlin-Leipzig
1921, 80, str. 98" IX, nIb 4, mapa XIX.
548) Supan Aleksander,
Handbuch
der Mineralogie.
Grundzuge
der physischen Erdkunde.
Leipzig '903.
549) Symczuk Hora, Tailce Huculskie, 8°, str. 56.
550) Szlakami wodnymi do Bałtyku. Prospekt. 80, str. 22.
551) Taeger Fritz, Das Altertum.
Geschichte und Gestalt, tom I.
Stuttgart
'939, 8°, str. 47', X, nIb 2.
19l0,
�666
552) Klein Taschen-Fuhrcr
durch Baden Schwarzwald,
Bodenseegegend und Umgebung. Freiburg, 16°, str. XXX, nIb 2, mapa I.
553) Tauer Paul, Da~ Altertum im Leben der Gegenwart. LeipzigBerlin 19I5, 16°, str. 131, VIII, nIb 18. Aus Natur und Geisteswelt. Tom 356.
554) Techet Carl, Volker, Vaterliinder und Fursten. Munchen I9I3,
8°, str. 479, VII, nIb 2, tab. 7.
555) Tessmann
Gunter,
Menschen ohne Gott. Stuttgart
Ig28,
8°, str. 243, V, nIb 3, mapa I.
556) Teudt Wilhelm, Die Externsteine aIs germanisches Heiligtum.
Jena Ig34, 16°, str. 75, nIb 5·
557) Thienemann J., Rossitten. Drei Jahrzehnte auf der Kurischen
Nahrung. I927, ~tr. 326.
558) Thuringen, Das Grune Herz Deutschlands. Thuringen, str. 240,
I mapa, 16°.
559) Antiquarisk Tidskrift 1849-I851.
Kjobenhavn
1852, str. 348,
Wyd. Kongelige Nordiske Oldskrift selshab. 8°.
56o) Tirala Lothar, Gottlieb, Rasse, Geist und Seele. Munchen
1935, 8°, str. 256, tab. 16.
56 I) Trampe
Ernst, Syrien vor dem Eindringen
der Israeliten.
Berlin I8g8, 4°, str. 34. Wissenschaftliche
Beilage zum Jahresbericht
des Lessing-Gymnasiums
zu Berlin. Os tern I8g8.
562) Trautwein
Susanna,
Gesellschaft und Geselligkeit in Vergangenheit und Gegenwart. Lipsk, Berlin IgIg, 16°, str. 123, nIb 17·
Aus Natur und Geisteswelt, tom 706.
563) Treskow B., Weyl J., Das Lexikon der Hausfrau. Berlin Ig32,
16°, str. 378, nIb 2.
564) Troeltsch Ernst, Die Dynamik der Geschichte nach der Geschichtsphilosophie
des Positivismus. Berlin IgIg, 8°, str. 204·
565) Trojanowski Wincenty. Zabytki artystyczne Warszawy. Warszawa IgI6, 8°, str 8g, nIb I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
566) Twardowski
Kazimierz,
O dostojeństwie
Uniwersytetu.
Poznań Ig33, 4°, str. nIb 25. Wyd. U. P.
567) Uhorczak Franciszek, Skorowidz nazw gromad, miast i miasteczek. Lwów Ig39, 8°, str. 50. Wyd. Instytut Geograficzny U. J. K.
XXX
568) Katolicki Uniwersytet
Lubelski. Zarys Dziejów K. U. L.
Lublin, 8°, str. 48, nIb 6. Nakł. Tow. Przyj. K. U. L.
569) Ustaw Polskago Obszczestwa Oteczestwowiedenia,
str. 8, 16°.
570) Ustawa Polskiego Tow:uzystwa Krajoznawczego,
str. 8, 16o.
571) Vaillant George, Historyand
stratigraphy
in the valley of
Mexico. Washingtom
Ig39, 8°, str. 10 (Odbitka z Smithsonian Report
for Ig38, str. 521-53°,
tab. 13)'
572) Viebahn Georg, Statistik des Zollvereintum und Deutschlands,
cz. II. Berlin 1862.
573) Vietor Wilhelm, Elemente der Phonetik des deutschen, englischen und franzosischen. Leipzig I9I4, 8°, str. Ig4, nIb 4.
574) Vietor Wilhelm, Kleine Phonetik des deutschen, englischen
und franzosischen. Leipzig I9I3, 8°, str. 131, XIV, nolb 3.
575) Vogel Walther, Das Neue Europa und seine historisch-geographischen Grundlagen. Bonn-Leipzig
I923, str. 322, X, nIb 4.
576) Vogler August, Grundlagen der Kulturtechnik.
Tom I, cz. I.
Berlin IgOg, 8°, str. 53g.
577) Vogt Joseph, Romische Geschichte, I Teil: Die Romische
Republik. Freiburg Ig32, 8°, str. 350, nIb 7, tab. g.
578) Volckmann Erwin, Diinnemark und Sudschweden bis Trollhattan, Marstrand und Gotland. Rostock IgOg-IglO,
16°, str. Ig6, nIb 6.
579) Voretsch Carl, EinfUhrung in das Studium der Altfranzosischen Sprache. Halle Ig03, 8°, str. 278, XVI, nIb 2. Sammlung Kurzer
Lehrbucher der Romanischen Sprachen und Literaturen.
I.
580) Voss Lena, Der Mensch und seine Gotter. Berlin Ig26, str. 94,
tab. 48, 8°. Kultur und Menschenkunde.
581) Wagemann Ernst, Koniunkturlehre.
Berlin Ig28, 8°, str. 3°1,
16°, nIb I.
582) Wagner Hermann,
Lehrbuch der Geographie, tom I: Allgemeine Erdkunde.
Hannover-Leipzig
IgI2, 8°, str. 1022, XII, nIb 2.
Wyd. g.
583) Waldschmidt
Ernst, Die Legende vom Leben des Buddha.
Berlin Ig2g, 8°, str. 248.
584) Walther Johannes,
Geschichte der Erde und des Lebens.
Leipzig Ig08,8°,
str. 570, IV.
585) Weinert Hans, Ursprung
der Menschheit.
Stuttgart
Ig32,
str. 38o, 8°.
586) Weiss Hermann,
Kostumkunde.
Handbuch
der Geschicb-te
der Tracht, des Baues und des Gerathes der Volker der Alterthums. l,
186o, str. 543, XXIV, II, 186o, str. 544-1434.
Stuttgart, 8°.
587) Weissenborn Hellmuth, Federschmuck im Wandeln und der
Leipzig
Moden. Ein Beitrag zur Kulturgeschichte
der Schmuckfeder.
Ig37, 8°, str. 85, nIb I.
588) Weitbrecht Carl, Deutsche Literaturgeschichte
des Ig Jahrhunderts. Leipzig IgOI, 16°, str. 143, nIb 7. Sammlung Goschen.
589) Weltgeschichte.
Die Entwicklung
der Menschheit in Staat
und Gesellschaft, in Kultur- und Geistesleben. Herausg. Pflugk-Hartun.
1. Weltgeschichte der neuster Zeit. Str. 4°O, nIb 14, tab. 6; R. I8go-Ig25,
II Geschichte des Mittelalters str. 639, nIb 24, tab. nIb; R. IgOg-Ig25.
5go) \Ventscher Erich, EinfUhrung in die praktische Genealogie.
Gorlice Ig33, 16°, str. I59, 32, nIb I.
�669
668
WYKAZ
591) Wilczek Carl, Abriss der Geschichte der Gartenkunst.
Berlin
1929, 8°, str. 94, nIb 2.
592) Winckler Hugo, Die Babylonische GeisteskuItur. Leipzig 1919.
16°, str. 138, 10.
593) Winnicki Stanisław, Złoty Ołtarzyk Wonnego Kadzenia Przed
Stolicą Bożą. Lwów, 16°, str. 728, nIb 6.
594) Winobranie w Zaleszczykach 15-27 września 1936 r., str. 24,8°.
595) Wiske Friedrich,
Langenscheidts
praktisches
Lehrbuch
der
spanischen Sprache. Berlin-Schoneberg
1932,8°, str. 203, 16, VIII, nIb r.
596) Witte J., Die Ostasiatischen
KuIturreligionen.
Leipzig 1922.
16°, str. 183, VIII, nIb r.
597) Wolff H. F., Rassenlehre. Neue Gedanken zur Anthropologie,
PoIitik, Wirtschaft, Volkspflege und Ethik. Leipzig 1927, 8°, str. 251,
nIb 5, mapa I. Mannus-Bibliothek.
598) Wolfram
Ric'hard, Deutsche Volkstanze. Leipzig 1937, 16°,
str. 40, nIb I, tab. 20. Bilder zur deutschen Volkskunde.
599) Woltmann
Ludwig, Politische Anthropologie.
Leipzig 1936,
8°, str. 393, nIb 3. WoItmanns Werk.
600) Wrede Ferdinand,
Ulfilas, odeI' die uns erhaltenen
DenkmaIer del' gotischen Sprache. Paderborn 1908, 8°, str. 490, XXVIII, nIb 2.
601) Wittke Adolf, Del' deutsche Volksaberglaube
del' Gegenwart.
Berlin 1900, 8°, str. 535, XVI, nIb r. Wyd. 3.
602) Wystawa
Kobierców
i Tkanin
Wschodnich
18-19
wiek.
Lwów 1936, 16°, str. 6. Wyd. Tow. Przyjaciół Sztuk Pięknych.
603) Wzornik czcionek Drukarni
św. Wojciecha pod Zarządem
Państwowym. Poznań, 4°, str. nlb.
604) Wzory pism. Lublin, 8°, Drukarnia
<,Narodowa» Leona Milerskiego.
605) Ziegenbalg
Bartholomeus,
Genealogie
der
Malabarischen
Gotter.Madras
1867, 8°, str. 290, XII.
KSIĄŻEK
NABYTYCH
PRZEZ
\Vydawnictwa
P. T. L. W ROKU
1950
ciągłe:
I) Acta Societatis
Archeologicae
Polonorum
nr I. Bratysława
1949, 8°.
2) Slovenska
Akademija
Znanosti i Umetnosti
Slovene. Monographs, nr 2, 3. Lubljana 19So, 8°.
3) Annales Universitatis
M. C. S. Sectio B, vol. IV (1949). Lublin 1950. SectlO C, vol. IV, nr 11-19,
Lublin 1940; Sectio F, vol III
(1948). Lublin 1950, vol. V, nr 1-5,
Lublin 1950; Suplementum
IV,
Sectio C, Lublin 1948. Wyd. U. M. C. S. Lublin, 8°.
4) Annali Lateranensi.
Publicazione deI Pontificio
Museo Missio·
na rio Etnologico. Vol. XII, Citta del Vaticano
1948, vol. XIII, Citta
del Vaticano 1949, 8°.
5) American Anthropologist.
Vol. 52, nr I, 2, 3. "Vyd. American
Anthropologist
Association. Menasha, Wisconsin 1950, 8°.
6) Anthropos. Revue Internationale
de Ethnographie.
Tom XLV,
1-6. Fryburg 1950. Szwajc. 4°.
7) Archeologia, tom II i III, 8°.
8) Archives Suisse~ des Traditions
Populaires. Tom XLVI, nr 2.
Wyd. Societe suisse de traditions populaires. Bazylea 1949/50, 8°.
9) Archiwum Fotograficzne.
Zeszyt I. Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze, Warszawa 1949, 8°.
10) Atlas Polskich Strojów Ludowych nr I (Roman Reinfuss: Stroje
Górali Szczawnickich). Wyd. Polskie Tow. Ludoznawcze. Lublin 1949,4°.
zeszyt
.
II) Biblioteka Źródeł Historycznych,
nr 8. Poznań 1947, 8°.
12) Bibliotekarz. Czasopismo poświęcone sprawom bibliotek i czytelnictwa. R. XVI. Wyd. Związek Bibliotekarzy i Archiwistów Polskich.
Warszawa 1949, 4°·
13) Biuletyn Biblioteki Centralnej rok II, nr I. Warszawa 1950, 4°.
14) Biuletyn Hist0rii Sztuki i Kultury.
Kwartalnik
wyd. przez
Państwowy Inst. Hist. Sztuki i Inwent.aryzacji
Zabytków orcz Zakład
Architektury
Pol. i Hist. Sztuki Politechniki
Warsz. R. XI, nr 1-2,
Warszawa 1949, 4°·
IS) Biuletyn Informacyjny Szkolnictwa Zawodowego. Rok 1949 (I)
nr 9, 10, rok 1950 (2), nr 1-12,
14-21.
Wyd. Centralny Urząd Szkolenia Zawodowego. Warszawa. 40.
16) Biuletyn Instytutu Bibliograficznego.
Warszawa 1950, 4°.
17) Biuletyn Polsk. Tow. Krajoznawczego.
R. 1949, nr 10, II,
R. 19so, nr 5. \Vyd. Pol. Tow. Krajoznawcze.
\Varszawa 4°.
18) Yivo Bleter. Journal
ofthe
Yiddish Scientific Institute,
vol.
XXIII.
Wyd. Yiddish Scientific Institute. Nw. York 1949, 8°.
i
606) Zagadnienia
wytwórczości zwierzęcej w Polsce. I. Polityka
i organizacja
wytwórczości zwierzęcej. Inż. St. Skwarczyński.
II. Zagadnienia owczarstwa. Inż. St. Czerny. Warszawa
1938, 16°, str. 125,
nih 3. Wyd. Tow. Oświaty Rolniczej.
607) Zakopane, Kurzer Fuhrer durch Zakopane und Umgebung,
160, str. 82, nIb 2, mapy 2. Landes Verband fUr Freuden- und Reiseverkehr in GaIizien.
608) Zotz Lothar, Erlebte Vorgeschichte.
Stuttgart
1934, str. 79,
nIb I. Wyd. Gesellschaft der Naturfreunde.
609) Narodni Zpevnicek. Sto moravsko-sldskych
Iidowych pisni.
Praga 1848.
Anton,
Geschirrskunde
odeI' Beschirrungs610) Zurn
Friedrich
lehre. Leipzig 1897, 8°, str. 36.
..._---..:-.....:.
",:,-
~,
�19) Buletin -1'Institute
Shkencavet.
Tom IV, nr 1-2.
Wyd.
Institute Shkencavet. Tirane 1950, 8°.
20) Buletin Stiintific. C. stiinte, storice, filosofice si economicojuridice stiinta Limbii, literatura si arta. Tom I, nr 3-4.
Wyd. Academia
Republicii Populare Romane. 1948, 80.
2 I) Bulletin de l'Institut
Franc;ais d' Afrique Noire. Tom VIII,
nr 1-4, ~1946; IX, nr 1-4,
1947; XII, nr 1-3,
1950. Wyd. Institut
Franc;ais d' Afrique Noire. Dakar. 4°.
22) Bulletin for Libraries. Bulletin de l'Unesco a l'intention des
Bibliotheques. Vol. III, nr 2, 1949, IV, nr 1-10,
1950. Wyd. United
Nations Educational Scientific and Cultural Organization. 8°.
23) Bulletin de la Societe Royale Belge d' Anthropologie et de Prehistorie, tom LVIII. Wyd. Societe Royale B=lge d' Anthropologie et de
Prehistorie. Bruksela 8°.
24) Catalogue of books and periodical sets on French, nr 693'
Canada, 8°.
25) Catalogue of an Exhibition uf Books on Medicine, Surgery and
Physiology. Oxford 1947, 8°.
26) The Chronicles of Oklahoma. Vol. XXVII,
nr 1-4.
Vol.
XXVIII.
Wyd. Oklahoma Historical Society. Oklahoma, 4°.
27) Criminalia. Organo de la Academia Mexicana de Cencias Penales. R. XV, nr 1-12, Mexico 1949, 8°.
28) Casopis Moravskeho Musea v Brne. Tom XXXVI. Acta Musei
Moraviae 2. Wyd. Knihovna Moravskeho Musea. Brno 1950, 8°.
39) Casopis Narodniho Musea. Oddil pfirodovedny.
Vol. CXVL
Cislo 1-2. Wyd. Matice Ceska. Praga 1947, 8°.
30) Casopis Vlasteneckeho Spolku Musejniho v Olomuci. R. 59,.
nr I. Wyd. Vlastenedy
Spolek Musejni. Olomuci 1950, 8°.
3 I) Endeavour. A quarterly review designed to record the progress
of the sciences in the service of mankind. Vol. VIII, nr 31-33,
1949;
vol. IX, nr 34-35,
1950, 5°.
32) Enquetes du Museee de la Vie Vallone. Bulletin-Questionnaire.
Tom V, nr 55-58,
Liege 1949, 8°.
33) Etnographia. A magyar neprajzi tarsasag folyoirata, vol. LX,
z. 1-4, Budapest 1949, 8°.
34) Sovetskaja Etnografia.
Rok 1943, 19+7, nr VI, VII; 1949,
nr 1,2,3,4 .. 1950 nr 1,2,3. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR. MoskwaLeningrad, 8°.
35) L'Ethnographie,
nr 39, 1941, nr 40, 1942, nr 43, 1945. \Vyd.
Societe D'Ethnographie
de Paris, 4°.
36) Ethnos. R. 1949, nr 2--4. Wyd. Statens Ethnografiska ~Iuseum.
Stockholm, 8°.
37) Le Folklore BrabanC;0n. Bulletin du Service de Recherches
Historique et Folkloriques du Brabant. Vol. XXI, 1949; XXII, nr 125127, 1950, Bruksela, 8°.
38) Głos Wolnych. R. 1949 (IV), nr 12, 1950 (V), nr 1-21. Wyd.
Stowarzyszenie Wolnej Myśli w Polsce. Warszawa, 40.
39) C. L A. Information, nr 15-16,
R. 1949, nr 17-20,
1950.
Wyd. Comission Internationale des Arts et Traditions Populaires. Paryż, 40.
40) Smithsonian Institution. Bureau of American Ethnology. Bulletin 143· Handbook of South American Indians. Vol. 5. Washington
1950, 8°.
4 I) J ahbruch der Schweizerischen Gesellschaft fUr Urgcschichte.
R. XXX. Brno 1948. Wyd. Schweizerische Gesellschaft fUr Urgeschichte, 80.
42) Jantar. Przegląd Naukowy Zagadnień Pomorskich i Bałtyckich.
R. 1946 (IV), zesz. 1-3, R. 1947 (V), z. 1-4. R. 1949 (VII), zesz. I,
3-4.
Wyd. Instytut Bałtycki. Gdańsk, 80.
43) Język Polski. Organ Tow. Miłośników Jęz. Polskiego. R. XXIX,
nr 1-6. Kraków 1949; R. XXX, nr 2-3, 4-5.
Kraków 19.')0, 80.
44) Southwestern Journal of Anthropology. publi&hed by the University of New Mexico and the Laboratory of Anthropology, Santa Fe, in
the interest of general Anthropology. Vol. V, nr 3-4.
Wyd. University
of New Mexico. 1949, 8°.
45) Katalog Księgarski nr 3. Warszawa 1949, 8°..
46) Nowe Książki. Przegląd nowości wydawniczych. Wyd. Komitet
Upowszechnienia Książki przy Prez. Rady Ministrów. R. I, nr 3, 4. Warszawa 1949; II, nr 2-15.
Warszawa 1950, 160.
47) Kwartalnik
Muzealny. R. II, zesz. 3. Kraków 1949. Wyd.
Związek Muzeów w Polsce, 8°.
48) Monthly List of Recent Scientific and Technical Publications.
Warszawa 1949, 8°.
49) Folk-Liv. Acta ethnologica et folkloristica Europae. Tom XIIXIII. Wyd. Samfundet for Svensk Folklivsfork0ning. Stockholm 1948/9,4°.
50) Orli Lot. Organ Kół Krajoznawczych
Młodzieży. R. XXIV,
nr 1-8. Wyd. Pol. Tow. Krajoznawcze, Kraków 1950, 80.
5 I) Man. A monthly record of anthropological science. Vol. XLIX
art. 160-178,
1949; Vol. L art. 1-217, 233-255,
1950; Vol. LI, art.
13-38. R. 1950. Wyd. The Royal Anthropological Institute. London, 40.
52) Primitive Man. Vol. XXIII, nr 1-3, 1950; Vol. XXII, nr 3, 4,
1949· Wyd. Catholic Anthropological Conference. Washington, 80.
53) Le Mois d'Ethnographie FranC;lise. Bulletin de la Societe d'Ethnographie FranC;1ise. R. 1949 (III), nr8-9;
R. 1950 (IV), nr 1-9' Paryż, 40.
54) Muzyka. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom życia muzycznego w Polsce. R. I, nr 2. Wyd. Państwowy Instytut Sztuki. Kraków
. 1950, 8°.
�55) ='iauka o Polsce. Jej potrzeby, organizacja i rozwój. Tom XXV.
Wydawnictwo
Kasy im. Mianowskiego.
R. 1947, BO.
56) News ofYivo. Nr 36-3B, 1949. Wyd. Yiddish Scientific InstituteYivo. New York, 4°.
57) Notes Africaines. Bulletin d'Information
et de C)rrespondence
de l'Institut
d'Afrique Noire. Nr 44-47.
Dacar 1950, 4°·
58) Ochrana prirody. Vestnik statni pece ochranu pfirody. R. 1949
(IV) cislo 6. R. 1950 (V) cislo 1-3. Wyd. Statni Nakladelstvi. Praga, 4°·
59) Z Otchłani
Wieków. Dwumiesięcznik
poświęcony pradziejom
Polski. R. 1949 (XVIII),
zesz. 1-12.
Wyd. Pol. Tow. Prehistoryczne
i Muzeum Prehistoryczne.
Poznań, 4°·
60) Pece o mladd.
Mesienik Ministerstva Socialni Pece. R. XVIII.
Cislo 10. Praga 1949, 4°·
61) Pielgrzym Polski. R. 1949 (XIX), nr 12; 1950 (XX), nr 1-12.
Wyd. Edmund Chambers. Warszawa, 4°·
62) Poradnik Bibliotekarza.
Nr 1-2.
Wyd. Związek Bibliotekarzy
Archiwistów. Warszawa 1950, 16°
63) Posłannictwo. R. XIX, nr 1-:'. Wyd. Pol. Narodowy Kościół
Katolicki. Warszawa 1950, BO.
64) Prace a pece o pracujiCi. Mesienik Ministerstva Prace a Socjalni
Pece. R. I, cislo 3-5,
6-8.
Praga 1950, 4°·
65) Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego. Seria A, nr 36.
Wyd. Wrocławskie Tow. Naukowe. Wrocław 1950, 8°.
66) Problemy. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom wiedzy i życia.
R. 1949 (V), nr 12; R. 1950 (VI), nr 1,8. Wyd. Spółdzielnia Wyd. (,Czytelnik». Warszawa, 4°.
67) Przegląd Antropologiczny.
Organ Polskiego Tow. Antropologicznego, tom XVI. Wyd. Pol. Tow. Antropologiczne.
Poznań 1950, 8°.
68) Przegląd Archeologiczny.
Czasopismo poświęcone archeologii
przedhistorycznej.
Tom XVIII, zesz. 2; R. XXV. Wyd. Instytut Badania
Starożytności
Słowiańskich i Pol. Tow. Prehistoryczne.
Poznań 1949, 4°.
69) Spółdzielczy Przegląd Naukowy. R. 1949 (XV), zesz. 4 i zeszyt
sprawczdawczy.
R. 1950 (XVI) zeszyt sprawozdawczy.
Wyd. Centralny
Związek Spółdzielczy.
Spółdzielczy
Instytut
Naukowy.
Warszawa,
8°,
70) Przegląd
Zachodni.
R. 1949 (V), nr 7,8,
II, 12; R. 1950
(VI). nr 1-10.
Wyd. Instytut Zachodni. Poznań, 8°.
71) Anthropological
Records. Vol. XII, nr 1-4,
R. 1949, XIII,
nr l; R. 1949, XIV, nr I; R. 1950. Wyd. University of California Press.
Berkeley and Los Angeles, 4°·
72) Report of the United States National Museum. Rep. XXIX.
vVvd. United States National Museum. \Vashington
1950, 8°.
.
73) Annual Report of the Bureau of American Ethnology. Nr 66,
1948/49. Wyd. Smithsonian
Institution.
Washington
1950, 8°.
74) The Slavonic and East European
Review. A survey of the
peoples of eastern Europe, their history, economic, development,
philology and literature.
Wyd. University of London School of Slavonic and
East European Studies. Vol. XXVIII,
nr 70-71.
London 1949, 8°.
75) Revista di Etnografia. R. III, nr 4. Neapol 1949, 8°.
76) Revista del Instituto Etnologico Nacional. Vol. III, zesz. 1-2.
Wyd. Instituto Etnologico Nacional. Bogota 1947, 8°.
n) Rocznik Towarzystwa
Naukowego
Warszawskiego.
R. XLI
(I948), 1949. Wyd. Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Warszawa, 80•
78) Roczniki
Dziejów Społecznych
i Gospodarczych.
Tom XI,
R. 1949; Tom XII, R. 1950. Wyd. Poznańskie Tow. Przyjaciół Nauk.
Poznań, 8°.
79) Sbornik Muzea Antropołogii
i Etnografii,
tom X, XI, XII.
Wyd. Akademija
Nauk Sojuza Sowetskich Socjalisticzeskich
Respublik.
Moskwa 1949, BO.
Bo) Sbornik za Narodnij Umotworenija
i Narodopis. Kn. XLIV.
·Wyd. B'lgarska Akademija
na Naukite Etnografski
Institut.
Sofia, BO.
BI) Yidishe Shprakh. Vol. IX. New York 1949, 4°.
B2) Slovo a Slovesnost. List Prazheko Linguistickeho krouZku. R. XII,
cislo I. Wyd. Praz. Ling. Kr. Praga 1950, 8°.
B3) Słowo Prawdy. R. 1949 (XVII),
nr 4-9,
11-12;
R. 1950
(XVIII),
nr I, 2. Wyd: Polski Kościół Ewangelickich
Chrześcijan Babtystów. Warszawa, 4°.
84) Sprawozdania
z czynności i posiedzeń Pol. Ak. Um. Tom L,
nr 5-9,
1949, tom LI, nr 1--3, R. 1950. Wid. Polska Akademia Umiejętności. Kraków, BO.
B5) Sprawozdania
P. M. A., tom II, zesz. 1-4.
Wyd. Państwowe
.Muzeum Archeologiczne.
Warszawa 1949, 8°.
86) Sprawozdania
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk.
Nr I. Wyd. Poznańskie Tow. Przyj. Nauk. Poznań 1949, 8°.
87) Starinar.
Organ Archeolożkog
Instituta
kn. I. Wyd. Srpska
Akademija Nauk. Beograd 1950, 4°.
88) Strażnica
Ewangeliczna.
Dwutygodnik
poświęcony
sprawom
Polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.
R. 1949 (IV), nr 24;
R. 1950 (V), nr 1-22.
Wyd. Komitet Red. Pol. Kościoła EwangelickoAugsburskiego. Warszawa, 4°.
B9) Studia Ethnographica
Upsaliensia. Tom II. Uppsala 1950, 4°.
90) Światowit.
Rocznik Muzeum Archeologicznego.
Tow. Nauk.
Warsz. Tom XIX, (1946-7),
1948; R. XX (1948-9),
1950. Wyd. Tow.
Naukowe Warszawskie. Warszawa, 4°.
9 I) Szazadok. A Magyar Tortinelni Tarsulat Kozdonye. T. LXXXII,
ev. 1-4. R. 1948. Wyd. M~gyar Tortinelmi Tarsulat. Budapest 1949, BO.
Lud, T. XXXIX
43
�92) Polska Sztuka Ludowa. R. 1949 (III), m 7-10.
Wyd. Państw.
Instytut Badania Sztuki Ludowej. Warszawa, 4°.
93) Tidsrift. Upplands Fornminnesforenings.
R. XL VII, cz. I. Wyd:
Upplands Forminnes-Forenings.
Uppsala 1949, 8°.
94) Trudy lnstituta
Etnografii im I. I. Mikłucho-Makłaja.
Nowa
seria, tom VII, VIII, Wyd. Institut Etnografii im. I. I. Mikłucho-Makłaja.
Moskwa 1949, 8°.
95) Volksforschung.
Vierteljahresschrift
des Deutschen
AuslandInstituts
in Stuttgart.
Tom VI, zesz. 1-2, 4. Stuttgart
1942/43, 8°.
96) Vyber Neizajimavejsich
reportazi a cUinkU ze svetoveho tisku,
cislo 1-12.
Prag< 1950, 16°.
97) Wiadomości Archeołogiczne.
Organ Państwowego Grona Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Tom XVII,
zesz. I. Wyd.
Państw.
Grono
Konserwatorów
Zabytków
Przedhistorycznych.
Warszawa 1950, 4°.
98) Wiadomości
Statystyczne
Głównego
Urzędu
Statystycznego.
R. 1949 (XXII), nr 22-24;
R. 1950 (XXIII),
1-3, m 5. Wyd. G. U. S.
Warszawa, 4°.
99) Wiedza i Życie. R. 1950 (XIX), nr 1-5, 8-1 I. Wyd. Tow.
Uniwersytetu
Robotniczego.
Warszawa, 8°.
JOo) Wierchy. Rocznik poświęcony górom. R. 1940 (XIX)
Wyd.
Pol. Tow. Tatrzańskie.
Kraków 8°.
101) Wieś. Tygodnik
społeczno-literacki,
nr 52. Wyd.
Związek
Samopomocy Chłopskiej. Warszawa 1949, 4°.
102) Wolność.
Codzienna
Gazeta
nr 72-81,
83, 85-141.
Legnica, 4°.
Ilustrowana,
R.
1949
(VI)"
103) Wydawnictwa
Radzieckie.
Dodatek do «Biuletynb Nowości,).
Nr I (do mu I I), 2 (do nru 13),3 (do mu 19),5 (do mu 22). Wyd. (,Dom
Książki,). Warszawa 1950, 4°.
104) Wydawnictwo
Centralnego
Urzędu Szkolenia Zawodowego.
Informator
na rok 1950. Warszawa, 4°.
J05) Wydawnictwo Ministerstwa Odbudowy. Nr 5· R. 1946. Nr 13,
R. 1947. Nr 18, R. 1948. Wyd. Główny Urząd Planowania Przestrzennego.
4°. Warszawa.
106) Zapiski
Numizmatyczne.
Kwartalnik
Popularno-Naukowy.
R. l, nr 2-4.
Wyd. Sekcja N"umizmatyczna
Polskiego Towarzystwa
Archeologicznego.
Wrocław 1949, 4°·
107) Uczebnyje Zapiski. Tom I. Wyd. Akademia Nauk Sojuza SSR.
Moskwa 1949, 8°.
108) Osterreichische
Zeitschrift fur Volkskunde.
Tom I (S3), zesz.
1-8.
R. 1950. Wyd. Verein fur Volkskunde. Wien, 8°.
J09) Ziemia. Ilustrowany Miesięcznik Krajoznawczy. Tom XXVIII.
nr 12. R. 1949· (XXXX)
Tom XXIX, m 1-3.
R. 1950 (XXXXI).
Wyd. Polskie Tow. Krajoznawcze.
Warszawa, 40.
110) Życie i Myśl. R. l, nr I -6.
Wyd. Instytut Zachodni.
Poznań 1950, 8°.
•
I I I) Życie Nauki.
Miesięcznik
poświęcony
zagadnieniom
nauki
i nauczania w szkołach wyższych, społecznej roli nauki i organizacji
oraz
sprawom Se~cji Szkół Wyższych Z. N. P. R. V. Nr 1-8. Warszawa 1950,8°.
I 12) Zycie Słowiańskie.
Organ Komitetu Słowiańskiego w Polsce.
R. 1949 (IV). Nr 10-12.
R. 1950 (V). Nr 1-9. Kraków, 80.
Wydawnictwa
sprzed
r. 1939, nabyte
w roku
1950
I 13) Atheneum.
Czasopismo
na ukowe
POswlęcone
badaniom
przeszłości ziem W. Ks. Litewskiego.
Tom I -VI.
Wyd. III Wydziału
Tow. Przyj. Nauk. Wilno 1841:' 80.
114) Biblioteka Prehistoryczna,
tom II. Wyd. Polskie Towarzystwo
Prehistoryczne.
Poznań 1936, 08.
115) Biblioteka
«Wisły'), tom I-V,
Xl. Warszawa
1888, 1889,
1892, 16°.
116) Bibliotheca Raddiviana.
1749-1949.
Exhibition.
Wyd. Bodleian Library. Oxford 1949, 80.
117) Occasional Contributions
from the Museum of Anthropołogy
of the University of Michigan. Nr I, 1932; 2, 1932; 3, 1934; 4, 1934;:
5, 1936; 6, 1937; 7, 1938; 8, 1939; 9, 1939; 10, 1940, 12, 1949, 14, 1949.
Michigan, 4°.
118) Encyklopedia
rolnictwa i wiadomości związek z niem mających. Tom I (od A-C),
r. 1873; II (D-G gost.) r. 1874; III (G. gost.-K)
r. 1876; I.V .(L-O),
r. 1877; V (P-Ż)
r. 1879. Red. J. T. Lubomirskiego,
Ed. StaWIskIego, St. Przystańskiego.
Warszawa, 40.
119) Unsere Heimat.
Volkstumliche Schriftenreihe
zur Forderung
del' deutschen Heimatbildung
und FamilienuberIieferung
in Polen, zesz. 8.,
Wyd. Historische GeseIlschaft fur Posen. Paźnań 1939, 160.
120) Kalendarz
Lubelski na rok 1895 i 1896. Lublin, 160.
121) Książka. Miesięcznik poświęcony bibliografii i krytyce. Rok
VIII. 1908, R. l, 1905, R. XV, nr 8-12,
1922. Wyd. Zakład Bibliograficzny. Warszawa, 8°.
.
122) Nowa Książka.
10 zeszytów rocznie poświęconych
krytyce
hterackiej i naukowej oraz bibliografii. Pod red. dra St. Lama. R. 1934,
zesz. 5-7.
Warszawa, 8°.
123) Nauka Polska. Jej potrzeby, organizacja
i rozwój. Tom II,
1920; III, 1929; XIV, 1931; XV, 1932. Wydawnictwo
Kasy im. ~1ianowskiego, 80.
43*
�124) Pamatky. Red. JeSek Hofman. w. I dil lo Praga 1921, 16°.
Towarzystwa
Tatrzańskiego.
Tom
VII,
1882;
125) Pamiętnik
XXIII,
1902; XXVI,
1905; XXVIII,
1907; XXX, 1909· Wyd. Towarzystwo Tatrzańskie.
Kraków, 8°.
126) Przewodnik Bibliograficzny. R. II, 192 I (zest. i apr. W. T. Wislocki). Lwów-Warszawa
1926, 8°.
R. III, 1927; VII,
1931, IX, zesz 2,
127) Roczniki Historyczne.
1933; XIV, zesz I, 1938; XV, zesz. I, 1939; XVIII,
1949· Wyd. Pozn.
Tow. Przyjaciół Nauk. Poznań, 4°·
128) Rocznik Wołyński. Tom I. Równe 1930, 8°.
129) Wierch)". Rocznik poświęcony górom. R. 1936 (XVI). Wyd.
Pol. Tow. Tatrzańskie.
Kraków, 8°.
Dzieła
I) Educational
Approaches
to Rural Welfare.
Wyd. Food and
Agriculture
Organization
of the United
Nations
and Inter-American
Institute of Agricultural
Sciences. Costa Rica 1949, str. 51, 4°·
2) Aseńko Józef,
Generalna
Instrukcja
Inwentaryzacyjna.Warszawa
1947, str. 23, 8°.
3) Balassa Ivan,
A neprajzi Muzeum Favillagyujtemenye.
Budapest 1950, str. 41. A neprajzi Muzeum Fuzetei, sz. 13, 8°.
4) Barbae Lazareanu,
Eminescu,
am'al Cartii. Bukareszt
195°,
str. 17, 80. Analele Academiei
Republicii
Populare
Romane.
Seria C,
tom I, nr 5.
S) Barczi Geza, Regi magyar nyelvjarasok. Budapest 1947, str. 32,8°.
6) Batowski Henryk, Zwięzły zarys dziejów Słowiańszczyzny.
Kraków
1948, str. 198, nib 7, map 14, 8°.
7) Bruckner Aleksander, Dzieje kultury
Warszawa
1946, 8°, str. XVI, 639·
8) Burton George Adams, Constitutional
polskiej. Tom IV. Krakówhistory
of England.
Lon-
don
1"941, 8°, str. XVII, 600.
9) Czekanowski Jan, Klimek Stanisław, Mydlarski Jan, Sulimirski
Tadeusz, Żejmo-Żejmis Stanisław, Człowiek, jego rasy i życie. Warszawa 4°,
str.
574·
.
Constantinescu-Jaęi,
Din activitatea lui Christo Botev SI a altor
revolutionari
Bulgari la Bucureęti. Rzym 1950, 8°, str. 70.
II) Chodzidło
Tadeusz,
Mieszkanie
u Jakutów.
Lublin-Kraków
1947, str. 30, 8°. (Odbitka z XXXVII
tomu Ludu).
12) Centenaris
Kiallitas
1848-1948.
Wyd. Tortenelmi
Emlekbi10)
zottsag.
Tow.
8°, str. 119, nIb I, tab. 16.
13) Cholewa M. Cz. Stroje Ludowe Ziemi
Ludoznawcze.
Lublin 1946, 16°, str. 26.
Sądeckiej.
Nakl.
Pol.
14) Constantinescu-Jaęi,
Din actIvltatea
lui Christo Botev sia altor
revolutionari
Bulgarii la Bucure~ti. Bukareszt
1950, 8°, str. 50. \\Tyd.
Academia Republicii
Popułare Romane.
IS) British Council,
Recent
British Scientific and Technical Publications. Warszawa
1949, 4°, str. 16.
16) Czekanowski Jan, Antropologia
Polska I9i9-I939.
Warszawa
1948, 8°, str. 221. Tow. Naukowe Warszawskie.
Wydział IV. Nauk Biologicznych.
17) Czekanowski Jan, Polska - Słowiańszczyzna.
Perspektywy
antropologiczne.
Warszawa
1948, str. 389, VIII.
18) Czekanowski Jan, Polska synteza slawistyczna w perspektywie
ilościowej. Kraków 1947, 8°, str. 50. Rozprawy
Wydziału HistorycznoFilozoficznego, seria II, tom XXXXVI,
nr 2.
19) Czekanowski Jan, Zagadnienia
Antropologii.
Toruń 1948, 8°,
str. 107, nIb 6.
20) Czekanowski Jan, St. Klimek, J. Mydlarski
in., Człowiek,
jego rasy i życie. Tom I. Warszawa, 4°, str. 574.
21) Dąbrowska-Zakrzewska
Mirosława,
Procesy o czary. Lublin
1947, 8°, str. 69, nIb 2.
22) Degener Otto, Naturalist's
south pacific expedition Fiji, Honolulu, Hawaii 1949, 8°, str. 303, nIb 7.
23) Degh Linda, A magyar nepi szfnjatek kutatasa. Budapeszt 1947,
8°, str. 31.
24) Dekowski Jan Piotr, Zwyczaje weselne w powiecie Opoczyńskim.
Lublin 1948, 8°, str. 211-3°0
(nadbitka z Prac i Mat. Etn., tom VII).
25) Dąbrowska Agnieszka, Strój Jacków Jabłonkowskich.
LublinKraków 1947, 16°, str. 37. (odbitka z VII tomu Prac i Mat. Etn.).
26) Dybczyński
Tadeusz,
Ameryka
Środkowa.
Warszawa,
4°,
str. 114. Wielka Geografia Powszechna.
27) Dybczyński Tadeusz, Półwysep Bałkański. Warszawa 4°, str. 138.
Wielka Geografia Powszechna.
28) Dvornik Frances, The mankind of Central and Eastern Europe.
London 1949, 8°, str. IV, 350, nIb 3.
29) Dzierżykray-Morawski
Józef, Literatura
hiszpańska. Warszawa,
4°, str. 684-1116.
Cykl: Wielka Literatura
Powszechna.
30) Dybowski B., O Syberii i Kamczatce.
Cz. I. Podróż z Warszawy na Kamczatkę.
Warszawa-Kraków,
8°, str. XX, 562.
31) Dyosegi W., Berestowaja Posuda u Mandżuro- Tunguzow i metody jej izgotov'enija.
Budapeszt 1950, 8°, str. 20. A Neprajzi Muzeum
Fuzetei, sz. II.
32) Edit Fel, A magyar nepi tarsadalom
eletem kutatasa.
Budapeszt 1948, 8°, str. 39.
�33) Fischer Adam, Ryszard Wincenty Berwiński. Lublin-Kraków
BO, str. 19. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze.
34) Fischer Adam,
Zorian
Dołęga Chodakowski.
Lublin
1946,
16°, str. 20.
35) Frankowska Maria, Regionalne Muzea Ludoznawcze w Polsce.
Lublin 1946, str. 34. Wyd. Pol. Tow. Ludoznawcze,
16°.
36) Galon Rajmund,
Austria. Warszawa 4°, str. B9. Wielka Geografia Powszechna.
37) Garvin Paul, Recenzja Milewskiego (pracy). American Anthropologist. Evanston, BO, str. 405-40B.
3B) Gorzuchowski
Stanisław,
Półwysep
Iberyjski.
Warszawa
4°,
str. 150. Wielka Geografia Powszechna.
1947,
39) Górski Karol,
Państwo
Krzyżackie
w Prusach.
GdańskBydgoszcz 1946, BO, str. 295.
40) Grabowski Ta,deusz, Brazylia i jej dzieje. Kraków
1947, BO,
str. 125, nIb 6. Biblioteka Szkoły Nauk Politycznych
U. J., nr 10. Wyd.
Uniwersytet Jagielloński.
41) Greeman Emerson F. A., Far showing clay slip in the southeastern Michigan Woodland Pattern. 1949, 16°. (Odbitka z Papers of the
Michigan
Academy of Sciences, Arts and Letters vo!. XXXIII,
1949,
str. 255-257,
tab. I).
42) Greeman Emerson F., The Killarney sequence and its old world
connections.
(Odbitka
z Papers of the Michigan Academy of Sciences,
Arts and Letters, vol. XXXII,
I94B, str. 313-319,
tab. 6), 16°.
43) Green Amos Pr., The level in stone. and steel tools. (Odbitka
z Papers of the Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vo!.
XXXII,
I94B, str. 3°7-312,
tab. I), 16°.
44) Grycz Józef, Bibliotekarstwo
praktyczne
w zarysie. Kraków
1945, BO, str. 232.
45) Gumplowicz
Władysław,
Australia i Oceania.
Warszawa, 4°,
str. 179. Wielka Geografia Powszechna.
46) Visitors
Guide. Wyd. Bodleian Library.
Oxford 1950, 16°,
str. 15, nIb I.
47) Gunda Bela, A magyar gyi.ijtOgetos es zsakmayoló gazdalkodas
kutatasa.
Budapeszt 194B, BO, str. 23.
4B) Gyorffy Gyorgy, Krómkanek
es magyar ostortenet. Budapeszt
I94B, BO, str. IB9, nIb 2.
49) Gyorffy Gyorgy, A kun es kaman nepnek eredetemk kerdesenez.
Budapeszt
194B, BO, str. 19.
50) Halban
Leon, O potrzebie
badań etno-socjologicznych
nad
religijnością.
Nakł. Pol. Tow. Ludoznawcze.
Lublin 1946, 16°, str. 30.
51) A history of the teaching of anatomy in Oxford. Oxford 1950,
go, str. BI, tab!. 21.
52) Jordan
Jorgau,
Influence
Rusesti Asupra Limbii Romane.
Bukareszt 1950, BO, str. 72. Analele Academiei Republicii Populare Romane, sectio C, tom I, nr 4.
53) Janacek Leos, Po zarostłem chodnicku. Brno, 4°, str. 53, nIb 3.
54) Janacek
Leos, Lasske Tance. Brno 194B, 4°, str. 43, nIb 5.
55) Karacewa
L., Żenszczyna w kołchozach - bolszaja siła. Ogiz
1949, 16°, str. 67, nIb I.
56) Krzyżanowski Julian,
Morfologia Bajki. Nakł. Pol. Tow. Ludozn. Lublin-Kraków
1947, 16°, str. 29. (Odbitka z Ludu, tom XXXVII).
57) Katalog
str. 16.
5B) Katalog
str. 20.
8°,
Wydawnictw
Wydawnictw
Instytutu
Zachodniego.
Muzyi::żnych.
Poznań
Warszawa
194B,
1949,
160,
59) Katalog Wydawnictw
Zakładu
Narodowego
im. Ossolińskich
we Wrocławiu. Wrocław 1950, 160, str. 6B.
60) Katalog Wystawy Garncarnstwa
i Wycinanek Regionów woj.
Łódzkiego. Łódź 194B, BO, str. 15, nIb I. Wyd. Spółdz. Pracy Zw. Pol.
Artystów Plastyków w Łodzi.
6l!
~atalog
Wy~tawy Objazdowej Sztuki i Rękodzieła Ludowego.
Wyd. MInIst. Kultury I Sztuki - Centralne Biuro Wystaw Artystycznych.
Bydgoszcz 1950, 16°, str. 16.
62) Kiersnowski Ryszard, Legenda Winety. Studium historyczne.
Kraków 1950, BO, str. 170, tabl. I, mapy 2. Biblioteka Studium Słowiańsldego U. J., seria A.
63) Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wytworów
Pol. Kultury Ludowej. BO, str. IB. Wyd. Pol. Tow. Lud. Lublin 1946.
64) Koswen
str. 329.
65) Kovacs
I94B, Bo, str. 24.
M.
O.
Matriarchat.
K., Laszló,
A magyar
Moskwa-Leningrad
allattartas
kutatasa.
I94B,
BO,
Budapeszt
66) Kovacs K. Laszló, A ma'Syar foldmi.ivelO gazdalkodasa kutatasa.
Budapeszt
194B, BO, str. 39.
67) Kovacs K. Laszló, A magyar nepi kozlekedes kutalasa. Budapeszt
194B, BO, str. 23.
6B) Kraszewski J., Litwa, tom I. Warszawa
1947, BO, str. 439.
69) Kresz Maria, A magyar gyermekjalek kutalasa. Budapeszt 1948,
8°, str. 24.
70)
1950, BO,
71)
194B, Bo,
Landsfeld
Herman,
Lidove hrncirstvi
a dżbankarstvi.
Praga
str. 341.
Papp Laszló, Vezerfonal a nepi jogelet kulasahoz. Budapeszt
str. Bo.
72) Lehr-Spławiński
t0m I (A-K).
Warszawa,
Tadeusz
(red.)
Słownik
4°, str. XI, 1791.
Języka
Polskiego,
�680
681
73) Lehr-Spławiński
Tadeusz, O pochodzeniu
i praojczyzme
SłoWyd. Instytut Zachodni. Poznań 1946, 8°, str. 237, map 7.
74) Lenin W. L, Karl Marx. 1949, 16°, str. 38 nIb 2.
75) Lenin W. L O prawe nacij na samoopredelenije.
Ogiz 1949,
16°, str. 66, nIb 2.
76) Lewiński Jan, Afryka południowa,
Warszawa,
4°, s r. 197.
Wielka Geografia Powszechna.
77) Loth J., Gorzuchowski
St., Europa,
tom L vVar~zawa, 4°,
str. 108, 52, 129, VI. Wielka Geografia Powszechna.
wian.
78) Das Lied del' Volker. Gesamt-Ausgabe
i'1 drei Banden herausg.
Molier H., tom I, str. 325, VIII, II, str. 329, VIII.. III, str. 275, VIII.
Mainz-Leipzig-London-Briissel-Paris,
4°.
79) Lorincze Lajos, Fołdrajzinev-Gyiijtesiink.
Budapeszt
1949, 8°,
str. 23.
80) Lorincze Lajos, A tolna - Baranyai (volt Bukovinai) szekelyek
nevadasi szokasaihoz. Buoapeszt 1949, 8°, str. 16.
81) Macovischi Eugen, Frederic Chopin. Bukareszt 1950,8°, str. 13.
Analele Academiei Republicii Populare Romane.
Seria C, tom I, nr 6.
82) Manga Janos, Nagladi Dudasok. Budapeszl 1950, 8°, str. 29.
A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 12.
83) Mann Maurycy, Literatura włoska. Warszawa, 4°, str. 85-754.
Cykl: Wielka Literatura
Powszechna.
84) Markiewicz Henryk, Materializm historyczny, a nauka o literaturze. Wyd. Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Wrocław 1950, 8°,
str. 24.
85) Marót Karoly, Beszamoló a III Nemzetkozi anthropologial
es
ethnologial kongresszusroI. Budape~zt 1948, 8°, str. I I.
86) Marót Karoly,
A nepkolteszet elmelete es Magyar problemai.
Budapeszt 1949, 8°, ~tr. 23.
87) Materiały
i przyczynki.
Wyd. C. Z. S. Spółdzielczy
Instytut
Naukowy, Warszawa 1950, 4°, str. 74, nIb 5 (powielane).
88) Bonafous Matthieu, Yo-san-fi-tok. L'art a'clever les vel'S
soi e
au Japon. Paryż, Turyn 1848, 8°, str. 152, rabI. 2, pl. 49.
a
89) Meggers Betty J., The beal-steer collection of pottery from
Marajó. Brazil 1947, 16°, str. 193-213,
tabl. 4 (odbitka z Papers of the
Michigan AC'ldem} of Science, Arts and Letters, vol. XXXI,
1947)·
90) Menteufell
Tadeusz,
Dzieje wczesnego średniowiecza.
Warszawa, IV, str. 254-466.
Wielka Historia Powszechna.
9 I) Michałows1d Kazimierz, Zbiory Sztuki Starożytnej.
Wyd. Muzeum Narod. Warszawa 1949, 8°, str. 95, nIb I.
92) Malan Mihaly, Az elO magyarsag embertani
kutatasa. Budapeszt 1947, 8°, str. 36.
93) Modrzewska Krystyna, Rasy i Ludy. Warszawa 1948,16°, str. 47·
94) Muszyński Jan, Atlas roślin leczniczych. Łódź 1948, 8°, str. 89.
(,Poligrafika».
95) Muzeum Wielkopolskie. Oddział w Rogalinie. Poznań 1949, 160,
str. 7, nIb 9·
96) Neustupny JiN, Otazky Dmsniho Museinictvi. Praga 1950, 160,
str. 207, nIb 20.
97) Nikolski W. K., Proischożenije religii. Moskwa 1949, 8°, str. 87.
98) Nilsson Nils Ake, Die Apollonius-Erziihlung
in den Slavischen
Literaturen.
Uppsala 1949.
99) Nitsch Kazimierz, Studia z historii polskiego słownictwa. Kraków
1948,8°, str. 191. Rozprawy Wydz. Filologicznego PAU, tom LXVII, nr 6.
Wyd.
100) Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie, a współczesna kultura
ludowa Słowian. Lublin 1946, 8°, str. 26 (odbitka nr 9 z XXXVI
tomu
~Ludu»).
10 I) Nowakowski
Stanisław,
Związek Socjalistycznych
Republik
Radzieckich.
Warszawa,
4°, str. 595. Wielka Geografia
Powszechna.
102) O~sowski Stanisław,
Więź Społeczna
i Dziedzictwo
Krwi.
Warszawa 1948, 8°, str. 287, nIb 3.
103) Palotay Gertud, A magyar nepviselet kutatasa. Budapeszt 1948,
8°, str. 12.
104) Palotay Gertud, A magyar nepmiiveszet kutatasa. Budapeszt
1948, 8°, str. 16.
105) Pastuszenko Jan,. Koszykarstwo
wiklinowe. Warszawa
1948,
16°, str. 68.
106) Pedersen Anna, J satid I2Ig Hl2lst. Kopenhaga
1950, 8°, 126.
107) Pietruszyń~ka
Jadwiga,
Dudy Wielkopolskie.
Poznań
1936,
str. 80, 8°. Archiwum Etnograficzne
Instytutu
Zachodnio-Słowiańskiego
Uniw. Pozn., zesz. 2.
108) Piwarski Kazimierz, Czasy Wojen Religijnych. War~zawa, 40,
str. 391-610,
175. Wielka Historia Powszechna.
109) P. K. P. G. Nomenklatura
Zawodów na rok 1951. Warszawa
1950, 4°, str. 32.
110) Pomorze Zachodnie.
Wydawnictwo
Zbiorowe pod red. Janusza Deresiewicza
(cyk': Ziemie Staropolski),
tom II, cz. I, str. 583,
nIb 3, mapa I; tom II, cz. II, str. 319, nIb I. Wyd. Instytut Zachodni.
Poznań 1949, 8°.
I I I) Poniatowski
Eugeniusz, Duchowieństwo
a spraw<J Polska na
Górnym Śląsku (w. XIX-XX).
Katowice 1950, 8°, str. 62.
112) Poniatowski
Stanisław,
Metoda
badania
genezy wytworów
kulturowych w etnologii. Lublin 1946, 16°, str. 27.
113) Porębowicz i Battaglia Forst O. Literatura
francuska.
Warszawa, 4°, str. 273-682.
�682
114) Przeworska Janina, Początki pracy ludzkiej. Warszawa 1949,
go, str. 169, nIb I.
115) Przeworski Stefan, Azja Zachodnia. Warszawa, 4°, st~. 2B5.
Wielka Geografia Powszechna.
116) Questionnaire Aux.iliaire nr 3 du Mmeum de la Vie Vallone, 4°,
str. 3.
117) Reinfuss Roman, Łemkowie jako grupa etnograficzna. LublinKraków 1947, 16°, str. 210.
liB) Reinhlss Roman, Pogranicze Krakow~ko-Góralskie
w świetle
dawnych i obecnych badań etnograficznych.
Lublin 1946, 16°, str. 36.
I 19) Rena ud Pa ulian, Les Corylohidae d' Afriq ue (Coleoptera).
Dakar
1950,4°, str. 124. Memoires de I'Institut Franc;ais D'Afrique Noire, nr 12.
120) Rosen-Przeworska Janina, Społeczna funkcja odzieży. Warszawa
1949, BO, str. 297-310,
tabl. B.
121) Rosetti AI, Observatii asupra Limbi lui Miron Costin. Bukareszt 1950, BO, str. 22. Wyd. Academia Republicii Populare Romane.
122) Rozwadowski Jan, O zjawiskach i rozwoju języka. Wyd. Tow.
Miłośn. jęz. polskiego. Kraków 1950, BO, str. 229, nlb. I.
123) Rozwadowski Jan, Studia nad nazwami wód słowiańskich.
Kraków 194B, BO. Prace onomastyczne nr I, wyd. PAU.
124) Rzeuska Maria, «Chłopi» Reymonta. Nakł. Tow. Nauk. Warsz.
Wydz. I Jęz. i Hist. Literatury. Warszawa 1950, 4°, str. 264.
125) Sacleux Ch., Dictionnaire
Franc;ais-Swahili. Paryż 1949, 4°,
str. 753, nIb 10. Travaux et Memoires de l'Institut d'Ethnologie.
LIV.
126) Seweryn Tadeusz, Ikonografia etnograficzna. Lublin--Kraków
1947. Wyd. Pol. Tow Ludoznawcze,
16°, str. 134·
127) Seweryn Tadeusz, Kryterium wzorców w badaniach pierwocin
kultury. Kraków 1945, BO, str. I. (Odbicie ze Sprawozd. PAU, tom 46,
nr 9, str. 252-3).
I2B) Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt. Lublin 1946, BO,str. 39.
129) Seweryn Tadeusz, Rozdroża Sztuki Ludowej. Wyd. Centr.
Instytut Kultury. Warszawa I94B, BO, str. 143, tabl. 16.
130) Niżnaja Silezija i Gorod Vroclav. Wrocław 194B, 16°, str. 50,
nIb I, tabl. 14.
131) Skład osobowy i spi~ wykładów na rok akademicki 1949/50.
Wyd. Uniwersytet Łódzki. Łódź 1950, BO.
132) Słownik Rosyjsko-polski i Polsko-rosyjski, tom I, str. B39, nIb I.
tom II, str. 666. Warszawa 1949. 8°.
133) Sosnowski K., Przewodnik po Beskidach Zachodnich. I. Beskid
Śląski i Żywiecki. Wyd. Pol. Tow. Tatrzańskie. Kraków 194B, 16°, str. 320,
nIb 12.
134) Działowy spis czasopism wychodzących w Polsce. Wyd. Główny
Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i \Vidowisk. Warszawa 1950, 4°, str. 40.
683
135) Narodowy spis ludności. Arkusz mieszkaniowo-ludnościowy.
Cz. I, spis mieszkań. Poznań 1950, 4°, str. 4. Wyd. Główny Urząd Statystyczny - Biuro Spisów.
136) Srokowski Sta'1isław, Podział-administracyjny
Rzplitcj Polski.
Warszawa I94B, BO, str. 307. Biblioteka Samorządowca,
nr 77.
137) Srokow~ki Stanisław, Pomorze Zachodnie. Gdańsk 1947, BO,
str. 25B, I mapa. Wyd. Instytutu Bałtyckiego.
I3B) Stalin Józef, Recz na perwom wsesojuznom soweszczanii stachanowcew. Ogiz I94B, 16°, str. 17, nIb 3.
139) Stalin Józef, Recz na predwybornom sobranji itd. Ogiz 1946,
16°, str. 23, nib I.
140) Stalin Józef, W sprawie marksizmu w językoznawstwie
(art.
Sztandaru
Ludu. R. VI, nr 170 (I B09))' Lublin 1950, 4°, str. B.
141) Stojanowski Karol, Antropologia prehi,toryczna
Polski. Kraków 194B, BO, str. 56. Prace i Materiały Antropologiczne, tom II, zesz. I.
142) Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej.
Lublin 1946, 16°, str. 24.
143) Stelmachowska Bożena, Zdobnictwo Ludowe Ziemi Pyrzyckiej.
Poznań 1946, 4°, str. 45. Wyd. Instytut Zachodni.
144) Stone Doris Z., The boruca of Costa Rica. Cambridge 1949,
str. 50, VIII, nib 12, BO. Papers of the Peabody Museum of American
Archaeology and Ethnology. Harvard Univenity, vol. XXVI, nr 2.
145) Stopa Roman,
Archaizm
kultury
buszmeńskiej.
LublinKraków 1946, BO, str. 2B (odbitka z 37 tomu Ludu).
146) Szafer Władysław, Zarys geografii roślin. Warszawa 1949, BO,
str. 409. Spółdzielnia Wydawnicza «Czytelnik».
147) Szalnoky Lajos, A neprajzi Museum Sokac Guzsalyae. Buda1950, BO, str. 23. A Neprajzi Muzeum Fiizetei. sz. 10.
I4B) Szanter Stanisław, Socjologia kobiety. Warszawa
I94B, BO,
str. 452.
149) Szczotka Stanisław, Materiały do hodowli owiec w XVIIIw.
(Nadbitka z Prac i Mat. Etnogr., tom VII, str. 4°.')-431).
Wyd. Pol.
Tow. Ludoznawcze
Lublin I94B, BO.
IS0) Szendrey Akos, A magyar nephit kutatasa. Budapeszt I94B BO,
str. 35.
151) Sztuka gotycka w Muzeum Narodowym w Warszawie 1947 r.
Warszawa 1947, BO, str. 10, nIb 2.
152) Dolny Śląsk. Praca zbiorowa pod red. Kiryła Sosnc.'wskiego,
Mieczysława Suchockiego (cykl: Ziemie Staropolski, tom I, cz. I). Wyd.
Instytut Zachodni. Poznań 194B, BO, str. 46B, nil:> 10.
153) Śliwa Wanda. Legendy i opowiadania lubelskie, cz. I, str. 54,
nIb 2, cz. II, str. 54, nIb 2. Lublin 194B, 16°. (Przedruk z «Życia Lubelskiego»).
peszt
�154) Talasi Istvan, Neprajzi eletunk kibontakozasa.
Budapeszt 1948,
8°. str. 24.
155) Taszycki Witold, Dawności tzw. Mazurzenia w jęz. polskim.
Warszawa 1948, 8°, str. 33.
156) Thieme P. Frederick,
Lumber breakdown caused by erect
posture in man. MichIgan 1950,8°, str. 43. Anthropological Papers Museum
of Anthropology University of Michigan, nr 4.
157) Tome A., Puskin, facilie peste vremuri. Bukareszt 1950, 8°,
str. 21. Analele Academieii Republicii Populare Romfme. Sectia de stiinte,
istorice, filozofice si economico-juridice.
Sectia C, tom I, nr 3.
158) Urbanek Adolf, Legenda I Zv. Kristiana di! I, II, cz. II.
Praga 1948.
159) Ustaw Professionalnych Sojuzow S. S. R. Profizdat 1949, 16°,
str. 17.
160) Vajkai Aurel, Elet a esel'5zegtamajazban.
Budapeszt 1949,
8°, str. 19.
161) Vajkai Aurel, A magyar nepi epitkizes es lakas kutatasa. Budapeszt 1948, 8°, Slr. 43.
.
162) Vajkai Aurel, A magyar nepi orvos)as kUlatasa. Budapeszt
1948, 8°, str. 26.
163) Vajkal Aurel, A magyar nepi taplalkoza~ kutatasa. Budapeszt
1947, 8°, str. 16.
164) Vajkai AureI, Nepilnk termeszetismerete.
Budapeszt
1948,
str. 19.
165) Wakarelski Chr., Christo Botew v biłgarskóto narodno tworczestwo. Sofia 1949, 8°, str. 24. (Odbitka z (,Sbornik Christo Botev}) 1949,.
str. 451-475).
166) Social Welfare in Rural Communities. Wyd. Food and Agriculture Organization of the United Nations. Waszyngton 1945, 4°, str. 20.
167) Wegner Jan, Arkadia. Wyd. Muzeum Narodowe w Warszawie. Warszawa 1948, 8°, str. 74. tab!. 37, mapa I.
168) Weiss Richard, Das Alpwesen Graubunders.
Zurich 1941 4°,
str. 385, nib 3 I.
169) Velney Jones H .. Notes on the manufacture
of cedav-bark
mats by the Chippewa Indians 1948 8°, str. 22, tabl. 2. (Odbitka z Papers
of Michigan Academy of Sciences, Arts and Letters, vol. 32, rok 1946,
str. 341-366).
170) White Leslie, A Miscellaneous notes on the Kereson Pueblos.
1948, 8°, str. 8 (Odbitka z Papers of Mich;gan Academy of Sciences,
Arts and Letters, vo!. 32, rok 1946, str. 365-373).
171) Wielhorski Władysław, Polska a Litwa. Stosunki wzajemne
w biegu dziejów. Londyn 1947, 8°, str. 375, IV.
17'2) \Vystawa Czechosłowackiej Sztuki Ludowej. Warszawa 1949,
str. 59, nIb 33.
173) Zakrzewski
Kazimierz,
Dzieje Bizancjum.
Warszawa
40,
tsr. 253. \Vielka Historia Powszechna.
174) Znamierowska-Prufferowa
Maria, Ochrona zabytków kultury
ludowej. Poradnik. Warszawa 1947, 8°, str. 48.
175) Jahn Yilji, Poznani a żivot. Praga 1948, 8°, str. 241.
go
Dzieła
wydane
przed
r. 1939 a nabyte
w roku
1950
176) Sztuka Ludowa nr I. Nakł. Polska Akademia Umiejętności,
Kraków 1931, 40.
177) Album (,Ziemi}). Typy ludowe. Tom II. Warszawa, 4°, str. 35.
178) Andrew Cha tto William, Facts and speculations on the origin
and· history of playing cards. Londyn 1848, 8°, str. 343, 8.
179) Antosiewicz W., Jakimowicz
i in., Badania prehistoryczne
w woj. Śląskim, w roku 1933. Kraków 1935, 4°, str. 88, tab!. 15, mapa I.
P. A. U. Wyd. Ślą~kie, Prace Prehistoryczne nr I.
180) Bahr Paul, Eine Reise an den Vierwaldstatter
See. Zellendorf 1909, 4°, str. 21.
181) Bargheer Ernst, Eingeweide
Lebens- und Seelenkrafte
des
Lebensinneren.
Berlin-Leipzig
1931, 8°, str. 444, XV.
182) Bell Henrich, Das Judentum
in del' Musik. Berlin-Leipzig
1926, 8°, str. 240, nIb I.
183) Bindsel Theodor,
Von Agrigent
nach Syrakuzy 1890, 40,
str. 27.
184) Bindsel Teodor, Reiseerinnerungen
von Sicilien. Schmeidemuhl 1887, 4°, str. 34.
185) Bode W., Kuhnel E., Vorderasiatische
Knupfteppiche
aus
alterer Zeit. Lipsk 1914, 8°, str. 260, VI.
186) Boll Franz, Sternglaube
und Sterndeutung.
Die Geschichte
und das Wesen der Astrologie. Berlin 1926, 80, str. 211, XII, tab!. 20,
mapa I.
187) Brandler-Pracht
Karl, Tattwische und Astrale Einflusse. Berlin 1924, 8°, str. 229.
188) Bruce Edward C., The century: its fruit~ and its festiva!.
Philadelphia
1877, 8°, str. 252, nIb 4.
189) Bruckner Aleksander, Z dziejów języka polskiego. Lwów 1903,
16°, str. 136.
190) Bruckner Aleksander, Kazania średniowieczne. Nakł. P. A. U.
Kraków 1895.
191) Budownictwo
ludowe w pow. ropczyckim
w Małopolsce.
Kraków 1935, 4°, str. 28, nib I, tab. 28.
�686
192) Buschan
213) Kanngiesser Peter F., Geschichte von Pommern auf das Jahr
1129, tom I. Greisswald 1824, 8°, str. 852, IX. Verkehrungsgeschichte
der Pommern zum Christenthume.
214) Kerckhoff Paul, Reiseerinnerungen
aus Sicilien. Berlin 1894,
8°, str. 30.
215) Kietlicz-Rayski
Konstanty,
Sztuka
góralska
na Podhalu.
Lublin 1928, 16°, str. 72, XXIV.
216) Kochanowski
J. K., Echa prawieku.
Warszawa
1910, 8°,
str. 149, XXII, nIb I.
Georg,
Die Volker Asiens, Australien und der SudI·nseln. Tom III. Berlin 8°, str. 1078, XXIII.d
Warszawa
1936, 8°,
193) Bystroń Stanisław,
Ku Itura L u owa.
str. 462, nIb J.
.,
d ,.
914 r
94) Chrostowski Tadeusz, Parana. Wspommema z po rozy w I.
.
80, po~nań-Warszawa
1922, str. ,23?' nIb J. ,Na Dalekich Lądach I Mo. rh Biblioteka Podróży, Przygod I Odkryc. Tom I.
.
l za •. 195) Cunow Heinrich,
Geschi~hte und Kultur
des Inkarelches.
Amsterdam 1936, 8°, str. 208, XV, d. 4,
.
196) Czubryński Antoni, Mistrz TwardowskI, Warszawa
217) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia. obrzędy, gusła, zabawy, pieśni: muzyka i tańce. Seria I.
(Pieśni ludu polskiego). Kraków 1857, 8°, str. 448, nIb 28, tablic 9.
1930, 8°,
str. 144, nib 5·
197) Dąbrowski,
b I
"
str 27 8°
Odkrycie Głowy na Lu e s~czy~me,
.
,
.
tto
B
S
M
S
Flora
Hawalensls,
ks.
1-4·
New
198) D egener O
,..,.'
York 1935 8°, str. nlb.
.
199)' Dzierżawski Augustyn, Okalina i Czermkow. Warszawa 1929,
218) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria II. (Sandomierskie). Kraków, 8°, str. 283, nIb 4.
219) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XIII. (W. Ks.
Poznańskie, cz. 5)' Kraków 1880, 8°, str. 212, XV.
str. 100.
f H
.. N t'
I Park
Hono200) Ferns and Flowering Plants o
awall
a IOna
.
lulu, Hawaii 1930, 8°, str. 312, XV, nIb I.
..
von
201) Fisch Richard,
Eine Wanderung
nach den Trummern
Ostia.
Berlin 1898, 4°, str. 37·
202) Fischer Adam, Etnografia
8°, str. 53, IV.
. .
203) Fischer Adam, Połablanle.
dawnych
Prusów.
Lwów-Warszawa
Gdynia
1932,8°,
220) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XV. (W. Ks. Poznańskie, cz. 7). Kraków 1882, 8°, str. 323, VI, nIb I.
221) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. Seria XVIII.
(Kieleckie, cz. I). Kraków 1885, 8°, str. 242, II, nIb 2.
222) Kolberg Oskar, Lud. Jego zwyczaje itd. (Kaliskie, cz. I).
Kraków 1890, 8°, str. 271, V.
223) Kozłowski Leon, Starsza epoka kamienna w Polsce. Poznań
1922, 8°. Prace Komisji Archeologicznej. Wyd. Pozn. Tow. Przyj. Nauk,
tom I, zesz. I.
1937,
str. 40,
mapa
l Etn. Słowo nr I.
. h
B d t
. ) F' h
A thur Chr Die Kulturel1e und Volklsc e e eu ung
204
ISC er
r
,
.,
..
8°
I 16
d s Sudetendeutschen
Handwerk. Wurzburg-Aumuhle
1939,
, str.
,
n~b I J. Das Deutsche Handwerk in der Welt. zesz. l,
Berlin 1908, 16°,
f· V o Iksk un de
..
205) Fuhrer durch das Museum ur
2 2, mapa
J.
Wyd. Konigliche Museen zu Berhn.
str. 7
) Hertzberg
H., Reise-Erinnerungen
aus Westpreussen.
Halle
206
1906 8° str. 30.
db
K pen
, 20~) Hansen Forstander J. J., Storre Danske Lan
urg.
o
1930, 4°, str. 738.
208) Hansson Ola,
haga
Biblio~::)
Jasnowidze
. .
i wróżbICI.
~~~~erIl~:t~~~~:g~e~:h;~hte
der Askanischen
Brandenburg. Breslau 1934, 4°, str. 146, nib 2.
210) Hirts Ferdinand, Deutscher Sudosten,
cz.
II
Warszawa
MI'chael,
Wielkie
Legendy
160
,
Kolonisation
in
bl
cz. l, str. 128, ta.
16
str 128 tabl 32. Breslau 1928, 8°.
'21 I)' Hjalmar 'Russleb, Steinbeil und Hunengrab.
80, str. 202, nib 3·
212) D'Humiac
1904, 16°, str. 156.
19°5,
Hamburg
.
LudzkoścI,
W
,
1929,
arszaw
a
224) Lehmann Rudolf, Aus der Vergangenheit
del Niederlausitz.
Senftenberg 1925, 8°, str. 226, mapa J.
225) Lochner
Rudolf,
Ostdeutsche
Siedlung
und Entwicklung.
Bohmen 1930, 8°, str. 32.
226) Lupkes W. Ostfriesische Volkskunde. Emden 1925,8°, str. 399,
XV, nIb l.
227) Majewski Erazm, Nauka o cywilizacji. Warszawa 1908, 8°,
str. 332, VII.
228) Makarczyk
Janusz,
Liberia,
Liberyjczyk,
Liberyjka.
Warszawa 1936, 8°, str. r 16.
229) Malinowski Bronisław, Życie seksualne dzikich z północnozach. Melanezji. Warszawa 1938, 8°, str. 504, LI.
230) Mazurowski Zygmunt, Cisownicka Pieśń Ludowa. Praca poświęcona idei regionalizmu polskiego. Łuków 1927, 16°, str. 109, nIb I.
231) Meyn Z., Die Richtige Wurdigung
Landwirtschaft
fur den Rest des jahrhundert.
des Peru-Guano
in der
Halle 1872, 8°, str. 60.
�688
232) Moszyński Kazimierz,
Atlas Kultury
)'v!aterialnej, zesz. I,
map 1-8, rok Ig34, zesz. I I, map 1-12, rok Ig35, zesz. III, map 1-10,
rok 1936. Wyd. Pol. Ak. Umiejętności.
Kraków, 4°.
233) Muhlmann
Wilhelm, Rassen- und Volkerkunde. Braunschweig
I936, 8°, str. 596, VIII.
234) Obręb0wicz
K., Krótki zarys budownictwa
wiejskiego. Warszawa 1886, 8°, s.r. 245, nib 2.
235) Pawlikowski Jan Gwalbert, O lice ziemi. Warszawa I938, 4°.
str. 399 XVI.
236) Perugini Mark Edward, A pageant of the dance and ballet.
London Ig35, 8°, str. 318, VIII.
237) Platz Ks., Człowiek, jego pochodzenie,
ra-y i dawność
WarSZ'lwa I8g2, 8°, srr 862, XII, III, nib I.
238) Plenzat Karl, Ostpreussische
Volkslieder. Leipzig Ig27, 16°,
123, nib 4.
239) Prasak Vilem, Slovenske Lidove v'ysivky. Bratislava Ig35, 4°,
str. 368, nib I, tabl. 28. Nakł. Vedeckych Ustavu Mesta Bratislavy.
240) RadlińskiJ.,
Historia nauki o człowieku (Historia antropologii).
Tom I: Czasy przedhistoryczne
i starożytne, cz. I. Warszawa Ig02. Wyd.
(,Poradnictwo dla czytających książki», str. 12 I, nib 6.
24-1) Radzikowski St. Eliasz, Styl Zakopiański.
Kraków IgOI, 8°,
str. 59, nib I.
242) Rein Walter, Weilburger Liederbuch, cz. I. Frankfurt a. Main
'I938, 16°, str. 64.
243) <,Die Reisen des Kaisers Augustus» in Geschichte und Dichtung.
Barmen Ig03, 4°, str. I I.
244) Riesendrucke von Kunst und Leben in Italien. Tom II, str. 22.
rok Ig02, III, 'itr. 2:2, r. 1903, IV, str. 24, r. Ig05, V, str. IS, r. Ig05, VI,
str. 26, r. Ig06, He1mstadt, 8°.
str.
245) Sauvage Jean. Eine Reise nach Paris. Berlin IgOO, 8°, str. 44,
246) Schneider Max u. Giebs T., Schlesische Volkslieder. Breslau
1924, 16°, str. 110, nib I.
24-7) Schroder Eduard, Deutsche Namenkunde.
1938,8°, str. 34-2, II.
248) Sedlaczek
Ludomir,
Oregowiczanie - Studium
antropologiczne. Przyczynek do paleontologii Białej Rusi. Kraków 1929, 8°, str. 53,
map .2. Prace Komisji Antropologii i Prehistorii, nr 2.
,
249) Shorthose Wł. Sport und Adventure in Africa. Philadelphia
1923, 8°, str. 316, mapa I.
250) Spie>s Karl, Deutsche Volkskunde aIs Erschliesserin deutscher
Kultur. Berlin 1934, 16°, str. 268, nib 4, tabl. 18.
251) Studnicki Władysław, Rosja w Azji Wschodniej. Lwów Ig04,
8°, str. 85.
689
232) Steffens K. Volks-Kalcnder
j. r861. Berlin 1861. 16°, SIr. 178,
lllb So, ta bl. 7.
233) Stefkowa l\'laria, \oVzory haftów ludowych w Polsce. \Varszawa
1933, So, str. nIb 4, tabI. g.
234) Sujkowski Antoni, Geografia ziem dawnej Polski. Poznall 1921,
4°, str. 420, VIII, map 48.
255) Sulimirski Tadeusz, Kultura wysocka. Krakó\\' Ig3I. 4°, str. 202,
nib I, tabl. 30. Nakł. Pol. Ak. Umiejętności.
236) Thiede Klaus, Deutsche Bauernhauser. Leipzig 1935,4°, str 112.
2S7) Tow. Przyj. Nauk w Lublinie.
Biblioteka
Lubelska,
nr I.
Wyd. Tow. Przyj. ~auk. Lublin-Poznań-\Varszawa-\Vilno
1936, 8°.
238) Ubiory Ludu Polskiego, zesz. 2, Kraków Ig09, 4°, str. 20,
tabl. 14, nak!. Pol. Ak. "L'miejętnoki.
239) Varges
Villi, Lauf del' Elbe in Norddeutsche
Flachlande
Ruhrort
I8g2, 8°, str. 26.
260) Volz 'Wilhelm, Der Ostdeutsche
Volksboden. Breslau Ig26,
So, str. 387, nIb I.
261) vVaga Tademz,
Kultura
nadodrzańskiej
ceramiki sznurowej
w Polsce. Poznań 1931,4°, str. 71, nIb I, nakł. Pozn. Tow. Przyj. Nauk.
262) Wayda
Wladysław,
Pod Krzyżem
Poludnia.
Lwów-Warszawa Ig2I, 4°, str. 104.
263) Wasilewski Leon, Sklad narodowościowy
państw europejskich.
\Narszawa 1933, 8°, str. 1.')0, mapa I.
264) \Vendt Ulrich, Die Technik ais Kulturmachć
in Sozialer und
in Geistiger Beziehung. Berlin 1906, 8°, str. 322, VIII.
265) vVie1horski Władyslaw, Litwa etnograficzna.
vVilno I92S, So,
str. 215, map IS, Materiały do sprawy litewskiej, tom III.
266) vVrede Adam, Deutsche Volkskunde auf Germanischer
Grundlage. Harz u. Berlin I93S, So, str. 22S.
267) Zubrzycki jan,
Kaflarstwo
polskie. Lublin IgI3, SO. Wyd.
Muzeum Lubelskie.
26S) Żurowski józef, Badania prehistoryczne w woj. Śląskim w latach
1934-35.
Kraków 1936, 4°, str. 63, tab!. 6.
Lud, T. XXXIX
�691
BepnyTI>
llX IlporpeccnBIlbIe
3.1e~IeHT.LJ H llpeO;:I,0.'leTL rrepCiKlITKll,
BOS-
,J:cpiKIlnilIOILl,Ile pil3BllTll e HapO,J,a B CTpOIITeJI.LCTBC EomlyHllS)Ia.
ConCTClme
!DleeT
(PO.lbIi.IOp
HRllIeTClI
CTpOH, OTpaiKeHIle)l
PE3IOME
9THOfPA<DHR
(Ii: P a T 1\ O e
.B
auelIl(e
pUlICCKoti Haylwn,
TypbI
Bcero
IT S.l O j[~ e H fi
COBeTClmx 3THl)rpaq)On
I~eJlbIO IWTopon
-
e)
3TlIOrpa(I:HIJI ClIIl'l'ae'l'CJI nCTOpaSBlITlIH.
IIUpO,J,OB, JIpe2l,CTall.1lIeT HCTOpHIO llX paCCeJIeHlIH
1)
TaIWM IIOll,XOll,e3'rHorpaqHl'leclme
II
paCUBeTa
xapaR'rCpHsffpyCT
9THOrpa¢UJI
paspe-
COOTlIornClIlllI
II ncpGMeIllCIlIHr.
ucc.leAOBaHlIlI
lI,o.li1mLI 3a-
COBeTCKlle
rrpollSBo,J;CTBO, cpe;J:cTBa
pa6oTbI,
xapaKTep
natllOc
HOBoro
3THorpiltPbI
C03l1.a.111 B
cn~ma-<"[eHlllIlIS~Ia
lIsy'lacT
BUTIIU II uepeMelIqlIBOCTll.
llB.IllIOTCH
OC06CHllLltł
rrOHllTlllI
KOTOpLlti
C'TanOBllT
B aTHOrpa(llHll
CIlCll,ua.1LubIIt
O'l',],e.1.
9TlIOrpallJJIlI
rrpnoGpe.la
eTCH lI,e:l1cTBllTej]I>HOrpIallUCTTI'Iemwii
:Icnllncnol'i
Y'IeGe
Hay'IIILlU
lIayrwH,
npUHunrrbI
G.laro,u:apH
HB:U'!-
J[
MapKCfJCTCIW-JlenIlIIclwJt
)ICTO,w:rormJ,
IWTopl,re
fICHO OTIpe,J,C,llIIOT ee 3a,J,alllI TIpHTUBOIIO.:rOiKIIOC'I'I>IO
HBolHeTCH, ~!l{eHlleM
COBeTClillX 3THorpa<f!oB,
GypiIąa3IlalI
R OCHOBlIO)I 9mmpIIlwclwti.
HayKoJi
llbD! II peUI\LI,nOHHf>nl mrrepeca)I.
COBeTClnre
::rmorpa(lm
3THorpaqmH,
KOTopaa
OCTaeTClI
II B lIe.10CTH IIO;J;lIIIHHerClI J(:JaCCO-
y'raTcH
OT ,leHIJHa
rrpOIlCXOil~,J.eIITIHC.lOJ£iHLIXBorrpocon
li
C'ra.'IllIJa
BceCTopOHlIOro
aa OÓlllCit CBflSI>IO, a B rrpOlIE.1E'IIUHX I;a,liYJIIIIxeH
T1plIIIUTIIlllil.lbHbIX rrpe,J)JeTOB.
COn(~l'CIiilH oTHOI'par.JlI1lI COTpy,llIlI'IaCT
)JeTO,J.a
Ha,J,.IeiRaIUID!
HaG.no,u:aHlllI
BTopOCTcneHllbDIlI
.
C rocy,J:apCTBO)1
B rrpnco-
('.lUHI/CIIlI 11lIapO.l,OB HapO"~JIb!X peCUYÓ:llIIi Ii COUIJil.1LICTIIqeCKoti J;y.lł;rypc.
COBCTClme
9THOl'pa(j)J,I
J.e:1LHLlX HapO,1,OB, 'IToGbI
IJpOII3BOJHT'
110)10%
B
mI
HayqllLle
JICc.leJ,OBalIlln
JI('PC)JC'HIJT IIX Ky.'wrypy,
OTpail-
lIJKO.JIa rrpmreHHeT
Ile
B
BlIp,.
CBusaHHofi
KpyrOB»,
KaR
C Ky.JII>TypOH 0'1'-
3THorpacjlllH
OCHOBHofi 'l'esnc
IWTOpaJI yT.l3epiKJl:aeT, 'ITO «MapI\Cn3M
)IllPOBOf!
-
3THorpat11I1ll
lIa
,u;ci1cTBoBaHlIe».
HayKu B03HllKaeT
TOolbRO
BbICHaSbIBaeTClI
sa
COTpyll,HIIQe-
,iI,eMOHpaTIlQeCKllX cTpalI.
lIIROrO HOBI>IXBonpocoB
U3 TICTOpUII
KOTopLIe MOIKIlO 6Yi1,CT OTBeTTITI> TO.::rbKOllpn
COTpyJlHH'IeCTne MHorllX HaycIRblX
:3Y.'lSTaTOB ncc.'! e,lOBaHllfI.
"
li
BLI.J;aIOI~UXClI 31'HorpacjloB
rrporpecce
Ky.lb'rypbI
rrpeoJ,O.1en
IICTO!)Jl'IeCIWrO rrCC.1CJOBaHTllI )Ia'l'Cprra.10B, paCC)IaTprrBaIIIllI
OÓpaso)!
CTBO)! Bcex
MapI\ClICTCKO-
II
oupe-
COBeTCRaH lIIKOJIa BHIIMaTeJIbHO Ha6.lLO;J;aCT sa peSY.1I>TaTa~IIl IlC(".lep;onaHn:li:
COBeTCKila
OT:llI'IeHlIe
«I(yJlI>TypHbJX
TO,URO yRasbIBaeT
iDO.lbKl0p,
COBeTCKaH
CqllTaeT
CTpCq), KO'1'OpI>Ie C03,7[,aRlT RFlI>-
He lIBJIlIeTCH lI,Or)IU'rO~I -
. 4)
pe:mrrUI,
MapI,-
lIB.'leHIUI II HX )lBllilWIIHHX, pas-
YBaiKIlTe.'lbHLDI
,J:e.18HIIblX X03HT't0TBeHHO-Ry:rbTypHblX
-qYjJ;!~LTMII cIt
COI'.::raCHOC ~leTOll,o.10rIleIt
1\y.iILTypHble
Teopnrr,
BepOBaHl1e,
CBOIO
IIOAXOll. K HapOJJ.HI>nI Ky.1LTypaM.
)rapKCIlCTOCKO-JIeUlIHCI,ort
)IbJllJ:reH11e,
MllpOBo:l1 9THorpatPHlI
OlIn ROBbIe MCTOll.bI nce.lelf,OBaHlI:l1 11 HOBLIn HlI.eO-
~) l'IJ,e:lOI'lllO llCJ;YCCTBO' Il T. ,il.
H3LIR,
CORl3a, B KOMMy-
COBeTCKoro ~le.l0BeKa.
EaKOll HIlGYilL HCSaBIlCll)lO:li: eJI;HHIlllll,
..J,e.lbHLlX HapO;l,OB.
TaK:
CTpO-
GO:lblIl~"IO pO.IL B ,u:a:II>-
COBeTcfloro
GOllen cn.1LJ, npouecc
paGonI,
<f!OpMbI paGo'Iell opraHIlsaUllll,
np01l3BO;I:CTBCHHbIe U'J'HomeHI1JI, a TaKilie II3,iI,e.JIIW ~IaTeplra.'lbHOrO npOJJ3Bo,u:cTBa.
2) OólLl,eCTBeHHLIH OTHOllleHllH.
II
conua.1UCTII'ICCKOro
CblrpaTb
COBeTCI{aH UIKO:Ia II 3THorpat1mll
pa·
oGluecTBCHHoro
Ky.1LTYpU.
BLlcolm:l1 II,7[,eo.l0rIPleCKl111 li apTlI-
TypIILIM TIpOHBJICnllHM coGcTBeHHbIll,
::\laTepua.::rLlIoe
IIapOll,IIott
Hap02l,HOrO TBoINecTBa
IIlKO.1Y. Paspa60Ta.1H
.10rTI'ICClmfi
ero
<POJILI{.'lOprrpllSBaH
paSBlITllII
HIICTIPleeKOM BocrrnTaUll1l
lUaGT llOJIpOCbI rrpOIlCXOilill,eHUH II Ky.1bTypHo-IIcTapIl'leClme
TIpu
h,'IIO'JaTb:
HOBO:li:iKHSHII Il HOBora
HeGblBaJIOrO
CTlI'IeCKlli1 ypoBeHb.
Herlllle~!
JIB.1JIeTCJI IJCCJIe)~OnaIUle iKIlSHlI II ny.1b-
n I1X IIr!rOplI'leC1\OrO
Mupa
B.::rlUlHlle Ha HapO,J:HLle )IaCCbl. HOBblfl COBeTclm:li:
oGpasoM
COBeTCKUf! (PO.lbK:JOp rrpOHm;aeT
nTC.lbCTBa
COBETORAH
y'lEiIILle HaX01l,HT tP0.1bI{.::rOPo;l,Hrnl ll3 cpe,J:CTB, KOTopoe
II,l,eO.l0rIIQeCKOe
copraHlISOBaHHoe
GO.JbllIOii
TPY.'!: n
ueHTpOB,
TI:IaIIOBOM
oG~reHe lIIUTeprraJlOB n pe-
COTpy,n:HU'IeCTBO lIlnpoBoti: HayI(ll
rrpIJBeCTU
n
01\OH'IaTe.lbHI>D[
JTOCTaHOB.1eHnmI B 06.1aCTTI [lTHOrpacpllIl.
E.
Cl\lOiKeT
Hay'lHLDI
C[Jpa1i'n,06C'flU
�c. n.
Tl>:lCTOB
-
II
,,:LEHIJH
(llpaT1:oe
n.
C.
Xope;:nre,
:IeHIIH
1'O.ICTOB, aBTup
rrpe.J:CTaRmCT
HU paaBIlTIIe
MHorue
J!enrJH
JleHIIHa
I1HTepeCHofi
cBoetl.
To.1CTon,
II ueHHoi1
CTaTbe
paGOTLI O ;J:peBHe3I
TO B.1l1HHIIe,
muwe
3Hal,O}IdT
C ,J:rynnIll
npmIoti
MorF
IICTopllK,um
}1UeIIIIH
OImaa.1
'lIlTHTe.IH
uapcKo11 POCClIU onpoBepraoT
6hITfJ C }CJrexo}1 ncrro.'IbSOBaITbI B 60pb6e
'iH e3!Il ::mO.llOUllOHHJ,DlII 1:0Hue JIunmIlI
COBpe}IOIIRbrx
II.
C.
JJpOHIJK.ll1eJ,
A prpreHThI
pO;J,OBO11.1e}leIIHoro.
paSBllTlIlI
rOEOrnT
CTa:lllll,
TO.1bEO Tor.~a,
TO.1C'f'OB npII:meeT,
LITO He
~rarl,cnCTCI'O-.lemIlJCI'Ol~1
rrpaI\Tmm
nco
C 1l0SlI'l'RBllCTII-
OC':JI1 He
GqOT
coneTCKIIe
- Il;J,e0.10J.'1Iert
BeTCKr)l'i :JTHOl'})ar(lJIII cyU(eCTBylOT HeKOT'lpbJe
1:0r,J:a
COIIl1a:lIICTII'll'CI,OrO
6Y.J:eT 6e3IIpe.UIe'rHoJt,
e,1TIUllTClI C pcno.IIOUIIOHII0t1
rrpaIfJ'UIwll,
a
oem
He 6y;J,e'J' HO.1, pyKOBO.:lCTBO}1TCQPlllI».
o rrpOllCxOili,1,E'HIIII KO}I:\fYJflICTJltleCI\Oru
.111HIIII OT CTpoa
SaBeTO}! HB.111eTCllHeo6xcJ;(mIOCTL
«COBeTCI,aH 9TIIlJl'pactJIlH, rOEO]lllT npoep.
.J:OC'J'IlL·HeT 3IaKCmla.lhlloro
«TeopmI,
,lemma
.leHIlHcKlDI
C npaKTrr1\oii.
OT1WJ'llT Ha BorrpOCbI, EOTopLIe S3;J:aeT Oli ~lpaETIH;a
CTpOliTeJLCTBa ConeTcr:;oro
COW3n».
COBeTCEoa 3THOrpatjmll.
olIIJl6o'IHbIG
CTpOH no
O.J;Har:;o, BailmotillIlDI
r.;rIlHCTB<l Teopnn
Be.1IJIWrO }lLIC.'lIlTe.1H.
uo:re.mlKe
ux
:=rfHOrPAtIi.I1II»
IIa.10a,eIIUE')
JJ.llTttTLI UB llpoIl3BeAeHIlll
co nSI'.IHla}II1
B
B
llPOE:IE)IM
II
CO-
C.'IPIIoJt,
:YfHOrpac!lI-'I
JlO:il0ThlY n
CO-
Hl' ;1,OCTaTI\Il.
C. Jl.
aHr .:'lo-ca 1,COIlCEIIX
II a3IOprlRaHCKIIX ::rl'HOrpaepOB II ::rrrro.'lOrOB.
He
MeRee
TpIIBUHllll
Baa,Hoe
SHa'IeRne
FmeeT
y'reHlle
JIeHnHa
IIpII pacCJIa-
HK'leHIIM B IICTOpII'1eCIW~I acneRTe.
COBeTCKlIe :JTHorpaq)I,r,
a6CTpaRTHbIX
IW[lJ~eIIUflh
rrOHHTIIH Il.le3IeHIl
C.leJUI sa
6yplKyasIIblx
II lUe}IeHHof!
yKaaaIUIHMH
.lemma,
iJTHOrpatjlOB,
C. ",l..
u36eiIw:m
ROTopbIe
paa,Ill'laeT
napOĄHYro.
,1l;eitcTBIlTe.iIblIO
Bancn
BeiReCTBe n
Bo
JTICTRqeCKoit
ABl'or
pa3J,e.leHIIH
nx
Kr.1bTypa
Po CClilI
KyJLTypbI.
nO,J,'IepRIlBaeT
JIeHIIKbIM
Ha
Ky.'Ibl'ype
HallO OT,1J,e.'IIITb
:Ill
IIap'l'uliubIH:
IIO,J.XOJJ:II pac-
OHn BOitTII B caCTUS couna-
061I~eCTBa
Ha l1epB06LITHOe
Roqa
uayIm
CTaJ,O H
paS,J:eJeHIlH,
nep-
yCTaHOB.leH-
O rrepBOÓbITIIO)!
TIIISRO}IypoBue,
FI ero
.leHIlIIbIM
Lle.lOBeKe
CBIl.J;eTe.1bcTByer
SHaRO~It.:Tse C cOOTBeTcTBylOIlleit
O 60.1bJIITe-
CtjJOpMy.JupoBaTb
C.IY'Iaen
.lemma
lIa Te~!y O p e:IJlrrrII,
IWHuerrum1
cooTseTcTByroluee
II :3BO.llOUlI II pe.lurnll.
31a.10 }JaSpaÓOTaHa.
J,aeT
HalIpaB.leHue
Te}1 60,lee,
oTpIIuaHIle
,1eIlIIHLIM
BOS}IOil,HOCTb COBeTCI,mI
'11'0
B UCC.le.J;0BaHIIlIX
8TU
06.13CTb
HayEIl
m,IBO.l.bI.
I, nOIIpocy
JIpOIICXOiK.J:eHllH ;1,aHHOrO HapOJ,a
:llaTepuaJloB.
6.1e}lbI.
91'0 HeOÓbIKHOBOHHO
npIIB:rO'leIIIJH pa:mo-
B
pe3y.lbTaTe
IIo,1y'IaeTCH
paaBllTHlI.
pa3peIllaOTClI
'JaHre
II.lII
rrO.leaTIbI
OIBel'
Ha Borrpoc
.1y'llITb,
IIlICMIeHTIble
TeJI
UCTO'IHllKn,
Ha }IOnO,
,:rajT,e 13 C:IY'Ja e
COBlIaJelIJlH
llpoG.1e}[bI
8THOl'e He:Ja,
1\a1\ lIlU
][0310rae'1'
HaJI E.pa:-lpellleRIlIl
:maHIllI}!U
Toro
II
BCe ale
Ha]10.la
B
JpeBIIOe'l'j[
na-
(COBpC}leHHOro
:luKa.1JlSillUlll
C.IJlJUEO}I lIla.10 .l..IIT pellleHlllf
He
Ollpe.J;e.leHue
Ha 311l0rO Óo.1blTIe
CBll31l 3ICili.lY
n.-m 111101'0COR]1e3IeHII01'O HapO.J:a (n:lIT rpylIllLI
eyll(eCTBOBaBlli'.'rO
~IOif\IIO IIO-
OÓJlTa:r. ~Ieil;,lY
lla3BaIlllii
eE~ nOHlDWe}1.
BOllpOca
O'IeHb
IIIlCJ,~leHnOCTn lla3BaHIIe
II .1,pOBHero) II a6CO:llOTIlo1'1 IIpaBn.1bHOCTIll'ClJrpat()]['IecT,oit
:)'I'oro
npo-
I1C'lepllhlBarolliIlll
[';1,e OH nepBOH;l'ra.1hlIO
IIO,IHoro
Ha
BOJJpOC 8HTO-
XOTlI Ollll
c'IllTaroT, 'ITO Hau60.1et·
O nl)()IICXOili;~eHrlIl Rar:;orO-HIl6y;J,b
yI,a3alIue
npo-
Bcoro
O;1,HOC'l'OpOJIHeepClIIeIIlle
p33bICEH13 B ;(pE'BneM na3[HTIIlme
])()].a n:lll
II
lI%1l\OBe.1,'leCEIlX
IlpIlTepllU,
na. OCIIOBaHIlIl ROTOpblX pa:-lpernaeTclI
l'eue:'la,
ue llB.1HIOl'CH paBHOUeHHbJJm.
HIll pOIW UCfl0.1b3YlOTC}I.IIcTopmm
COjf.•a-
I\
rrO;J,XO,J:llTUHa'] e,
OCHOBaf1I1Il J],onCTopll'IeCTHIX, aHTpOlIO:IOrU'Iecrmx
(it ~'TO C.1~-traeTCH pe,ll,O) -
pas.111'IHbIX ll.J,ea.IUCTlIQecRrtx
HalliH
IICTO'IHTllWB II BCOC'l'OpOHllero y'reTa
;10HHIO B 60.1LIlIHHCTne
HamreHee
cpaBHIITe:IbHO
Hali'rrr
"
6.10}la
II ll.lexaHOB.
SUTeM Baa"HOCTL npOBe,'l.e1IHOro
n TO Bpe~l}[,
paTypott.
BbIcEaBLIBaHulI
MorJ'T
CnpaBe,1;:rrrBOCTL 9Toru
apy;J;IIUIlU ,1eullfr<l
relIe:mca
3IOiTieT HOXBaCTO-
:'J.'le3HJHTLI OT 9:re~IeHTOB CBIJ;J;eTO.1bCTBYIOlJIHXO He-
B TO}I Cm,ICJIe,
e II 11 e)
113 :1 O iI,
'J' 1: O O
B 9THOfPAiJllIH»
lIosHaTb
9THoreHes
OT;1,e.1Lllf,TX Hapo,'(OB Tpy,J,HaH 3a.J:a'Ia. Burro.llIllT!>
ee łHeBo:nIO;J.;HO 6ea
oGpaslldilllIIX
napOJ,HaH
nepB06LITIIOrO
9THorpaepu31
.n;etic rBwre.lLHO
OTC'J'U,10CTII.
B06bITHyIO Eo~nIpIY.
CrOlI.1a elUe
;J,BC RpbTypLI:
FI ;J.pyryro -
Bce~I BOrrpOCa}I lra.n;o rrpFDIeHllTb
c~laTpRBaTb
erue
I\aiT,);OrO HupOJ;a
rOBOpl1.l, '11'0 B Kail,,1,oll napOJ,Holt
Ae~IOI\paTII'IeCRlle
molt
Ry.'IbType
rocnO;J,CTBflOIllYIO
TaRlIMIl ąUMlL'II1HMII, Rar:; qepHhlllIeBcIwrt
JleHnH
Horo
B
Or!llIUII<UbUylO,
P fi
(l-t
C'IIłTalOT
lloCTapae:llClI
.;TeRIm
«BOIIPUC :iTHOrEHEiH
-
C006J1LHOC'1'11rrOIIH'l'Hlnrrr HeliC'rOplI'Ie-
CI{D311I.
O;J,Hy-
TOKAPEB
Ha-
lIapO;~OB)
(c.laBHHe-BeH("~bT-HeBpbl-'ł~·BallJl1-
�r) Olrape-llK\''l'bl,l\ypllRaHe).
•
J.
HO OHO YRa3blBae'I'
BanTle
::ho
1'O.1bliO uanpaB.leHIle,
nCTOplll.JeCKHX CBHsei1
paspelIIeHlllO
onpe;J:e.leHlle
Jlp06:Ie~lbl
AH'l'pon0.10rUll
no
JlallnOrO
EOTopmry
napo;.a,
II
(I\'
il;J:e'l' ncc.leil,O-
}Ia.'JO Cll()co6cTllyer
1. B
8THoreHesa.
;l,OCTaBJller
ropa3,J,O
60.'Ibll'e
~IaTepltaJJa.
peaJbHbIe
rpaumo
ero
llCTOpn'leCI\Ile
PacoBhlti:
II 110;'CTBO no RpOBII,
O}.l,HaKO ;J,aiKe TO'[I-lblli: aHa.'IIlil
pe3y:lbTa'I'On
reHcsa.
He )Ior:"l'
lICTOpll'IeCKUe
II
nplIBCCTn
yBepellIlOCl'b
K BblHcneHlIIO
HaTypbl,
IlCTOl.JHIUm .ll.a10T nOIl5lTlle
JIIle.ll
IIX, lllllMn-
06.lJaCTe ft.
Ho
a
;'l't'HO-
TaR
liaR
,lOIICTOpWleCKIIfl
'IElHnIl clTIIOI'encsa O'leJJh ne3Ha'lHTC';lhHa.
,J,YIOllUle BonpOCbT:
npmm;J:JICiKa.1ll
,lU
liacaeTCH
JIllllrBIlcTIIEa
np06.lJe;lIhl
OH ue )~aeT OTBeTa Ha CJleiJ,OIlCTopU'IeClme
lraMHTHIlIUI,
B Han60JILUIei"1 CTerrCHII npH6.IHilmeT
TaK KaKH3hIK
c
npOllCXOlKlI:eUrre)1 Hapo;.a.
Ha1ITWBbIe
rpaHllUbI
C rpaHlIlI,lL;l1l1 HaUIIOHaJlbHOCTlI. KpoMe Toro H3bIROM He nCtlepUbIBaeTCH
xapaKTcprrCTIlRa
HapOjl,a. HapolI:
06Jla';J;aeT ;lIHornMII o'r.1IT'Ill~e.'lbHb1Mll
'lepTa~Ill,
IIpe.ll.CTaB.meT CJIoamI.It'l IWMrr:leHC .ncTOpU'leCKll 0~~a30~aBnrUXCH CBOtlCTB IT oc06eHIIocTell
MaTepna.IbHotl
II JlyXOBROt!. l.J ,IhTJ pT.1.
110lIHTb rrpOHCXOil\,leHUe HapO,la cBoncTBlL II ollpe;J,c:rU'l'l,
l1O,lTmlY
RaYRa.
u 111e
II3Y'HlIoll~all
ux:
reReanc
:1'1'0 3Ha'lIIT
06'HcnIlTL
Bce cro
II pa3BIlTlle.
O CO 6
e
H H O CT II
RaR
O'1'Je.lbIlblX Ha-
PO~OB; ~1O'j[{eT J;aTb HaIl60,lJee
IIC'leprrbIsaIOIHUl1. OT~eT II p 3~PIUnTh
Bonpoc
3THoreHe3a
Ii:1jK,J,oro Hapo;w·
TO.l bliO (1rHOI pa(11I1ll, B . re3HO)I
ROHTaRTe II COTpy,J,Hll'leCTBC C IIlILnlll
BbIlne,
HaYI{3~lfl, O liOTOphlX pe']b
Ohl.la
)roaie r BbIllO.IHIlTL ::rry 8it,J,a'lY. OTphIB OT HIIX rrpllBO,J,lIT H_rrplJH-
UllIlm~,IbHbnI
OIllIl6K~nl rpe6HeponcRoit
11[[,0.1.1.1,a InICIIHO .'-
TpUBaHIlIO Tiy.ILTypJ,I n OTpł,1Bl' 01' lIapo1.a.
K paCC}Ia-
C. J!.
rrepe,'.\e.'IaX
CllCTeMa:llll I\y:n;l'ypbl.
Ky.1bTyp,
nrpaIOT
:~allHoi1
IIO,J, B.1I1H-
Ul'c:re,'l,OBaIlJJH,
60.1LlIIyIO pO.lb TeOpeTJI-
8BO.1lIOll1lI1.OHU BOC<:03;(3IOTyC.10BrW, B IWTOpblX
<!lop;lrnpOBa:mCb,
aIHarOHII3);[I,1
rpynlI,
IIO:-lHO.lll11nO:IHaBaTb qlaK-
II corpy;'l,HIl'IeCTBO
COTBOpllllJ,HX :rn60
B,'laro.'l:apn
ce.1el{UHIl
IT
LI ,le5lTe.U,-
HOClllI(ł!X paaIIo06pa:mble
3TIDl lICC.1e;~OBaH)JllMMOjKHOn03Han,
acemIlI.'IHllllro
II3.'J,e:url1,
llepeMeHbl
n03lIaTb
rrOCJIe,il.HIIx.·
B
II .3,'.\eCb BLlle:rHIOl'CH tilaRTOpbl,
cneTe
:i'I'arrbI
BbllJJeyrms3IIIIL1X
salDlCTBOBaHIIH
Ry,1h-
Ollpe;J:e.l:.llIOIUlle CROpOCTb, lIHTeH-
CIlBHoeTh II rrpOTHa.;eHROCT.L rrepeHomeHIIll
llCCJle;WBaHIJti
CTOIBloCl'ett, BLI3hlrrOCTerreHRhle
IIcc:re,ZI:oBaHHli: Mbl Bll.'l,HM ,HOT lIIeXaHU3)1 pIlTMa
CTOIIMocTef!. Ha
ąlOHC 8TlIX
BBJI,Hbl OC06eJlHO .\lCHO HaCTO}III(Ue (jJyIIKUIIll mlJle.nlit
łlHJ(HBII.'J,y3JII,HbIX H:III IWJI:reR'I'lIBHblX II 06lIIIIe (1JyHInulll 3311MCTBOBaHłlIT
.,
},
J
,J,aHfIoro 1I33;eJIIH (HalIpU:llep
HOBoro llHcl'pyMeHTa
rrpO,lyKUIIII, J(oToporo
BOSIIHKIIOBeHUC BJIIIITeT R.fl. CJICTeMy 3EoHmIH'lecKyro,
UHa,IbHyIO,
CTOlllllOCTIl pa3IIooópaaHbIe
HesaBllClIMO
OT TeopeTII'ICCKoru
Boro
xO;~\JnCTBa couna:rnc.'rL'I'leCKoro.
rrpOll,eCCbI,
lDleIOIUIIC
Mecro
3Ra'leHlIH
}~al'b OCROBy .J;.IH Bo:mrn{HOBeIlIIH
BbIX
2. C O C T
C.1
Y
O ITH II
e
2.
pa3HbIx
lIX rrO:~RaHllll
pal(IlOHa:U,1l11X
Ry,lbTypIlLIX
IlCTiOTOpblX HB,lClurti
'II C C .'1 e .1 O B 3 H II tI,
li Y :1 b T Y p.
O C H OR Il 3 IT
TlacaIOmyIOcH
J;eC51TROB .1eT. O Ha r.'Ia BIIJ,Dl 06pa30;ll
EBpOTIb1 n:IlI
HapO),oB.
eBpOIle(rChoro
I\PO)I8
Toro
I';
IlIIi:1.1
)lOr~"r
KIaHOB,
II C03.'1,aSaHIIll IlO-
a C a 10 lU
II C X O
II a fi II S y'I e H Il bI e a B T O ]l 0)1.
OCROBIlyIO .111TepaTypy,
lIbE
npn
Il.IaIlO-
CIIOH'I'allHLlp.
JlettcTBIlTe.1I,HOCTeJ1.
H O B e H II H
.IT: B a
CTO.IhHOBeHlIH
::rrll Kra-
B c.ly'Jae
IWHIlperHble,
.J;epeBHII fI ropoIa),
,ZI:.'IHSajl,epiKKU .11160 yerwpeJTlIH
ncc.1eJI,OSaIIWI
oco6eHIIO
UTali
B c.1Y'lae
co-
opraIIll3aUIIIO
n IIp.),
;'I,eIOT 60.lJ111rel1 ueIIHOCTbIO rrpaKTl1tleCIWlI,
C'I'OrHlOCTeI1 (HRIlplDrep
II H O :1T R O r p a til II IT II TO.1bRO 3THorpa<!)flH,
:1T IlIl '] e C K II e
rrpuuece
3aITMCTBOBaHIIlI
paspe-
'IaCTO He COBlIaJl,aroT
qlasax
npe;J, InpeJ,e:mIOllIUe
BalOluue
5l~Jl}1e'ICH ca~IOn BajIiIIO~
n3 3THII'leCIWX 'lep'r. O;J:HaIW II :)'1'0'1'IICTo'mnR, oe3 rrpIlB.le'leHIUI IIHhIX,
He lIB.1HeTCH ,lI.OCTaTO'lHhUL l1ponCXOlK,'IeRHC H3hIRa He 'I'OiKJl,eC'l'BeHIIO
cTo.'IKnOneHlIrt
TOpbl 'I'Op~ro3HIII,IIe IIJIII yCKopmollluc
'fypbT
naeH
liY.1bT~'pbl
:,mO.lIOlIIlIl,
MeXalIłl3M.L1 ;~ł!1J(~Y31m OT)I,eJIJ>HhIXIJ3}~e.1Ilt'1FI60 llX EO:I1II.leRCOB II (1)aR-
HapO,J.b1 6.1II31\He IlO EpOlll1 H.IU '.lpR,lI.ble.
;iTHoreHC3a,
Pa:mllTIIe
HlsanrrclDlOl1
iJ,eitcTuyrOIIl,llX - n
CTO.1IHIOBeHIIITC )r,pyrID[JJ
KOM!I.1IeKebl CToIlMocTeti.
nilY-
Ha ;I,aHłlOn TeppHTopUH,
O]lIO~IY Hapoll,Y n.nn
.ml Ha Teppl1'i'oplIll,
r,ZI:e naxop;lDI na}UI'I'HIIKll O,Il,HO-
pO)l,HOtt Ry.1hTypbl,
C,Uro6bl1'HOti,
HOCTU 3THIl'IeCRIlX
'l'OJlhRO
nOMOlllb upn
a a )1 e 'l a II lllL
rrocpe,J,CTnO)I
:)TII CXOJI{.'J,eHllHli pa3HIllIbl
TOpbl,
APFa
C;IeHmOll~H.e ilpyr
~IHOrI1M, 06UTa,III
illeBllIO
Ma'replIa.'l
II T e.l h]f J,l e
C n03IOIUbIO Cll.I,
B IIOCTeneRJltIX
O npOHllKilOBeHIlll
He RapO,Il,a, ImO.lHC nOHHTIIO, 'ITO ero
113.10 jIi e H II e)
tfecI,yIO II rrpaliTIltlecKYro.
B TeOpl:\[O Ky:rL'rypLl uHlI BHOO]T YTBeJllli,'.\eRIIe 06)J~ux n ClIellH~) ll'leCElIx OC06eRHQCTeli orrpe.:J,e.IeJIHhlX Ry .1I',T~'p,
Ky.lbTyp Ha onpD)J;c:reIIIlyro '1'CppU'I'OpHlO, 06 01'lIOmeHIIHX, RO~~'~pble CBlI~
3blBaIOT )leiliil,Y c060n l{y.;n;rypbI coce.ll.HlIX U Jl,aflie 60.1ee OI;ra.1elIllblX
I{Y.l[bTyphI,
p a T Ii O e
6) IIOCpe,lCTBO)1 :~amlCTBOBaHllH QYil\llX cTomIOcTe(r
EaC3IOllIueCH
B IlpaBII..lbHOC·I'II
llpo6.'lCMI:I
Yn
BOSRllltaIOIIlei1
9'1'0'1' aR~l.1118 OTpaa;aeT
CHH3II MCfK;J,yIIapo,J,allIH, e)lerneRlle
CT
rrpOfICXO,'.\IIT: a)
aHU.1Ila KUl, 6b1 YCTUHaBJlIIBaeT (11I1311'leeR1lI1COLTaB ;.aHlJOit HapOIHOCTH
I1 :)~le)leHT1I, liS' ROTOpblX r.10iKn.'(OCb Hac:e.1eHue.
łlr~ThTrp
crOOlRHOBEHlIE
MOilieT 6LJ1'b lIpaBll.lhHbDI,
,.
Te)ILI
[l X C II
C T O ,l li-
c LI T :- a II II H.
"\BTOp xapnKTepU:-lye1'
:<ieCb
:la nOC.1eJHIIX lIeCRO.1Ll\llX
Raca l'TOl
npOllCXOjli,J,eHlIH C
<lBTOp rOBopIlT
J: II a II
crO,lI;uoneUD II KJ.'IhT~'p
1i:"lLTypamr
TICpnoGI,lT-
06 ueHOBIIO(1 C'llTymUllI
11('-
---..
�696
XO;:J.HhIXHI).llJiteHn.l1,
B.1He)!Ue
IiO'l'Ophle
CllCTe)la)1J[
1\y.lhTypI{J,]X
~'[la ce.la
Ey.lhTypLI
JW)IIl.leEea)JIl
CTOlIJlOCTel:i, Cm13aHHhle
B.1HIOll(JDIlJ O;:J.Hy It Ty il\e
I;pLl
3a1;.1IOLJaIOT B cr0e
CiT.1e.1LIlI,DIll 8THIl'leCI;mm
uap0;:J.HYIO
II Ey.1bTYIHt ropO.la).
C KmCCa)1ll
0611IeC'l'BeHHOCTb
)ICil;;:J.y BblIIIeYKa3aHHLnm
C[JCTe)!a)!Il
CTOm[OCTeu.
BLlIue
np06:1E')[hI
HB.lmOTCa
BeHII}! I\y.1I,TypbJ
l"pal[lll'JC(;KTI
unOHHoli
;rna
pO;J.a. IIOC1\:'JHlIll
BTOpOrt
ce.m
Ha
Tpy.l,
naCa10IlITJllCH
if)oHe
B partoHe
I;im
ee
B
HacalO11.(JJUCH CTO.TRHO-
J.\la.'IOHOJbCKIl,
no
OlIepl',J,lI
Tpa;J,nro-
Ha IIIRpOKllC TeppllTOplla.lhHhle
TelJeHIIIJ
Tplllll..(aTl1
CTapaeTCII
yXBaTllTL
:KperrOCTIlll'leC1iIDI
OÓHapYil\TJBaTh
3THO-
IIllBe.1J1pOBamUI
JIeT
BCerO
3'l'afIhI 3BOJUOIITll1nCl1e3aHJJlI Tpa,J:ITIIUOlIIIOi1 ce.lbCIwfi
npO;:J."yI;Ta yCJIOIJllfi co:uaHHhlX
paeTCH
YIW3aHI{LIe
CTo.1KHOBeHIUI C KyJILTypOl'i
OJITJpa10IIUlticH
nCC.Te.:.(OB::tHIHl, I1MCIOllUIe )leCTO
06pa30)1
B
.:m60
X03.fJO:CTBeIIHOI1 II iT;HBOTlIOBO;:J.CIWIT
B I\,apnaTax
no.1bCI\UX,
Ky:IhTypU
nn l)Uhle
l\y.1LTypa31Il
)IeXaH1I3MbI
]lel..(llJIOBUHHhIX Cl'OmIOCTeJ"(, npe,J,CTaB.llU1
'l.'1I-
l(y.'1LTyphI,
CTpOC~r. OH CTa-
cec1CEIIIIU II rrcpellIeHLI
06ruecTBeIlIlbIe
(jlylIKUJlll
nc-
C::rC);OBaHHb1X TIjJoueCCOB.
Tc)JOl'i
lIaCTOlllllero
2I:01\,la;:J.aHB.'lllCTCH Tpy,J: nCpBhJrt,
CTO.IKHOBeHllH Ey.IJ.'1 ypbI
2,
TImOR
arpapHblx:
X03HiicTneHHOH
IOilmoro
(n03HIIRiIIOIUCti.
II ceBepHoro)
Ił
3. It
I,uculOlunJ:icH
li3 CI\pell.(eHlllI
iI\IlBOTHOBO,J,CI\Otl ny"lb-
l
-ł'
- J
l
'J
I
I
TaI;;I;e
ypOBHC~[
Topnel"!
ceBopHLle
nwrax,
pleIlhUla.1CH
no
IlOBo;ry
H C'1'pon naTpJHIOHua:rbHLlrt.
(Im In',
IIIJIBa:I
BI\.'IlO'ICHllII RpeCTLHHCRoro
8'1'0 o;J,IlaKo B He1ioTopol"1 Mcpe
I\FILTYP
B RapnaTax,
Ha6:uo.J;eHHIO
TplD!OHlla.lhHon,
OCTaeTCH BIle HalKInJa
Ha
nOTmI
'IeCKU)I (I)Op)mpOBaIIJlrI
npOTail\CIlJlll
B I\amlTa:rIłCTll'leCI\O)I,
U, HaKOHcn,
COUlla.UJCTJ1'ICCl\OrO CTpOH.
8TOT
UCC.TC,J:Ol3nUHbIXHB.leIIIIfr,
Heceon.
XpOHo.l0rU1ICCKilH
Ca)!aH
mllpOI\aH
E
pn,'ly
cj1aIiT II03BOJHf:'1'
1l0Il$[T}, )le-
'IC)! Ha6.TIO,J:aUlle COBpe IleIlJIbIX
ueHOBa Tppa
Bcex
:ry'lHIC
B03HU:KUIIIIH
;1,0
CllX
npo-
lICTO'IHllIW)I
jHl'ICC[\IlX,
l'eppllTOpll
Tpy;:J.n HB.IH.lllCb -
.1IlHrBJJCTll'IeCI\JJX,
II Ba.I1\'U10n,
Ce)lUrpUa
II I\apllaT
TlI'leClme nCC.Te,l,OBall11H Tepp:JTOplIn.'IEHL1e
HOC.W BTOpOf!. )IIIPOBOf!. lloiiHLT.
B
HeKoTophlX
OT ~raTepJIn.TOB IIC'1'O-
(1'.laBlfbDJ
OÓp(30)[
Boc IOlIHbJX) -
aBTopa,
U3
CTJCTe~Ja-
npO.lo.liIiat')ILIC
'JaKa;e
B
)IIJrpaUlIII
Ollllpan
Om!
TpaIIe-
npu6'::HliłlaTOTCH
TO )ICCTO lIX pa:qcćlHIOT
mmUJ,
paarmc
I13 rop
opraHIl3illllW
CBlł811 C TE'ppIl-
Ha .1eCHI,le HIIBIIHL1
OÓlIltJC'l'BeHHaH (y
3e-
.upyrOlWIH3Lm, xa-
Bpei\ICHrI
pai10Hax
nac:r6111l.(ett,
II
B03HUI\aIOT
IwoTllm,ł
BaalDIHhle
B03HIlRae'l'
:reca
.J;.:JlI
aHTarOlIl1rrpoTIIBo-
pa3IIlll(hI
n c.llCTC)1e CTOIDJOC'I'II,
Hera:l'llBHhTe
oJl,enI\JI.
Ha
Heral'll
npOTIlI3HIJIia.
l! 60pb6hl
lDIOCTei1, 1\OTOpLlrt C Tt''lelIlIe)1
HOBon K~-.ThTYPHOI1 rj10pm,I.
e
Jl H T
B)leCTe
nece eO,J:eI1CTBn H, IlIrre1'paUlI
;:lTIIX 0611[eCTB na(;.'J'ymecl\oro
l[loHe
BJJOrO K.laCCU([HlI..(upoBauIIH
B03lfl1I{aCT
conpUIWCIIOBeHIlH
.t. II]l o II e c C bl
lI[eT
paf!.oIIaM
I\iltJ(~CTBcmlble
~IIIl[lhl C itII01jle030)1
][ O B O i1 1\ ~-.1 T Y P bl.
I;yJbTypaMII
3a
Ii HualC paWtMOjT;CHIIbDI
TpaJ,I1 UllOHHhlO BOCJIO)IllJJa HIlli 60pL6bI,
Bpara,
Te-
COHpllKOCHO-
I;OTOpOl'O OCHOBOlr HB.IHIOTCH I;pmle
B3amJHOrO,
B
rrpoHB.'IHCT cBoli rrepBO-
OCHOBOti nepBoro
CB1I3ilHHaH e rpa6CiKeii.
CTIILJeCI\Oe CooTHollIeulIe,
BbI3LIBaIOJI(llC
Ky.'lh'l'ypa
Bl'l'e.
l' ,J,06I)IBaHIIIO nOELlX TeppIlTopmwl
JIo.Toa;HocTciJ:nHTepeeoB
qUIIRTOB
17.
B
CTOpOHJ,1 :)J(crralIerur
paCIlIIIpeHIIII
;r:eHTe.'JhHOCTJl .::nOJ,ell
RrI,1a Ry.'ILl'yphl.
EOHf[J.llJR'l'OB ,\fE'il\J,y BblllleynoMlIHYTLD(lJ
e'IpmJJle:me
C ,1.pyl'Oit
pa31Ihle
~'J1'l1 Ry.::ILTypf,1 CyH(CCTByIO'l' rrapa.'l.'IeJJ.LHO.
JJaCTylllecKaa
elUe
).(0.1II1I II BblCOIOIX rop),
cmCll::roaTallHOHHofl
npC,'.(CTaB.lmOT ,lna
XapaI{Tep
BeHRH R nepublx
npOl~ecc
He3a13Hcmro
CTpOlI II 1l,'.(eo-
cIlTyaHJJll,
Tpa;UllUlII.
J,OÓhlBam!\1
JlacTymcCIwe
cHlnl
He KOTOporo
HIliKaIOII(lfe
CpilBHJITe,'IblIblX
c
II il CRB3Il
HOp
CTO.11)HOBeHIJH l.\y.lbTYp.
Ha
B npOTIIBOIIO:IOiKHOCTII ;~O r.Ty6oI\llX
IIaeKO.n,IiO uaBeCTHO aBTOp)' uce.IC;:I,OBflHHhlX C.l)"laeB
CHoc06
B.Ta,l,eJOT :iTII ;:J.Be
B TO BPC)IH UHJ,llBU.J;ya.l1,HOC ceMellCTBO II 06Il.(eCTBeHlIOCTh
06pa60TInI
n
0611~eCTBCHHO-3I;OIImIII-
B COBpe)ICHHOii 3IIoxe
KOTOrH,Dm
II R'I H:rOUllIeCHI10CIlTe.1l1mr :~TllX Iiy.1LTyp,
KOTopb1e II3)IellHIOTCH 6auro;:J.apa
ypaBHoBe-
UpU;J,BOpHOit B:raCT!:[ II nOk
l'
ABe 3TII r;y.:wryphl
JICpEOHalHl.'1}'HO :lflHIIl\I<IlOT ;r:Ba pa3Hb1e I'eorpa<!JIJlleCKlIC paJioHbl
(.J;H<1,J,O.lIlH II l\IeHhlUJ1e CI\JlOlTbl lIpn1'O;:J.Hble ,JI,.lII
HKIH.TllCb
HCCI\O.lLRUX BeKOB B 3IJOXe ua-
II
Bhlllley1\a:],UlIIblX 1\y.1LTYP,
,lOUI,IBaHflH IIllTaTe.TLHLIX
rmIlIHiUl,
y TLIX pOJ,onalI CIlCTC~Ia llaTpUapxa.lbHalI),
paKTej) C'l'pOII'I'E'.lbCTBa, o;~e([qa Jl 06paSl.(LI IKH3JUr.
naCe..'IeHIIlI
lITO pHJ npOllCCCOD, B03HUKHyBIUllX B CJlylIaC CTo,;rr\HOBCJIHlI
1aCTCH
xnHn:nl
OTHOllJCllHH B Rap-
nCTO'lHrtKII,
II lOif\IfbJC :31DIOfi), Jlpyran
)I.TCle.Tbl(eB
Y III C 1\ a II
e p B hl e c 0-
II n C T
H.
lIX OCHOBe 06ruecTUeIJIIb1e
TeXHlILJeCKOrO pa3Bn'I'I1H.
UHueKIIe
II
e II J]
II K O C jJ O E
H T a r O II II C T II 'I e C 1\ IT e II p O U e C C hl. ABTOp
IICI\:fIO'H1TeJbHO
06paBm1:
Ha'Hl:ILHbU't
C11.1, (j)l)pm1pYIOIl~lIX I\y.TbTypIIbIC
o li P
naXO,J,IITCH B 0,J:lloi1 IT TOrr il;e 06IlJeCTJlellIHill
)IIlCCllU Ry.JLTypLI
crrOH-
TaIJTIbIl~! pa3bIrpLIIIl
A
C
,TOrll'JCC1me CnCTE')Ihf. OGluecTHil,
IW'rOpOJ"! )ICPC MCllLlIIIJrt
'ITO
3 e )1 .1 e ;J,e :1 L 'I e C Ii a a
CpC,J:<'TB, IfX ;mep1'eTll'leCI;lle
B03HnIiaJOIl{TIe na
lIeHile
TI01'O)ly,
a
ąJ a 3 II C e
Iiy,ThTypU,
HBllB IH'-
HJITCpCC,
YP
CTapae'l'CH peI\OHCTpYIIjlOBaTh OCHOBHLIC'lepTbl
llO,l'lep1\IlB,UI crreUlla:lbHO CIICTe)Iy npolyI;HHII.
TypLI Ha BMl.UCYI<U3aHHon Teppll'fOpIIU,
EOTOpOll perrpe3CHTaRTaml
:UICT, c if). Bcmt HO)Ia,J,hI. BhIlJIeyRasaHIlbIll
C.TyllaJ't npe)I;c'l'allJllCT
TeOpeTJllJCCI;m1
Y .T L T
'I it .T J, II 0)1
r.1aBHh'M
r.TaBHLnI
60:11:e
a
U P II I\ O C H O B C II n II.
n]JE'lCTa-
TOiI;e OCHOBHLle
BK.Ta;:J.I))I aBTopa
'l'py}l,a: uepmu1
B II
(Tj)aJ,lllUlOHHaH
ABTOp aHa.1II3npyeT
TlI 1lI.I CUnpJlIWCHOBeHIHI
l\y.TF;r~·pHbIX
Ilpe;:J.CTa-
II pa3HOo6pa3HLDIlI
I'
Jl
<I UlI
Tpa);III.(UOHHI,le
c06CTBeIIJI1,\X
cTomroc,'reti
)IHO!'OneKOBbIJj
oH
C rrpoueccnml
CTpe)IIlTCa
II hl \:'.
Ho
ÓOphÓhl
1\OIICTC-
n lfO-
,lUa,le1\TJllIeCI\lIll
npoTuBorro.ToifiHblX
Bpe~1eHH
:nnx
CTOlnIOCTeu
Ra'leeTB
l;
eTO-
COTBOjWHJlIO
:3 H li Ii II O B t' H II \:'
B03HIJ[iaeT
npo-
U, [;0'1'0]101'0 IIex 0;1,0)1 HH.llIeTCH coe )Ill! e Hl! e
11 :W)I.H~.l,e:rL'Je(KOI'O B O:U[O HC'-Ioe e TO'II;1l
�6g8
699
:lpeHllll
l'y.lbTypHbIX
B:.laIDIOOrHomeHHit.
.UlaCH rOl:!apOOÓ~lell,
OlIaparolu;uticlI
TOBKll HUU(U. Cpe.l,ll
(pa£nOpOB
nepexo.~
Hm1il,J;OB B aoce.1eRBe
:3eM.le,J;eJlh'leCKoro
a)
1l0BOJ.Y:
npou;ecra
ClICre)1
CaMhD1 r.laBHbm
U KmlÓIUIaIl;l.lH X03Hrkma
IIOc.leJ,Hee
HBaaro-
llB.1fleTCH
i1iUBOTIIOBO,];CRO-
HB.IelIIIe
npon30m:ro
no
pOCTa £'U.l:IlIeCTBa i1iUTe.1ett U HeJ;OCTaTKa HOBblX TeppH'l'OpIlll
;).
cTymecKllx
mICTOHIU, Haam~m
TunamI
rrucTy meCKoro
OXOTHIlUa)
Je.lblfeCKHX
Bo;mIlKa.1fI
iHlcTymecKlIx
X0311/tCTB
13 cJlyl.fae
cóoplIJUa
HOBhlX paJ1oHoB,
noce.1KOB
Ha
cyIlpyrrwcRoli
Hm!
'leTbl
Bj no-
T<'PPI1T01Hlll
3aHlI'rUll
:W~IJIe-
9TffM 06paSOllI B03HIIIHl10'l' qWpllILJ COBlleCTHOJ1nUl:mll.
CROrO
KOTOpbIlt
B03HlIRITyJl
HUCe.leIIHll
C TIaCTYllIeCIW~I,
rra'l'pIDroHua.lblIoro
TaJlJIC'J'H'feCHOro
naC'I'YlIIeCKlle
IIepllO;I,a
li ClI18JUanlIbIe.
YTElep:rI1Th T!l1I RUToropIlII
cTyllle{mott
Ky.JhTyphI
rrpaBO,
HaoóopOT
Cl'pTlp~·IOII.(llX ClIlemaHHbIe
yC'l'pOliC'I'BO ,'l,.JIT
;). ~[ e X a II II :3 ~l
it.
II
e T B O B a II uli.
)IIlPOB,UIl
calOllwe
po6
.'1
e
ABTOp
l\y.lhTypHblC
}eoprm
~f
a
1I0ce.1I\:nm
7.
TeH,J:eHUlllI
OIInpa.IOIIl,IleCJJ
RaIII1-
BBe;r.eHHbIM IIOC,le BTOpoii
B3anMOTHomeHII/i
HC'leaaIOT
HOBI,le (l)()p~lbI
lImpOBOrr BOnHLI
BLlpaBHUBalOTClI
pe3y.'IhTilTOł!
c
ąlOpJIlIpyIO-
npOlllhIlluen-
;IiIIflHII
npouece
OÓHlDlalO'J' 0'1'-
HO BO
)IOiIl.lY nupo.'{aJlH
60.Tbllloro
npe.J:ycMOTpCTb
c'rpOe;\1
paCIlpocTpaIlcHIul
fie 1'0.111\0 y Hac,
pa311lulw
ca~lOro
OÓIl(e-
II .l'y.lJhTypnl>Ie
B CBJI311 C COlllla.mCl'II'JeCKIB!
I1łITerpaUllIJ,
no-
B nCTOpllTI flClIlHO],O
He.ThaH.
ll'a3u.ltnp
/70Óp060.76CIiU
;fiH3HH; XY1I,OlIWI'H'IeCIWe,
IlpllMepOB,
113
n.T.1IO-
JICTOPIIII
'repea
II
TEJIErn
(It
aUTOp Mei£'JY UpOl.flllll
P a T Ii O e
B
3AIIP5D-KKH
II 3.10 iii e Ill!
EBPOm:
e)
IIaXOl'HyIO
B
;(aBHhIe
BpC)IeHa
'UIHy.łU ABa. BOem
IIf'pBoHa.'la:JLHO
ABe
e.l e 1\ H 11 II
fl a II M-
HOCTII, naXO:llllnetltH
(lÓC~pIITh Te :).Jt')ICHTl.l, HOTOjYble (iJOp-
Te.leru
Talw/t
CTHX IOro-3aIla,l,HOIl
,1,UHHLle Ra-
Cl'OIUIOCTel1 Hil rpOHe CTO.ltiIIOneHlIH Ry:n,Typ,
;-le~l.1e,l,e:Ih'leCr'IUIlI
Ha
CUa3.lI
TCXIHII\Il paÓOThI B.1TlHeT na
pa3IITlIU>l
CTpOH'rC:lbCTBO,
lIIy:lllI{a;
C
[fpom.l0ro,
BbllUeyllU)IHHyThIC
n
IIOBI,IX uellTp
coelT1HHCT 0611(eeTBeHHocTb
Mupa.
C'T O II-
II
BJ IUJIIIIll
n311Il:'IIeIllIm!
:\IecTHbTe
COOTHomeHlIll
TColery
O C T II
HOI\OTOphlX C.1Y'l <tliX eIue
pa3UIl'l'IlH.
HOUbm
B03HIlI,HoBcHue
COOTIIOlueHlle.
ROToporo
nace.leHHe)1
)ICiliJ.Y
CTCIIeHII OCTaJlIICL. alIn
allTarOIHICTII 'leCI,lIe
IlO.l'IllllHlOTCH
CTpa.Hax
pa3HIIllhl
B HeIioTopoti.
JlO.'l,C03IraTe.lbHO .
I1\(~llCH HOBOn liy.lhTYp0ti..
Beex
O'le-
a .111 3)1. He B3l1pa51 Ha rrpU;(0.1iIiIlTC:lhllhIC
2I,eJILHhle R.lJaCChI oUluecTBeIlllocTll.
rrpo-
IIp06.1e)fa
0611ieCrneHHoe:
06pa3UI,I
CTa,'i oBeu
Y
nepBOlla'ra:rhHhIe
HOBenmue
COOTHomeHIlH
lJecrmn.
I\OH'rpaCTOBJ>IX f:l.B.WHIdl:. B
mapa,
O,l,eiKJ,a;
H hl it J.
MOil\110 naó.uo.:r,aTL
XOTH 1II0)l,eT 6bITh
yCJlOBIIH.
II IIX ce.lel'UIIH.
HOHell
B CTO-
ABTOp OOl·YiliJ.ileT .1,13aOCIIOBHbIX TlIlIa COIIpllKOCHoneHT1H I'y.l},'!'yp:
I,O]rrpfteT013hDm
xapaliTep
cero;r,HlI
BRJla;L na-
lIpU6."Je)IT.I, II 3TlDI oópa:-lOM HallTU
npOnrrriallllH
mleIOT
CMelllaIlHaH
reJ.OHlICTI1'1eClm-xY,'I,Oil{e-
I[ilCTn ;LOI\.laJ.a pacmlOTpeIIa
II nacTyllIeel\[])1
3 a II 111C 'l' B O U U II 11 \I
o '1 e p e ,lI H
C'I'apaeTClI
YP
ae~VleJ.e"lhlfeCRIDI
;I\IlBOTHOBO.-r,cEiO-3e~I:re,'le.1L'leCI'IlX
B 3 a u )1 H O r O
~Ih T
liy.'IbTyp,
IIO;L'lepI\IlElaH
Cpe;r,I1 TIIIllllfHhlX
:le)l.no
B i~epOBIUIX nepBOHa'ra.lbHO
c 'I'pOeno.leULnI
CTpOe~1.
6. fi Y
CKpelueHIl51
epe;LCTBOlI! npouecca
IueOJIOrIlll,
IlepexoJ,a
no,),
BHlt'la.Ie
II TCXHHRl1:
xapaKl'epo.l0rII
,non
pe,J:HoCT.lI 3amlcTBoBalluli
CTapaeTCll
I1:3,iI,e.II111,
paCmlaTpTlBaeT
IlepnO,lI,H 'reCfwro
I10,J:paili:lHIlH,
J,onOJlHeHIlU
ABTop
ITpIlK.1a;l,Hoe lICKyCCTRO, .1lITepa'l'ypa,
:lllHI'BHCTU'leCKoe.
B
Ó1ICI'l)t) (!)QpmlpyeTcH
:jJ:(~Ch reorpa(lJlllfecI\I.le
yTTl.lwrapHhlll,
CTBeHHoe
UHlIllI,.lhTpHpOBaTIl
rruCTyllIeCIwe,
CTBeHHhlfi,
)IOTnBl,I:
HOCTlI II B CB1I311 C 3TlDI nepellleHa
3elllJIe,J;CJlblfeCHIIe)
perpeccnpYIDT.
B 2iC.I0 3e)I.1e;(e.1lI1I
paCC)IaTpIIBaeT
:2.
B
lIrpaIOT
!\YJIbTy))ln,lit
3.1C)IeH'l'hI 3TlIX RyJII,l'yP
1I3;Le.'lHll, oeoóeHIIO
XOflHllCTBeIIHoe,
re;LOHIlCrlI'IeCROe,
~l O C T C
R3Je.lIlH
Hel\OTOpble
OUlI(eCTBCHHltH Opl'aHn3annH,
iI,eCTBelIHoe:
paCRPerlOlIr,eHIlH
mlellI,aCT
ABTop
BOJlhmyIO
3eMrre.'I,eJIb'Ie-
3aplICOBaHHLII1
OCTa1'hCH II rrepeHecTHCh,
,lI;pyroli:, HO HeROTophle
060PYll:OBaHue
'leTKO
nOMe
II
tllOp:~Hlp013aHllll
llB!IHIOT 'l'elI)l,eHlr,nro
pony
C nOlllOJIIJ,ID c:rO,lKHoueHlllI
npe,UleTOB,
pO.'Ih
ne peXBa-ra
rroKIlHyTL1X XOMlt1CTB 11 H<tROHOU ,~InOcpe,'l:CTBo:1I U03HIlHHOBellHH HOBhlX
TIOeeJIIWB C;\remaHHhlX.
CIIHTe3,
caHCh BTopocTeneHllLIx
I\FlbTypa.
na-
llace.IeHIUI
ce.lI, 1') nocpeJ.cTBo~1
Re)l.Ie,l,eJlh'IeCI\IIX
Bhl-
OT noce.TROB
ó) IlO JIOBO;r,y pacmnpeHml
II BLHWp'IellaHllH
B03HIlKIIOBeHIIH
•1CCHbIX palloHOB
BJlacrn,'ITO
He1aBllcluro
B 3e~1.1e;,e.IblfeCKRX ;(epeBIIaX,
:·lO~r:rCJo.Th'leCI\011 TeppllTopUll
u
uaTplDIOHllaJIbHott
JIOce:reH'fecr,IUm,
(HarrpU~lep
Cpe;(CTBtHl
:3Toro
oÓocoÓ.leIIHOCTU
llHTerpaUIlH
C uac'ryJUeCRInI.
IlpUI'OJ;Hbl::',J:1H
pa3il.10Ch
OeHOBoli
Ha
II llaCTYUIeCI,lIl\1ll
MeiI\,'ly
J[
B no-
ce.1Im'\: e~leuraHHhIX.
JI.1exa Hll:Hl :łarnICTBOBftHIIH CTOII;IOC'TeIi npOflJ3.Jne'J'
;:uecI. JTCI\OTOpLle pa::HIlI(hI.
B 1. c.lY'lae OlIO npolIc'\o,l,IIT )lcJ.:reHlfO, 1\11-
C08,1llłreHlIC
Tc:rera.
c
a,ep;l,ll,
Ila
HeCOmlCJlHO.
ocn,
COCTilB.'I51IOIIIIle OCHOBy n.l0eRoio,
CXO,'I,II.l11Chnnepc,:J,u,
II
n ;~LlIT.IU.
:LByX Talmx
J,Byxrw:rr.CHhlX
Te:ler
'111-
n O.lUY 'leTLlpUx:)'['01'0 BhlCrJlCl'O Tuna
HO 1I1eHee :'lliOHOlll!l'J1ra, T. R lD1eCT UO:lhlllec BHyTpCJTlle 'J'pCIIIII:'
BepOllTJlU,
BbllII.la
coe.J:l1HflllCJ,
Ii llP~IY·
I10BepX-
TpeX~To.lhHon
(j)OP)lhI coxpaUII.lI1Cf,
H pa:mhJX
EBpa:mll,
OT llO]ll'J'l'a.llln
,1,0 IIII,J:o-I\malI.
RO.lCCHylO ITc1CT~·T1n.10El 6pom.JOuyIO 8110'\Y. Te:ICl'a
y,J:06Ha,
Ór,J.1a J.B}"\I\o:lecIIoii.
lWlIIOIllLIO .J.bllII.'Ia, lIpnRpcn.'lCIIHOrO
no
:.HO~IY ITOBO."ly TO.1T,I'0 B
ail rpaHlIUhl
TCppTlTOplllI
Hl';m fi 'l n n'.l hHort
.1YiliUllIiOii I\~-:£f,T\"pl.J.
C'Tf'lleHIl
�7°1
700
I
:3BO.1IOUIlH 3ana;l,lIO- eBponeticKllx
EOllTIIHenTa.-rWLIX
BLlX CpC,lCTB Jl]JOJl:~OIIJ:Ja, JleCO)lJ[eHlII).
['lJpLIC npOlIllK1IT
1I:~ .\:mn.
Elue
nu.1 B.1JllllIlle3]
BO upe31eWI
lIyTe)I
I\oFIllalI
B Jll'lDleHCfllJlI
THra
B
~IYTC)31,:;aIDJ(:TBOBaua
Typl\E'Cnlll,
I; 'fe.lere,
cnaÓ;l;euHotl
nCpOWI'HO OT n"IllIOB,
ero,
3IO;[;e1' ÓLITb, uT rOTan.
T<m
II OI'.lo0:1I1, };OTOp"IE', flO Beeii
r06ap:lOB
llorra:.lIl
aaIl31CTBomUlI
Y auapOB.
a
OI'.106.1en
mIeC'I'e
11 XO-
nO.TY'llLllI
(; X03IYT03I IIOl-łlHl:JJICb
nepOHTHoc:rll,
lIra.1IlI0.
C.laDHne
Jlpl!
1I0Cpe;LCTBe :lOH-
.IoHrIJÓap;V,J,
I;O'l'OpLIE', no HeCT('py,
Iuel;cy
npllHa,l.1ea;llT
Topan
TaI;n:;E' I;OJIyeooópa:malI
óapalURosaH
Jllanlia,
KU-
mIeCTe C rro.IYKop31IHa3111 IIpOHDKIR B I'.lyOb IlO.'lLCI;oii Tl'ppH'TOpllll.
Ha
Ha-
BepOHTlIO,
XQJly1' ueCO:\lllCHlIO UpI!
X01'll ca)lJl
BL'pmITHO,
CeBellll}"ro
fl
ee
JJpll m.1U,
CUC.l.ITHlIRllllllll A;~IllO (; ~BPOIIOiL
C.1BBlIH ,\Owe.l ;LO HC)lIleB,
llIJCpe;le'rmm
1\0-
l'IDICI\OI1 IblIIepJlll
CTYTlII.10 dna li 031(;'['U O (: BhIOllHLDr ce ,l.1031, liOTopoe
RaI)aBaHl[J,DI
TpaHCIIopT-
IDIfly:lbCOB,
OCHOBaHIlIl Bf.1WeYI;a3aIIHoro
nblBOJ:OB :\loa:;no rrplltiTII
COllOCTaB.l('HlIlI JlOBepXHUCTHLJX
I; aaKIIO'leIlIlIO,
lITO peay<u,TaTLI
nce.1C.1,OBaHIIti
nRJ: Te.lcroii
n :~alIpHiI;ROii, npO.1llSaI0T IJflLJI,lit CBl'T Ha IICTopmo c.1arr nOJllepJ\lIl3aroT
60:ILllIylO po:n.,
I\OTOpylO BO BTUPOI! I10.10-
BlIllCTBa
BIIRe
Ilpom.l0ro
nepe1\pelUl11
BaIOlIlue
n
ThICfl'Ie.leTIlH
a:mCb
CLlrpa.la
Bll:3aH'Tniiclml'
C.laBHH IT aBapOB
II
J'liopaBCl\m(
ąlpaIlROHC1\lle
TCPll[JTOplIll,
B.1IllIHllll,
rJ:C
BblrrrphI-
IlOC:1e nC'fC:3HOBCHllH CO CHeHLI reIDlflHIl('B
rYHOB.
3lOi1\eT 6blTh,
:mnl)Hl'a.lI1
II nU.'lOB
II .LOma),l' It
PacnpUCTpanl'Jllle
mi
Jlarrpal:J.'Il'lJIJII
l1uCTlI, c.le),CTDlle~I
BaIUIlli
TlIre,
'leTf,lpexI;O.ll:el!o([
npe,l,l'.Tl,l
Tl'.1ern
BO.]UBLPj'i 'l'Hrn
uaBHHCRon
<Jl;cnaUCHII
IlpJICIIOCOO.1eHlUO 'leTLIpeXRo.lecHoli:
II II pe,l,e'raR'lHl' l' pe:3y.'lh'l'a1'
Ha TeppIl'rupJlll
eOBl")JIleHJlIJ
;~ana~Hr,DI
I\OIllll,'([ UlrJl.
TInan
B
lIGpnOJ,
aaJla,l,lloli:
lJeTLrpeXKO~leCHon
'IeTblpeXl\O.leCllOii
Te.lern
,"1'01'0 OR[
lIaBepHIJ
3IOHapx.lIeii,
paBCRoe
C Bo.10Bbeli:
T. 1\. pll,\
H3hIIWBblX
yconepll!(IHCTDOBaIlllIO
C.laBllHCI\oro
II.ryra,
li llCI\OIlHOt1 c:mB5mCI\ol1
3,nJcJla
liae
nponcec
lroe:Je.111ctl
Tara
Tt'JCrU
C cI>pam\OHCRoii:
YWt:"lL1BaeT nn
couyTl::mona.IO
IIpOHB.ll1IOIl~eeClJ
RORIIUii
;\10-
CTO.leTllll
YI;l)alllIC
('TapJllcrO
BbIlUeYI\a:'!aUHoe
),OllJJH ),0 BaJl;aH\'I;oro
no:ryocTpOBa.
Tnrn
3<lI\OIllITIJOI BO BpE')lH
lT.T~Tn, CI;opnll ROIlHalI
mleelO
1J(:'TJ,lpeXI;c:rel'Hyro
c nlj.'lJ;r;blO,
hJaCCll'IE'C1\o(l
'lTO
3n n a),lIoc
B Hell:nIClIlIU31
Tt'Jf:ry
1I}-)(;,1,CTal3:1
~rolJ[en,
napOROHHOIl
anl!pllil;KTI.
:~aJDICTBODaHUe
BII.1C. CHaUil\t'JllIl'
:lILJ
BO:3-
npocy Iue-
TE':lerll
110.'1)"-
lI:3 IlBI,], lIlJ.lllE'TCll. IH'CO~lHeHHO: "Tpail,CHlle)l
D:llIlIlllllI
('1\11(\1('1ui"i I;yJf;ryphl.
1\
:lTLI)I)" RmI-
T 1\ O
,,<!>OJbI\JlhOP
e
II 3 .'l O
Ha3BRHue
J-l\łOPH~~llI-\"
a:. e H
IJ e)
rr])lDIeIUIIOT B llayRe
'leXlI,
([lpallI(y3h1
II UTaJIblIHllLI. HC~IIlLI rOBopHT: "peXTJJJIXe (\lO:IUCI{yIUC",
AIl'l'Op peRQ}lcH;1;yeT npU,i(aTU'fHOe
Ha3BaHlle:
"Hapo,;(oBe,'lemle
JOpJl,],ll'leCIWC".
Ha
epoHe COTpYllHlllJeCTBa JOpllCTOB u
3THorpaepoB
n03HlU;HeT
6y;rylllaH
Tep:\IIIHOJIorIllI. HYj{{HhI ;J.OUpOCOBccTHLle Hay'U1uc paUOThI, I;acalD1UHeCll
HapO,],lTJ,l:( D3r.l11J,OB IOpIl,'llllJeCRI1X u 06bJlIae B CB1l3aHHb]X C upa BO)!.
,11;0 CllX nop
rJTHOaOrIm
ylJIIThJB<l.'Ia npaBO
a ylKe B « BOiIWX cy,\ax"
B03Hlma.lIl
2.
IlOC,le,J,HUX JleClI'l'UJleTui1.
paaBllHeTca
'l'a:IllCb
napo.1
(" Rap)IE'H
upaBa
rrpaBa.
CHa'IaJIa
illllpOlmx
He ,J:orryclm.Il1.
Ho
O 'Ie~I Ha3I rOBopllT
6y;(yn~e)I
ny.lbmpe",
pa60Ty.
Ha
rJTlIOI'pac!men
napO)l,HbIe
06J,J1lall
"6ap6apllKpI))).
'f TO {lex
IWHrpecce
rarC1\mI
B e p II H CJ:e.laJ:
06:IaeTlI.
r o p II a
Ero
,\.
,leBU3:
OH mIe.l
C'IIl-
CeroJ:1Ul
rocy,J:apcTDeH-
Ma.l0e
mIellIllBaTbCH
XOTH 'faIlle
::r1'llorpa(flJIII
c Te'IeHueM
OT apxeo.l0rIlll
C cy]l"um
B.11lHIlJle
FIa
B .'I.e.la ren03IIca
HapO.l 06.Ja.'l,a.'l c06cTBeHHbLII HonHTIleM upaBa,
01'J:e.1 IOpITlll'IeCRIJX
BaHIIU IOpll.1lllIeCRofi
paT!{O
ero
3THorpaepIUT,
ylJeHbie
Ul
B J: u li
O.lHaIW
Macc
u.1aHIIpOBIlHlllI
IT IIe3IeIlKue
liJI a
B.
1IB.1HeTcn: ROHCTIlTYU110HHblMHCTO'IHIIIW:1I BClIIwro
lIpaBll're.lbcTBa.
paaml1'IIe
B
c pe:rnru03HoJ:t
19.
JLo
aHaaorlllI
:VIbIBCTpE"Jae;\I TO.IbRO BO Bpe3!lI
ITo ana.lorlIll
TaK,[,e IOpul(lJ'IeCI{aa.
By.lbrapIIbIMII
B BeCbMa CI-;pO~1lTotiCTerrelIll,
HeRoTophJe
CBeTCRIDIII. IOplI,21;tl'Il'CKyro ::rrHorp(4)]]Rl
ylJllTbIBalIlIbIli:
~'upOlueHnlJ:
J\Up;~lIl1fDlll, (:Il.lcrCHHI,DIJl
.HIa'IIlTI'.lI,IIO
O'JL'Hh )le,ll.lCJIHO
B0.10IJhl'h
); liOIlHO]) THrc
IJepOllTlIO,
He:lł.;~lI YTBepil;;(aTh,
('TBUIJ<l:lO Ha
OTBa.1a
J:elllemIt'.
IIpllcnocoÓ.1CJllly10
~IO;I\llO, pe3y.1J,TaT
COBcpnleHCTBO-
npllÓaBJeIJIIe31
IIpOllexo),ILlit
BOtiJlhI, XOTlI C BBE'),l'lllll'31 jKe.1E':moro
:1<11DIl'TBoBa.lu.
(I{ P a
Horo
JIIRBn,laI(1l1l
UhJ.la ropa:~;ro
O.lllill;O
3aJDrCTBOBaHII/t
llplł'JJlHOJi
eoxe.
BO:lOB!c,elt llJrn
l[ TU.ll>l;O B npOllUO)1
y
TCppIlTOplJll
'l'llrott
TeppllTOpIlIf,
IlO.lLCROfJ Te:Ierll.
I;OJlTaJ{'J' ~lopaBcRoft
3'I0
lITO
nocpe,],I'1 WIceTBO, Cie:'! 1\aT;oro ULI TO He 6bI.l0 ']CIllCI\OrO B.IHllHlIH.
BepOllTHO,
BaHlIe
Tep)IlIHO.I0rIlll
na
nlJ\,
I~ THl'e RuJlHOii HaCTYJ1lUII, BepOllTIIO, Ha BcpXlle-He3lCHRofi
r;aK Ha :!TO nCl\a3blB1te'l'
Boupoca
lJeThJpeXI\OaeCHOCTU.
Tl'.Iel'n
rOPHA
npe,1l,lIIl'BCTBO-
HH cenl'pO-BOCTOI\l'. ,,'YJ;a:ih1Bae'I'
UM.I UbI TO:lhRO npuIIUuu
IJpllcnoco5.1enrre
PIIXAP,J;
TGJJel'II R ROIlHoli
ca3IOCTOllTG.1bHOrO perneHIIH
JiUHCTpYImIIH
lDll['·.lhC031
B ceBl.~pO-BUCH01JHm]
llD.1HCTCH, 110 BcCJt Bl'pOllT-
:nHO.l0rUIT.
6ecnpaBue.
ra H C
nOFI5ITuJL illnehuapeu
npe3]l'UII
Ha'ra:m
(cpaBHllTe.lbHoro
ya.e
cI>e p
OTFIOeJITl'J:bHylO
upana,
OTITeT.IIlBhli't nepD('lti
wal'
B
1937
ro,'ly)
B 1I.ltlUIlpO-
O,:t:lIflRO III B e p ITFI OT,],e.l5IeT ee al;Ry-
II ,],peBllUCn!
pa:'!pemaeT
OH nCTpe'Ia.l
;1,O.u;eH HaXO.lIITCH npaBIJ.lbHU
IOpll,],U'IeCROI!.
HCC310Tpll Ha
B03~TOa;IIOCTb ell,en.leHlla
C IImTOIIlbIO napoJa,
t'ro
.1llTepaTypbJ
Te3!
B
3'1'0,
:~Toi1
II IIcKyccTBa
�7°2
K JI03HaHIllO H:lIeXOB apaBa,
B Ilrpax
KOToporo
OTpaiKeIIlle
1I1LIRaXO;J:mI ;J:aiKe
,l,eTett, paBIIO Kali B J,peBHIIX, XapaRTf'pHbJX
~,,"BTOpII,UIocTpIlpyeT
06bl'lalIX
HapO;J:a.
Te3IlCfJl IIpmIepa~lll.
4) ropIIJI,II'IeCKlIe 06.bI"IaIl B 'IaCTOl1 B lIpOmclO:lI OII03IInIIII II B 60pb6e
C 3aRO~O,l,aTe.l:f'CTBOMrocy;wpcTBeHHb!M,
::»
IOpuu
rpaąmeIi
lTo201w6rnu
YTBepiIqeHIle
lIpaBa;
!IX
6) Hera'rIIBHoe
3HA lIEHHE
lOPlI;I;IPIECIHIX OBbJlIAEB II IIX HCCJIE~OBAHIIE
(Iipa'J'Koe
AHTarOHll3M
lIlejrqy
Il3,loiKeHIIe)
vc:raB0ll1,
KWCTII, RJIaCCOBOo6YC,10~.l:e·IIH0ll1,II IOpIl,J)l'lIICRIDIU 06bl'lamm
OblTOBml 3aKOH0ll1:I[Oilte:l1HanpInIep
JI
B
WleH CTap.
C.l:e,l)[TJ, na
COBpe:lIeHJIOll :moxe,
YBe,JII'ICHlIe
8Toro
lIpOTHiKeHIIU lI03,l,HClimero
no
}Iepe
yRpCn.1eHIIH
a TaIOIiC
aHTarOlIlI3~ra
Mbl
cpe,l,HeBeROBIIH
rocy,J.apC'l'BeHHblX
YCTpolicTB.
.
r.
ellle
.
B Tpy.le
He IIOIJIDIaH Bcex
pllRlI
pe:lKlIX
np:ma,
3Ha'leHIIfI
1 H.
Jl,e.l:RlI BIIpO"IC}I ;1,0 ROHIIR
conpe:lICHIIOI1 :mOXII II
8) ocnOBbI II03HaHIlH lOpIl,l,Ily.eCRIIX 06bJlIaen
c,w,J:oBaH1Il1;
II
H) C TeopRTII'lecRIl
3TII HymHbl Jl,cTH:
6) .ly'IIIlero
HeOll)lO-
l\IeiIi;l,y
rOnOpIl.'f1I I1CTO-
BeRa,
IiaK
CTpan
II
(Harrpmrep
ue.'IbIO lHtcTOHll(erO Tpy,l,a.
,~e.l0
rocp,apCTBeIIHOll
npe,J:MeTa
II
cB5I3eif
IOpll,2];II"IeCIiIIJlfIIIIJI,ea,T:aJlJIl
BHa'IeIIIIH
cylIIecTBO-
II B3rlIJJ;OB IOpII,'UI-
"Ie:lI .J;O CIlX nop II03HaTb Hamyro
06II~eCTBeHHYfO ,l,eI1cTBIlTe.JblIOCTb B
BpeMPHI!.
"ITOObl rrpek
coxpaHeHIIH
3aROHY 06L1'IaeB
1') CJ:e.laIIlIO BO:3J\f(I.ifiHLIl\I
,W'IJlIe
uToro", HB.1eH!IlI
Obr.10 n 'IiDI,
Ilcc.1eJJ,OBaHlIlI
nCTopH'IeCRIl -IOplIJI,II'IeCRIIx
B3r.ISI;l,aJlIII II
BaB!IIIlX Jl,aiI\e BonpeRrr
'IeCRllX,
e T p a j[{II I( R lI).
,!Ip06.1eMOB
TO'jł(II 3peHlIlI
nO,1bCr;n~fII II ~pyrnx
HapoJJ,oB, r.T:aBHbIM 06paSOJlI CJIaBlIlICRIIX
(RpOlue Toro lIeC,laBSIHGlillX),
npaBII.1O,
:3TOII TeMLI 11 (',ly'lae
B.l:a;l,eIOIlIllX CliJlbII0I1
'IO.'II\OBaHIIe 60r::TbTx
IJaCCMOTpeHIllI
06bI'IaHJlfII,
B) onpe;J:e.IeHIIlI
ObIJ O II36eraHIIe
II03HaBaTeJlbHOrr
MeTOJJ,f,IIIX nc-
a) JIy'IIllero
IlOHlITIIH II paCC:lIOTpeHIIll IlCTOpIIII IIO,u,CRoro npaBa
II lICTOpIIII R.laCCOBbIX alITarOHII3MOBII
RY~lb'l'YpbI,
,l,OCTaTO'lHO
ero
OTHomeHIIif
aJJ,MIIHIICTpaTIIBHOIf
OT'IaCTII II n03iIi8.
XOTH II Ile Bcer;l,a
IIcTopIl'Ieclwe
lIe 6bIJO
II
orrpeJJ,e.leHIIe
:lIeHlIOrO 3aliOlIOJl,aTeJ.H II IOpII,l,lI'IeCROii IIpaRTIlRII
IT cyJJ,e6H0I1;
llBJeHlUl.
IIpOTlIBOIIOCTRBJIeHl1HX 3<lIWHy"IaCTO
He
OC06CIIHO XapaIiTepHO
"
8Toro
61,11'01301'03alWHa
elIIe 1l,0 He,J,aBHbIX nop
lIpOI!T.1OJIIII
HaCTOHII(eJII
CTaBrI'l'L
ero
6eClrrpepblBJIyIO aIi'l'ya.1bHocTb
II JICTlIHHOe 3Ha'IeHIIe,
CI' FpIITImoti
E. 9 p:I II X a, ;1,0r~raTII3~!o:lI, IIII;I:IHfmB CB1I3Il,"n. o C·.['ll
f"'Ol
pyIOllum CGOJ, 3aROIlon C rrpaBiDI II ero OIlWIIWHIIe"I Y mrrpORIIX "racc.
,J;a.'[ee
B08IIIIIi
Bonpoc,
Ral{
c.l:e,J,yeT IIpOB01I;aTb I1CC.l:pJ:OBaHIIll:
C TO'IRII 3peHIIH I1CTOpIl'leCRO{1n łIaCTOHIl~ero nepII O.la. Cor.laCIIO
\rrmIHHnoti
.
1)
'18CIWll
IlT](Q.TO{[ II
r Y CT a B a
.
lle.l:I1 B Tpy,l,e pa306paHbl
ynpomaHIle
ec
RpIITIIIia
III:lI O.T.1 e p a,
10 p
2) IllloTIIBOnOCraB.lelllIe
[iOWI ll1IIpOIiIIX "raec,
lIpana.
no
L Br
e II II H
9p
.:rII X a,
II H E.1.1 II H E a II ,ll,p~TIIX:
IOpIIJ:II'Ie0IilIX 06bl'IaeB
n
'.LI p ,1
. n x• O:II
.,
6blToBoro
3a-
RaR
,
JTlIBoro
l
npaBy 3:UWHHpIy ,J,or:lIaTIl'reCRoro H:l!IpaB.l:eIIIIll;.
•
,_
3) 06LJlIaII liaE npOHKIl'IIIIe B033peIIlIll IOpIl,J,Il'leClinX n CIIJ[ IIp,1
BOTI30P'[CCIiIIX ;J,aHHoro 06meCTI3a;
3HAHJIE HII.101UWro
(Ii p a T R O e
IOpII,,J,II'IeCIWll II ;J,orMa:II-
CO CTOPOHb[
IIIITeprrpeTnpOBaIIrroro
3E~UEJ~E,lblJ:ECIWE
O'lcpe,l,rr:
HB.leHITI i COnna.l:bIIbIX
L
BLlIIIe-
i
8TllO-
7) npaKTIl'IeCROe 3Ha'TeHIIe IIcc.1eJl,OBaHJIll RJpIl,J.Il"IeCRIIX06bI'IaeB.
IlCXOJJ,LI, HB.lHToU[ueClI BcrrOMaraTe.1bHLnI
Cpe,ll,CTBiDf JJ,~1H COBpe-
OOpaTII.1 Ha HIIX BHIDIaHfle
BaiKHerrIIIUX npIl'lIln
IIIIWlIilIX npeJ:.1Oi[(eHlIll,
cTpni rypoli,
ro,ll,y
«<1JO.JbIWpCXTyn,l, ropIlcTeHpeXT»,
O IIepBOHa'I::l.lbHo)I
RpaTHO
1843
'l'O'IHO, eU[e B
)1,OBO:lbHO
J~e C e cI C p
3H<i'IeHIlH JICTOpIleI1 II
YIIlIBepcIITeTclioll
HayRII R np06.:rei\Iai\I 6bIToBoro 3aliOHa (3a IICR.1IO'IeHIle:lI ToproBblx
IOpII.l,II"IeCRIIX 06bI'IaeB)
Mej[{,l,y npO'IIlM rro IIOBO,ll,y
'IaCTbIX OCHOBHbIXnpoTIIBOIIOJ.OmROCT8IuIC 3a ROHOJl,aTeJl
eM;
lIx
IIpCII3BeJl,eHIICM rOCYMPCTBeIIlI0I1
3aBetI.eBHLm npaBHIJlllM RJlaccmI
CBoliCTB II
HaCTOlIlI(IIll
"IeCIWro
pmI
TpyJ,
aH<lHlIlI, mremro
,l,.IlI o6pa6oTIW,
II,1El\lEHII ..ITlOO
II B .J Om e H II e)
OTHOCIITCHIi O,l,lIOII II3
OTpaCcIeI1 3e:lI.1e,],e.lb-
~[eTOJ,a:lI paCrr031IaBalIIIH
upIIcrroc06.IeHIIII
COpTOB n.m
IIOtIB II IIX BbI60pa3IIOBIIJ,HOCTeli
R IIO'IBelIHbDI yC:IOBlIHM, 3IIa'IIlT IIp06.1e:lra~I uepBOHatIa.ILHoro
nOtlBOBe.l,CHlIlI. B:lIeCTO Toro 3,l,eCL He IIpIIHHTLI BO BHmraUlIe "IeTOJ,11 06pa60TRII,
'ITO HBnTCH 06'eKTmr
OT,l,e.1LHoro TpY,l,a. CTaTLH orrIIpaeTCH lIa
:lraTepIIa.l
c06paHlIblII
anTopo)I
B OTHeceHIIII R OJ,HmrY IIil Il.1C:lIelIeI1
a(ppIIIiaHCKIIX IIII.T:OIIliOro .:Troo (:maHlIHoro
TaIijlie" liaR HII.l:OnIiOe
�7°41\;InIJpol!:~u).
CIJe.:w
I1,lC:llCHn
19,16 -1\-J,18
TOPIlU:1bHf>IC n
0:8pa
:-JToro
r.
aETOp ne.l
:Iroo
2.
Ko.llllJCCTBO JlX J,UCTllraeT
IOTCII CU:llbDI 60.lbJlIID[
Te.Huyra
rpynlly
Hace:leHnH.
C BaIITy
TellE'jJL
Ha
nx
paBBIlTIIH
ClInTae)roe
nal(celi
lOiF;Horo
)JOii,IIO C'llITaTI,
rW'l'opaJJ B Opl'aHnaal~IlH
3HaHIle
.Iroo,
OTlleT.;rllByro
CRH3b
Cllen.lelIlIOC
MeTO.'lbI Ry:1h'l'yphI
Belm
06pa3l(r,r
nn$lBaHO e nOKa
,l(JHJ 3r-;crraHCIII1 eBporreiicIwjj:
MCTO,WE lIa lra.;ra HaBH3blBRn,
Clue
)Je,ilJIeHHLUl,
,Z[lli-leIIIIe:lI 3TIlX 'I'eppIlTOpIIit
JIIOO B Tpail,Hl[IIOHHLIX
(llOp)IaX
MaH IlpIl
rro)lOlI[II
OHnpa:rOCh
HOMa1[ll'IeCKInI
HBII:IaCb py'IJIaH
O'IelIb
60:IhlII01"I lIIepe
OI-Ia OT.'III'rae'l'ClI
pOllI. B lIIIl·.le
60JIee
rrpa
9'1'01' qJaI\'1' llB.werCl!
.1eHlIH
Ił
rrpIl'IlIHort
CeJ1f-,CIW-x03llItcTBcHHoro,
B031IIII,HOBeHlUI
rrp06:lellIbl
IIepBbIe
rp03HLIe
xapaRTepbI3ye'1'
Tun
npO,:[yKUIIll
B 60.1blllOrt
eTBel,
KOTOpofi
II3.lrIlIIIW
OIIeHI> HCBe.llIRHe,
UlIpOBRHHf>IE'. OCHOBHOrt e:UIHlll(eit
CUCrRB.llIIOT )lyiI'-IIO.lurallIIlCT
CTcnenu
npIFle)I
pua.1hHoit
6bI.'l
Ha
jRGHbl, 06LIKHOBeHHO Tpn
ROTopa
OTpac.'lll
TamIM
6hI
X031IitC'I'Ba. lIpC3:1IeprrORpOBa,
B 3I1a'iIJTe.lbHOH: Mepe
BO Bcex
pO.lh.
KyJlhTyplIoro
r,'laBHbIMfl'
}l,pyrIIM
llITllRBll)lYR.'lbHhIX
06pa3UM
He
ÓbTJIa 6h1
CerO)l;HH B I13MeHlIIOll[etleH
HOHTaR'ra cHTyal(I1lI
3J'leMeHTa1HJ
OHa
crrCTeMbI
HrpaeT
3.'IeCh
uepapXHtIeCKI1
CTpOlI JIIlHeail{a
(.'IIIHealR
rrOCTOllH-
ynopH;J;O'IPRHyIO
l.
CTpIOK'I'pIOp
MeHT CBH3II cellIef!Hol1
TaHIIJI
T\O'1'OpyIO
;J.eTef!
OHO
Lud,
~l-
T. XXXIX
060pOHbI.
ll:Ile,IH
.'lBOp (;ra,IlI),
CerOi-lHlI
Ha_ J,a.lbHertmIIe
O.1.HaKOHe BbTcTyllaIOT
'1'0-
Teppl1TO-
ROTOpbIit HeKOr.la
B 60JhIIInHCTBe
II XOBHrtCTBCHHOf\:.Pa;J.n
rpyHHbI.
xapRRTep
OCHOBHOI1 eJ;[IHlll(eit
Cf'MerICTBy, cocTaR.11IIOlllP)ry
pacrralaeTCH
"Y,!!;ll») iKeH, KOTopble
II,lIT l]l'-
OHn Hon,a'TO
JJB.ur:eTClI Teneph
l[eHTp011
cxe:uy
IIa'l'pIlJlIIHllll,
Ha3HalJ:aeT MyiKlJ:HHaM,OC06CI-IHOCTap-
IWTOpbIf! O;J:lIaKO nnTeplI.1il.
opraHU3arrIlII
nOll
OlleRh
jJO,Il,CTBa HBmnOTCH
p02l.hI fi rrO.lpOil.bl, OTJIIł'IaIOHllleCH HeIWTopbiM
60.lhIlIllM
pae-
06.'IaCT.lIX 0611~eCT-
BsaIlMOOTHomeHIItt
IłJIIl
CBH3hIO pO.llC'I'Ba. Ellle
OHa paBHHeTCII ellUHll'IHo)ly
Wl,'IO .J,Il(jl(jJepeH-
rrpO.'[yRl(nrr ll:n:IlIeTCll cem,rr
II ero
C60pHLIX,
Te~mlJeCRIItl
cC)Ieii-
YCJIO-
}l,.IH BHexollticTBeHHhIX
ormpaeTCll
1'JIaBHyro pon
POJ;bl JIIOO TOlJH0 3r30ra)III'IeCIme;
lIplI31IaKH
HacraRleHHon
B BblllIeyRC1saHHblx
K01')l,a-TO Il.'I01l,OpO}l,HhTe'reppHTO-
JIroo
coe.'[flHeHHalI 31[eCb CrraTpflapxaTOIll,
rrepeHace-
npOII3BO,!!;lITe.llI rr ero
HlII_aROt!.
BpellIH n3MeHHeTCll
IllIDI, IICRJIrolJIlTe.lIbHOe MeCTO II 'IeCTb B 06.1aC'I'fl 061ueCTBeHHoit
)IOil:-arolIa6:no,:[aTI> Ha HeROTopblX TCpplIToprrlIX. A.lj)pnKaHCKoro RpeCTMIHlllIa
OÓPCJIelJ:eHUe c06CTBeHHloTX rroTpe6J-IOcrerI
OHlI He nrpa.1JlI
B rroc.1e1[Hee
3'1'01'0 rrJIeMeHIl. MOIl,HO Cl\U3flTb, 'ITO B 'I'paJJ:lll(nOHHol1
TaR Ha3bIBaeMoro
3eM.1lI.
elUe
iKIlBo'rHhle
orO.'IllH IlX n3 paCTHTeJIbH01'O
opraHIl3arrHa
CTBO)I cjJOp:lI, 06pa3yIOlllllx
JElI-
CBH-
KaR OCHOBHoil:3JIe~IeHT YlI.06peHHH
II rrepe~Iemle1'
He 6bl.'I0 Talwit
60JIbJllyIO
OCe,Il"lbnI, HpeCTbHHCKI1:11XapaI{Te-
HOToporo
l(JIRJIe .llmIaIllHne
enCTeMe
XOTH cHTyal(IIH
<jJOpMOt!., nrpaH
TplI.'llIHeapHLle
eBpo-
B opaR
3HalJ:elIne
pO)l,CTBa, ROTopaH B,!!;eCb oTJUJ'IaeTClI Heo6bIRHOBeHHo
.lleI1C'I'BlłeM CliJ!
IIMelIHO TaR Ha3LI-
II .J,ai[,e BCC YllICHhDlaIOll1,mICrr 3aHace
cHcTeMy
HOpMIIpOBaHa
rrplIl\IeHHe-
X03HJ"ICTBeHHbIX <j)aKTOpOB OCHOBHLBI 3Ha'l eIlJl ellI BJIa,!!;eeT
OrpaHrr'ICHlILnI
HcnOJIh30BaHhI
nac'r6ml(a,
Mepe
06Jl(eCTBa.
B nYCTbIHll.
cnCTeMe
'ITO
pOCTa Iw:rU'JeCTBU
1IIeCTHOJ\I arpapH01\l
3p03HH
BeHHOll: lRil3Hil
rrOC.'IC yCTarrOB.'ICHlIlI jl:\1'l.1HlJ~rrOCTOllH-
3,!!;eCb .'[ellro1'pa(jJrrlJ:ecHm1 c!)al\T BeChMa 6r,ICTporo
Te.lert
rrpllcoe-
C npu6hITIIeM
pa30pHeT
IlllłpeHHotl
3eM.'Ie)l,e:lne
KpLTypy,
arpapHaH,
OCTaBaJIOCb B 3Bll3l!
Bce
'ITO 6bI.'10
ClIO~:06o)1 jJ:;H3Hll. HCI(JIIOlJ:II-
TeXHllRa
CRpOllIHbIX II HCTppleHToB,
BaCMoe «RorrCHJIlleCTBO». Terreph,
tITO B
Im rrapoByro
B
BCTyIlJIeHIle
ce.1JhCKO-XOBHitcTBeHI-fOe nx
B Tpa;J.Hl(nOHHolt
COl(IIa.lhHall
Ha
6bl.10
ROpOBbI, KOBbI II OBl(bl IDleIOT 3;reCb
(HaHpmlep
C MOllIeHTa BBe,n:eHflH IIJIyra.
'ITO EhI3blBaeT
pHIl
8)JaHrrrmaUIlH
CHOllIeH1'lHX MeCTHoro
60JIbllIOe
HLIit BbIlIac
\'.'1\"1-
rr
B:lIłlITe.lbHbIX.
llB.'IHeTClI CROT, HCl\:IIO'-łIł-
ROJIJI'IeCTBO CROTa, }l,epjEaHHOro
ne.'Ie11, rrpeJ,C'I'aB:llIeT 3HalIlłTe.'lbHOe 06pesleHeHlłe
B RORlie upo-
X03HltcTBa.
yCTynaeT
n:re)1CHn
o6ruecTBeHHoe
B lIIa.1Juii CTeneHlI
rr,'l0.'I03)IeHRotl.
BillIX
BJla,:[eeT
:lleCTHOCTlIX, XOTlI rro-
3Tll OJHaRO He crJBCeM ysepeHHbI.
rrOCJIe,Zl.HI1XB
CROTa);
B 3T0t1 06.IaCTn
e MO;IeIITa
Enpona,
3HalJ:enne
pOJIll RaR CHJIa THrIl,
rrpaRTIl-
HO Bce rrpOl'peccllpyIOIl(IHI
R Op6IITC ~IlIpOBoro
CB1I3aHO C OT'IaCTII
Te.lhHO i-lOMIlHnpylOlueit
neitl(eB,
rrpe-
HOBhIe,
ApaBlIn:
HlIalJ:eHlle
nORa OlJ:eHb :lIa.loe.
n
OJ;IIH )IyiK'illHa
y MyiKlf-llH, oc06eHHO
(Ila [,TOPOlII 60raTCTBa
C rrepeJ,a'Ielt
eme
na-
,Il,peBJllIX, O'leHL IWHcepBaTllBHLIX
npOHIIRa.'lTJ 3.'[eeT, n3
O'l'KpI,rrIUI 3TIIX 'l'eppI1TOprrfi
HbIX,
,l
IIHcTpyMeHT
C arpapHlJti:
n
60.IhlUoe
Jl nepe:lleHaX
II rJ1aBHLItt
8;Ie~IeIITOB C HOBbDnr TeU;J.CIIl[IlHMll arpOTeXHII'IeCI\IDII1.
meHHLIC
6M.'l0
JI
IIpeiK,:[e
.II:O)IaIllIIIle iKIIBOTHble, rrpeiK,'[e Bcero
3ano
l'lC
B pa3HblX
c06CTBeHHOCTL ~IYJEtIIIH, 06yCJIOB.1HTOll[all B 3Ha'IJITeJlbHoli
B.1lIlInlle
npOCBemCHIIlO,
aBaHC,
liu.l.1el\TUBa)lII,
KUR CUCTe)Ia X031ICTBeHHaH ya;e
APyl'ID{
C KO.JOHIl311uueI1.
rrpOlIBJHeT
JU.loro
CTa;J.IIIT
B03HIlI<aIOT c06cTBelIH~Ie
BII,Il,rrT cpe.'l:CTBa :maHUIlII<lIUlll
3e:lJ.le,J;e,'lL'IeCIwe
ROti,
HB:18Hrre)I
Cll.1bHOC CTpe:lU:CHJlC Ii
lI.BOAIl'l'e.1bCTBa II IIIl'l'e.'[:lII reHl(IUI,
rrpncmnmaTb
InrE'IOT ~IeCTO e.ly'iaU,
Tal,IDIll:
IlporpecelIpyeT.
Te:lhHaH
CY:~,1Ha, OIIU HB.'lJJIOTCH
.1Y'IIlIIDJ J1YTe}I K nY6.'lJllJHom-
BO BCCX Heil,OC'raTI\;~X 06JUec,I'Ba.
B oopb6e
3łIa'JJl-
COnpIIRaCalOTCH
O'J()Hh cnoc06Hhnr
UHJ3lJJIl1i3flHIiIJ. XapaflTCpHJ,nr
3i1,CCh Ca)lhnI
IIO;;Il'l'Il'IeelWX
IilćHIlU
Terrepb
HE'CliO,_~bKO
,ZI.eCHTROBiKeH; BepCIIn
npC.J,CTUK[HTOTOTpaC:Ib JJJlI.1.1yl(l{UO rpyunhI
lIapO.J,mI npOBOpHLIlIJ, IllITC.l:IIlrCHTHLDl,
06pa31lLI
Bce
OHU HB.HI-
rrpE';J.CTaB.1HH co6m1
TCppIlTOpllU
KOTO['UH IIponCXO;J.IlT U3
eBponef!eRHe
.'IUra)IlllI
fiaBl1jJ0łUO.
Ił :)TJDl 06pa30:l[
CpC;:J:IIBOCTO'mO-<l(IJpIIRaJlCJmX ;:ue:l[eHTOB
IWTophle
II Hu.10-ra~[J]3~nlll
HU.l0TOB,
800000
IU8:1IeHe:lJ B IlCHllll,
:n'Hrr'IecRyro
J[roo,
CTUpOHU:I[ 3a,mBa
ElIre
HeCl\O.lbKIDm
Hit BOCTOlIHO:ll Iro6epejJ\U1I
jRIIBF
B JlI-;'IOpII H, B OCOOelIIIOCTil IlO
Thlpe.
IlCC,H',lOBaHIIII Teppn-
npoKpeaUlIIl
":rOMa»
HIlI\Orla
C.'lPJaeB
OCHOBIIOtl 3.1en BOCHU-
(<< OT», )IR.
caMOCTOlITeJlbHO,
45
�706
HO oeTaroTcn
"J:a'::UI».
B COCTaBHblX 'laCTlU
UTHomeHRe
HarrO.lOBłIHy
Bit.JIOCb, KaK 3TO BBITeKaeT1I3
l\O.UeRTllBa,
HOTOpblt1 Ha3I.JBaeTCH
HOMa,ZJ:H'leCKOrOJIIOO K 3e~I.1e rVOp~lBpOBbIlUey I\a3aH HOrO, no,ZJ:B.1HlIHlIel\r AP)TlIX
'llaKTopOB
'lei\! B c,ly'lae
eTblIHIlHa.
rJlaBHI.IM
3.IJ;eCb MOMeHTO~I HR'JJIJIOCb 60JJbllIOe npOCTpaHCTBO,
oce,ZJ,JIoro eBporreliCKoro
1IJ.Hł.RllTaliclwro
B CJIy'lae
KOToporo
Mit.J'IOe ROJIlI'leCTBO Hmla.IJ;OB HMeJIO nOIll'll
CB060IJ:Y ;I,BlliIWHlIlI, HO C ,ZJ:pyrot!: CTOpOHbI HeMHoro
llyHKTOB. B
3TOM yKJJaJI,e oTHollleHlIi1,
;(Ol\mHIIpOBaJIa
HM
rlIe
rVopMaMH iIm3HH,
HaTypa
'ITO XO'leT ,n:ORa3aTI. n;OKJIa,n:-
Typa,
Hc06eHHO
lITaK,
BO BpeMeHll
KaR
aBTOp
(pll'IeCKOrO Ma'l'epUaJJa,
B cJly'lae
,1J.aBHOoce.loro
CTpOt!:
JIlIHeaJRa,
n03BOJIlIIOn~lIit
3THorpa-
R 3eM.1Je 3,l(eCI. He 6bIJIO TaROBO KaK
Kpe<:TbHHnRa.
3)1,eCb ee
cpe;'J,a
llCl\aTb
CTpOHXt a 31'0:11rV)-HR-
.IJ;ORa3yeT nOcpe)l,CTBOM ROHKpeTHoro
MaJIbIe B~JIa)l,bl łI pe3Y.iJbTa:l'bl,
KOTOphIX HBJIHeTCn
II npnpOIJ:HalI
li rrpOCTpaHCTBe.
O'l'HOllleHlIe
pO,1lHOCTb. B HeKOTOpuX
nO.HryIO
opReHTllpOBO'lHLIX
06JIa,n:aJIa 0611~eCTBeHHaH CTpyR-
BbIIIleyrroMHHyTblit
oplIeHTlłpOBaTbCH
Kpe-
'IeJIOBeK 6bIJJ npłIHyJRJ(eH
3TllX rryHKTOB B COTBopeHRLIX HM 061ueCTBeHRLIX
l[fleit-
BJIMHHlIE rEOrPA<I?IP:IECKOl'l CPE).l,bl HA ll>OPMbl nOCE.::IEHIIH
II CEJIhCKOrO CTPORTEJIhCTBA B rrOJIhllIE
B3rJIH,ZJ: na
3eMJIIO 6bJJr ,n:pyrott,
MeTO,ZJ:LIHJIaCCJ1rVłIJ\aUIm nO'IBI.I, OCHOBOil
OKpaCHa,
MeXaHlP:leCKlIlt
c.1Jy'Ia.lIx xapaRTep
nO'lB
COCTaB II HJlO)l,O-
CMelIlłIBaeTClI
C Tono-
rpaqm'leCKIIMII
oc06eHROCTHMlI. RraK
Ty3eMUbI
pa3JIH'-IaIOT THJReJILle,
RpaCHLIe J'JIHHbl «<JIIIOrr JIIOa.lI.lI») B rrpe,n:eJIax ROTOpO:l1JIaXO.ll:.lITC.lI
O'IeHb
HJIO;l,OpO)l,Ha.a rJIHHHC'l'a.a
MeHee
'IepHLIX
3e~H'.1J:b OHn
XJIOIIKOByJO HO'IBy,
«JIRon
6yHry»
-
HyIO rpylIlly
-
(rOHllapHoe
HOBLle
B
c.rry'Iae
HeCKOJIbKO MeRLlllłX,
KJJa.JJ.3aKaH'IIlBaeT
Tel\lHble
JIeCHble.
Oc06eHRO
lc JInon
KOTOpblX TY3el\r~I.I
npaKTIl'leCKOrO
arpapHott,
RyJIbTypHoro
Kyono»)
ABR
3eMJlll
n KaMeHHbH~
plI).( rpyrrrr
rrO'lBbI.
;Xo-
BblIlleyno-
MeCTHoii
CHCTe:IlI;I
BlI.JJ.a II COBpeMeHHoro
COrrpIJROCHOBeHn.ll.
A 11 fJpeii
::lTHOrpaqlH'łeCKaSl
TaK-
TlIlKeJlYJO
xopOIllan
pa3JIII'IaIOT
llcno.rrł:30BaJUI.ll
Tpa).(llunOHHoro
c.Jy'łae
rYH,ZJ:a»). OT,ZJ:eJIb-
.IJ;lłCKyCCll.llHa TeMy, RaKyIO pOJIb llrpaIOT
Ił rrpaKTHKII
B KpaKOBe,
-
K.rraCCR(pIlUJIpy.ll Ha OCHOBe OI\paCKJI
3HaHJIH
B
TaK Ha3LIBae~IYIO
łIJJLI, IIplUleH.lIeMble
IlOKIIHyTblX ,n:BOpOB("JIIIOII
~I.lIHYTble KaTeropnII
Ha (pOHe clITya~lIn
aHbIBaHr»,
AeJIO), «.J1IlOIl aopa'"
C'l'aHOBHT 3eMJJlI IleC'lUHble
KRT:3»)
II HeMHoro
«<JJIIOII JIJOaJIH MaKBap").
"JIlIOH
«JIROn nyH,n:o»
HaXO).(llTC.lIHa TeppIITOpJIH
«JlIIOII
(<<JJlIOn JIIOa.JI.lI MapaT3Hr»)
pa3JIn'IaIO'l'
iKe B rrpOMLIIIIJleHHOCTll
l\laAY.
nO'IBa
nJIO,ZJ:opO,ZJ:Ha.ll
KpaCHa.ll rJIllHa
BaJI.U2YPC1'iU
KOMHCCHR n. A. Y.
1. arrpeJJR 19ÓO. rOAa
.\
�708
jog
AHa.1II3
B.IllHHIIH
Te)JIlepwryphl
HyTaH
BeTpOB,
rpynna
¢aKTopUB
CTpO[]Te,l1CTBO.
IT BeTpbI
qeRIIe
l\.1JDIaTa
eCTeCTBeHH1IX
crerreRn
qeeTBa
nonpona.
lIaBeCOB, HpbIIUe[i
SaBIlCInIOCTll
B ropax,
HU3liaa
Te)IlTepaTYpa
HaKlOH
X pa1feHUe
CTeH OT B.larII
.II 6e.TerrlIIO eTeR.
.
paHHero
nepl102l,a
06paB 3Ha-
oea.J.KOB II liU-
IIPIIRpK}J:aer
ncrrO,lh30BaJIO
Ha
B Te-
lipblIU JIB.lrreTCa
t!JYHI'lI[lP,ti liO.1Il'IeCrIlU anlOcrlJe.pHl,Ix
CTpO[]Te.lbCTBO
Me'pe
r;J:e CO,lHlIe
TO:ICTLIX CTeH II r.1aBlibnI
)laTepua~la.
OT
BhJIllenW)IH-
B.IIUIeT B r.laBHoir
CTpoeHIIrr.
B.IUHeT Ha yrroTpeó.leHlIe
30)1 ;J:epeBU, liaK CTpoeBoro
qfne:lbHot1
B ('eóe
OCaJliOB II CO,lRlIa.
::lTO )IUiIiHO lIa6.1I0;l:UT1 oc06eHHO
B.IllHIOT Ha cllTyauIIIo
3lnIbI
3aK,HO'IaeT
anlOcąJepH11X
K rrOCTpottKe
B r.rraBłlort
Mepe
r.ra.'I'epua.1f, MeCTHoro rrpOHCXOiłi2l,eHIJH,IWTOPb]li UaXO,iUI.JICaBe3.i\e B 60J.lblllUM
RO.IIFleCTBe. 9TlUI
eRIU!
H
CTelI
.J.epeBHHHhIX
IWJIII'IeCTBeHHoe
Óe3.JIeCH1IX 611.1a
c
MaTepIIlUIO)[
HBJIJI.'IOCb,n:epeBO. PU3R1Ie
yT1aSyIOT lIa
IiaIWBO 61>I.10 Ra'IeCTBeHHoe
COCTOHHlle JIeCOB B pa3H11X
I1CrrO.:l130BaHa
rJIHHa
3e)IJIe,I[,e.l1'IeCRIIM XapaIi'I'epO~I
paI':tonax.
B
11 OT'IaCTI1 RaMeHI,.
cTpaHbI
rJIaBHbIM 06pa30M Co.1JO:\Ia; B paHOHax
80)! rOHT II .rrpaHRa.
PaHIIee
TO,
MeTO,I[,1IC1'pOOIW,'!lllIax
Cor.TacHo
MaTepHaJIOM ,n:,lfl Kp1IIII HBI1.JIam,
60raTI>IX JIeCa~H! rJIaBHbJM
CTpOIITe.::JhCTBO11 rrOCeJIeHlIe,
CBJl3aHHOe l{pemw
C YCJIO-
BIIHMII OTHOCHTe.JI1HOH cpe;'1;bI, rrpOII3Be.JI0 rrOC'I'erreHHO ¢OpMbI
unOHH1Ie,
Horo.
Tpa2l,ll-
3a!l.a'IaM,
II
Rpb'l'ypH1IX
6e3
rrp06
npncrrOC06J1eHIlH
COCTaB.1JIe'l' 0lIacnOCT1
llCqe3HOBelIHH
ce,'!1C[wJ'i cpe,n:1I II 9CTeTI1QeCKHXlIeHHOC'l'ert lIetf3ama.
repap8
'J 0,111W
KyJJhTypHbIMII
KacaeTCH
B611T1Ie I(pyrOM
:raraIOT,
'ITO
HA
nOJIbCKOf1
(R
06HIlMaH
TeppIlTOpnIT
B1lJ.e:rnTb
:!
paT
K O
cOBoKynHocT1
CHatra.1a
ero
e
Ho npnQI1ROn
1I0)la UT.UI'Iae'!'ca
Hero
Hfllia-RBallpaTa
B
llp06.1JeMa
OCHOBJIbIe TIlII1I:
3e)I.IHHKll
MeiK.J:Y HłDIII HaXO.'lllTCH TlilI npm[eiIiyrO'IH1Irt,
Tun
B1Itf[JC.IIlTb
Ha
II CTpOeHIIJI Ha3C~IHLle.
npOTlIil:lennlI
3e)J.1HHKU ~IaJlO pa3Ho06pa3HbItt.
rOIHl30HTU:IbHO
Rpyl'.l1IelDlhI,
MOiTiHO
R KOTOpOllIy MOil:lHOIIpIJ-
'łUCo1flT1 ;l:o~ra KOHCTpyKUIIII Ha3e)JTloI':1, HO yr.ly6:IeHH1Ie.
Hhle nOlIB.lHIOTCH B IIo.lbIUe
Jlep[]o;J:a.
f10.1hCRon
B
Bcero
BbIIIIeYRa3aH1I0IlCTOpll'reeKOro
xapaliT8pe
mlbI
BII.J:OB ~1Oil:llIO
OB8.1bITbJe II ITaKOHelI
;.
q)Opm,I
tjeCKHrt :lIa'I'e-
IlCCJle;J:OBaHlHI noceJ[-
BRllMaHL.e na
Tlln
Ha3eM-
npHl\IO}TOJI1HIlKa,
HeIWTOplIe
Ho,
Ha3eMHhle
06Iu.e
rOBolul,
CTpOHTeJlbCTBa
HaBeCOB. CYllleCTBOBaHue
KOHCTP}:KlIIlIO
4>0P1\I1I. Ha'II1Han
':IaCTO HCR]HIBJleHH11e,
BHyTpeHHero
Tpy2l,Ha, oc06eHHO
C noc.leJ;-
npHMu}TO.JIh-
CTpoeHHH llMeIOl' -
TaK, lJ.'I'O ,Zl,el1cTBllTe,11RO'
CTpoeHlUf
9TH OllHaIi(}
rpopMoli.
!J;OIlC'l'Opll'IeCRflX l(01\IOB
nOC.JIe,I[,HHxaBTopbl
06yC.TO-
8.111Ba10T onpOMeTąl1BO npIlcycTBIIeM
!J;BOHH1IX pH!J;OB CTOJI60B B .110601\1
c:rYQae.
,n:OMa 0'!',llIQa.JIllC1 llBOitHbIMII HYT-
Ho
)lOi1,eT 6bIT1 HeRoTopbIe
PU)II1, rll;e MłUIM1Iił HaBec
r,n:e
HylRHlI
6W1 11360tt
.1laJI1He.HlIHIe
2.
II
3.
H..
m ceHhIO.
Ha3eMHO~I
He3aBIlCI1)1O. OT
Hcc.JIe2l,OuaHI1H, MOi!(HO CKa3aT1
HaXO.'lJIJIllCb B pa3HbIX
npOMelRyTlmX
e.1y'ITO
Bpe-
HyrpaMIl.
60JIbTIIoli pa3Ho06pa3HOCTI>IO
O'!'.lll·laIOTca
KOHC'I'pyRllIIH
CTeHbI.
B .n:OlICTOpnYeCROMCTp0I1'1'e.1h-
Han6o.we
JIerKOO
(HeTPY.J.Holi}
C1'O.1ÓOBO-n.lIeTeHROBaH, C MJIa,I[,Illetf Ka:llCHHOil
,n:o paHHeIlC'l"opnQeCKOro
60,TI>IIIfl Bcero
K KOHUy .J:OUCTOpnQeCROli 9rroxu.
06paIIIaH
O'!',TIIQaIOTCHB rrpI16:lHi1(eHIIU BbIJlIeyn01\IHHY'I'oli
8IIOXll
CTpOU'J'e.1bC'J'Ba i[{[I:IIIIILHoro Ha
HeO,llITa
creH1I
HBJI.lIIOTCHHepery.JIHpHbIMII.
JIB,lmraCI>
II e)
apxeoJlorn
113'aCHHT He UARy 11p06JJe)Iy.
C'J'poeHIlH
]] TparrelIIl.łJ.
caMOM ,J:e,'le
no-
Ha 1\0TO])1,le
60J.lhIUIlM 1)a3HOOÓpa3I1eM BUllOB, 'Iel\I 3el\I.JIHHKlI.
HyTpa H, HaROHeu, oómen
11111pa3JlIIyaeM
Ha meCThI,
c.ly'IaHX
9TIlX llpe}J:I1o.1oiKeHI1:itHBJJHI01CH cRopee
8TH B.II2l,hIMOlRHOpaCCMa'1'pIlnaTh,
CTeH, pa3MellleHIIe
tITO Ha;J: Kpyr.1LDm
B 2l,pyrnx
pIIaJI. Ol(HaRO l\lOlRHO~1;OIIYCKa'I'b'l'l'0 lI.a.iI1IIct\illl1e
IWB, nOKa Pille Bce He)fHOrlle,
9'1'0
HeII3BeCTHa
3e)I.1HHKU Haxu,I[,Il:rnC1 6peBHa,
aHa.1JOrlIl1, qe)T KOHKpeTR1lfi
Horo
llona
onnpaIOIUlleCiT
aTRorpaq.HI'IeCRIIe
CTBe
CTIJOIITEJIbCTBO
eH
6epera?tI
B 1I;0l1CTOpIItJeCROM IIepIIOl(e
TEPPI1TOPIIII
li 3.l[ O jj{
3e~I.1HRKa?tIli. MOil:lHO no.laraT1,
OTmpaJlaCh RplIWa.
CaMoli
:HUI.:IIImHOE
Bpe)TeHI1 H.IU TeppUTOpI.la~m.
II COe,I[,nHeHH11e Ha nepxywlie.
no
MeHlI ,n:OMa C
JI:OIICTOPI11fECIWE
rrpO)Ieil{YTRa~m
qJOP)lbI BH'JTpeHHOCTI1 1I0)felueHHH.
3e)!.UIHKU)IrI HUXO,1;HJHlCh
KpbIlUIl BI1,1;:1ma.mIIIa,
'raeB,
1I,uOJIofJn
Taliil:le
np06.JIell1a RlJhIill HU
npIlpo;~-
8TllX 'l'pa1l,1I11110RHbIXqJOpM IlO,n: B.'H1HHIIeM COBpe-
'I'eH;J:eHUuI':1 lIIIB1UU3alIllOHH1IX
HOBT,IM Hy;.fu:aM
npmleT
.J.aiIie rrOCJIe ~'CTynKll B.IIlHRIlH q)aRTOpa
IIrRopllpOBaHue
MeHHbIX
1\
OCTaBlllrreca
06pa-
HeperY.1apH1I8.
H3 ny6.UIROBaHHoro
;1:0 CIIX nop ~IaTepna,la
B1ITeliae'I',
'ITO OT,J.e.iI1H1Ie Bfl;Ibl 3e)),jJHHOK He ,I[,a;ryTca CBH3an
c HeKOTopbDIIl
npIIMeHHJIaCb
l1epIloJ.a.
B C,'lytrae
B 91'0 BpeMH BCTpe'Ia.1llC1
B
ITOC.'IP,iJ:Hlll\1o.n:HaKO OHa
X03fiitcTBeHH1IX
cTpoeRllfi.
TaKlKe ROHCTpyRUIIH «CyMI1KOBO-JIOHTKO-
Bble", cylueC'l'ByIOlIIlIe
Heocrroplnro
B BncRyIIIIHe
(700-400;J:0
X p. P.).
~Oił{HO no.JIaraT1,
QTO OHa IIpmlemT.;rac1
}il\e B 3IIoxe 6p03HI>I. llpoO,leMa TeXHllKII Cpy60B0t1,
paHHenCTOpn'IeCKOrO
..1aCh B il:le,le3Hoti
CTBe.
HYlRIIO
HeJICna, nO;I'I'BeplK.J.eHa TOJJI>1(OB C,Tytla!:' JO:\roB.
nepllO,iJ:a.
:moxe
OlHaJW
(BrrCKY"ITH) n
)111 3Uae1lJ, 'ITO OHll' IIplJ:llellHB oóopoHocrroc06HOllI
CTpOIITe:rh-
CKa3aTI>, '-ITO HUXOJ),a C:IeJOB TIOc.le;J:He:it TeXIlI1KIJ O'J('Hh
Tpy.n:Ha, no IIOBO;J:y .1erROeTTI paCIIa,ila
3eMHoro (;[Joc06a CTpoeHmr.
OpraHIIQeCRoti
cy6cTaHullU
U Ha-
�710
711
ReKO'fOpoit )lO;J,n¢IłKallllert
Hl:l.ll'.lUCb Jlo:ua, B C.ly'lae KOTOpbIX
{lTU.16bI 6bUlI YK.la;J.bIBaHbI rop1l30HTa.lbHO O.J:HlI Ha 2J,pyrlłx. 9Ty TexHUKy rrO;J,TBepiIw:aIOT CJIe,1bI Ha onpe;J;e.leHHbIX lI1eCTaX CTO.160B. lIpo6.JIe~la RORCTpyKUIIIł 60JLIIIlIX CTpoeHlIii, B c;lyqae CTeR BII,n:a TparreUlIII
(OTKpbITLIX B BpeCTe HyHBCKO)I K. BiIW:iKeBCKUM)Ti:lKiKeHonCHa. TpyLlHO
1l02J,TBep,n:UTLBe.'lllqllHy paCCTonHllH Me,R;\y CTo.16ar.Bl. OYll.J:eCTBOBaHIIlI
He6u.lbIUfIX paccrOlIHlIrt I'ailieTCa ,n:OKi:l3yeTnplIcyTcTBlle i1iiKeHHOn r.1UHbI,
upn nOMOlUl:I KO'l'OpOi13aJIerrJIlIJUl m:eJIIl B CreHax.
Ha6.1IOlI,elIIlH RacaIOmlłeCH Bll21a CTpOIITt:'.'lLHOl'O,n:epeBa, B03MOiKHh1
'fOJJbIW B Tex cJIyqaflx, rAe OCTaJIf!CL pa3Yll1eeTcH OClaTKlI. B BllCRyrrurre HaIł60.'lee 'łaCTO rrpIIMeHneMblM MaTepl1aJlOM HBJlHeTCH COCHa. ReKOTopble qaCTIl ,n:eJIa.:rIlCb C rroMolULro npH6aBOK ,il,y6a. n onI CTpOII.'lllCb
rrplI rrOilIOlUll ,n:epeB TaRBx, KaK COCHa, Jly6, HceHb, OJILXa, 6epe3a.
B paHHeHCTOpnqeCIWM rrOCeJIRe B rHe3He rrplI~leHHJIaCb 60JIee Bcero
COCHa. )I;epeBo rrpellMVmeCTBeHHO He 6bVlO 06pa6aTbIBaHO. lIp06JIeMy KpIJ:IIIen peUUlTb nORa HeB03MOlTtHO.91'0 KacaerCH TaKiIW OROHHIJX OTBepcTuti.
1I0JIbI B 60.'lbIIIlIHCTBe c.'ly<meB 6bIJlll 1',l11HHHLIe. )I;epeBHHHbIe
rrO.JIbIB BlIcKyrruHe 06yCJIOBJlHBaJIllCL 60JIOTllCTOll nopo,n:oii 'l'eppllTOpl1ll.
TonKu pa3Mell.l,aJIlICb Hepe1'yJIHpHO, no cepe,n:llHe lIJIII HO)!; cTeHoti:.
RaRlle nOCTaHOBKIl HaXOll,łlJIII.Cb BHyTplI 3Toro r.!bI COBceM
He 3HaeM, II306peTeRHe 6y.n;e'f AeJlOM CJIy'łaH. To.JIbRO B rrOCeJlRe OrrOJlbCKO)[ 6bIJIO ROHcTaTupoBano
rrpllcyTcTBHe cRa~feii, Ta6ypeToB II ,n:epeBHRRblX RpoBa'reii C Horar.U1 yKpameHIll,IMII. MOTIlBaMll reuMeTplIqeCKflMII.
{I,Ba,n:paTaMll pa3pe3aHHblMlI .n:HarOHaJIbHo) II n.'le.TeHRaMłl.
IDOpMbI rrOCeJIKOB1I0IlCTOpIl.qeCK~JX1I0<lTll HeH3BeCTHLle MbI MOiKeM
rro1'a.::ra1'& 'ł.'fO rrOCeJIKII B ;::moxe HeOJIIlTa II. 1I03,n:nee O'f.JIII.qaJIII.Cbneonpe.n:e.JIeHHott <pop~roti:. TO.JIbRO B BYKe B03.JIe Bep[lIHa ceML )l,OMOB6LIJIll
1I0CTpoeHLI BpH,n:, B ,n:pyrnx MeCTaX 6e3 n.'lana. B rrOCeJIRe paHnellcToplł'leCROllI B :!IllceBe BOH6lKeIKCKoro ye3,n:a II B )I;06POM HOBorap.u:CRoro
ye3,n:a 3a~[eTHbI C.leLJ,bTpOJla y.lH UbI. B Oe.ll:JIeMII.He HpOUlIHcRoro 1'ea,n:a
n lIapcoR1J:Ke
ll~eUH1ICKOrO ye3,'];a 6LlJIH KOHcTaTHpoBaHbT c.'le,n:bI
,OKO.lbHIIUbI.
Cmenau
IIłiORorPAiJ?HlI
(npOAOJIIKeBHe
rrOJIbCKHX
B
HOCJ'Ii.
9THOrPA«I>IPIECRAH:
MarepJIaJIOB
37.
lIpII60p
R
(I\paTKoe
38.
JIKOHOrpa4mQeCKllX,
BbIIIycKe
II~'ÓJIHI'OBaBRbIX
I
.1
<JIIOA')
II3JIOilieHlIe)
Tepe6.1\'Hlle .'IbHa. rpaBIopa Ha .n:epeBe, 1863. (CTp. 291).
Crmp. rpaBIOpa Ha )leJ,lI, 1779. (CTp. 292).
"
J,
;I:JllI JIOBJIlI KpOTOB II lKepĄII CO CTaHO'IKaMB. l'paBropa
1779. (CTp. 293).
Ha Me.n:n,
CeB n 60poHoBaHIle. rpaBIOpa HU ,n:epeBe, 1571. (CTp. 294).
:MIImlI nOilillparoT aIIIICKOlla raTroHa.
rpaBIOpa
Ha .rr,epeBe, 1554.
(CTp. 295).
O1'opalKlIBaHlle 1'paHIIu. rpaBIOpa Ha ,il,epeBe, 1630. (OTp. 296).
lIe..10BeqeCKIIe iKep'rBbI. PllCyHOK rrepOM Ha HamIe, 1838. (OTp. 297).
OO.1TLIClIti C1'A' MHHHaTIOpa, 1451. (CTp. 29~).
06pyq II RO.IOJI,a. 1VInHHaTIOpa, 1353. (C'rp. 299).
JlI06llCTOK. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1571. (UTp. 300).
CllJIRlI Ha ,n:epeBe A.TlI .'IOBell[ CBnpl'lCTeJIeti II. 2I.p03.n:OB.J1HTo1'paqHul,
1839. (CTp. 301).
JlI01IlI C .n:O.'lI'llMII ymar.lH. rpaBlOpa Ha )!;epeBe, 1554. (Grp. 302).
1I0XOPOHbl Qt:'3 1'p060B. rpaBIopa Ha AepeBe, 1693. (CTp. 303).
Man;I:pa1'opa - caMeu. rpaBIOpa Ha lI,epeBe, 1556. (CTp. 304).
MaH,n:pa1'opa - caMKa. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1556. (CTp. 305).
JleB II CJIOH. rpaBIOpa Ha ,1~epeBe, 157f>. (CTp. 306).
Bofi .leonapJla c .n:paKoHoM. rpaBropa Ha JlepeBe, 1557. (CTp. 307).
O.lHąpOI'. rpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1730. (CTp. 308).
RaBec. I'paBropa Ha ,lJ:epCBe, 1574. (CTp. 309).
30.'lOTaH 6a6a. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1578. (OTp. 310).
RpoBonycKaHlIe.
rpaBIOpa Ha ,lI,epeBe, 1556. (Orp. 311).
Bo.'l'łlIe 3a60pbI. rpaBIOpa Ha Me,n:H, 1770. (CTp. 312).
IIUCbMO H3 He6ec. (CTp. 313).
l\IblllIII nOiKlIparo'l' 1I0UeJIlI. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1564. (CTp. 314).
nO..1'l'YH. rpamopa,
1792. rCTp. 315).
1I0.'lbIHL KycTapHIIKoBaH. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1575. (CTp. 316).
CnpeHa. rpaBIOpa Ha )!;epeBe, 1575. (CTp. 317).
PycaJIKa. PueyHoK, 1570. (eTp. 318).
Ra3Haqe.ti. PIICyHOK, 1612. (CTp. 319).
Ball,n:eJIOT C K03JlHHOti lKepTBon. fpaBIOpa Ha .n:epeBe, 1742. (CTp. 320).
)J)umti (caTblp). rpaBIOpa na .n,epeBe, 1515. (CTp. 321).
Bapna Ha Bllc.JIe. rpaBIopa Ha Me,ll;lf, 1884. (CTp. 322).
BYKcnpoBRa .rrO.n:Kll.rpaBIopa Ha Me2l.1I, 1598. (CTp. 323).
:Mopc[we 'ly,ll;O. rpaBIOpa Ha )I,epeBe, 1534. (CTp. 324).
JI3YMpy;r:. rpaBIOpa Ha .n,epeBe, 1534. (C'fp. 325).
Cen AJIH JlOB.'Ill RypOlTaTOK. rpaBIOpa Ha Me,n:lJ, 1778.· (CTp. 326).
Be.rreHlle rrO.'lOTHa. rpaBIOpa Ha Me,[II, 1684. (CTp. 327).
AM6ap. PllCyHOK rrepOl\1 Ha rmMHe, 1838. (OTp. 328).
O)Iep<1 - qepTOBCImn TaHeu. fpaBIOpa Ha )lepeBe, 1876. (CTp. 329).
lI'le.1LI. rpaBIOpa Ha .u:epeBe, 1578. (Crp. 330).
XaTbr B 16. B. rpaBIOpa Ha ,n:epeBe, 1567. (C1p. 331).
C lleTylllRoM. rpaBIOBa Ha ,n:epeBe, 1864. (CTp. 332).
�712
Bot!: Ra3aRa C TITrpo)l. fpamopa
Ha J,epeBe, IS37. (CTp. 333).
TBaploBcJ\llit
B PIIMe. JIIl'rorp aqlllli , 1865. (C'rp. ;)34).
}IeAIIblrt p,. Ky.TbT YiKet. fpamopa
Ha ;J:epeBE'.(CTp. 33D).
CeHOIWC. rpanropa
Ha .-repene, 1571. (CTp. 336).
l\I0..1o'l'b6a. rpaBlopa
Ha ;J:epeBe, 1693, (CTp. 337).
Bopb6a rrelyxoB .• 'IllTOrpa¢IH!,
1836. (CTp. 3B8).
06pll,iI,HbJe RpecTIiJ\II. <1>oTorpaą:mll, 1936. (C'I'p. 339).
Yam B 3aKo.1,l(OBaHH0ll1I(pyre. rpaBIopa
Ha 1I:epeBe, 1568. (CTp. 340).
OxoTa Ha C..10Ha. rpaBIopa
Ha ,'I,epeBe, 1;)64. (CTp. 341).
¥II\. rpaBIopa
Ha ;J:epeBe, 1693. (CTp. 342).
i:lBe3.DbI. fpamopa
Ha )lepene, 1693. (CTp. 343).
Be;r,a IT HYiKJJ:a. rpaBIOpa Ha llepeBe, 1633. (CTp. 344).
IIacTp.
rpaBKlpa Ha ,il,epeBe, 1576. (CTp. 345).
RpecTbliIIcKali o.n;eiK,!l,aB 16. B81W. fpaBIopa Ha JJ:epeBe, 1521. (eTp. 346).
Bo;r,aHoe 'Iy)lOBlUllJ'. rpaBIOpa Ha )lepeBe. (CTp. 347).
BopyTa B C'l'apoll BE'pb6e. JIIiTorpa¢IIl1,
1864. (CTp. 348).
XOpOBO;'l,. rpamopa
Ha AepeBl', 1tl65. (CTp. 349).
P0ll10p.e. rpaBIOpa Ha )lepeBe, 1084. (CTp. 3;>0).
ra;'l,aHIle Ha OeHOBE' CHa. JIllTorpaciJlHI. (CTp. 3ól).
Co.10ll1aInib!e y"1F!. fpamopa
Ha ;r,epeBe, 1578. (CTp. 3;)2).
l\'IOpCBoll 3alIU. fpaBIOpa Ha ;'I,epeBe, 1556. (CTp. 353).
naXOTa. rpaBIopa
Ha ,n:epeBe, 157f). (CTp. 354).
Ta'iJeyul
IIPOMhIIIIJIEHHOCTb
li
OBPABOTRA
(8THorpaqm'leC!mR
(R p a
'1' R
aCKH3
oe
B:HTAPH
II Ca)I6IIII, HB.lanCb <paBTOpO)I, C6.UIJliUIOIIl,IJ)1HUpO;J:bI HaJ,6u.1TullC£\Ue
II cpelI;1I3eMHmropclwe.
TOprOB.llI ero J13BeCTHa C jI.'Ia;J:llIeti 3ITOXI! I\il)IeHHOn; BO Bpe)IH HepOHa aHTap.b nprrBo,m.lll B PInI II:'! Ha;J:óa.1TliiiCRnx 06.1acTet1 11 panORa 9.1Ra; MOHeThI plD!CIWe II rpe'le\;I\lle,
I\OTOpue 3J:ecb HaXO;I,lIT CBll;J:eTe.lbcTByIOT B TO:1oI,'no ToprOBbIe CHomeRUH
C 3TH)1I! CTpaHamI xuporno pa3BllBa.ll!eb.
,II;opora IIHTapa Be.1a 'Iepe3
IIO.1bIIIY li BeHrpuIO,
ITpII'Ie1I HHTapb JJ:oeTIIra.::r 3HU'łlITe.lbHo11 ueHbI.
B ITOJI.bllIe CTaHfm 06pa60TIOl HHTapD: Sa'l'pyJ,HIJ.'Il:l AO CTa II HeCIW.lbI\a
;J:eeJJTKOB pa60'lIIx.
C 14. BeKa caMble ÓO.1LIIIlle 3aH01!;bl o6pa6oTIW
UHTapa 6bIJIII B r,lJ,aHb<.me, a rrOJIbC£\ui:t KOpO.1b CurII3MYHlI; III. oc06eHHO
llHTepeCOBaJIClI D:HTUpeM,pa:~llaBall .fIHTapHble nO;I.apKll .n.pyrmI ~IOHapXajI.
C363'[Jbt'H
HA,LL HAPBEM
C HJIJIIOCTpaUIiJIMH)
J13.1
o II\ e H li ej
Tpyl( CBOt, RaCaIOILJ;nJica 06paÓOTIOl aHTaplI Ha)l HapBett (rrpeai;r,e
Bcero Ha Ryprrax) mICaJI aBTOp BO Bpe)la II. lI111pOB0I1BoiiHbl, Ha rrpllHy.n.l1Te.'lbHOllICKIITa.lb'JeCTBe, AaJIeKO OT CBoero Hay'IHo-IICCJIe;l,OBaTeJl.bCIwro MeCTa pa60Tbl. lJ:aCTI!'lHO II36aB.JleHHblii Hay'lHblii !\IaTepnUJ! e:1oIY
yAa.::rOCb rrpO'I'aruIITb I!3 pafiOHa HalI; HapBefi 11:0Ba prnaB.bl FKe B 1939,
OC'I'a'I'ORil\e B 1943 ro,1J,Y. Bo Bpe:1oUIBaprnaBcRoro
BOCCTaHlIa (1944)
Opl1rllHu.'IbHaH pyROITIICb rrporra.tra' n OCTa..1IIC.bTO.1bI\0 ABa 3R3e:1oIII..1flpa
MarnIIHomIcett
(YI\pbITbJe B il\eCTHHKe nOlI; 3e~l.1ell B Te'IeliUe OllHoro
rO,lJ,a B epelI;He!II), ROTopble .n;0il\;J:a.1UCb rre'laTIl B il\ypHa.le
«.IIOA».
B JIo~la\8, 6e.locToUKOfi 06.1acTII, Terrep 3aRUH'IOBaIOT crrl'UIIa.'lbHbJtt
:1olY3efiHHTUpHbJll 8Turo palloRa.
HlI'rapb, Ha3bIBae~lbItt TOlI\e «30.l0TOM ceBepa", rrpellue Ha\O;J:I1.1ca
B 60.1bIlIml KO.1U'IeCTBe HM Ba.1TullcRO:'l1 )Iope~l, ocvóelIHO B IOuaHlI;UIl
:1
Rpmle aH'rapa HaA6a.1'IIIiteKoro Hall6o:ree 3T01'0 ueHHoro )ll1Hepa.1a
HaXO,lIIJIOCb B OKo.lIIuax HM HapBeit, r;r,e )leCTHbIe IICRycCl'BeHHhIe HapO,'J;HbIe I!31!;e.'Illll lIHTapHble I13BeC'I'HbI 6bVlII COTHIIJIeT II r1l:e H8RoTopble
HO,J.06HLJe I:I3)le.iHla (oC06eHrro 6YChI) HaXO,J,IJ:IHCbB 1!;peBHllX paCKonRax
113 HeOJII!Ta, B 1II11,l1ROBblX
MOrIIJIaX Ii CTapbIX XpI:lCTIIaHCIUlXluu;I.6IIIUax
(Ha Rypunax
il\eHllrUlIJ,I 'raCTO npIIRa3bIBaJlll
XOpOHUTb ce611 B HHTapHbIX 6ycax).
Ha Ryprruax llHTapb THIXO;r,U':UI
B B1111:epa3Ho06pa3HbIX R())IRUB RaJ,
6eperar.m
p.I'K u rrOTOKOB,Ha ueCKe, rreC'IaHblX XO.iIMaXII Óo.lbUIe Bcero
BblRarrLJBa.lH Ha B.'laiI\HbIX .1}TaX, nacT6nruax B cyxne :reTa - B HIlil\HHX
CJlOllX, OTJIH'IaIOIUJIXCll KaRII~1Il Hu6y,'l..b oel'a'l KaMI! I!JIOB HaS.bIBae:iIlbIX
«ce;J.oth uml «CJIHelt" 3elVIJleli, UT 0,5 il,0 2 M. no;r, ee ypoBHelVI.
MeCTHbIe HHTaplllHKII (Tell{ Ha3bWU.HI Tex, R01'opble BbIKanblBa.'JI!
II 06pa6aTblBa"111 HH'l'apb Ha RypITHax) cyMe.Ill Bcer.n.a rr03HaBaTb lVIeCTa
C «HHTapuoti" 3emlen;
I:l xo.n.e IIOHCIWB orIll npI!Mem!JIl1 npUMrITI!BHble
rrpIl60pbI, rrpIll£e)1 CTaplUero, upnylJPHHOI'O llUTaplUIlKa HU3blBa.::rn :II a CT e p OM, a MeCTa npI!ro.n.Hble H u 'l' a p H bI M II II O li C a jl II, I' H e 3 A a M II
H.lII KOl' e.l R a M II C }lłl'l'apeM. Ero BTl.'lhI TIMeIOT 3l(eeb pa3HbIe MeCTlIbI8 Ha3BaHl1fl. rrpn'leM I'JIaBHbIlI1 06paamI
ORlI ;r,e:rHTCfI Ha: aHTap.b
II O 'ł B e H li hI 11, B O}( H H O fi, 6 0.1 () T li hI li I! X o JI!II o B O n. HaA HapBeii
c ee rrpUTOKar.lIl U:lBe(;THbI MeCTHOL;Tll(CTO C JII!llIHeM), r;J.e KOr,'Ia TO
HaXO,'l;fI.1IlC.b«KOITIl» .lIH'l'apa (OT l1y.TrycKa ;IO .:IOMlI\bI II BllC.1bI). BbII\anblBaHIle I! 06pa60TKa HHTapll HU Ryprruax
OT.'lII'IaIOTCH xapaRTepmI
l\leeTHolt npOMblllI.leuHocTIl. Ca:llbIC' CTapblP 6~'Cb! B BII;r,e crr:norueHHoro
mapa
BbIKanbIBUR)TCll Ha 1!;permn' B.'!il;l6nmax B03JIe KOCTe..10B (uanp.
HOBropOJ:-KOCTe.1 na 16. B.); B OCTpo.13IIKe e nOHIra 18 B. II3BeCTHbI
CTamUJ o6pu60l'KII aHTupH, a B J.ep~)Bl!HX .-rIOlU c JJ:aBHa 06pa6an,ma.1I!
aHTarb ;'I,.1HTOpl'ORlI!. Elue 10 1. :lIllpOBOn BOnRb! Ha.,! HapBen B )!HO:rox c.1y'laHx lIHTapb HB m.1ClI RypC111'yI011en Ba.'lIOTOi"l. B rrOC.1e;r:Hee
Bpem! ero rrpoJJ:ilBa.1Il .J: Ul Il3le.mit
B r.'IblHe.
Hal BU.'lTI1l1cKOJIMopC')] HHTUpb 6bl:I :lIOHorro.'l.1113UpOBaHC 14. BeKa
(c Bpe'leun
TeBToHcRoro Op;leHa ,'1;0 rroa,-rlIetillIero
rrpyccRoro npaBlI-
�Te.lbCTBa);
HaJ HapBetI
crreUIIa.IbHbltI
HHTapHble
B
B
Ilo.l0URa,
HOBI'opo:r,a,
'flipI'OB lefl
IlepBofl
apeHJy
~h[POBOfl
panoHa
HapmI,
IWIlIIJIbRax);
.rrecax
•
BOflHbl
HeMILbl
BO BpeMH B'IOpOti
HHTapH
«.il.peJIb",
np.
B
B TORapHOM craHRe
.1JOBllHe
19.
,n;peBHlIe craHKIl,
lUllKII o6pa6aTblBa.lll
Bo.lbllIe
JUUCRIle
Cblpbe
Bcero
110 60IlaM.
Y
{l p03en\aMII.
CTeKJIa,
KypuIIeB
II3
IlpII
06paTKe
HOlKII, HaIlIIJEHllRII,
6blJI
apXaIlqeCKllIl:
llHcTpyMeH'l'
TO.'lbKO BO BTOpOIl: rro-
TOKapHble
CTapble
II np.
CTaHKll C BpaliIaTe.'1b-
HHTapIUllKU,
Iwr,n;a CrOpOJIII
«l'iIO,n;a» HHTapH KOHqIIJIaCb; HOBbIe HH'rappyqHOfl
«l'iIaHe.lII»,
OHII
Bpe~IH
n RpOMe Toro
CIIeUIlaJJbHblfl
,n;bl1lIJ10MII ap.
Bblpa6aTbIBaJIII
MeJlKIIe
IlOTOM
Bo
6blJIII CJIe,n;yIOliIIIe:
ncaO.1Jb30BaH
llCnOJIb30BaTb
aOC,le BueH,
ÓbJ.II!
Ha HHTapb
II JII06llTeJbCKIIe.
KpeMHH,
CBepJIa
BbJMepJIll
r.
ROJIlI'IeCTBO ero (,n;aJKeB ROCTeJIhHblX
Ha;.r;cpe.il.HetI HapBefl
C BepeBKotI,
BeRa HaqaUI
II AeByIlIeK;
Ha.'lOJKIIJIII ceKBeCTp
KpylKRO;II, IIJIIl
Hbll'ilII I{pymKal'iLll. Kor,n;a
ERpeJL
OHII oT611pa.rrII Bce Cblpłe
KyCKll
RaqeCTBe
C BpaliIareJlbHblM
OCTpO.'1::JHRll I! np.).
CTeneHll
cTpaHcTByIOliIIIe
llcao.'lb30Ba.rrllCb
1826
HHTapH.
RaJK;J.OI'O ru.:r,a
HHTape~1 IIJIaTIITb IlITparpbl
mrrapH
ce30HHble,
Kpaa\II
ro,n;a B .rreCOBO;J,CTBeMaJoro
B 60JbllIołł
peRBII3IIpYH .'ll060e
CTaHKII 06pa60TKII
,n;o.'lOTa II
1811
C
TypOC.rrII, IlmaCHblllIa,
OBJla.n;e.lll
6VCbl y ilWHIllIIH, npIlRa3bIBaH
nocToHHHble,
B c.lyqae
rocyiI,apCTBeHHblX
(apOTOl:W,lbl
HHTapH
Ka.:TIlHIIHrpa;J.e .10
BblHO.THH.'I 9R3eKyrwII
patIoHbI
C;J:aBaHbl
B
BO.lbHaH ToproK1H.
lIa:Ia,{
pa6oTOII
IIJIlI C rrOMOIIIbIOnpmIRIl.
OHI! HHTapHble
KpyrJIble
6yCbl ,n;JIHiheHIlI,IIH
II 60JIb1lIUe,
lI,e,la.'111 TOJKe 6yCbl
BCer,il,a nOqTII
pe3aHHble,
rpaHeHHble,
Kał1i!IaH ffieHIUIIHa !IOJImHa ÓbJ.la HOCIITb Ha
IDee JJ;O Tpex HI!TOK MeJIRflX II 60JIbIDIIX 6yCOB qaCTO C yKparneHIIeM
B po.:r,e .IIlC!'KOB, KpeCTIIIWB, cep,II,eu. lIIe,II,a.lbOHOB C pacnHTIIeM XpUCTa
II npO'IIIe.
3anOHRll
'lallIU
KpOMe
6yCOB ;J,eJIa.'1II nyroBllUbl,
;J,JIlI IlIJIlIn,
II np.
B
Tpy6RII
yKpameHllH
RypII'l'eJIfHb1e.
Ta6aKepRII,
HapO!IHOfl Me,n;IIUIIHe HlI'rapb
'IeCTBe JIeKapC'fBa
npII
3a60.'leBaHlllIX
r.rra3,
IICrrOJIb30BaH
rrpIl
rOJOBHblX
.il.JIH 'IaCOB,
UblrapHHII,bJ,
6bW
B l\a-
60.JIlIX; HH-
TapHble mapIIRII ll;eTII HOCll.l11 Ha llIee «rrpOTll B ROHByJIbCllII». AO nepBoIt
łI1lIpOBOIl: BOflHbl 60JIbUIIIe HHrapHble
mllpaH.ZI,OJ1I!,BeJIIl'lIIHbl OK. 1. M.
HaXO;J,II.l11Cb B MaJIol\l
l\IecTHoe
IlJIoURe.
HaCt',leHIIe
Ha3bIBaeT
HH'l'apb
«CMO.'lOIl: nOTorra
CBeTa»:
Haxo,n;Ka lIHTapH C'IIlTaeTCH Cą11CTIleM.HHTapb ,n;aIOTTaKJKe ,n;JIH(!HlJ\maMoB.
B
C
MeCTHblX HapoARblX
HHTapeM
MI.l
rreCHlJX Hame.l
BCTpe'IaeM
H
TaRa;e
'IaCTO
lJHTapr,
B
rrO'IeCTHOe ~[eCTO.
Rameti
.'IIITepaType,
B nO::J3IIII II B noc.l0BIluax.
CTapblX
HHTaplllIIKOB
3blBaIOT O lIHTape.
nUlII.11I HHTapb
IbleIOTCH
Terrepb
«IlOKufiHIlKII»
ilia:I",
-
HO ceMIIll
IlX l\[Horo
rOBopHT '{aCTO B Kpae
paCCKa-
KypnIIeB-
BbIKarrbIBaTb».
MHorIIe
IIJI.1IOCTpaJLUII, RacaIOlIlIIeClI
MeRTOB HaCTOHIILeit TeMb!.
Aoa.lt
OT;J,e.TbHbIX rppaI'XeHln1-lUH
ENGLISH SUMMARIES
SOVIET
ETHNOGRAPHY
Ethnography,
according to Soviet scholars, is a historical science
:and has as its object the study of cultures of the peoples of the world in
their historical development. The subject matter of ethnography is the
problem of the origins, cultural and historical relations of the people and
the reconstruction of the history of their migrations and mode of settlement.
Thus, in line with the above definition ethnographic studies should
include:
I. Material
production, tools and implements and other means
of work, description of labour, the process of work, the organisation of
work, production and also the products of material production.
2. Social relations.
3. Language and ideology, i. e. beliefs, religion, art and so on.
4. Folklore, which forms a special part of ethnography.
Soviet ethnography gained a true scientific foundation and became
a truly humane science owing to the science of Marxism and Leninism
and to Marxist-Leninist
methodology, which have clearly defined its
aims and task, In contrast to what has just been said, bourgeois ethnography is, according to the Soviet ethnographers, a predominantly empirical science and has become wholly subordinated to class interests and
is made to serve reactionary objectives.
Soviet ethnographers take full cognizance of the teachings of Lenin
and Stalin of the method of historical approach to ethnographic materials,
a right attack of the complex phenomena, seeing the connection between
n'ery aspect and the whole, and distinguishing fundamentals form secondary
questions.
Soviet ethnography collaborates with the state in the task of merging
the nations of the Soviet Republics in Socialist culture. Soviet ethnographers study individual nations, in order to help in changing
their
respective cultures, to develop latent progressive elements in them, and
to overcome those surviving traits which hamper the progressive development of the nation on its way to Communism. The Soviet ethnogra-
�phers regard folklore as one of the means of ideological penetration over
the masses. New Soviet folklore is an expression of new life and new social
system, and is a t the time same a reflection of an un precedented developmen t
of national culture. The Soviet folklore is permeated by the pathos entailed
in the building of the Socialist Sta te, and is characterised by a high ideological and artistic level. Its task for the future is to perform an important
role in the further development
of national production
of the peoples
of the Soviet Union, and in the work of communist education of a new
Soviet man.
Soviet ethnographers have evolved their own school in world ethnography. They h~ve created new research methods and a new ideological
approach to folk cultures. The Soviet school of ethnography, in line with
the Marxist-Leninist
methodology,
studies the phenomena
of culture
in their movement, as constantly developing and changing processes.
Its further methodological
principle consists in differentiating
definite
economic and cultural spheres, determined by the differences in natural
resources and productive forces of a given area. These, in turn, impose
their own distinct character onto cultural forms of the people inhabiting
the said areas. On the other hand, it firmly rejects the concept, of «cultureareas') as independent self-contained entities not connected with the culture
of individual peoples.
The Soviet School applies in ethnography
the basic principle of
the Marxist-Leninist theory which proclaims that «Marxism is not a dogma,
but a guide for action').
The Soviet School carefully watches the results obtained by world
ethnography and stresses the necessity for collaboration between all eminent
ethnographers
of truly democratic
countries. As the science progresses
several new problems concerning the history of culture crop up which
can only be properly solved by a co-ordinated
and planned
effort of
a number of scientific centres exchanging their respective results and
materials. Only a properly co-ordinated collaboration of the world science
will make possible the completion of that great task and the production
of the fullest scientific results in the field of the science of man.
Eugenillsz Frankowski
LENIN
AND THE
PROBLEMS
OF ETHNOGRAPHY
In this article the eminent Soviet ethographer, S. P. Tolstov, whose
valuable and admirable work on the old Chorezmie is well known, discusses Lenin's role and influence upon the development of Soviet ethno-
graphy. Numerous quotations from the works of Lenin
reader to the views of the great Russian thinker.
introduce
the
Opposing the opinions of certain historians of Tzarist Russia, Lenin
provided the corrective to the mistaken views on the origin of the capitalist
system directly from the clan system. Lenin's argument and the proofs
adduced by him can be effectively used in contesting the positivist and
evolutionary approach still prevailing among certain Anglo-Saxon ethnologists. Of no less importance are Lenin's teachings concerning the necessity of historical approach.
Adopting it as their methodological
basis,
the Soviet ethnographers were able to avoid many mistakes of the bourgeois ethologists who regarded such concept of clan and sib and moiety
as abstract notions devoid of historical foundations.
Then the author expounds Lenin's views on culture. Lenin divided
the culture of every nation into an official, ruling class culture and a true
national culture. A true national culture of the Russian people can justifiably be proud of such names as Tchernyshevsky and Plekhanov. In every
national culture - Lenin declared - one should distinguish democratic
elements from those featu~es which testify to its recessive and backward character. Every problem should be approached in a party line and scrutinised
in the light of the fact whether it can become a contribution to the establishment of a socialist culture. The writer stresses the importance
of
Lenin's classification of primitive society into primitive horde and primitive Communism.
The correctness of that division, made by Lenin
at a time when social anthropology
was still in its infancy, shows that
he had a good understanding
of man and his development as well as an
extensive knowledge of the literature on that subject.
Lenin's pronouncements
on religion and its evolution, implying
the rejection of all idealist concepts, gives the Soviet ethnographer proper
guidance in their attempts at discovering the origin and development
of religion. This is the more important since Soviet ethnography has still
gaps in that important line of study.
The most important legacy of Lenin, however, - a legacy which
made a deep imprint upon Soviet ethnography - is the necessity for
combining theory with practice in scientific research. Soviet ethnography - says Tolstov - will only achieve real progress when it answe~'s
the problems set by the practice of the Socialist development of theIr
country. «The theory'), says Stalin, «becomes sterile if i t does not serve
the revolutionary
practice, while the practice is blind, if not directed
by a theory').
~. M.
�THE
PROBLEM
OF ETHNOGENY
IN ETHNO GRAPHY
The study the ethnogeny (called here ethnogenesis) of different
peoples is a singularly difficult subject. The solution of the problem of
ethnogeny without the inclusion of manifold sources and without consideration of all aspecs of its evolution is imposible. Unfortunately,
this is not
done in the majority of cases and the problem of the origin of a given nation
is solved most frequently on the basis of prehistoric, anthropological, and
linguistic material. The result is a one sided solution of the problem.
The criteria which we employ in solving the problems of ethnogeny
are not always of equal value. Of the smallest value are written sources,
though the widest use is made of them. The historians maintain that the
best answer to the question of the origin of a certain nation is to find in
an old written document a note about its name or the original place of
habitation. Yet even the complete identity of names, ancient and modern,
and a total certainty of geographical location which happens very
seldom - contributes very little to the problem of ethnogeny, conceived
in the way in which we understand it. It is not much more helpful in the problem of fixing the relation between the names of this and the other modern
nation (or a group of nations), or, for that matter, of an ancient nation.
(Slavs - Veneds - Neurs - Chouvashes - Bulgars - Jakuts - Kurikans). Such listings may be correct, but they point only to a historical
survey of the factors making for a given nation, and can little contribute
to the solution of the problems of ethnogenesis. Anthropological material
can be much mgre helpful in this respect; the racial analysis fixes, as it
were, the physical composition of a given nation and the elements which
have formed its population.
This analysis covers real historical bonds,
uniting the nations, their mixing migrations', and blood relations. But
not even a detailed analysis and the certanty of the results obtained can
provide the explanation of the problems of ethnogeny. Historical sources
give an idea about the permeation of cultures on a given territory, about
the relations existing between the cultures of neighbouring and even more
distant territories. Since, however, the prehistoric material concerns only
a culture, and not a nation, it is clear that it can help but little in the study
of ethnogeny. Prehistory, however, will not given an answer to the question
whether prehistoric relics, changing one after the other on the given area,
belonged to one or many peoples, or over an area where we find the monuments of a uniform culture, lived a people who were quite strange or who
were related to each other. It is linguistics that can bring us nearest to the
solution of the problem of ethnogeny, for language is one of the most
important ethnic traits. Yet one source unsupported by others, is hardly
sufficient and therefore is of little avail. The fact that a language comes
from the same stock does not mean that the nation comes from the same
ethnic group. Linguistic boundaries often do not coincide with nationality
boundaries. Moreover, the language does not include all the characteristic
features of a nation. A nation is characterised by a number of characteristics,
and present a complex of historically determined traits and material
features as well as of its spiritual culture. The understand the origin of
a given nation, is to explain all its characteristics well as to fix their origin
and development.
For that reason ethnography, and ethnography alone as a science
investigating the ethnical characteristics of individual peoples, can give
the fullest answer and solve the problem of the ethnogeny of each nation.
Only ethnography can give such a solution, in close unity and collaboration
with the disciplines discussed above, separation from them leading to the
fundamental errors committed by the Graebnerian school - the separation of a culture from the people who belong to it.
S. V. Tokarw
THE
L
CLASH
I
OF CULTURES
Preliminary
remarks
The development of a culture occurs by a) a spontaneous independent process of evolution resulting from the forces within a given culture,
b) by the borrowing of foreign traits and values resulting from the clash
of different cultural systems. The' investigations into the mechanism of
culture contact possess considerable practical and theoretical importance.
To the theory of culture they contribute by helping us to establish general
and characteristic features of the respective cultures in their particular
phases of development. They reveal the circumstances under which these
conformities and differences took shape. They enable us to grasp the factors
determining, equally, the conflicts and cooperation which may be entailed
in the relationship between two ethnic groupings which are the makers
or carriers of two differenct se[s of value. These investigations allow us
to understand, in turn, the mechanism of diffusion of individual cultural
products or their complexes, the factors hampering or, alternatively, paving
the way to the migration of traits, the factors starting and governing the
process of selection of products, as well as the problem of the sequence of
borrowing and transformation of these products. Through such an analysis
the picture of the mechanism and the rhythm and tempo of cultural borrowings can be obtained as well as of the factors determining the speed
or the slow movement, the intensity and width of the area over which
cultural values may be carried. In these investigations appear also, in
�7'21
7'20
a particularly pronounced manner, the essential functions of individual
products or their complexes as well as the social functions of the borrowing
of a given product (such as e. g. of a new tool, the taking over of which
results in changes in the economic system, in social organisation, the system
of moral, religious, artistic values, and so on).
These studies, apart from their theoretical interest, have at the
same time a considerable practical importance, especially for the planned
socialist economy. For the knowledge of concrete spontaneous processes
occuring in the situation of the clash of two different systems of value
(e. g. when the urban and country civilisation meet) may provide a scientific
basis upon which cultural planning could rest or certain cultural processes
could be slowed up or quickened, thus paving the way to the shaping of
new social realities.
2.
Modern
Culture
Contact
Studies.
Basic
starting
The two cases
studied
by the writer
points.
The writer gives an account of the literature on the subject of the past
few decades. It includes works dealing mainly with European culture
contact situations, but also extends over those situations where Western
civilisation clashes with the cultures of simpler peoples. Then in a methodological argument the writer analyses essential starting situations which
embrace equally the cultures represented by different ethnic groups such
as the different systems of cultural values connected with the class structure,
contained in a single national culture (the city civilisation and the traditional culture of the countryside). Then the writer proceeds to analyse
the basic types of contact situation between these cultures or the said
complexes of cultural values. The author's own contribution to the problem
consists of two papers, the first of which was devoted to the study of the
clash of an agricultural
civilisation with pastoralist civilisation on the
ethnographically
Polish territory of the Carpathian
mountains;
and in
the second he discussed the problems of the levelling down of the traditional
folk-culture in its various contacts with the urban civilisation. The latter
work, based on extensive field studies conducted over a period of over
thirty years, mainly in the area of Southern Poland (Małopolska), tries
to establish in the first place typical evolutionary stages of the recession
of traditional country culture, being a product ofthe conditions created by
serfdom. It attempts, in turn, to discover the mechanism of selection and
of change of the values assimilated as well to show the social functions of
the processes investigated.
The present paper deals with the first theme only, which discusses
the clash of agricultural civilisation (originated from the crossing of two
agricultural
waves, the northern and the southern) with the pastoral
civilisation, on the said territory, represented
at least since the XV-tlI
century by the nomadic waves chiefly ofBalkan-Roumanian
origin. However
the above case is of somewhat lesser theoretical interest, since the spontaneity
of cultural development in the Carpathians
was hampered by the fact
of the inclusion of the peasant population
into the framework
of the
manorial system. The above limiting condition had to some extent been
compensated by the fact that a number of processes, resulting from the
culture contact in the Carpathians,
remained outside the jurisdiction of
the manor and could be watched over a period of several centuries, equaliy
in the feudal and manorial period as in the capitalist era, as well as in
our time - that is th~ period of the establishment of the Socialist system.
This fact makes possible much fuller description of the mechanism of the
processes under investigation than a mere study of contemporary developments would. The chronological depth included in the paper is also - to
the writer's knowledge - the greatest of all hitherto described cases of
culture contact.
The study, as far as its sources are concerned, in addition to the
historical, linguistic and other comparative
data (mainly from the territory of the Balkans, Transylvania, and the Eastern Carpathians) is based
on extensive field studies, carried out systematically and repeatedly and
continued also after the second world war.
3. The agricultural
phase. The first
and
the
contacts.
pastoral
culture
The antagonistic
in its earlier
processes
The writer tries to reconstruct the basic traits of the respective
cultures, stressing in particular the differences in the systems of production,
the means of livelihood, utilisation of animals and other types of power
developed by the two cultures, as well as the lespective systems of social
organisaton and ideology built upon them. The two communities
which
are the carriers of the respective cultures were found to be in a similar
social situation, founding their systems of the transmission of culture solely
upon the oral tradition and being related in their generallevel of technological development. On the other hand, what divided them was a different
system of procuring food, different connection with the habitat (in the
case of the pastoralists distant migrations in winter from the mountains
to the forested lowlands, both northward
and southward),
a different
system of social organisation (in the case of the agriculturalis then an individual family, and a territorially organised local community, in the case
of the pastoralists a patriarchal clan system), different language, different
type of housing, different dress and a different mode of conduct.
Both cultures occupy the two originally
different geographical
regions (the agriculturalist
the bottoms of the valleys and gentle slopes
Lud,
T. XXXIX
�722
covered with fields, the pastoral culture deeply cut valleys and high mountain areas) which are differently transformed by the work of man and
represent two different types of man-made landscape. For a certain period
of time the two cultures led a parallEl existence. On certain territories the
pastoralists' culture maintained its original character as late as the XVII-th
century. The pressure of the agricultural population due to large natural
increase which forced them onto higher mountains and their efforts towards
the occupation of new cultivated areas, at the expense of forest on the one
hand, ilnd the expansion of the pastoralists towards low lying territories
for the sake of extending their pasturing territores, connected with robbery raids, provided the background for the first contacts and at the same
time towards the first clashes between the two communities. A mutually
antagonistic attitude came into existence which, apart from the conflicts
of interests, had its roots in the differences in the relative systems of value-,
causing mutually negative evaluations and hostile reaction such as cand~mnation, humiliation, and ridicule. On the basis of these conflicts traditional memories of struggles and hostile attitudes arise, as well as traditional stereorypes of the enemy and myths glorifying one's own values
and depreciating
those of the adversary. An age old di2lectical process
of the struggle between conflicting elements comes into being, leading
in the course of time towards the formation of a new cultural
reality.
4, The
processes
of in teraction.
The
origin
of a new
culture
As a parallel development to the process of struggle a new tendency
towards co-operation begins to take shape, which consists of an integrative
process, resulting in a slow merging of the two communities, the agricultural and the pastoralist, into one cultural whole. A starting point of these
processes is mutual exchange of goods, based on the differences in the
"espective systems of procUl'ing food. Among the factors of intergration,
the passing of the nomads to the sedentary mode of living and the merging
of the mixed agricultural farming with pastoral economy seem to be the
most important.
This change took place under the influence of a) the
increase of population and the shortage of new pasture grounds, b) under
the pressure of manorial authority, and found its expression in five types
of settlement.
Apart from a) purely pastoral settlements (as, e. g. in
Ochotnica), certain grouping of the pastoral population
in agricultural
villages came into being, b) by the extension of a compact agricultural
area of former agricultural
villages and the clearance of new fields or,
c) by the establishment of one house pastoral settlements on the territories of the so-called forest enclosures within agricultural villages, d) by the
pastoralists' occupation of the agricultural
holdings by marriage or on
account of their having been abandoned
by their former owners, and
finally, e) owing to the foundation of new villages with mixed agricultural
and pastoral population.
In this way new forms of settlers' symbiosis came into being, on the
basis of which new and longlasting processes of biological and cultural
intercrossing took place.
The cultural synthesis which came into being as a result of the impact
of the pastoral population
upon the community of peasant proprietors
and which could be clearly seen towards the end of the serfdom period and
immediately after its abolition as well as in the beginning of the capitalist
era, included both purely agricultural
and purely pastoral products as
well as mixed products, which originated from the combination
of the
agricultural elements with the pastoral. It is highly significant that in both
cultures we can see the elements which are dominat displaying a tendency
to maintain themselves and even to pass on to another culture, as well a~
the elements which are recessive and which show a tendency towards
gradual disappearance. The writer tries to determine these three categories
of products, laying particular emphasis on the achievements of pastoral
culture in the economic and technological field (housing, household' implements, pastoralists' equipment, clothes), in the social field (law, social
organisation, ideology, patterns of conduct), in the artistic field (decorative art, literature, music), as well as in magical, hedonistic and linguistic
spheres. As a typical example, illustrating
the role of mixed products,_
the writer discusses in some detail the institution of <,agricultural shelten>,
that is the arrangement
whereby herdsmen with their sheep lead a periodical, transhumant
existence on the peripherical
arable lands in the
villages which were originally basically agricultural,
practicing the three
field system.
,). The
mechanism
and values.
The
of mutual
borrowing
of cultural
traitsproblem
of sequence
of borrowed
elements
and
their
selection
In this chapter the writer attempts to isolate from a concrete historical
process those elements which shaped the cultural osmosis, and in this
way to obtain data which might shed light upon the general theory of the
interpenetration
of traits and values in the culture contact process. Having
described the role of the manorial coercion in shaping the mode of joint
living of the agricultural
and pastoral population,
the writer proceeds
to discuss two basic types of cultural situations: a) between two contrasting
local settlements, representing two pure types, the agricultural and pastoral
settlement, b) contacts of local settlements with mixed population. The
study of the m~chanism of mutual borrowing of traits and values shows
differences in each case. In the first case, the process of borrowing takes
4'* -
�place slowly and extends, especially in its initial stages, over the elements
which are of secondary importance; in the second a mixed culture comes
quickly into being. The geographical
factors which favour or hamper
the introduction of the agricultural of pastoral system of husbandry play
a considerable role in the adoption of traits and values by the respective
sides. They also affect their social and cultural implications. As far as the
motives of borrowing are concerned the ~,vriter points, among others, to
a) the utilitarian motive, connected with the satisfaction of basic human
needs (food, shelter, security), b) the motives resulting from hedonistic
and artistic needs (filling in the gaps by the borrowing offoreign elements),
c) motives resulting from the appreciation
of characterological
values of
the population, representing foreign culture (energy, vitality, leadership),
d) imitatory behaviour as an outcome of the desire, for satisfaction of
needs connected with prestige (e. g. the recent adoption of the Podhale
highlanders'
dress by the people inhabiting
the northern slopes of the
Gorce mountains, this being connected with higher prestige values attached
to that dress).
Moreover, this part of the work contains a discussion of the problem
of sequence of selection of borrowings.
6. Cultural
dualism
Despite ancient diffusionary intercrossing of the said cultures and
the resulting therefrom levelling down processes, the original differences
between the agricultural and pastoral population have not become completely obliterated. They are manifested, above all, in the form of stronger
complexes of contrasting traits in both cultures on those territories, which
were originally settled only by the agricultural population or by the pastoral
people, and have, throughout
their historical development preserved in
a fairly pure state one type ofsettlement. The writer points out the existence
of interesting attitudes of mutual antagonism between these agriculturalists
and pastoralists who often come from the same village, though awaredn ess
of different origin has been already lost. The origin of these attitud es
should partly be attributed to the working of historical factors, such as e. g.
the traditional
sterotyped concepts (the derogatory designation of vlah
(Valachus and Lach), and partly to the contemporary
conditions of life.
7. Recent
developments
and
tendencies
The pictUl'e presented above is subject to a process of a constant
new change, which is closely connected with the disintegration of traditional culture.
Its scope and intensity
is steadily increasing.
This
process of disintegra tion is a highly complex process influenced by many
1
l
factors, among which the principal before the second world war was the
industrialisation
of the towns, opportunities for migrations and remigration to the industrial centres, the introduction
of new and improved
technological equipment both in agriculture and in animal farming, was
well as the systematic transfer of the ancient traditional style of technical
education to modern schooling based on modern scientific educational
theory and practice.
Improved tools, knowledge, and better organisation
of work equally in the field of agriculture as in that of animal breeding
replaces old and traditional work teams in the countryside organised on
a craft basis, destroys the archaic and ossified forms of magical and mystical
thinking as well as the obtaining and traditionally
operative patterns
in the field of technology and social order based thereon. A rational mode
of thought and action, founded on experience and empiry pushed its way
into all domains of the village community. The culture of the villages.
acquires more and more the character of the culture in urban centres.
Regional differences tend to disappear. In these circumstances the specific
features of traditional agricultural and pastoral culture tend to dissipate,
ancient rites and ceremonies. as well as magical beliefs and practices connected with the grazing of sheep disappear, while the agricultural and pastoral folklore loses its importance. The cultural dualism, mentioned above
loses its previous sharpness. The levelling down of cultural differences
spreads increasingly over all the regions of the country and all the classes of society. With progressing socialism which was introduced after the
second world war the process of the spread of culture and its socialisation
as well as of the abolition of cultural distance between social classes has
gained momentum.
It should however, be observed that the process of
cultu~al levelling within a national community should not be regarded as
something peculiar to and characteristic
for Poland. It takes place, with
greater or lesser intensity, in all the countries of the world which develop
under the influence of European civilisation. I t is further enhanced by a new
process - that of the levelling of divergences in several cultural fields
between individual actions. This integrative
process, the largest in the
history of the world, proceeds and gains impetus before our eyes. Its width
and depth, as well as its large scale consequences cannot as yet be forseen.
Kazimier;:, Dobrowolski
NOTES
ON THE
HISTORY
OF THE
CART
AND HAR:-JESS·
The oldest type of cart was undoubtedly
a two-wheeled vehicle,
drawn by a pair of oxen, with the aid of a shaft fixed to the yoke. Originally two poles, constituting a basis for the carrying platform, resting on
an axle, joined in the front, passing into a shaft. Carts with such a trian-
�726
gular slnpe were found in vanous parts of South- \-\'estern Eurasia, from
Portugal to I ndochir:a.
The m~rging of two such two-wheeled vehicles into one four-wheeled
<art took place as early 2S the brom:e epoch. This new cart was more comfortable, though less economical, since it had greater internal friction
and perhaps for that reason did not spread far outside the territory of the
.La usitz culture ,) (kultura łużycka).
The development of the age-old West European means of overland
transport undoubtedly took place under the impulse coming from Asia.
As early as at the time of the Roman Empire the population of Europe
got to know the pack saddle which, most probably, came by caravan
route to Turkestan,
the meeting point between Asia and Europe.
On the other hand, horse traction, adapted to a cart equipped with
double
shafts and collar, was probably
adopted from' the Huns,
so that the horse collar undoubtedly reached the Germans by the medium
of the Slavs. The latter, however, perhaps took it over from the Goths.
It is possible that
double shafts came
together
with the collar
reaching
most probably
the Longobards
in Northern !taly. They
I.mdoubtedly borrowed them form the Avars, who, according to Nestor,
used both oxen and horses (Mon. Pol. Hist. Vol. I, pp. 557-558).
The spread of the four-wheeled cart in a north-easterly direction,
outside the area of cattle traction, was, perhaps, a consequence of Slavonic expansion in the period preceding the adaptation of the four-wheeled
western cart to horse traction and was the result of an independent solution
of that problem in the area of horse traction in the North-West. This
is further confirmed by a totally different construction of the four-wheeled
cart so that the western influence would only be expressed in the. fourwheel principle.
The adaptation of a four-wheeled cart with cattle traction to horse
traction took place in all probability in the High-Germanic
area, as can
be seenfrom the terminology of the Polish cart. This happened as a result
of the contact of the Moravian area with the Franconian
Monarchy,
for a number of linguistic loanwords suggest the participation of Moravia
and the exclusion of Bohemia proper. It is possible that this improvement
of the cart was accompanied by an improvement in the plough, viz. the
addition of the landside to the ancient Slavonic hoe (radło).
The substitution
of cattie traction by horse traction progressed
at first very slowly, and only as late as in the last century reached the
Balkan peninsula. With us the liquidation of cattle traction was concluded
as late as the Second World War, though since the introduction
of an
iron plough quick horse traction became much cheaper.
The four-wheeled cart, adapted to horse traction, we acquired
probably together with the traces, which were probably the outcome
of the simplified classical two-horse harness. !t is, however, impossible
to say that this western loan survived unchanged in the Ukraine. The
addition to the cart of a basket container made of osier is undoubtedly
the reflection of a much older influence of Scythian culture .. To that group
belongs also the conicallambskin
cap which, together with the cart basket,
penetrated deeply into the Polish area.
The above summary of general conclusions could be closed with
a statement that the results of the investigations concerning the cart and
harness shed much new light on the history of the early Slavonic peoples,
and stress the important role which, in the second half of the past millenium was played by the Moravian area, constituting a sphere in which
the Byzantine and the Franconian influences intercrossed, playing the
Slavs against the Avars after the disappearance from the historical area
of the Germans and the Huns.
Jan C<.ekanowski
FOLKLORE
jURIDIQUE
This term is used in scientific publications equally by Czech, French,
and Italien scholars. The Germans have coined an equivalent, (,rechtliche
Volkskunde». Undoubtedly
the future joint efforts of the ethnographers
and the students of jurisprudence will further develop this branch of study.
What is needed at the present state of our knowledge is a detailed and
systematic study of popular legal beliefs, opinions and customs. Up to
now the ethnographers
have studied law on a much too modest scale.
Tracing its history, the writer points out that already in the so-called
Holy Office there were certain analogies to lay courts. Legal ethnography,
however, begins to develop much later, in fact in the last two decades.
Analogously to religions ethnology also legal ethology will develop and
become a separate branch of ethnology. Until the XIX-th century any
rusticity was branded as vulgar, carmim vulgare, barbarieum; today our
attitude
towards the countryside and its folklore has undergone fundamental change. This, however, does not mean the masses, at least as far
as law was concerned, had much influence upon the development of law.
They were not given any share in the creation of law, despite the fact
tha t people had their legal views and legal practices, as we know from
ethnography, and despite the fact that in actual life lawlessness was more
frequently encountered than justice. In the planning of future ethnology
the field of legal views and practices must be duly considered. In this
the original popular views on law, original legal customs, now often forgotten, will have to be considered. Such studies have been, as a matter of
fact, already started by a Swiss scholar, Hans Fehr, and the German scholars.
�At the Hague Congress of Comparative
Law in 1937 Claudius Schwerin
made the first distinct step towards the planning oflegal ethnology. Although
Schwerin distinctly separated it from legal antiquity and legal archeology,
a Czech scholar, Horna, considered that in that field constant «merging'>
of subject takes place. He invented the slogan «through the people and
its literature and art towards the learning of progress in law,), a reflection
of which we find equally in the games of children as in the old and significant customs of the people.
The
~xamples.
above
statements
are
illustrated
by the
writer
1. The
simplifica tion of the social phenomena
by the legal and
dogmatic SCl1001 and the criticism of this attitude expressed by E. Ehrlich,
G. Schmoller, G. J ellinek, and others.
2. The contrasting
of legal customs and the customary law of the
masses, called by Ehrlich the living
law, with the statutory law of the
dogma tic character.
3· A custom as an expression of legal opinions and lawgiving
of the community.
by several
4· Legal customs in' frequent opposition in the past to the state
law being the product of the ruling classes.
5· The statement of their nature and importance
by the history
and the ethnology of law.
Richard Homa
THE
IMPORTANCE
OF LEGAL
CUSTOMS
6. A somewhat negative attitude
manifested
until recently by
academic scholarship towards the problems of the customary law (except
to the commerciallegal
customs), among other things due to fundamental
inconsistencies with the lawgiver.
AND THEIR
INVESTIGATION
There is an old dispute between law which is enforced by the State
and which is class conditioned, and legal customs or the customary law.
The strengthening
of this dispute can be observed, for example, in the
late Middle Ages and also in recent times as a development corresponding
to the consolidation
of the modern State. The problem was stated as
early as 1843 by the German scholar G. Beseler in a work <<Yolksrecht
und J uristenrecht,), though the author did not understand all the deeper
implications of this problem.
Legal historians have often stressed the original importance
of
customary law and they often pointed to its sharp. contrast with the statutory law, though, again, without drawing - at least not until the and
of the XIX-th
Centuryand
often even later - the right conclusions.
Especially characteristic was the avoidance of the subject by those scholars
who dealt with modern times and with those countries which had a strong
State structure, though even they were sometimes made the subject matter
of scientific study (e. g. by L. Petrażycki).
It was not within the scope of the work to give a full historical
account of all the aspects of the problem. We were merely concerned
with the stressing of its non-abating topical interest and factual importance,
especially in view of its very strong criticism expressed by E. Ehrlich
concerning its dogmatic character,
identifying
the statutory law with
law in general and the legal sense of the masses. Furthermore,
the question
was raised how we should conduct research,
both from the historical
point of view and in its modern aspects.
In line with the objectives stated above, the following questions
were raised in the work:
forces
7· The practical value of the study of legal customs; their results
being an auxiliary means for a modern lawgiver and the legal, administrative, and judicial practice.
8. The sources of the knowledge of legal customs and the methods
of their investigations.
I
.ł
9· The necessity for such investigationsfrom
the epistemological
point of view for: a) a better understanding
and exposition not only of
the history of the Polish law, but also of class antagonisms and of culture;
b) a more precise description within the field of legal history of the connection between Polish customs, views, and legal ideals, and those of
other peoples, especially of the Slavonic group but also others; c) the
fixing of the scope and the importance of the maintenance - up to now
often against the wish of the lawgiver - of the legal customs and views,
and in consequence;
d) making possible a more precise than hitherto
study of our social reality, both in the past and in the present.
Leon Halban
AGRICULTURAL
KNOWLEDGE
OF
THE
LUO
OF
KENYA
In this paper the writer analyses the role of primitive knowledge
or science as a system underlying any practical activity and often difficult
to separate from it. It has, therefore, become an accepted practice to define
it psychologically in terms of situation as a scientific attitute, governed
by experience and sober judgement,
in contrast to magical or religious
situation, where emotional fears or uncertainties
force man to resort to
means of can troI other than reason and experience. These points are amply
�731
73°
illustrated with ethnographical material collected among the Luo (Nilotic
Kavirondo) of Kenya, among whom the writer spent nearly two years
1946-1948.
In particular, he is interested in the native methods of s~il
identification and selection, which provide a good example for the Il·
lustration of the thesis of rational choices and sober observation of nature
and its processes, made by these natives.
Yet it seems to the writer that the role of primitive science does not
end here, and he study of the lineage system in its numerous repercussio~s
upon farming organisation and practices must be also included under this
heading. For in such general structural categories, the Luo's attitude
towards the land is formulated, his mode of its occupation, movement
in space, the principles ofthe establishment and abando~ment ~fin~ividual
homesteads and so on - in theory at !east, for in practice he IS gUided by
numerous other and equally if not more important factors. Lineage among
the Luo is already considerably divorced from the reality of actual life,
and it appears to the fieldworker not so much as an all pervading social
force regulating the existing mode of social grouping, but primar~ly, as an
abstract somewhat detached, axiomatic system of thought. This system
furnishes the native with a general outlook upon life and helps him to understand and interpret the society of which he is a member. Thus, the lineage
system becomes for the native a means of reckoning tim: and space, of
defining man's relation towards his fellowclansmen a~d tnbe.smen as well
as, spacially, towards, the clan and tribal lands, but It certal~ly does ~ot
function nowadays (and the writer seriously doubts whether It over did)
as a regulator of human activities and relationships in a real struggle for
existence.
Not only do his field notes abound with exceptions, observed by the
anthropologist, from the rules outwardly stated by th~ native infor~ants,
but the objections are of a much more profound theoretical nature. Without
undue speculation it can be said that man was in particular need of such
a mental tool in all those circumstances where nature and topography
provided him with few natural marks for small group~ of nomads which
would otherwise have been lost and consequently penshed over the vast
spaces over which they moved. But such a study of hi~self, and the ~roj.ec.
tion of human relations over nature and the resultmg conceptuahsatlOn
of society in time and space could hardly have been sufficient for th~ ~urvival of the race, if not supplemented by a constant and everyday emplncal
observation and study of nature and certain processes of life made by the
native himself which after all, warranted the propagation both of his race
and of his animals or the crops upon which his very existence was dependent.
Yet he was then as he is now, in need ofa theory, however imperfect, which
would link his scattered experiences into a system ofconcerted thought and
action. which would link the present with the past, and which, in terms
understandable
for him, would give him the concept of his society as
a uniform organised body - a concept he found helpful, if not indispensable
for the perpetuation of the group.
Andr;e}
THE IKFLUENCE
OF GEOGRAPHY
SETTLEMENT
Waligórski
VPON THE TYPE OF RURAL
AND HOUSING
IN POLAND
Rural settlement and housing in Poland display many different
characteristics which substantially agree with certain culture areas. These
characteristic features are manifested in different regional types which have
been for some time a subject matter for study by ethnographers. This in
Poland, as in other European countries, lays the foundation for the development of regional movements aiming at the study and preservation of the
peculiarities of folk culture, vanishing rapidly under the impact of indu~trial civilization and modern cosmopolitan tendencies.
The influence of geographical environment is a well-acknowledged
factor making for regional peculiarities, and also finding its expression in
the type of rural settlement and housing. As principal elements of the geographical setting may be mentioned topography, geology and soils, water
supply, climate, and the availability of natural building material. The
ancient mode ofsettlement and habitation point clearly to such dependence
upon these geographical factors and also reveal certain regularities which
can be discovered here. It is significant that the influence of natural factors
is usually manifested in certain complexes, where certain interrelations
exist side by side, though the intensity of working of particular factors
may be different.
The influence of topography can be best seen rn the mountain areas
where, for example, the movements of population and its settlement proceeded along the valleys or gentle slopes, though not exceeding a certain
altitude. The choice ofa place ofliving is also connected with the prevailing
climatic conditions. A flat country does not seem to influence directly the
shape of the villages or settlements. Higher country and the mountain
regions show a tendency towards individual shaping of the settlement
areas and the position of particular buildings.
I t has been found that fertile soils favour the development of compact settlements, whereas poor soils tend to have a scattering effect upon
the units of human settlement. Early waves of settlers usually chose light
soils the working of which did not require much effort. The quality of the
soil is also manifested in the size of homesteads as well as in the way they
have been built.
�733
732
Old villages often appear to have been founded in the VICll1lty of
running water, though usually above the flood line. The modern technique of boring wells made, to a large extent, settlement independent of the
level of subterranean
water. The connection with surface waters is largely
dependent upon the accessibility of the river banks.
The study of climatic conditions leads to such problems as the influence of the sun, temperature,
winds and rainfall upon the mode of
human settlement. This can best be seen in the mountains where the question of the action of the sun and exposure to the winds are decisive factor
influencing the position of the houses. Low temperatures in winter forces
the inhabitants to build walls of considerable thickness, while the adoption of wood as building materialover
other materials constitues a further
safeguard. The slope of the roof is also to a large extent the result of the
amount of rai n- and sfIow-fall, and so is the kind of material used for roofing. The protection
of the walls against damp necessitates the making
of eaves, arcades, galleries and so on, as well as the whitewashing ofplastered
walls.
Older buildings relied mainlyon
material which could be obtained
on the spot. In this respect timber predominated in Poland. The various
types of the construction of the wooden walls are a refletion of the qualitative and quantitative
state of forests in a given region. In regions which
were less wooded clay was used as building metarial, and to a lesser extent
stone. Straw was the chief material for covering the roofs, which agreed
with the predominantly
agricultural
character
of the country, while
shingle and lath were used in the forested areas and the mountain districts.
Older houses and settlements, in the building of which the environmental facto.rs were fully taken into account, have, in the course of time
evolved certain traditional
norms and standards which were maintained
even after the original influence of the environmental factors was no more
operative. The break from these traditions under the present-day civilizatory influence, without an attempt at adjustment
to new needs and
new tasks, may result in the disappearance
of those cultural traits of the
countryside and the esthetic values of the landscape.
Gerard Ciolek
THE
DEVELOPMENT
OF HUMAN
SHELTER
O~
POLISH
TERRITOTIES
In discussing the development
of human shelter on Polish territories since the beginning of the neolithic period till the end of the prehistoric era we can distinguish two basic types: dug-outs and surface
buildings. There are also intermediate
types of shelter, to which we must
include those houses which have, essentially, a surface structure but are
partly dug in the ground. These two types exist side by side on the Polish
territories, both spacially and in time, that is to say, they can be found
throughout the entire prehistoric era over the Polish lands.
There is little variety as far as the dug-out type is concerned. Its
principal types were the pits, which were horizontally
projected, and
were round, oval, or else of irregular shape. Yet the material published
hitherto does not provide a sufficient basis for connecting certain types
of dug-outs with definite cultural periods or areas only. The same applies
to the arrangement
of the interior. Also up to now the position of the
roofs over dug-outs has not been adequately explained. It is commonly
assumed that over circular underground houses there were roofs of a windbreak type which were supported by poles dug into the earth round the
hut and joined a t the top. It is also accepted that poles were placed on
the edges of the dug-out on which the roof was placed. These are, however,
assumptions
based on the ethnographic
analogies rather than on the
available archeological
material.
It should, therefore, be hoped that
further studies of the early settlements, of which there are still too few,
will allow us to explain many more details.
As far as the second type is concerned, that is the surface building,
it displays much greater variety of form than the dug-out. In discussing
its types we can take as the basis the construction of the walls, the lay-out
of the interior, and the general shape of the building. Starting with the
last type, we distinguish the buildings of rectangular, square, and trapezoid
shape, though some structures have such curved walls that they can hardly
be described as regular. Notwithstandig
the shape of the line of the wall,
the whole building, generally speaking, corresponds to the above geometrical
figures.
The solution of the problem of the interior of prehistoric houses
presents us also with many difficulties. What in particular needs explanation
is the question of eaves, which many students, perhaps somewhat too
rashly, find in every structure of a house with two rows of poles. In fact
the problem is not so simple, and we should not rule out the possibility
that some houses with such a construction were two- or even three-roomed
constructions.
The greatest variety, however, in the prehistoric surface building
is shown in the construction
of the walls. The simplest construction is
one combining poles with basketwork, requiring relatively the least amount
of labour. This construction was in general use beginning from the later
neolithic period until the early historical time. In the latter period, however,
this technique was seldom applied in the construction of houses for human
habitation,
being reserved only for the construction
of farm buildings.
�735
734
Observations concerning the actual building material are, obviously,
possible only in those cases where some surviving specimens of timber·
could be found. Thus in Biskupin pinewood was the most frequently used
building material. Pinewood was almost exclusively used as the material
for the corner mortice poles, whereas the middle mortices were, in addition
to pinewood, sometimes also made of oak. For tenons pinewood was also
used, though occasionally oak and ash. The floor in the Biskupin houses'
were made of pinewood, oak, ash, alder, and birch.
Also in the early historical settlement at Gniezno pinewood was
most frequently used, less often oak, and only in exceptional cases ash
or birch. The timber used for building was in most cases round, not worked
and only in exceptional cases square-hewn.
The problem of roofing, both in thedug-outs
and in the surface
buildings must for the time being remain unsolved, for the archeological
data do not provide sufficient clues in this respect. All that can be made
at this juncture are guesses which are more less justifiable. The same
refers to the windows, where they existed.
Floors in most prehistoric houses consisted of beaten clay. The'
fact that the wooden floor existed in Biskupin was due to specific local
conditions, that is the swampy ground. The floor appears as late as in
the early historical age, even then not in all houses. No regularities could
be discovered in the position of the fireplace in the neolithic surface houses.
The fireplace was placed in the middle of the room or near the wall. Since
we are not always able to state with accuracy where was the entrance
to the house, it is difficult to say in what relation to the entrance was the
firesplace in those houses where it was situated near the wall.
Apart from the pole-basketwork structure we find quite often walls
joined by the mortice tenon technique. \'\lith our present state of knowledge it is difficult to decide when this technique came into use. We have
confirmed it in Biskupin, that is in the beginnil1!Ś of the Iron Age (700400 B. C.). It should, however, be assumed that it was known earlier,.
at least as early as the Bronze Age.
Likewise somewhat obscure is the question of the beginnings of
the dovetail technique in construction.
Habitable dwellings built with.
the use of the dovetail technique
have been found from the early
historical period, though it is known that this system of building
was
known in the early Iron Age. It appears, for instance, in the settlement
of Biskupin, though it was applied only in the constructions for defense.
It has never been confirmed that this technique was ever used in the
building of human habitations.
It should, however, be borne in mind
that the discovery of traces of dovetail building, apart from exceptional
cases where conditions exist for the preservation of organic material, is
exceedingly difficult, in any case much more difficult than the actual
tracing of the pole structure. For in the latter case we have the marks
left by the poles dug in the ground, whereas the traces, if any, of a dovetail
construction house which was placed on the ground with beams often
resting on big stones, can be discovered only by exceptional luck.
A certain variation of the houses of the pole and dovetail beam
construction were houses the walls of which were built of logs placed
horizontally one upon the other, similarly as in the dovetail structure,
and supported by smaller poles which were driven on both sides into
the ground. That walls of such construction existed can be seen from
the marks of the poles as well as from the dark lines which are the result
of rotten logs placed horizontally.
Also not fully clarified is the question of the construction of the
walls of large trapezoidal
houses of the ribbon pottery (Bandkerarnik)
civilisation (the Danube Civilisation),
discovered by K. jażdżewski in
Brześć Kujawski. According to the observations made by him the walls
were built of beams placed in a ditch which delimitated the outlines of
the edifice. It is, however, difficult to state with certainty whether the
poles were placed close to each other or a t some distance. Had there been
some space between then this must have been not very large, or, alternatively, had these been larger, the ditch would not have been necessary,
as each.pole could have been dug in separately, as was the case with plaited
and lath and plaster walls. That there was not a very great distance between
the poles can additionally be inferred from the fact that a large quantity
of burnt clay was found in the huts or in their vicinity which was apparently
used for filling in the holes and chinks in the construction.
The fireplaces which were found in the interior of the Biskupin
houses consisted of not very large stones made up with elay, and they
were often made of clay only. They were roundish in shape and placed
about the middle of the hut, somewhat to the right from the entrance.
I n the early Polish houses from the early historical period fireplaces were
at first situated in the middle of the house, then were shifted towards the
wall, and subsequently placed in the corner on the right or left from the
entrance. In the XII-th century the ovens appear built of stone and clay.
However, the moving of the fireplace first towards the wall and then to
the corner of the interior is not the rule, though such a development was
observed in Gniezno. In other settlements we-find, besides the fireplaces
in the corners, also a fireplace in the middle. For example, in the excavations of Opole, and in Santok they are always in the middle part of the
interior near the wall.
Quite obscure is the whole problem of furnishing the interiors of
dwellings. What furniture was used, when it appeared, these are the unsolved problems which must wait for new lucky archeological excavations.
l
�i37
Only in the Opole settlement benches along the walls were discovered,
as well as stools and wooden beds supported by legs with plaited and
'geometrical ornamental
motifs - the latter in the form of square fields,
filled wi th four triangles meeting a t their points.
Similarly we still know very little about the shape of the prehistoric settlements. For this more investigations
of the settlements are
necessary, as up to now mainly the old cemeteries were studied; besides
this, even fewer settlements were excavated in their entirely. On the basis
of the material which has so far become known, the settlements, both
neolithic and from later periods, do not have defined shapes. The houses
are scattered at random within settlements. Only in Buch near Berlin
even houses were found placed in a row and turned with their top walls
towards the road. In the early historical settlement at Lisewo in the
district of Wąbrzewo as well as in Dobre in the district of Nowogard were
traces found of a settlement built in the shape of a street, and in the settlements from the same period in Siedlemin in the district of Jarocin and in
Parsąck, in the district of Szczecin of a settlement with its houses built
in a circular patto·n.
Stefan
ETHNOGRAPHIC
Nosek
ICO:,\OGRAPHY
This is the continuation
of Polish iconographic material, published
by the author in (,Lud,), vol. 37 and 38. P. 29 I, The beating of flax, woodcut,
1693. P. 292, Decoy for catching birds, woodcut, 1779. P. 293, An instrument for killing moles and a trap for birds, woodcut, 1779. P. 294, Sowing
and harrowing,
woodcut, 1571. P. 295, Mice devouring Bishop Hatton,
woodcLlt, 1554. P. 296, Defining boundaries
by fences, woodcut, 1630.
P.297, Human sacrifice, lithograph,
1838, P.298. Village tribunal, miniature, 145 I. P. 299, Stocks and chains, miniature, 1353. P. 300, Aphrodisiac, woodcut, 1571. P. 301, Birdtrapping
in a tree, lithograph,
1839.
P. 302, People with deformed ears, woodcut, 1554. P. 303, Burial without
coffin, woodcut, 1693. P. 304, Male mandrakc, woodcut, 1556. P. 305.
Female mandrake, woodcut, 1556. P. 306, Lion and Elephant, woodcut,
1575. P. 307, Leopard fighting a dragon, woodcut, 1557. P. 308, Unicorn,
woodcut,
1730. P. 309, A kind of grain stack, woodcut, 1574. P.3IO,
A status of a woman with a child supposed to perform wonders, woodcut,
1578. P. 31 I, Blood-letting, woodcut, 1556. P. 3 I 2, A wolftrap, etching, 1779.
P. 313, A letter from heaven, undated. P. 3 I 4, :Mice devouring Popiel,
woodcut, 1564. P. 315, A plica, etching, 1792. P. 316, (,God's Tree'), a shrub
of the thistle family (Artemisia
Abrvtanum)
with healing qualities attributed
to it, wood-cngra\'ing.
15i5. P. 31i, .\Icrmaid, woodcut, 15i5. P·3I8,
Undine,
pencil drawing, XX-th century.
P. 319, Earth spInt inhabiting the mines, called (,Treasurer», a crayon drawing, XX-th century.
P. 320, A bard with sacrificial goat, woodcut,
1563. P. 321, A mediaeval ('wild man», known also as satyr, woodcut, 1515. P.322, A barge
on the Vistula, lithograph,
1884, P. 323, The towing of a barge, etching,
1684, P. 324, Tinus or the sea-dog, woodcut, 1534. P. 325, Emerald,
woodcut, 1534. P. 326, A bell-shaped net for trapping partridges, etching,
1778. P. 32i, The bleaching of linen, ctching, 1684' P. 328, A granary,
lithograph,
1838. P. 329, A whirlwind, or devil's dance, woodcut, 1876.
P. 330. Bees, woodcut, 1578. P. 331, Peasant cottages in XVI-th century,
woodcut, 1567. P. 332, Visiting with the wooden cockerel, woodcut, 1864.
P. 333, Cossacks fight with a tiger, woodcut, 1837. P. 334, Twardowski
in an inn called (,Rome'), lithograph, 1865. P. 335, Snake worship, woodcut, XVI-th century. P. 336, Haymaking, woodcut, 157 I. P. 337, Threshing
with a flail woodcut, 1693. P. 338, Cock fight, lithograph,
1836. P. 339,
Magic crosses, photograph,
1936. P. 340, Snakes in a magic circle, woodcut,
1564. P. 341, Elephant hunting, woodcut 1564. P. 342, A serpent, woodcut,
1693. P. 343, Stars, woodcut, 1693. P. 344, Poverty and misery, woodcut,
XVII-th century, 1633. P. 345, Shepherd, woodcut, 1575· P. 346, Peasant
costume from XVIth century, 1521. P. 347, Sea monster, woodcut undated.
P. 348, Nobleman's
devil Boruta in an old willow, lithograph,
1864.
P. 349, Girls dancing round a bonfire, called sobótka, woodcut, 1865,
P.350,
Devils' oak at Ramowe, woodcut, 1584. P. 351, Fortune telling
from dreams, lithograph, undated. P. 352, Straw bee-skeps, woodcut, 1578,
~. 353, Sea-hare, woodcut, 1556. P. 354, Ploughing, woodcut, 1575·
Tadeusz
AMBER
ART
AND CRAFT
ON THE
RIVER
Seweryn
NAREW
This paper, dealing with the extraction and working of amber in
the river Narew area (that is mainly in the ethnographic region ofKurpie),
was written during the Second World War. The writer, then an enforced
exile, was separated from the field of his investigatons. A part of his material was saved in 1939 and was brought secretly from the Narew district
to \Varsaw. During the Warsaw rising (1944), original manuscript was lost,
and only two typescripts, which were buried in a tin for a year, were saved.
Some of that material was printed in the post-war issues of (,Lud,). It may
also be mentioned that a special regional museum dealing with amber
will be soon opened in Łomża in the province of Bialystok.
Lud, T. XXXIX.
47
�739
Amber, known also as (,Gold of the North» was found formerly In
large quantities on the shores of the Baltic, especially in Jutland and In
Sambia.
Trade in amber, known already since the neolithic period, became
an important factor of co-operation between the Baltic and Mediterranean
peoples as can be testified by Roman and Greek coins found in these northern territories. There is evidence that in the times of Nero amber was
brought to Rome from certain Baltic regions. The amber trade route to
Rome led through the Polish and Hungarian lands, and amber reached
then a very high price. In Poland the largest amber workshops, employing
up to 150 workers were known to have existed since the XIV century In
Gdańsk--and the Polish King, Sigismond III was specially interested In
amber, of which he made presents to the European monarchs.
Apart from the Pomeranian amber fields on the Baltic, much of
that precious fossil resin was extracted in the disticts on the river Narew
Here the working of ambe~ has been for many centuries an accepted lin~
of folk art and craft, and certain amber products (mainly beads) were
found among neolithic antiquities,
both in ancient pagan tombs and in
older Christian cemeteries. It was, for instance, a frequent practice of the
Kurpie women to be buried decorated with amber beads.
Amber pieces of different sizes were found in the Kurpie region in
the banks of rivers and streams, in sand and in the sand dunes, but they
were mostly dug out from swampy meadows and pastUloe land during dry
years, especially in the deeper layers - t02 metres below the surface, often
in miocene loams.
The local amber workers (bursztyniarze),
that is those who
extracted and worked the amber usually knew where to look for it. They
also had simple tools which helped them to find and extract amber. There
are several local names for amber and its varieties, but generally speaking
it is classified into land water, swamp, and sand dune amber. Over 100 such
«amber fields» are known in the Narew district.
°
The extraction and working of amber in the Kurpie district can be
best described as a local industry. But amber is also an important i tern of
trade. The oldest specimens, in the form of flattened balls, were found
in older cemeteries near churches (e. g. in Nowogród, where there is
a XV-th century church). In Ostrołęka old amber workshops were known
to have existed from the end of the XVIII-th century, and in the country
districts the population worked and traded with finished amber products.
In the Narew district, up to the 1914-1918 war, amber pieces were often
used as local currency. In recent times amber was sold to Gdynia where
it was polished.
Whereas in the Baltic region the trade in amber was a monopoly
since the XIV-th century, at first of the Teutonic Knights and later of
Prussian princes, it was quite free on the Narew. There was up to 1826
a special hangman
in Królewiec (Kaliningrad)
who executed ambelo
thieves, but on the Narew anybody could dig for amber.
The amber
yielding areas which formed a part of the Crown Forests could be rented
by yearly auction. (We have records of these auctions for the XIX-th
century, since 1811, in local Forestry Departments).
During the \Norld
War (1914-1918)
the Germans got hold of all amber on the Narew,
confiscating all the amber they could find and even robbing the Church
boxes. During the Second World War they went even further, taking not
only crude amber but also the amber beads and ornaments from the Kurpie
women, ordering that all fines imposed by them should be paid in amber.
The workshops on the middle Narew, where amber was polished,
were permanent, seasonal, or migratory, as well as amateur. Raw amber
was worked with flint splinters, glass, and also knives, chisels, files, pumice
stone, and grindstone, while chalk and various types of paper were used
for polishing. Holes and cavities were made with special old-fashioned
drills (called (,drel») which were set in motion by means of a wheel or of
a special instrument set on a lathe, while lathes were hand driven with
a string, strap, or a shaft (Fig. 4). In the second half of the XIX-th century
lathes were introduced with a rolling wheel which were hand or foot
driven (Fig. 5). Later, when the older amber workers and their workshops were destroyed some used to work amber by hand, using for that
purpose and ordinary spinning wheel (Fig. 7).
Amber beads, worn by girls an women and known here as ('corals»,
were mainly manufactured
on the spot. These were either quite small
round beads or larger pieces flattened ~t the sides. Also cut ('corals» were
known which were carved in squares or rose'ttes (Fig. 9). Every selfrespecting Kurpie woman had formerly up to three strings of beads, larger
and smaller, often with a few additional ornamentations
such as leaves,
hearts, crosses, medallions with the crucifixion scene, and so on. In addition
to beads buttons were manufactured
as well as other small decorations
for men, such as for pocket watches and talismans, studs for old men's
hats, pipes, snuff boxes, cups, tumblers, cigarette holders, inkstands, and
other objects suitable for small presents. In folk medicine amber was used
for healing the eyes, as a cure against headaches, and amber balls were
hung round children's necks as a protection against epilepsy. Until the
1914-1918
war there were huge amber candlesticks in the church at
Mały Płock of about 1 metre in diameter.
The local population
treats amber with respect, calling it «resin
from the Great Flood of the World». Thc finding of amber has always
�74°
been
regarded
incense,
from
this.
songs,
diggers»
surviving
as great
the
Amber
and
poetry
dig
and
also
proverbs.
and
local
remain,
families.
luck.
village
amber
in the
provides
literary
much
It is often
can
said
place
a theme
production.
was
district
has its important
It
but
Much
incense
given
in local
which
Kowadays
be
heard
of the
can
only
about
dead
to churches
of Ostrołęka
their
Kurpie
got
folklore,
in legends,
often
be
a few
old
exploits
that
as an
its name
they
found
in
«amber
from
the
went
(,to
amben>.
Adam Chętnik
I.'\JDEKS RZECZOWY «LUD», TOM XXXIX'
Ważniejsze
(gw.) -
skróty w XXXIX
gwarowe,
il. -
A
Abderydzi 2g5
Aborygeni 73
Ach (j. annam.) jarzemko
121
. chates p. Agat 325
Administracja
Brytyjska 13g, Igo
Adwent, zakaz wywożenia nawozu 294
Agat 325
Ak (j. kanton.) jarzemko
121
Ak (j. starochi11ski) jarzemko 121
Akcja badania
budownictwa
ludowego
w Szwajc. 505
Akta prywatno-prawne
174
- skarbowo-kościelne
170
- wizytacji biskupiej 170
Akumulacje dóbr 192
Akumulacje zasobów kapitałów 184
Ala (j. serb.) smok mieszkający w chmurach 347
Alrauna, Alruna 305
Ametyst 325
Amulet 3g1
Analiza elementów kulturowych 34
- etnograficzno lingwistyczna
79
- historyczna 53
- inwentarza
kulturowego 94
- kultur 87
- kultury ludów wsch. slowiańskich 98
- kultury materialnej
93
- prasowa 100
Animizm 60
AnkielY prawnicze
17'. 172, 524
l\ntagonizm
dróg kultur 108
Antropogeneza
425
Antropologia 6, 30, 45, 62. 75, 467, 4GB
- Polski ·n3, 440
- Radziecka 79, 424
- Słowiańszczyzny
433, +41
Antypryner
(gw.)
najstnrsz\'
bursztyniarz 40j
tomie (,Ludw>:
ilustracja,
p. -
patrz
Anyż, aphrod. 300
Aphrodisiacum
300
.'\rcheolog 35
Archeologia 4, 17, 22, 30
...- burżuazyjna
4
:\rcheologia p. archeologia 71
.\rchiwum
folklorystyczne
10
'.... homograficzne
10
..- pieśni ludo,\<. 503
Astrologowie 343
Atlas Etnograf. Polski 131
Atropa Belladonna 305
...- Mandragora
L. p. dziwoskręt 305
Atrybut Św. Justyny p. Jednorożec
308:
:\uł kołchozowy 423
Autochtonizm
68
Awunkulat 55
Azyl klasztorny 144
.... kościelny 144
_. przewoźniczy
144
Ażducha
(j. baszk.) smok wodny 341
B
Baby-znachorki,
czarownice 433
Badacze radzieccy 83, 86
Badania antropologiczne
79, 83
emogenctyczne
67, 83
etnograficzne
I, 423 431" 467
etnologiczne 436
folklorystyczno 12
historyczne 84
- językoznawcze
83
lingwistyczne 80
nad przemysłem ludowym 61 I
prehistoryczne
83
reliktów kultury ludu prac. 628
terenowe 16
terenowe M. M. E. Łódź 449,
w zakresie ceramiki 549
zjawisk ekonomicznych
436
455
�742
Bajki II, 134, 141
Balsamowanie
303
Bałwany pogańskie 310
Banany 204
Baran, ofiara zastępcza 297
Baranek z gliny 42Z
Barbarzyństwo
.B6
Barcie 352
Barta, bartka do dziania barci 333
Bannictwa
170
Bartnicy 37z
Baśni ludowe II, 134, 141
Bawełna 191, 204
Baza 36-39
Bazar sztuki ludowej 514
Beczka czarownic
179
- z klepek 455
Behawioryzm
z6
Belki 261, 269, z84, z86, ::l09
Berło sądownicze
145
Beryl 325
Bezprawie, pojęcie abstrakcyjne
I::l7
Bezpłodność
4z, 82
Białko zwierzęce 195
Biblia Leopolity 347
Bicie próby, szukanie
burszt. 361, 414
Bicz w zwyczajach
wesełnych 428
Bieda, Biedusia 344- w przysłowiu 344
- z nędzą 344Bielice (gleba) Z36
Bierwiona ciosane z66, 281
Bijak u cepów 337
Biologizm z6
Bibliografia
etnograficzna
1::l5
Black·bolshevism
25
Blankier, gatunek bursztynu
371
Bluszcz 439
Bloto bursztynowe
360, 363
Blotnik p. Boruta 348
Boa constrictor
335
Bogini urodzaju
198
Boginki 318
Bogowic 61
Bohvnie (gw.) zamawiaczki
4::l2
Boisko 337
Bor krzemienny
do obróbki
bursztynu
379, 384
Borowiec, Borowy p. Boruta diabeł 348
Boruta diabeł 348
Boże drzewko
(Artemisia
Abrotanum)
316
Boże :\arodzenie
43 I
Bożik domowy-dziad
430
743
Bożeńka (Bozia) 48
Bóstwa gockie 350
Bracia z jednej matki IB6
Brama z pali 201
- wysoka 435
Brandtsztych,
małe kawałki
burszt. 415
Bransolety 370
Brona z gałęzi 204, z94
Broń 145
Brożyny, słupy u brogu 309
Bróg budynek
309
- sterta siana 309
- w przysłowiu
309
\V herbie
309
Brylantowanie
bursztynu
378
B{zoza jako budulec z87
Buda na galarach
320
Budka ptasznicza
293
Budowle kwadratowe
z85
- naziemne
264, 284, 287
palowe 282, 283
- plecionkowo-słupowe
277
- prostokątne
285
- słupowe 286
- trapezowate
285, 286
- zrębowe 286
Budownictwo
106, 466
- kultury czasz lejowatych
259
- mieszkalne
259, 260, 28.l
- na Orawie 433
- neolityczne
266
- przedhistoryczne
266
- w epoce brązu 262
- wiejskie 228-230
- przyslupowo-węgłowe
453
- socjalistyczne,
związek
z pracami
etnograf. 628
Budy psie drążone
w pniu drzewnym
452
Budulec 287
Budynki gospodarcze
236, 273
:.- mieszkalne
237, 279
Bulwowate
204
Burśtyn
(gw.) bursztyn
374, 398, 401,
403, 406, 408, 413
Burśtyniarz
(gw.) bursztyniarz
402, 404,
405, 412
Bursztyn og. 355,-389,-414
bałtycki 370
biały 364, 408
błotny 364
chudy 364
cielisty 364
- czerwony 364, 408
Bursztyn cacko 364
- górkow,' 364
- gruntowy
364
- gruz 364
- jako ofiara na tacę 395, 396
- jako pieniądz 395-397
- jako posag 397, 401
- kopanie 382, 402, 404-408,
410. 414
toczenie 40z, 40:~
- kapuśniak 364
- kościany 364
- kruczy 364
- krwisty 364
- kurpiowski
370, 373
- miodowy 36+
- mleczny 364
- ognik 364
- rzeczny 364
- śniady 364
- szklisty 364
- twardy 364
\V lecznictwie
380, 395, 400, 401
- w poezji i pieśni 411, 412
- w przyslowiu 401
w wierzeniach
395
- wodny 364
.wydmowy 364
- zloty 364
- żółtawo-biały
364.
_. żyłkowany
408
Bursztyniarnia
373
Bursztyniarstwo
355
Bursztyniarz
amator 378
.Bursztyniarz
mąjster 359, 361, 364, 366,
368, 359, 361, 364, 366, 369, 373,
377, 382, 383, 407, 368, 408, 410
.Bursztynowa
okolica 4IO
Bursztyny korale 385, 402, 408
Buty bez podkówek
do grobu 30:~
- z cholewami
296
Bydlo rogate 184, 191, 193
Bylica 339
c
Cacko p. bursztyn
przeźrocz.
364, 384
Cakanka
(j. czes.) ciupaga 333
Cal, tylna część drygawki
322
Całopalenie
350
Carmen
barbaricum,
pieśń lud. 13.'i
- "ulgare,
pieśń lud. 135
Car"czka
(j. rus.) pokrzyk 305
Cassa"a - roślina 195, 20+
Cataslra
(j. lac.) dyb,' 299
Cebula 195
Cebrolka,
naczynie z klepek 327
Cebry 450
Cechy-organizacje
137
Cechy garncarz,'
422, 525
Cegła 206, 246, 248, 322
Cel i zakres etnografii 628
Cembrowina
studni drążona w pniu 452
Centra handlowe
189
Cepkalka
(gw.) czepek 413
Cepy dwukapicowe
337
Ceramika
18, 21, 77,439,458,
493, 501
- rzeszowska 444
- sznurowa
260
- wstęgowa 264
Cesarstwo rzymskie 130
Chala
(j.
bułg.) . smok,
mieszkający
w chmurach
347 .Chamat
(j. tatarski) chomąto
120
Chamy (j. ukr.) - uprząż 120
Chasterek
(gw.) - kuperek ptasi 292
Chata 287, 331
- czworoboczna
258
- górska 455
- jednoizbowa
280, 452
- kurna 47, 208, 331
- orawska 433
- pięcioboczna
274
- przysłupowo-zrębowa
454
- słupowa 259, 260, 262, 264, 273, 274
- słupowa dwuwnętrzna
270
- wąskofrontowa
273
zabytkowa
50 l
- z Gądkowic
269
- z okresu żelaza 266
-- z wyżką ił. 434
Chłop 137
- afrykański
156, 190, 192, 193
- chiński 199
- europejski
199
- Luo 196
- sieje z płachty 294
Chłosta 145
Chodzenie
z bocianem
332
- z kobyłką 431
- z kozą 431
- z niedźwiedziem
43 l
Chomąt - chomąto I IO, 1'7-127,
294
376 iJ.
Chomut
(j. ros.) - chomąto
120
Choroby kołtunowe
3' 5
- staroperuwiańskic
486
Chronologizacja
metali I U
Chrust w bud. 255, 267
�74.5
744
Chryzolit
325
Chrześcijaństwo
139
Chrzciny,
zwycz. 428
Chustka na głowę 454
Ciekięć (gw.) miejsce bursz!.
D
362,
405,
415
Ciężarki tkackic 277
Cis 439
Ciupaga 333
Ciżmy 346
CK WKP(b)
23, 33
Cmentarzyska
słowiańskie
77
- dżambułskie
420
Cołoni valachalos 430
Comaco (dial. wen.) - chomąto
120
Comat (j. rom.) - chomąto
121
Cuda 61
Cybuch do chaszyszu 204
Cybuszki z bursztynu
391
Cygan - zabawa dziecięca 143
Cygarniczki
z bursztynu
391
Cykl płodozmianowy
202
- rolniczy afrykański
193
Cyrce 305
Cyrk do walk kogucich 338
Cywilizacja
16
- babilońska
19
- chi'1ska 19
- cgipska 19
- indyjska 19
- starożyt. Chorezmu
78, 96
Czapka barankowa
131, 298, 345
Czekan 333
Czarna magia 225
Czarnoziem
kujawski 236
Czarownica
433
Czary i gusła 179
Czepiec 447, 458
- ze słomy 431
Czerpak do wody z tykwy 209
-- drewniany
421
Człowiek pierwotny
181, IB8
- Z morza 462
Czółno 458
Czubatka,
ul z nakrywką
352
Czynniki
klimatyczne,
a budo\\-nictwo
242
Czynność rolnicza i gospodarcza
13r, 186
Czynsz 192
Czystość przedmałżcńska
22;>
- rasowa 67
Czyściczka, czyścik, rośl. Impartiens,
~oli
me langel''' 336
Czyszczenie
burszlynu
404, 407
Dach 234, 278, 284, 287
- czterospadowy
309, 452, 4,">3
- dwuspadowy
331, 452, +53
- gontowy 433, 454
- krokwiowy 452, 453
na sochę i ślemię 266
naczółkowy
452
okapowy 455
przyczółkowy
453
- słomiany 452
- szałasowy 284
- wystający 267
Dachówka
246, 322
Dary weselne 428
Dąb jako budulec 237
- w Romowe 350
Defraudacja
bursztynu
371
Demokracja
137
- ludowa 135
- wojenna 21
Derecho consuetudinario
166
Deszcz 216-220
brak 2 J 6, 218-220
- łagodny 220
- sprowadzić
224
Dewizka bursztynowa
384, 385
Dębina 322
Diabeł 61, 336, 340
Diabli taniec 329
Dialekt 39
Dialektyka
marksistowska
35
Dichsala
Ci, st. wys, niem.), dyszel 126
Diritto popularc (j. w!os.) prawo lud. 167
Dłubanki,
czapki rogate 447
Dłutko do obróbki
bursztynu
378 rys.
379
Dobrohoczy-Boruta
348
Doliny nadrzeczne
239
Doły z wodą 201
łowiectwie
341
Domy biskupińskie
268, 269, 290
-- dwu\'mętrzne
264
- jednownętrzne
264
książęce 280
micszkałne
254, 255, 328
murowane
249
na trem pIach 453
naziemnc
285
- podział wnętrza 26c!
przedhislOrYCZne 284
solt\-sa 434
trapezowale
257
- ;v
."
,I
!,
,
.,.
Domy trójwnętrzne
285
Twórczości
Ludowei I a
- ustawienie
241
- wąsko/rontowe
267
zadrużne 434
zagłębione
w ziemię 284
z gliny 331
zrębowe 281, 283
żon 191
Dostęp do w'ody 213
Drabiny u wozu 124
Dranice 250
Drągi w budown.
261, 274, 284, 286
Drel, dryl do wiercenia otworów w bursztynic 379, 383
Droga 189, 233
kołowa 112
- miedziana
435
- rzymska 116
Drozd 301
Druciarze
trenczyńscy
435
Drużba 431
Drygawka,
drąg na galarze 322
Dryopithecus
- małpa nadrzewna
20
Drzewo budulcowe
242
- brzozowe 281
- dębowe 281
- graniczne
145
- sądowe 144
- sosnowe 281
Drzeworyt
291, 320, 336, 340, 341,
343-350
Drzcwostan
230
Dualizm kulturowy
108, 109
Duch przodka 2 10
Dudilim (hebr.) - mandragora
305
Duga 119
Duha 118-120
Duszka, duchenka,
zakon. ub. glowy 412
Dyba - słup 299
Dyfuzja 94
Dyle 309
Dym z bursztynu
w Iccznictwie 399
- z włosów w lecznictwie 399
Dynamika
przeobrażeń
kult. mas pracujących 625
Dyszcl [II, 114, 115. 123, 127, 129
_.- w tokarce bursztynowej
381
Dziad 431
Dzicdzinicc
236
Dzi~je Sło\\-iańszczyzny
4+2, 443
Dzi~ń wałki kogutów
i obioru
króla
żaków 338
Dzi~rża\w
bUJ'szt\'llU :J7I, 373
Dziewczyna
niczamężna
222, 391
\V obrzGdzic
zaklinania
deszczu
Dziewosłąb
179, 428
Dziewucha
401
Dzika Baba 321
Dziki Mąż 321
Dzikość 436
Dziw Morski 324
Dzwonek pasterski 345
Dzwon na kuropatwy
326
-
222
E
E (j. pekiński) - jarzemko
121
Egzckucja
145
Ek (j. sjamski) - jarzemko
121
Ek (j. schan.) - jarzemko
121
Ekonomia
polinczyjska
436
Ekonomika
burżuazyjna
435
- carskiej Rosji 52
- pierwotna
15
Ekspansja
indo-irańska
I II
-- kultury łużyckiej 439
- słowiańska
III
- szczepu 21.5
- wenecka 439
Ekspedycja
etnograficzna
7
naukowa
3, 33
- naukowa Amuro-Sachali6ska,
ewenkotunguzka,
kazachstańska
421
Ekspozycja chałupy 241
Elefant 341
Ełementy
kulturowe
119
- laponoidalne,
nordyczne
442
- obrzędowe
428
Eleusine - roślina '95, 204
Ellei - podanie jakuckie 86
Epoka brązu 21, 123, 130, 264, 286
- kamienna
młodsza 253
- żelaza 2 l, 123, 264, 285
Epos heroiczny 47
Ergologia
110
Etnikony 88, 90, 98
Etnogeneza
7, 15, 36, 37, 65, 67, 69,
71-75, li-84, 92, 93, 95, 100
101,419
Etnogeneza
grup polskich 608
- jakutów
i8, 95
Etnogonia
p. Etnogcneza
Etnografia
227, 1-3, 26, 30, 32, 35, 38,
40, 43, 57, 62, 65, 83, 416, 467
amen'kańska
27, 417
burżuaz\jna
1-5.
62. 6:{, 41i, 41H
europe-jska 417, 488
�747
Etnografia
historyczna
14
- prawna
135, 138, 143
- radziecka
1-8,
14-17,
20-23,
28,
31, 35, 43, 47, 53, 60. 63· 64, 71,
418
- rosyjska 2, 418
słowacka 434
- syber>jska 33
- szwąjcarska
488
Etnografowie
86, 93, 133, 138, 143, 145,
162
- burżuazyjni
.93
- marksistowscy
54
- radzieccy 5, 3, 13
Etnogeografia
2, 4, 8, 14, 15
Etnolog 158, 162, 217
Etnologia
2, 167, 177, 179, 184. 467,
- prawna
165
- w uniwers. szwąjc. 484
Etnos 72
Etnosocjologia
437
Eugenika 424, 425
Ewolucja trak<:ji I 12
F
Facjatka 427
Fajeczka i fajka z bursztynu
361, 384,
391, 392
Fartuch
lubei. 455
Feudalizm
7'1
Feudałowie
429
Fermy europejskie
183, 190
Figurka z drzewa p. Dziad 430
Figury kulturowe
452
Flisacy, flisowie 318, 322, 413
Flisz karpacki
(łupek piaskowcowy)
249
Folclore giuridico
133
Folkloristica
giuridica
133
Folklore giuridico
167
- juridique
133, 166
Folkloristika
giuridica
167
Folklor 6, 8, 10-12,
23, 25, 28, 29
- muzyczny szwajcarski 499
- pasterski 109
- polski 609
- prawny 165, 166
- radziecki 8
- rolny 109
-- rosyjski 9
- szwajcarski 485, 499, 503
- Wielko Wojny Ojczyzn.
12
Folklorystyka
radziecka
10, 12, 28
Folkloryści radzieccy
1[, 13, 22, 28, 48
forma malżeństwa
I
- władania
ziemią 52
Formy gospodarcze
436
- organizacji
rybolóstwa
437
- do wyrobu cegieł 493
- do wyrobu masla 500
- równoległe
93
- spania 493
- spoleczne 52
- zbieżne 93
Formacje
przedkapitalistyczne
5
Formalizm
2, 22, 23
Formuła
magiczna
222, 223
Fujarka 318
Fundament
domu 249
Funkcje społeczne wytworu
102
Funkcjonalista
25
Funkcjonalizm
110
Futra sobolowe jako ofiara 310
G
Gad domowy p. bożik 430
Galanteria
bursztynowa
384, 403
Galar, galarek 322
Galgenmanchen
p. mandragora
305
Galązka wygięta w ptasznictwie
301
Gałęzie brzozowe jako podłoga
278
Gałka bursztynowa
dla dzieci 400
Ganek 244
Garbarz
346
Garncarstwo
422, 450
Garncarz
435
Garnek gliniany 209
Gatunki gleb 202
Gduła, aphrod. 300
Geneonimika
80, 90, 98
Genetycy amer. i angieJs. 425
Geneza języka 81
- jęz. europejskich
74
- zjawisk 53
Geografia językowa
175
Geologia 229
Gęsi 8, 365
Gęśliczki, narzędzie
kary 145
Gielota 434
Givoytes, święty wąż 342
Gleba 196, 199,201,204,2°5,2[2,216,
229, 232
- ilasta 236
- jej gatunki 210, 214
- żyzna 235, 236
Gleboznawstwo
afrykańskie
181, 203, 214
Glina ciężka czerwona
203
,t
.,l
Glina ubita 281
- \\' budownictwie
242, 248
- z Uf\'ną i nawozem w budownictwie
208
Glinki 405
Glottogeneza
31
Głazy eratyczne
113
Głowa, przednia
część dryga\vki 322
- rodziny poligamicznej
193
Głód 210
Gmina 142
- pierwotna
52
Gniazdo bursztynowe
362
Gnojówki,
deski u wozu do gnoju 124
Goldene
Froh p. Zi Złota Baba 310
Gonty 250, 454
-Gorset 297, 447, 4:)1
-Gospodarka
koczowniczo-pastewna
97
- kopieniaczy-pasterzy
2[
- myśliwsko-rybacka
21
- myśliwska 20, 21
- osiadła rolnicza 97
- planowa socjalistyczna
103
- półosiadła
97
- rolnicza 22
Gospodarstwo
chłopskie wsch. afryk. i91,
192
- folwarczne
236
- kobiece 209
- okopowe 193
- żony 192
'Goździec, gościec p. kołtun 3 I 5
Grab 439
Grabcie, grabki do bursztynu
363
Granice antropogeograficzne
229
.- etniczne 423
- etnograficzne
229, 439
- językowe 80
- narodowościowe
80
Granit 2Il, 249
Grebnerczycy
92
Groby szkieletowe
262
- sk'rzynkowe 359
-Grochowina
202
Grodzenie
granic 296
Groty z bursztynu
317, 360
Grób przodka 207
'Gród w Biskupinie 265
Grubość ściany 242
Gruntv lessowe 262
- bu~sztynowe
398
Grupa Etniczna
14, 15, 7 I, 72, 228
- genealogiczna
188
- klan 3
Grupa kulturowa
73
- rodowo-plemienna
188
- rolnicza
183
- wioskowa 189
Gruszka do ust, narzędzie
kary 14~
Gruz. (gw.) bursztyn kruchy 364 .
Gry l zabawy dziecięce 142, 143
Grzędziel
127
.
Grzywny 293
Gutskij Zbornik 37
Guziki z bursztynu
393
Gwara t75
Gwiazdy latające 343
Gwoździki
kramne, aphrod,
300
H
Haft ludowy 47, 447, 450, 451, 501
Hak (gw.) socha 446
Haam (j. holend.) uprząż 120
Ham (j. chorw.) szle 120
Ham (j. rumuń.)
uprząż 120
Ham (j. węgier.) uprząż 3, 120
Harne (j. angie!.) zakończenie
kleszczv
chomąta
120
.
Harne (j. nadreń.)
chomąto
120
Hamut (j. fiński) chomąto
120
Handel 45, 189
Handlarze
bursztynu
362
Hany p. anyż 33
Harpule,
drągi do wstrzymywania
gaJaru
322
Harpulnik
322
Haszysz 209
Historia 2, 4, 34
- etnografii
7
- języka 37
- kultury materialnej
31
- narodów
ZSSR 30
- organizacji
rodowej 3 [
- pierwotna
59
- pierwotnego
gospodarstwa
31
- pierwotnego
społeczeństwa
30, 31
- porównawczo-prawna
165, 180
- religii 61, 177
- Słowian zachodnich
i południowych
30
- średniowieczna
30
-- starożytna
30
- Wschodu
30
Historyk 30, 74
- prawa 143, 147, 151, 159, 162, 165,
167, 169
�749
Hodowla bydla u chlopów Luo 18g
- renów 93, 419
Holizm 25
Holowanie łodzi 323
Holoble 100, 114-119,
127, 130
Homo Sapiens 19, 425
Horn (j. tybetański) jarzemko
120
Homut ij. serbski) chomąto 121
Huty miedzi kolo Mogily pod Krakowcm 435
Idealizm 41H
Ideologia I
Igo (j. ros.) jarzmo 123
Ijes (j. fiń.) jarzmo narożnc 121
Ike (j. est.) jarzmo narożne 121
Ikes (j. fiń.) jarzmo narożne 121
Ikonografia etnograficzna
2~)I
Ił 205
- trz~ciorzędowy
bursztynodajny
361
Impcnallzm
53, 54, 4.16, 425
Incantacione,
znaki magiczne 339
Indeks LUDU 60g
Industrializacja
miast 108
Inkluz 305
Inteligencja afrykańska 198
Instruktaż gospodarczy
169, 294
Instytucje etnograficzne
625
Interesy klasowe I
Internacjonalizm
proletariacki
47, 49
Inwentaryzacja
sprz.;tu rybackiego 418,
436
Inwen tarze wiejskie 169
Izba dymna 434
- główna 266, 278
J
Jabłka miłości, poma amoris p. mandragora 305
Jagnięta,
ofiara 310
Jaja Igl
.Jajca p. jaja 332
Jakutyzacja
Tunguzów .p I
.Jalówka 208
.Jamy elipsowate 284
- koliste 284
- mieszkalne 2;j8, 260. 27B
- odpadkowc 258, 27+
.Jarzemko 121, 122
Jarz.;bina
301
Jarzmo
II I-I 13
jarzmo narożne 121, 123
jarzyca,
żyto jare 294
jasiek p. Boruta diabeł 348
Jednoróg, Jednorożec
307, 308
Jednostka
prod ukC)jna 191
Jedność teorii i praktyki 43
jednożeństwo
16
Jemiołuchy
301
.Jesion, aphrod. 300
- angielski 80
- jako budulec 287
J.;zyk arabski 80
awarski 33
azerbejdżański
33
bałtycki 438
czeski 32
erziański 80
- estoński 32
- kaukazki 33
- klasowy 40
ludów 40
- MaO/'i 33
- mokrzański 80
- narodów 40
- plemienia 40
- polski 32
- prawa jego rozwoju 37, 41
- rodowy 40
- serbski 32
- st. wys. niemiecki 128
-- Suah~li 33
- szwedzki 32
- wioski 32
J.;zykoznawcy
radzieccy 34
Językoznawstwo
40, 41, 74
Juczenie 120
Judicia, przepowiednie
z gwiazd
j uridice folklor 133
- folklore 166
Juridiska folklora 133, 166
Kaliny owoce 301
Kalamarz z burszlynu 393
Kamantai
(j. litewski. chomąto 1211
Kamień w budownictwie
249
Kamienie azyłne 14:)
- graniczne
145
- sądowe 144
- IITóżebne 433
Kamizelka 447
Kapelusz 31 I, 361
Kapitalizm
25, 62, Ig6
Kapota męska 450
Kapliczka
114, 145
Kapusta 206
Kapuściak,
kapuśniak
p. bursztyn 364,'
369, 400, 4'4
Kara śmierci za posiadanie bursztynu 37 I
- ziemska 135
Karawany
arabskie 183
Karczma 333
Karczowanie
łanów J06, 201, 233
Kartoflaki (gw.) korale bursztynowe duże
385
343
K
Kabala kartowa 351
Kablączki skroniowe 77
Kaczuszka z glin\', zabawka 422
Kadry marksistowskie 3
Kadzidlo z bursztynu 374, 383, 389, 398,
403, 404, 406, 408
Kalie 501
Kalafiory 195
Kalendarz Ludow\' 332
Kalenica 234, 331; 452, 454
Kaleta 2g6, 2g8, 346. 36,
Kas (gw.) choroba oczu 400
Kasza 20g
Kat 371
Katedra etnografii 3, ;,. 30, 33
Kathomo-ród
199, 206
Kiczki p. poszycie dachu 309
Kiedajse lata (gw.) dawniejsze lata 398
Kiełbasa 332
Kierownik - część wozu 128
Kierunek materiain.
historycz. w etnografii polskiej 628
- wschodni 185
Kijanka 2gl, 327
Kilof 319
Kiwior (gw.) przykrywka
slomiana na
ulu 352
Klan 3, 207
Klasa robotnicza 49
Klasycyzm antyczny 178
Klasyfikacja wozu 10
Klasztor 44- tyniecki 170
Klaty czyli koziolki 293
Klepisko 337
Kleszcze chomąta '20
Klimat atlantycki 229
- kontynentalny
229
- wph'w na osadnict\\·o 239, 240
Kladzenie bursztynów do grobu 387
Kłoda drewniana p. dyby 299
Kmiecie H
Kmin. aphrnd. 30n
Knoch, bursztyn ja,nożólt\- 414, 415
Knop (gw.) tkacz 327
Knowie (gw.) 452
Kobieta młoda. sIara 194, 385, 391, 400
Kobold 305
.
Kobylica 291
Kociołek burszt. 362
Kodeks ucztowania
17:ł
Kogutek ł.;czycki 332
Kogut czerwon)', -ofiara 310
Kokornak, aphrod. 300
Kolekcja fotogr. i klisz Szwajc. Tow. Lud.
5°5
- obraz. wot. 506
- form cukiernicz. 507
Kolęda jako danina kościelna 180
Kolędnicy 43 I
Kolonie sznurowe 233
Koloniści holenderscy 236
- niemiecc)' 123, 236
- wołoscy 430
Kolonizacja Sybiru 68
Kolynda - kolęda 431
Kołacze weselne 430
Kołchozy 421
Kolo u wozu 113, 117
- drewniane 434
- garncarskie 493
Kolodziej 434
Kolowrót p. ryczan 128
Kolowrotek
\\1 obróbce
bursztynu
376,
381, 382
Kołtun 315
Kołyski 500
Kometa 343
Komin 288, 33'
Komisja folklorystyczna
9, 10
Komitet kustoszów 469
Komora 278, 285
- morze n ia głodem 144
- stojąca oddzielnie 452
Komo (j. mandżurski) - siodlo juczne
120
Komuna pierwotna 57
Komunikacja
232
Komunizm 8, 43, 54, 64
Koncepcja rośnięcia i ruchu r86
Konferencja archeologiczna
4
- etnograficzna
3, 4· 629
Konserwacja
gleby '95. 196
Konstrukcja
dachu 278, 282
- domów plecionkowa 208
- ryglowa 247
�75°
Konstrukcja
slupowa 258, 26+, 270
- słupowo-plecionkowa
272, 278, 279, 285
- sumikowo-łątkowa
247, 266, 268, 927,
285
- zrębowa 281
Kontakt
kultur 224
Konwulsje u dzieci 400
Koń Ill,
114, 115,118-120,126,130
- jezdny 112
- juczny 112
- w holowaniu
323
- w zwycz. weselnych 430
- z gliny, zabawka 422
Kopacze bursztynu
410
Kopaczki kamienne 466
Kopalnie
bursztynu
362,
265,
369
371-373
Kopanie bursztynu
405
Kopanica
(gw.) sadyba
w górach
polożona 433
Kopce graniczne
296
Kora brzozowa, zawijanie zwlok 303
- dębowa, olszowa jako barwik 326
Korale bursztynowe
360, 367, 382-385
400, 405
Korale ze szkła 398
Korale (gw.) p. korale
Korona slomiana 431
Korowód sobótkowy 349
Koryto do pojenia krów 450
- drążone w pniu 452
- kamienne 452
Korzeń lisiego jaja, aphrod. 300
- mandragory
305
- pokrzykowy
304
Korzenie
sosnowe w budownictwie
309
Kosa 336
Kosiula (gw.) koszula 406
Kosmopolityzm
burżuazyjny
46, 47, 49,
50, 417
- w etnografii 416
Kosolka (gw.) ul slomiany 352
Kostium fiński i ruski 50
Koszarowanie
owiec 107
Koszary dla trzody 345
Kosze do płukania
bursztynu
363, iI.
Koszki (gw.) kopki 335
Koszula haft. kieI. 450
- przepojona
tłuszczem 345
- śmiertelna
303
Koszyk pleciony 434
Koza 193, 208
Kozik 346
Kozioł ofiarny 310, 320
751
Kozuby do zboża 450, 451, 455
Kółko p. kołowrotek
381
Krajobraz
kulturowy
229
- stepowy '38
- zdegenerowany
229, 230
Kreda do szlifowania
bursz t. 383
- święcona 340
Kret, serce w magii 293
Kręl\'i kulturowe
'4
Kriwe 350
Krokiew 266
Kronika
171
Krosna tkackie 451
Krosty 400
Krowa '93
Krój ludowy '34
Król Salomon 346
Krukiewka
u kosy 336
Krwawa zemsta 180, 422
Krypa 322
Krytyka partyjna
28
Kryzys etniczny 72, 73
Krzemienie
jako krzesiwo 432
- w ziemi uprawnej
212
Krzyże cyrylometodeuszowe
145
- kamienne
144
- pokoju 145
Krzyżowanie
się kultur 416
Krzyżowe ziele 339
Krzyżyk bursztynowy
384, 389
- magiczny 339
- z leszczyny 339
- z tarniny 339
Księgi ławnicze
169
- przyjęć do prawa miejskiego
169
- rachunków
miejskich 169
- radzieckie
169
- sądowe wiejskie 169
- wójtowskie
169
Księgozbiór
Szwaje. Tow. Lud. 505
Księżyc na nowiu 306
Kształt osiedla 289
Kubek bursztynowy
391
Kukla kobieca 431
Kukurydza
191, 193, 195, 202, 20·h 206,
2°9-212
Kule z bursztynu
p. gaiki z burszt. 385,
391, 392
Kult niedźwiedzia
42 l
- przodków 422
- węża 422
Kultura
37, 92, 101
aszelska 20
burżuazvjna
46, 47
Kułtura
ceramiki malowanej
258
- - sznurowej 261-263
- -- wstęgowej 255, 284, 286
- Czechy-Wysocko
273
- duchowa
134, 432, 462
- europejska
109, 189
- grobów skrzynkowych
439
- grzebykowa
440
- hodowlana
254
- lipicka 288
- ludowa 228
- łużycka
116, 253, 264, 266, 279
- madeleńska
20
- materialna
84, 92-94,
229, 254, 433,
45°
miast 103, 108
- międzynarodowa
47
- morska 463, 466
- narodu polskiego 8
- narodowa
418
- narodów
europejskich
75, 76
- neolityczna
19
- nomadyczna
185
- paleolityczna
19
- pasterska
103-106,
lOg
- pierwotna
1 I, 58
- pomorska
270
- prawna
168
- preszelska 20
. - robotników
12
- rolna 103-105,
109, 254
- rosyjska 418
- scytyjska 131
- slowiańska 426
- socjalistyczna
3, 46
tajgowo-przemyslowa
98
- tradycyjna
108
- trzciniecka
263
- wsi 108
-- wybrzeża 462
- zachodu 23
Kukiełki 445
Kummet
(j. niem.) chomąto
'23
Kuna, kara 299, ił.
Kuras, kurek 332
Kurcarze-dyngusiarze
332
Kurika baba, zwycz. B. Nar. 432
Kuropatwy
326
Kurza noga, aphrod. 300
Kwestionariusz
AtI. Lud. Szwaje.
504
J(wiaty z piór 451
Kwietna Niedziela +31, 432
Kwiatki (gw.) wycinanki 451
Kyseleva żena p. 1\1arzana 432
L
Lado, Lado przyśpiew 349
Lampart
w wierzeniach
307
Laska sołtysia 298 il
Lasy szpilkowe 247
Latopis Nestora 297
Lauda gwarków olkuskich lio
Lebiodka,
aphrod. 300
Leczenie bursztynem
401
Lekarstwo do sprowadzania
deszczu 225
Leibzik (gw.) lejbik 393
Len 291
Leninizm
53, 63
Lep na ptaki 293
Lessy 236
Leszczyna,
roślina czarodz. 300
Leszij 48, 329
Leuca (j. moldaw.)
luśnia 124
Leuchse
(d. baw. i szwab.)
luśnia 124
Lew 306
Lewca (j. chorw.) luśnia 124
Lewirat
187
Lewpart 307
Levka (j. bulg.) luśnia 124
Lgota-ulga
143
Lhota-ulga
143
Lice domu 240. Ligawka 345
Liess (d. heski) luśnia 124
Lijewea (j. serbski) luśnia 12+
Lineage structure
(j. ang.)
ustrój lineażowy 184
Lineaż 193
Lingwista 83
Lingwistyka
101, 438
Linia Tornquista
229
Lisne (j. moraw.) luśnia 124
Liśnia (j. g. łuż.) luśnia 124
Lisnie (j. czeski) luśnia 124
List z nieba 313
Listy pasterskie
'70
Literatura
archeologiczna
37
etnograficzna
37
- ludowa 10, 29
- marksistowsko-leninowska
38
- radziecka
37, 38
- straganowa
51
- teologiczna
In
Litkup li9
Lokacja-jedn.
administrac.
tery t. l8B
Lonek, część wozu 12S
Lonka p. Lonek
Lubczyk, lubystek 300
Lud jako pojęcie 135
�753
752
Lud \\'arSI\\'a społeczna 137, 139
Ludność armeno-lapoidalna
440, H'
- ceramiki malowanej 440
- miejska 136
nord vczna 440
- pasterska 106
rolnicza 1°5. 106
- śródziemnomorska
44()
- \\'iejska I36
Ludoznawst\\'o
139, 144
prawne 2, 133, 140-'47
- religijne 14'
- szwajcarskie 434
Ludy jako jednostka etniczna 72. 73
- kolonialne 54-56,
418
- pierwotne 2, t8
- radzieckie 65
Lun, luna (j. wys. niem.) lonek 125
Lunisa (j. st. saski) 125
Lusnia 124
Luśnia 123. 125
L'uśn'a (j. ukrain.) 124
Lwica 307
L
Łańcuchówka
233
Łańcusek (gw.) lańcuszek 385, 393
Łapki na myszy 446
Łaszt, miara sypna 322
Łaty 309
Ławnicy 142, 298
Ławy 451
- gliniane 262, 280, 288
Łąki 23
- zabagnione
J03
Łopata do bicia próby 363 il.
Łopatka w spionku (gw.) do kop. bursztynu 384
Łoś z gliny, zabawka 422
ŁO\\'iectwo 466
Łozina 131 Łoziński p. Boru ta
Łódź pokryta skórą 42 I
Łóżko 288, 45 I
Łpy (gw.) odłamki lodyg lnu 291
Łuk 18-21,
93
Łupek piaskowcowI' w budol,·n. 211, 249
Łyżka próbna do burszr. 363
Łyżniki 451, SOI
M
Magia 222. 422
MagicznI' krąg 340
Magierka 298
Mahdyści 56
Maik, zwycz. dor. 332
Majątek kolekt. 428
l\1ajster bursztyn. 362
l\1alarstwo ludowe pod hal. 550
Malowanie ciała 198
- przez patrony 451
l\Iałpa nadrzewna
20, 307
Małżeństwo grupowe 16
patrilokalne
184
- poligamiczne
18+
- za\vieranie 15'2
Mamom' 318
Mandraka (j. ang.) smok ludzki, mandragora 305
Manele, paciorki burszt. 385, 387
Mapa terenów bursztyn. 365
- Atl. Ludozn. Szwajc. 504
Marchołt 346
Marksista I I, 15
Marksizm I, 3, 13, 25, 28, 34, 35, 36, 39,
53, 60, 62
Marksizm-leninizm
I, 13
Marmowiena
p. Marzana 432
Mars, planeta 343
Maruna, aphrod. 300
Marzana, topienie 43 I
Maselniczka 434
Maski kultowe 466
Masło 332
Materializm
dialektyczny
35, 425. 628
Materializm
ekonomiczny 52
Materiał antropologiczny
95, JOO
archeologiczny
110
budowlany 246
etnograficzny
2, 83, 84. I'
ikonograficzny 574
- językowy 83, 95
Matka Ziemia 198
Matki Bożej wioski, Asplenium ruta muraria, roślina odurzająca
338
Matriarchat
16
Matryguna
(j. rus.) pokrzyk mandragora 305
Mąka z korzeni cassa\'a 195
Meble kaszubskie 458
l\1ech w budownictwie
242, 281
Medalion złoty 389
Medyanna
(j. łac.) żyła 311
l\lemoriał
opracow.
przez konferencję
etnografów 626
Mental (gw.: medal 389
Merkury, planeta 343
!'v[etalc 2 I, 22
°
Metalurgia 499
Metoda badania porówn.-histor.
40
marksistowska 53
- materialistyczna
226, 227, 625
- typologiczna 22
Metodologia historyczna 165
- marksistowsko-leninowska
1-4·
43·
215
Mezolit 21
Mężczyźni nieżonaci 185
Miara i waga 144
Miecz katowski '45
Mieczyk, Gladiolus, aphrod. 300
Miejsce bursztynowe 36 I
- gdzie stoi bydlo 203
- stracenia 144
Mierzwa, sloma przemłócona
337
Międlenie lnu 291
Mięso, podział między czlonków rodu
197
Mięta, aphrod. 300
Migracje
68-71,
100, 105, 108, 183
Mikolajek, roślina aphrod. 300
Miotły na krzyż ustawione 339
Miód IV lecznictwie 330
Misjonarze 197
Mit a deszczu 223, 224
Mit I I, 86, 105
Mleko owcze 330
Młockowie, młockarze 337
Moce zle 225
Mogilnik kclnkolski 420
Monarchia frankońska 128
Moneta żelazna jako krzesiwo 432
Monoceros, jednorożec 308
Monografia
etnograficzna
107
Monopol produkcji 190
- na bursztyn 370, 371
Morowa zaraza 297
Morze
jako
środowisko
geograficzne
461
Mos prothenicum
(j. lac.) kontrukcja
n'glowa 247
MOlOwidla 29 I, ił.
Motyka 21, 193, 194, 210, 363
l\[oty\\- geometr. plecionkowy 289, 2g0
l\Iór p. morowa zaraza
l\lucet, odzież 2g8
Murłat 454
Muz\-ka 341
Myślenie formalistyczne 29
- " materialist\-czn~
l l
- prdogiczn~ 23
l\l\'SZ\' \\- podaniu 295, 3 q
Lud, T. XXXIX.
N
Nacja 73
Nacjonalizm
burżuazl-jny 47, 417
::\aczynia gliniane 198. 205
obrzędowe do sprowadzania
deszczu
225
rytualne 42 I
Nadbudowa
36-39
Najazdy azjatyckie 122
Nakazy egzogamiczne 42 I
::\apisy domowe 145
na kościołach 145
- na mostach 145
- na nagrobkach
'45
- na stragarzu 454
Narodnik 4, 51, 53
Narodowedenie
(j. ros.) ludoznawstwo
2
Narodowość jako pojęcie 78
Narody 72, 73
Narody słowiańskie 40
- Związku Radzieckiego
54
Naród jako kategoria histor. 73
- jako pojęcie 45, 92, 4 17
- naukowe ujęcie przez Stalina 14, 4 I 7
- rosyjski 72
~arty 21, 93
Narzecze bajuwarskie 124
Narzędzia
184
- do obróbki lnu 458
- drewniane 8, 20
- kamienne 18, 20
pracy 21
produkcji 102, 108
rolnicze 193, 236
rybackie 466
- stolarskie 493
Nasi,żrał, Ophioglos. vulgar., aphrod. 300
Na szczycie szubienicznym.
Tpnm.143
Nauka burżuazyjna
3
empiryczna
I
historyczna
I
humanistvczna
38
Lenina 52
marksistowsko-leninowska
34, 63
o nadbudowie
i bazie 37
- o narodzie i kulturze 37, 44
- o rodzie IS
- przyrodnicza
34
radziecka
16. 33. H·
7 L 72, 74
- społeczna 56, 148
- Stalina o naroclzie 7 I
::\awoclnicnie 196. 22g, 2:>7
:'iall'ożenie 193. 207, 218
�754
755
Na zadusznym Tpnm. 143
Nazwa ludu 75
- miejscowości 143
- pól, łąk i lasów 143
Nazwiska chłopów 298
Neandertalczycy
20, 59, 425
Neoanthropus,
człowiek współczesny 20
Neolit 258, 284
Nędza, istota płci żeńskiej 244
Niedziela przewodnia 249
Niedźwiedź w ornamentyce 421
Niemoc św. Walentego 325
Nieurodzaj 215, 216
Niewolnictwo 20, 137
Nić jedwabna, górowa 385
- szara 301
Nimycia '(j. rus.) mandragora
305
Niwelacja kultury 109
Nosidła nieckowate i drążkowe 454
Noszeńie bursztynu wpływa na zdrowie
4o~
Nowa nauka o języku 34, 35
Nowe państwo w Egipcie 19
Nowiny leśne 206
Nów w zwycz. rolniczych 294
Nóż do czyszczenia bursztynu. 379, il.
- do ścinania kukurydzy 193
- kordelas 346
o
Obartel '123, 128
Obcinanie uszu 143
- włosów p. młodej 428'
Oberteil p. Obartel 128
Obiektywizm burżuazyjny
1[
Obliczanie czasu 219
Oblicze kulturowe narodu 83
Obmywanie krwią jelenia ust bóst\va 3 I
Obora 453
- piętrowa 236
Obornik 208
Obraz bursztynem wykładany 415
- na szkle 50 I
Obrączka żelazna na piaście koła p. ryfa
refa, rafa 129
obróbka bursztynu 356, 378, 382, 383
- surowców 466
Obrządek magiczny 222
Obrzęd sprowadzenia dl'sZCZU 225
Obrzęd weselny 93
Obrzędowość 109
Obrzyki 434
Obuszek, broń 133
°
Obuwie skórzane 345
Obyczaje ludowe 138
Ocena dorobku
etnografii
polskiej do
roku 1939, 624-629
Ochrona kultury ludowej 510
Ociepka, słoma związana powrósll'm 337
Oczy chore, lecz. burszt. 401
Odkładnica
130
Odłamki szkła do obróbki bursze 380
Oddział etnograficzny
Uniw. Lenina 3
Oddział etnograficzny
Wszo Zw. Tow.
Geogr, 6
Odpadki kuchenne 208
Odzież 422, 466
- rytualna szamana 422
Odżegnywanie
kołtuna 315
Ofiary z Judzi 297
Ogacenie domu 267
Ogień święcony 339
Ognik, bursztyn święcony 364
Ognisko 208,258,262,270,278,230,281
Ogrody 214, 22[
- braci [86
Ogrodzenie 249
Ogrzewanie wnętrza 242
Ojczyzna azjatycka 18
-. wyspiarska i 8
Oje p. dyszel 127
Okadzanie bursztyn. 399
Okap 243, 244, 328, 453, 454
Okna 287
Okolnica 289
Okrąglaki 281
Okres długich deszczów 2 [9
- krótkich deszczów 2 19
- etniczny 59
- halsztacki 270
- kultury łużyckiej 426
- początkowy
etnografii
etnologii
polski 626
- l, II, III, IV, V-etnogr. i etnol.
polsko 626-628
- starosłowiański 426
- wenedzki 426
Olejarnia 446
Olej karze turczańscy 435
Oisza jako budulec 287
Olszaniec, aphrod. 300
Omogoj p. podanie jakuckie 86
Onyks 325
Opady atmosferyczne ich wpływ na wysokość dacbu 209, 210, 215, 244
Opisy kultury lud, do końca XVIII w'571
Opłotki 296
j
.,
'I,
"1
Opowieści ludowe 141
Orczyk 110, [23, [27
Ordynacje i ustawy wiejskie 169
Ordynacja żupna 170
Orejenos (j. łac.) długouchy 302
Organizacja krajoznawcza 9
- pracy I
- produkcyjna
184
- rodowa 192
- rybaków malajskich 437
- pierwotna 15, 55
- społeczna 103, 105
- społecz. Luo 184, 185
- terytorialna
184
Orion 321
Orka wołami 354, il.
Ornamentyka
haftu i aplik 421
Ornamenty
z drzewa i kości 421
Orszak weselny 428
Orzech włoski, barwik 326
Osadnictwo 228
- górskie 234, 238
-- na równinach 232
- samorodne 239
- sezonowe pasterskie 234
Osady holenderskie 251
- palowe 260, 264, 283
- pasterskie 106
- prapolskie 279
Osiedla a wody plynące 238
- neolityczne 290
- prehistoryczne
253, 262, 283
- skupione 235
- wiejskie 229
Osmana, spółka kopaczy bursztynu
362, 403, 405, 408
Ostatni wtorek 332
Ostromlecz 200
Ostrzenie kosy 336
Oś przednia 117, 125
- tylna 116
Oścień rybacki 293
Otawa, łąka skoszona 226
Otręby 208
Otwory drzwiowe 241
- dymnikowe 241
- okienne 282
Owalnica pomorska i wielkopolska
Owce 107, 109, 193, 208
Owczarnia 328
Owies 430
Owoce cytrusowe 195
- mangowe [95
Ozimina 294
p
3lio
238
Paciorki bursztyn. 359, 367, 374, 377,
385, 4[2, 4[3
Pająki ze słomy 45[
Pale rozwidlone 283
Palenie chwastów 202
Palenie kamienne 266, 288, 289
- zwykłe 259, 262, 273, 278, 281, 282
Paleoantropologia
420
Paleoanthropus
20
Paleolit dolny 20
- górny 19, 20
Państwo moskiewskie 44
- Wielkomorawskie
124
Pańszczyzna 143
Parasija (gw.) parafia 402
Partia Lenina-Stalina
43, 53
Pas bursztynu, żyła bursztynu 362, 4 [4
Pas nazadni 126
Pasieczka 292
Pasik p. pas. bursztyn. 405, .P4
Pasterstwo 21, 108, 186
Pasterze 21, 104.-106, 108, 345
Pastwisko 193, 199-201,
211, 212, 2[5
-- gromadzkie 345
Pasyjka z bursztynu 389
Pataty Ig5, 204, 205, 210
Patriarchat
16
Patriotyzm radziecki 48
Pawęż (gw.), drąg przyciskający
siano
na wozie 336
Pawężniki, powrozy 226
Październik, czas ptasznictwa 301
Paździerze 291
Pehnicy flisacy 435
Periodyzacja 55
historii języka 40
- Morgana 17-20,
22, 58
- prehistoryczna
59
Perkunas,
Perkuno,
bóstwo lite\\'. 350Perspektywa historyczna lio
Petrus Waser p. Piotrowina 323
Pędzle z trawy leśnej 450
Pęta dla konia 446
- karne 145
Pętle u jarzma 113
Piaskowiec 21 I
Piątek dzień feralny 336
Picie piwa obrzędowe 197, Ig8, 2[6, 223,
225
Piec 434
- chlebowy 454
- dymny 331
+
�757
Piec garncarski 206, 422
- siedziba Biedy 344
- z gliny i kamieni 281, 288
Pieniądze rzymskie 359
Pień rozwidlony 113
Pierwsza wojna światowa 374, 375
- żona 187
Pies (gw.) kotwica 322
Pies w zaprzęgu 93
Pieśni góralskie 429
- jarmarcznc
14
ludowe I I, 141
- narodów ZSRR I a
- orawskic 429
- weselne 430, 43 I
Pietrawina p. Piotrowina 323
Pietruszka, aphrod 300
Piętno wypalanie piętna 145
Pilnik do obróbki bursztynu 377
Pilka nożna 198
Piolun, aphrod. 300
Piotrowina
wir wodny (gw.) flis. 323
Pióro (gw.) skrzydło międlicy 291
Pirkkunos p. Perkunas 350
Pisanki 446, SOI
Pithecanthropus
20, 59, 425
Piwnica 249, 452
Piwo 195, 197
Placki pszenne, żytnie 320
Plan sześcioletni PTL 6 I 2-624
Plastcr z Bożego Drzewka 3 I 6
Plecionka 208
Plecionkarstwo 450
Plemię 72, 73, 187, 188
Plemiona ilyryjskie 15
murzyńskie 190
- scytyjskie 15
- tajgowo-przemysłowe
98
- trackie 15
Plewienie 2 lO
Plewy 208
Plica polonica p. kołtun 3 15
Płachta konopna cia zawijania zwłok 303
Płaskorzeźby chińskie 112, 1I8, 125
Płatwie 453
Płodozmian
193, 195, 207, 218
Płomyk, gatunek bursztynu 414
Płot pleciony z chrustu
73, 82, 296
312. il.
płócien nicy orawscy 435
Płótnianki 45 I
.Płótno 303, 323. 435
Pług 92,127,130,
131, 193, 194,304,454
Płyta azjatycka 229
Pnie drążone do zboża 455
Pobiałka 444
Pochodzenie języka lO I
Pochodzenie
narodu p. etnogeneza
65,
84, 92
Pochówek bez trumien 303
Pochwiściel, clemon atmosfer. 329
Pocolos p. Potollos
Podania etnogenetyczne
84--88
- jakuckie 86
Podcienie 243, 244, 264, 268, 270, 273,
277, 285
Podglebie 201
Podłoga drewniana
274, 278, 281, 287
- z gliny 281
Podród 187-189
Podyma 114-116
Poglądy kulturalne
139
- obyczajowe 139
- prawne luciu 133, 135
- religijne 134, 139
- socjologiczne 139
Pogłębiacz do kopania bursztynu 363 il.
Pogrzeb, znacz. socjal. 428
Pogwizd dem. atm. 329
Pojęcie grzechu 134
- narodowości 79
Pokrewieństwo 188
Pokrzyk p. mandragora
304, 305
Pola orne 230, 235
Polepa z gliny palonej 255, 287
Polerowanie bursztynu 379
Polska Ludowa 628
Poławianie bursztynu 37 I
Połos wąż-smok 342
Położenie chłopa w Rzplitej
Krakowskiej 579
Południe I I 7
Pomoc wzajemna 422
Pomór bydła 2 I
Poniedziałek dzień feralny 336
Pończochy 346
Popiół do bielenia płótna 327
- w uprawie roli 208
- z buczyny 327
Poploty, gałęzic wplecione w płot 296
Populacja 15
Pora deszczów 220, 22 I
Poród stosowanie dymu z bursztynu 399
Porzu~anie zagród ; I 6, 2 I 7
Postać bernardyna,
cielęcia, kaczora,
kozła, wołu p. Boruta 348
Poszedł burśtvn kopać (gw.) zmarł 401
Powllos p. P;colos, bóstwo 350
°
Potraw, siano wrzcśniowe 336
Potrimpus, bóst\m 350
Powroźnictwo 450
Półfeudalizm 435
Półkoszki plecione 131
Półki 451
Półkulek 454
Pólsocha 33 I
Półtorak (wóz o szerokiej kolei) 129
Półwozie 323
Prace nad PAE 523
odwadniające
205
- Stalina 34, 35, 37, 41, 42
- terenowe 30
Prajęzyk 40
Praktyka rewolucyjna 64
Praktyki magiczne 432
- narodzinowe 428
- rolnicze 185, 214, 215, 217, 226
Pranaród 69
Praojczyzna 67-69,
82
- Słowian 438, 439
Prawnik 133, 138, 140
- socjolog 167
Pravni lidoveda 133, 138
- etnografie 133
- naroclopis 133, 138
Prawo angielskie 168
- bartne 170
- bizantyjskie 160
- głosowania tajnego 137
- górnicze 170
- handlowe 169
- helleńskie 160
- jego rozwój hist. 150, 151
karne 179
ludowe germańskie 56
- na Pomorzu 464
magdeburskie 296, 298
majątkowe 134
małżeńskie 179
municypalne
160
polskie 179
prywatne 134
publiczne 134
rozwoju społeczeństwa 2
rzymskie 168
sp~cjalne 170
starogreckie 160
ustaw·owe 167, 177
wiejskie 179
w·ojskowe 171
zwyczajowe 136, 139, 152, 154, 160,
163, 167, 168, 176-180
Prawo żywe 164, 165
Prawoznawstwo
148
- ludowe 136
Prehistoria 2, 75, 289
Prehistoryk 74, 77, 83
Prereligia 23
Pręcie 296
Pręgierz 144, 146
- w Poznaniu 299
Proces glottogenezy 37
- integracyjny
lO5, lO9
- społeczno-historyczny
l4
Prochy przodków 186, 209 2lO
Produkcja mechaniczna
190- 192
- rolna 192
Produkty rolnicze 190
Proletaria t 54
Proso 212
Proszek z bursztynu w lecz. 400
Próba (gw.) p. bicie próby 504
Próchnica 207, 208
Przebieranie się za kura 332, babę 432
Przednówek 216, 221
Przedsionek 261
Przegląd rozwoju prac etnograficznych
584-602
Przekroczenie bramy w zwycz. weselnych
431
PrzemysI chalupniczy
burszt. 375, 377
Przemysł rybacki 436
Przepowiednie
deszczu 220
Przemieszczenie geograficzne 70
Przesądy 176- 178
Przewrót Październikowy
47, 422
Przędziona, przędza, bielenie 327
Przęślica 500
Przodek 192, 207, 223
- totemiczny 86
- wozu 115
Przyciesie 283
Przy łap y 24.3
Przyrządy do tortur 145
Przysiółki 239
Przysłowia 134, 141, 172
- o bursztynie 401
Przysporzenie pożytku z bydła 339
Przytulia, aphrod. 300
Pscące (gw.) błyszczące 385
Pstrucha kurpiowska 455
Psychologia 61
- indywiduum
26
- wspólnoty rodowej 26
Pszenica 294, 326
Ptaszki drewniane 451
�759
Ptaszny język, aphrod. 3°0
Ptaśnik 2g2
Pułap 453, 454
Pułsetek (gw.) 50 łokci, miara płótna 327
Pumeks 378
Puscanie próby (gw.) 405
Puszczanie krwi 3 I I
Putnia 434
Pyton. kość w magii dcszczowej 225. 335
Q
Q (j. kozacki) siodło juczne 120
Qamyt (j. kirg.) chomąto 120
Qom (I. ałtaj. i mong.) siodło juczne
i chomąto 120
Qomyt (j. tatar) 120
R
Rada głów rodu 188
Radlenie 2g4
Radło II 3, II 8, 130. 454
Rafka, rafa 124, I2g
Rasa jako pojęcie 78
- niższa 425
- żółta 426
Rasiści 50, 78
Rasizm 26, 36. 50, 424. 425
Rasy łudzkie kopalne 79
Raszpla pilnik do czyszcz. bursz t. 379 il.
Rataj 114
Razasek (j. czeski) wir powietrzny 32g
Rechtsanschaungen
166
Rechtsbriiuche ;-66
Rechtliche Volkskunde 166
Reedycja dzieł Kolberga 607
Refa p. rafa żelazna obrączka na piaście I2g
Regale bartnicze 170
Region budowlany 247
etnograficzny 23 I, 445
kurpiowski 231
kultury rolnej 103
łańcucki 445
osaąniczy 23 I
przeworski i rzeszowski 445
Regionalizm n8, 22g
Religia animistyczna 16
pierwotna 60
pochodzenie 16. 60, 6 I. 177
politeistyczna 16
w życiu ludu 134
Renifery 42 I
Republiki Związkowe 5
Rewolucja proletariacka 53. 54
Rezerwaty 183
Rędziny, gleba lekka 2g4
Robotnicy 46, 50, 53. 156
Rody I8g, go, gI, I8g
- p. osobny spis nazw rod.
Rody patrylinearne
184
Rodzina-ród
186, 187, 193
- monogamiczna
16
- poligamiczna 184, 187. 191.2°7.225
Rogatywka 348
Rogale, do suszenia siana 336
Rokicki p. Boruta 348
Rokita p. Boruta 248
Rilla muzeów etnograficznych 624
Rolnictwo 52. 108, I8g, IgO, 284
- Luo 218
- tropikalne 193, 202
Rolnik 105, 108
- tubvlec afrvk. 181
Ropa {v budo~nictwie
243
Rosiad p. Rozjazd 326
Rośliny strączkowe 195
uprawne 194
- uważane
za wskaźnik urodzajności
gleby 213
Rośnięcie od strony głowy 185, 186
Rozbijacz żelazny do kopania bursztynu
363 il.
Rozeta na stragarzu 454. Rozjazd 326
Rozkład domu 453
Rozwój techniczny i kulturowy 102, 104
Ród 15, 16, Ig, 53
- macierzysty 20
- patriarchainy
52
Róg, instrument muz. 345
Róg jednorożca 308
Rów w budownictwie 255, 286
Różaniec bursz t. 385, 3g1
Rubież-Rąbież, wycinanie drzew na granicy 2g6
Ruchy rewolucyjne 54, I6g
Rudawiec (gleba) 2 I I
Rungschammel, Rungschemmel (śr. wys.
niem) - rvczan 128
Rury kanaliz;c. drążone w drzewie 452
Rusałki 318
Rusztowanie egzekucyjne 144
Rybactwo 450
Rybacy kaszubscy 462
- malajscy 436, 437
Ryby (użytkowanie) 19, 195
- o kociej głowie 324
j
\
Ryczan p. Obartel 123. 128, 129
Rydel 194
- do kop. bursztynu 361. 363
Ryfa p. Rafa I2g
Ryfka 123
Rygocie (gw.) miejsca na łąkach gdzie
występuje woda 408
Rylec drewno 434
Ryza (gw.) droga. podróż flis. 322
Ryż 191, 206
Rzazacz form, drzeworytnik 353
Rządy kolonialne 4 I 7
Rzeka jako granica 237
- jako szlak komunikac. 237
Rzerzucha, aphrod. 300
Rzeźba kamienna 134
- peruwiańska 486, 487
Rzędówka bagienna 236
Rżysko 202
s
Sadzawka 238
Sadzawka
(gw.) snopki ułożone do
. młocki 337
Safian p. Boruta 348
Salva guardia priyozni (azyl przewoźny)
144
Samokrytyka 27, 28
Sanie 113
Sardiusz, kamień 325
Sasak, wóz a wąskiej kolei I2g
Satyr p. Dziki Mąż 32 I
Sąd Boży 135
- ławniczy 142
- sołtysi 298
- świecki 135
ScadTY (gw.) okrzeski krzemienne 384
School of Economics 436
Sekcja antropologiczna
6
- etnograficzna 6
- folklorystyczna 9. 10. 12
Semi-nomadyzm
I go
Sennik 351
Ser 332
Serce z bursztynu 389
Serdecznik, aphrod 300
Serxa, wisiorki burszt. 360
Sezam, roś!. strączkowa 195. 202
Siano 113
Sianokosy 335
Sibiele, dem. kobo 318
Sidła nadrzewne 301 il.
Sieci farbowane 326
Siekiera 333
Siele (j. st. niem.) szle 11'5
Sień 266, 268, 285
Siermięga 345, 346
Siew żyta 2g4 il.
Siodło do juczenia I I g. 120
Sile (st. sław.) szle 125
Sila (st. wys. niem) szle 125
Siła robocza 184, I8g
- wytwórcza 15
Sinanthropus
Ig, 20
Skarbnik, dem. opieko 3 I 9
Sklep bursztyniarski 403
Skład etniczny świata 7
- rodowo-plemienny
narodu 84
Składanie ofiar przodkom 20g
Skotak (gw.) pastuch gromadzki 345
Skóra barania w obr. burszt. 379
- jako odzież 183, 191
Skrzynia (gw.) cembrowina szybu bur·
sztynowego 362
Skrzynia 446, 500, 501
Skrzyżowanie etniczne 73
Słoma jako pokrycie dachu 250
- żytnia 337
Słomianki do zboża 455
Słoń rozumie mowę ludzką 34 I, il. 300.
341
Słońce, jego znaczenie w budown. 240
Słupy graniczne 145
- jurysdykcyjne 145
- kamienne 452
- w budownictwie 278, 281, 2g6
Smok chmurnik p. Ala, Chala 347
Smyczek, smyk do obr. burszt. 378, 380
Sobótka 349
Socha I 18, 354, 434, 446
- w budownictwie 266
- w magii 340
Social anthropology 2
Socjalizm 53, 54
Socjologia 2, 34, 45. 62, 181
- prawa 150
Sorgo, rośl. uprawno 191, 193, Ig5, 202206, 20g, 210, 225
Sory p. pokrycie dachu 452
Sosna jako budulec 287
Sowizdrzał 346
Sól :;22, 327, 370, 396
Sórz (gw.) miejsce bursztynodajne
36 I
Spar, spark, szpar na ptaszki 2g2, 2g3
Speculum Saxonum 2g6
Spichrz Ig7, 216, 328
- niedźwiedzi 42 I
�Spichrz zaklinacza deszczu 225
Spiłor do ohr. bursztynu 379
Spinki bursz l. 370, 385
Spodnica 347, 451
Społeczeństwo 38-4°,
135
- afryk. chłopskie 192
- klasowc 54
- picrwotne
IS,
18, +1, 57, 59, 61
- przedklasowe
73
Spółka bursztyniarzy
p. osmana 375
Sprawozdanie
z działalności Zakl. Etnografii U. Ł. 544, 549
Sprawozdanie
z eksped. pomorzoznawczej .)40, 54+
Sprawozdanie
z działalności PTL 520-
529
Sprawozdanie
M:uz. Etnogr.
w Łodzi
448-455
Sprowadzanie
burzy i deszczu 336
Sprzęt pasterski 106
Srala (gw.) wir powietrzny 329
Stacje misyjne 189
'
Stado pierwotne 20, 57, 59
Stajnia 328
Stan mieszczański,
pański, prałacki, rycerski i wiejski 136-137
Stanga, holoble 115
Stanik adamaszk. 446
Stara wierzba, siedziba Boruty 348
Starki do ław. ptaków 293, il.
Starszeństwo
184
Stary Testament 333
Statut Wiślicki 29'3
Stawy 238
Stępa nożna 434, 354, 458
Stodoła 295, 328, 337
- piętrowa 236
Stogi na pomostach 239
Stokłosa 291
Stolnica do tłuczenia lnu 291
Stołki 298
Stopień barbarzyństwa
18, 19, 21
- dzikości 19-21,
55 58, 59
Storczyk biały, aphrod. 300
- błękitny, barwik 326
Stosunek do ziemi szczepu Luo 196, 199
Stosunki genealogiczne
189
- geograficzne t89
- osadnicze 231
Stosz\'szek, aphrod. 300
Stowarzyszenia
tajne 335
Stół sądO\\'y 14-1Stragarz 452
Strączkowe 204, 206, 2 I o
Strona poludnio\\'a w budown. 2,fO, 255
Strój lesiacki 447
ludowy 346, 446, 450, 501
Luo 183
ozdobny 198
płócienny 451
podhalański
107
rawski 450
- sieradzki 455
- skierniewicki 455
- wieluński 455
Struktura
osadnicza 230
- przestrzenno-terytorialna
188, 189
- społeczna 186
- terytorialno-lokalna
188
Strzała 18, '9, 21, 93
Strzałki jadem posmarowane
341
Strzecha z trawy 108
- ze słomy 244, 331, 337
Strzegarze
p. belki położone na murłacie 454
Strzygoń 340
Studnia 454
- wiercona 239
Styczność kultur 104, 105
Suchedniowe dni 294
Suchy ogień, niecony przez tarcie 432
Sukmana
l, 297,
346, 447, 451, 454
Sukno 127
Sumiki 287, 296
Susza 195, 197, 216
Surowiec bursztynowy 392
Sworzeń 114-1,6
Syłwetki z kory brzozowej 422
Syrena 3 I 7
System ekonomiczny
1°3
irygacyjny 209
ludowo-demokratyczny
136
pokrewieństwa
184, 188
produkcji 104
rodowo-patrialchalny
1aS
wartości artystycznych moralnych, religijnych 1°3
....Sytuacja magiczna 227
Szafka 451
Szafran, aphrod. 300
Sza laśnict wo rolne 1°7
Szałasy mieszkalne 421, 433
Szaman 47, 60
Szarańcza 216
Szarlej, duch ziemll\', skarbnik 3'~)
Szata roślinna 229
Szczepy "·sch. afrykańskie 18<)
Szczep połudn .-ruski I 19
.l.
";
Szczotka do czesania lnu 293
- do łowienia kretów 293
Szczyt domu 24 I
Szeregi rozwojowe 22
Szkielet węża 335
Szklarze liptowscy 435
Szkło w obróbce bursztynu 346
Szkoła d yfuzjonistów 92'
etnograficzna
radziecka 15-17,
22
ewolucyjna 22, 417
funkcjonalna
25, 26, 62, 42~
Grabnera
91, 101
kulturowo-histor.
417
psychologiczna
26, 27
Schmidta 62
socjologiczna 22
Szla, postronki pociągowe 126
Szlachta drobna 137
Szlak migracji 68
Szle, szleja 118, 123, 125, 126, 131
Szlifowanie bursztynu 381
Szmaragd 325
Szopa 268
Szopka 43 I, 446
- krakowska 589
Szparag, aphrod. 300
Szparnik, żywy ptak, wabik 292
Sztuka Ewenków, Goldów 422
- ludowa 12, 13
- Niwehów, Oroczów, Ulczów 422
Sztych (gw.) kop. burszt. 414
SzuRa do kartofli i do zboża 450
- do szukania bursztynu 363
Szum (gw.) bursztyn w małych
kawałkach 364
Szurgot (gw.) łachman 344
Szyba szlifierska 378
Szycie bez węzłów 303
Szyszki, ciastka weselne 446
Ściany łątkowe 287
- szczytowe 255, 264, 290
- wieńcowe 243
- z chrustu gliną oblepione 572
Śćklo (gw.) szkło 383, 409
Ślaga (gw.) młot drewniany 322
Śluby nocne 430
Śmierć 34-1-ił.
Śmiertelnica,
koszula śmiertelna 303
Śnica 113
~piewy przy piciu pi "'a 198
Srodki produkcji 184
Środowisko g~ograficZlle 228, 229
m\'śliwski~ 422
robotnicze 12
Środowisko rvbolówcze .+22
Ś"'iat antycz~y III
Świątki 466
.
Świece 299 il.
Święto kołchozne 42 I
- niedźwiedzia 42 I
Święty Bartłomiej, patron hartny 415
- Filip i Jakub w hodowli pszcz)1 330
~więta .Jadwiga 299 il.
Swięty Jan Kapistran
313
Święta Justyna 308
Święty Micha! w zwycz. rolno 294
~widerek do obróbki bursztynu 383, 384
Swistun, wir powietrzny 329
T
Tabakierki
bursztynowe 391
Tabliczka
zawieszana na skazańcu
145
Talizmany
z bursztynu 360, 395
Targowiska 45
Tatarka
(gryka), aphr. 300
Tatarskie ziele, aphr. 300
Tatuaż IQ8
Teatr ma~rionetek 332
Technika ceramiczna 499
- ciesielska 247
- pracy 108
- słupowa 261
- spiralna 493
- zrębowa 286
Teksty szamańskie 61
Tematy wędrowne 51
Teoria celto-słowiańska
78
- jedinogo potok a 47
marksistowsko-leninowska
15, 29, 34
35, 37
migracyjna 70
monoteistyczna
16
- narodników
52
rozwoju społeczeństwa marks.-lcnin.2
południowego
pochodzenia
Jakutów
70
prajęzyka 36, 41
rasistowska 27
Marra 36-38
stadialności 36
Stalina o pochodzeniu
Tdora 60
- \\'~trząsów 36
- i praktyka 63
Tereny bagnisle 239
- kolonialne '96
narodó'"
36
�Terrakoty rzymskie 493
Teryaka czyli dryakiew z węża 342
Terytoria antropologiczne
Słowiańszczyzny 439, 440
Tinus, dziw morski 324
Tkactwo 450
Tkaniny
w Muzeum
Etnograficznym
w Genewie 499
Tłukarnia do lnu 291
Tok gliniany 2S7
Tokarka do obróbki bursztynu 376, 37S,
379, 3St
Topaz 325
Topielica 3IS
Topienie dziewczyny 222
Topirec (j. huc.) 333
Toponomastyka
S2
Toponimika S2
Topór katowski 145
Torba 346
Tortury 145, 371
Tradycja ustna 227
Trakcja 110, 112, lIS, 1I9, 123, 127, I2S,
130, 131
Transport
112, 130, 190
Trawy wskazujące urodz. gleby 213
Trąby drewniane 320
- z kory 345
Trocki (gw.) dziewczęta
do tłuczenia
291
Trójkąt w ornament. 2S9
Trójpolówka
107
Trybane ludzie holujący galary 323
Tryca
(gw.) szpula w tokarce
379,
3SI
Tryfus (gw.) naczynie drewniane do bielenia przędzy 327
Trzech Króli 43 I
Trzylistnik, aphr. 300
Tuman, wir powietrzny 329
Trzcina cukrowa IS4, 205, 206
- na pokrycie dachu 250
Twórczość ludowa I I, 13, 23, 136
- zbiorowa 29
Tykwa 209
Typ antropologiczny
4tq
_.- europoidalny 420
dolichocefaliczny 42{J
- gleby 203, 204
- mongoloidalny 420
- obejścia 452
- paleoazjatycki 440
- śródziemnomorski
42 l
Tytoń 209, 224
u
Ucinanie glowy trupowi 297
Uczeni radzieccy 74, 94
Uczta wspólna 173
Ugor 202, 204, 207
U grupowanie etniczne 102
Układ domu w stosunku do drogi 453
- wsi 452
Ukształtowanie
terenu 232
Ul słomiany p. kosołka 330; 352
Ulicówka 233, 239, 2S9
Unicornus (j. łac.) jednorożec 30S
Uprawa roli a budownictwo
246
- kopieniacza 2 I
- odłogowa 190, 200, 217
ogrodowa 194
- ruchoma IS6
- stała 217
- ziemi 21, 93, 112, lSI
Uprząż 110, 118, 120-123
Urbaże, inwentarze 430
Uryna 208
Urodzaj dobry, zły 210
Urodziny, znaczenie socjalne 428
Usi giuridico populari 167
Ustalenie wytycznych dla etnografii polskiej 624
Ustawa 164
Ustawodawstwo
156
Ustawianie domów 240, 241
Ustrój chłopski 190, 436
- feudalny 72
- kapitalistyczny 47, 72, 73. 155
- klasowy 15. 20
- lineażowy IS7, ISS
- niewolniczo-klasowy
72
- państwowy 44
pańszczyźniany
103, 236
- pasterski 436
- patrialchalno-rodowy
55, 436
patrimoniczny
104
- pierwotnie gromadzki 18
- rodowy 16, 40, 44
Uszczelnianie ścian 240
Uszy wydłużone 302
Utrata praw do ziemi 190
Uwolnienie od kary śmierci przez mało
żeństwo 142
v
Volkslied I3B
Volkskunst 138
Volbrechtkunde
Volkstracht
138
133, 138
w
Wabienie ptaków 293
Wabik 292
\Yaga p. włók 113
- samołówka 292
Waggon wóz czterokołowy 127
Wajdelota 320, 350
\'V'alka klasowa 22
- kogutów 338
\Valuta bursztynowa 397, 398
Wałach 108 .
\'\'ałaszka, broń 333
Wapień w budownictwie
249
.Wapno niegaszone 322
- wiedeńskie w obróbce bursztynu 37S
Warkocz ze słomy 243
Warownia 209
Warstwa rolnicza 135
- robotnicza
135
Warstwice 234
Warsztat
amatorski bursz\yn. 376-:17S
- sezonowy bursz t. 377
- tkacki pionowy 274, 276, 277
Warunki geograficzne ISS
- gospodarcze 190
\,\'arzenie (gw.) polewanie przędzy gorącym ługiem 327
Warzywa 195
\Vatra, rozpalanie 432
Wądoł do sąru (gw.) p. kopanie bursztynu 40S
Wąż czarny, zakaz zabijania 335
- jadowity, krew jego 340
miedziany 335
wcielenie duszy 335
w lecznictwie 342
w wierzeniach 342
w zaczarowanym
kręgu 340
- z gliny w obrzędzie inicjacji 335
\Y chrzodku (gw.) w środku 395, 399
Weichselzopf (j. niem) kołtun 3I.~
Wejście do domu 26S, 269, 282
\Verdeki, deski do przykrywania soli 322
Wesele 42S
Wędrówki narodów 87
\Yęgiel kamienny 322
Węgły 2SI
- na obłap, na rybi ogon 452. 453
- skrzynkowe 453
Wianie zboża 337
Wiano 142
Wiatr póL-zach. a ustawianie domów 241
\Viatrówka na dachu 452
Wici z łoziny 309
Wiecha kamienna i metalowa 144
Wiedza rolnicza afrykańska 214, 215. 227
- - człowieka pierwotnego
lSI
- pierwotna 227
Wielbłąd dwugarbny
120
Wielkapoc, zwycz. 294, 339
Wielka Rewolucja Październikowa 2, 3, 5,
9, 16
- wojna 216
Wielodrążnica
238
Wienerkalk (j. niem.) p. wapno wiedeńskie 00 00
Wieńcówka 247
Wierzbicki p. Boruta 348
Wierzeje 339
Wierzenia 6 I, 109, 176, 177
Wieś folwarczna 236
- roln.-hodowlana
107
Wieszczki, zamawiaczki 432
Wietrznica, wir powietrzny 329
Więzienie 144
Wigilia św. Jana, p. Sobótka 339, 349
Wilcza jagoda, Atropa Belladonna 305
Wilcze płotki w łowiectwie 3 I 2
Wilczyca 307
Wildes Fraulein, Dzika Baba 32 I
Wile, demony szkodliwe 428
Wilk p. dyby 299
Wilkierze cechowe i miejskie 169
Wilkołak 307
Wiły demony szkodliwe 313
Winogradzki p. Boruta 348
\Vioska rybacka 222
- rzędówka 33 I
Wiosna 311
Wióry w budownictwie 243
Wiórzysko
(gw.) wiórki w bursztynie
362, 415
\Visiorki z bursztynu 3S4, 389
Własność kobiety 194
- mężczyzny 194
- jako pojęcie 155
Właściciel użytkownik 202
Włóczenie roli 294
Włók 113, 117
\Vnętrze domu 28S
Wniebowzięcie 294, 3 I I
Woda 232, 239
gruntowa 230
- płynąca a osiedla 238
�Woda powierzchniowa
238
- i uprawa ziemi 201
Wodnice 318
Wojna ojczyźniana
g, 30, 48
- ś"'iatowa
5, 144
Wondół (gw.) dół z bursztynem
415
Wosk ziemny 244
Wójt 2g8
\\'ół I 12, 114, I 15. 129, 204
Wóz 110-114
bosy 129
bydlęcy 114
chłopski 127
czterokolowy
110,114-117,123,129,
131
dwukołowy
I I I-I
16, 129
dyszlowy 110, 113, 115, 123, 128
koński 114
kultowy 117
kuty 129
północno-lombardzki
115
w litry .336
wschodn i I 18
zachodni
115-117
z półkulami 454
Wózek dyngusowy
332
Wpływy atmosferyczne
na budownictwo
244
czeskie 124
dolno-niemieckie
126,129
europejskie
182
frankońskie
124
gleby 235
rosyjskie I 19
węgierskie
124
- wysoko-niem.
123
Wróż dobry 217, 225
Wróżbitka
433
\-\'różenie ze snów 35 I
Wrzeciona
381
\\'schód 22, 67, 178
- radziecki 52
- starożytny
20
\\'skaźniki
urodzaj. gleby 212, 218
\\'spólnota
pierwotna
16, 20, 54, 59
- rodowo-plemienna
20, 46, 53
- ziemska 52
\ \'stęgi ze słomy i bibułki 45 [
\\'strząs 37, 28
\ \\'bór gleby 226, 227
\ \'ycinanka
ludm"a 45 I. 550, 55 I
Wydłużenie
małżowiny
usznej 302
\\'ydzierżawianie
ziemi 192
\ \'ykładacze
snów 351
\\,ykrzvżowani"
kulturowe
108
W)'kup składam· przez młodego 428, 430
\\'ylot w dachu 331
\\'ymiana
Ig2
\ \'ynalazki
94
\Vypalanie
cegieł na słońcu 206
- piętna 145
\ Vyposaźenie techniczne
lodzi 437
Wypraszanie
od kary śmierci I 79
Wyroby bursztynowe
356-359,
368, 334
391, 404
- drutowe 598
- z drzewa 450
Wyrwidąh
32 I
\Vysokość opadów atmosferycznych
244\Vystawa etnograficzna
492, 493
muzealnictwa
szwajcarskiego
495
połskiej sztuki ludowej 446
rozwoju łóżka 493
- stołu 493
tkactwa 493
Wystawy
i Konkursy
Sztuki
Ludow.
Min. Kult. i Szt. 551-562-568
\Vytwory budowlane
134
- rzemieślnicze
134
- społeczne
150
\Yytwórczość
192
WYżka (gw.) ganeczek 433
\ \'zory kultur 27
\Vzrost ludności 190
Wzryw (j. ros.) wstrząs 37, 38
z
Zabawki dziecięce 422
Zabawy
134
Zabiegi magiezne
109
Zabijanie
starców 297
Zabobony
134, 178, 179
Zabytki prehistoryczne
77, lal
Zadruga
428
Zagadnienia
budowlane
231
etnogenetyczne
8, 69, 83, 84, 93, 100
mleka we Francji 605
studium
historii kultury
materialnej
624
wina i winorośli we Francji 605
Zagroda
184, 199, 201, 207, 234-236
naczelnika
gwengu 222-225
na palach 258
okrągła 200
opuszczona
207
Zając morski 353
Zakaz tańca 143
Zakaz "'yczepu wina 143
Zaklinacz
deszczu 221-224,
226
Zaklinanie
deszczu 222
- \\'ężów 340
Zakon Krzyżacki
370
Zakopywanie
resztek wieczerzy 320
Zakres pracy etnogr. 628
.
Zakrzosy (nacięcia na drzewach I 296
Zakuwanie
w dyby 299
.
Zamki drewniane
446
Zapałenie
oczu 400
Zapaski kieleckie 450
Zapewnienie
potomstwa
428
Zapiski w urbarzach
453
Zapisy ludowe o czynnościach
prawnych
143
Zapożyczenia
wartości kulturowych
94.
102. 107
- staro-wysoka-niemieckie
126
Zaprószenie
oka 400
Zaprzęg
110
- parokonny
112, 131
Zaręczyny
171, 172
Zaścianek
239
Zatyczka
osi p. lonek 125
Zatyczki uszne 302
Zatykanie
krzyżyków nad drzwiami
339
- - w polu 339
.Zawicie głowy 451
Zbieranie
bursztynu
371
Zbiory egzotyczne
w Muzeum
Morskim
465
Muzeum w Jarosławiu
447, 448
ortyli 169
- polskie w Szwajcarii
502
Zderzenie
kultur 102-104
Zdobywanie
żywności 104
Zdobnictwo
106
Zemsta krwawa 139
Zespół budowlany
131
- plemienny
176
- pasterski 167
- rolny 167
Zielone Święta, zwyczaje 4:)2
Ziemienka
195. 254, 255, 258, 259,
162-264,
274. 278, 284. 285, 287
Ziemia czarna bawełniana
'205
biała piaszczysta
2 Ia
burszt\'nowa
'p. Prusy \\·sch. 412
kamie~ista
2 II
.
lekka 210
na terenach opuszczonych
zagród 207
polska 293
Ziemia pszenna 236
- rudawcowa
2[2
rzeczna 206
szara 2 l a
trypołitańska
do obróbki burszt. 378
urodzajna
207-209
z białymi kamieniami
2 I2
- szarymi kamieniami
212
Ziemi kupno lub sprzedaż
192
- uprawa
186, 190
Zięba 293
Ziola ścięte kosą 336
- świętojallskie
399
- w obrzędzie pogrzebowym
303
Zizica (gw.) żywica 395
.
Zjazd pisarzy chłopskich
I I
- geografów 6, 7
Zjawiska kulturowe
2. 22
Złe moce 220
Złota Baba, bó~two 3 10 ił.
Złotnik, roślina aphr. 300
Znajomość
gleb 226
Znak placu 144
- domowy
145
- pokoju 144
Znaleziska egipskie i sumeryjskie
117
Zrękowiny
428
Zumbera,
rzeźba 144
Związek teorii z praktyką
53
- trój rodowy (gens triplex) 55
Zwierzęta
domowe 193, 200
- jako sila pociągowa
II,
116,
118, 193
Zwierząt oswajanie
I I, 2 I
Zwiesinosek,
roślina aphr. 300
Zwycięstwo Wielkiego Października
54
Zwyczaje
109
doroczne
180, 466
gospodarcze
180
hodowlane
42 I
łudowe 134, 139
myśliwskie 421
prawne 133. '39,' 142, 154, 158, 164,
165, 168, 139, 172, 180
rodzienne
I80
towarzyskie
180
zawodowe
180
- związane
z życiem publicznym
134
"3.
Ź
Źródła etnogenetyczne
92
etnograficzne
83. 96
- hislol'\czne
H. 75. 183
�Źródla prawne 143
- prehistoryczne 76, 101
ż
Zagle 323
Zargon 39
Zarna 434, 500
Ządło węża 342
Zebrak 347, 348
Zelazo 18, 19, 135
Zerdz;e 255
Zmijowiec, roślina aphr.
Zniwa 197, 225
300
Zolnierskie listy ochronne I 13
Zołówka (gw.) szmata do bielenia przędzy 00
Zona młodsza 197
Zudry 427
Zupan granatowy 451
Zycie plemienia 186
Zygawica, woda zaskórna 405
Zyla, podcinanie w łowiectwie 3.F
-- główna p. Cephalia 3 I I
Zyrandol z bursztynu 384
Zyto ozime 294
Zywoplot 207
Zyzność gleby 217, 218
INDEKS
OSOBOWY,
A
Abraham Władysław 151, 179
Adalberg Saumel 173
Adamska K. p. Zawistowicz-Adamska
Afanasjew 28
Agasiz 424
Albertus Magnus 407
Aleksander Wielki I 12
Almgren 42
Ameisenowa Z. 576
Amira V. 174
Ammon 424
Anczyc Władysław 584
Antoniewicz Włodzimierz 262, 356, 652
Anuczin 63
f
Arcichowski A. 30, 62, 77
Aristow 89
Arnsberg Godfryd de 295
Artamanow P. M. 81
Arystoteles 308
Attyla 69, 87
Auicenna p. Avicenna 353
August III 315, 397, 414
Aureliusz Cezar 358
Aurelly K. 589
Avicenna 353
B
Bagiński M. 367
Baliński 368
Balowa 303
Baraniecki, bursztyniarz 367
Baranowski 525, 625
Barnkiewicz 580
Bardawelidze etno gruz. 96
Barowa L 603
Bartocha Rostislav 427
Barwiński Bohdan I 79
Bastian Adolf 23
Bateson H. 45
«LUD», T. XXXIX
Batowski Henryk 442, 443, 604
Baumann E. 506
Bayger J. Al. 251
Bazylik Cyprian, drukarz 3 I 8
Bednarik Rudolf 427--429,
430-435
Behem Baltazar 346
Belicer W. N. 98
Bellet D. 149
Berdies 424
Berg G. 132
Berwiński Ryszard 626
Biegeleisen Henryk 385
Biegeleisen L. 596
Bieliński 418
Bielińskij 28
Bielski Marcin 295, 302, 340, 341
Bilbo 425
Binkiewicz E. R. 422
Birket-Smith 92, 93
Blajda Cz. 600
Blinow A. J. 56
Błażowski Marcin 329
Boas 426
Boer-Sauer Dorota 508
Boege W. 269, 270
Bogajeskij B. 70
Bogatyrew P. 27, 28
Bogdanow 3, 63
Bogisic Baltazar 136
Bogomiłow B. 13
Bogoraz W. 2, 3, 49, 60, 94
Bogusławski W. 573, 603
Bohomolec Jakub 304
Bojko Jakub 303
Bolesław Krzywousty 350
Borenstein, bursztyniarz 403
Bohm Jaroslaw 427
Bracia Joannes et Glaus Bagni 350
Brachovogel A. L. 310
Brackman 232, 273
Brailoil C. 499
Bremeński Adam 350
�769
Breughel Piotr 32 I
Brie L. ,-o 15-1
Broca 63
Brodziński Kazimierz
303. 428 .. ~i3, .'j8I
Brugger 486
Buck H. P. 8i
Buczek K. 603
Buhler A 485, 48i, 508
Bujak ffranciszek 595, 596
Bułhakow 50
Bunak i5
Burghaltcr
SOi
Busłajew 23
Butinow N. A. +5
Buttler W. 258
Buhler A. SOi
Bystroń J. St. 1i3, I i9· 599· 603· 604
c
Canzius 3500
Capot-Rey
R. 132
Carleton Allen Kemp '54
Carusi Evaristo I6i
Cehak Helena 258
Cercha Stanisław 58i, 588
Cętnikowa
St. 36i
Chajewski W. p. Chleboradzki
Antoni 4'3
Chejli lord 4t i
Chalasiński J. 59i
Chalubiński
Tvtus 3 [')
Chamberlain
424
Chapple E. D. 45, 50, 62
Charuzin
89
Cherbulier
A. E. 499
Cherbury
Herbert
I i6
Chętnik Adam 353
Chleboraclzki Antoni p. Chajewski W. 4'3
Chmielewski
K. 35i, 359
Chmielowski
Piotr 300, 306, 325, 34',
352, 353
Chodakowski
ZOl'ian Dol,ga 593
Chodzidlo
Teofil 48G
Chodźko Leonard 580'-582
Chociszewski
5i6
Chostek p. Popiel 295
Chrzanowska
Paulina +-1-1
Ciołek Gf'rard 36, 228, 530
Ciszewski Stanisła'v
589, 62i
Ciuk Fr. .J. 42i
Coon C. S. 45, 50, 62, 425
Coppers 62
Corso Rafał 161
Costa Joaquim
,60, 162, '72
Coxe \\'iJliam 5i2
Cen' inka L L. 427
Cranzius 350
Crescent\"n Piotr 29-1, 2(,6. 300, 33G
Cruet J: '49
Cukermann
34
Cycero [50
Cygański Mateusz 301
Czaja Stanisław 589
Czeboksarow
M. :\". 3 I, 56. 63, iO, i9·
420, 424
Czebulski Wojciech 340
Czekano\\'ski.Jan
110, 1i5, 426, 438-44U,
520, 610, 61'
Czernecow
W. :\". ii, 94
Czernyszewskij
28, 39, 4G
Cziczerow VV. 22, 32, 603
Czitaj 96
Czamo\\' Iwan 180
Czuryło 459
Czyje\\'ski W. 368
Czykobawa
A. prof. 36
D
Dadloff vl/. i4
Darwin K. 424
Davy G. I i4, 179
Dawidenkuw
S. N. Go
Dąbkowski
Przemysław
1'79
Dąbrow<ki M. inL 367
Debec F. P.
79, 419. 420
Deffontaines
P. 132
Delachau~
48G
Delaveaux
L. 333
Delckta J, 280, 283
Delimat Tadeusz 46i, 55-1
Deotyma 41 I
Dicker .T ózef Ii 9
Diether I ~2
Dietl J óz;'f 3 I 5
Dietschy 486
Dlugosz Jan 331, 349, 350
Dobrolubow
~8, 418
Dobrowolska
,\g. 603
DubrowoIski
K. 80, 102, 599, 62}
Dobrowolska
D. 600
Dolgich B. O. 32, 90, 9-1, -122
Domicjan
Cesarz 35i
Drake Jan 5 i9
Duhiel 4, Goo
Dunikowski
Juliusz
z Cl'5ka 427,
Durkheim
20
Dm'al Jobbe E. 159, 166
is,
Dvornik F. 132
Dzierżek 358
Dżawa Chiszwili
Dżyngishan
91
70
E
Edlibach,
kronikarz
298
Ehrlich Eigen 148, 151, [53, 154-157,
162, 165, 261
Einstein Go
Ejderman
49
Elian, ElIian, Aeliano 306, 308
Endzelin
81
Engels Fryd.
13-20.
44, 46, 47, 54,
56, 58, 416, 627
Esperson 41i.
Estreicher
Z. 500
Estreicher
Stanislaw
1i9
F
Falimirz Stefan 330, 324, 32'5
Farquhartson
Al. 186 228 251
Federo~\'ski Michał 586
'
Fehr łfans 140, li4
Feist S. 125, 127, 132
Feldman
W. 594
Filip .J. 426
Filin 34
Finkel L. 603
Firth Raymond
435-437
.Fischer Adam 526-600
.Fitzke .J. 263, 266
.Flavigny Robert G. II I, 118, 132
Foerster F. W. 155
Foltin Franciszek
druk. 351
Frank Ludwik 427
Frank .Józef, lekarz 315
Frankowska
Maria 60S, 625
Frankowski
Eugeniusz
l, 37.
13o,
599, 6oi, 610. 625
.Frazer G. James 60, 179, 335
Fredro .J. M. li2
Frei K. 494
Frendsdorf
I i4
.Frobenius 92
Frolich Karl 140, 146, 175
Fryderyk Wielki 3i I
Fuchs 148
Fustel de Coulanges
176
530
G
GO{
Gabus Jean 484, 498, +99
Gacki .Józef l 70
Gajek Józef
175, 531, 608,
Lud, T. XXXIX
611,
625
Gajekowa
Olga 532, 6~5
Galasiewicz J. K. 587
Galton Francis 424, 425
Gaszyński Kont. 581
Gawarccki
H. 363, 367, 372
Gawełek
Fr. 162, 577, 589, 590, 603
Gawlik dr I i3
Geiger Paul 485, 503
Geigy R. 486
Gelliusz 306
Gennep M. A. 498
Gent Janus 424
Gerson
vVojciecb mal. str. lud.
590,
591
Gessler E. A. +94
Gierke O. 149, 154
Gierymski
Ant. maI. typ. lud. 592
Gigon A. 486
Ginzburg
W. W. 79, 420
Gippius E. ~S
Glapa Adam 524, 608
Glidon 424
Gloger Zygmunt
593, 589, 603
Gobineau
425
Gołębiowski
Łukasz 329, 331, 340, 348,
574, 5i8, 581, 593
Gonet Szymon 539
Gorkij Maksim
10 I I 25, 46, 48, 57
Gorodcow
10
'
,
Gorzuchowski
Stanisław 251
Gostomski A. 354
Goszczyński
Stefan 324, 345, 346, 583,
626
Gottfried
Kazimierz
448
Gotkiewicz
Marian 427, 435
Goyski M. 583
Górnicki Łukasz 304
Grabowski Ambroży 575, 577, 583, 590,
604
Grabowski
Bronislaw
161
. Grabda
Eugeniusz 461
Grabski Wł. 596, 59i
Graebner
F. 24, 72, 92
Grant 424
Grekow 10
Grierson
132
Grimmowie
82, 177
Grinkowa
N. P. 34, 99
Griesebach
H. 251
Groicki Bartłomiej
296. 298
Grossi Carmello
167
Grunan
357
Gruningen
B. v. 492
Grzegorzewska
S. 594
49
�77°
Guagnin,
Cwzgnin
Al. 294, 308--310
314, 320, 33!, 342, 349, 354
Guczkow 46
Gustawicz
Bronislaw 589
Glimher
174
Gysin F. 494
H
Haberlandt
75, 611
Hadaczek
K. 298
Haeckel 424
Hall 425
Halban Leon 529, 530
Hammurabi
46, 56
Handschin
H. 500
Hartknoch
Kristof. 320, 323, 327
Halt 92
Halton Bp. 295
Haudricourt
Andl(~ G. 110, 113, 115-~ 125, 127, 131, 132
Haul' J. K. 29[, 294, 303, 307, 308, 337,
341, 342, 354·
Hejnosz .wojciech 179
HcIvetius 153
Henaff Le A. 155
Henneherger
Kasper 350
Henniger J. 4S5
Henryk Brodaty 298
Hensel \I/itold 281, 625
Herodot 66, 306, 357
Herbord,
kronikarz 310
Helwing 297
Hickel 583
Himner N. 258
Hirszberg A. 595
H.)aton 425
Hobbes 176
Hoffmann-Krayer
347, 488, 503, 505,
583
Holbach
176
Holtz Rudolf 487
Homant
B. 69
Horna Ryszard
133
Horwath
B. 150
H61tkcr 486
Hradecka
SI. 589
Hrdlicka 426
Huber Eu. 163
Hufnage! F. 277
Hunfalvy P. 87
Huntigton
425
Hupka Stanislaw 251, 596
Husarski W. 599
Hutchinson
R. W. 288
HU\-erIin P. [79
Ibn Rusty 112
Inglot SI. 595
Iselin 488
Iwanek Jan 333
Iwanow S. \1/. 421,422
J
Jaberg K. 115, 132
Jahn M. 272
Jakimowicz
Roman 264, 280
Jakowlew
87
Jamka Rudolf 270
Janicek 428, 431
Janota
F. 339
Jarcho A. J. 79
Jarecki W. 589
J askłowski W. 586
jaworczak
Aleks. 549
Jażdżewski
K. 254-256,
269, 260,
JelIinek Jerzy [45
Jerzy z Kladorut
427
Joanna
D'Arc 304
józef Żydowin 304
Jud J. 115, 132
Jurowsky
Ant. 427
2%
K
K. J. 333
Kabat WI. 448
Kacelson 34
Kaczmarczyk
K. 589
Kademus
Aloisia 341
KadIubek
Wine. 295, 307, 314, 317
Kaindl R. F. 166
Kalinka Joachim
429
Kalwa Piotr 180
Kanitz
112
Kapuściński
M. 589
Karlowicz Jan 179, 360, 593, 627
Karpiński
A. 278, 280
Kausch józef 572
Kavuljak
Andrej 429, 430
Kazimierz
Jagiellończyk
170, 371
Kazimierz
\Vielki 170
Kiekebusch
.-\. 264
Kielisinski W. K. maI. typ. lud. 576, 604
Kidd Benjamin 424
i
i
J
Kippling R. 424
Kiselew S. W. 77
Kislakow ':\. A. 96
Kitowicz J~drzej 315, 332, 573
Klein F. R. 149
Klimaszewska
Jadw. 154, 599, 600, 625
Klinger Witold 610
Klonowicz
Sebastian
312, 323, 354
Kluczewski J. 323
Kluk Krzysztof 292, 293, 312, 326
Kmita B. 172
Knapiusz
359
Kocho\\'ski Wespazjan
435
Kolberg
Oskar
179, 293, 300, 308,
317-319,
324, 343, 348, 349, 354,
369, 413, 583, 585, 586, 587, 591,
593, 607
Kolbuszewski
prof. 443
KoJemann Julius 487
Kołlątaj Hugo 586, 626
Kołodziejszyk
Edmund
162
Komoniecki
A. 297, 303, 343
Komowska
N. 28
Konopka
T. maI. typ. lud. 579, 592
Kopf W. 596
Koppers Wilh. p. Coppers 485, 486
Koranyi Karol 179, 529
Korbe A. A. 423
Kosiński WI. 589
Kossak Juliusz 323
Kostren 70
Kostrzewski
józef 254, 260, 261, 264,
267, 270, 272, 27Q-2S3
Koswen M. O. 3°-32,
5::>
Koszysko Mieczysław
295
Kotula FI. 447, 524, 60S
Kowalska A. 530
Kowalewsky
Max 159
Kozlow F. 34, 35
Kozlowski Leon 258, 273
Kozlowski F. 412
Krajewska
Janina 449, 532, 605, 625
Krasicki Ignacy 351, 412
Kraszeninnikow
67
Kraszewski J. I. 393
Krcek Fr. 588, 589
Kromer Marcin 53, 315, 329, 331, 3.')S,
359
Królikiewicz
5S0
Krupnow
7.1
Krupski Jan 5S9, 590
Kruzenstern
76
Krucker H. 496
Kryczewski
E. L 68
Krzeczkowski
Konst. 596
Krzywicki
L. 215, 597, 627
Krzyżanowski
Jul. 609
K'er Józef 427
Kucharska
I. 449
Kuftin B. A. 3, 75, 99
Kunow 4
Kusznl"r P. J. 21, 423, 603
KUlrzeba SI. 594
Kutrzebianka
A. 251, 532, 602
Kuźmicz BoI. 529, 53Q-540,
625
Kuźniecow
N. 12
Klinsberg
E. 140, 158, 159, 161,
li3, 175, 177
166,
L
La Baume \V. 2io
Labuda Gerard
115, 132
Lacdrach
Wilh. 5t2
Lafiteau 66
Lafontaine
315
Laufer 421
Laur E. 519
Lebediewa
N. j. 99
Lefebre des Noeltes 118, 126
Lehr-Splawiński
Tadeusz SI, 438-440
Lelewel Joachim
521, 626
Lencewicz St. 251
Lenin' WI. iI. 40, 43-5S,
61-64,
425
Lenoire R. 174
Lenormande
351
Leszczycki SI. 25[, 596
Leszek Krakowski
170
Leusinger
E. 493
Lewi A. 161, 162
Levy-Bruhl
23, 24, 3i, 60
Lewicki Jan 57S
Lewin M. G. 26, 30, 79, 419, 420, 424
Libman 39
LielIienthal
M. 295
Limanowski
BoI. 594
Linde Bog. 299
Lipiński H. 592
Lipska H. 603
LisikiewiC7 .J. 251
Liske K. 299
Lobsiger-Dellenhach
M. 499
Locke 176
Ludkiewicz
Z. 25'
L
Ladyżenskij
3
Lawro\\' +21
Lepkowski .Józef 584
�773
Ł\ga WI. 283
Łopaciński Hier.
I.opa tin 41 2
Łukasiewicz 582
1
79, 589
M
Machay Ferdynand 423
Maciszewski 593
Mackiewiezówna
J. 25 [
Magiera J. 588
Mahomet 308
Majranowski K. 577, 604
Majewski K. 258
Makowiecka H. 459
Malewski Bron. 569
Malewska Z. 64, 101, 418, 424, 526
Malinowski 223
Malinowski, in!'. 393
Malinowski Bronisław 22, 25
Maltć Brun. 580
Manugiewicz-Żołna
530
Mańkowski 592
Marcin z Urzędowa 300, 304, 349
Marks Karol 15, 16, 43, 44, 46, 52, 54,
56, 416, 627
Marks-Engels-Lenin
29
Maroi F. 161, 162
Marl' M. J. 14,34-37 ..40, 42,64,65,81
Marschall A. 155
Martin 351
Martin 494
Martonne A. 604
Massaryk T. G. 427
Masłowa G. S. 422
Matejko Jan 591
Matlakowski Wladyslaw 251
Matusiak Szymon 357, 593
Matyas K. 589
Maurer G. L. 159, 160
Mauss J. 579
Mayer John 503
Mączyński J. 575, 583, 584
Melicher Th. 154
Melichercik Andrej 427
Menger Ant. 149, 163
Merk W. 175
Merwart 3
Meuli K. 485
Meyer Herbert 140, 179
Meyer Elard Hugo 166
Michalski 441
Michał z Królina 313
Michajłowski 44, 50, 62
Miechow ita 329
Mieszczaninow
34
Miklosich F. R. 180
Milewski A. 578
Milewski TacL 524
Miller 25, 75
Miklucho-Maklaj
M. 6, 7, 27
Mleczko Teof. 589
Mlynek Ludwik 588, 589
Mochnacki Maurvcy 521
Mole M. 530
Montelius Oskar 19
Monteskiusz 176
Moret A. 174, [79
Moreau 351
Morgan Levis H. 15-19,21,24,422,627
Morgenthaler
O. 509
Marazowa A. S. 422
Morton 424
MoszvńskiKazimierz
111-113, 118, 12[,
123, 126, 127, 132,439,454,599,606
610, 611, 625
Mulkowski 582
Musianowicz K. 280
Miiller-Bergstrćim
178
Munster Seb. 314
Mydlarski Jan 442
N
Kanke Cz. 603
Nasz Adolf 28g
Negelein 178
Nestor 130
Niederle Lubor 53, 63
Niemcewicz J. U. 317, 357
I\'iezbrzycki 251
Nitsch Kazimierz 128, 129, 132, 175
Nominchanow
G. D. 90
Norblin J. P. 574, 604
Nosek Stefan 253, 266, 530, 625
Nott 424
o
Ociepka Teofil maI. ludowy, górnik
319
Oczapowski Jan 315
Ok!adnikow A. P. 77, 95, 420
Olderogge D. A. 26, 45, 55
Opeć Baltazar 413
Optulowicz J. 526
OrbeIli J. 34
Ormicki W. 246, 251
318,
Ossowski F. :251
Oszanin L. W. 63
Otruba Józef 427
Otton z Bambergu 310
p
Palkówna L. 526
Paprocki Bartosz 306, 316, 317, 330, 352,
354, 345, 427
Pappenheim
174
Paravicini E. 488, 49 [
Passart 582
Pasternak J. 288
Paweł Diakon 347
Pawlik Stefan 596
Pawlowski Stanislaw 186, 223, 228, 251
Pawlowicz Błażej 587
Pearson 425
Persowski F. R. 251
Perszyc A. J. 56
Peschel Oskar 293, 357, 611
Pessler \\!. 175
Peszczerewa E. 1\1. 422
Petersen E. 271, 272
Piaścik F. R. 251
Piekarska J. 459
Pietkiewicz Kaz. 550, 562, 568
Petrowa 34
Pfirnlin A. 155
Pilnacek 426
Piotr Wielki 7
Piszczkowski M. 603
Pittard Eug. 484, 486, 499, 500
Plechanaw G. 2, 28, 39
Pliniusz 308, 324, 353, 357
Podczaszyński 580
Pogonowski J. 147, 426, 427, 443
Pol \Vincenty 368, 584
Polaczek Stanislaw 586, .'189
Polujański Al. 362, 365, 366, 372, 378,
385
Poniatowski Stanislaw 180, 526, 600
Popiel Leon 454
Popiel J. 594
Papaw A. J. 65
Post A. 159
Potapow L. P. 90
Potechin J. 8, 13,23,26,416,417,
.P5,
603
Potkański Karol 170, 595
Potocki Wacław 339
Prek Ksawery 576, 604
Preobra:lcnskij 3
Preston J. P. 288
Pritchard-Evans
E. E. 184
Prokofiew G. ~. 70, 71, 86, 87, 94,
Propp W. 28
Priifferowa-Znamierowska
M. 464, 531,
625
Przy borowski Józef 413
Puryszkiewicz 46
Q
Quatrcfages
78
R
Radimsky Jerzy 427
Radiszczew 49
Radulesco Andrzej 159
Radwański F. 580
Radzikowski Wal. El. 590, 591
Radziwiłł Karol 317
Rafacz Józef 170, 596
Ramke FI'. 485
Raschke G. 282
Ratzel Fr. 2, 335
Rawdonikas "V. J. 32, 42, 51, 56, 59, 60
Rayski K. 589
Reinfuss Roman 259, 524, 570, 600, 608,
625
Rey Mikolaj 309, 331
Richards A . .J. 212
Riquet Michel 155
Riviere G. H. 483
Robakidze 96
Roginskij J. 424
Rohrer E. 496
Romankówna
M. 412, 590
Romanówna
E. 544
Rosenvinger Kolderup 172
Rousseau J. J. 153, 176
Raździeński "Valenty 3 [9
Rubi Christ. 5[2, 5[3, 529
Rudenko S. J. 3, 97
Rusiajkina S. P. 422
Rutkowski Leon 594
Rutkowski J. 252
Riitimcyer 488, 491
Rybakaw 77
Rydf'i Lucjan 592
Rysiński S. 172
Rzączyński 359
Rzeczniowski 368
�774
Sadowski 533
Sarasin Paul i Fritz 437. 433, 491
Sauter R. 499
Sam'e L. F. 172
Savigny 154
Sazonowa M. \r. 422
Sagajłówna M. 590
Schmidt \Vilhelm 24, 51, G2. 435, 436,
505
Schrenk 421
Schmoller Gustaw 143
Schrader 32
Schiinemann
H. i K. 69
Schwartz H. 494
Schwerin Klaudiusz 140
Scialoja Andrzej 160
Scialoja Wiktor 161
Seger H. 258, 259
Seligman 179
Semkowicz \r. 430, 502, 589, 603
Sergi 420
Setkowicz A. 592
Seweryn Tadeusz 291, 332, 5°2, 524. 531,
598, 599, 608, 625
Siarkowski W. 336, 587--589
Serdiuczenko 34
Sicher 426
Skutil 426
Skwirutówna 588
Słomka Jan 322, 597
Smirnow A. P. 56, 97
Smirnow S. R. 46
Smith 212
Smith Pearcy 69
Smolka St. 596
Smuts S. 25
Sobolewski 81, 82
Sochaniewiczówna
252
Sokołowicz 433
Sosnowski O. 252
Sowiński M. 596
Speiser Felix 485-488,
491
Spencer H. 23
Spiczyński Hieronim 3°4. 305, 311
Stachowicz Michał 574
Staff Leopold 306
Stalin J. \r. 5, II, 14, 15, 18,20.26,23.
29-31,
33-39,
40-45,
49-53.
54.
57, 59, 63, 64, G7, 73. ,p6-418
Stammler R. 155
Staml"r W. 174
775
Staniewicz \ritold 596
Stattlerówna
588
Steinmann A. 493
Steller 67
Stelmachowska
B. 339, 540. 625
Sternberg 421
Sternborn 458
Stoll O. 494
Stopa Roman 530
Stocklin A. 499. 503
Stratanowicz
G. G. 423
Stronczyński K. 299
Struve P. 3, 46, 50, 5 I, 55. 62
Stryjeńska Zofia 600
Suboczowa Maria 532
Sulimirski T. 261. 273. 283
Surowiecki 357
Surzycki Stefan 596
Swierdłowski 26
Sylwan 368
Syreniusz Szymon 300, 304. 338
Szachmatow 81
Szafarzyk 66
Szarffenberger,
drukarz 346
Szarewskaja B. 3 I, 32
Szczepański J. 603. 604
Szczepanowski Stanisław 594
Szczygielski T. 266
Szilling E. 31. 32
Szlachtowski Jan 173
Szternberg L. J. 3, 60
Szujski Józef 593
Szulc Dominik 357
Szydłowski Tad. 434
Szvmański T. 252
SZ}'mon z Łowicza 343
ś
Śmiszko M. 273. 288
Śniadecki Jędrzej 3 l 5
Śreniowski Sto 594
Świątek Jan 587
Świątkowska-Chdmińska
Jad,,'.
Ś wi,tochowski Aleksander 594
T
Tabeński Sto 251
Tan p. Bogoraz 2. 63
Tawmir 593
Tetmajer W. 5R8. 591,
455· 54+
Tobler A. 488
Tokarew S. A. 31, 32, 65, 74, 89. 95, 603,
610
Tołstow S. P. 6, 8, IS, 17,20,25,29-32
36,37, 41, 43, 62, 65. 71, 75. 603.
610
Tamerle Zofia 550
Tomkiewicz 393
Topinard 78
Trembecki Sto 573
Tretter Miecz. 434
Tretiakow P. N. 98. 99
Trofimowa P. A. 2. 63. 79
Truman 416, 417
Trzciński, bursztyniarz
384
Ts'in, dynastia I I I
Tschudi F. 486
Tschumi D. 496
Tuwanówna Janina 605
Twardowski, mistrz 334
Tylor Edward B. 49, 61 I
u
Udalcow A. D. 72, 82-84
Udziela Seweryn 316, 587, 588, 539. 591,
597, 600
Ujejski Kornel 292. 355
Ulanowska Stefania 586, 539
Ulpian 150
Ungler F., drukarz 324
v
Vache de Lapouge 424
Van Kuijk 166
Vasic Alojzy 427
Vergnet Ruiz .Jean 483
Vespucjusz 340
Vietor H. 346
Virchow Rudolf 48
Vischer Lukas 437
Voltaire 176
Vornander
87
w
.592.59+
Wackernagel H. G. 485
\",:aga A. 358, 359. 367. 369
\ralewska
Maria 525
\Valigórski Andrzej 181, 439, 625
\Yasilewicz G. M. 90, 421
Wasilewski Zygmunt 587
Wasylewski Edmund 573
Wawrzyniec ki Marian 587-589,
591
Waber Johan 496
Wegeli R. 496
\",'ehrli H. J. 494
Weiss Rich. 485, 503
Werdum Ludwik 572
\Yerdum M. 299
\Vesołowskij S. B. 22, 28, 65
\Y,grzynowicz
Leopold 600
Wiederolf, bp strasburski 295
\rilczopolscy-Nieczuje
427
\Yindakiewiczowa
Helena 589
\Vinogradow \Y. 36
.
Wielogłowski Walery 584, 585
Wierusz-Kowalski
Al. 592
Wieser F. R. 155
\Vinricus v. Kniprode 350
Wirtz P. 488. 491
Wiś lirki J. 583
Wisłocki 61 I
\Yitanowski 5%
Witek J. 589
\'\!itkiewicz Kaz. 599
Witzig E. 519
Władyczanka
Maria 600
\rodzinowski
592
Wohlhaupter
E. 154, 160
Wojciechowski Z. 594
Worobiew E. J. 96, 97
Wójcicki K. Wł. 173, 329, 344,383, 385,
575, 583
Wujek .Jakub 305
\'\!iirzbach Konst. 173
Wybranowski A. 594
\\'yspiański Stanisław 592, 604
z
Zabclin 9
Zaborski B. 189. 237, 23 l
Zafirow Ch. T. 42
Zakrzewska Mir. 525
Zakrzewski Stanisłml' 596
Zalewski 582
Zawadzki Teod. 330
Zawiliński Roman 588
Zawistowirz-Adamska
K.
625
600.
610,
�Zbinden
Hans 502
Zbvlitowski
Andrzfj 309
Zelenin D. 3, 7, 42, 60
Zieliński L. 583
Ziemkowicz
5il2
Znamierowska-Priifferowa
~.
Zolorarew A. Y[' 3, 71, 94
Zollner 572
Z"gmunl
III 358
ż
46
l,
5l9
Żdanko T .. -\. 70
Żdanow 410
Żebrowski,
bursztvniarz
Żegota Pauli 582'
Żukowski J. 252
Żurowski J. 2")9
7.yrmunskij
W. M. 4:l
373
I~DEKS
!\AZ\YISK
Andrujczyk
408
Balczak 430
Barciak 430
Barnaś 430
Barudziak
430
Barwnikówna
Elżbieta 415
Bednarczyk
409
Bialy 430
Brandysiak
430
Bulczak 430
Bursztyniarczyk
414
Chlebek 430
Chmiel Jan, bursztyniarz
4°2,
Chorążyna
399, 402
Chowaniec
430
Ćwik 430
Danielczyk
430
Filański 430
Gadowski Paweł 408, 409
Jaworscy 402
Jórczak 405
Kaczyński 410
Kielbąk 409
Kiernecek
396
Kiernozek
Stanisław 408, 4[0
Kierzkow:,ki 396
Kierznm.\'ski 407
Kobus 405
Kocuba 430
Kolędziak
430
Kolodziej 430
Kopeć· 409
Kopytko 400, 407
Kozan 396, 409
Kulas Józef 408
Kusy, przezwisko 614
Lachowicz 430
Łakomy 430
Lukaszyk 430
Malarczyk
Jan [LJ·
Malinowski F. 403
Mauker bursz t. 358
•
LUDOWYCH,
404
«LUD»,
TO~r XXXIX
Mazur 40 [, 444
Mazurek 405
Medyk 409
MOlliak 434
Moskal 430
Mozdżeń 430
Mroszczak
430
Nicewicz Józef 383, 384, 402, 405
Od olga 430
Orbik F. 402
Orzeł 333
Oskwarek 430
Pakos 430
Pastorczyk
406
Perzow 396
Perzon M. 410
Petrulewicz
4°2
Pijanowska
Teofilowa 402
Podbielski W. 409
Poreda, Poredzina
400
Pupkuwa 356
Ruszczyk .Jan 408
Rydel J. 384, 393, 404
Sarlowski 409
Samsel K. 404
Serafin Ł. 41 [
Siok 4°[, 404
Sobiech Mateusz 403, 404
Sobiech Maria 399, 4[0
S lachelt'k 395, 400, 4°7, 403
Stąpor 430
Stopka .130
Świder R. 395, 406
Tvc 409
\Vicher 430
\Vyrębek J. 410
Żądlik 430
Baja go
Chonkiral
Czagataj
:\'azwy
rodów
(Kungral)
90, 9l
7[
�Czoros 8g
Dżalair go, gl
Dul, Dul go
Irgi t, Irkit 88
Jamul' 213
Kangły go
Karluk go
K~rgesz 8g
Kile go
Kimo go
Kruk QI
Ktaj g'o
Kungrat p. Chonkirat
Kypczak 8g, go
Kypczak Majman 8g
Kyrgyz 8g, go
Madżar go
go, gl
Majman 8g
Mangy( go
Merkit 8g
Ming go
Mogoł 8g, go
Mongoł go
Mundus 88
Najman go
Ojrot 8g
Tatar go
Teles 8g
Terbet 70
Tiurk go
Vjgur go
Wąż gl
Wilk gr
INDEKS ETNO-GEOGRAFICZNY,
A
Abisyńczycy 335
Achajowic 73
Adamczychy
pow.
Przasnysz,
grunta
323 Tpnm.
Acta 21
Afryka 32, IB2, 196,219-221,3°8,34.1,
417, 465, 488, 489
Afrykańczycy
IgI, Ig6, 198, 203
Ainowic 41 g, 420, 42 I
Aki-kuyu, szczep afro 335
Albania 431
Alnabowie 66, g6
Albigowa p. Lańcur 450
Alego 211, 224
Algonkinowie 2 I
Allanowie 66
Alzatczycy 80
Altajczycy 79, 8g
Ameryka 21, 26, 32, 49, 68, 6g, gl, 94,
400,417,424,
426, 465, 487
Anaulowie pL jukagirskic 73
Amgunia, rzeka 4\9
Amur 419
Anau (Azja) 420
Andamańczycy
21
Angara 68
Anglia 26, 146, 121, 1,'i4. 167
Anglicy 2, 1'58
Anglosasi 74
Antowie gg
Apulia 115
Arabia 69, 167
- pin. 56
Arabowie płn. afryk. 7 l
Aralskie Morze 78
Aryjczycy 85
Asembo, lokacja afro 210
Assyryjczycy 72
Aszchabad 30
Atlantowie 66
«LGD», TOM XXXIX
Atlantyk 239
Austria 112, 156, 157
Australia 21, 31, 86, gl, 489
Austalijczy<'y 21, 71, 85.
Austro-Węgry
73
Awarowie 115, lig, 122, 130, 131
Azja 6, 21, 31, 32, 68, 79, 85, 88,
130, 359
- mniejsza 441
- północna 6g, 419
- pln.-wsch. 420
- płdn. 78
- przednia 489
- środkc.wa 96, 420
Azerbejdżanie
66, 76
123,
B
Balemba, szczep aft'. 200
Babia Góra 427
Bagienice p. Przasnysz 3g6 Tpnm.
Baja, grupa tiurkska go
Bajkal 68, 70
Baktria 112
Bali, wyspy 338
Baliki p. Kolno 399, 41 1
Balto-Słowianie
123
Bałkany 15, 104
Baltowic 438, 439
Bahyk 15, 2g3, 356, 357, 439, 463
Bandysie p. Ostrołęka 408
Bantu 21g, 223
Useri, klan 224
- plemiona 183, 200, 215, 224
Baranów (Kurpie) 388
Bartoszyce (Mazury), ośrodek lniarski 327
Baskowie I 13
Basuto, Afr. 335
Baszkiria 97
Baszkirzy 77
Bawarowie 303
Bazylea 4115. 486
�Bączki p. Kolno 372
Beczuanie 335
Bemba, szczep afro 212
Bern 496
B(s~rmianie 98
Beskid Środkowy 237, 270
- Zachodni 337
Bialaczów p. Opoczno 449
Bialoruś 348
Białorusini 84
Białuszny Lasek p. Ostrołęka 404
Bialy Gront p. O'trołęka
40j.
Tpnm.
Biamijczycy 66
Bieliny p. Kielce 453
Bieśnik p. Jasło 339
Biskupin p. Żnin 2fi4--266,
285, 289,
290, 311
Bobrowa (Orawa) 435
Bobry (Orawa) 435
Bodzentyn p. Kielce 450, 453
Bołesławie p. Dąbrowa 303
Borneo 489
Bośnia j Hercogowina 112, 119
Brama Morawska 442
Brandenburgia
264
Braniewo 462
Bratysława 427
Brazylia wsch. 302
Brezewica (Orawa) 431
Brodowe Łąki p. Przasnysz 36fi. Tpnm.
Bródno Stare p. \Varszawa 280
Bruksella 129
Bryzgowia (Szwajcaria) 503
Brześć Kujawski p. vVloclawek 254, 257,
286, 290
Brzeziny p. Kielce 453
Brzozowe p. Ostrołęka 368
Brzozowy Kąt p. Ostrołęka 404
Brzozówka p. Ostrołęka 366
Rrzustów p. Opoczno 439
Bukowiec p. Opoczno 452
Buk pod Berlinem 264, 289, 290
Bukowina p. :\owy Targ 430
Bułgaria I 19, 12,1:
Bułgarzy 98-100,
440
- nadwołż. 81
Bunyore, pl. Bantu 224
Burgundczycy 73
Buriaci 74, 78, 87, 95
Burtasi 66
Busko p. Kielce 450
Buszmeni 21, 85
Bytom 319
Bytyńskie Jezioro 266
c
Carolath p. Siedlisko 272
Cejlon 489
Celtowie 82
Chakasi 74. 76, 78, 90
ChaIdowie 96
Chantowie 51, 75, 78
Chazarowie 442
Che!chy-Sałki p. Maków 365
Chelchy-Sebory p. Maków 365
Chełmińska Ziemia 336
Chełmskie 129, 343
Chettowie 96
Chęciny p. Kielce 450
Chiny 48, 68, 112, 489
Chińczycy 70, 85, 167, 420, 426
Ch iwa 422
Chłopia Łąka p. Przasnysz 366. Tpnm.
Chmielnik p. Kielce 540
Chodyńcy pl. jukagirskie 76
Chojniki p. Pułtusk 366
Chojnówki p. Pułtusk 365
Chorezm 78, 96
Chorwaci 80
Chudek p. Ostrołęka, grunta 366. Tpnm.
Chur (Szwajcaria) 501
Chyżne (Orawa) 434
Cieciory p. Kolno 366
Cieloszka p. Kołno 366
Cieśnina Berynga 69
Cieszyn 246
Ciężkowice 344
Como, jezioro 115
Cyganie 66, 69, 88
Cymbry 37
C. S. R. 133
Czadeckie (Orawa) 430, 431
Czantoria p. Łomża 406, 407
Czarnia p. Ostrołęka 368, 402, 404
Czarnogóra 163
Czarnohora 233
Czarny Dunajec p. Nowy Targ 430
Czechoslowacja 426
Czechy 124, 138, 130
Czerkiesi 56, 66, 87
Czerwone p. Kolno 385, 400, 407
Czerwonak p. Maków 366
Czesi 333, 441
Częstochowa 3 I 5
Czimhora (Orawa) 431
Czukcze 76, 77, 94, 419
Czuwańcy 76
Czuwasze 66, 67, 77,81,
100
D
Daleki 'Vschód 419
Dania 172
Dąbrówka p. Ostrołęka 366, 396, 406, 409
Dąbrowy p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Dąbrowa p. Opoczno 449
Desna, dopł. Dźwiny 99
Dęby p. Kolno 366
Dinka, szczep afr. 335
Dłutówka p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm
Dniepr 441
Dniestr 440
Dobczyn p. Śrem 271
Dobre p. Nieszawa 255
- p. Nowogard 283, 289, 290, 3 I I
Dobrylas p. Kolno 366
Dolina Czujska (Azja) 420
- Noteci i Prypeci 237
Dolna Ziemia Niz. Węgierska 4~n
Dolny Kubin (Orawa) 429
Dolny Śląsk 234
Dolganie, Dołhanie 80, 95
Domaszowice p. Kielce 450
Don 15, III
Doryjczycy 73
Dubowe 244
Dudy Puszczańskie p. Kolno 402
Dunganie 95, 428
Duńczycy 80
Dylewo p. Ostrołęka 36 I, 366, 368, 396
401, 410
Dylewo p. Pułtusk 366
Dżungaria 6g
E
Egipcjanie 66, 72
Egipt starożytny i wspólcz. 19,68,73,439
Ełam 70
'
Ełk 358
Encowie 90
Eolowie 73
Erdutka (Orawa) 433
Ergitska gmina 88
Eskimosi 76, 419
Estowie 76
Etruskowie 68
Europa 21.31.66,67,73-75,78,81,88,
111,114,119,130,435.441,489
Europejczycy 183, 190, 195
Eurazja 21, 112. 119, 129, 239
Ewenkowie 78, 87, 95, 42 I
Ewrazja p. Eurazja 94
F
Fidżi, wyspy 335
Filipiny, 340, 426
FilipopoI 119
Filistynowie 295
Finowie 79, 82. 121, 123, 126
Flandria 127, 303
Francja 2, 32, 46, 115. 467, 468
Francuzi 74, 80, 133, 158
Fryburk 485 503,
G
Galla, pl. afro 335
Galicja 593
- hiszpańska 80
Gambia, Afr. wsch. 341
Gawrychy p. Ostrołęka 405. 406
Gądkowice p. Milicz 268, 269
Gąski p. Ostrołęka 366, 406
Gdańsk 323, 356, 358, 367, 369
Gdów 294
Gdynia 366, 369
Gem, łokacja afr. 224
Genewa 484
Germanie 76, 115, 118, 123. I'll
Giewont 429
Gilacy 421
Gniezno 281, 287, 288, 290
Goci 37, 122, 130
Golanka, gleba p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Gontarze p. Kolno 366
Gorce 107
Górno p. Kielce 450, 453
Góry Świętokrzyskie 442
Grabówko p. Maków 366
Grecja 48, 159
Grecy 66, 357
Gręboszów 303
Grodzisko Wielkie p. Łańcut 450, 4.53
Grójeckie I 13-1 15, 129
Gruszowiec p. Limanowa 291
Gruzini 70, 74
Gurośl p. Kolno 366
Gutowo p. Maków 366
H
Hamrv (Orawa) 435
Hana . (Morawy) [43
Hawai 426
Hellenowie 72, 73
Hesja [24
�Hiszpan~a +8, 113, 160, 166
Hiszpame
H
Holandia
121
Holendrzy
158
Holihrady
p. Zalcszczyki 288
Hottentoei
56
Hrubieszów
235
Huangho,
rzeka 429
Huculszczyzna
333 .
Hugrykowie,
l.'growIe 310
Hunnawie
66, 87, "5,
"9,
131
122, '30,
Kirgizja plcln. 8
Kirgizi 76, 88, 89, 423
Kisum, miasto - Afryka 182. 205
Kitajcy p. Chińczycy
70, 79, 420
Klin Zakamienny
(Orawa)
433
Kobylany
p. Kielce 450
Kolbuszowa
445
Kolenowie
96
Kołbacz, ziemie pyrzycka 3 la
Komi-permiacy
66, 80
Komi-zvrianie
66, 80, 98
Komorowo
p. Szamotuły
266
Kongo 19, 2'
Kopaczyska
p. Przasnvsz,
grunta
366.
Tpnm.
Koreańczycy
420
Koriacy 76, 77, 94
Kościeliska p. Olesko 275-277
Kozak 333
Kozłowa 244
Kożangródek
p. Pińsk 243
Kraczkowa
p. Rzeszów 4;)0
Kraj Biełozerski 82
- Luo 211,219,223,224
- Nadbajkaiski
68
- Niemiecki
144
- Słowiański
'44
- Wiatsko-Wetłużski
99
.- Zabajkalski
69
Krajów p. Opoczno 449
Krakowskie
348
Krakowiacy
593
Kraków
128, 246, 593
Krasnopółka
p. Dęblin 334
Krobia p. Ostrołęka
405
Królewiec
360, 371
Kruszetnica
(Orawa)
431
Krysiaki p. Ostrołęka
366, 384
Krzemionki
pod Krakowem
334, 432
Krzeszowice
pod Krakowem
299
Krzywiczanie
72
Książnice Wielkie p. Pinczów 259
Kuba, wyspa 338
Kubańcy
87
Kuczyńskie
p. Ostrołęka
409
Kujawy 234, 248, 343, 441
Kurpianki
367,383-385,402-404,415
Kurpie, gr. etniczna 359-362,
396, 401
japończycy
422
jaworniki
339
Jcdlnia
p. Radom
'70
jednaczewo
p. Łomża 366
Jeglijowiec
p. Ostrołęka
404
Jenisej 68
Jończycy
73
jugosławia
441
jukagirzy
75, 94
jura Krakowsko-Wicluńska
234
jutlandia
293
K
I
Igel p. Trewirem
114, I 15
Illiryjczycy
65
Iłża p. Kielce 430
Imeretvńczycy
74
Imperi~m
Brytyjskie 426
Indianie
ameryk. 66, 86, 419
- kaliforn. 76
- płn. zach. 2 I
Indie 48, 68, 85, I 13
Przednie 465, 489
- Zagangesowe
465
Indochiny
68, "I,
112, 122,
Indonezja
48, 417, 488, 489
Indoeuropejczycy
68, 81, 82
Inkowie 302
Inowódz.
p. Opoczno 449
Inowrocław
264
Iran III
Irańczycy
82, 438, 439, 441
Irlandczycy
80
Irokezi 21
Istebna 244
Istro-Rumuni
80
I telmeni 21, 94
Izrael 88
129, 489
J
Jablonka
(Orawa)
430, 433, 435
- p. N. Targ 430
Jachowa
Wola p. Kielce 453
Jakucja 88
jakuci
66, 68, 70, 71, 77, 78, 80, 100
.J ana, rzeka 88
jankowo-Młodzianowo
p. Łomża 363
janowo
p. Maków 366
japonia
489
Kaczyńcy
95
Kadzidlo p. Ostrolęka 389, 396,399-402,
406
Kafrowie 56, 335
Kalwaria
Zebrzydowska
3I5
Kalmucy
.56, 69, 75
Kamczadale
67, 70
Kamczatka
8, 67, 419
Kano, dolina 205
Karaimi
88
Karachuonvo,
lokacja afr. 205
Karakałpacy
88, 90
Karaska p. Ostrolęka, bagno 404. Tpnm.
Karelowie
76
Karpaty
8, 103, 104, 239, 428, 441, 442
Kartalińczycy
74
Karyntia
297
Kastylia
160
Kaszgaria
70
Kaszów p. Kraków 596
Kaszubia
331
Kaszubi 463
Kaszuby 248
Kavirondo,
Afryka płd. 182, 210, 223
- Centralne
182, 191, 203, 210
Kaukaz 31, 79, 87, 96, 111,441
Kazachowie
56, 76, 77, 88, 89
Kazacv 120
Kcvni~ p. Szubin 280
Ke~ya. Kenia (Afryka) 182, 183, 191,226
Ketowie 75, 76
Kęty 297
Kielce 344
Kieleckie 45 I, 453, 454
Kijów Morawski
142
Kikuvu, szczep afro 195, 302
Kile: grupa tiurkska 90
Kilimandżaro
302
Kipsigis, szczep nilo-chamicki
183
404
- kr~ 3643, 66,372, 375-377,
Kurpiowszczyzna
37 I
Kumykowie
56
Kurykanie
66, 100
Kusice, Czechy 428
.J
382, 398
Kuzic p. Ostrol,ka
K"alo\'any
(Orawa)
402
435
L
Lamuci 9.5, 419
Langan,
skała w Szwecji 114. Tpnm.
Lapończycy
441
Laski p. Ostrołęka
393, 404
Laskowiec p. Łomża 366
Lasowiacy,
LasOlVicy 445
Leman p. Kolno 366
Lcna, rzeka 68, 70, 78, 86
Leningrad
3, 6, g, 10, 28
Lesiacy p. LasO\l'iacy 445
Leśniacy p. Lasowiacy 445
Levy
Hradec,
grodzisko
441. Tpnm.
Lezgini 56
Lipnica p. Bochnia 303
Lipnica (Orawa)
432
Lipnica Wielka 435
Lipniki
p. Ostrol,ka
364-366,
396,
407-409
Lipniki p. Kolno 366, 374
Liesek (Orawa)
4·31. Lisewo p. 'Vąbrzeźno 283, 28g, 290
Litwa 309, 349
Litwini 74
Ljesk (Czechoslow.)
433
Lombardczycy
73
Londvn
132
Long~bardowie
115
Lozanna 500
Lu belskie 249
Lublin 101, 162
Lubamia
p. Rybnik 280
Lubania
p. Leszno 297
Lud arabski 167
- azjatycki 32
- ałt~ski 95
bałtycki I I l, I 15, 126
- chiński 167
Ludy egzotyczne
167
--- fińskie I I I
- francuskie
16'3
- słowiańskie 41
- syberyjskie
153
- srodkowo-azjatyckic
95
- tureckie i mongolskie
I 18
Ludzimierz
429
Luo, szczep nilocki 181-183,
203, 210,
213, 215, 220, 225, 226
Luo, kraj 184, 186, 188, 189-192,
195,
Ig8
�Ł
Łaba 13
Łagów p. Kielce
Łazany koło Wieliczki 334
Łączki p. Ostrołęka 393. 400, 408
Łączki p. Kolno 366
Ląki Górne p. Dębica 444
Łęczyca 348
Łoziska p. Ostrołęka 366
Łojowice p. Sandomierz 263
Łomża, 632, 376, 391
Łotysze 74, 76
Łódź 246
Łukowa p. Kielce 450
Łużyce Górne 124
Łyna, rzeka na 11azurach 327
Łyse p. Ostrołęka 366, 384, 38'3, 4°2,
405, 409
Łysogóry 453
M
Macedonia 440
Macedończycy 441
Madagaskar 55
Madziarowie 76, 122
Majdan Mokwiński p. Kostopol 261
Majki p. Pułtusk 365
Makonde, szczep afryk. 302
Małe l.ipniki p. Maków 365
Małopolska 103, 128, 231, 442
Małypłock p. Łomża 366, 372, 384, 393
Mamino-Średniaki
p. Maków 365.
- Wyżki 365
Mandżuria 68
Mandżurowie 69, 120, 420
Man-Chmerowie
420
Mansi 41, 78
Markowa pow'. Przeworsk 430
Maryjczykowie 77
Massageei 76
Massajowie 302
Maszkienice p. Brzesko 595
Maurytania
307
Mazowsze 124, 170, 241, 295, 329, 368.
441
Mazurki 388
Mazury 297, 309
Mazurzy 399
Mątwica p. Łomża 366
MechEn p. Śrem 328
Mekka 308
J\lekong. rzeka I I I
Melanezja 68, 91, 333, 488, 489
Melanezyjczycy 21, 76, 83
Meszczera ruska 99
Mezopotamia
68, 70
Michałówka pod Dęblinem 334
Mieszkańcy Ziemi Ognistej 2 I
Międzyrzecze p. Rybnik 280
Mikronezja 68, 489
Missa, nazwa wieży 295
Missisipi stan 423
Mława 246
Mniszków p. Opoczno 449
Modlnica Wielka 299
Modrzewie p. Kielce 450
Monarchia Frankońska 130
Mongolia 67, 70
Mongołowie, 56, 69, 75, 120
Morawica p. Kielce 450
Morawy 124, 126, 130, 128, 145
Mordwini 50, 51, 66, 77, 80
Morze kaspijskic I I I
- Sarmackie 338
- Śródziemne 293, 305
Mos, jezioro w Szwecji 342
Moskwa 3, 6, g, 28
Mosty p. Kielce 430
Mrowin p. Poznań 264
Muczkowie g6
Murzyni 21, 42b-426
Musgu, szczep afryk. 302
Myszyniec p. Ostrołęka 366, 368, 369,
376, 382, 4°1, 4°6, 4°'/, 409
N
Nadrenia 12 I
«Na grzędziel> p. Ostrołęka 401. Tpnm.
Namiestów (Orawa) 435
Nanajcy p. Goldowie 76, 419
Nandi, szczep nilo-chamicki 183
«Na Przystępie» p. Ostrołęka, m. bursztynowe 408 Tpnm.
Narew pr. dpI. Wisły 292, 356, 359,
366-369,
406
Narocz jezioro 333
Narody europejskie 75
indoeuropejskie 8 I
mongolskie 32
tunguzo-mandżurskie
91
tiurkskie 32
tiurksko-mongolskie
8g
l\ aród białoruski 75
francuski 73
- ruski 75
l\aród ugro-fiński 91
- ukrański 75
- włoski 73
Nasiadki p. Ostrołęka 398, 402
«:'{a Szwedzie" kop. bursztynu, p. Ostrołęka 410. Tpnm.
(':'\a Zabagniwl p. Ostrołęka 408. Tpnm.
:'\egidalcy 419
Xegrile 21
Negrzy zach. Afryki 340
Neńcy p. Samojedzi 71, 86
Neuchatel 484, 493
Neurowie 100
Ng'iya,
miejcowość,
Afryka 199, 203,
218. 221
Niemcy naród 2, 123, 140, 146, 154, 158
Kiemcy,
kraj 46, 74, 115, 130, 303
Niemcy okupanci 369, 389, 373
l\iesłuchów p. Kamionka Strumi!owa 288
Niesułów p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm.
Kieźwiska p. Horodenka 258, 273, 283,
29°
Niwehowie 76, 94, 421
Nomadzi 91
Komowie egipscy 73
Normanowie 73
l\orwegia 32
Norwegowie 80
Nosocice p. Głogów 258, 259
Noteć 235, 237
Nowa Brytania 483
Gwinea 76, 488
Huta p. Kielce 450
Irlandia 488
Kaledonia 487, 489
Słupia p. Kielce 453
- Wieś p. Maków 366
Nowe Miasto p. Opoczno 449
Nowogrodzie p. Łomża 406
Nowogród p. Ostrołęka 292, 359, 366,
367, 372, 376, 379, 380,338,4°2,4°6
Xowosiółka
Kostiukowa
p. Zaleszczyki
273
Nowy Daromin p. Opatów 262
="Jowy Korczyn w. Kieleckie 318
Nyaima, Afryka 223, 22+
Nyana, Afryka 224
Nyanza~ p. \lictoria
o
Ob'- rzeka 77
Obda p. Ob' 310
Obdorczykowie
'310
Lud, T. XXXIX.
Oborczyska p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Obwierwa p. O.>trołęka 323
Obszar duński 115
górno-niemiecki
130
- heski 124
- słowiański 116
Ocean Indyjski I I I, 182
Oceania 7, 31, 32, 465, 488,
Odra 462
- dorzecze 438, 439
Odrzywół p. Opoczno f49
Oka, dpI. Wołgi 99
Okręg Kargopolski, ZSRR 422
Olkuskie 348
Olszewka p. Ostrołęka 366
Opoczyńskie 449-453
Opole 282, 289-291
Orawa 428-431,
433, 434
Orawiacy 435
Orawka p. N. Targ 430
Orków p. ł"ask 264
Orle, góra p. Morski 264. Tpnm.
Ormianie 69, 74, 157
Oroczowie 420, 42 I
Orokowie sachalińscy 419
Osetyni 66
Ostiacy 75
Ostrołęckie Łęgi p. Ostrołęka 366. Tpnm.
Ostrołęka 359, 366-368,
376-380,387,
392, 393, 403, 407
p
Pacyfik 419
Pałcoazjaci p. Czukcze, Helnleni, Jukagirzy, Koriacy, Niwehowie 94
Palestyna 69
Pamir 8
Pannonia I 15
Państwo Radzieckie 33
- \'Vielkomorawskie 128
Papuasi 45, 76
Parafia Kije p. Pinczów 303
Parsęck p. Szczecinek 283, 289, 290
Pedżykistan 422
Pelty p. Ostrołęka 395, 405, 406
PerICliacy 5 I, 303
Persepolis :)08
Persowie 72
Peru 302. 500
Perzanki p. Przasn\"Sz 356. Tpnn!.
Perzanów p. Maków 366
Pianki p. Kolno 366
Piasccznia p. Ostrołęka :)23, 410
5°
�Piasecznica dpi :\"an,-i 4°1, 406
Piekary pod Krakowem 270
Piekielnik p. :\". Targ. 428, 430-432,
434
Piekło p. Kolno 372
Pikardyjczycy
73
Pilica 442
Pilsko (Czechy) 427
Pilzno (Czechy) 144
Pinczów 303, 430
Pireneje I 15
Pisa pr. dpI. ~arwi 406, 407, 41 I
Piśna, rzeka na Kurpiach
372
Plemiona fil\skie i7
- greckie 84
- murzyńskie 19
- słowiańskie ii
- wsch. słowiańskie i7
Plewki p. Ostrołęka 396, 409, 410
Płock 246
Płowdiwa p. Filipopol 119
Podhale 230, 233, 240, 241, 273, 432
Podkarpacie
128
Pod Ladą p. Ostrołęka 408 Tpnm.
Podlasie 348
Podole 248, 251
Pod szkle (Podschłe) p. N. Targ. 43°,432
Podwlik (Orawa) 432, 435
Pogórza nie 309
Pojezierze Mazurskie 237
Pokucie 442
Polacy 113, 157
Polesie 235, 439
- briańskie 99
- sarneńskie 118
Polinezja 69, 489
Polinezyjczycy 55, 68, 85-88
Polska 2, 110, 124-128,
227, 234, 236
239, 246, 252, 2i7, 284, 293, 331,
345, 357, 360 441
Połąga 356, 359, 360
Pomorze 264, 339, 367, 412, 464
Ponarwie 360, 365
Popiołki p. Kolno 363
Popudnia na Ukrainie 258
Portorico 338
Portugalia
129 .
Portugalczycy
302
Potasie, Potaż p. Kolno 372
Powiat Lesko 442
- Lubliniec 274
- Lubusza 279, 280, 301
- Łomża 368
- Łowicz 455
-
!\'laków 365
Opoczno 332, 450
Ostrołęka 368, 370, 372
Pinczów 344
Przasnysz 347, 368
Pszczyna 274
Pułtusk 365
- Ropczyce 251
- Sandomierz
364
- Rybnik 274
- Tarnowskie Góry 274
- Wągrowiec 334
- Poznań 274, 283
- Luboń 273
- Sołacz 278, 279
Poznańskie 441
Północ 32, 79
Półwysep Bałkański 99, 124, 13 I, 442
- Pirenejski I 12
Praga (czeska) 144
Prusacy 309, 368
Prusinowice p. Kielce 450
Prusy Wschodnie
357, 358, 360, 37',
388, 397, 399, 4 12
Prymusowa 'Wola p. Opoczno 449
Prypeć 237
Przasnysz 373, 3ii
Przyłaje p. Przasnysz 366. Tpnm.
Przystań p. Maków 41 I
- p. Pułtusk 366
Przystęp p. Ostrołęka, wygon 408. Tpnm.
Przy tuły p. Przasnysz, grunta 366. Tpnm.
Ptaki p. Kolno 366
Pueblo 21
Pupkowizna p. Kolno 366
Puszcza Kurpiowska
251
Ostrołęcka 368
- Sandomierska
118
Puszczak (Kurp) 397
Pyrzec, gród 310
R
Raba, dpI. Wisły 428
Raba Wyżnia p. N. Targ 429, 430
Radkowice p. Kielce 453
Radzice Duże p. Opoczno 452
Rajgród p. Łomza 273
Raki p. Przasnysz, grunta
366. Tpnm.
Rakszawa p. Łańcut 450, 453
Rawy Kurzątki p. Pułtusk 365
- Stasie p. Pułtusk 365
Ren I IS, 295
Repecko p. Tarnowskie
Góry 266, 268
Republika
Uzbecka 420
Reus, jezioro (Szwajcaria)
347
Rikkojot-Romowe
350 Tpnm.
Rodezja Płn. 2 I 2
Romanie 122
Romowe 350 Tpnm
Rosja 22, 54, 73, 74, 99, 1'3, 126, 245
Rosjanie 2, 50, 75, 76, 157
Roszków p. Kokian
270
Rozdziele p. Bochnia 600
Rozoga p. Szkwa pr. dpI. Narwi 405,406
Rudawa dpI. Wisły 323
Rumuni
'57
Rusini 84, 113, 157
Ruś starożytna 44, 117, 349, 452
Ruszczuk, Bułgaria 119
Ruziek p. Maków 366. Tpnm.
Rybna p. Brzeg 596
- kolonia p. Tam. Góry 264, 270, 272,
273
Rycerka p. Żywiec 333
Rzeczyca p. Rawa 332
Rzeszów 445
Rzeszowiacy 445
Rzeszowskie 45', 453-455
Rzym 154
Rzymianie 66, 72, 84, 356, 359
Rżaniec p. Maków 366
s
Sachalin 8, 419
Sagajowie 90
Sahara 340
SI. Gallen 496
Sajańsko-Ałtajskie
Góry 70, 78
Sala IS
Sambia 293, 357, 360
Samojedzi p. Neńcy 70
Samodijska Grupa 94
San 1,8, ,28
Sande, klan 224
Sandomierskie
234, 334
San Domingo 338
Santok 278, 282, 288, 290, 31 I
Sakwa, lokacja afryk. 2 I I
Sardynia I 13
Sarmacja 294
Sarmaci 37, 65, 76, 96
Sarnia JAka p. Ostrołęka
366
Sartołowie 86
Sądeczyzna 235
Scvtowie 37, 76
Seklerzy 66, 8j
"
Tpnm.
Selkupowie 75, 76
Seminomadzi
9
Serafin p. Kolno 366
Serbowie 80
- łużyccy 80
Serwatki p. Łomża 41 I
Siedleckie 348
Siedlcnin p. Jarocin 283, 289, 290
Siedlisko p. Głogów 272
Siedmiogród
104
Sibil' p. Sybir ii
Sidzina (Czechosłow.) 433
Sion (Szwajcaria)
500
Sirtia, lud wymarły 86
Siwiki p. Kolno 366
Skandynywia
I I I, I 15, 246
Skania 115
Skarżysko p. Kielce 450
Skawa dpI. Wisły 428
Skępe p. Lipno 461
Sławki p. Ostrołęka 366
Sławkawo p. Maków 366
Słowacja 428, 430, 435
Słowacy 157, 441
Słowaczyzna
Morawska 246
Słowianie 15,65,
79, 84, 99, 100, 112,
115,118,122,123,125,
'30, 13', 133,
141, 146, 147, 426, 438, 439
Slowianie pierwotni 441
- południowi 442
- ruscy 442
Słowiańszczyzna
14, 15, 41, 75, I I I,
116, 121, 122, 124, 126,44°
Słowiańszczyzna
wschodnia 441
Słoweńcy 44 I
Słowińcy 462
Sokołów woj. rzeszowskie 446
Soła dpI. Wisły 428
Sondrio, praw., włoska I 15, Iii
Sonina p. Łańcut 450
Spytkowice 429
Stambuł 367
Stanica (Orawa) 435
Stany Zjednoczone 425, 435
Stara Łomża p. Łomża 366, 368
Stare Hrozenkowo
(Orawa) 432
Stepy Czarnomorskie
441
Studzionki p. N. Targ 430
Suahe1i, szczep afryk. 302
Suchacz p. Elbląg 260
Sudan 56, 183, 335
Sudety 239
Sumerowie 72
Surowce p. Ostrołęka 402, 404
*
50
�Suzdal, Rosja 297
Syberia p. Sybir 32, 68, 71, 77, 79· 94,
333
Syberia Północna 42 I
Syginowie 66
Sypniewo p. Maków 366
Ęyryń p. Rybnik 278
Sląsk 248, 258, 259
Ślązacy 309
Świerdłowsk 30
Świętokrzyskie 455
Szablak p. Łomża 356
Szafarczyska p. Kolno 366
Szafarka p. Ostrołęka 366
Szczepy afrykańskie 193
- mongolskie 122
- tunguzkie 122
- tureckie 122
Szkwa p. Rozoga pr. dpI. J\;arwi 406, 409
Szlapoken, Prusy wsch. 358
Szorcowie 76
Szorombojcowie 76
Szwaby 359
Szwajcaria 163, 484, 489, 494
Szwccja 32, 114, 342
Tunguzi 68, go
Turcy ałtajscy 120
Turkiestan
130
Turkmeni 74, 88-90
Turyngia 439
Tuwińcy 95
Twardoszyn (Orawa) 433
Tybetańczycy
120
Tybeto-Bu~~ańczycy
420
Tybr 347
Tymoszcwicze na '\'olyniu
Tynicc 598
Tyrol 297
244
u
Ude,
pl. azjat. 420
Ujście (Orawa) 43')
Ulczowic, Olczowie 419, 421
v
Victoria, jezioro 182, 183, 203, 205, 21 I,
220, 302, 335
T
w
Tadżykowie, górale
doliniacy 77, 422
Tagusowie 86
Tahiti 496
Tangania 335
Tarnowa p. Słupca 264, 291
Tarnów 444
Tasmańczycy 426
Taszkient 6
Tatary p. Ostrołęka 406, 410
Tatarzy Kazańscy 96, 97
- Kadwołżańscy 71
Tatarzy 76
Tatowie, muzułmanie
izraelici 80
Tatry 233
Teleuci 95
Teszik Tan, mIeJsc. 420
Tiurkowie 79, 97
Tadzia p. Ostrołęka 406
Topolice p. Opoczno 449
Trakowie 65, 438, 440
Trewir 114
Troglodyci 341
Trzciana
(Orawa) 433
Tschad, jezioro 302
TubalO\\"ie 76, 96
Tuczno p. ~logilno 260, 291
Wach p. Ostrołęka 366, 404, 409. Tpnm.
\Vagogo, szczep afro 302, 384
Wakamba, szczep afr~
302
''\Tamwera, szczep afryk. 302
\Vandalowie 65
Wandorobbo,
szczep afro 302
\Vapare, szczep. afr. 335
\Varszawa 323, 367, 403
Warta 235
Wąglany p. Opoczno 449
Wedda 21
\Venecjanie 73, 122
\Venedowie 66, 100
\Vesole (Orawa) 431
Węgrów Podlaski 550
\Vęgry 115, 121, 124,357,435
''\Tęgrzy 67, 122, 157
'Viatyczanie 72
\Viclbark 401
Wielka Brytania 251
Wielkie Antylle 33S
Wielkopolska 234
Wielkorosja 49
Wielkoruś 123
'Viclki )iowgorod 12G
Wieluń 246, 348
Wierzbnik-Zbijów
p. Kielce 450
Wierzcholas p. Ostrołęka 366
Wiślica 334
Wisła I IS, 236, 318, 322
- dorzecze 433, 439
Wisłoka 128
'Vizna p. ł~omża 366, 372
Włochy 32, I IS, 167
Włodzimierz p. Opoczno 449
Włosi 74, 158
\Vogulowie 310
Wojciechów p. \Vągrowiec 259, 2')1
'Vojewództwo Pomorskie 459
Rzeszowskie 453
- \Varszawskie 246
\'\Tola Jasieniecka 296
'Vola Żarczycka, woj. rzeszow. 446
Wolkowe p. Ostrolęka
366, 369, ~86
403, 408
Wołyń 113, 352, 442
Wschód Daleki p. Daleki Wschód
Wydmusy p. Ostrolęka 366, 405
Wykrot p. Ostrołęka 366, 405
Wysokie p. Łańcut 450
Wyspy Moluckie 302
- Salomona 302, 488
Wyszel p. Pułtusk 366
Wyżega p. Ostrołęka 405
Zakrze p. Łomża 406. Tpnm.
Zalas p. Ostrołęka 366, 405
Zalesie p. Ostrołęka 403
Zalcśca p. Bóbrka 288, 290, 3 I I
Zalew Szczeciński 466
Zamek Orawski 42'), 430
Zamojszczyzna 235
Za Mostkiem p. Ostrołęka 409. Tpnm.
Zaręby Kościelne p. Ostrołęka 369
- - p. Przasznysz 378
Zatoka Gdańska I I I, I IS
- Tonkińska I I I, I IS
Zawada p. Przasnysz 366
Zawoja p. Cieszyn 240, 251
Zbójna p. Ostrołęka 366, 400, 409
Zgniłki p. Wyrzysk 280, 291
Zichowic 66, 96
Złota Góra p. Łomża 402
Zubrzyca (Orawa) 434
Zulusi 335
Zurych 485, 493
Zuzanny p. Bialystok 242
Związek Radziecki 4, 5, 8, 12, 13, 16
23, 31, 33, 74, 79, 84, 99, 607
Zyrianie 113
Z. S. R. R. p. Związek Radziecki
z
Żabino p. Ostrołęka 366
Żarnów p. Opoczno 449
Żebra p. Ostrołęka 366
Żmudź 33 I, 354
Żydzi 69, 80, 84, 157, 303, 416
Żytocha, kopalnia bursz t. p. Ostrołęka
410 Tpnm.
Zabiele-Piliki
p. Pułtusk 366
Zabiele 'Vielkie p. Pułtusk 366
Zaborów p. Brzesko 593
Zachód 115, II7, II9
Zajączków p. Kielce 450
Ż
�INDEKS
TOWARZYSTW
«LUD»,
I INSTYTUCJI
TOM XXXIX
Akademia r\auk ZSRR 419, 424
- w Zagrzebiu 160
- Umiejętności w Krakowie p. P. A. U.
102, 416, 519
- Vied. a Umeni 427
Anthropos Institut 485
Bund fur Schwyzer Dut~ch 5[9
Centralny
Instytut
Kultury
460, 461
Ciba Aktien Gesellschaft Sag
Commission Internationale
des Arts et
Traditions Populaires 165
Das
Verein
Deutsch-Schweizerisches
Bienenfreude 509
Dział Etnograficzny Muzeum Morskiego
461-467
'
Genossenschaft
Schweizer Heimatwerke
513, 514
Geographisch-Commerzielle
Gesellschaft
Sag
Geographisch-Ethnographische
Gesellschaft in Basel 508
Gesellschaft f lir Schweizerische Theaterkultur 518
Heimatschutz
Trachtenvereinigung
514
Instytut Baltycki 460
Instytut
Geograf.
w
Leningradzie
i Moskwie 3
Instytut Etnograficzny im. Miklucho-Maklaja 419, 607, 625, 628
Instytut Oddzialu Nauk Spolecznych g
Institut d'etudes missionaires 486
InSlytut Bad. Sztuki Lud. 460
Instytut Pólnocy 4
Landliche Kultupflege SIO
Ognisko Kultury Plastycznej 466
Państw. Kom. Plano\\·. Gospod. G[ [
P. A. U. 611
I.\'DEKS
NAUKOvVYCH,
Pol. Tow. Ludoznawcze
460, 464, 60g
610, 625
- jego zadania 606-5 [ I
- organiz. badań terenowych 607
- osiągnięcia naukowe 606
- planowanie sześcioletnie 607
- plan wydawniczy 610
- sprawy metodologiczne
606
- współpraca z PKPG 611
- Zagadn. badań folkloryst. 60g
Tow. Antropolog.
Londyn 424
Tow. Etnograf. Franc. 604, 605
- Krajoznawcze
460
- Miłosn. His!. i Zabytków Krakowa
5go
- Przyjaciół Nauk w Warszawie 626
- Region Ziemi Rzeszów 445
- Socjolog. Londyn 424
- Ludoznawcze
Szwajcarskie 502
Szwajcarski Związek Chłopski 514
Schweizer.
Gesellch.
f. Anthropologie
Ethnolog. u. Urgeschichte
Sag
- - f. Volkskunde 502
- Trachtenverein
517
- Tropenistitut
486
- Vereinigung
f. Heimatschutz
Societe Neu-Chateloise de Geographie 509
- Geographique
Sag
Szwajc. Tow. Ludozn. 508
Volkskundliches Institut 487
\Vszechzwiązkowe
Tow. Geograf. 6,
Zrzeszenie Muzeów Narod. wc Francji
468
Związek Muzeów w Polsce 460
- Opieki nad najbiedniejszymi gminami
Szwajc. 514
- Teatrów i Chórów Ludowych 466
CZASOPISM
I WYDAWNICTW,
«LUD», TOM XXXIX
Acta Tropica 486
Annales UMCS 608
Annuaires des Musees 470, 453
Anthropos 486
- Bibliothek 486
Archives Suisses d'Anthropol.
Generale
509
Archiv f. Histor Kunstdenkmiiler
495
Atlas Ludoznaw. Szwaje. 503, 504
- Polsko Stroj. Lud.
523, 606 608,
611
- Wyobrażeń Pamiątek Ludozn. Prawnego 147
Bericht i.iber das Basler Museum f. Volkerkunde 4g1
Berner Heimatbuch, 512
- Zeitschrift f. Geschichte
U.
Heimatkunde 512
Biblioteka Warszawska 367
Biblioteczka ('Orbis,> 598
Biesiada Literacka 371
Bulletin de la Soeieie Neu-Chateloise
de
Geographie Sag
Bulletin del' Schweizer. Gesellsch. f. Anthropol, Ethnol. U. Urgesch. Sag
Centralny
Katalog Zabytków Etnograf.
w Muzeach 609
Casopis Vlasteneckeho SpoI ku Musejniho
w Olomouci 426
Ciba-Rundschau
509
- Zeitschrift 509
Czas 578
Czytelnia Niedzielna 584
Dziennik \\!arszawski 578
Encyklopedia rolnicza 369
Ethnolog. Anthrop. Bibliothek 486
Gazeta Korespondenta
358
Gazeta Świąteczna 588
Geographica
Heh'etica 509
Gość Puszczański 374
Gryf 526
Heimatlcben
451, Sill
Heimatschutz
5[5, 516
Heimatwerk
')14
Del' Hoch\\ a:hter 5 I o, 51 I
Jahrbuch des Bernischen HislOr. l\fuseums
in Bern 497
Kalendarzyk
Krakowski 577
Kalendarz Warszawski 348
- \Vildta 585
Kratkije Soobszczenia 4I9, 422
Le Globe 509
Lud 162, 526, 610
Lud Słowiański [62
M. A. A. E. 162, 526
Man 417
Mitteilungen der Ethnograph. Sammlung
d. Univers. Basel 487
Mitteilungen del' Geograph. Ethnograph.
Gesellschaft 508
Orli Lot 2gl, 526, 600
Pamiętniki Tow. Tatrzańskiego
428
Pamiętnik Warszawski
Pielgrzym Polski 579
Pol. Atlas. Etnograf. 606, 608, 611,
Prace Etnolog. 610
Prace i Materiały
Etnograf.
526, 606
610
Prace i Materialy PAU 526
Przegląd Archeologiczny 358
- Rybacki 461
Przewodniki
Muz. Etnogr.
w Bazylei
492
- po \Vystawych Muzealnych 496
Przyjaciel Ludu 297, 322, 328, 338, 576,
578, 582
Pszczólka 577, 578, 5go
Schriften der Schweiz. Gesellsch. f. Volkskunde 507
Slovenska Vlastiveda 427
Sowieckaja Etnografia 416, 424
Suplementa 487
Teatr Ludowy 526
Tygodnik Powszechny 377
Volkstum der Schweiz 507
\Vanda 604
\\!arszaw. Tyg. Ilustrowany 584
Wisla 162. 526, 588.
\\'ydawnictwa
Tow. Ludozn. Szwajc. 507
- Muz. Etnograf. w Bazylei 4g1
Zaranie Śląskie 526
Zbiór Wiadomości
do Anlt'opol. Kraj.
[62, 526, 590
Ziemia 526
�INDEKS
MUZEOW,
Muzea etnograf.
we Francji 467, 483,
487
w Bazylei 487, 491
w Łomży 352
w Xeuchatel 498
w vVarszawie 348
w Zurichu 493~494
kontrolowane
469
krajowe 464
humanistyczne
467, 46
narodowe 468
prowincjonalne
470
przyrodnicze 474
Skansenowskie 50 I
szwajcarskie 490
zaszeregowane
468, 469
2VIuzeum Akad. Nauk.
Z. S. R. R. 3,
4, 33
Alpejskie 497
Antropologii i Entrografii lm. Piotra
Wielko 7
Baskijskie 472
Etnograficzne 487, 492
Historii religii 3, 33
Historyczne
i Etnograf.
Kormandii
472
Kurpiowskie w Xowogrodzie
292,375
376
Literackie 9
Lotaryńskie 472
~1orskie w Szczecinie 494
«LUD»,
TOM
SPIS RYCI:\",
XXXIX
Narodów Z. S. R. R. 33
Pocztowe w Bernie 497
Polskie w Rapperswilu
501
PrzemysIowe w Bazylei 492, 493
PrzemysIu artyst. w Zurichu 495
Retyckie 501
w Jaroslawiu
447
w Łodzi 448
W Rzeszowie 445~44 7
w Tarnowie 444
w Toruniu 455~461
Musee des Arts et Traditions populaires
467
Ethnographique
de la ville de Geneve
499
de I'Homme 468
de Valere 500
du Vieux Lozanne 500
~ Historique de NeucUl.tel 468
Museum fiir Volkerkunde und Sehweizesrisches Museum fi.ir Volkskunde
482
Basler Gewerbe Museum 492
Bernisehes Historisehes Museum 496, 507
Kunstgnverbe-museum
Zurich 495
Landesmuseum
Zurich 494, 495
Schweizerisches Alpin Museum 497
~ Postmuzeum 497
Raetisch Museum 501
«LUD»,
Bieda z nędzą, drzeworyt na karcie tytulowej anonimowej broszury (,Nędza
z biedą z Polski idą(l, wydanej przed
r. 1633, 344
Bielenie płótna
miedzioryt,
Hartknoeh
Chri~t.-Alt
und
Neues
Preussen,
Franckfurt
1684 (383), 327
Bor (świderek) krzemienny do borowania
dziurek w paciorkach,
379
Boruta w starej wierzbie, litografia, Kalendarz Warszawski pop. nauk. ilustr.
z r. 1864 (79), 348
Boże drzewko,
drzeworyt
B. Paprocki
Koło rycerskie, Kraków 1575 cap. 28
316
.
Bróg, drzeworyt,
M. Rey-Zwierzyniec,
1574 list. 55, 309
Bursztyn używany do leczenia oczu 380
Chata kaszubska 247
- kurpiowska 247
Chaty kultury łużyckiej z Biskupina 265
w w. XVI, drzeworyt
Mikołaj Rey
Zwyerciadło,
Kraków 1567, list. 54
331
Deformacje
wsi łańcuchówki
w okręgu
przemysłowym
231
Dłutko do czyszczenia
bursztynu
379
<,Dry!» drewniany do wiercenia otworów
w bursztynie :i79
Dziki mąż, drzeworyt,
CalIimachi
P.,
Geminianensis historia de rege Vladislao seu clade Varnensi 1515, 321
Dziw morski, drzeworyt, Falimirz, O ziołach i moczy gich, Kraków, druk.
F. Unglera
1534, cap. 99, list. 40
324
Dzwon
na
kuropatwy,
miedzioryt,
K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich
1778, t. II (352), 3~6
Fajeczka garnuszkowa
392
Fajka bursztynO\\"a 392
Fragment
osady ku"tury lużyckiej 267
o
••
TO~f
XXXIX
Galar na Wiśle, miedzioryt,
Przyjaciel
Ludu, Leszno 1844 t. II (353), 322
(,Grabciu> żelazne do szukania bursztynu
363
.
Granica zasięgu świerka, linii Tornquista
i rubież antropogeograficzna
230
Grodzenie granic, drzeworyt, Crescentyn,
O pomnożeniu
i rozkrzewieniu ...
296
Guzik bursztynowy 392
Gwiazdy, drzeworyt, J. K. Haur, Skład
albo skarbiec ... , Kraków 1693, (96
343
Holowanie łodzi, miedzioryt, Hartknoch
Christ.-Alt
und neues
Preussen,
Franckfurt
1864 (410), 323
Jednoróg, drzeworyt, J. K. Haur, Oeeonomiki ziemiańskiey generalney 1730
(147), 308
•
Kolonie sznurowe w okolicach Łowicza
232
Kołtun,
sztych,
Lafontaine,
Chirurgimedizinische
Abhandlungen
Polenbctreffend 1792 3 I 5
Korale bursztynowe
390
Korowód sobótkowy, drzeworyt, O. Kolberg, Sandomierskie,
\,\'arszawa 1865
(123), 349
Kosz do płukania błota bursztynowego
363
Krzyżyki magiczne, fot. A. VVójcik, wieś
Bieśnik pow. Jasło 1936, 339
Kuna i kloda, miniatura Xr 32, Legenda
o św. Jadwidze,
Kodeks ostro\\"ski
1353, 299
Kurp bursztyniarz
361
Kurpik młody bursztyniarz
382
Lew i słoń, drzeworyt.
Bart. Paprocki,
Koło rycerskie, 1575, cap. 88, 306
List z nieba, egz. w bibliotece l'vIuzeum
Etnograf.
w Krakowie
Xr I 223,
313
�794
Lubczyk, drzeworyt,
Crescentyn,
O poOsadnictwo
na glebach żyznych i lichych
mnożeniu
i rozkrzewieniu ... Craco235
viae 1571 (250), 300
Orka, drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło rvLudzie
z długimi
uszyma,
drzeworyt
cer~kie, Kraków
1575, cap. 95, 354
M. Bielski, Kronika świata,
Kraków
Owalmce
239
1554 (310), 302
Paciorki z bursztynu
387
Łopata
do pogłębiania
otworów
przy
Pasterz,
drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło
(,biciu próby,) 363
rycerskie,
Kraków
1575, cap, 85,
Łowy n~ słonie, drzeworyt,
M. Bielski,
345
Kromka ... , Kraków
1564, list. 542
Pilnik do czyszczenia
bursztynu
379
341
Plan budynków z okresu późnolateńskiego
Łyżka ('próbna') do szukania
bursztynu
271
363
Plan chałupy podlaskiej 242
Mapa rozmieszczenia
pokrycia
dachów
Plan chaty kultury lużyckiej 268
w Polsce 249
Plan chaty kultury pomorskiej
270
Mapa rozmieszczenia
typów konstrukcji
Plan chaty z okresu wędrówek ludów 275,
drewnianych
ścian 248
276
Mapa terenów bursztynodajnych
365
Plan chaty z okresu wpływów rzymskich
Mapa zalesień w Polsce 245
272
Mandragora
samiec, drzeworyt
H. Spi.
Plan osady z okresu wędrówek ludów 277
czyński,
O ziołach,
Kraków
1556,
Plan osady w Lisewie w pow. wąbrzeskim
cap. 140, list. 55, 304
283
Mandragora
samica, drzeworyt,
H. SpiPochówek
bez
trumien,
drzeworyt
czyński,
O ziołach
Kraków
1556,
J. K. Haur, Skład albo Skarbiec :.,
cap. 140, list. 55, '305
1693. S. S. B. Słownik
obrzędowy
Medaliony z Chrystusem wykonane z burWilno 1871 (152), 303
sztynu 386, 387
Podcienie
i okapy jako ochrona
przed
!Vfiędlenie lnu, drzeworyt,
J. K. Haur,
deszczem i wiatrem 244
Skład albo skarbiec .. " Kraków
1693
Poglębiacz
żelazny do bicia próby 363
(82), 291
'
Potwór wodny, drzeworyt,
Biblia LeoMłocka,
drzeworyt,
J. K. Haur, Skład
polity 347
albo skarbiec ... , Kraków
1693 (20),
Pszczoły, drzeworyt, B. Paprocki, Gniazdo
337
cnoty, Kraków
1578, 330
Motyczka
lekka do szukania
bursztynu
Próba
rekonstrukcji
osady neolit.
257
363
Próbny kij do wyciągania
próbek podMotyka oskardowa
do twardego gruntu
glebia 363
363
Puszczanie krwi, drzeworyt,
H. SpiczyńMyszy jedzą Popiela, drzeworyt,
Alexanski, O ziołach, Cracoviae
1556, list.
der Guagnin,
Sarmatiae
Europeae
190,31 I
descriptio
Cracoviae,
1578, fol. 13,
Ramowe,
drzeworyt,
K. Henneberger,
314
Kurze u. wahrhafftige
Beschreibung
Myszy pożerają
biskupa Hattona,
drzedes Landes
Preussen
woryt, M. Bielski, Kronika
świata,
1584, 7 350
1554 list. 284, 295
Rozbijacz
żelazny używany
przy kopaKad!'zewne sidła na jemiołuchy
i drozdy,
niach próbnych
363
1ttografia,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno
Rozmieszczenie
budynków
drewno i g'li1839, t. II, (372), 301
nobitnych
na wsi 246
Kaszyjnik bursztynowy
394
Rozmieszczenie
wysokości opadów atmoKaże do czyszczenia
bursztynu
379
sferycznych 240
Odłamki
szkła używane
przy obróbce
Rydel do kopania bursztynu
363
bursztynu
380
Rzeki i strumienie
nadają kierunek paOfiary z ludzi, rysunek piórem na kasmom osiedli 238
mieniu, Przyjaciel Ludu, Leszno 1838,
Rzuty
poziome
domów
trapezo\\'at\"Ch
t. II, (264), 297
neolit. kultury ceramiki wstęgowej 25(;
795
Rzut poziomy domu słupowego wczesnohistorycznego
279
Sąd soltysi, miniatura
Nr 26, Legenda
a św. Jadwidze
1451, 298
Sianokosy, drzeworyt,
Crescentyn,
O pomnożeniu
i rozkrzewieniu
... Kraków
1571, (485), 336
Siew i bronowanie,
drzeworyt,
Crescentyn, O pomnożeniu
i rozkrzewieniu ...
Kraków
1571 (107), 294
Skarbnik,
rysunek Teofila Ociepki, Własność
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie
319
Spar, miedzioryt,
Krzysztof Kluk, Wilno
1779, (343), 292
Spichlerz,
rysunek piórem na kamieniu,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno 1838, t. I
(106) 328
Strój chłopski z XVI w., drzeworyt,
ry·
cina z kartki
tytułowej
z druk.
H. Vietora z r. 1521, 346
Syrena,
drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło
rycerskie,
Kraków
1575, cap. 38,
317
Szczotka na krety i starki z koziołkami,
miedzioryt,
K. Kluk, Zwierząt domowych i d~ikich ... Warszawa
1779, t. I
(358), 293
.
Szmaragd, drzeworyt, Falimirz St., O ziołach i moczy gich, Cracoviae
1534,
cap. 38 cim. 4398, 325
Szufla drewniana
do rozrzucania
ziemi
burszt. 363
Szufla durszlakowa do szukania bursztynu
363
Świderki stalowe do borowania
dziurek
w paciorkach
379
Tokarka
drążkowa
do szlifowania
bursztynu 380
Tokarka
pedałowa
nożna
do obróbki
bursztynu
379
Tokarka
smyczkowa
ręczna do obróbki
bur>ztynu 379
Tokarka sznurowa ręczna do szlifowania
bursztynu
380
Tokarka
wiatraczkowa
do szlifowania
bursztynu
380
Tokarka
z pionowym
dyszlem 381
Topielica,
rysunek Teofila Ocicpki, górnika. \Vłamość Muzeum Etnograficznego w Krakowie
318
Twardowski
w
Rzymie.
.Iitografia.
J. Unger,
Kalendarz
\\'al'sza\\'ski,
por, nauk. ilustr. na rok 1865, \Varszawa 80, 334
Układ osiedli w krajobrazie
wyżynnym
233
Ule słomiane, drzeworyt,
P. P2procki,
Gniazdo
cnoty, Kraków
1578, cap.
83, 3:;2
"Vajdelota z kozłem ofiarnym, drzeworyt,
Preussische
Dcnkwurdigkeiten.
Fort,
setzung der Acrorum Borrussicorum,
Królewiec
1742 (701), 320
"Valka
kogutów,
litografia,
Przyjaciel
Ludu,
Leszno
1836, t. II (308),
338
Walka Kozaka
z tygrysem,
drzeworyt,
J. K. Wiadomości
a Syberii i podróże
w niej odbyte
w lat. 1831~1834,
Warszawa
1837 (138), 333
\"'alka lamparta
ze smokiem, drzeworyt,
B. Paprocki,
Koło rycerskie
1557,
cap. 87, 307
Wąż, drzeworyt, J. K. Haur, Skład albo
skarbiec ... , Kraków
1693 (327), 342
Wąż miedziany.
Kult wężów, drzeworyt,
St. Testament,
Ks. Liczby 33,1
Wbudowanie
domu
we wnękę skalną
w Prądniku
Cieszkowskim
235
\\'ęże w zaczarowanym
kręgu, drzeworyt,
M. Bielski, Kronika,
Kraków
1564,
list. 450, 340
Wilcze płotki, miedzioryt, K. Kluk, Zwierząt domowych
i dzikich historii naturalnej
początki,
\"'arszawa
1779,
t. I, 402, fig. 5 312
"Vir powietrzny,
diabli taniec, drzeworyt,
K. Wójcicki-Klechdy,
Warszawa
1876
329
Wisiorlci z bursztynu
388
"Vróżenie ze snów, litograficzne rysunki.
Sennik czvli wykład snów, \Vadowice,
nakl. T. R. F~lkina 351
Zając morski, drzeworyt,
H. Spiczyński,
O ziolach,
Cracoviae
1556 (163),
353
Zabudowania
chronią podwórze zagrody
od wiatrów zachodnich
241
Zagroda jednobudynkowa
236
Zagrody
na glebach
urodzajnych
236
Zależność
nachylenia
dachów od wysokości opadó\\' atmosfer. 243
Zależność \\'vslmięcia okapów dachowych
od opadi'",' atmosfer. 2H
Zar~'s chaty neol;t., 259
�•
•
Zarys chaty słupo\\'ej kultury czasz kjowatych 260
Zarys chaty z późnego okresu wpływów
rzymskich 274
Zwartość
i rozproszenie
osiedli w zależności od form terenowych w górach
234
Ziemianka
kultury trzcinieckiej
263
Z kogutkiem
drzeworyt,
Kalendarz
ludowy obrazkowy
Lewentala,
\Varszawa 1864 maj 332
Złota
baba,
drzeworyt,
Alex.
Guagnin,
Sarmatiae
Europeae
descriptio
Cracoyiae
1578, tłum.
1786 (494),
310
Zrąb chaty z Opola 281
SŁOW:\'IK
WYRAZÓW
LUO,
Alryango - imię żeń. 223
Aguch koth - naczynie obrzędowe
225
Agwata - łyżka 209
Ajuoga - wróż 217, 225
Akryo - gatunek fasoli 209
Bata - roślina narkotyczna
224
Bel - sorgo 195
Beto - karczować
20 l
Bhang Swah., Luo: abiri -- haszysz (Cannabis sativa),
cybuch do haszyszu ze
skorupy tykwy 20g
Both - ziemia przygotowana
do uprawy,
lecz jeszcze nie obsiana 201, 202
Budho - tykwa 209
Buegwe - trawa, Loudetia kagerensis 2 [4
Bugo - wyrwa 201
Chien wstecz 185
Chi/oko - gatunek
fasoli 210
Choka - wielki głód 216
Chok ng' ielo - kość pytona 225
Chwer -- brak pokarmu
216
Chwiri - okres deszczowy 219
Dala - zagroda
184, 186, 192, Ig8,
208-21
I, 216,
Dech mondo - spichrz
wuon
dala 216
Dero - spichrz 19z
Dongo - róść 185
Dual chata
wuon dala, a zarazem
pomieszczenie
dla owiec i kóz Z I 6
Duto - wszyscy Il3S
Gunda - zagroda
opuszczona
186, 187,
207
G:.ven.~' - jednostka
terytorialna
225
Hi.ęa, plur. higini - rok kalendarzowy,
okres uprawy 2 I 9
Hoho - wyżłobienia erozyjne w glebie ZOl
Hwari - woda ściekająca
po deszczu,
wyżłobienia
nią spowodowane
201
Iwangre - imię męsko 221
]adl/ong' gweng' - najstarszy
człowiek
w danej jednostce
terytor. Z2S
]akoth - zaklinacz
deszczu 22l. Z22. 22,';
«LUD»,
TO:\'f XXXIX
]embe - Swah., Lno: kwer - motyka 193
]i - ludzie 185
]ochristo - chrześcijanie
224
}odongo - starszyzna
197, 198
}odong' - młodzież nie dochowująca
czystości przed małż. 225
.lo pilry - poganie, wieśniacy zzs
Ka polo mil ni - jak są blyskawice
na
zachodniej
stronie nieba 221
Ka - jak 18S
Ka dok - jak poszla 185
Kal - e1eUline, roś!. jadalna
195
Kea - dost. przybyli,
metaf. głód 216
Kech kaya - odczuwali
głód 216
Kite - kamień 2 I I
Ko - naczynie do młcka z09
Kodh ą;iki - deszcz z błyskawicami
Z20
Kod!>.mamo.\ - łagodny deszcz 220
Kodh ng'idho - drobny deszczyk, mżawka
220
Koth nitie chifgni .- deszcz wkrótce spadnie 2Z l
Kod!>.pe - deszcz z gradem 2Z0
Kodh .yamo - deszcz ulewny z burzą Z20
Kul - miejsce gdzie stoi bydło 208
Kunde - rodzaj fasoli 210
KI/onde pur - miejsce
na uprawę
ZOl
Kwer - motyka 193
Ligala - nowa zagroda 207
Lop arrywang' - ziemia
czarna
bawełniana 205, Z 12
Lop aora - ziemia rzeczna 206
Lo/) bar -- płaskowyż ZOl
Lop bungu - nowiny lc,ne 206, 207
Lap kite - ziemia kamienista
2I I
Lop kąyo ziemia
lekka piaszczysta
210
Lo/) kuyo marabuor - ziemia szara piaszcz.
210
LOj'
kuyo maratallg' - ziemia
ciemna
piaszcz. 210-212
Lop ge - ruda,\'iec
błotny 2 l I, 212
�Lap ,~ot -
ziemia na terenach
górzystych
212
Lap gu - rudawiec
211
Lap gUIIdo - ziemia w zagrodach
opuszczon. 207, 209
Lop Illala - glina ciężka czen"ona
203,
204, 211
Lop odowa - ziemia rudawc'owa
2 [2
Lop ombo - ziemia z białymi
kamieniami 2[2
Lop pundo - ziemia czarna 205, 26
lvladho kon,~'o - picie piwa 197
Madongo - duży, dorosly [85
Mbora - ugor 202
Mikaye
pierwsza,
naj starsza
żona,
forma zwracenia
się do kobiet 2[3
Muhogo - cassava roślina jadaJ. 195
MlIruka - nacZf'lnik 188, 189
JI{'galo -- osoba 185
Nindo - spać [85
Nyaka - ku 185
Nyana imię żeń. 223
},(yaniek mon - roś\. Cyanthula
poIycephala 213
Nyim orzeszki ziemne
również
sezam 195
.Nyime - naprzód
185
Ochok - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Solanum campylacanthum
213
Cchuoga - roślina wskaz. malą urodzajność gleby, Carissa edulis 213
Odila - wielki głód 216
Ogungu - czarny bocian przepow. deszczu 22 [
Okwada - ptak przepow.
deszczu
221
Ok fryal - nie wolno I El5
Okang' - ziemia dzika, dziewicza
201
Olenge trawa 20[
Olemo - roślina wskazująca malą Ul'odz.
gleby, Ximenia Americana
213
0100 Filip - nazwisko 216
alusia - roślina
wskaz.
urodzajność
gleby, Vernonia
amygdalina
213
ambo krzemień 212
Ombugu - roślina wskaz. małą urodz.
gleby, Digitaria Scalarum
214
Onge - niema 185
Onyieko - roślina wskaz.
malą urodz.
gleby, Bidens pilosa 213
Opon - okres krótkich
deszczów
219
Orango p. rango - skierowana
185
aro - okres suszy 2 [9
Osadhe - roślina
wskaz.
urodz. gleby,
Vernonia
Holstii 2[3
Osangla - roślina
wskaz. malą urodz.
gleby, Rhus sp. 213
Osiep - przyjaciel
192
Osuga roślina wskaz. urodz. gleby, Solanum campylacathum
213
Otagalo - roślina
wskaz. urodz. gleby,
.Acanthus sp. 213
Oyicko - roś\. wskaz. urodz. gleby, Sesbania aegyptiaca
213
Pala - nóż do kukurydzy
[93
Pap - równina
201
Piny - kraj, okolica 225
Poko - czerpak do wody 209
Pugo - czerpak do wody 209
Puodho - ziemia uprawna,
pole, ogród
201, 202
Rabuon - pata ty 195
Rangach - brama z pałi 201
Rango - patrzeć, skierować
Siała - roś!. wskz. urodz. gleby, Markhamia platycalyx
213
Sim-sim -- sezam, roślina oleista [95
Simba, plur. Simbani - dom nieżonatych
[85,
225
Singori - pole po strączkowych
202
Sino - kawałek nieuprawionej
ziemi 202
Siwandha
miejsce
w obrębie
dala,
gdzie pije się piwo 197
Somo - czytać, josomo - ten co umie
czytać, chrześcijanin
225
To - lecz 185
Thim - pustkowie
200, 20[
Tiang' - rżysko 202
Tiang bel rżysko po sorgo 202
Tiang oduma - rżysko po kukurydzy 202
Wih7ho - warstwa urodzajna
201
IFich - głowa, wiya - moja glowa [83
185
wschodni
185
Wuok chieng' -- kierunek
zagrody
184
WIIOII dala - kierownik
[91, 208, 216, 217
Wu~yi - syn, woda - mój syn, yawota moi synowie 185
Talh - lekarstwo,
substancja
magiczna
221
Tor, sing. yo -
ścieżki
polne,
185,
200
SPIS RZECZY
I. Rozprawy
~ugeniusz
Frankowski,
Etnografia
radziecka
S. P. Tolstow, W. 1. Lenin i k'
I.
. ... ' . . . . .
S A T k
. .
a tua ne zagadmema
etnografii
. .'. o arew, Zagadmeme
etnogenezy
w etno rafii
KazImierz
Dobrowolski,
Zderzenie
kultur (t
g.
.)....
Jan Czekanowski
Z d . '.
,
s reszczeme
,
zleJow wozu I zaprzęgu
R)'szard Horna (CSR), Folklore juridique
L eon Hałban
Z·
.
,naczellIe
zwyczaJ'ów prawnych. . . 'I
b d
'
Andrze' "V r '. k' G
I IC I a allIe
",
a 'gOJs I,
Icboznawstwo
pierwotne
G eraI'd CIOlek, Wplyw środowo k
. . .
. . . .
downictwa
w' , k'
[Sp a geograficznego
na formy osadnictwa
ib
leJs lego w olsce
uStefan Nosek Przedhisto
b d
.".............
Tadeusz Sew~rvn
Ikonor~czfine
u OWfillICtwOmieszkalne
na ziemiach polskich
,'\dam
' ' ,
gla a etnogra
czna . . . . . . . . .
Chętnlk, Przemysi I sztuka bursztyniarska
nad Narwią
..
H. Recenzje
Str.
43
65
102
110
133
148
181
228
253
291
355
i sprawozdania
Potiechin,
('Zadaczi
bor'b
k
r.
Et
fi
Y s 'osmopo Itlzmom
w etnografii»
Sowietskaja
nofigraMa zesz. 2, 1949 r. Wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R Moskwa
(Z o a
l
a ewska) . . . . . . . .
.
Instytut,Etnografii
im. Miklucho-Maklaja.
Aka'de'mia 'N~uk
·s·
kIJe Soobszczenija'>, zesz. V i VI r. 1949 (Zofia M I'
k' ).
. (, ratM. LeWIn ]. R . k'" W C'
a ews a
.....
Et '
~gInS IJ, . zeboksarow, ('Anglo-amerikanskij
rasizm» Sowietskaja
M~~~:kaj'
~es~ .. 1, .1~49 r. wyd. Akad. Nauk Z. S. R. R. Moskwa (Zofia
].
Z
J.
C
R R' K' .
Filif'. «P~ća~7 ~Iowanskeh~ .~sidI~n~ ~ 'C~sko;lo;'e~sku>;
Praha
1946' S~o~
. eenos pr te starozltnostJ,
s. 96 (Jerzy Pogonowski)
asopl~ vlahsleneckeho spolku m~sejniho w Olomou~i Roc. 58 r. '19~9'
Oddii
uc ovedn. V OlomouCI 1949. Nakl V S 1\1 O
gonowski).
. . . . . .
.
.• .
.
. str. 104 (Jerzy PoM. Gotkiewicz
(,Górna O
·····h··············
R
d F'
M
rawa w pracac
slowacklego
etnografa'>
aymon
Irt,
ala)' Fishermen,
Their Peasant
Economy
London
1946,
Kegan P.aul, str. 12-353
(Andrzej Waligórski)
,
]. Czekanowski,
Polska SI
",
.
Biblioteka
\Vied
P oWlanszczyzn~,
perspektywy
antropologiczne,
(Jan Mydlarski/Y
.0. ~ls~e, t. III, \\arszawa
1948. S. Aret. str. 389
H. Batowski
Zwięzl
d ' . -' ·S· '.'
.
, .
.' Y zarys
zleJow
lowlańszczvzny
Kraków
1948 Spóld
P
racy
[
Uzyto\'n'k'
C"
,z.
.
' I ow Z. o. u. « zytelnik* str. 193 Skoro 'd
. ,
1 nazw
geog fi
h
.,
"
,WI
Z
ImIOn
ra cznyc , tresc (SpIS rzeczy) i mapy (Jerzy Pogonowski)
V. i.
h
435
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/80519969a6dcec37a16d3ffb4b23c3a6.pdf
c38550f28a8cb4d9c6167f123ae35d19
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4810
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4465
Title
A name given to the resource
Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.2; s.128
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
к
О
N
К
I
A
za okres I - I I I 1965
Działalność
muzeów
J e d n y m z ważniejszych
przeja
w ó w r o z w i j a j ą c e g o się s t a l e m c h u
regionalnego jest tworzenie n o w y c h
m u z e ó w . Są o n e o r g a n i z o w a n e przez
m i e j s c o w y c h działaczy p r z e d e w s z y s t
k i m w miastach powiatowych, a tak
że w niektórych w s i a c h .
W Z ł o t o w i e ( w o j , koszalińskiej
o t w a r t o o s t a t n i o stałą
ekspozycję
muzealną p t . „Jesteśmy t u o d w i e
k ó w " . Obrazuje o n a dzieje
ziemi
z ł o t o w s k i e j i j e j w a l k o polskość.
W y s t a w a m a także dział e t n o g r a
f i c z n y . P o k a z a n o t a m m . i n . narzę
d z i a p r a c y na r o l i , wyposażenie izby
c h a t y w i e j s k i e j , e k s p o n a t y ?. za
kresu
tkactwa i haftu ludowego.
Największym
z t w o r z ą c y c h się
muzeów będzie w i e l o d z i a l o w e M u ¬
z e u m w Chełmie L u b e l s k i m . J e d e n
z d z i a ł ó w poświęcony j e s t k u l t u r z e
ludowej i etnografii.
*
W e w s i Z a w i d z u , w p o w . Sierpc
powstało
muzeum
współczesnej
rzeźby l u d o w e j . E k s p o n a t y z e b r a l i
rzeźbiarze l u d o w i działający w o k o
licach Sierpca, a przede w s z y s t k i m
Wincenty
Krajewski
z
Zawidza
i Mieczysław R u s z k o w s k i z Sierpca.
*
W e w s i P l u k o w o Duże, p o w . W ą
brzeźno, w z a b y t k o w e j c h a c i e p o d
c i e n i o w e j - będącej j e d n y m z n a j
starszych w w o j . b y d g o s k i m zabyt
ków b u d o w n i c t w a wiejskiego - po
w s t a j e m u z e u m z i e m i dobrzyńskiej.
Z b i o r y j e g o z a w i e r a ć będą z a b y t k i
s z t u k i l u d o w e j oraz k u l t u r y m a
terialnej.
W Narewce, p o w . Hajnówka. Koło
Przyjaciół
Związku
Radzieckiego
p r z y szkole p o d s t a w o w e j organizuje
regionalne
Muzeum Kultury
Ma
terialnej i Sztuki Ludowej
Biało
r u s k i e j . ' z g r o m a d z o n o już w i e l e e k s
ponatów z dziedziny k u l t u r y m a
terialnej,
j a k : stępy,
kołowrotki,
krosna/żarna, s o c h y o r a z h a f t o w a n e
ręczniki i k o s z u l e , c h o d n i k i i t k a
n i n y d o p r z y k r y w a n i a łóżek. M u
z e u m służyć m a n i e t y l k o ludności
m i e j s c o w e j , a l e także t u r y s t o m o d
wiedzającym miejscowe
schronisko
w drodze do Białowieży.
Wystawy
i
konkursy
Wystawa pt. „Kwiaty dla War
s z a w y " o t w a r t a była o d 25 s t y c z n i a
do p o ł o w y l u t e g o w s a l a c h w y s t a
wowych
Towarzystwa
Przyjaciół
S z t u k Pięknych w W a r s z a w i e . O r g a
nizatorami
wystawy
były
CPLiA
oraz TPSP. B y i a to pierwsza w y
stawa
l u d o w y c h kwiatów
sztucz
nych, opracowana na podstawie pe
netracji terenowych
przeprowadzo
n y c h przez C P L i A . Pokazano ekspo
naty
współczesne, pochodzące
ze
w s z y s t k i c h n i e m a l regionów.
Komisarzem wystawy i autorem
s c e n a r i u s z a była J a n i n a O r y n z v n a ,
scenografię o p r a c o w a ł Czesław W i e l horski. Wydano
katalog-składanke,
zawierający 5 b a r w n y c h f o t o g r a f i i
b u k i e t ó w o r a z krótki t e k s t w p r o w a
dzający.
128
Recenzję z w y s t a w y
następnym n u m e r z e .
w
zamieścimy
W y s t a w a pt. „Twórczość l u d o w a
w województwie k a t o w i c k i m " czyn
n a była w s a l a c h M u z e u m G ó r n o
śląskiego w B y t o m i u w o k r e s i e o d
lutego do k w i e t n i a . O r g a n i z a t o r a m i
wystawy b y l i : Wydz. K u l t . W R N
w K a t o w i c a c h oraz M u z e u m Górno
śląskie. P o k a z a n o o k . 140 e k s p o n a
t ó w reprezentujących
współcześnie
ż y w e d z i e d z i n y l u d o w e j twórczości
p l a s t y c z n e j : t k a c t w o , strój, k o r o n k i ,
srebrnictwo
(Cieszyńskie:
kowal
stwo artystyczne, garncarstwo, sny
cerkę W d r z e w i e plastykę o b r z ę d o
wą (kraszanki m a s k i i g w i a z d y ko
lędnicze), z a b a w k i o r a z rzeźbę i m a
larstwo.
K a t a l o g w y s t a w y o p r a c o w a n y zo
stał b a r d z o
starannie przez m g r
Barbarę B a z i e l i c h . Z a w i e r a o n a r t y
kuły i n f o r m a c y j n e
dotyczące
po
szczególnych d z i e d z i n twórczości l u
d o w e j , listę z n a n y c h i a k t y w n y c h
współczesnych
twórców
ludowych
(informującą o r o d z a j u twórczości
uprawianej
przez
nich
oraz i c h
uczestnictwie w wystawach i k o n
kursach)
oraz
spis
eksponatów
„Twórczość L u d o w a w W o i e w ó d l twie K a t o w i c k i m " , katalog wystawy
na X X - l e c i e P R L , l u t y kwiecień
1965, B y t o m , s. 52, i l u s t r . 29.
*
Wystawa
wycinanki
łowickiej
c z y n n a była w l u t y m i m a r c u w s a
lach M u z e u m Etnograficznego w To
r u n i u . O r g a n i z a t o r a m i w y s t a w y bvło
M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u
i M u z e u m w Łowiczu
z któreso
z b i o r ó w pochodziło 1 2 0 ' e k s p o n a t ó w
pokazanych na w y s t a w i o W zwiaz
l°
™ a w ą Torfiamźowano
СУИ
£ zytów
p o l w i e c o ^
kulturze l u d o w e T S
go P ? e m s 7 v z n
! t
S
b
u
0
z
a
w y
c
równik M u z
SwfctkowS
w
t
Ł
l
°
l
W
1
i
C
Z
U
'
Z
^
m
g
L
r
H
u
-
W m a r c u rozstrzygnięty
został
konkurs
pt. „Gwiazdy
kolędnicze
i t u r o n i e " , ogłoszony p r z e z M u z e u m
i m , W ł . O r k a n a w R a b c e . N a Kon¬
k u r s w p ł y n ę ł o 37 p r a c z R a b k i
M s z a n y D o l n e j , Słonego, P o n i c S k o
mielnej
Białej
Poręby•
Welkiei
i Skawy. Pierwsze nagrody otrzy
m a l i : za g w i a z d y 1 J R a b c i a k i T
Stożek z P o r ę b y W i e l k i e !
Tózrfa
Hanzel
i W ł a d y s ł a w a Budzeń
£
Skomielnej В a i d
J Gacek z R h
ki-Słonego za t u r o n i a - F
иД^
ze S k o m i e l n e j .
°
a
W y s t a w a p t . „Śląska s z t u k a l u d o
wa
t pamiątkarstwo
regionalne"
c z y n n a była w m a r c u w e W r o c ł a
w i u w salach w y s t a w o w y c h C P L i A ,
która w y s t a x y e z o r g a n i z o w a ł a . Z g r o
m a d z o n o o k o ł o 400 eksponatów r e
prezentujących
twórczość
ludową
Śląska Górnego, O p o l s k i e g o i D o l
nego. P o k a z a n o m . i n . i n s t r u m e n t y
muzyczne i przedmioty drewniane,
z d o b i o n e snycerką z Cieszyńskiego;
opolskie kraszonki i plecionki (ko
sze), raciborską ceramikę. Część e k s
ponatów p r z e z n a c z o n a była d o s p r z e
daży n a m i e j s c u .
Wystawa
współczesnej
kaszub
s k i e j s z t u k i l u d o w e j c z y n n a była
w m a r c u w salach D o m u K u l t u r y
Dziecka i Młodzieży w K a r t u z a c h .
Organizatorami wystawy byli CPLiA,
W D K oraz Z M W . Zgromadzono ponad
200 eksponatów. C e r a m i k ę r e p r e z e n
towały naczynia
wykonane
przez
Józefa K a ź m l e r c z a k a z K a r t u z i j e
go 1 3 - I e t n i e g o s y n a Józefa o r a z R y
szarda Necla z C h m i e l n a ; h a f t
p r a c e zespołów h a f c i a r e k z K a r t u z :
M
Dąbrowskiej
H.
Sofisz,
A.
Ostrowskiej i Z
Niklas. Plecionki
pokazała H e l e n a K u n t z W d z y d z ;
rzeźbę Leon Mayer z Lapalic
Leon
Haski z Wejherowa
Leon
Golla z Władysławowa, A p o l i n a r y •
Pastwa
z Wąglokowic
i
Izajasz
Rzepa z Redy,
Podobna
wystawa
czynna
była
w ostatniej dekadzie
marca i w
pierwszych dniach k w i e t n i a w Wej
herowie. W salach P o w i a t o w e g o D o
m u K u l t u r y zaprezentowano
prace
twórców l u d o w y c h p o w i a t u wejherowskiego. Otwarcie w y s t a w y
po
łączone było ze s p o t k a n i e m z t w ó r
cami ludowymi.
W
marcu P D K w
Wejherowie
zorganizował wystawę prac twórców
ludowych
pow.
wejherowskiego.
O t w a r c i e połączono ze s p o t k a n i e m
y. t w ó r c a m i .
Różne
Problem
pamiątkarstwa
regio
nalnego, dotychczas nie rozwiązany
p o m i m o l i c z n y c h konkursów, p o z o
s t a j e n a d a l w ośrodku z a i n t e r e s o
w a n i a władz k u l t u r a l n y c h . W stycz
n i u sprawą tą zajęła się K o m i s j a
Kulturalno-Turystyczna
pod
prze
wodnictwem wiceministra Kultury
i S z t u k i Z y g m u n t a G a r s t e c k i e g o . 13
stycznia K o m i t e t Drobnej Wytwór
czości podjął u c h w a ł ę w
sprawie
koordynacji
produkcji
pamiątkar
skiej.
Rolę
wiodącą
powierzono
C P L i A . Będzie o n a d o k o n y w a ł a o c e
n y całości p r o d u k c j i pamiątkarskiej
p o d w z g l ę d e m jakości w z o r n i c t w a
i c e n . P r z e d m i o t y , które zostaną o d
r z u c o n e w czasie s e l e k c j i p r z e p r o
w a d z o n e j przez art-plastyków i etno
g r a f ó w , będą w y ł ą c z o n e ze s p r z e
daży. C P L i A z a j m i e
się r ó w n i e ż
organizacją w y t w ó r c z o ś c i pamiątek,
zarówno w y k o n y w a n y c h przez cha
ł u p n i k ó w w poszczególnych
regio
nach, j a k w y t w a r z a n y c h przemysło
wo, n i e k o n i e c z n i e n a "terenie r e g i o n u
d l a którego będą o n e p r z e z n a c z o n e .
C P L i A z o r g a n i z o w a ł a z począt
k i e m b r . k o n k u r s pamiątkarstwa r e
gionalnego Opolszczyzny. Wzięło w
n i m udział 80 a r t y s t ó w - p l a s t y k ó w
i twórców l u d o w y c h . W l u t y m o d
była się w O p o l u w y s t a w a p o k o n
kursowa w Woj. Domu Kultury.
Około
100 t w ó r c ó w
ludowych
z S a d c c z v z n y w z i ę ł o udział w n a
radzie zwołanej w N o w y m
Sączu
z inicjatywy
PRN
przy
udziale
CPLiA. Omawiano sprawy organi
z a c j i i z b y t u i c h przyszłej w y t w ó r
czości
pamiątkarskie!.
Mają
oni
sprzedawać s w e w y r o b y Z r z e s z e n i u
Chałupników
CPLiA.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a8faff638b9fe4488c7291a89e7a0e8b.pdf
d837c7dad571ad60431f3be8db9976f2
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4813
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4467
Title
A name given to the resource
Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1965 t.19 z.3
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1965 t.19, z.3; pierwsze strony
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SZTUKI
I NAUK
POLSKI
ROK X
NR
�TREŚĆ
Giza Frenkel, Haifa
Wycinanka żydowska
Marek Arpad Kowalski
Sierpecki ośrodek rzeźby ludowej
Antoni Chrościcki
Juliusz
Anna Kunczyńska-Iracka
135
.
Korale, sosulka i szczygieł (Sztuka
a tradycje i wierzenia ludowe)
Ludowe kwiaty sztuczne (Uwagi po
skiej wystawie)
figuralny
z
województwa
.
.
147
gotycka
157
warszaw
r
167
rzeszowskiego
173
Krystyna Marczakowa
Ul
Anna
Z nowych nabytków P.M.E w Warszawie
Chwierut
.
.
174
Z ARCHIWUM HISTORYCZNEGO
Franciszek Sobalski
Skargi cechów
Częstochowie
ciesielskiego
i malarskiego
w
176
KRONIKA
SUMMARY
PE3IOME
177
OF ARTICLES
178
'."
179
Na okładce: „św. Stanisław", płaskorzeźba,
drewno polichr., wys. 46 cm. Wł.
Państw.
Bukiet — bibuła kolorowa, 85 X 31
Muz. Etn. w Warszawie. Na stronie tytułowej:
cm. Wyk. Czesława
Konopkówna,
Tatary, pow. Ostrołęka.
Fot.: Jan
Swiderski.
�TALNIK
INSTYTUTU
SZTUKI
POLSKIEJ
AKADEMII
NAUK
R O K XIX 1965 N R\3
polska sztuka ludowa
�KOMITET
REDAKCYJNY
M g r Aleksander Jackowski,
dr K a z i m i e r z Pietkiewicz,
prof, d r Ksawery Piwoeki,
prof, d r Roman Retnfuss,
prof, d r Tadeusz Seweryn.
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander Jackowski, za
s t ę p c a redaktora naczelne
go: prof, d r Roman Rein
fuss,
sekretarz
redakcji
i redaktor d z i a ł u : mgr Jad
wiga
Jarnuszkiewiczowa,
w s p ó ł p r a c o w n i c y : mgr A n
na K u n c z y ń s k a - Iracka,
mgr W a c ł a w S u ł k o w s k i , re
daktor techn.: M a r i a K l u kowska, u k ł a d graf.: Jad
wiga
Jarnuszkiewiczowa.
Tłumacze:
D.
Ronowicz
(ang.), N . S t a s i ń s k a (ros).,
Red.: I n s t y t u t Sztuki P A N ,
Warszawa, u l . D ł u g a 26.
W y d . i administr.:
P.P.
W y d a w n i c t w a Artystyczne
i Filmowe, Warszawa u l .
Krak. P r z e d m i e ś c i e 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/480081af4e81892db33ed823edf1632a.pdf
a74abe17019ba039d6f38332bd25ce7a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4870
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1969
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4519
Title
A name given to the resource
Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1969 t.23 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1969 t.23 z.3-4; s.249-251
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
K
R
O
N
I
K
A
za okres I V - I X 1 9 6 9
D n i a 1 września zmarł w w i e k u
77 l a t r z e ź b i a r z l u d o w y K a r o l W ó j
ciak zwany
Heiródkiam z L i p n i c y
Wielfcieg, p o w . N o w y ' l a r g .
*
W n o c y z 14 n a 15 w r z e ś n i a w e
wisi T a t a r y , p o w . Ostrołęka spłonął
dom r o d z i n n y znanej w y c i n a n k a r k i
Gzesławy K o n o p k ó w n y . K o n o p k ó w n a w części d o m u założyła m u z e a l
ną i z b ę k u r p i o w s k ą , w r a z z c a ł y m
u r z ą d z e n i e m i z b y spłonął b o g a t y i
u n i k a l n y zbiór w y c i n a n e k
groma
d z o n y c h o d l a t przez twórczynię.
Konferencje,
zjazdy
W ' d n i a c h 16—17 c z e r w c a w r a
mach Festiwalu F o l k l o r u Polskiego
w P o z n a n i u (12—18 c z e r w c a ) o b r a
dowała sesja poświęcona (zagadnie
n i o m współczesnego f o l k l o r u . P r o f ,
d r Józef B u r s z t a w s w o i m z a s a d
n i c z y m referacie p t . „Folkloryam w
P o l s c e " sformułował n o w e pojęcie
— folkloryzrniu, który
jest
nową
współczesną f o r m ą f o l k l o r u s t o s o
w a n e g o . Pozostałe r e f e r a t y w y g ł o
s i l i : d r Bogusław L i n e t t e p t . „Fol
klor muzyczny
a folkloryzm", dr
Stanisław Błaszczyk — „Folklory
s t y c z n e przeobrażenia s z t u k i l u d o
w e j " o r a z mgir Grażyna Dąbrow
ska — „Obrzędy i zwyczaje dorocz
ne i rodzinne oraz t r a d y c y j n y f o l
k l o r taneczny jako t w o r z y w o i p o d
stawa
r e p e r t u a r u zespołów
arty
stycznych".
Na F e s t i w a l u F o l k l o r u Polskiego
b o g a t y piroigram z a p r e z e n t o w a l i i n
strumentaliści i k a p e l e l u d o w e
z
całego k r a j u . N a j l i c z n i e j
reprezen
towane
były: W i e l k o p o l s k a ,
Rze
szowskie, Lubelskie, b y l i
również
soliści i z e s p o ł y ze Śląska, O l s z t y ń
skiego, K a s z u b i Łódzkiego.
W Pałacu K u i t u i r y o t w a r t o w y
stawę s z t u k i l u d o w e j W i e l k o p o l s k i ,
o d b y ł y się p o k a z y p r o d u k c j i w y r o
bów ludowych.
go ( m g r H a l i n a K o n o p k o w a ) , u r z ą
dzeniu wnętrz i otoczenia obiektów
(mgr M a r i a Birylak). Prof, d r Ro
m a n Reinfuiss w y g ł o s i ł r e f e r a t p t .
„ B a d a n i a n a d к u . turą l u d o w ą
w
25-Jeciu P R L " .
Z o k a z j i k o n f e r e n c j i c z y n n e były
4 wystawy, m. in. wystawa ikon w
sanoCKim p a r k u e t n o g r a f i c z n y m .
Festiwale,
dni
folkloru
Obchodzona w m a j u Wiosna n a
Pałukach
.zainaugurowana
izostała
spotkaniem
twórców
ludowych
i
otwarciem w P D K w Szubinie w y
s t a w y twórczości l u d o w e j . W czasie
spotkania m g r Wanda
Szkułimowska wygłosiła r e f e r a t o sztuce l u d o
w e j Pałuk.
*
O d 5 do 13 c z e r w c a o d b y w a ł y się
D n i Chojnic. W programie
obcho
dów
był
Dzień
Folkloru,
zjazd
twórców ludowych powiatu choj
n i c k i ego, w y s t a w a 'twórczości l u d o
w e j pokazująca d o r o b e k z n a n y c h i
początkujących
autorów, 'ekspozy
cja rzeźby a m a t o r s k i e j oraz
prze
gląd a m a t o r s k i c h zespołów
arty
stycznych.
*
W
ramach
D n i L u b l i n a (3—5
c z e r w c a ) o d b y ł się f e s t i w a l f o l k l o
r y s t y c z n y z udziałem zespołów l u
belskich
i
zespołu
z
Rzeszowa.
Urządzono k i e r m a s z s z t u k i l u d o w e j ,
na
który
przyjechało
kilkunastu
twórców z L u b e l s z c z y z n y o r a z są
siednich województw (kieleckiego i
rzeszowskiego): k o w a l e , rzeźbiarze,
garncarze, malarze i t k a c z k i . Odbył
się w i e c z ó r g a w ę d l u d o w y c h B r o
nisława P i e t r a k a i .spotkanie z g a
wędziarzami
góralskimi
Anną
Waligórą i A n d r z e j e m S k u p i e n i e m -Florkiem.
*
W d i n i a c h 2 5 — 2 7 w r z e ś n i a odbyła
się w S a n o k u ogólnopolska k o n f e •rencjia p o ś w i ę c o n a m u z e o m n a w o l
n y m p o w i e t r z u z udziałem m u z e a l
ników
ze Z w i ą z k u
Radzieckiego,
Czechosłowacji
i Jugosławii. D y
r e k t o r Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y
Z a b y t k ó w m g r Mieczysław Ptaśnik
w
referacie
p t . „Rozwój i osiągnię
cia
muzeów
skansenowskich
w
25-deciu P R L " dokonał p o d s u m o w a
n i a osiągnięć w z a k r e s i e
ochrony
zabytków i p r a c n a d budową p a r
ków
etnograficznych
w
Polsce.
K o n s e r w a t o r z y : m g r A d a m Kudła
(Katowice),
mgr
Uniga
Sapetowa
(Rzeszów), m g r H a n n a Pieńkowska
( K r a k ó w ) o r a z m g r Józef
Kowa
lewski
(OpoOe) o m ó w i l i
problemy
ochrony
zafoy.tków
budownictwa
drewnianego
na terenach
wymie
nionych
województw.
Pracownicy
M B L Sanok poświęcili s w o j e r e f e
raty
zagadnieniom
przestrzennego
zagospodarowania
p a r k u sanockie
11 c z e r w c a o t w a r t o O p o c z y ń s k i e
D n i i F o l k l o r u . T e g o r o c z n a , p i ą t a już
i m p r e z a była połączona z 2 0 - l e c i e m
cepeliowskiej
spółdzielni
Opoczn i a n k a . W czasie D n i F o l k l o r u w y
stąpiły gościnnie zespoły
„Święto
k r z y s k i " z Bodzentyna, „Podhale" z
'Nowego T a r g u , „ K a m i o n k a " z Ł y
sej G ó r y o r a z „ K o r o n k a " z B o b o
wej. Na wystawie
zorganizowanej
z okazji jubileuszu Opocznianki po
kazano tkaniny, serwetki z haftem
opoczyńskim,
wycinanki,
pająki,
sztuczne k w i a t y oraz adaptacje ele
m e n t ó w s t r o j u , t k a n i n i haftów do
współczesnej
mody
i
wzornictwa
użytkowego. C z y n n a była również
w y s t a w a rzeźby l u d o w e j . N a sesji
o d b y w a j ą c e j się w czasie D n i r e
f e r a t y wygłosili: d r P i o t r Deków s k i o f o l k l o r z e z i e m i opoczyńskiej
oraz
mgr Wanda
Drozdowska
o
zwyczajach l u d o w y c h w Opoczyńskiem.
*
W d n i a c h 2 0 — 2 3 . V I . o d b y ł się w
Płocku Ogólnopolski F e s t i w a l F o l
klorystyczny. Impreza
pomyślana
początkowo
jako
festiwal
ziem
n a d w i ś l a ń s k i c h rozrosła s i ę d o r o z
miarów
ogólnopolskiej. W
czasie
f e s t i w a l u w y s t ą p i ł o 15 zespołów z
różnych regionów P o l s k i , o t w a r t o
w y s t a w y : p n . „Współczesna t k a n i
n a l u d o w a w P o l s c e " oraz „Strój i
i n s t r u m e n t l u d o w y " . Odbyły
się:
pokaz strojów l u d o w y c h , kiermasz
s z t u k i l u d o w e j połączony z p o k a
z e m rzeźbienia, m a l o w a n i a , w y r o b u
garnków i k o r o n e k oraz
wieczór
autorski poetów l u d o w y c h .
O d b y ł o się s y m p o z j u m n a t e m a t
r o l i f o l k l o r u w e współczesnej k u l
turze.
*
(Dni
F o l k l o r u Pogórza
Dy new
skiego
odibywały
się
w
diniach
I21.VI.—29.VI. w D y n o w i e . Obchody
zainaugurowano
sesją
popularno
naukową, n a której wygłoszono r e
f e r a t y omawiające obrzędy l u d o w e ,
sztukę i z a b y t k i a r c h i t e k t u r y d r e w
n i a n e j . O t w a r t o pokonkursową .wy
stawę p l a s t y k i obrzędowej w s i rze
szowskiej.
W
konkursie
wzięło
udział 39 oiąób z p o w i a t ó w : B r z o
zów, Przemyśl, Lubaczów, K r o s n o
i Strzyżów. Najwięcej nagród p r z y
znano w dziale pisanek.
Otwarto
również wystawę p n . „Instrumen
ty m u z y c z n e Pogórza K a r p a c k i e g o " .
O d b y ł się p r z e g l ą d k a p e l l u d o w y c h
i kiermasz wyrobów cepeliowskich.
.*
W d n i a c h 4 —6 l i p c a o d b y ł się w
K a z i m i e r z u D o l n y m I I Ogólnopolski
Festiwal Kapel i Śpiewaków L u
d o w y c h . K a p e l e i zespoły
zapre
zentowały b o g a t y p r o g r a m a u t e n
tycznego f o l k l o r u muzycznego. N a
grody przyznawano w trzech kate
g o r i a c h : k a p e l , solistów i i n s t r u
mentalistów. Przewodniczącą
jury
była imgr J a d w i g a Sobieska. W k a
tegorii k a p e l pierwsze miejsce zdo
była k a p e l a g ó r a l s k a ze
Sopotni
Małej, p o w . Żywiec. Wśród solistów
najlepsza
była A n n a M a l e c z J ę drzejówki, p o w . Biłgoraj, a wśród
instrumentalistów k l a r n e c i s t a L e o n
Różański z ' K r z c z o n o w a , p o w . B y
c h a w a . W czasie f e s t i w a l u z o r g a
nizowano kiermasz sztuki ludowej,
n a k t ó r y m 25 t w ó r c ó w p r e z e n t o w a
ło s w o j e w y r o b y .
;
*
D n i Borów Tucholskich odbywały
się iw T u c h o l i o d 12 do 22 l i p c a .
O r g a n i z a t o r e m D n i było B o r o w i e c
kie
Towarzystwo
Kulturalne.
Otwarcie wystawy
sztuki ludowej
i u ż y t k o w e j b y ł o połączone ze z j a z
dem twórców
ludowych
powiatu
tucholskiego. Na wystawie
pokaza
no
ceramikę, w y r o b y
z
drewna,
h a f t y o r a z w y r o b y z s z y s z e k i kości.
i*
249
�W r a m a c h obchodów, w s i e r p n i u
V I D n i K u l t u r y Beskidzkiej w W i
śle i T y g o d n i a F o l k l o r u Góralskie
g o w S z c z y r k u w y s t ą p i ł o p o n a d 20
zespołów r e g i o n a l n y c h z B e s k i d u
Śląskiego, Ż y w i e c k i e g o , N o w o s ą d e c
czyzny i Podhala. W Wiśle o d b y
w a ł y się dożynki góralskie, a w
S z c z y r k u oprócz p o k a z u p r o g r a m u
artystycznego
zespołów
otwarto
wystawę wyrobów
twórców l u d o
w y c h . O d b y ł y się w y s t ę p y
gawę
dziarzy- l u d o w y c h .
*
W dniach 26.VIII.—4.IX. w B u k a
reszcie odbył się I M i ę d z y n a r o d o w y
Festiwal i konkurs Folkloru pn.
„ R o u m a n i e 6 9 " . W czasie f e s t i w a l u
o d b y ł się p o k a z i k o n k u r s z e s p o ł ó w
f o l k l o r y s t y c z n y c h z 16 k r a j ó w . P o l
s k ę r e p r e z e n t o w a ł zespół „ R z e s z o wiacy",
który
otrzymał
nagrodę
specjalną Z w i ą z k ó w
Zawodowych.
W j u r y k o n k u r s u strojów l u d o w y c h
zasiadał d r K a z i m i e r z
Pietkiewicz.
O t w a r t o międzynarodową wystawę
sztuki ludowej i wydawnictw po
święconych sztuce l u d o w e j . K o m i
sarzem
działu
polskiego
był d r
Władysław Jeż-Jarecki z P M E W a r
s z a w a . E k s p o n a t y z działu p o l s k i e
g o zostały p r z e k a a z n e
muzeum w
Bukareszcie.
W
dniach
1.—3.IX.
o d b y ł a się sesja n a u k o w a n a k t ó r e j
d r K a z i m i e r z P i e t k i e w i c z wygłosił
r e f e r a t poświęcony p r o b l e m o m o p i e
k i n a d sztuką l u d o w ą w P o l s c e .
Z a k o ń c z e n i e m f e s t i w a l u była p a
r a d a z e s p o ł ó w z k a p e l a m i ;na u l i
cach B u k a r e s z t u . W i e l e zespołów
występowało w
mniejszych
mia
s t a c h rumuńskich.
W d n i a c h 6 . — 4 2 . I X . o d b y ł a się w
Zakopanem
VIII
Tatrzańska
Je
sień. W czasie F e s t i w a l u F o l k l o r u
Z i e m G ó r s k i c h w y s t ą p i ł o 19 z e s p o
łów k r a j o w y c h i 7 zagranicznych.
Jury
pod przewodnictwem
prof,
dra Romana
Reinfussa
przyznało
G r a n d P r i x i „Złotą Ciupagę" w
k a t e g o r i i zespołów a m a t o r s k i c h z e
społowi Pieśni i Tańca
Akuszyńskiego R e j o n o w e g o D o m u K u l t u r y
Dagestańiskiej A u t o n o m i c z n e j S R R .
W k a t e g o r i i zespołów a u t e n t y c z n i e
regionalnych Grand Prix Festiwalu
z d o b y ł zespół i m . K l i m k a B a c h l e d y .
(W s a l a c h B W A o t w a r t o w y s t a w ę
pn.
„Sztuka l u d o w a
Podhala
w
25-leeiu P R L " pokazującą d o r o b e k
t w ó r c ó w podhalańskich w o k r e s i e
Polski Ludowej.
•*
T r a d y c y j n e już D y i m a r k i ś w i ę t o
k r z y s k i e połączone były z D n i a m i
F o l k l o r u świętokrzyskiego. I m p r e
za o d b y w a ł a s i ę w Słupi N o w e j w e
w r z e ś n i u . 36 k a p e l w i e j s k i c h w y
stąpiło
na estradach
miasteczka,
występowali
poeci
i
gawędziarze
ludowi. Na czterodniowym j a r m a r
k u garncarze,
kowale,
rzeźbiarze,
pieeionkarze, tkaczki, w y c i n a n k a r k i
i pisamkanki pokazali swoje w y r o
b y . J a r m a r k p o ł ą c z o n y był z p o k a
zem toczenia garnków, k u c i a i w y
cinania.
Dni
Folkloru Ziemi
Gdańskiej
o d b y w a ł y slię w e w r z e ś n i u w r ó ż
nych miastach Pomorza
Gdańskie
250
go. W d n i a c h 1 2 , — 1 4 . I X . n a D n i
Kociewia
otwarto w
Starogardzie
wystawę sztuki ludowej w miejsco
w y m PDK.
|W E l b l ą g u w c z a s i e D n i Ż u ł a w
(15.—47.IX.) w y s t ę p o w a ł z p r o g r a
m e m f o l k l o r y s t y c z n y m zespół Ż u
ławy.
W czasie D n i F o l k l o r u P o w i ś l a
(18.—22.IX.) n a z a m k u w M a l b o r k u
odbyła się sesja p o p u l a r n o n a u k o
w a poświęcana
specyfice
folkloru
n a d w iśla ński ego.
W K a r t u z a c h i Kościerzynie o d
b y w a ł a się K a s z u b s k a Jesień z p o
k a z a m i obrzędów i zwyczajów l u
dowych.
W W e j h e r o w i e z o r g a n i z o w a n o se
sję p o p u l a r n o n a u k o w ą
p n . „Fol
klor
i
sztuka
ludowa
Pomorza
Gdańskiego" i spotkania z twórca
m i ludowymi.
(Zakończenie D n i F o l k l o r u Z i e m i
Gdańskiej
odbyło się w G d y n i i
w
Gdańsku, g d z i e
zorganizowano
k i e r m a s z e pamiątek r e g i o n a l n y c h .
*•
|W t y m r o k u . p r z y p a d a 20 r o c z
n i c a założenia Z w i ą z k u Spółdzielni
Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z
nego „ C e p e l i a " . Z o k a z j i
20-lecia
C e p e l i i o d b y ł się w s a l i K o n g r e s o
wej w Warszawie koncert kapel i
pokaz
zespołów t a n e c z n y c h
spół
d z i e l n i c e p e l i o w s k i c h . Zespoły p o
kazały w y o ó r tańców s w o i c h r e g i o
nów oraz f r a g m e n t y zabaw i obrzę
dów
wiejskich. Wiele
spółdzielni
zaprezentowało
swoje
zespoły
w
dość w i e r n y c h s t r o j a c h l u d o w y c h i
z autentycznym programem, nieste
t y b y ł y r ó w n i e ż zespoły słabsze w
strojach
odbiegających
nieco
od
a u t e n t y c z n y c h . J a k o soliści w y s t ą
p i l i J a n K a w u l o k grający n a t r o m
bicie i Zdzisław Śliwa grający n a
kozłach.
D l a uczczenia
jubileuszu Cepelii
otwarto wiele wystaw. W m a j u i
c z e r w e u c z y n n a była w A r s e n a l e w
Poznaniu w y s t a w a d o r o b k u dwóch
wielkopolskich
spółdzielni
cepe
liowskich. Pokazano kowalstwo i
m e b l a r s t w o a r t y s t y c z n e o r a z sztukę
ludową.
W s i e r p n i u o t w a r t o w Wiśle w y
stawę p r a c t w ó r c ó w l u d o w y c h Bes
k i d u Śląskiego i Żywieckiego p r a
cujących p o d p a t r o n a t e m C e p e l i i .
W sierpniu w Muzeum Etnogra
ficznym w Toruniu otwarto wysta
w ę p n . „Tkanina, ceramika, meble
w nowoczesnym mieszkaniu". W y
s t a w a była przeglądem rękodzieła
ludowego i artystycznego twórców
z w o j . bydgoskiego.
[Wrześniowy ł ó d z k i k i e r m a s z s z t u
k i l u d o w e j obfitował w w i e l e atrafccji. Twórcy l u d o w i n a oczach
publiczności t o c z y l i g a r n k i , w y c i
nali wycinanki.
Wystawy,
konkursy
W Łysem
(pow.
Kolno)
roz
strzygnięto w k w i e t n i u k o n k u r s n a
najpiękniejszą
patenę
regionalną
oraz wycinankę kurpiowską p o w i a
t u kolneńiskiago. K o n k u r s z o r g a n i
zowało M u z e u m Regionalne w Ł o m
ży i Szkoła P o d s t a w o w a w Ł y s e m .
Z g ł o s z o n o 300 w y c i n a n e k i 25 p a l m .
P r z y z n a n o n a g r o d y 5 s t y p e n d i a dla.
w y r ó ż n i a j ą c y c h się t w ó r c ó w .
17 k w i e t n i a w M u z e u m E t n o g r a
f i c z n y m w K r a k o w i e rozstrzygnięto
konkurs
na wielkanocne p i s a n k i .
W k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 557 osób
nadsyłając o k . 5 t y s . p i s a n e k . N a j
więcej p i s a n e k przysłano z w o j e
w ó d z t w w s c h o d n i c h : białostockiego,
lubelskiego
i
rzeszowskiego.
Z
ziem zachodnich
przysłano p i s a n
k i w y k o n a n e przez osadników, dzię
k i t e m u znalazły się n a k o n k u r s i e
liczne przykłady pisanek z Wileńszczyzny, Wołynia, Podola
i
Po
kucia.
Sąd k o n k u r s o w y p o d
przewod
n i c t w e m prof, d r a 'Romana
Rein
f u s s a p r z y z n a ł aż 8 p i e r w s z y c h n a
g r ó d , m . i n . K r y s t y n i e Cieśluk z
L i p s k a , p o w . D ą b r o w a Białostocka.
Reprezentowane
były
wszystkie
t e c h n i k i tradycyjne, a więc p i s a n k i
wykonane
techniką
woskową,
o
wzorach
wytrawianych
kwasem,
wyskrobywanych
ostrym
narzę
dziem na malowanej
powierzchni
j a j k a , również p i s a n k i oklejane s i
towiem.
20 k w i e t n i a o t w a r t o w
Muzeum
w Łowiczu wystawę p n . „Współ
czesna łowicka s z t u k a l u d o w a " . N a
w y s t a w i e pokazano plon k o n k u r s u
ogłoszonego n a 25-lecie P R L .
W
k o n k u r s i e w z i ę ł o udział 86 t w ó r
c ó w , 35 t w ó r c ó w o t r z y m a ł o n a g r o
d y ufundowane przez Ministerstwo
( K u l t u r y i S z t u k i , Prez. ,PRN w Ł o
wiczu
oraz
Spółdzielnię
„Sztuka
Łowicka".
Wśród prac k o n k u r s o w y c h n a j
liczniej reprezentowane były w y c i
nanki, (kodry, tasiemki i gwiazdy
ażurowe), pokazano
także:
hafty,
k w i a t y sztuczne z bibuły, pająki,
w y d m u s z k i , t k a n i n y pasiaste, rzeź
bę w d r e w n i e i ceramikę. W i e l e
p r a c zakupiło M u z e u m w Łowiczu
do s w y c h zbiorów.
Najpiękniejsze
w y c i n a n k i wykonała J u s t y n a G r z e g o r a , Elżbieta Ż a c z e k i A g n i e s z k a
M a j e r . Marejamma C h l e b n a i K a t a
rzyna
Bartoszewska
dostarczyły
n a j p i ę k n i e j s z e b u k i e t y . iDużym z a
i n t e r e s o w a n i e m c i e s z y ł a się r u c h o
m a s z o p k a Józefa B r z o z o w s k i e g o .
*
W kwietniu otwarto w
łódzkim
M u z e u m Archeologicznym i Etnog r a f i o a n y m w y s t a w ę p n . „Sztuka
ludowa
p o w . łódzkiego". Z g r o m a
d z o n o n a n i e j 541 p r a c 44 u c z e s t n i
k ó w z 16 w s i . W y s t a w a b y ł a p l o
n e m k o n k u r s u o g ł o s z o n e g o ma 2 5 lecie
PRL.
(Szczególnie
ciekawie
p r e z e n t o w a ł o się t k a c t w o
ludowe;
k o n k u r s ujawnił również istnienie
w t y m regionie
kowalstwa
arty
stycznego. P o k a z a n o b a r d z o piękne
przedmioty
iz
zakresu
pilastyki
obrzędowej, j a k wieńce dożynkowe,
pisanki. Bogato prezentowane
były
- w y r o b y ze s ł o m y i bibułki k o l o r o
wej:
pająki,
bukiety
'sztucznych
kwiatów. L i c z n i uczestnicy k o n k u r
su o t r z y m a l i n a g r o d y z M i n i s t e r .stwa K u l t u r y i S z t u k i .
W lipcu i iw sierpniu
wystawa
e k s p o n o w a n a była w O ś r o d k u P r o
pagandy
Sztuki w parku im. H.
Sienkiewicza.
>*'
Dnia 3 maja otwarto w
•Górnośląskim w B y t o m i u
Muzeum
wystawę
�fotogramów
Stefana
Deptuszews k i e g o p n . „Jugosławia, k r a j , l u
dzie, z a b y t k i " . A u t o r pokazał c i e
k a w e p r a c e będące r e z u l t a t e m k i l
k a k r o t n y c h p o b y t ó w w Jugosławii.
P o p r z e d n i o w y s t a w a była e k s p o n o
w a n a w lokalu Stowarzyszenia H i
storyków S z t u k i w
Warszawie.
26 m a j a w l o k a l u M u z e u m E t n o
graficznego w
Krakowie
otwarto
wystawę fotografii Jana K u r k i e w i cza p n . „ B e b o k i " . A u t o r — a r t y s t a
plastyk
od l a t gromadzi
zdjęcia
strachów n a w r ó b l e , d z i k i i j e l e n i e .
P l o n poszukiwań n a terenie w o j .
k r a k o w s k i e g o s t a n o w i o k . 300 n e
gatywów
zdjęć
strachów.
Część
zbiorów w postaci bardzo
cieka
w y c h f o t o g r a m ó w pokazał n a k r a
kowskiej wystawie.
*
26
maja
w
Stołecznym
Domu
Kultury w
W a r s z a w i e o d b y ł się
wieczór polskiej k u l t u r y
ludowej.
O t w a r t o wystawę p n . „Skarby p o l
s k i e j s z t u k i l u d o w e j " — ze z b i o
rów P M E w Warszawie. D y r e k t o r
Muzeum dr Kazimierz
Pietkiewicz
wygłosił
prelekcję
pt.
„Mecenat
p a ń s t w o w y n a d polską sztuką l u
d o w ą w o k r e s i e 25-lecia P R L " . W y
stąpił zespół ;z c e p e l i o w s k i e j
spół
d z i e l n i „Opocznianka", znana w y c i
nankarka
Czesława
Konopkówną
d e m o n s t r o w a ł a swój k u n s z t w y c i nankarski.
*
30 m a j a w M u z e u m
Historycz
n y m m . st. W a r s z a w y o t w a r t o z o r
ganizowaną przez P a ń s t w o w e M u
zeum Etnograficzne
wystawę
pn.
„'Indonezja. B r o ń , rzemiosło, s z t u
ka". Na w y s t a w i e pokazano k o l e k
cie zgromadzoną
przez
Andrzeja
W a w r z y n i a k a , uzupełniona z b i o r a m i
działu e g z o t y c z n e g o P M E . S c e n a
r i u s z w y s t a w y o p r a c o w a ł y : doc. dir
M a r i a F r a n k o w s k a oraz m g r B a r
bara Kohutnicka. Wydano
katalog
ilustrowany
w
opracowaniu m g r
B a r b a r y K o h u t n i c k i e j ze w s t ę p e m
doc. d r M a r i i F r a n k o w s k i e j .
N a uroczystości o t w a r c i a
obecni
b y l i przedstawiciele Ambasady Re
publiki
I n d o n e z j i , słowo
wstępne
wygłosił d r Kazimierz Pietkiewicz.
Na w y s t a w i e obok b r a n i i p r z e d
miotów
użytkowych
pokazano
piękną kolekcję rzeźb w
drewnie
i kamieniu, maski rytualne i akto
rów, f i g u r k i t e a t r u c i e n i i kukiełki
z teatru lalek.
*
3 czerwca w zabytkowej
synago
dze w Łańcucie o t w a r t o
wystawę
sztuki ludowej
p o w . łańcuckiego.
E k s p o z y c j a obejmowała prace g a r n
carzy z M e d y n i Głogowskiej. Pogwflzdowa, M e d y n i Łańcuckiej i Z a
lesia (rzeźby ceramiczne,
siwaki),
rzeźbę w d r e w n i e i z a b a w k i w y k o
nane o r z e rzemieślników z Brzozy
Stadnickiej.
Wystawę
zorganizowała
Katedra
Socjologii K u l t u r y U W
oraz B i
blioteka Uniwersytecka. Jan Jachymiaik
zaprezentował
kilkadziesiąt
n o w y c h obrazów
świadczących o
niesłabnących m o ż l i w o ś c i a c h
twór
czych a r t y s t y .
*
W czerwcu w M u z e u m Okręgo
wym
na Z a m k u w L u b l i n i e czynna
była
wystawa
węgierskiej
sztuki
l u d o w e j . W y s t a w a p r z y w i e z i o n a zo
stała
z
Debreczyna
w
ramach
współpracy k u l t u r a l n e j t y c h dwóch
miast. Pokazano b a r w n e
tkaniny,
samodziały debreczyńskie o r a z m a
l o w a n e gliniane naczynia cechowe.
Wystawa sztuki ludowej Lubelsz
c z y z n y c z y n n a była w D e b r e c z y n i e .
•*
W czerwcu otwarto w P D K w M y
ślenicach w y s t a w ę t w ó r c z o ś c i l u
dowej i amatorskiej p o w i a t u m y
ślenickiego. P o k a z a n o d o r o b e k k i l
kudziesięciu t w ó r c ó w l u d o w y c h i
p i as t y k ó w - a m a t o r ów.
Z a p r ę zen to waino p r a c e z w s z y s t k i c h n i e m a l
dziedzin twórczości, n p . h a f t l u d o
wy, koronkarstwo, ceramika, zdob
n i c t w o wnętrz i k o w a l s t w o a r t y
s t y c z n e . Z n a l a z ł y się t e ż p r a c e z
zakresu rzeźby i m a l a r s t w a — p l o n
p o w i a t o w e g o przeglądu p l a s t y k i amatorisikiej. Wyróżnionym twórcom
i plastykom amatorom
wręczono
nagrody.
|W s a l a c h w y s t a w o w y c h P D K w
Puławach o t w a r t o w c z e r w c u w y
stawę twórczości l u d o w e j p o w i a t u
puławskiego. Wystawę
otwarto
z
okazji
dziesięciolecia
puławskiego
K l u b u Twórców i Artystów L u d o
wych. Zgromadzono w y r o b y k o w a l
stwa artystycznego, plecionkarskie,
tkackie, garncarskie i w y c i n a n k i .
Pająki, w y c i n a n k i , t k a n i n y i meble
pokazano w e wnętrzu zaaranżowa
n y m j a k o izba puławska.
P D K wydał i n f o r m a t o r o sztuce
l u d o w e j ii j e j t w ó r c a c h .
Wyróżnionym twórcom
przyzna
no nagrody.
D n i a 27 c w e r w c a w L u b l i n i e r o z
strzygnięto k o n k u r s n a rzeźbę l u
d o w ą . Sąd k o n k u r s o w y .przyznał 10
równorzędnych
nagród
następują
c y m twórcom: M a r i a n o w i
Adam
ski emu.
Ignacemu
Kamiński emu,
E d w a r d o w i Kołaczowi, Stanisławo
wi
Karpie, Wincentemu
Krajew
s k i e m u , J a n o w i Damięckiemu, J ó z e
f o w i Piłatowi, Stanisławowi i T a
deuszowi Szulcom
oraz Mieczysła
w o w i Żeglińskiemu. W i e l u twórcom
przyznano wyróżnienia.
*•
18 l i p c a w D o m u C h ł o p a w W a r
s z a w i e o t w a r t o ooikonkursową w y
stawę rzeźby. N a o t w a r c i e w y s t a
w y zanroszono autorów
nagrodzo
n y c h prac.
'*'
*
S c z e r w c a w h a l l u Pałacu K a z i
mierzowskiego
na
Uniwersytecie
Warszawskim otwarto wystawę m a
l a r s t w a n a szkle Jgjia J a c h y m i a k a .
W czerwcu w
Bibliotece M i e j
skiej w Piotrkowie otwarto wysta
w ę s z t u k i l u d o w e j , n a której eks
p o n o w a n o p r a c e 45 t w ó r c ó w z p o -
wiatrów piotrkowskiego i
bełchatowskiego. Pokazano stroje ludowe,
z d o b n i c t w o w n ę t r z a i rzeźby.
*
M u z e u m w S i e r a d z u urządziło w
czerwcu w Łódzkim D o m u K u l t u r y
wystawę p n . „Sieradzka w y c i n a n
k a l u d o w a " . W y s t a w a była następ
nie eksponowana w w i e l u miejsco
wościach w o j . łódzkiego.
16 l i p c a w ( M u z e u m w S i e r a d z u
o t w a r t o w y s t a w y n a 25-lecie P R L .
Urządzono j e z o k a z j i 20-lecia p r a
c y w y c i n a n k a r k i Józefy
Chaładaj
i 2 5 - l e c i a zespołu t k a c z e k w M o n i cach oraz 35-lecia p r a c y garncarza
H i e r o n i m a Muszyńskiego. N a w y
stawie pokazano bogaty zestaw w y
r o b ó w H . 'Muszyńskiego —
miski,
d z b a n k i , d o n i c z k i do kwiatów oraz
z c e r a m i k i pamiątkowej
ciekawe
miniaturki.
O k a z a l e p r e z e n t o w a ł y się w y c i
n a n k i J . Chaładaj o r a z p a s i a s t e k i
l i m y i samodziały t k a c z e k z M o n i e .
*
29 s i e r p n i a o t w a r t o w M u z e u m
Okręgowym w Rzeszowie wystawę
jubileuszową n a 25-lecie P R L p n .
„ O p i e k a p a ń s t w a n a d twórczością
ludową w X X V - l e c i u P R L " . N a w y
s t a w i e obok wyrobów twórców l u
d o w y c h e k s p o n o w a n o bogatą l i t e r a
turę traktującą o t w ó r c z o ś c i l u d o
wej tego
r e g i o n u oraz f o t o g r a m y
pokazujące t w ó r c ó w p r z y p r a c y .
O s o b n y dział w y s t a w y
przedsta
wiał w y n i k i p i ę c i u k o n k u r s ó w n a
r e g i o n a l n e 'pamiątkarstwo w o j . r z e
szowskiego,
które
przyniosły
w
efekcie liczne w z o r y a t r a k c y j n y c h
pamiątek.
iW l i p c u
na
zamku w
Reszlu
o t w a r t o w y s t a w ę twórczości l u d o
w e j i a m at o r s k i e j
Warmii i Ma
zur. N a w y s t a w i e z o r g a n i z o w a n e j z
i n i c i a t y w y Stowarzyszenia
Społecz
no-Kulturalnego
„Pojezierze"
po
k a z a n o o k . 200 e k s p o n a t ó w z d z i e
dziny tkactwa, ceramiki,
metalo
plastyku,
korzenioplastyki,
rzeźby
i pamiątkarstwa.
W e wrześniu w G a l e r i i M D M w
Warszawie otwarto wystawę
buł
garskiej s z t u k i l u d o w e j p n . „Sztu
ka
l u d o w a o k r ę g u sofłjskiego
w
X I X w . " . W y s t a w a była przeglą
d e m s t r o j ó w , o z d ó b i biżuterii n o
szonej
iprzez m i e s z k a ń c ó w o k r ę g u
Sofii w t y m okresie. Pokazano t a k
że n a c z y n i a
d o m o w e i ceramikę.
Szczególnie piękna była k u t a ręcz
n i e biżuteria.
*
17 w r z e ś n i a w S t a r e j
Kordegar
dzie w warszawskich
Łazienkach
o t w a r t o s t a r a n i e m Ośrodka K u l t u
ry N R D wystawę satuki
ludowej
Serbów Łużyckich.
Ekspozycja
obejmowała n a j b a r d z i e j
reprezenta
t y w n e k i e r u n k i twórczości S e r b ó w
łużyckich:
barwne
stroje,
hafty,
w y r o b y ceramiczne nawiązujące w
s w o j e j s t y l i s t y c e do kształtów n a
czyń p r a s ł o w i a ń s k i c h , a t a k ż e p i
s a n k i serbskie.
251
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7fd6b6e3b1b0293863dcc15046e113.pdf
957e277d5ca1b5b6769d2fcd2950d937
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4077
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3807
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.2; s.65
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SZTUKA
LUDOWA
NR 2
ROK 1956
T R E Ś Ć :
R o z p r a w y
Str.
Tadeusz Seweryn
Polskie w y c i n a n k i papierowe
M a t e r i a ł y
Tanina B i e n i a r z ó w n a
Zofia B a r b a r a
Roman
Maria
Głowa
Reinfuss
Przeździecka
i
XVII
i XVIII
wieku
67
s p r a w o z d a n i a
E l e m e n t y l u d o w e w u r z ą d z e n i u izby u b o ż s z e g o
czaństwa
krakowskiego
Materiały
do m a p y
w
XVII
wieku
miesz
.
ośrodków garncarskich w
.
106
Polsce
115
Szkolenie, kadr naukowych i organizacja b a d a ń z z a
kresu sztuki ludowej w R u m u n i i
120
Sztuka ludowe w
muzeach
Bukaresztu
.
.
.
.
124
.
.
.
.
132
R e c e n z j e
Rss.
Maria
J a n Manugiewicz.
Znamierowska-
Prufferowa
Wspomnienie
o rzeźbiarzu
stroje
ludowe
kujawskim Feliksie Błasz-
czyku
P A Ń S T W O W Y
I
Polskie
135
I N S T Y T U T
S Z T U K I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361f74a499ba3fa7e1ad5e23944364fb.pdf
4ba874a60705737f291832309b525e0c
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1268
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1987
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1170
Title
A name given to the resource
Witold Dynowski (23.08.1903-31.07.1986). Profesor etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Założyciel i naczelny redaktor "Etnografii Polskiej" / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.13-18
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
WITOLD DYNOWSKI
(23.08.1903 - 31.07.1986)
PROFESOR ETNOGRAFII UNIWERSYTETU
WARSZAWSKIEGO
ZAŁOŻYCIEL I N A C Z E L N Y R E D A K T O R „ETNOGRAFII P O L S K I E J "
Urodzony w Charbinie, syn budowniczego kolei wschodnio-chińskiej, tu
uzyskał w 1921 roku maturę i zdobył doświadczenie życiowe, które w przy
szłości miało wpłynąć na jego zainteresowania naukowe. Przedwczesna śmierć
ojca zmusiła go do podjęć i;i pracy zarobkowej umożliwiającej zdobycie fun
duszy na powrót do Polski. Brał więc udział w połowach na łososie na K a m
czatce oraz w polowaniach na zwierzęta futerkowe w okolicach Kałymy,
Indigirki i Anadyru. Był przy tym aktywnym działaczem małej polonii charbińskiej.
Po powrocie do Polski w 1922 roku rozpoczął, pod wpływem stryja
cenionego profesora prawa, Konrada Dynowskiego, studia prawnicze w Uni
wersytecie Warszawskim. Przenosząc się w 1924 roku na Uniwersytet im.
Stefana Batorego do Wilna dokonał jednocześnie zmiany kierunku studiów
na filozofię i etnografię. Przypieczętowaniem tego była asystentura u prof.
Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej (1927) i magisterium w za
kresie etnografii (1929) na podstawie pracy o barwnych kufrach chłopskich
z okolic Wileńszczyzny i Polesia. W 1935 roku przenosi się do Warszawy,
gdzie pracuje jako adiunkt w nowo utworzonej Katedrze Etnografii Polski
pod kierunkiem tego samego profesora (już wtedy Jędrzejewiczowej). T u
w 1937 roku uzyskuje doktorat na temat Izolacji cywilizacyjnej
wojewódz
twa wileńskiego i nowogródzkiego
— pracy tej nie zdążył opublikować przed
wojną.
W czasie wojny dzieli los większości inteligencji — ima się różnych pro
stych prac fizycznych. Bierze też udział w tajnym nauczaniu. Kontynuacją
okupacyjnych więzi i działań jest Jego powojenna współpraca ze znanym
fizykiem prof. J . Pieńkowskim, z C z . Wycechem, J . Zawadzkim w Radzie
Głównej szkolnictwa wyższego (b. ministerstwa oświecenia publicznego).
Od pierwszego dnia po wojnie Profesor włącza się do odbudowy Uni
wersytetu, ujawniając swój instynkt gospodarza. Wykaże go zarówno inwe
stując własne fundusze w o d b u d o w ę domu przy ul. Hożej 74, gdzie od
1946 roku mieściła się przeniesiona z Pałacu Staszica Katedra Etnografii
Polski, jak i zabiegając w Ministerstwie Szkolnictwa Wyższego o fundusze
�14
WITOLD DYNOWSK)
na remonty domu, podwórza etc, ściągając książki z rozproszonego księgo
zbioru, stoły i ławki.
W 1946 i 1947 roku Katedra działa pod kierunkiem jedynego wtedy
w Warszawie profesora etnografii (i socjologii), Jana S. Bystronia. Wynikiem
tej współpracy z Bystroniem jest wydana wspólnie Kultura ludowa i ludoznawstwo w Polsce (w znanej serii Wiedzy Powszechnej). Wieloletnia, jak
się potem okaże, choroba wyłącza Bystronia j u ż w 1947 roku z pracy uni
wersyteckiej. Od tego roku Witold Dynowski zdany jest wyłącznie na własne
siły w próbach odtworzenia lub raczej stworzenia na nowo akademickiego
środowiska etnograficznego w Warszawie. Z p o m o c ą śpieszą jednak Włodzi
mierz Antoniewicz, Julian Krzyżanowski, Stanisław Ossowski. Katedra działa
pod kuratelą tych uczonych, a Witold Dynowski przeprowadza przewód ha
bilitacyjny na podstawie pracy Zagadnienie archaizmu Auksztoty,
zakończo
ny w 1947 roku. W 1949 roku zostaje kierownikiem Katedry i Zakładu
Etnografii, spadkobiercą dwóch uprzednio istniejących: Katedry i Zakładu
Etnografii Polski Cezarii Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej oraz Etnografii i Etnologii Ogólnej Stanisława Poniatowskiego. Jest naj
młodszym kierownikiem Katedry Etnografii w Polsce i jedynym samodziel
nym pracownikiem naukowym w tej dyscyplinie w Warszawie. Nie można
już do ich grona zaliczać nieuleczalnie chorego J . S. Bystronia; C . Baudouin
de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa pozostała w Londynie na Uni
versity in Exile, S. Poniatowski umiera w drodze do Polski z obozu kon
centracyjnego.
Oceniając realistycznie swe siły Dynowski przyjmuje propozycję K . M a
jewskiego i razem z K . Michałowskim i W. Antoniewiczem tworzą w 1950
roku Studium Historii Kultury Materialnej z trzema specjalizacjami: archeo
logią pradziejową, archeologią śródziemnomorską i etnografią. Studium to
ma spełnić oczekiwania metodologiczne orientacji marksistowskiej — zwrócić
uwagę na studiowanie bytu, podstaw kultury i działania ludzkiego. Zgłosze
nie przez prof. Dynowskiego akcesu do Studium jest przede wszystkim kro
kiem pragmatycznym, a nie metodologicznym. Ale fascynuje go monistyczny
sposób ujęcia historii kultury, interesują neoewolucjonistyczne wizje jej rozwo
ju — stąd w lekturach jego studentów znajdą się L . H . Morgan, E . B. Tylor,
F . Engels, J . Plechanow.
Studium Historii Kultury Materialnej rozpada się jednak po kilku la
tach i prof. Dynowski zostaje kierownikiem samodzielnej (do dziś) sekcji etno
grafii w Uniwersytecie Warszawskim. Nadal jest kierownikiem Katedry, zo
staje kolejno profesorem nadzwyczajnym i zwyczajnym. W 1973 przechodzi
na emeryturę, pozostając jednak czynnym (seminarium magisterskie) do koń
ca życia.
W 1953 roku prof. Dynowski włącza się do działań mających na celu
realizację uchwał I Kongresu Nauki Polskiej i powołanie Instytutu Historii
Kultury Materialnej. Oznacza to między innymi wprowadzenie etnografii do
Akademii Nauk. Prof. Dynowski jest więc wieloletnim (społecznie) kierowni-
�WITOLD DYNOWSKI
15
kiem Działu I V Etnografii, a następnie Kierownikiem Zakładu Etnografii Pol
skiej i Powszechnej w I H K M P A N .
D ą ż ą c z jednej strony do instytucjonalnego wzmocnienia etnografii Dynowski zabiega o stworzenie płaszczyzny porozumienia dla wszystkich etno
grafów polskich. Na gruncie uniwersyteckim tę rolę mają pełnić powołane
w 1952 roku Międzyuczelniane Obozy Etnograficzne, w I H K M P A N ma się
do tego przyczynić właśnie „Etnografia Polska" oraz organizacja Polskiego
Atlasu Etnograficznego. Aby scalić podzieloną między różne resorty etno
grafię prof. Dynowski stwarza instytucję okresowych konferencji sprawozdawczo-planujących placówek P A N , uniwersytetów i różnego typu muzeów. Aby
zaś zapewnić etnografii perspektywę porównawczą, bez której niemożliwe jest
realizowanie celów wynikających z jej klasycznej definicji, powołuje (w łonie
I H K M P A N przy współpracy z uniwersytetami) wieloletnie ekspedycje etno
graficzne do Bułgarii i do Mongolii.
Tematyka prac Profesora dotyczy, począwszy od magisterium, dynamiki
przemian kulturowych na obszarach o zwolnionym rytmie przeobrażeń, izo
lowanych geograficznie, historycznie lub społecznie, konserwatywnych. Stąd
Jego zainteresowanie Kurpiami, Podlasiem, a poza Polską Australią, która
pozostawała Jego hobby aż do śmierci, oraz Mongolią. Z Jego najważ
niejszych prac należy wymienić:
Barwne kufry chłopskie z okolic Wileńszczyzny
i Polesia (1934) wymierzone
przeciwko wszystkim zwolennikom teorii o samorodnym i czystym charakte
rze kultury ludowej;
Sztuka ludowa Wileńszczyzny
i Nowogródcżyzny
(1935), w której po raz
pierwszy wykazuje zainteresowanie obszarami izolowanymi i lekko, ale jed
nak, przeciwstawia się idei K . Moszyńskiego badania zasięgów wytworów
kulturowych;
Izolacja cywilizacyjna województwa
wileńskiego
i nowogródzkiego
(1937),
praca doktorska zapowiadająca inne mniejsze, jak Rola czynników
geogra
ficznych w kształtowaniu
się sztuki północno-wschodniej
Europy (1939) oraz
wykłady na temat Kurpiów, Podlasia, Żmudzi i Auksztoty;
Zagadnienie archaizmu Auksztoty (1947 — nie drukowana) zamyka okres
zainteresowań tym obszarem historycznym. Należy żałować, że ostatnie pra
ce weszły do obiegu naukowego jedynie poprzez wykłady uniwersyteckie,
wykłady na Międzyuczelnianych Obozach Etnograficznych i częściowo w serii
artykułów pod tytułem „Historyzm sztuki ludowej" (Polska Sztuka Ludowa
1948).
Prace po 1950 roku dzielą się na związane z Kurpiami i Podlasiem
(tu Profesor tworzył koncepcję badań, był organizatorem, inspiratorem pisząc
jedynie słowa wstępne lub niewielkie artykuły) oraz związane z Mongolią
(Mongolia
współczesna - 1968), spinające jakby klamrą lata młodzieńcze
i ostatnie dwadzieścia lat Jego życia.
Za swoje liczne zasługi Profesor Dynowski został odznaczony Medalami
X - i XX-lecia P R L , Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, buł-
�16
WITOLD DYNOWSKI
garskim Orderem Cyryla i Metodego I kl., mongolskim Medalem Przy
jaźni, licznymi medalami polskimi za zasługi dla rozwoju kultury, muzeal
nictwa (wśród nich najbardziej cieszył go pamiątkowy medal z Muzeum
w Ciechanowcu, które nazywał naszym warszawskim muzeum — laborato
rium), ruchu amatorskiego i wreszcie I H K M P A N .
W pierwszych latach po wojnie był członkiem rady nadzorczej Cepelia,
członkiem wielu rad naukowych, w tym przede wszystkim I H K M P A N
i Zakładu Krajów Pozaeuropejskich P A N , przewodniczącym Komitetu Eksper
t ó w Etnografii (potem zespołu dydaktycznego) Ministerstwa Szkolnictwa Wyż
szego. Był członkiem rad muzealnych, przede wszystkim Państwowego M u
zeum Etnograficznego w Warszawie, i wreszcie — dążąc zawsze do scalania
etnografii — działał w komisji etnograficznej, a ostatnio w Komitecie Nauk
Etnologicznych P A N .
Profesor wykształcił duże grono uczniów, ale byłoby błędem sądzić, że
nauczał nas tylko etnografii czy nawet przede wszystkim etnografii. Uczył
nas pewnego sposobu życia. Zostawaliśmy Jego uczniami z wielu p o w o d ó w —
ale również dlatego, że łatwo było M u się zwierzyć ze wszelkich k ł o p o t ó w
i trudności. W zamian prosił o uśmiech. Uśmiech oznaczać miał pewną
postawę wobec życia, pozostawanie w harmonii ze sobą i z innymi bez dą
żenia do kariery i stanowisk.
Zależało M u na więzi z ludźmi, choć nie ze wszystkimi. Z tymi, którzy
byli gotowi podjąć grę, współdziałać, współgrać (określał to też słowem to
play) zrobić krok w odpowiedzi na jego krok. Lubił dawać, tak jakby każdy
dar dawał mu szansę na n o w ą więź lub utrwalenie starej. Obdarzał nas
bezustannie: dobrą radą, dobrym słowem, niezdawkowym zainteresowaniem,
lekarstwem, receptą wciśniętą w kieszeń, kwiatem, kawą. A ludziom, którzy
nie byli gotowi „współbrzmieć", pozwalał odejść dodając „nechť si patři",
jakby to czeskie powiedzenie miało jeszcze bardziej podkreślić jego wolę nie
zatrzymywania ich.
W Jego życiu przede wszystkim liczył się człowiek. Wielokrotnie wypo
wiadał lęk przed pozbawionym człowieka, zbiurokratyzowanym systemem.
Podejmując jakąkolwiek inicjatywę musiał mieć pewność, że na każdym
szczeblu jej realizacji będzie miał do czynienia nie ze stanowiskiem w syste
mie urzędniczym, ale z żywą osobą. Miał dlatego i cenił sobie bezpośrednie
kontakty ze wszystkimi na każdym szczeblu hierarchii naukowej. W stłumie
niu żywego człowieka przez system upatrywał wielkie niebezpieczeństwo dla
kultury, dla nauki.
W nauce najważniejszy był dla niego proces odkrywania. Na tyle waż
ny i jedynie ważny, że nieważne stawało się opublikowanie go. Oznaczało
to przecież w konsekwencji oderwanie odkrycia od odkrywcy. A naukę sta
nowili dla niego odkrywcy, a nie odkrycia. Dlatego zapewne tak niewielką
wagę przywiązywał do tego, by pisać nie przestając ani na chwilę myśleć,
�17
WITOLD DYNOWSKI
r o z w a ż a ć . . . Przypominał w tym swego Profesora, panią Cezarie Baudouin
de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczową.
Przywiązywał jednak wagę do odkrywania i dlatego u uczniów kształcił
przede wszystkim wyobraźnię. T o było celem Jego wykładów wypowiada
nych w pięknym polskim języku, pełnym metafor, obrazów słowem malo
wanych z ukrytymi w nich zagadkami — które miały skłonić nas do poszu
kiwań. Mieliśmy Mu czasami za złe, że nie dość ceni naszą mrówczą pracę
włożoną w przepisywanie wywiadów, ich analizę, drobiazgowe opisy. Te
czynności uważał za oczywiste i nie wiązał ich z procesem odkrywania.
Zaczynało się ono potem, a może przedtem, a m o ż e biegło jakąś inną,
niezależną od zbierania faktów drogą,
I dlatego pozostanie w naszej pamięci, gdy przystaje na chwilę (chodził
w czasie wykładów), podnosi rękę jakby chciał pokazać jakiś odległy punkt
i opowiada... na przykład o tym, jak to Piotr I w swej podróży na pół
noc kazał zatrzymać karocę, wysiadł i patrząc na ciągnącą się za błotni
stymi brzegami Newy przestrzeń wyprostował się i zapiął brylantowy guz
u swej szuby... I tak powstał Sankt Petersburg.
A naszym — czeladników nauki — zadaniem pozostawało przetłumaczenie
treści tego obrazu, pójścia tropem Piotra i określania przyczyn i konsekwen
cji jego kroku do dziś. Ale dzięki temu wykładowi w naszej wyobraźni
ó w brylantowy guz i Sankt Petersburg zlewały się w jedno, a poza dzia
łaniami politycznymi, opisem gospodarki, nauki etc. widzieliśmy ludzkie
sprawy i ludzkie decyzje, a nie tylko przedmioty i procesy.
Zostawił nam przebogate dziedzictwo — obyśmy tylko umieli zdać sobie
z tego sprawę.
Zofia
2 -
Etnografia Polska t. 31, г. I
Sokołewicz
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e4ea44b1a3c65c1396c84feef92228b9.pdf
1e6406f740a161e3613542d9210f6c83
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4070
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3802
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.6
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.6; s.322
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
1
POLSKA SZTUKA
LUDOWA
NB 6
ROK 1955
T R E Ś Ć :
R o z p r a w y
Str.
Ryszard Wojciechowski
Elementy ludowe w Panu Tadeuszu
.
.
Tadeusz Seweryn.
Arcydzieła żelazoirytu ludowego
Zbigniew Bocheński.
Ornamentyka ludowa na zbrojach husarskich .
323
335
.
362
S p r a w o z d a n i a
Wanda
Gentil-Tippenhauer
Andrzej Opaciam
Kubin
376
Y' '
A
P A Ń S T W O W Y
I N S T Y T U T
liMM^,
S Z T U K I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2f2c0cea5184ecc27434e4602abfda66.pdf
0131be1adaf0c7eadd2f89cd55f593cc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5226
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2005
Subject
The topic of the resource
Dzięgiel, Leszek (1931-2005)
Dąbrowska, Franciszka (1916-2005)
Wieruszewska, Zofia (1931-2005)
Peszar-Królikowska, Barbara (1924-2005)
Aleksandrowicz, Stefan (1946-2004)
Illukiewicz, Olga (91922-2004)
Rogulska, Józefa (1919-2005)
Parnowska, Magdalena (1930-2004)
Tylkowa,Danuta(1922-2004)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4851
Title
A name given to the resource
In Memoriam / LUD 2005 t.89
Description
An account of the resource
LUD 2005 t.89, s.383-401
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud t. 89, 2005
!
VI. IN MEMORIAM
STEFAN ALEKSANDROWICZ
(1946-2004)
Urodził się 10 września 1946 roku, Z wykształcenia polonista. Przez ostatnie 30 lat praco
wał w Muzeum Wsi Lubelskiej w Lublinie, zajmując się głównie pisarstwem chłopskim oraz
obrzędami dorocznymi. Był autorem kilku antologii literatury ludowej, członkiem redakcji serii
wydawniczej „Dziedzictwo” w ramach Biblioteki Stowarzyszenia Twórców Ludowych oraz
członkiem Rady Naukowej STL. Był członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Z innych, pozaludowych, realizacji wydawniczych Stefana Aleksandrowicza należy
wymienić jego utwory sceniczne, słuchowiska radiowe, tomiki poezji oraz liczne artykuły
naukowe i popularnonaukowe, publikowane w różnych czasopismach.
Zmarł 7 stycznia 2004 roku,
Alfred Gauda
FRANCISZKA DĄBROW SKA
(1916-2005)
Franciszka Dąbrowska urodziła się 24 marca 1916 roku we wsi Dzielna, zamieszkała
w Bielowicach. Ukończyła 4 klasy szkoły podstawowej. Pracowała na własnym gospodar
stwie rolnym i dodatkowo trudniła się tkactwem i innymi dziedzinami rękodzieła ludowego.
Była krawcową strojów ludowych, hafciarką, wycinankarką, wykonywała pająki ze słomy
i wełny, bukiety kwiatowe, wieńce dożynkowe, malowała pisanki. Jej twórczość wyróżniała
się biegłością techniczną i dużymi walorami plastycznymi. Należała do starszego pokolenia
twórczyń ludowych, potrafiących zachowywać najpiękniejsze tradycje sztuki i folkloru re
gionu opoczyńskiego. Umiejętności hafciarsko-tkackie wyniosła z domu. Najpierw nauczyła
się haftować, potem zaczęła tkać, wykonując wszystkie czynności związane z tkactwem. Znała
wiele tradycyjnych technik tkackich, pozwalających jej na wykonywanie różnorodnych tka
nin. Była jedną z pierwszych tkaczek współpracujących ze Spółdzielnią CPLiA „Opocznianka”. Swoje umiejętności przekazywała córkom i bliskim współpracownikom.
Była jedną z pierwszych twórczyń ludowych biorących udział w pierwszym konkursie
i wystawie na terenie powiatów rawskiego i opoczyńskiego mających na celu uaktywnienie
ludowej twórczości. Demonstrowała na licznych spotkaniach nie tylko swoje wyroby, ale
udzielając też instruktażu młodszym kobietom. W następnych latach uczestniczyła w kilkuna
stu różnych konkursach i wystawach sztuki ludowej, zdobywając pierwsze nagrody
(w Kielcach, Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, Szydłowcu, Warszawie). Była członkiem Od
działu PTL w Opocznie. W 1985 roku została laureatką nagrody im. „Oskara Kolberga”.
Zmarła 21 maja 2005 roku.
Jan Łuczkowski
�In memoriam
384
L E S Z E K D Z IĘ G IEL
(1931-2005)
Niebanalna biografia i droga do kariery akademickiej prof.
zw, dr. hab, Leszka Dzięgla są ze sobą splątane w węzeł tylu
zależności, że rozsupłanie ich wszystkich teraz, kiedy Profe
sor odszedł przedwcześnie, wydaje się nie tylko bardzo trud
ne, ale i ryzykowne. Przyszło Mu bowiem dojrzewać
i żyć w czasach, w których normy uczciwości i otwartości
grały o lepsze z lękiem o własne życie i los najbliższych,
z obawą o przyszłość kraju i narodu. Dla wielu ówczesnych
inteligentów granice konformizmu ocierały się o zdradę,
poczucie przyzwoitości nakazywało relegować kłamstwo,
choć dopuszczało przemilczenie, a bezkompromisowość gro
ziła tragicznymi następstwami. Szukanie złotego środka mię
dzy wiernością sobie i wyniesionym z domu zasadom a koFot. Elżbieta Dzięgiel
niecznością dostosowania się do nie akceptowanych wa
runków wojennego i powojennego życia znalazło wyraźne
odbicie w wyborach życiowych i intelektualnej biografii Profesora. Niejednokrotnie zmu
szany do podejmowania działań niegodnych swoich możliwości i niezgodnych z dążeniami
czy aspiracjami, nigdy nie zapominał o normach moralnych, w oparciu o które snuł własne
plany i zamierzenia, wytyczał cele, szukając sposobności, by je, choćby częściowo, zreali
zować.
Jedno z najpoważniejszych chyba życiowych rozczarowań przeżył, gdy w roku 1950, mimo
bardzo dobrych wyników na egzaminie wstępnym, nie został przyjęty w poczet studentów
historii Uniwersytetu Jagiellońskiego. Nigdy nie zaakceptował reguł obowiązujących
w ówczesnym życiu akademickim, a skierowanie na trzyletnie Studium Historii i Kultury Ma
terialnej zawsze odbierał jako wynik nieuzasadnionych represji. Wychowany w przedwo
jennej rodzime nauczycielskiej, syn Władysława Dzięgla, doktora nauk historycznych, przed
wojennego dyrektora gimnazjum w Pszczynie i wizytatora szkół dla mniejszości niemieckiej
w katowickim kuratorium oświaty, nie wyobrażał sobie, że wymarzone studia mogłyby być dla
niego niedostępne z przyczyn pozamerytorycznych. W roku 1955 został magistrem etnogra
fii. Uzyskany niejako wbrew osobistym upodobaniom zawód przysporzył Mu później wielu
intelektualnych satysfakcji, ale Profesor niemal zawsze traktował go z emocjonalnym dy
stansem.
Trudne lekcje przymusowej adaptacji, pobierane w okupowanym Lwowie, wykształciły
w Nim umiejętność zachowania dumy i godności w najtrudniejszych nawet warunkach,
a jednocześnie wyrobiły i ugruntowały zdolność do myślenia alternatywnego. Pomogło Mu
to zapewne w późniejszej realizacji celów naukowych i poznawczych, orientując jednocze
śnie na metodologiczny prymat pragmatyzmu i funkcjonalizmu. Był realistą, niejednokrot
nie ciężko doświadczanym i umiejącym to doświadczenie wykorzystywać, ale także wrażli
wym idealistą, skłonnym do poszukiwania w nawet najgorszych czasach Piękna i Prawdy.
Wykształcona w warunkach wojennych i świadomie rozwijana pod wpływem wuja, Jana
Warszawskiego, umiejętność „czytania między wierszami”, instynkt wydobywania informacji
spod przesyconych propagandą sformułowań, wreszcie żywotna potrzeba wartościowania
i nazywania rzeczy po imieniu, nie zawsze przysparzały Mu przyjaciół, nie zawsze też poma
�In memoriam
385
gały w standardowej karierze. Po ukończeniu etnografii ówczesny mgr Leszek Dzięgiel nie
został przyjęty na studia doktoranckie w Uniwersytecie Jagiellońskim. Przez kilkanaście lat
pracował w rozmaitych instytucjach kulturalnych i kulturalno-oświatowych Krakowa i Ka
towic, nie rezygnując jednak z badań i obserwacji, oraz publikując pokaźną ilość prac popu
larnonaukowych. Dopiero w roku 1969 za pośrednictwem prof. Andrzeja Waligórskiego,
którego uważał za jednego ze swoich mistrzów i przyjaciół, otrzymał etat naukowy w kra
kowskiej Wyższej Szkole Rolniczej, w nowo utworzonym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa
Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych. Ten pierwszy, poważny krok w karierze akademic
kiej zaowocował wkrótce obroną pracy doktorskiej na temat Rolnictwo chłopskie w Afryce
wschodniej — studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Leszek Dzięgiel przygoto
wał ją pod kierunkiem Andrzeja Waligórskiego i obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego w roku 1972. Od tego czasu antropologia ekono
miczna i polityczna oraz agroantropologia wyznaczały na wiele lat zasadniczy kierunek jego
pracy badawczej. Zamiłowanie do historii, wynikające zapewne z osobistych predyspozycji
i lojalności wobec pamięci ojca, ciekawość świata, wzmocniona rzetelnym poznawaniem
geografii, a także pielęgnowane przez brata matki, politologa, zainteresowania bieżącymi
problemami społeczno-politycznymi, w połączeniu z wiedzą etnograficzną uzyskaną w cza
sie studiów, stworzyły podstawę, na której Profesor kształtował swój warsztat naukowy.
Pracowity i wytrwały, po doktoracie rokrocznie publikował artykuły z zakresu etnografii
powszechnej, stając się powoli cenionym znawcą problematyki afrykańskiej i bliskowschod
niej. Jego rozprawy na temat rolnictwa w Sudanie, Kenii czy Afganistanie, ekspertyzy doty
czące stanu systemów irygacyjnych, rozważania o sytuacji kobiet w afrykańskich społecz
nościach plemiennych znacząco wzbogaciły dorobek polskiej etnografii powszechnej.
W roku 1974 przebywał na stypendium w uniwersytecie w Kabulu. Po powrocie opubli
kował szereg prac na temat współczesnych problemów społecznych i kulturowych w afgańskim społeczeństwie polietnicznym. U schyłku lat siedemdziesiątych trzykrotnie przebywał
w Iraku jako członek interdyscyplinarnej grupy ekspertów Instytutu Rolnictwa i Leśnictwa
Krajów Tropikalnych i Subtropikalnych AR, która przygotowywała program rolniczego
zagospodarowania irackiego Kurdystanu. Zebrał i opracował materiały do oceny stanu lo
kalnego rolnictwa i hodowli. Prócz tego przeprowadził w osiemdziesięciu wsiach badania
nad tradycyjną i współczesną kulturą Kurdów. Stały się one podstawą Jego dalszych, teo
retycznych i praktycznych studiów kurdologicznych.
W roku 1981 w wydawnictwie krakowskiej Akademii Rolniczej ukazała się Jego mono
grafia Rural Community o f Contemporary Iraqi Kurdistan Facing M odemization, na
podstawie której w rok później uzyskał w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu
stopień doktora habilitowanego. Pozwoliło Mu to na stałe związać się z Katedrą Etnografii
Słowian w Uniwersytecie Jagiellońskim i już bez przeszkód pokonywać kolejne szczeble
kariery akademickiej. W roku 1983 uzyskał pełny etat docenta, w roku 1987 objął kierownic
two Katedry, a po jej przekształceniu w Instytut Etnologii pełnił funkcję dyrektora. Jedno
cześnie kierował Zakładem Etnologii Europy i Bliskiego Wschodu. Zadbał o wyremontowa
nie siedziby Instytutu, o zmodernizowanie archiwum, o poszerzenie i uzupełnienie zbiorów
bibliotecznych, o rozwój badań naukowych. W roku 1995 otrzymał tytuł naukowy profeso
ra, między innymi w uznaniu wartości książki Węzeł kurdyjski. Kultura. Dzieje. Walka
o przetrwanie.
Praca ta po części wiązała Jego wcześniejsze rozważania nad tradycyjną i współczesną
kulturą kurdyjską. Aspirując do swego rodzaju syntezy, Autor niejednokrotnie zastrzegał,
że dzisiejszy warsztat etnologiczny, budowany w oparciu o wielość metod oraz rzadko kom
patybilne profile badawcze, w praktyce nie gwarantuje pełnego naukowego obiektywizmu.
�386
In memoriam
Prezentując więc polskiemu odbiorcy obraz kultury egzotycznej, posłużył się czytelną dla
specjalisty systematyką, a jednocześnie zachował jednorodny charakter opisu oraz inter
pretacji poszczególnych zagadnień. Zrezygnował z wielu szczegółów, ale dzięki temu uzy
skał w miarę homogeniczne, monograficzne ujęcie całości kulturowej — na tyle ważne, by
zaskarbić Mu nie tylko dozgonną przyjaźń i wdzięczność wielu przedstawicieli kurdyjskiej
diaspory w Polsce i Europie, ale także samej książce zapewnić światowy rozgłos i pozycję
podręcznika akademickiego w kurdyjskich uniwersytetach. W roku 1981, po krótkim poby
cie w Libii, opracował studium porównawcze o sposobach modernizowania postplemiennych społeczności Iraku i Libii. W połowie lat osiemdziesiątych odbył dwukrotne staże
miesięczne w Oxfordzie. Bezpośrednie kontakty z przedstawicielami angielskiej antropolo
gii społecznej utwierdziły Go w słuszności dotychczasowych wyborów metodologicznych
i zainteresowaniu polityczną odmianą antropologii.
W początkach lat dziewięćdziesiątych rozpoczął badania nad życiem codziennym w PRL,
wykorzystując w tym celu przede wszystkim wieloletnie obserwacje, osobiste notatki i ma
teriały. Prowadził z tego zakresu wykłady tematyczne, publikował artykuły naukowe i popu
larnonaukowe, wreszcie zainspirował badania międzynarodowe poświęcone problematyce
życia codziennego w krajach „demokracji ludowej”. Opublikowana w roku 1998 praca Para
dise in a Concrete Cage. D aily Life in Communist Poland. An Ethnologists View skłoniła
prof. Klausa Rotha z uniwersytetu monachijskiego do uruchomienia FOROST, wieloletnie
go międzynarodowego programu badawczego poświęconego temu zagadnieniu. Prof. Le
szek Dzięgiel odpowiadał za jego realizację ze strony polskiej, włączając się w badania oso
biście i koordynując pracę swoich współpracowników.
Jego zaangażowanie miało wielorakie źródła. Z jednej strony była to niewątpliwie potrze
ba opisu i analizy skutków wielkiego społecznego eksperymentu, w którego sens Profesor
wątpił od najmłodszych lat, ale który stając się faktem kulturowym, wymagał antropologicz
nej interpretacji. Z drugiej, niewątpliwie kierowała Nim chęć zarejestrowania przyspieszonej
zmiany społecznej, która zniszczyła poważną część polskiego dziedzictwa, multiplikując straty
poniesione w czasie działań wojennych, a jednocześnie dokonywała się wbrew intencjom
większości środowisk inteligenckich, związanych silnym poczuciem odpowiedzialności za
dotychczasowy dorobek narodowy. Z trzeciej wreszcie — istotną rolę w podjęciu tej pro
blematyki odgrywały przeżycia osobiste.
Inklinacje do obiektywizowania własnych doświadczeń antropologicznych bardzo wy
raźnie dały o sobie znać ju ż w pierwszej książce autobiograficznej Profesora, Lwów nie
każdemu zdrów, wydanej przez PTL w roku 1991. Lata wojny spędzone w lwowskim domu
dziadków, w towarzystwie siostry, pod opieką matki, ciotki i wuja nie były sielanką. Koniecz
ność opanowania podstawowej wiedzy na temat obcego miasta i zasad rządzących tamtej
szymi społecznościami, kontakty z rówieśnikami wychowywanymi w zupełnie odmiennych
warunkach, doświadczenie pogłębiającego się ubóstwa, nędzy i głodu; codzienność stra
chu i oczywistość niedostatku, nieustanny trening w walce o przeżycie i jednoczesna bata
lia o zachowanie godności, o utrzymanie tożsamości, zdobywanie wiedzy — wszystko to
mogłoby złożyć się na rzewną i nostalgiczną opowieść o trudach wojennego losu wywie
zionego z rodzinnego domu ośmiolatka. Tymczasem lwowskie wspomnienia Leszka Dzię
gla, będąc sw oistą kroniką przetrwania, są jednocześnie dokumentacją ówczesnego, ale
i po części teraźniejszego stanu popularnej wiedzy ze wszystkich niemal dziedzin życia.
Warunki panujące w mieście okupowanym przez bolszewików i hitlerowców, zniszczona
infrastruktura, wielopoziomowe wewnętrzne konflikty, a zwłaszcza permanentny niedosta
tek — paradoksalnie wyzwoliły ogromne zasoby społecznej pamięci o najprostszych, prak
tycznych rozwiązaniach, jakie stosowano w europejskiej kulturze okresu przedindustrialne-
�In memoriam
387
go. Ta pamięć, uruchomiona w ekstremalnych warunkach, okazała się prawdziwą skarbnicą
kulturowych alternatyw, ujawniając przy okazji fakt, że oczywiste z pozoru udogodnienia
cywilizacyjne mają w połowie XX wieku stosunkowo świeżą metrykę. Sposoby, jakie
w okupowanym Lwowie, ale przecież nie tylko tam, stosowano celem zdobywania i obróbki
żywności, podczas wyrobu, farbowania i przerabiania ubrań, reperacji obuwia, produkcji
mydła i środków czystości; popularna wiedza medyczna i ziołolecznicza; rozbudowany
system substytutów — wszystko wskazywało na bardzo bogaty repertuar rodzimych roz
wiązań, o których pamięć w okresie poprzedzającym drugą wojnę światową była zaledwie
przytłumiona, bo — dzięki coraz szerszej obecności produkowanych przemysłowo artyku
łów — wiedzy na ten temat nie wykorzystywano już na co dzień. Chociaż w optyce Autora
imperatyw jej uruchomienia traktowany był jako sygnał ewidentnego regresu cywilizacyj
nego, to z wprawą rasowego etnografa i niemałą satysfakcją notował On po latach rozmaite
receptury i procedury, których znajomość pozwalała dorosłym — zwłaszcza babce — wykarmić i ubrać rodzinę, uchronić ją od chorób, a nawet zapewnić domownikom niewyszuka
ne rozrywki. Lwów... jest ponadto skarbnicą informacji o samym mieście, jego topografii,
architekturze, o rozwiązaniach urbanistycznych, traktach komunikacyjnych, ówczesnych
środkach transportu, o rozmaitych urządzeniach komunalnych, o inicjatywach i rozwiąza
niach administracyjnych, wreszcie o ludziach, którzy zamieszkując to miasto w czasach hi
storycznych zawirowań, wypracowywali znośne warunki koegzystencji. Przyjęta w książce
zasada snucia opowieści z perspektywy doświadczeń młodego chłopca pozwoliła Autoro
wi na rekonstrukcję wielu elementów ówczesnej kultury dziecięcej i młodzieżowej. We wspo
mnieniach tych, pisanych z pasją i zaangażowaniem oraz niewątpliwym talentem literackim
nie brak dowcipu, gorzkiej niekiedy ironii, a jednocześnie dystansu, który osobistym do
świadczeniom i obserwacjom nadaje wymiar ponadczasowy. To fascynujący dokument, re
jestrujący odchodzącą w niepamięć wiedzę o szeroko rozumianej kulturze materialnej i spo
łecznej, pisany z perspektywy człowieka dbającego o zachowanie ciągłości polskiej kultury
duchowej.
Nieco podobny charakter ma wydana w roku 1996 Swoboda na smyczy. Wspomnienia
1946-56, chociaż w warstwie dokumentacyjnej dotyczy ona nieco późniejszego okresu.
Swoboda..., napisana już po doświadczeniach Lwowa..., jest dowodem na pełną akceptację
metody zastosowanej w pierwszej książce autobiograficznej. Leszek Dzięgiel dokonał tu
próby rekonstrukcji codziennego życia zwyczajnej, niezaangażowanej politycznie młodzie
ży ■— studentów i absolwentów — mocno akcentując granice pozornej wolności, jaka była
ich udziałem. Przyjmując tym razem odnarratorską perspektywę młodego, chociaż dorosłe
go już człowieka, rekonstruował historyczne dziś doznania, przeżycia i trudności, z reguły
opatrując je komentarzem, nie pozbawionym troski o właściwe wyważenie proporcji między
w łasną ówczesną i obecną wiedzą. Doskonała pamięć, którą dysponował Profesor, Jego
umiejętność wnikliwej obserwacji i profesjonalny warsztat dokumentacyjny sprawiają, że
z pozoru „lekkie” książki autobiograficzne mają wartość źródła, trudnego do pominięcia przy
badaniu dwudziestowiecznej kultury polskiej.
Na Jego indywidualność i osobisty światopogląd złożyły się pamięć o dokonaniach tra
gicznie zmarłego Ojca, atmosfera domu rodzinnego, model otrzymanego wychowania
i wykształcenia, typ studiów, ale także przemiany w powojennej rzeczywistości polskiej oraz
wyjazdy zagraniczne, które od połowy lat sześćdziesiątych pozwalały mu na kontakt z kul
turami Zachodu, a później także Azji, Afryki i Bliskiego Wschodu. W połączeniu z podsta
wową metodą etnografii — obserwacją i wywiadem kwestionariuszowym, a więc sposoba
mi poznawania teraźniejszości — wspomniane doświadczenia siłą rzeczy ukierunkowały Go
na badanie współczesności ludzkiej kultury. Pozwoliły Mu też szybko włączyć się w proces
�In memoriam
388
obserwacji i dokumentowania przemian, jaki rozpoczął się w Europie Środkowej w latach
osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych. Był otwarty na zachodnioeuropejskie dążenia do
poznawania zakresu zmian, jakie zachodziły po drugiej wojnie światowej w Europie Środko
wej, podejmował więc studia nad współczesnością, angażując w nie pracowników Katedry,
a później Instytutu Etnologii. Nawiązując współpracę z uniwersytetami w Monachium, Pra
dze, Zagrzebiu, Sofii i Budapeszcie nadawał tej problematyce rangę profesjonalnych docie
kań naukowych. W latach 2000-2005, w okresie wyczerpującej choroby, korzystając z wie
dzy empirycznej o współczesnej rzeczywistości kulturowej rejonu Małopolski i Śląska kon
tynuował do ostatniej chwili prace nad problematyką współczesności, publikując artykuły
i szkice, zwłaszcza w krakowskich „Arcanach”, z którymi był związany do końca.
Budując podstawy polskiej kurdologii i nie tracąc z pola widzenia potrzeby dokumento
wania zmian, jakie dokonały się w kulturze Europy Środkowej na przestrzeni dwudziestego
wieku, Profesor Leszek Dzięgiel udowodnił sobie i innym, że siła woli i dążenie do prawdy są
w stanie pokonać wiele trudności i granic, a wytrwałe i konsekwentne obstawanie przy pryn
cypiach, które w najtrudniejszych momentach życiowych zawsze wskazywały mu granice
kompromisu, pozwoliło na zachowanie wierności sobie, rodzinie i nauce.
Profesor Leszek Dzięgiel odszedł przedwcześnie, po długiej, wyczerpującej chorobie, ale
w pełni sił twórczych. Niemal do końca pisał, konsultował prace naukowe swoich wycho
wanków, snuł plany na przyszłość. Był członkiem wielu towarzystw naukowych, w tym
Komitetu Nauk Etnologicznych PAN, Komisji Etnograficznej Oddziału Krakowskiego PAN,
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
Pozostanie w naszej pamięci jako Autor w ielu znakomitych prac naukowych, mądry,
szlachetny i dobry człowiek.
Eugeniusz Jaworski, Ewa Kosowska
Prof. dr hab. Leszek Dzięgiel
Kalendarz życia i twórczości (1931-2005)
193! — urodził się 15 września w Mysłowicach. Ojciec W ładysław ukończył studia humanistyczne
w Uniwersytecie Jagiellońskim i obronił doktorat z historii nowożytnej. Był dyrektorem gimna
zjum w Pszczynie, więźniem obozów hitlerowskich; zginął w kwietniu 1945 w Hamburg-Neuengamme. Syn widzi go po raz ostatni we wrześniu 1939 r.
1939 — wyjeżdża z matką, Marią z d. Warszawską i siostrą Bożeną do Lwowa. Spędzone tam lata wojny
były ważnym doświadczeniem, opisanym później w książce Lwów nie każdemu zdrów (1991).
1945 — powraca do Katowic. Kontynuuje naukę szkolną w Gimnazjum im. A. Mickiewicza.
1950 — matura i rozpoczęcie studiów w Uniwersytecie Jagiellońskim. Kontakty z profesorami K. Mo
szyńskim, R. Reinfussem, K. Dobrowolskim, A. Waligórskim, Zainteresowania turystyczne.
Przynależność do sekcji taternictwa jaskiniowego przy Klubie Wysokogórskim.
1953 — prowadzi badania terenowe tradycyjnego polskiego rzemiosła i kultury ludowej w wojewódz
twach: krakowskim, rzeszowskim, kieleckim, lubelskim, warszawskim, olsztyńskim, łódzkim,
białostockim i zielonogórskim dla ówczesnego Zakładu Badania Plastyki i Architektury Ludo
wej Państwowego Instytutu Sztuki (kierowanego przez prof. Romana Reinfussa). Malowane kafle
z Leżajska, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s. 33-37.
1954 — Malowane kafle z Rybnej, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 2, s. 109-1 ¡8.
1954 — Socha żelazna na Podlasiu. Odkrycie nowego narzędzia do orki, „Lud” t. XLI, s. 2-10. Artykuł
napisany wespół z Przemysławem Burchardem.
1955 — otrzymuje dyplom m agistra etnografii.
1955-59 — jest sekretarzem redakcji miesięcznika „Ziemia” w Krakowie (PTTK). Zamieszcza tam arty
kuły popularyzatorskie: 1957 — nr 10, 11; 1958 — nr 1, 2, 4, 7. Okresowo współpracuje
�In memoriam
389
z katowickim Niższym Seminarium Duchownym, prowadząc zajęcia dydaktyczne z języka pol
skiego i historii.
1959 — podejmuje pracę jako instruktor pedagogiczny w Pracowni Turystyczno-Krajoznawczej kato
wickiego Pałacu Młodzieży.
1960 — poślubia Elżbietę Kieniewicz i przenosi się do Katowic.
1961 — Etnograficzne antologie (Rec.), „Etnografia Polska” t. IV, s. 424-425.
1963 — Nieopublikowany skrypt profesora Kazim ierza M oszyńskiego (Rec.), „Etnografia Polska”
t. VII, s. 548-550; K. W ittfogel, Oriental Despotism, New Haven 1957 (Rec,), „Etnografia
Polska” t. VII, s. 534-539.
1964 — przychodzi na świat jego syn Maciej. K. Birket-Smith, Primitive Man and His Ways, London
1960 (Rec.), „Etnografia Polska” t.VIII, s. 394-396; L. Mair, Primitive Government, Harmondsworth 1962 (Rec.), „Etnografia Polska" t. VIII, s. 394-396.
1963-1965 — pracuje jako kierownik budowy skansenu w Chorzowie. Publikuje w czasopismach popu
larnych i popularno-naukowych: „Ziemia” (rocznik), „Poznaj Świat”, „Wiedza i Życie”, „Mó
wią Wieki”, „Poglądy”, „Panorama Śląska”.
1966 — otrzymuje stypendium rządu norweskiego w celu poznania muzeów skansenowych. Gromadzi
materiały do przewodnika po Norwegii.
1967 — przeniesienie służbowe do Krakowa. Praca na stanowisku instruktora pedagogicznego w Mło
dzieżowym Domu Kultury. Starożytne ryty skalne w górach Norwegii, „Acta Archeologica Carpathica” t. IX, z. 2, s.l 13-122; Problemy afrykanistyki. Wybór materiałów z I Kongersu Afrykanistów w Akrze, Warszawa 1963 (Rec.), „Etnografia Polska” t, XII, s. 607-610.
1968 — Z. Marsh, G.W. Kingsnorth, An Introduction to the History o f East Africa, Cambridge 1961
(Rec.), „Etnografia Polska” t. XII, s. 575-579.
1969 — otrzymuje etat naukowo-badawczy w nowopowstałym Instytucie Rolnictwa i Leśnictwa Krajów
Tropikalnych i Subtropikalnych w Wyższej Szkole Rolniczej (obecnie Akademia Rolnicza)
w Krakowie. Publikuje: Norweskie muzea skansenowskie, „Polska Sztuka Ludowa”, nr 1, s, 224
-228; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Społeczność afrykańska w procesie prze
mian ¡890-1943 r„ Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Studium Afrykanistyczne, s. 207.
1970 — J. Beaujeu-G am ier, Geography o f Population, Aberdeen 1966 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XIV, z. 1, s. 307-309; T. Kerstiens, The New Elite in Asia and Africa, New York 1966 (Rec.),
„Etnografia Polska” t. XIV, z .l, s. 309-311; G.K. Lewis, The Growth o f the Modem West Indies,
London 1968 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVI, z, 1, s. 326-333; J. Spencer Trimingham, The
influence o f Islam upon Africa, London 1968 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 210-212; Refugee pro
blems in Africa, ed. by S. Hamrell, Uppsala 1967 (Rec.), „Lud” t. 54, s. 215-217; Women in
Tropical Africa, ed. by D. Paulme, Berkeley-Los Angeles 1963 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XIV, z. 2, s. 227-230; M. Blundell, So Rough a Wind — the Kenya Memoires, London 1964
(Rec.), „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2, s. 230-234;
1971 — Centralizm czy federacja?, „Etnografia Polska” t. XIV, z. 2 s. 223-227; K.A. Busia, Africa in
Search o f Democracy, London 1967 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XV, z. 1, s. 325-329;
A.F. E w ing, Industry in Africa, London 1968 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XV, z. 1,
s. 321-325.
1972 — uzyskuje tytuł doktora nauk humanistycznych na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uni
wersytetu Jagiellońskiego na podstawie rozprawy Rolnictwo chłopskie w Afryce Wschodniej
— studium z dziedziny antropologii ekonomicznej. Promotor — prof. Andrzej Waligórski. Pu
blikuje: Sudan — konflikt nierównych partnerów, „Etnografia Polska” t. XVI, z. 1, s. 43-174;
Norwegia. Przewodnik, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972 (wyd, II popr. 1978; wyd. III popr.
i uzup. 1990).
1973 — Konfrontacja Afryki niepodległej z białą supremacją, „Przegląd Socjologiczny” t. XXV,
s. 27-52; Rolnictwo chłopskie Ajryki Wschodniej u progu niepodległości, „Etnografia Polska”
t. XVII, z. 2, s. 225-248; Language Use and Social Change, ed. by W.H. Whitley, London
1971 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XVII, z. 1, s. 204-206; J.C. de Wilde, Experiences with
Agricultural Development in Tropical Africa, Baltimore 1967 (Rec.), „Etnografia Polska”
t. XVII, z. 1, s. 207-210; współudział w redakcji książki: Andrzej Waligórski, Antropologiczna
koncepcja człowieka. Warszawa, PWN, s. 397. Rozpoczyna współpracę z czasopismem „Aura”,
publikuje drobne artykuły: 1973 — nr 2, 3; 1974 — nr 5; 1975 — nr 1, 7.
�390
In memoriam
1974 — pobyt stypendialny w Uniwersytecie w Kabulu. Zainteresowanie kulturami Bliskiego i Środko
wego Wschodu. W latach siedemdziesiątych zlecone wykłady dla Katedry Etnografii Słowian.
Roczny cykl produkcyjny chłopskiej zagrody zachodniokenijskich Luo, „Lud” t, 58, s. 41-72.
Praca napisana wespół z Andrzejem Waligórskim; Chłop wschodnioafrykański i jego sytuacja
po uzyskaniu niepodległości, „Etnografia Polska” t. XVIII, z, 1, s. 161-190; Chłopstwo Afryki
Wschodniej p o d presją modernizacji, „Etnografia Polska” t. XVIII, z. 2, s. 87-128; Problemy
skansenu małomiasteczkowego, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 13,
s. 13-20; Kolonializm w Czarnej Afryce, „Etnografia Polska” t. XVIII z. 1, s. 249-252.
1975 — Tradycyjna rodzina chłopa wschodnioafrykańskiego jako zespół produkcyjny, „Przegląd Socjo
logiczny” t. XXVII, s. 159-178; Z problematyki współczesnego Afganistanu, „Etnografia Pol
ska” t. XIX, z. 1, s. 206-208; Burzliwe dzieje górskiego narodu, „Etnografia Polska" t. XIX,
z. 2, s. 235-240;
1976 — Tradycyjne budownictwo w Afganistanie jako przykład harmonii między środowiskiem przyrod
niczym i kulturowym, „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 127-146; Nowy księgozbiór naukowy.
(Komunikat), „Etnografia Polska” t. XX, z. 1, s. 241-242. W Belgradzie ten komunikat opu
blikowany po serbsku, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, 1984-1985, s. 83-84; Afrykanistyczna
kolekcja Rogera de la Burdę. (Komunikat), „Etnografia Polska” t, XX, z. 1, s. 241-242.
1977 — Afganistan — wyspa izolacji czy kraj przemian kulturowych?, „Etnografia Polska” t. XXI, z. 2,
s. 13-22; Kabul współczesny — przykład przemian dzisiejszego Afganistanu, „Etnografia Pol
ska” t. XXI, z. 2, s. 23-62; Afgańskie pożywienie codzienne i potrawy tradycyjne, „Etnografia
Polska" t. XXI, z. 2, s. 175-210; The Situation o f Women in Traditional Afghan Communities
(Położenie kobiet w tradycyjnych społecznościach afgańskich), „Ethnologia Polona” t. 3,
s. 67-81; Przygotowanie do druku po śmierci autora i opatrzenie posłowiem: Kazimierz Mo
szyński, Zaiys etnografii górali Assamu, Kraków, Uniwersytet Jagielloński, seria: Skrypty uczel
niane, s. 171.
1977-80 — jako członek grupy ekspertów agroekonomicznych prowadzi badania w 80 wsiach i mia
steczkach irackiego Kurdystanu. Jest współautorem 7 wstępnych rolniczych projektów szacun
kowych przygotowanych przez tę grupę ekspertów dla irackiego ministerstwa nawodnień rol
nych w Bagdadzie. Kopie tych tekstów znajdować się powinny w archiwum polskich biur pro
jektowych „Bipromel” i „Hydroprojekt” w Warszawie, a oryginały w Bagdadzie. Wkład autorski
L. D. obejmował w każdym z siedmiu aneksów następujące rozdziały: stan rolnictwa tradycyj
nego na obszarze projektowym, rola lokalnej służby rolnej, sytuacja w dziedzinie oświaty ogól
nej i zawodowej, rola spółdzielczości. Ponadto L. D. był w części projektowej autorem rozdzia
łów postulujących podział na subregiony gospodarcze, reorganizację struktury usług, szkolnic
twa i rekreacji. Projekty obejmowały terytoria w prowincjach Dohuk, Arbil i Sulaimania w Iraku
Północnym w latach 1977-1980. W maszynopisie pozostają więc: 1. Zakho Irrigation Project—Feasibility Report, Annex 7, Warszawa, May 1979; 2. Balanda Irrig. Project-Feasibility
Rep., Annex 7, Warszawa, May 1979; 3. Sarsian Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7,
Warszawa, May 1979; 4. Panjwin Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979;
5. Shemamok Irrig. Project-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa, May 1979. Ponadto w uzu
pełnieniach: 6. Shahraroor Irrig, Proj.-Feasibility Rep. Annex 7, Warszawa 1981; 7. Raniya
Irrig. Project-Feasibility Rep., Annex 7, Warszawa 1981,
1978 — Problem higieny w tradycyjnych społecznościach afgańskich, „Prace Etnograficzne” ZNUJ,
z. 11, 1978, s. 127-136; Miejsce i rola koczowniczych pasterzy we współczesnym Afganistanie,
w: Tradycja i współczesność w Azji, Afryce i Ameryce Łacińskiej, pod red. Edwarda Szymańskiego,
Warszawa, s.77-96; The Human Factor Research in the Zakho, Balanda and Sersyan Projects —
the Example o f the Role o f Social Anthropologist in the Irrigation Projects (Badania czynnika
ludzkiego w Zakho, Bulandzie i Sersyanie — przykład roli antropologa społecznego w projektach
nawodnieniowych), w: Proceedings o f the Symposium: Scientific and Consulting Services as
Development Factor in Agriculture o f the Third World, Sept. 18-22, ¡978, Kraków, s. 78-87.
1980 — Roła etnologa w stosunkach Polski z krajami rozwijającymi się, w: Funkcje społeczne etnolo
gii, pod red. Z. Jasiewicza, Poznań 1979, s. 261-268; Problem nowoczesnej oświaty szkolnej
w dzisiejszym Kurdystanie irackim, ,A fryka, Azja, Ameryka Łacińska”, nr 1-2, s. 49-67.
1981 — w grupie ekspertów jedzie do Libii i bada tamtejsze rolnictwo. Rural Community o f Contempo
rary Iraqi Kurdistan Facing Modernization. (Społeczności wiejskie współczesnego Kurdystanu
�In memoriam
1982 —
1983 —
1984 —
1985 —
391
irackiego u progu m odernizacji), Kraków, wyd. Agricultural Academ y in Cracow, „Studia
i Materiały” nr 7, s, 208 (podstawa przewodu habilitacyjnego); Budownictwo wiejskie współcze
snego Kurdystanu irackiego, „Etnografia Polska” t, XXV, z, 1, s. 189-217; Uprawa roślin
w rolnictwie chłopskim dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Lud” t, LXV, s. 121-143, 1981;
Rola etnografa w międzydyscyplinarnej ekipie realizującej usługi naukowo-techniczne dla Ira
ku w Kurdyjskim Okręgu Autonomicznym, w: Polskie badania obcych kultur ludowych, pod
red. E. Pietraszka, Wrocław, s. 103-109; Traditional Pood and Daily Meals in Iraqi Kurdistan
Today (Tradycyjne pożywienie i posiłki w dzisiejszym Kurdystanie irackim), „Ethnologia Polona" t. 7, s. 99-113; Kurdowie — klęski i nadzieje, „Znak” nr 328, s. 1096-1110; Aktualne
problemy etnograficznych badań za granicą, (Komunikat), w: Polskie badania obcych kultur
ludowych, red. E. Pietraszek, Wrocław, s. 171-173.
broni rozprawy habilitacyjnej w Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu. Rozpoczyna
pracę w wymiarze połowy etatu docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Publikuje: Chów zwie
rząt w tradycyjnej gospodarce chłopskiej dzisiejszego Kurdystanu irackiego, „Prace Etnogra
ficzne” ZNUJ, z. 16, s. 97-109; Wnętrza zagród chłopskich we współczesnym Kurdystanie irac
kim, „Etnografia Polska” t. XXVI, z. 1, s. 223-244; Hygiene and Attention to Personal Appea
rance among the Iraqi Kurds (Higiena i zabiegi upiększające pośród Kurdów irackich), „Archiv
orientalni” vol. 1/50, Praha, s. 43-50; Life Cycle Within the Iraqi Kurd Family, (Cykl życiowy
w rodzinie Kurdów irackich), „Ethnologia Polona” t. 8, s. 247-260; Zakończenie polskich badań
w Kurdystanie irackim. Komunikat, „Etnografia Polska” t, XXVI, z. 1, s, 297-299.
Technology in its ecological and cultural contexts: traditional farm ing tools in North Africa
and Middle East (Technologia w kontekście ekologicznym i kulturowym: tradycyjne narzędzia
rolnicze w Afryce Północnej i na Bliskim Wschodzie), „Studia i Materiały”, Agricultural Acade
my in Kraków, nr 9, s. 23-36. Napisane wespół z Markiem Traczem; O starożytnym kościele
nestorian i jeg o spadkobiercach, „Znak” nr 338, s. 36-60; Żydzi i Arabowie w Palestynie —
garść dat i faktów, „Znak” nr 2-3 (339-340), s. 463—489; Tradycyjny strój współczesnych Kur
dów irackich i jeg o przemiany, „Etnografia Polska” t. XXVII, z. 1, s. 339-361. Ten artykuł po
angielsku jako Kurdish Costumes and their Europeanization ukazał się w „Acta Ethnographica” , Budapeszt, 1984-1985, 33/1-4, s. 89-108; O tradycyjnym budownictwie Kurdów irac
kich, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury” t. XVII, s. 219-229; M. Gawęcki, Wieś środ
kowego i północnego Afganistanu. Tradycje i próby modernizacji, Wrocław 1983 (Rec.), „He
mispheres” , no. 2, s. 241-243.
uzyskuje pełny etat docenta w Katedrze Etnografii Słowian. Libya and Iraq: Making and Mo
dernizing the Indigenous Peasantry. (Libia i Irak: tworzenie i modernizacja miejscowego chłop
stwa), „Der Tropenlandwirt” (Witzenhausen), nr 23, s. 16-44; artykuł ten wydrukowała także
„Ethnologia Polona” t. 9, s. 113-133. Przebyw a na krótkich stażach w RFN i A nglii.
W latach 1984-1993 bywał w uniwersytetach w Oxfordzie, Cambridge, Durham, Sztokholmie,
Uppsali, Bazylei, Monachium, Kolonii, Gandawie, Bergen, Oslo i Lipsku, wygłaszając w czasie
tych pobytów wykłady na temat własnych zainteresowań badawczych i kierunków badań w re
prezentowanym przez siebie ośrodku naukowym.
Polish anthropological contribution to the field-studies on sociocultural problems o f the pea
santry in the Developing Countries. (Polski udział w antropologicznych badaniach terenowych
nad chłopstwem w krajach rozwijających się), „Studia i M ateriały” AR w Krakowie, nr 11,
s. 30-44. Artykuł ten przeredagowany ukazał się pod tytułem Post-War Polish Anthropologists
in the Developing Countries w „Journal o f the Anthropological Society o f Oxford” vol. 17,
no. 2, 1986, s. 126-134; Polska resenarer i 1800-talets Kurdistan, (Dziewiętnastowieczni pol
scy podróżnicy po Kurdystanie), „Svensk-Kurdisk Journal”, nr 3, 1985, s. 22-23; Centrum
i peryferie: dyskusja o kształtowaniu antropologii narodowych, „Etnografia Polska” t. XXIX,
z. 2, 1985, s. 271-283; Kultura i życie społeczne Azji Środkowej. Z polskich badań dawnych
i współczesnych, red. Zb. Jasiewicz, Poznań 1983 (Rec.), „Hemispheres” no. 2, 1985, s. 236
-238; Schyłek feudałizm u na wsi europejskiej w oczach amerykańskiego historyka, „Lud”
t. 69, s. 163-174; T. Geerholm, Market, Mosque and Mafraj. Social inequality in a Yemeni
town, Stockholm 1977 (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXIX, z. 2, 1985, s. 271-283; Ethnos
— medunarodni etnoloski casopis, „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 81
-82; Dve poljske knige o kultury i narodima srednje Azije (Dwie polskie książki o kulturze
�392
1986 —
1987 —
1988 —
1989 —
1990 —
1991 —
1992 —
In memoriam
i narodach Azji Środkowej), „Etnoloski Pregled” t. 20-21, Beograd 1984-1985, s. 85-87; In
stytut Rolnictwa i Leśnictwa K rajów Tropikalnych i Subtropikalnych Akademii Rolniczej
w Krakowie jako ośrodek badań etnograficznych. Komunikat, „Etnografia Polska” t. XXIX,
z. 1, s. 222-225; Jacek Kolbuszewski, Wiersze z cmentarza. O współczesnej epigrafice wierszo
wanej, Wrocław, PTL, Seria Biblioteka Popularna, stron 256, ilustracje. Redakcja naukowa.
Współcześni Asyryjczycy: nowy obszar badań etnografa?, „Lud” t. 70, s. 213-217; Skandynaw
scy antropolodzy o tradycyjnej gospodarce pasterskiej i j e j aspekcie ekologicznym, „Lud”
t. 70, s. 260-269; Próba syntezy kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu, „Etnografia Polska”
t. XXX, z. 1, s. 269-279; R. Peters, Islam and Colonialism. The Doctrine o f Jihad in Mo
dern H istory, The H ague 1979 (R ec.), „E tnografia Polska” t. XXX, z. 1, s. 263-269;
A.M. Menteszaszwili, Kurdy, Moskwa 1984 (Rec.), „Etnografia Polska t. XXX, z. 2, s. 204
-207; J.M. Halpem, D.A. Kideckel, Anthropology o f Eastern Europe, Annual Review o f Anth
ropology, 1983, N o .12 (Rec.), „Hemispheres”, no. 3, s. 227-240.
obejmuje kierownictwo Katedry Etnografii Słowian. Publikacje: Problematika savremenog Blikog i Srednjeg lstoka i Severne i Afrike kao predmet interesovanja poljskog etnologa. (Problema
tyka współczesnego Bliskiego i Środkowego Wschodu jako przedmiot zainteresowań polskiego
etnologa), „Etnoantropoloski Probierni”, Knjiga 2, Beograd, s. 158-170; Andrzej Waligórski —
etnograf szybko zapomniany, w: Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach etnograficz
nych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, red. i posłowie L. Dzięgiel, Wrocław, PTL,
s. 11-22; tamże: Obserwacje etnograficzne w sytuacjach nietypowych', B. Betts, Christians in the
Arab East (Rec.), „Lud” t. 71, s. 288-290; Na egzotycznych szlakach. O polskich badaniach et
nograficznych w Afryce, Ameryce i Azji w dobie powojennej, Wrocław, PTL, Seria Archiwum Etno
graficzne. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, z jego przedmową, posłowiem i jednym z rozdziałów;
H. Zimoń, Wilhelma Schmidta teoria monoteizmu pierwotnego i je j krytyka w wiedeńskiej szkole
etnologicznej, (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXI, z. 1, s. 236-238.
Norwegowie popularyzują prace polskich etnografów, „Lud” t. 72, s. 209-215; Archaeology
and Martyrology: sources o f the Integration o f Assyrian Christian Communities in the Contem
porary World (Archeologia i martyrologia: źródła integracji asyryjskich społeczności chrześci
jańskich we współczesnym świecie), „Hemispheres” t. V, s. 29-43. Artykuł ten zmodyfikowany
i przeredagowany ukazał się pod tytułem Asyria zmartwychwstała — etnograf wobec mitów
i faktów w „Pracach Etnograficznych” ZNUJ, z. 28, 1991 s. 101-125; Villages et petites villes
kurdes dans l'Irak actuel. (Miasteczka i wsie współczesnego Kurdystanu irackiego), „Studia
Kurdica” no. 1-5, Paryż, s. 127-156. Wcześniej w tym samym czasopiśmie ten artykuł ukazał
się w perskiej wersji językowej, „Studia Kurdica” nr 4, 1986, s. 52-77; T. Löfwander, Die sozialoekonomischen Verthältnisse... (Rec.), „Lud” t. 72, s. 276-277; Narkotyk czy katalizator sto
sunków społecznych?, „Lud” t. 72, s. 272-277.
D. Chatty, From Camel to Truck (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 288-291;
A. Rabo, Change on the Euphrates (Rec.), „Etnografia Polska” t. XXXIII, z. 1, s. 291-297.
Tam. gdzie Zachód spotkał się z Orientem, „Literatura Ludowa” nr 2, s. 61-64; Tradycyjne
rolnictwo Szkocji w oczach etnografa, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 71-74; Problemy metodo
logiczne etnografii. Praca zbiorowa etnografów polskich i zagranicznych pod redakcją nauko
w ą L. Dzięgla i A. Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, Polska Akademia Nauk, s. 220; Ry
szard Vorbrich, Daba — górale północnego Kamerunu, Wrocław, PTL — Seria Prace Etnolo
giczne, s. 277. Redakcja naukowa L.D. Publikuje w czasopismach „Tygodnik Powszechny”,
„Czas Krakowski”, „Arcana”.
M .M . van B ruinessen, Agha, Scheich und Staat (R ec.), „E thnos” , Stockholm , nr 1-2,
s. 121-122.
Lwów nie każdemu zdrów. W rocław, PTL, s. 367, ilustracje; Etnografia i archeologia.
W poszukiwaniu wspólnych p ó l badań i interpretacji, „Prace Etnograficzne” ZNUJ, z. 28,
s. 73-79; Lwowska dziecięca piosenka uliczna czasów wojny, „Literatura Ludowa” nr 1-6,
s. 75-78; S.G. Pelletiere, The Kurds. An Unstable Element in the Gulf, Boulder-London 1984
(Rec.), „Lud” t. 74, s. 284-286; Sana Al-K hayyat, Shame and Honour. Women in Modern
Iraq, London 1990, (w:) „Lud” t. 74, s. 286-290.
23 kwietnia otrzymuje stanowisko profesora nadzwyczajnego UJ. Publikuje: Węzeł kurdyjski.
Kultura. Dzieje. Walka o przetrwanie, Kraków, Universitas, s. 446, 33 fotografie, 3 mapy, streszcz.
�In memoriam
1993 —
1994 —
1995 —
1996 —
1997 —
1998 —
393
angielskie, bibliografia; Changes o f the Contemporary Ullages in the Near East from the Per
spective o f a Polish Ethnologist. Questions and Doubts. (Zmiany współczesnej wsi na Bliskim
Wschodzie z perspektywy polskiego etnologa; pytania i wątpliwości), „Ethnologia Polona”
t. 17, s. 63-69; Kurdistan as a Subject o f Research. (Kurdystan jako przedmiot badań), w; In
Search o f Paradigm pod red. Anny Zambrzyckiej-Kunachowicz, Kraków, s. 235-253; Dari czy
Pasztu? „Literatura Ludowa” , nr 6, s. 74-76.
27 grudnia otrzymuje tytuł profesora. Nominacją wręcza prezydent Lech Wałęsa. Publikacje;
L. Yalcin-Heckmann, Tribe and Kinship among the Kurds, Frankfurt am Main 1991 (Rec.),
„Lud” t. 75 za rok 1992; Bardziej straszne niż śmieszne, „Arcana” nr 48, s. 64-77; T.F. Aristova, Materialna kultura Kurdów X IX — do pierwoj połowiny XX w. Moskwa 1990. (Rec.) „Lud”
t. 75 za rok 1992.
Przymus i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etno
logów. Praca zbiorowa pod red. L. Dzięgla, w serii Prace Etnograficzne ZNUJ MCXL, z. 33,
1994 Kraków, s. 107. Opatrzone wstępem redaktora tomu; Egzotyczny tor przeszkód. Etnolo
giczne badania w okresie PRL, w; Patologia i terapia życia naukowego, pod red. J. Goćkowskiego i P. Kisiela, Kraków, s. 129-142; Kwestia kurdyjska p o wojnie o Kuwejt, w: Przymus
i przemoc. Władza i społeczeństwo krajów muzułmańskich w opiniach polskich etnologów, pod
red. L. Dzięgla, Prace Etnograficzne ZNUJ, z. 33, Kraków, s. 73-107; Skok z wybuchem, czyli
środki pozoracji, „Kultura” (paryska), nr 5, s. 41-59; Wolność reglamentowana. „Universitas”
nr 12/4, Kraków, s. 48-55; Mesta v Kurdistanu — tradice a soucasnost, „Studia Ethnograpnicae” VIII. Acta Universitatis Carolinae. Philosophica et Historica, Praha, s. 127-142; The Kurds
Today: between local, regional and national identity, „Studia Ethnologica Croatica” vol. 6,
Zagreb s. 105-117.
bierze udział w pracach Zespołu Nauk Humanistycznych Komitetu Badań Naukowych (Sekcja
Nauk Historycznych; 1995-96). Rozpoczyna współpracę naukowo-dydaktyczną z Zakładem
Teorii i Historii Kultury Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach. Publikuje: „Na cudaka". Moda
epoki stalinowskiej, „Arcana” nr 3, s. 117-129; Polskie badania etnologiczne na Bliskim Wscho
dzie i w Afryce Północnej, „Lud” t. 78, s. 246-254; Ta jo j ja k si Lwów lubił śmiać. O lwowskiej
piosence ulicznej, „Literatura Ludowa” nr 6, s. 60-65;
Swoboda na smyczy. Wspomnienia 1946-1956, Kraków, Wyd. Arcana, s. 283, fotografie; Po
land's Closests Neighbours. Official Communist stereotypes and popular myths, w: Border
lands. Cultura. Identity, pod red. R. Kantora, Kraków, s. 161-172; Życie codzienne i historia
najnowsza — nowe pole badań etnologa, „Etnografia Polska” z. 1-2, s. 11-18: Hiking Tou
rism, Mountaineering and Speleology — Subculture o f Escapism in Communist Poland, „Stu
dia Ethnographicae”, Acta Universitatis Carolinae, Philosophica et Historica, Praha t. X, s. 9
-24; Ryszard Vorbrich, Górale Atlasu Marokańskiego. Peryferyjność i przejawy marginalności.
Wrocław 1996, PTL, s. 401, red. naukowa.
rozpoczyna trzyletnią pracę w wymiarze połowy etatu w Zakładzie Teorii i Historii Kultury
w Uniwersytecie Śląskim w Katowicach. Publikuje: An Ethnologist’s Experience: Indoctrina
tion o f Secondary School Students in Poland in the 1940s, w: Etnoloska tribina, nr. 20, Zagreb,
s. 133-144; „Czesi są namiętni na polskie kobiety", O urzędowym stereotypie i popularnej
mitologii najbliższego sąsiada, „Literatura Ludowa” nr 3, s. 25-32; Profession and Propagan
da: University Education in the Grip o f Ideology and Poverty, „The Anthropology o f East
Europe Review” vol. 15, No, 2, Autumn, Chicago, s. 65-75; Futbol guzikowy. Nieznana gra
dziecięca sprzed p ół wieku, „Zabawy i zabawki”, Kwartalnik Muzeum Zabawkarstwa w Kiel
cach, nr 4, 1997, s. 105-106; Political Protest and Snobbery. Fashion among Cracow Stu
dents in the Early 1950s, w: „Ethnologia Europea”, Copenhagen, vol. 27:1, s. 63-77.
Paradise in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An Ethnologist's View. Kraków,
Wyd. Arcana, s. 306. Nawiązanie kontaktów z ośrodkiem monachijskim — prof. Klaus Roth
uruchamia międzynarodowy program badawczy FOROST. Ze strony polskiej koordynuje go L.D.;
W cieniu kurtyny. Polityka indoktrynacji młodzieży szkół średnich na Górnym Śląsku w latach
czterdziestych, w: Wszystek krąg ziemski. Antropologia, historia, literatura, red. P. Kowalski, Wro
cław, wyd. Uniw. Wrocławski, s. 431-449; Eskapizm polityczny i biurokratyczne koncesje,
w: Rozważnia o tradycji i etosie, red. J. Bartodziej i J. Goćkowski, Kraków, s. 366-382; Mecha
niczny fetysz. Wokół prywatnej motoryzacji w PRL, .Arcana”, nr 21(3), s. 163-178.
�In memoriam
394
2000 — 1 lipca otrzymuje stanowisko profesora zwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Publikuje
Popular culture o f central Europę in the process o f change.
2001 — przechodzi na emeryturę z końcem roku akademickiego. Nie rezygnuje z pracy naukowej. Pisze
i publikuje: Political protest and snobbery: fashion among Cracow students in the earty 1950s
(2000); Miasta w filozofii władzy PRL-u i społecznej praktyce: wyzwanie dla badacza kultury
(2001). Zamieszcza recenzje w „Ludzie” i „Literaturze Ludowej” . Pisze artykuły i szkice dla
„Arcanów": Tradycja, nostalgia i strach', Chałupy welcome to: W pierścieniu pozorów. Prowadzi
wykłady w prywatnych szkołach wyższych w Rzeszowie, Katowicach-Piotrowicach, i w Instytu
cie Filologii Orientalnej UJ.
2005 — 19 kwietnia po ciężkiej chorobie umiera w Krakowie. Artykuł W pierścieniu pozorów ukazuje się
w „Arcanach” w lipcu 2005, wraz ze Wspomnieniem o profesorze Leszku Dzięglu pióra Krzysz
tofa Lalika.
Na podstawie publikacji Profesora i materiałów z Jego prywatnego archiwum, udostęp
nionych dzięki uprzejmości Pani Elżbiety Dzięgiel, opracowali
Ewa Kosowska, Eugeniusz Jaworski
O LG A ILLUKIEW ICZ
(1922-2004)
Olga Iłłukiewicz z domu Bojarczuk urodziła się w Mszanie Dolnej 25 października 1922
roku. Po ukończeniu tutejszej szkoły podstawowej uczęszczała do Prywatnego Gimnazjum
Żeńskiego im. M. Konopnickiej w Nowym Sączu. Naukę w tej szkole przerwała jej wojna, do
roku 1939 Olga ukończyła tylko trzy klasy. Podczas okupacji zdobywała wiedzę w tajnych
kompletach, pracując równocześnie w miejscowym tartaku, bowiem zatrudnienie pozwalało
uniknąć wywózki na roboty do Niemiec, Lata te tak wspomina w jednym z artykułów opubli
kowanym w kwartalniku „Almanach Ziemi Limanowskiej”: „Podczas tajnego nauczania ze
tknęłam się z wielką ofiarnością swoich profesorów. Było tak podczas przerabiania czwartej
klasy gimnazjum oraz dwóch lat licealnych, jak i w trakcie egzaminowania. Uczyli mnie prof.
Dominik Ciemnoczołowski, prof. Janina Tokarska, prof. Marian Panczakiewicz, prof. Gądek,
a egzaminowały siostry niepokałanki w Nowym Sączu. Chciałabym swym nauczycielom tą
drogą złożyć wyrazy wdzęczności i głębokiego szacunku dła ich wielkiej ofiarności i właści
wie pojętej roli zawodu nauczycielskiego”.
W latach 1945-1950 studiowała historię na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu
Jagiellońskiego i uzyskała stopień magistra filozofii. Dymplom ukończenia studiów został
wystawiony 29 grudnia 1950 roku. ’
Pracę w zawodzie nauczycielskim rozpoczęła jednak wcześniej: od 1 września 1949 roku
uczyła w Liceum Administracyjno-Handlowym w Szczecinie, skąd przeniosła się do Liceum
Ogólnokształcącego w rodzinnej Mszanie Dolnej. Tu jako nauczycielka historii pracowała
od 1 lipca 1952 roku. Potem z powodu zlikwidowania Liceum w Mszanie Dolnej przeniosła
się do pracy w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej. Tej szkole i uczącej się w niej mło
dzieży poświęciła resztę aktywnego, zawodowego życia. Stąd odeszła na emeiyturę 31 sierp
nia 1978 roku. Jej zamiłowanie do pracy pedagogicznej ukształtowane zostało w rodzinie; jej
matka, Elżbieta Bojarczuk, była wieloletnią nauczycielką w Mszanie Dolnej, a o swojej dzia
�In memoriam
395
łalności zawodowej, której poświęciła się niemal bez reszty, Ołga Iłłukiewicz tak pisała
w jednym z listów do redakcji „Almanachu Ziemi Limanowskiej”: „Stwierdzić muszę, że bez
względu na ocenę mojej pracy pedagogicznej, ja ten zawód kocham i nie zamieniłabym go
na żaden inny. Praca z młodzieżą w wieku szkoły średniej była moją pasją, a lata przepraco
wane — zwłaszcza w Liceum Ogólnokształcącym w Limanowej — to okres bardzo szczęśli
wy, który dawał mi wiele zadowolenia i radości”. Praca nauczycielska Olgi Illukiewicz zosta
ła doceniona: w roku 1975 została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi, w roku 1978 otrzy
mała nagrodę I stopnia przyznaną przez Ministra Oświaty, a w roku 1986 wręczono jej Krzyż
Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.
Olga Illukiewicz była bardzo mocno związana z regionem zagórzańskim, z którego po
chodziła, a okolice Mszany Dolnej były krainą Jej dzieciństwa. Od 1950 roku należała do
Oddziału Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Mszanie Dolnej, założonego przez
dr Sebastiana Flizaka w 1947 roku. Była jego zasłużonym członkiem, wyróżniającym się du
żym dorobkiem piśmienniczym. Dziełem Jej życia jest „Kronika Mszany Dolnej”, praca liczą
ca 450 stron, obejmująca okres od czasów prehistorycznych do najnowszych, to jest do
roku 1990. Autorka pisząc „Kronikę Mszany Dolnej”, studiowała obszerną literaturę doty
czącą regionu, a także przeprowadziła liczne wywiady z mieszkańcami rodzinnego miasta.
Dzieło to ofiarowała jako wotum Matce Boskiej Dobrej Rady, której obraz znajduje się
w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej.
25
października 1997 roku na 73 walnym zgromadzeniu PTL, w czasie obchodów jubile
uszowych z okazji 50-lecia tamtejszego oddziału, wygłosiła odczyt pt. „Kronika Mszany
Dolnej”.
W „Kronice Pamiątkowej 200-lecia Konstytucji 3 Maja” znajdziemy Jej artykuł pt. „Duch
niepodległości a Legiony Piłsudskiego w rejonie limanowskim” .
Na początku 2001 roku Olga Illukiewicz podjęła współpracę z redakcją kwartalnika „Al
manach Ziemi Limanowskiej”. Opublikowała w nim następujące artykuły:
— „parafia” (O kościele w Mszanie Dolnej) nr 5, lato 2001;
— „Legiony w Mszanie Dolnej” nr 6, jesień 2001;
— „Życie kulturalne i towarzyskie w Mszanie Dolnej na przełomie XIX i XX wieku, nr 7,
zimia2001/2002;
— „Zbójnicy” nr 8, wiosna 2002;
— „Stanisław Ciężadlik” nr 9, lato 2002;
— „Tajne nauczanie w Mszanie Dolnej” nr 10, jesień 2002;
— „Z dziejów pasierbieckiego sanktuarium” nr 13, lato 2003.
Ostatni tekst, jaki nadesłała do redakcji .Almanachu”, dotyczy sanktuarium na Pawierbcu, powstał z potrzeby serca i wiązał się z Jej głęboką religijnością. Podczas spotkania
z redaktorem naczelnym „ A l m a n a c h u ” , Józefem Bogaczem, prosiła go o przyspieszenie dru
ku tego artykułu, by „zdążył ukazać się za jej życia”. Miała obmyślone projekty wielu arty
kułów, ale wątpiła, czy zdąży je jeszcze napisać, gdyż przeczuwała zbliżającą się granicę swo
jego czasu.
Olga Illukiewicz zmarła 10 stycznia 2004 roku. Ks. Proboszcz Zdzisław Balon, żegnając Ją
w kościele parafialnym w Mszanie Dolnej, przypomniał, że życiem swym służyła przeszłości
— miłując Ojczyste dzieje, oraz przyszłości — kształtując umysły, charaktery i uczucia mło
dych ludzi.
Zofia Illukiewicz — córka
�In memoriam
396
DANUTA TYŁKOWA
(1932-2004)
Doc. dr hab. Danuta Tyłkowa, urodzona 9 stycznia 1932 roku
w Przemyślu, byia córką Anny z Gerlickich i Józefa Brodów —
dyrektora młyna w Przemyślu. Okres II wojny światowej i oku
pacji spędziła w Łucku. Czas ten szczególnie głęboko utkwił
w pamięci dziecka, wrażliwego na ówczesne tragedie mieszkań
ców wielonarodowego Łucka. Wielokrotnie wracała pamięcią
w późniejszych latach do tych przeżyć. W roku 1945 wraz z ro
dzicami, bratem i przyrodnią siostrą znalazła się w Krakowie,
a następnie we Wrocławiu, z którego okresowo powróciła do
Krakowa, uczęszczając do XI Gimnazjum i Liceum im. J. Joteyki.
Nawiązane w szkole serdeczne koleżeńskie kontakty utrzymy
wała do końca życia. Maturę zdała w 1951 roku we Wrocławiu
w Liceum TPD nr 1. W tym też roku podjęła studia na Wydziale
Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, kie
runek Historii Kultury Materialnej, które ukończyła w 1955 roku
uzyskawszy stopień magistra etnografii na podstawie pracy pt. „Konstrukcja drewnianych
ścian chaty w Polsce” napisanej pod kierunkiem prof. dr. K. Moszyńskiego.
W roku 1952 wyszła za mąż za Władysława Tylka (docenta dr. inż. Akademii Rolniczej
w Krakowie), z którym miała córkę Dorotę (ur. 1954) — dr nauk biologicznych Collegium
Medicum UJ w Krakowie.
Po ukończeniu studiów podejmowała prace zlecone w Katedrze Etnografii Słowian UJ
(badania terenowe, prace bibliograficzne), m.in. uczestnicząc w pracach związanych z re
dakcją przygotowywanego do druku przez prof. dr. K. Moszyńskiego dzieła Człowiek. Wstęp
do etnografii powszechnej i etnologii (Wrocław 1958). W 1956 roku brała udział w akcji
odczytowej popularyzującej etnografię, kierowanej przez krakowski Oddział Polskiego To
warzystwa Ludoznawczego. Od 1 sierpnia 1958 roku związana była z Zakładem Etnografii
Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Krakowie, początkowo na umowach sezono
wych jako pomocniczy pracownik naukowy, a od 1 marca 1964 roku w stopniu konsultanta.
1 marca 1967 roku podjęła studia doktoranckie, z których zrezygnowała w 1969 roku, podej
mując 1 listopada tegoż roku pracę w Zakładzie Etnografii IHKM PAN w Krakowie w cha
rakterze stałego pracownika etatowego — do 30 kwietnia 1976 roku na stanowisku starsze
go asystenta, a następnie w stopniu adiunkta. W dniu 15 marca 1976 roku na Wydziale Fi
lo zo ficzn o -H isto ry czn y m UJ obroniła pracę doktorską pt. Sposoby zdobywania
i użytkowania wody we wsiach Beskidu Śląskiego (Wrocław 1978, Komisja Etnograficzna,
PAN Oddział w Krakowie), której promotorem był prof. dr Mieczysław Gładysz, a recenzen
tami prof. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa oraz doc. dr hab. inż. Hanna Gładki. Rada Wydziału
Filozoficzno-Historycznego uznała pracę za wybitną i postawiła wniosek o wyróżnienie jej
nagrodą. Stopień doktora habilitowanego otrzymała 21 marca 1991 roku na podstawie pra
cy pt. Medycyna ludowa w kulturze wsi Karpat Polskich (Biblioteka Etnografii Polskiej
nr 42, Ossolineum, Wrocław 1989), zaś 1 stycznia 1992 roku została powołana na stanowi
sko docenta w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN (dawny Instytut Historii Kultury Ma
terialnej). 1 marca 1987 roku objęła stanowisko kierownika Pracowni Etnologii IHKM PAN
w Krakowie, pełniąc tę funkcję do przejścia na emeryturę w 2002 roku.
�In memoriam
397
Brała czynny udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej
w Karpatach (MKKK; założonej w 1959 roku), w której działały cztery sekcje: pasterska,
folkloru, rzemiosła i wytwórczości domowej oraz budownictwa. D. Tyłkowa była członkiem
międzynarodowego zespołu redakcyjnego opracowania architektury ludowej Karpat i Bał
kanów, przygotowując z doc. dr hab. M arią Gładyszową w pierwszym etapie bibliografię
wydaną w Brnie w 1981 roku, a następnie syntezę budownictwa ludowego na obszarze
Karpat Polskich. Obszerne opracowanie wraz z mapami, rysunkami i bogatą dokumentacją
fotograficzną zostało złożone na ręce redaktora PhDr. V. Frołca CSc., którego niespodziewa
na śmierć w 1992 roku przerwała prace nad edycjątego wydawnictwa. W Komisji tej od 1976
roku przez wiele lat pełniła funkcję sekretarza, a od 1999 roku oficjalnie powołana została
przez Komitet Nauk Etnologicznych PAN na przewodniczącą sekcji polskiej. Brała czynny
udział w licznych konferencjach i spotkaniach w kraju i za granicą związanych z organizacją
prac MKKK i opracowaniem budownictwa mieszkalnego w Karpatach Polskich. W 1993
roku, w zaistniałych nowych warunkach politycznych, zintensyfikowana została działalność
MKKK, do czego w znacznym stopniu przyczyniła się D. Tyłkowa. Dzięki jej dużemu osobi
stemu zaangażowaniu doszło do wydania w ramach Komisji syntezy folkloru zbójnickiego
Karpat zatytułowanej Heroes or Bandiits: Outlaw Traditions in the Carpathian Region
(Europejski Instytut Folkloru, Budapeszt 2002). Publikacja ta ukazała się w języku rosyj
skim. Podejmowała także energiczne działania zmierzające do ukończenia i wydania opraco
wania budownictwa mieszkalnego tego regionu. W ostatnich latach uczestniczyła w korek
cie słownika czesko-słowaeko-polskiego terminów związanych z budownictwem, opraco
wanym przez PhDr. J. Langera CSc. ze Słowacji — redaktora powyższego wydawnictwa.
Publikacja ta oczekuje na wydanie.
W łatach 70. XX wieku uczestniczyła w przygotowaniu zbiorowego, trzytomowego mię
dzynarodowego wydawnictwa pt. Kultura ludowa narodów słowiańskich, tom II, Polacy,
pod redakcją M. Gładyszowej, opracowując zagadnienie wnętrza mieszkalnego. Praca ta
została ukończona, ale dotychczas nie została wydana.
Zainteresowania naukowe D. Tyłkowej koncentrowały się przede wszystkim na zagad
nieniach związanych z architekturą ludową (Drewniane spichrze beczkowato sklepione
w południowej Sądecczyżnie, „Etnografia Polska” t. 6:1962, s. 338-347, Drewniane budow
nictwo ludowe wsi opolskiej, „Etnografia Polska” t. 33:1989, z. 2, s. 83-92, il.), wnętrzem
mieszkalnym (Wyposażenie mieszkań, w: Etnografia Polski, Przemiany kultury ludowej,
1.1, Wrocław 1976, s. 329-352); pasterstwem, zdobywaniem i użytkowaniem wody (Tradi
tionelle Formen des Wassertransportes in den Polnischen Karpaten, w: Traditionelle Trans
portmethoden, Budapest 1981, s. 37—41, il. 9; Rola wody w wierzeniach i praktykach ma
gicznych, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t. 8:1983, s. 83-89). Podczas
licznych badań empirycznych zgromadziła wiele bardzo interesującego materiału, związane
go z zagadnieniami dotyczącymi wody, sposobami jej poszukiwania, rodzajami ujęć, trans
portem i jej konsumpcją oraz znaczeniem w wierzeniach, zwyczajach, obrzędach, jak i wyko
rzystaniem w medycynie. Zagadnienie medycyny ludowej, którym zresztą pasjonowała się
od lat (np. Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia wsi Beskidu Ślą
skiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 201-222; D ie Volkspharmakologie in den
polnischen Karpaten, „Ethnobotanik” ! 3:1985, s. 61-64), D. Tyłkowa ujmowała wieloaspek
towo, przedstawiając m.in. etiologię i diagnostykę ludową, samoleczenie i leczenie w kręgu
rodzinno-sąsiedzkim, środki terapeutyczne, ludowych specjalistów, korzystanie z lekarzy
profesjonalnych itp. Myśleniu i działaniu magicznemu w medycynie ludowej poświęciła
nadto uwagę w artykule „Bez uroku". Elementy reiigijno—magiczne w karpackim lecz
nictwie ludowym, w: Czas zmiany, czas trwania. Studia etnologiczne, Warszawa 2003,
�398
In memoriam
s. 203-212). Ukazały się także jej opracowania poświęcone zagadnieniom wiedzy ludowej
(Chłopskie umiejętności techniczne a modernizacja wsi, w: Funkcje społeczne etnologii,
Poznań, 1979, s. 76-79; Wiedza ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej,
t. 2, Wrocław 1981, s. 71-88). Była autorką wspomnianych wyżej dwóch rozdziałów doty
czących wnętrza i wiedzy ludowej w przygotowanej przez Polską Akademię Nauk syntezie
pt. Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 1 i 2, op. cit,, wyróżnionej w 1981 na
grodą sekretarza PAN.
Przez wiele lat pracowała pod kierunkiem prof. dr. M. Gładysza, który szczególny nacisk
kładł na umiejętność prowadzenia dogłębnych badań terenowych oraz wykorzystania ma
teriałów archiwalnych i bibliograficznych. W latach 1959-1963, w ramach współpracy z In
stytutem Śląskim w Opolu, brała udział w badaniach etnograficznych prowadzonych na te
renie Opolszczyzny, gromadząc materiały do monografii wsi Dąbrówka Dolna. Materiały
dotyczące architektury ludowej, pożywienia, hodowli, zwyczajów dorocznych i obrzędów
rodzinnych oraz medycyny ludowej znajdują się w archiwum Instytutu Śląskiego w Opolu.
Kierownikiem naukowym tych prac był prof. M. Gładysz.
Podstawową problematykę badawczą krakowskiej Pracowni Etnologii stanowiły prze
miany kultury ludowej wsi wybranych regionów Karpat Polskich, takich jak Beskid Śląski,
Sądecki, Żywiecki i Podhale. W przygotowanych monografiach tych regionów D. Tyłkowa
była współautorką charakterystyki Beskidu Śląskiego i Podhala (współautorstwo Z. Szromba-Rysowa, Ogólna charakterystyka regionu, w: Tradycja a współczesne przeobrażenia
wsi Beskidu Śląskiego, „Etnografia Polska” t. 28: 1984, z. 1, s. 17-33; Wiadomości
o regionie, współautorstwo U. Lehr, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi.
Biblioteka Etnografii Polskiej nr 55, Kraków 2000, s. 11-78) oraz opracowała zagadnienia
związane z medycyną ludową tych regionów (Lecznictwo ludowe, w: Tradycja a współcze
sne przeobrażenia wsi Beskidu Śląskiego, op. cit.; Medycyna ludowa, w: Studia z kultury
ludowej Beskidu Sądeckiego, Wrocław 1985, s. 33-52; Ludowe zabiegi terapeutyczne,
w: Górale Beskidu Żywieckiego. Wybrane dziedziny kultury ludowej, Biblioteka Etnogra
fii Polskiej nr 47, Kraków 1992, s. 115-135; Lecznictwo ludowe, w: Podhale... op.cit.,
s. 385-419). Była redaktorem dwóch ostatnich opracowań, przekazując Ojcu Świętemu Ja
nowi Pawłowi II monografię Podhala. Należy wymienić jeszcze opracowanie Czarnego Du
najca, w którym opublikowała obszerny rozdział poświęcony kulturze ludowej (Czarny Du
najec i okolice. Zarys dziejów do roku 1945, red. F. Kiryk, wyd. Secesja, Kraków 1997,
s. 491-548). Swoje publikacje umieściła także w opracowaniach jubileuszowych poświęco
nych prof. dr hab. Dorocie Simonides (Za Kubalonką. Z zagadnień wiedzy ludowej miesz
kańców wsi Beskidu Śląskiego, w: Folklorystyczne i antropologiczne opisanie świata,
Opole 1999, s. 269-276) oraz prof. dr hab. Wandzie Paprockiej („ Bez uroku ". Elementy re
ligijno—magiczne w karpackim lecznictwie ludowym (op. cit.). D. Tyłkowa uczestniczyła
nadto w zespołowych pracach nad bibliografią kultury ludowej Karpat (Bibliografia histo
rii kultury ludowej Karpat, cz. 1, M ateriały do bibliografii Polskiej, Warszawa 1960; Bibliographia Ethnographica Carpatobalcanica, t. 1, Lidova architektura, Brno 1981).
W latach 1966-1970 w ramach współpracy z Katedrą Etnografii Słowian UJ prowadziła
terenowe praktyki studenckie, opracowując kwestionariusze, instruktaż oraz prowadząc
kontrolę zebranych materiałów. Brała udział w prowadzeniu seminariów magisterskich oraz
konsultowała w roku akademickim 1970/71 prace magisterskie. Była promotorem pracy dok
torskiej wysoko ocenionej przez Komisję Rady Naukowej Instytutu Archeologii i Etnologii
PAN w Warszawie, a obronionej już po śmierci D. Tyłkowej w maju 2005 roku.
Będąc wytrawnym badaczem terenowym, umiejętnie wykorzystywała w swych pracach
naukowych zebrany przez siebie materiał empiryczny, zawsze poparty bogatą literaturą przed
�In memoriam
399
miotu. Beskid Śląski był regionem, z którym D. Tyłkowa była szczególnie związana, ceniąc
sobie możliwość prowadzenia — na tym niezwykle interesującym terenie, co zawsze pod
kreślała — dogłębnych badań i nawiązywania żywych i serdecznych kontaktów z jego miesz
kańcami. Ich inteligencji i życzliwości oraz zrozumieniu potrzeby utrwalania własnego dzie
dzictwa kulturowego zawdzięczała bogaty materiał, który wykorzystała w swych licznych
publikacjach. Łatwość w nawiązywaniu kontaktów z badaną społecznością owocowała licz
nymi, długoletnimi przyjaźniami. Wykazywała duże zdolności organizacyjne i umiejętność
pracy zespołowej. Była koleżeńska i życzliwa ludziom, spiesząc im zawsze z bezinteresowną
pomocą i radą. Przebywała na stypendiach naukowych w Bułgarii, Czechosłowacji, Związ
ku Radzieckim i na Węgrzech. Wyniki swoich badań referowała na licznych konferencjach
w kraju i za granicą. Ostatnim Jej wystąpieniem było przedstawienie historii działalności Mię
dzynarodowej Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach, na odbywającej się
w październiku 2004 roku Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Góry i góralszczyzna...”
(Kraków - Nowy Targ - Bukowina Tatrzańska).
W 1993 roku odznaczona została Srebrnym Krzyżem Zasługi, a w 2004 roku wyróżniona
pamiątkowym medalem z okazji 50-lecia Instytutu Archeologii i Etnologii PAN za wybitne
osiągnięcia naukowe i współtworzenie historii Instytutu.
Od 1958 roku była członkiem Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, a od 1977 roku
Komisji Etnograficznej przy Oddziale PAN w Krakowie, pełniąc w latach 1999-2003 funkcję
zastępcy przewodniczącego tej Komisji. W roku 1993 wybrana została na członka Komitetu
Nauk Etnologicznych PAN (kadencja 1993-1995). Należała również do Krakowskiego To
warzystwa Lekarskiego.
Zmarła 11 grudnia 2004 roku w Krakowie; pochowana została na tamtejszym Cmentarzu
Rakowieckim.
Krystyna Hermanowicz—Nowak
Zofia Szromba-Rysowa
MAGDALENA PARNOWSKA
(1930-2004)
Maria Magdalena Parnowska z domu Piłat, urodzona 12 listopada 1930 roku w Nowym
Dworze Mazowieckim, zmarła w październiku 2004 roku w Warszawie. Mgr etnografii, ukoń
czyła Studium Historii Kultury Materialnej Uniwersytetu Warszawskiego.
W Państwowym Muzeum Etnograficznym pracowała od 1956 do 1989 roku, prowadziła
Archiwum PME. Odznaki: Zasłużony Działacz Kultury, Złota Odznaka, Zasłużony Działacz
Związków Zawodowych.
Pani Magda dała się poznać jako dobry organizator ważnej komórki naukowej groma
dzącej dane źródłowe, dokumenty ikonograficzne oraz dane informacyjne na temat muzeum,
jak i problematyki kultury ludowej. Była zaangażowana w działalność społeczną na polu
związkowym. Przez wiele lat była w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Ludoznaw
czego.
Małgorzata Orlewicz
�In memoriam
400
BA RBA RA PE8ZAT-KRÓLIKOW SKA
(1924-2005)
Barbara Peszat-Królikowska urodziła się 9 grudnia 1924 roku. Długoletnia dziennikarka
redakcji muzycznej Polskiego Radia (od 1953 r.), absolwentka muzykologii na UJ, już pod
czas studiów zajmowała się dokumentacją folkloru i muzyki ludowej. Przez wiele lat zajmo
wała się rejestrowaniem na taśmie muzyki i śpiewu, obrzędów i zwyczajów ludowych na
terenie woj. Małopolskiego. Dokumentowała pierwsze Jesienie Tatrzańskie, a później robiła
nagrania w czasie Międzynarodowego Festiwalu Ziem Górskich w Zakopanem. Nagrywała
również inne festiwale, np. górali polskich w Żywcu, Sabałowe Bajania, Karnawał Góralski
w Bukowinie Tatrzańskiej itp. W międzynarodowym konkursie w 1974 roku za jedno z na
grań otrzymała nagrodę „Prix Bratysława”. Będąc na emeryturze, realizowała wspólnie z Ire
ną Wollen cykl programów telewizyjnych pt. „Obrzędy i zwyczaje”.
Barbara Peszat-Królikowska była honorowym członkiem Związku Podhalan oraz człon
kiem Towarzystwa Przyjaciół Orawy. Na zebraniach Krakowskiego Oddziału PTL często były
wyświetlane filmy, które realizowała dla Telewizji Polskiej. Do PTL należała od 1999 roku.
Zmarła 27 lutego 2005 roku.
Krystyna Reinfuss-Janusz
JÓZEFA R O G U LSKA
(1919-2005)
Józefa Rogulska urodziła się 19 maja 1919 roku w Strzeszkowicach. Twórczością ludową
zajmowała się od swoich najmłodszych lat. Zajmowała się haftem oraz wyrobem tkanin,
wycinanek i pająków. Ze szczególnym zamiłowaniem oddawała się plastyce papierowej. Jej
wycinanki w kształcie kolistym, kwadratowym, rózg i szlaczków są najczęściej jednobarw
ne, rzadziej wielokolorowe. Pająki wykonywała ze słomy, bibuły, jak również z pierza. Była
jedną z lepszych gawędziarek i śpiewaczek powiatu opoczyńskiego.
Od 1960 roku brała udział w licznych konkursach etnograficznych i przeglądach wokal
nych, zdobywając za swoje prace i występy nagrody i wyróżnienia. Jej prace znajdują się
w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie, w muzeach etnograficznych w Toruniu, Lu
blinie Łodzi i Warszawie. Była członkinią Stowarzyszenia Twórców Ludowych w Lublinie,
i Oddziału PTL w Opocznie.
Zmarła 5 marca 2005 roku.
Jan Łuczkowski
�In memoriam
401
ZO FIA W IERU SZEW SKA
(1931-2005)
Zofia Wieruszewska urodziła się 14 marca 1931 roku w Woli Załężnej. Twórczością ludo
wą zajmowała się od 1966 roku. Oprócz wycinanek, w których wykonywaniu wykazywała
ogromne mistrzostwo, tworzyła tkaniny, hafty i koronki. W hafcie stosowała ścieg płaski
i krzyżykowy. Jej motywy i kompozycje hafciarskie nawiązywały do wzorów regionalnych.
Wycinanki, najczęściej kwadratowe lub okrągłe, wyróżniały się starannością wykonania
i ciekawym łączeniem dawnych motywów z własną inwencją.
Brała udział w licznych konkursach etnograficznych, gdzie zdobywała wiele prestiżo
wych nagród na wystawach i kiermaszach. Zawsze chętnie uczestniczyła w pokazach twór
czości ludowej mających na celu propagowanie rodzinnego folkloru wśród młodzieży szkol
nej.
Jej prace znajdują się w zbiorach Muzeum Regionalnego w Opocznie oraz innych pla
cówkach muzealnych na terenie całego kraju, m.in. w Łodzi, Lublinie, Toruniu. Należała do
Oddziału PTL w Opocznie.
Zmarła 25 lutego 2005 roku.
Jan Łuczkowski
�„BIBLIOTEKA ZESŁAŃCA”
seria wydawnicza poświęcona dziejom Polaków na Wschodzie
„B iblioteka Z esłańca” je st n o w ą serią w ydaw niczą Polskiego Towarzystwa Ludo
znaw czego realizow aną w e w spółpracy z W rocław ską D rukarnią N aukow ą. Jej pro
gram edytorski zapow iada ukazyw anie się publikacji pośw ięconych dziejom Polaków
na Syberii, D alekim W schodzie, w K azachstanie i innych rejonach byłego Związku
Radzieckiego. O prócz tzw. literatury łagrowej obejmuje ona także reprintowe wydania
pam iętników syberyjskich z XIX stulecia, monografie poświęcone dziejom Polaków za
Uralem, antologie pośw ięcone łagrom Karagandy, Kołymy, Norylska, Workuty, książki
na tem at ucieczek z zesłania oraz inne opracowania przedstawiające wkład wybitnych
polskich badaczy Syberii — Benedykta Dybowskiego, Bronisława Piłsudskiego, Wa
cław a Sieroszewskiego i innych.
„B iblioteka Z esłańca” je st je d y n ą w Polsce oficyną w ydaw niczą specj alizuj ącą się
w w ydaw aniu tego rodzaju literatury. Z a szczególne zasługi w tym zakresie wyróż
n io n a zo stała po dw akroć (1991 i 1992) nag ro d ą Instytutu Józefa Piłsudskiego
w A m eryce. O soby zainteresow ane publikow aniem prac leżących w profilu „Biblio
teki Z esłańca” proszone są o kontakt z w ydaw nictw em . Zainteresow ani jesteśm y
także grom adzeniem zbiorów archiw alnych zw iązanych z dziejami zesłań i deportacji
Polaków na Syberię.
Redaktor: Antoni K uczyński; A dres redakcji: 50-382 Wrocław, ul. Szczytnicka 11.
„LITERATURA LUDOWA”
Dwumiesięcznik naukowo-literacki
C zasopism o ukazuje się od 1957 roku i je s t w ydaw ane przez Polskie Towa
rzystw o Ludoznaw cze.
Z godnie z now oczesnym pojm ow aniem folkloru pism o dąży do ogarnięcia roż
n ych zakresów żyw ej, popularnej tw órczości ludow ej, podejm ując tym sam ym
badania w rejonach zaniedbanych przez hum anistykę.
„L iteratura L udow a” ogłasza artykuły i m ateriały zw iązane z folklorem różnych
środow isk zaw odow ych. Tem atyka badaw cza obejm uje złożony folklor m iasta prze
kazyw any przez tradycję ustną, ja k też w form ie druków m iejskich (ballada ulicz
na, pow ieść brukow a, sennik itp.).
S taw iając szczególny n acisk na badania w rejonach zaniedbanych i na badania
wokół pytań dnia dzisiejszego: o los tradycji folklorystycznych i folklorystyczne źródła
przem ian literatury, o zw iązki m iędzy pojęciam i folkloru, literatury popularnej, kul
tury m asow ej — „L iteratura L udow a” pragnie rów nież utrzym ać szerokie spojrze
nie na całość procesu kulturow ego od średniow iecza po w spółczesność.
R edaktor: Jolanta Ł ugow ska, sekretarz: M aria B ożena K uczyńska.
A dres redakcji: 50-382 W rocław, ul. Szczytnicka 11, tel. (0-71) 321 1610; 321 16 14.
�Seria: Prace Komitetu Nauk Etnologicznych Polskiej Akademii Nauk
Nr 1. Teresa Kulesza-Zakrzewska, Bibliografia etnograficznych prac magisterskich, dok
torskich i habilitacyjnych wykonanych na uniwersytetach polskich w latach
1945-1975, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa - Łódź 1979, ss.168.
Nr 2. Grażyna Ewa Karpińska, Bibliografia etnografa polskiej za lata 1970-1975, Zakład
Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1980, ss. 430.
Nr 3. Maria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 1,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1982, ss. 237.
Nr 4. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1961-1969, cz. 2,
Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław - Warszawa 1983, ss. 233.
Nr 5. M aria Niewiadomska, Bibliografia etnografii polskiej za lata 1976-1985, Zakład
Narodowy Ossolińskich, Wrocław 1989, ss. 500.
Nr 6. Etnologia polska między ludoznawstwem a antropologią, pod red. Aleksandra
Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1995, ss. 199.
N r 7. Oblicza zmiany. Etnologia a współczesne transformacje społeczno-kulturowe, pod
red. Michała Buchowskiego, Wydawnictwo ECO, Międzychód 1996, ss. 172.
Nr 8. The Task o f Ethnology/Cultural Anthropology in Unifying Europe, pod red. A le
ksandra Posem-Zielińskiego, Wydawnictwo Drawa, Poznań 1998, ss. 165.
Nr 9. Ethnology and Anthropology at the Time o f Transformation. Poland at the 14 th
Congress o f the International Union ofAnthropological and Ethnological Scien
ces, pod red. Katarzyny Kaniowskiej i Danuty Markowskiej, Studio Bilboart, Łódź
1998, ss. 140.
Nr 10. Przeszłość etnologii polskiej w j e j teraźniejszości, pod red. Zbigniewa Jasiewicza
i Teresy Karwickiej, Dalet Sp. z o.o., Poznań 2001, ss. 185.
Nr 11. Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn o f the Mil
lenium, pod red. Lecha M roza i Zofii Sokolewicz, Instytut Etnologii i Antropologii
Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo DIG, Warszawa 2003.
Nr 12. Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematy
ka - badacze—znaczenie, pod red. Zbigniewa Jasiewicza, Biblioteka Telgte, Poznań
2004.
�INFORMACJE DLA AUTORÓW PUBLIKACJI W „LUDZIE”
Publikacje w „Ludzie” są zamieszczane w następujących działach: „Studia i materia
ły”, „Poglądy i opinie”, „Sylwetki”, „Rozmowy i wspomnienia”, „Recenzje i noty recenzyjne”, „Kronika” oraz „In memoriam”. Artykuły („Studia i materiały”) są przed przyję
ciem do druku opiniowane przez recenzentów „zewnętrznych”.
Objętość przesyłanych do redakcji artykułów nie powinna przekraczać 1,5 a.a.
(60 tys. znaków ze spacjami) łącznie z materiałami ilustracyjnymi, a recenzji i innych opra
cowań 0,3 a.a. (12 tys. znaków). Teksty należy przekazywać do bieżącego tomu nie póź
niej niż do 30 czerwca, w dwóch egzemplarzach wraz z dyskietką z ich zapisem elektro
nicznym (preferowany format Microsoft Word for Windows).
Do artykułów należy dołączyć streszczenie (w języku polskim lub angielskim
0 objętości ok. 2 tys. znaków). Informacja o autorze tekstu winna zawierać imię i nazwi
sko, stopień naukowy oraz miejsce pracy (dla ewentualnej korespondencji prosimy tak
że o adres domowy, e-mail). Odniesienie w tekście do źródła winno zawierać nazwisko
autora, rok publikacji i numer strony, np.: (Burszta, 1974, s.14). W bibliografii należy
uwzględnić nazwisko i imię autora, rok publikacji, pełen tytuł, wydawnictwo, miejsce
wydania, np.:
Burszta Józef
1974
Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Ludowa Spół
dzielnia Wydawnicza, Warszawa.
1987
Etnografia, w: Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, red. Z. Staszczak,
PWN, Warszawa-Poznań.
Publikacje w „Ludzie” nie są płatne. Redakcja zastrzega sobie prawo do skracania
1opracowywania tekstów. Materiałów nieprzyjętych do druku redakcja nie odsyła. Mate
riały do druku i korespondencję prosimy przesyłać na adres redakcji: Redakcja „Ludu”,
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U AM, 61-809 Poznań, ul. św. Marcin 78.
REDAKCJA
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da76e10945a2a42afbf98aba6ac6128e.pdf
01b21ca4a7cd63af259fda2de90ffaa9
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1371
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1990
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1266
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.5-6
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXIV
Zeszyt
1-2
�[ .
P O L S K A
A K A D E M I A
INSTYTUT
HISTORil
KULTURY
N A U K
MATERIALNEJ
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXIV
Zeszyt 1-2
WROCŁAW WARSZAWA KRAKÓW • GDAŃSK ŁÓDŹ
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH
WYDAWNICTWO P O L S K I E J A K A D E M I I N A U K
1990
�i
REDAKTOR: WANDA
SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA
PAPROCKA
KABZIŃSKA-STAWARZ
C Z Ł O N K O W I E R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (przewodnicz:,cal, M A R I A F R A N K O W S K A , Z B I G N I E W
JASIEWICZ, JADWIGA KLIMASZEWSKA, BRONISŁAWA
SŁAWOJ
KOPCZYNSKA-JAWORSKA, ZOFIA
SZYN KIEWICZ. ANNA
SOKOLEWICZOWA,
ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, uf. Świerczewskiego ł05
Okładkę projektowa) Edward Kostka
I
Redaktor Zyta Kwiecińska
^
Redaktor techniczny Alicja Januszczak
©
Copyright
by Zakluil
Kdralmy
im. Ossulińskul,
Primed
- (tyfawiurlwu, IWnriuw
In Poland
'
P L ISSN 0071-1861
Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h
-
Wydawnictwo. W r o c ł a w
O b j ę t o ś ć ; ark. wyd. 25,00; ark. druk,
Wrocławska Drukarnia
IV90
16,75; ark. A , 22,30.
Naukowa. Z a m . 4 4 4 « / « » .
'
1990.
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Część I
Jer/y Sławomir W a s i l e w s k i - Tabu, zakaz magiczny, nieczystość- Część II. Tabu
a paradygmaty etnologii
Jerzy Suchocfc i - „Niebiańskość" czy „boskość"? Rozważania nad etymologią i zakresem
semantycznym bałtyjskich terminów: st. pr. deiwas, lit. dievas, lot. dievs .'
"Heavcntiness" or "divinity"? Reflexions upon cthymology and semantic range of
Baltic terms Deivas (old Prussian), Dievas (Lithuanian) and Dievs (Latvian)
Mieczysław T r o j a n - Zarys rozwoju problematyki badawczej w zakresie etnografii
Europy
Outline of the development of research problems circle in the ethnography of Europe
7
47
63
65
83
Część U
Maria P a r a d o w s k a - Stosunki Polonii z innymi grupami etnicznymi w Brazylii . . .
Relationships of the Poles with other ethnic communities in Brasil
Adam Walaszek - Chłop i praca w przemyśle amerykańskim. Pole semantyczne słowa
„robota" w listach emigrantów polskich ze Stanów Zjednoczonych z lat 1890-1891 . .
Peasants and work in the American industry. Semantic field of the word "robota"
(.work) in letters or Polish emigrants from the U.S.A. in the years 1890 1891 . . .
.
Adam R y b i ń s k i - Pasterze koczownicy A środowisko przyrodnicze. Elementy świado
mości ekologicznej u Tuaregów
Nomadic herdsmen and natural environment. Elements or ecologic consciousness at
the Tuaregs
Krzysztof Renik - Integracja wspólnoty wiejskiej w widowiskach obrzędowych Thejjam
z południowych Indii
Integration of the village community in the ritual Thejjam perfornances from the
Southern India
Krystyna C h a b r o s - Trzy kamienie paleniska, czyli o potrzebie wyjścia poza własne
granice
The three stones of the hearth, or the necessity of reaching beyond oneself
85
W5
107
118
119
135
137
161
163
167
STUDIA I MATERIAŁY
Anna Ma lew s k a - S z a ł y gin - Świadomość historyczna mieszkańców Narola . . . .
Historie consciousness of the inhabitants of Narol
Jan K u r e k - Ludowe aspekty kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu
sanktuariach
Folk aspects of the cult of St. Stanisław from Szczepanów in his sanctuaries . . . .
169
180
183
199
�v..
6
S P I S TREŚCI
Bogumiła M a r c z a k - Dawna fotografia polskiej wsi w zbiorach archiwalnych Zakładu
Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN w Warszawie jako źródło do
badania kultury ludowej
Ancient photography of Polish countryside in the archives of the Ethnology Depart
ment at the Institute of the History of .Material Culture, Polish Academy of Sciences,
Warsaw, as source for folk culture research
Elżbieta Z a b o r o w s k a - Buda bartna w dawnej Puszczy Kurpiowskiej
Bee-keeping huds in the primeval forest of the Kurpie region
201
205
207
217
KRONIKA
Współpraca etnografów Polski i Białorusi - Janusz Bohdanowicz
The Internationale Organization of Folk Art (lOFA, tOV) - Mirosława Drozd-Piasecka
W poszukiwaniu korzeni tożsamości narodowej - Mirosława Drozd-Piasecka . . . .
Krajowa Rada Przemysłu Sztuki Ludowej Węgier - Mirosława Drozd-Piasecka . . . .
Zainteresowanie rodzima kultura tradycyjną w dzisiejszej Mongolii - Iwona Kahzińska-Stawarz
Sesja naukowa „Wartości kultury polskiej a przemiany społeczne X I X i XX w.", Lublin,
21-22 XI 1988 - Andrzej Stawarz
„Metodologiczne i empiryczne aspekty badań nad kulturą miasta przemysłowego" - kon
ferencja naukowa. Katowice, 24-25 II 1989 - Marian Gerlich, Andrzej Stawarz . . .
„Młode pokolenie emigracyjno-polonijne". Sympozjum polonijne, Lublin, 16-18 V 1988
- Katarzyna Paradowska
„Nadzieje i obawy Kościoła Ameryki Łacińskiej- - sesja naukowa z okazji 50-lecia
Misyjnego Seminarium Duchownego Księży Werbistów na ziemi polskiej, 28-29 IX
1986 r. - Dariusz Piwowarczyk
Sympozjum ,.Leki naturalne w tradycji naukowej i ludowej". Ciechanowiec, 18-19 V 1988 r.
- Adam Paluch
Jadą wozy kolorowe, czyli temat cygański w filmie - Renata Hrvń
IV Pienieżnieńskie Spotkania z Religiami - Dni Hinduistyczne - Leszek Niewdana SVD
Otwarcie wystawy nowogwinejskiej ze zbiorów Księży Werbistów w Pieniężnie w Muzeum
Archeologicznym w Gdańsku - Leszek Niewdana SVD
Wystawa nowogwinejska w Pucku - Darius; Piwowarczyk
Wystawa i sesja naukowa na temat: Wkład misjonarzy polskich do nauki światowej
- Eugeniusz Śliwka SVD
Wystawa „Kultura i sztuka Indonezji" w Olsztynku - Mirosław Dorosz
219
220
221
225
228
231
233
235
237
241
242
244
247
247
248
249
R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
F. Berlik, TChr., Historia Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców 1932 1939,
Poznań 1987, ss. 330, il. - Katarzyna Paradowska
Kolędowanie na Lubelszczyźnie, Wrocław 1986, PTL, ss, 397, 35 ryc. - Mirosława
Drozd-Piasecka
litka Stankova {tekst), Ludvik Baran (fotografie), Lidovc umćni z Cech, Moravy a Stezska,
Praha 1987, ss, 200, ryc. 281 - Mirosława Drozd-Piasecka
N, L. Zukovskaja, Kategorii i simvolika tradicionnoj kul'tury mongolov, Moskva 1988,
Nauka, ss. 196 - Iwona Kabzińska-Stawarz
„Bulletin", nr I: 1988, ss, 78, nr 2: 1988. ss, 102, wyd. International Association for Mongol
Studies, Ułan Bator - Iwona Kabzińska-Stawarz
G. A. Makarovskaja. Russkic sali, Arbom, Moskva 1986, ss. 184, ryc. 150 (w tym 123 kolor.)
- Irena Turnau
A. Chlupova (i in.), Lidovä vysivka. Techniky a ornamentika, wstęp Ireny Piäütovej,
Bratislava 1985, ss. 544, ryc, 258, 312 il. kolor. - Irena Turnau
Opera textilia variorum temporum. To honour Agnes Geijer on her ninetieth birthday 26th
October 1988, Inger Estham, M. Nockert (red.), The Museum of National Antiquities,
Stockholm Studies 8, Stockholm 1988, ss. 188, ryc. 119, 12.kolor, - Irena Turnau
I. Weber-Kellermann, Saure Wochen. Frohe Feste. Fest und Alltag in der Sprache der
Brauche Bücher, München 1985, ss. 239, ryc. 333, 91 koior. - Irena Turnau . . .
251
253
257
261
266
266
267
267
268
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b803bb6358a22e7b09f94e0b59f3436c.pdf
f38ee8b82af5c81a6f717a9de501e059
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3705
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3482
Title
A name given to the resource
Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.225
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Noty o autorach
Franklin R. Ankersmlt - profesor teorii historii
i historii intelektualnej na Uniwersytecie Groningen.
Napisał m.in.: Narrative Logic. A semantic Analysis
of the Historian Language, Hague/Boston/London
1983. Jest współtwórcą narratywistycznej teorii
historii (obok Haydena White, Arthura C. Danto).
Janusz Barański -etnograf, filozof, absolwent UJ;
doktorat w Instytucie Etnologii UJ na temat propa
gandy politycznej schyłkowego PRL-u.
Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury,
redaktor „Kontekstów". Kierownik Pracowni Ant
ropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej.
Autor prac o wyobraźni symbolicznej i antropologii
współczesnej, m.in. książki (z Danutą Benedyk
towicz) Dom w tradycji ludowej.
Marcin Brocki - etnolog, doktorant śląskoznawczego studium doktoranckiego na Uniwersytecie
Wrocławskim, stypendysta fundacji na rzecz nauki
polskiej. Zajmuje się antropologią ciała i metodolo
gicznymi problemami etnologii.
Dariusz Czaja-etnolog (studia UJ). Napisał pracę
doktorską o symbolu w filmie. Adiunkt w Instytucie
Etnologii UJ, pracuje także w Instytucie Sztuki PAN,
w redakcji „Kontekstów". Wydał książkę Mitologie
popularne.
Włodzimierz Filipek - wykładowca historii kultury
i komunikacji masowej w ASP w Poznaniu oraz
autor filmów dokumentalnych z zakresu historii
najnowszej* dziejów kultury.
Clifford Geertz - Profesor antropologii w Institute
for Advanced Study, Princeton (New Jersey). Je
den z najwybitniejszych antropologów swojej gene
racji w Ameryce. Autor m.in. takich znaczących
książek jak The Interpretation of Culture, Local
Knowledge i Works and Lives. The Anthropologist
as Author.
Carlo Ginzburg - profesor historii nowożytnej
Uniwesytetu Bolońskiego. Jego prace na temat
wierzeń ludowych i heterodoksji religijnej w XVI
i XVII w. cieszą się dużym uznaniem we Włoszech
i i poza ich granicami.
Aron Guriewicz - jeden z najwybitniejszych histo
ryków rosyjskich. Autor m.in. takich książek jak
Kategorie kultury średniowiecznej i Problemy śred
niowiecznej kultury ludowej.
Kirsten Hastrup - Dunka, światowej sławy ant
ropolog, profesor w Instytucie Antropologii w Uni
wersytecie w Kopenhadze. Autorka licznych ar
tykułów i książek. Ostatnio m.in. współwydawca
(wraz z P. Hervikiem) książki Social Experience
and Anthropological Knowledge (1994). Jej postać
stata się podstawą sztuki Talabot wystawionej
przez Odin Teater.
Aleksander Jackowski - antropolog kultury (stu
dia: socjologia UW), autor wielu tekstów o współ
czesnej kulturze artystycznej, zwłaszcza ludowej.
Krytyk sztuki. Organizator kilkudziesięciu wystaw
sztuki ludowej i naiwnej w kraju i za granicą.
Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną i Na skróty.
Redaktor „Kontekstów".
Wiesław Juszczak - profesor w Instytucie Sztuki
PAN i UW, historyk sztuki, filozof, autor wielu
książek i artykułów. Ostatnio wydał Fragmenty.
Szkice z teorii i filozofii sztuki.
St. Zbigniew Kamieński - studia ASP w Krakowie
i Warszawie, dyplom w Pracowni Litografii, Wydz.
Grafiki. Profesor w Katedrze Wychowania Plas
tycznego, Wydziału Nauczycielskiego Politechniki
Radomskiej, uczy także w liceum plastycznym.
Uprawia rysunek, malarstwo, zajmuje się także
plakatem. Współorganizator wystaw rysunku
współczesnego. 26 wystaw indywidualnych. Udział
w wielu ogólnopolskich i międzynarodowych wy
stawach grafiki i rysunku i wystawach sztuki pol
skiej za granicą.
Witosław Klembowskl - student etnologii w Uni
wersytecie Warszawskim.
Maciej Krupa - antropolog kultury (studia UJ),
redaktor polskiej sekcji radia BBC w Londynie.
Jerzy Kutkowskl - ukończył Studium Reklamy
w Warszawie. Malował w konwencji sztuki naiwnej
(udział w licznych wystawach). Obecnie rysuje
miasta (udział w ponad 70 wystawach w kraju i za
granicą, 16 wystaw indywidualnych, prace w licz
nych muzeach). Pracuje jako nauczyciel fotografii.
Należy do Związku Polskich Artystów Plastyków.
Mieszka w Radomiu.
Jacques Le Goff - jeden z najwybitniejszych
współczesnych historyków francuskich. Pośród je
go prac znajdują się tak fundamentalne dzieła jak
Kultura średniowiecznej Europy, Sakiewka i życie,
Gospodarka i religia w Średniowieczu, Człowiek
Średniowiecza (red.).
Jurij MIchajłowiczŁotman- nieżyjący już wybitny
literaturoznawca i semiotyk rosyjski. Inicjator słyn
nej Letniej Szkoły w Kaariku i redaktor światowej
sławy serii „Trudy po znakowym sistemam" (ze
szyty naukowe Uniwersytetu Tartuskiego). Autor
tekstów i książek z różnych dziedzin kultury, m.in.
Semiotyka filmu, Struktura tekstu artystycznego,
Aleksander Puszkin.
Marcin Michalski - student etnologii w Uniwer
sytecie Jagiellońskim.
Stefan Morawski - emerytowany profesor w In
stytucie Sztuki PAN, filozof, estetyk, krytyk sztuki.
Redaktor naczelny „Polish Art Studies". Autor
wielu prac z teorii sztuki i filozofii.
WaldemarOkoń (ur. 1953)-historyk sztuki, poeta,
eseista, pracownik Instytutu Historii Sztuki Uniwer
sytetu Wrocławskiego. Wydał książki: Sztuka i nar
racja. O narracji wizualnej w malarstwie polskim
drugiej polowy XIX wieku (Wrocław 1988), Alegorie
narodowe. Studia z dziejów sztuki polskiej XIX
weku (Wrocław 1992), Sztuki siostrzane. Malarst
wo i literatura w Polsce w drugiej połowie XIX wieku
(Wrocław 1992), Wtajemniczenia. Studia z dziejów
sztuki XIX I XX wieku (Wrocław 1996) oraz tom
Wiersze północne (Wrocław 1991) i scenariusz
widowiska teatralnego AntoniS., czyli Wieża Babel
(Wrocław 1995).
Jacek Olędzki - etnolog, pracuje na Wydziale
Geografii i Studiów Regionalnych Uniwersytetu
Warszawskiego. Autor tekstów do naszego pisma
od 1959r. Od kilkunastu lat łączy szczegółową
i systematyczną pracę badawczą w Murzynowie
koło Płocka z szerszą refleksją obejmującą inne
części Polski oraz znane mu z autopsji miejsca
w Europie, Azji i Afryce.
Adam Paluch - profesor etnologii, pracuje w In
stytucie Socjologii Uniwersytetu Wrocławskiego.
Zajmuje się medycyną niekonwencjonalną i ant
ropologią ciała.
Marcin Pastwa - student historii sztuki na Katolic
kim Uniwersytecie Lubelskim.
Stefania Peter - etnolog, absolwentka Instytutu
Etnologii Uniwersytetu w Hamburgu, obecnie dok
torantka Uniwersytetu Viadrina (Frankfurt n/Odrą)
Czesław Robotycki -dr. hab., pracuje w Instytucie
Etnologii UJ. Autor licznych artykułów i książek
m.in. Etnografia wobec kultury współczesnej. Za
jmuje się antropologią kultury współczesnej.
Sławomir Sikora - etnolog (studia UW), sekretarz
redakcji „Konteksty". Zajmuje się antropologią fil
mu i fotografii.
Maria Skiba - studentka V roku etnologii Uniwer
sytetu Jagiellońskiego. Jest też śpiewaczką spec
jalizującą się w wykonywaniu muzyki dawnej.
Ludwik Stomma - profesor, etnolog, wykładowca
w Ecole Pratique des Hautes Etudes (Sorbona).
Autor m.in. takich książek jak Antropologia wsi
polskiej XIX w. oraz Wzloty i upadki królów Francji.
Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia
doktoranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę dok
torską poświęconą etnologicznej interpretacji kul
tury masowej. Mieszka w Kościelisku.
Monika Sznajderman - etnolog (studia UW), stu
dia doktoranckie Instytutu Sztuki PAN; pisze pracę
doktorską poświęconą postaci błazna w kulturze.
Autorka książki Zaraza. Mitologia dżumy, cholery
i Aids.
Janusz Tazbir - profesor historii; od wielu lat
zajmuje się badaniem dziejów kultury polskiej
XVI—XVIII stulecia, jak również historię reformacji
i kontrreformacji. Opublikował kilkaset artykułów
i ponad 20 książek dotyczących tej tematyki, m.in.
Rzeczpospolita i świat, Kultura Szlachecka w Po
lsce. Rozkwit. Upadek. Relikty, Państwo bez sto
sów, Reformacja w Polsce. Redaktor naczelny
„Odrodzenia i Reformacji w Polsce" (1965-).
Wojciech Tomasik, dr hab., profesor WSP w Byd
goszczy, historyk literatury. Opublikował książki:
Polska powieść tendencyjna 1949-1955. Problemy
perswazji literackiej, Ossolineum, Wrocław 1988;
Słowo o socrealizmie. Szkice, Wyd. WSP, Byd
goszcz 1991 (wznowienie -1993); Od Bally'ego do
Banfield (i dalej). Sześć rozpra wo„ mowie pozornie
zależnej", Wyd. WSP, Bydgoszcz 1992. W latach
1995-1996 stypendysta Fundacji Sorosa (RSS
HESP).
Helen Wayne (Malinowska) - najmłodsza córka
Bronisława Malinowskiego z pierwszego małżeńst
wa. Uczęszczała do szkoły w Angliii, studiowała
historię w USA. Po powrocie do Anglii pracowała
w Foreign Office Information Department a następ
nie kolejno w BBC Television, była reporterką
pisma „Life". Wydała korespondencję Bronisława
Malinowskiego z żoną, Elsie Masson Malinowską,
The Story of Life.
Terence Wright - profesor antropologii kultury,
fotograf, wykładowca o mediach sztuki i antropolo
gii wizualnej na wydziale humanistycznym w Uni
wersytecie w Luton. Członek Oksfordzkiego Towa
rzystwa Fotografików.
Wojciech Wrzosek - filozof nauki. Zajmuje się
filozofią humanistyki i współczesną historiografią.
Jest autorem m.in. monografii Historia - Kultura
- Metafora. Powstanie nieklasycznej historiografii.
(Leopoldinum 1995) (wyd. ang. History - Culture
-Metaphor. Facets of non-classical historiography.
Poznań 1997) oraz licznych artykułów publikowa
nych w kraju i za granicą. Uczestniczył w wielu
konferencjach naukowych, prowadził badania i wykładałmiędzy innymi w Paryżu, Madrycie, Florencji,
Turynie, Moskwie. Jest redaktorem naczelnym
"Studiów Metodologicznych" i członkiem Komitetu
Redakcyjnego międzynarodowego rocznika „Odysseus".
225
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cced30a1d500841ed0bae31172d93219.pdf
b0e67cf3b7e8244419b48d0a96044d3b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3706
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1997
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3483
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.226-228
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SUMMARY OF ARTICLES
Aron
Gurievich
History and Historical Anthropology
The author, a well known Russian historian, considers the present-day
situation of history and its new tendencies. For a long time now, history is
no longer identified with political history and there appeared the mentalité
category, while sources are not regarded as tantamount to passive reality.
New questions require an adequate and flexible application of various
categories, with attention paid to the specificity of a given society and
culture; hence the importance of anthropology in the workshop of the
historian. The author places great emphasis on the emergence of new
sources, e.g., those connected with "low", folk culture in mediaeval
studies (material used by parish priests). Tempted to make predictions
about the history of the twenty first century, he accentuates that this will be
a history of a psychological and culturological orientation. History will
change into science about Man, the author concludes.
Maciej Krupa
The Stone of Destiny
The Scone Stone, known also as the Stone of Destiny, is connected
closely with the coronation of the kings of Scotland. A local prophecy
claims that „So long as fate speaks not in vain / Where this stone rests
there Scots shall reign". After Edward II looted the abbey of Scone, the
Stone was kept in Westminster Abbey for seven hundred years. The
author follows the mythical history of the sacral stone (and its eventual
duplicates) up to its use in recent political skirmishes. John Major decided
to return the Stone to Scotland, and its restoration took place in November
1996. Politicians are fond of myths, especially when the latter are
conducive. Unfortunately, Scotland did not bestow its favours upon the
Conservatives.
Yuriy Lotman
Divine Will or Gambling
(Regularity and Coincidence in the Historical Process)
The historian finds himself in a specific situation, different from many
other sciences: he receives facts as a result of a certain analysis and does
not treat them as a point of departure. It is said at times that we deal with
science in those cases when there is no accident, and that history is as if
a film shown backwards (M. Bloch). This is not so. Lotman based himself
on studies by I. Prigozhin and I. Stengers concerning dynamic processes,
and shows that alternative solutions are possible in critical points (points of
bifurcation), and that hence a large role is played by the accident which in
the case of a reality created by man is also enhanced with an element of
"conscious choice". The historian who "foresees backwards" differs from
the seer because he ..abolishes" indefiniteness: for him that what did not
take place de factocould have not occurred at all. One might conclude that
the necessity of basing himself on texts places the historian vis a vis the
inevitability of double deformation. On the one hand, a syntagmatic
orientation of the text transforms the event, changing it into a narrative
structure, and, on the other hand, the reverse orientation of the perception
of the historian also deforms the described object.
Dariusz
Czaja
Does History Repeat itself?
The author suggests that history does not repeat itself in contrast to
stories which attain a mythical dimension. By referring to anthropological
conceptions of the myth, he discovers in contemporary mythical stories
(exemplified by Borges and Herling-Grudziński) a continuation, reference
and transformation (international or not) of historically distant motifs,
symbols and topos. The continuum proves to be the reverse side of
changeability.
Czesław
Robotycki
History, Tradition, Anthropology (Theses)
The author concentrates on similarities and differences between
anthropology and history. He indicates new problems and approaches
which came into being in both domains (e.g. non-transparent and
axiological ethnography, narratory history, micro-history). The author
concludes that apart from metascientific reflection, history and anth
ropology meet upon the level of a universal use of their texts, which are
often ideologized and exist as world outlooks. The issue at stake is,
therefore, not events and culture but the attitude towards them, steered by
values which are always contemporaneity.
226
Wiesław
Juszczak
In Pursuit of the Horizon or Contemplation? On Two Concepts of
Realism
The comments presented by the author focus on truth, reality and art,
and concentrate on Die Welt als Wielle und Vorstellung by Arthur
Schopenhauer. The ontological comprehension of art undermines its
aesthetic purposes or relegates them to the background by rendering art
realistic of its own nature. Art and philosophy are, according to Schopen
hauer, the sole paths to the solution of the mystery of existence, and an
answer to the question: "What is life?". Schopenhauer indicated the route
along which one can go beyond the Kantian uncognizable "things in
themselves", a feat accomplished with the assistance of the will.
Self-negation i.e. transgression beyond the individual "drive" of the will,
described by Schopenhauer as the "negation of the will to live",
constitutes a path of art which remains difficult to attain. During the act of
self-oblivion, the artist is comparable to a saint, whose deed testifies only
to his mission and the fulfilement of his vocation. The author points to the
opposition between the concepts of reality and realness. The reality of art
corresponds to the real rather than to the actual. There where art
concentrates on reality (the material nature of the world), it betrays its
essence.
Waldemar Okoń
^
"Non-Van-Dycks", or on Identification
is
On the basis of select examples (J. Szujski, J. Cocteau, Sir P. Sidnei',
et al.) the article discusses the idea of identifying the artist with the worksf
art, present in philosophy, historiography and the theory of art and
forming one of the elements of the conviction, functioning for almost two
and a half thousand years, that we attain truth via art and that no other
paths are possible. According to the ascertainments contained in the
article, the idea of identification, which has analogies in linguistic theories
proclaiming the unity of the word and the described object (event, figures,
situations), is akin to art itself, and thus transcends purely rational
scientific findings, transforming science into a para-artistic meta science,
close to twentieth-century postmodernist thought.
Janusz
Tazbir
Two Circuits of Texts in Old Poland: Manuscript and Printed.
Research Proposals
Although the author, an unquestioned authority on sixteenth-cnghteenth-century Polish culture, ends his remarks with a declaration that they
resemble a map of the world dating from the time of first geographic
discoveries, the text supplies numerous valuable information about Old
Polish writings. It deals, among others, with the relation between printed
texts and manuscripts. Handwritten literature preserved its popularity for
a long time: it was cheaper, evaded Church censorship, and often was
more interesting. The number of copies, produced in special workshops
employing over ten scribes, totalled as much as 100-150. Th,e author
discusses the most popular genres, their availability, and readership. He
also considers literacy depending on gender and social origin, and the
relation of the Polish language to Latin. The majority of correspondence
was written in Polish, and only the more important letters began and
ended with Latin formulas.
Wojciech
Wrzosek
Historiographie Metaphors in Pursuit of the Illusion of Truth
The author considers the state of present-day French historiography.
The two discernible currents are: traditional historiography, enrooted in
tradition, universal images of the past (subjected to three idols: the
individual, politics, and chronology) and contemporary historiography.
The latter consists of two currents: modernistic (which on the global scale
probably also includes New Economic History) and nonmodernistic or
anti-modernistic, i.e., historical anthropology, whose borderland is histo
rical creativity that borrows from the spirit of postmodernism. Historical
anthropology is the outcome of an opposition against traditional history
and the connection between history and sociology/ethnology/anthropolo
gy, whose beginnings date back to the 1920s. It launches a vision of man
conceived as the participant and co-creator of culture. Summing up, the
author declares that no vision of the world can be justified by referring to
the classical conception of truth. The application of historiographie
metaphors ulimately does not render legitimate a given vision of the
�world. Historiography can, at best, make use of the "Zeitgeist", and
persuade the readers to accept its metaphors; it will find it easier to do so if
the intepretations of the past, which it proposes, will remain in accordance
with the "sensitivity" to historical metaphors, present in collective thought.
Monika
Marcin Brocki
The H istory of I deas and Eth nology with in the Structure of the Stg n
The author concentrates attention on demonstrating the usefulness of
the ideas propounded by Michel Foucault for ethnology. Foucault is
interested primarily in the epistemoiogical chasm which he discovered
between the Renaissance and the Classic Age. This barrier in the manner
of thinking exists between the pre- and post- Carthesian paradigm ot
science. The matter at stake is the moment ot the transition from
prescier.tific to scientific thinking, and in particular a change in the
structure of the sign. Already earlier, Lévi-Strauss described mechanisms
ot thinking within the former order, while Foucault showed thatalthough an
absolute chasm divides the two orders, they incessantly intermingle.
Stefania
Peter
To Conserve Symbols
The article deals with the possibility of depicting the .difficult" reality of
the Holocaust and death camps, The discussed example is the campmuseum in Auschwitz-Oświęcim. The author describes the exhibition and
turns to the testimony of poetry. She concentrates on the controversial
display of the hair ot the victims, which produces shocked responses and
critical remarks. By following an anthropological trail, she indicates the
symbolic meaning of hair conceived as the metonymy of man and
accentuates the fact that no document speaks for itself, pointing to the
laconic nature of the information and interpretation stratum of the
exposition.
Janusz
active art which in European (and Russia) aesthetic thought has a long
tradition. The .total" ambitions ol Stalinist culture prove to be one of the
responses to the postulate of a .synthesis" (in life, art and religion),
present in art programmes from the beginning of the twentieth century.
Barański
Sznajderman
„There where God has not Completed His Work". A Sketch about
the King, the Jester and the New Demiurge
The essay begins with a reference to the theory proposed by Leszek
Kołakowski who declared that the entire history of human thought
contains a constant antagonism between the absolutist and anti-ab
solutist stand. The former i s represen te d by the priest, and the I alter — by
the jester. Both history and philosophy, however, have uninterruptedly
proved this theory wrong, and continue to do so. The jester, as shown by
the history ol culture, literature and the cinema, frequently dons the
costume of the dictator and m adman. Much too often, his illusory freedom
and heretical nature, tree from all ideology, become close to some sort of
a new orthodoxy, worse than its predecessor, or even to insanity. There
comes into being the figure of a demented and evil jester who wishes to
create the world anew and to impose his own rules. The „fool on the
throne" is no longer the opponent of absolutism and the spokesman of
a critical, skeptical, and all-questioning truth. He is deadly serious; the
truth which he enforces possesses the rank ot a dogma and calls for an
act of faith. Despite the entire mythologisation of the jester, both in
philosophical metaphor and in common thought, evermore frequently this
harbinger of the new expresses defeat.
Wiesław Szpilka
To Climb Mt. Giewont
A mountain expedition entails entering the region of the sacrum. Once
this was the case with treasure hunters and now is true for mountain
climbers. Guidebooks addressed to them are written in a hermetic
language, inaccessible to the profane, In his analysis ol the phenomenon
of mountain climbing, the author indicates its sacral and spiritual
elements. He dem onstrates th e Si g nifi cance of this „game" and, tu rn in g to
the film Schret aus Stein by Werner Herzog, writes: „Herzog forces his
heroes to pay a high price for plucking fruit off the tree of knowledge. He
condemns, however, only the one who wished to change the mountains
into a playing field and to reach the peak in front of a huge audience*.
The Historical-ideological Epos. Newspaper History in the Service
of the Martial Law Period
History is always rewritten — no one harbours any illusions, especially
in the wake of communism, that this view is incorrect. Similarly to all
totalitarian systems, communism compelled also this part of the social
universe to serve ideology, History written anew by a scholar differs,
however, from its counterpart devised by a politician and propagandist.
Maciej Krupa
The article under examination illustrates the fact that even a researcher
Stairway to HeavBn
can become a propagandist, and that the borderline between the
The author discusses the experiences of mountain climbers during
interpretation of history and its propaganda remains extremely fluid,
expeditions to the over 8000 meter Himalayan peaks ("Out of Body
especially when social life as a whole is based on ideology. In such cases,
Experience"). The feeling of alienness, conversations with the "Other"
the authorities apply history as their own means of legitimation.
(who does not exist in "reality"), lucidity, emancipation from the body, and
In reflections pursued by the humanities an awareness of the existence
the feeling of freedom are compared with experiences characteristic for
of the legitimising function of history is by no means new. The author
initiation. The analogies are striking.
indicates something more, namely, the essential aspect of the nature of
this mechanism. The interpretation of history and the process of its
„preparation" demonstrate features ot classical mythcreation and magical
Ludwik Stomma
thinking, accompanied by the whole indispensable rhetorical-logical
Nature: Culture
instrumentarium. We deal, therefore, with a metaphorical-metonimical
Upon the basis of numerous examples the author, once an ardent
transformation of suitable contents and meanings, serving an appropriate
structuralist, shows that the classification of a given product within the
valorisation of events, people or ideas; we also have examples of
universal opposition between nature and culture, which Lévi-Strauss
a synchronic levelling of the historical perspective or its prolongation,
endowed with an organic and objective meaning, is always based on our
depending on current requirements, as well as a su/
contagious
previous definition of such a product, and acts within a certain ideology
transference or sympathetic presupposition s wh ich equal the best accom
accepted by us; thus it remains a lautology and is devoid of objective
plish ments of the traditional magic of the word. Briefly, history appears to
meaning. In conclusion, the author wrote: „I cannot negate three things
be a plastic mass moulded by the propagandist. All these processes take
concerning Lévi-Strauss: that he was my teacher, that he shook the
place together with an inseparable axiological fou ndation and accordi ng to
foundations of ethnology, and that he remains a republican of the purest
the laws of the cosmology of participation.
Jacobin tradition".
generis
Wojciech
Tomasik
Totalitarian or Total? (Stalinist Culture in the Light of Contemporary
Studies)
The intention of this survey is to provide information about the prime
domains of interest, research methods, and interpretation styles occurring
in contemporary (Western) studies concerning socialist realism. Another
purpose i s to sh ow th at today soci al ist realism is percei ved differently th an
during the .Cold War: it is seen increasingly frequently as a phenomenon
stemming from Russian cultural tradition, connected with twentiethcentury currents in art. Attention is drawn to the fact that Stalinist art
(socialist realism) aimed at obliterating the boundary between artistic
activity and practical activity. Furthermore, Stalinism turned to the idea of
Grażyna
Kubica-Heller
An Interview with Helen Wayne-Maiinowska, daughter of Broni
sław Malinowski, and Michael Young, his Biographer
Bronisław Malinowski, the world renowned anthropologist, remains
rather little known in Poland; this is true especially tor his biography and
private life, Even his compl ete works have n ot been pu blished in hi s nati ve
land. In order to fill this gap, we present an article by Malinowski's
youngest daughter about the impact and significance of various women
upon his life and works, fragments of the correspondence between him
and his wife, and two interviews conducted by Grażyna Kubicka-Heller
with the daughter and biographer of the famous anthropologist. The
daughter talks about Malinowski as father and the reasons for her
227
�decision to study his life. M. Young describes the beginnings of his interest
in Malinowski as well as plans for a biography and a book dealing with
photographs by the eminent scholar.
Zbigniew
Benedyktowicz
„We were like two people swept toghether out of a shipwreck,
weren't we." The touch ol history. Letters and archives of
Malinowski.
This is an impression on The Story of a Marriage by Helen Wayne, and
also information abouta project of preparing polish edition of Malinowski's
Diaries and Letters of Malinowski and Elsie Masson. Autor suggests that
as it was in the case of A Diary in the Strict Sense of the Term, which were
poto on the shelf close to the Heart of Darkness by Conrad (cf. James
Clifford), may be as well The Story of the Marriage should be put close to
literature, memoires, not only to the history of Anthropology (for instance
close to the Letters by F. Kalka to Milena etc). What are a distinctions
between a history, literature, biography, diaries, letters and Anthropology?
- This is a problem the author deal with, remembering his meeting with
Helena Wayne and discussing the project of the polish edition of
Malinowskians archive.
Jacek
Olędzki
What? What for? Why? I Hear. The Terminological Experiences of
an Ethnologist in Murzynowo
For almost twenty years, the author has been conducting research in
Murzynowo near Plock, where he founded and directed a local museum.
This time, he devotes attention to terminological issues. Intrigued by the
differences between the expressions „why" and „what for", he noticed
that the residents of Murzynowo use the second one although the
first expression became universal in our daily life. The second expres
sion appears to be semantically superior since it draws attention
not to the, as a rule, obvious relation of cause and effect but to the
purposefulness of an undertaking. The author also analyses other
noteworthy examples.
Aleksander
Jackowski
On Art, Known under Different Names
The author, one ol the most renowned experts on amateur art in
Poland, shares his reflections — the outcome of many years devoted to
this form of art. Today, the phenomenon in question is re-evaluated due
to the changed attitude to otherness, connected with postmodernism.
The author also speaks about his .maturing" to this variety ol art, and
indicates differences between amateur art and Art Brut, the specificity of
relations between professionals and amateurs in East Europe, as well
as between folk and naif art. The latter occupied a domain whose
extremities are marked by folk art, and thus a communiuty, on the one
hand, and individual creation, a cry of despair, and expression, on the
other hand. The essence of Art Brut is an incessant return to the
beginning.
Jost Amman. Z serii siedmiu planet. (Kunstbüchlin)
228
�WARUNKI PRENUMERATY
1. Wpłaty na prenumeratę prowadzoną przez „Ruch" przyjmowane są na okresy kwartalne.
Cena prenumeraty wynosi 4 zł za numer. Prenumerata ze zleceniem dostawy za granicę jest o 100%
droższa.
Wpłaty na prenumeratę przyjmują:
- na teren kraju - jednostki kolportażowe „Ruch"; istnieje również możliwość prenumeraty „pod
opaską", Wpłaty od osób i instytucji z miejscowości, w których nie ma jednostek
kolportażu „Ruch" należy wnosić do Ruch SA Oddz. W-wa, ul. Towarowa 28,
konto jak niżej;
- na zagranicę - Zakład Kolportażu Prasy i Wydawnictw 00-958 Warszawa, konto PBK,
XIII Oddział W-wa 370044-1195-139-11.
Dostawa zamówionej prasy następuje:
- przez jednostki kolportażowe „Ruch" - w sposób uzgodniony z zamawiającym,
- przez urzędy pocztowe - pocztą zwykłą na wskazany adres, w ramach opłaconej prenumeraty
z. wyjątkiem zlecenia dostawy na zagranicę pocztą lotniczą do odbiorcy zagranicznego, której koszt
w pełni pokrywa prenumerator.
Terminy przyjmowania prenumeraty na kraj i zagranicę - do 20 XI na I kwartał roku następnego,
do 20 II - na II kwartał, do 20 V na III kwartał, do 20 VIII na IV kwartał.
2. Prenumeratę „Kontekstów" prowadzi także Firma AMOS, Warszawa, ul. Zuga 12, 01-806 Warszawa
(tel. 34 65 21). Wpłaty na okresy półroczne (dwa zeszyty lub jeden podwójny) i roczne przyjmowane są
na konto:
AMOS, VIII Oddział PKO Warszawa Nr 1586-77578-136.
3. Cena prenumeraty rocznej przez „Ruch" lub AMOS wynosi 16 zl. Prenumerata za półrocze: 8 zł;
numer pojedynczy 4 zł.
4. Zeszyły bieżące oraz niektóre dawne można kupować w Instytucie Sztuki PAN, Warszawa ul. Długa 28
(hall) lub tamże w Dziale Wydawnictw, tel. 31-32-71 w. 258. Sprzedaż także na rachunek, za
zaliczeniem pocztowym lub za gotówkę.
5. Prenumerata zapewnia otrzymanie pisma w cenie wyżej podanej, niezależnie od tego, o ile droższy
będzie w sprzedaży numer.
W y d a w n i c t w o Instytutu S z t u k i Polskiej A k a d e m i i N a u k publikuje k s i ą ż k i i czasopisma z z a k r e s u
sztuki, teatru, filmu, m u z y k i , folkloru
Stałą sprzedaż, książek i czasopism Wydawnictwa IS PAN, prowadzą następujące księgarnie:
Warszawa
Główna Księgarnia Naukowa im. Bolesława Prusa,
Krakowskie Przedmieście 7
Księgarnia ORPAN, Pałac Kultury i Nauki
Księgarnia Fundacji Pomocy Bibliotekom Polskim,
Marszałkowska 74
Księgarnia Ossolineum, Jaworzyńska 4
Księgarnia Uniwersytecka „Liber", ,
Krakowskie Przedmieście 24
Księgarnia w Centrum Sztuki Współczesnej, Pałac
Książąt Ujazdowskich
Księgarnia „ G r y f . Foksal 10
Księgarnia „Reprint", Krakowskie Przedmieście 71
Księgarnia „Odeon", Hoża 19 oraz pl. Unii Lubelskiej
Księgarnia Zamku Warszawskiego, Świętojańska 2
- „Harcfilm" Księgarnia Festiwalowa, al. Krasińskiego 34
(kino „Kijów")
- „Harcfilm". ul. Piłsudskiego 38
- Księgarnia Akademicka, ul. Anny 6
Księgarnia „Suszczyńska", pl. Wszystkich Świętych 7
- Księgarnia Naukowa .JHlefent", ul. Podwale 6
Lublin
- Księgarnia ORPAN, Pl. Mani Curie-Skłodowskiej 5
Łódź
- Księgarnia Ossolineum. Piotrkowska 181
Poznali
- Księgarnia Uniwersytecka, Zwierzyniecka 7
Wrocław
Białystok
- Księgarnia Ossolineum, Rynek 6
Księgarnia „Akcent". Kościuszki 4
Gdańsk
Księgarnia Ossolineum, Łagiewniki 56
Kraków
Antykwariat „Bibliofil", Szpitalna 19
„Harcłilm", Księgarnia Filmoznawcza. al. Krasińskiego 7
Ciągła sprzedkz hurtowa publikacji Wydawnictwa IS PAN prowadzi
Skład Księgarski „EWA"
ul. Rodziewiczówny 4, 45-951 Opole
tel. 374-28
Numer liczy 28,5 ark. druk.
Fotoskład: „Iskra"
ul. Krasińskiego 28a; tel. 39-90-83
Druk: mgr inż. Piotr Włodarski,
ul. Ksawerów 21; tel. 43-14-71 w. 240
Nakład 1200 egzemplarzy
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/77e5ce65c0787c549b9d3a6705801675.pdf
666f6a162fa24809a7eebf3f3e95215e
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3709
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1956
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3485
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1956 t.10 z.6 , s.1-3
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
SITUKA
LUDOWI
p
A
N
S
T
W
O
W
Y
I
N
S
T
Y
ROK
T
U
T
X
1956
S
Z
T
Nr
U
K
�DWUMIESIĘCZNIK
WYDAWANY
PRZEZ
PAŃSTWOWY I N S T Y T U T
SZTUKI''
RADA REDAKCYJNA
Prof. D r W i t o l d D y n o w s k i , Prof. D r Eugeniusz Frankowski, Prof. D r M i e c z y s ł a w
Gladysz, M g r Kazimierz Pietkiewicz, Prof. D r Ksawery P i w o c k i , M g r Jan Sadownik,
Prof. D r Tadeusz Seweryn, M g r M a r i a n Sobieski, Wanda Telakowska, M g r Aleksan
der Wojciechowski
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Mgr Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Prof. D r Roman Reinfuss (zastępca
redaktora naczelnego), M g r S t a n i s ł a w Hiż (sekretarz redakcji), M g r Barbara Sucho
dolska (redaktor
techniczny)
Na okładce: „Męczeństwo
sto. Wojciecha" płaskorzeźba
polichromowana.
Z Choczni
poio. Wadowice.
Obeoiie
prof. W. Chorbackiego
w Krakowie.
Fotografował
Jan
u; drzewie
w
zbiorach
Swiderski.
T ff
if.[.im. - * >
&*m*€kr ufa
REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI
W A R S Z A W A , D Ł U G A 26
�U
POLSKA
w .
SZTUKA
LUDOWA
NR 6
ROK 1956
T
R
E
Ś
Ć
:
Str.
Aleksander Jackowski
Refleksje po wystawie sztuki ludowej w Londynie
Zofia C i e ś l a - R e i n f u s s o w a
Sztuka ludowa w Sieradzkiem
297
Andrzej Kossakowski
w
314
St. Hiż, A . K u n c z y ń s k a
Sztuka e s k i m o s ó w kanadyjskich
Olga M u l k i e w i c z
sprawie
Objazdowa
.
amatorów
wystawa
sztuki
316
ludowej
województwa
łódzkiego
Roman Reinfuss
ą
Nją.
289
336
rijjargifleftię
wystawy
10-lecia
polskiej
sztuki
ludowej
337
Jadwiga Jarnuszkiewicz
Glos w dyskusji o wystawie 10-lecia
340
Jan Sadownik
Z z a g a d n i e ń klasyfikacji i systematyki polskiej p i e ś n i
ludowej
343
Zofia Barbara G ł o w a
** ' " M a ' t l f i a i y ¿ 0 mapy o ś r c d k ó w garncarskich w Polsce.
Cz. I V
355
Rss
Albert
Rss
Tancred Banateanu: P o r t u l popular d i n Tara Oasului
editura de stat pentru literatura si arta . . . .
360
Rss
Friedrich Sieber: Bunte Möbel der Oberlausitz
361
Rss
P. J. Makuszenko, Z. A. Petrowa: Narodnaja
tektura
Fiedler: Deutsche Volkstrachten
.
.
.
.
.
Archi
Zakarpatia
362
Tomasz Rusek
Domy m i e s z c z a ń s k i e z K a m i o n k i pow. L u b a r t ó w .
A. W.
„Literatura
l u d o w a " — nowy miesięcznik
styczny
P A Ń S T W O W Y
360
I N S T Y T U T
.
363
folklory
365
S Z T U K I
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/705485c59aad82964f8b100d9e4b76c8.pdf
196fcd1eb92dea5dfef64363ab8dd1cf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3714
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1960
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3488
Title
A name given to the resource
Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.1
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�T R ESC:
Jacek Olędzki
Wota
woskowe
ze
wsi
Brodowe
Łąki
i Krzynowłoga Wielka
3
Aleksander Błachowski
Z badań nad sztuką l u d o w ą Opolszczyzny
23
Olga Mulkiewicz
Zbigniew Jasiewicz
Tkanina ażurowa
Forma do wypieku ciasta z okolic Mię
dzyrzecza
37
39
Stanisław Franciszek
Gajerski
Materiały do historii ośrodków
carskich w Potyliczu i okolicy
.
42
E w a Fryś
Wystawa sztuki ludowej w
Maria Przeździecka
Wystawa haftów
Rss.
Otokar Macel, Jarosław Vajdis: Slovacko,
w
Rss.
Łańcucie
Rzeszowie
architektonicki vyvoj vesnice
Caiete de arta populara
garn. .
.
.
.
.
.
.
.
.
50
56
58
58
Kronika
59
Summary of articles
63
Na
dze
Na
Fot.
okładce:
Wota woskowe: „ule" (1), „gęsi" (2), z kościoła w
Krzynowło
Wielkiej, pow. Przasnysz. Fot: Jacek Olędzki
(1), Jan Swiderski
(2).
stronie tytułowej:
Forma do wypieku ciasta z Kalska. pow.
Skwierzyna.
Stanisław
Kusza.
�polska sztuka ludowa
KWARTALNIK P A Ń S T W O W E G O INSTYTUTU SZTUKI ROK XIV 1 960 NR 1
�KOMITET
Mgr
mgr
prof,
prof,
prof,
REDAKCYJNY
Aleksander Jadkowski,
Kazimierz Pietkiewicz,
dr Ksawery Piwocki,
dr Roman
Reinfuss,
dr Tadeusz Seweryn.
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Redaktor
naczelny:
mgr
Aleksander J a c k o w s k i , za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go: prof, d r R o m a n R e i n
fuss,
sekretarz
redakcji
i
redaktor
działu:
mgr
Jadwiga
Jarnuszkiewicz,
r e d a k t o r działu: m g r A n
na
Kunczyńska,
redaktor
techniczny: M a r i a K l u k o w ska,
okładka
i
układ
graficzny:
Józef
Wilkoń.
Tłumacz: Doris
Ronowicz.
Red.: Państwowy
Instytut.
S z t u k i , W a r s z a w a , Długa 26.
Wyd.
i
administr.:
P.P.
Wydawnictwa
Artystyczne
i
Filmowe,
Warszawa,
K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1f0742b387e992d03fc72e5a19186e93.pdf
592160dfc49094f2a4aa3d2b625237dc
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3363
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1983
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3152
Title
A name given to the resource
Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.127-130
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
S
U
M
M
A
R
I
E
S
•
S U M M A R Y OF
C z e s ł a w
R o b o t y c k i ,
S t a n i s ł a w
W ę g l a r z
—
T H E PEASANT IS P O W E R A N D THAT'S I T (ON MYTHIZA-.
T I O N OF F O L K C U L T U R E I N SCIENCE)
The m y t h i z a t i o n o f o u r knowledge o f folk c u l t u r e consists
i n i n t r o d u c i n g t h e i n d i v i d u a l vision o f t h e scholar's w o r l d i u t o
the thesis o f subject researches. Therefore, s c i e n t i f i c a n a t n r o
is s u b o r d i n a t e d t o t h e s c h o l a r ' s o p i n i o n . T h e m y t h o f f o l k o u l s r i s y
c o n s o l i d a t e d i t s e l f i n sciences i n t h e shape o f c o n s t a n t " f i g u e s t
o f reasoning". H a v i n g t a k e n b o t h scholarly a n d peotic texst
as e x a m p l e s t h e a u t h o r s h o w s h o w t h e f i g u r e s i n q u e s t i o n f o r m
the coherent vision o f folk culture t h o characteristic feautre
o f w h i c h is t h o ehango o f values i n t o facts. T h o semantic range
of the terms: " f o l k c u l t u r e " a n d " f o l k " has been intentionally
b r o a d e r d w i t h a d d i t i o n a l d o m a i n s s u c h as a e s t h e t i c v a l u e , n a t i o n cultural harmony, etc.
M a r i a
THEIR
W o ź n i a k
—
FOLK
O W N MILLIEU AND T H E
ARTISTS
BETWEEN
"CEPELIA"
Contemporary aHistic production constitutes a complicated
and many-sided problem; tho production for t h e benefit of the
" C e p e l i a " b e i n g g r a d u a l l y o f less s i g n i f i c a n c e i n t h e c o u n t r y
m i l i e u f o i m s one o f i t s aspects. E m i n e n t a r t i s t s are r e t i t i n g a n d
a largo p a r t o f t h e present collaborators consider t h i s produc
t i o n as b u t a s o u r c e o f a d d i t i o n a l i n c o m e , w h i c h , i n case o f b e t t o r
possibilities, they are w i l l i n g t o give u p .
The motivations to carry o u t t h e production o f the k i n d
' C e p e l i a " arc t o o weak. T h e expectations are n o t fully compre
hensive t o t h e artists a n d t h e w o r k itself gives t h e m n o satis
faction.
W o have already stated t h a t t h e " t r a d i t i o n a l " trend o f
artistic p r o d u c t i o n is exclusively connected w i t h t o w n receivers
and w i l l n o t be continued w i t h o u t their influence. T h e trend
i n quostion w i l l bo accepted b y the country millieu a n dt h e
a r t i s t s themselves i n as m u c h as i t p r o v i d e s n o t o n l y f i n a n c i a l
p r o f i t s , w h i c h c a n b e a c h i e v e d i n o t h e r w a y s , b u t also m o t i v a
tions o f ambitious a n d creative character. T h e latter exert
a n i n f l u e n c e o n t h e a r t i s t ' s f r a m e o f m i n d , h i s c o n v i c t i o n as t o
the justification o f t h e work, a n d f i n a l l y the acceptance o f t h e
millieu.
T h e r e f o r e , a p r o p e r i n i t i a t i v e a c t i v i t y i s , i n t h i s case, o f
crucial importance.
T h e p r o b l e m seems d i f f i c u l t i n v i e w o f t h e c o m m o n p r a c t i c e
of t h e " C e p e l i a " cooperatives; one m a y reach t h e conclusion,
h o w e v e r , t h a t a m o r e olastic use o f t h e F o u n d f o r t h o D e v e l o p
m e n t o f F o l k C r e a t i v i t y c a n emphasize more t h e p a r t i c i p a t i o n
o f c o u n t r y a r t i s t s i n t h e creation o f n e w designs, w o u l d help
t h e m t o fjind t h e i r o w n place i n the f o l k creation o f tho "Copolia".
A l e k s a n d r a
J a c k o w s k a
OF T H E Z A L I P I E
W O M E N
—
OPINION
ON
ART
F o r a l m o s t o n e h u n d r e d years w a l l s o f t h o houses i n Powiśle
Dąbrowskie (situated i n t h e b i f u r c a t i o n o f the S a n a n d Dunajec
rivers) have been decorated w i t h p a i n t e d flowers. I t was only
d u r i n g t h e Second W o r l d W a r that this custom began doclining.
I n 1948 t h e c e m p e t i t i o n f o r p a i n t e d houses i n t h e v i l l a g e Z a l i p i e
w a s organised b y t h e Ethnographical M u s e u m a n d t h e State
Institute o f A r t . Since then o n the annuary number o f competitors
has b e e n c o n s t a n t l y u n c r e a s i n g a n d t h e v i l l a g o became k n o w n
and famous all over t h e country.
T h e a r t i c l e bases o n t h e s t a t e m e n t s o f t h e w o m a n - p a i n t e r s
f r o m Z a l i p i e , g a t h e r e d i n 1980 a n d 1 9 8 1 . I t i s a r e c o n d u c t i o n o f
the artists opinions o f their p a i n t i n g a n d i t s place i n t r a d i t i o n
and contemporary culture.
The painters m a r k o f f t h e o l d pictures t h e y used t o have
c o m e across i n t h e i r c h i l d h o o d . T l e y r e g a r d t h e m t o b e worse,
simpl'fied, o f primitive execution ( i twascommonly then to apply
stamps a n dp a t t e r n s o r t o p a i n t w i t h f iagers), o f poor c o m p o s i t i o n
and colouring. Nowadays they p a i n t bright, developed flower
Р
Е
З
Ю
М
Е
ARTICLES
compositions b y means o f brushes a n d dies o f t h e best q u a l i t y
A s opposed t o t h e o l d w o r k s t h e newest ones are t h r o u g h t o f
being " a r t i s t i c " pictures belonging t o "folk a r t " .
One is t o b e talented i n order t o p a i n t well. I t w a s i n c h i l d h o o d
that the majority o f w o m a n artists was taught to p a i n t b y their
mothers. They gradually acquired w h a t they called their o w n
stylo. W h e n t a l k i n g about their works they emphasize a n imagi
n a t i v e c h a r a c t e r o f p i c t u r e s as w e l l as t h e pleasure t h e y f i n d
i n p a i n t n g . Furthermore, i t is f i d e l i t y t o reality a n d t h e a m o u n t
of work devoted to p a i n t i n g they appreciate most. W h i l e evalu
a t i n g objocts aesthetically t h e y group t h e m i n t h e following
s e q u o n c e : r e l i g i o u s ones, o b j e c t s f r o m Z a l i p i e o r s i m i l a r i n cha
r a c t e r fashionable ones. I n t h e i r e v e r y d a y l i f e t h e p a i n t e r s
r e v e l a t e d s i m i l a r p r o d ' l a c t i o n s t o o t h e r v i l l a g e r s as f a r as i n t e r i o r
f u r n i s h i n g a n d c l o t h s c o l o u r i n g a r e concerned. T h e y l i k e houses
decorated w i t h s m a l l pieces o f b r o k e n m i r r o r s , t h e so-called
fashionable simple f u r n i t u r e f r o m towns a n d gaudy
dresses.
T h e preferences t h e y declare agree w i t h t h e m o d e l s o f b e a u t y
generally aaceptod o n t v w h i c h a t t h e same t i m e often differ
f r o m t h e real ones.
The artists' statements reveal t h e simultaneous influence
o f t h e t w o o p p o s i t e t e n d e n c i e s , i . e. t h e l o c a l t r a d i t i o n o f Z a l i p i e
a n d c o n t e m p o r a r y t o w n foshion. T h i s c u l t u r a l i m p a c t is most
distantict i n the evaluation o f their works. The painters m a r k
o f f the o l d patterns stressing a t t h e same t i m e t h a t t h e y learned
art from their mothers a n d grandmothers; a l l t h e more, they
continued p a i n t i n g despite t h e negative a t t i t u d e o f t h e village
milieu. W h e n painting, however, they follow t h e evaluations of
c o m p e t i t i o n j u r i e s , i . e. t o w n p r e d i l e c t i o n s , a n d c u l t i v a t e t h e i r
a r t f o r t o w n receivers. F i n a l l y , t h e i r pictures came b a c k t o
Zalipie t h r o u g h competions a n d t o w n acceptance. Nowadays
tho villagers stopped g i b i n g a t t h e woman-painters a n di t has
b e e n a c c e p t e d e v e n t o present a n e i g h b o u r w h o does n o t p a i n t
w i t h a self-decorated plate c r r u g . T h e painters jegard t h e i r
p i c t u r e s as " a r t " i d e n t i f y i n g t h i s c o n c e p t w i t h t h e a c c e p t a n c e
o f t o w n receivers. T h e i r p a i n t i n g , however, constitutes a chang
eable t h o u g h always t h e same a r t o f Z a l i p i e .
A l e k s a n d e r
J a c k o w s k i
—
PAINTINGS
ZALIA BARAŃSKA-DZIĘCIOŁOWSKA
B Y
RO
I n peasant culture t h e difference between decorative a n d
l o l i g i o u s p a i n t i n g is s t r o n g l y m a r k e d . W a l l p a i n t i n g s — " l a n d s
c a p e s " o r r u g s mee t , f i r s t o f a l l , a e s t h e t i c n e e d s . R e l i g i o u s p i c t u r e s
are e v a l u a t e d i n c o m p a r i s o n w i t h t h e accepted p a t t e r n s o f
p r e s e n t i n g t h e H o l y V i r g i n , C h r i s t , a n d t h e Saints. N o dissacordance w i t h t h e set canon is p e r m i t t e d . Therefore t h e w o i k s b y
R o z a l i a Barańska-Dzięciołowska a r e n o t approved of, either,
though her creativity evidently originates i n t h e traditional
d o c o i a t i v e p a i n t i n g , s t i l l c u l t i v a t e d i n h e r n a t i v e Z a l i p i e (cf.
t h e a r t i c l e b y A . J a c k o w s k a ) . A s l o n g as B a r a ń s k a o r n a m e n t e d
walls a n d a d o r n e d religious p a i t i n g s she w a s a f a m o u s a n d h i g h l y
estimated artist. The sitaution changed w h e n i n t h e interwar
p e r i o d , f o l l o w i n g trie suggestions o f t h e c u r a t o r o f t h e C i a c o w
E t h n o g r a p h i s M u s e u m , she began w o r k i n g o n old-fashioned
flowers a n d o t h e r c o m p o s i t i o n s . She w a s t h e n c i e a t i n g n o t j u s t
for herself n o r for t h e village, b u t f o r strangers: museum a n d
t o w n people.
A f t e r a m a n y - y e a r b r e a k she t o o k i n t o p a i n t i n g again,
t h i s t i m e also f o l l o w i n g t h e t o w n i n s p i r a t i o n ( t h e e x h i b i t i o n
" O t h e r s " i n 1965, c o n t a c t s w i t h L u d w i g Z i m m e r e r ) . H e r w o r k s
evolved i n accordance w i t h t h e change o f her linkings, artistic
a m b i t i o n , a n d t h e m i l i e u . S h e c o n s i d e r e d h e r f i i s t o n e s as i m p e i f e c t a n d u n s k i l l e d . She began searching for a n e w f o r m u l a w h i c h
w o u l d enable her a proper expression a n d would f i n d approval
of h e r customers. A f t o r t h e f i r s t w o r k e r s i n i t a t i o n g t h e o l d ones,
she s t a r t e d c r e a t i n g m o r e o r i g i n a l a n d i n t e r e s t i n g p a i n t i n g s .
P l a n t a n d f l o w e r borders refer t o t h o d e c o r a t i v e p a i n t i n g o f
Zalipie. T h e representation o f t h e saints, i n t u r n , reflects her
i m a g i n a t i o n , m e d i t a t i o n , a n d studies. A t t i m e s , she unconsciously
i m i t a t e s o l d folk p a i n t i n g s , t o b e f i n a l l y capable after a few
127
�years o f c r e a t i n g
w o m a n w h o does
t h i n g s w h i c h lias
hood and y o u t h " ,
h e r o w n s t y l e . ,,She is a w a r e o f b e i n g t h e l a s t
n o r i m i t a t e t h o f o l k s t y l i s t i c s , b u t w h o creates
e x p e r i e n c e d o r sho r e m e m b e r s f r o m h e i c h i l d
(quotation from the article).
H a n n a
S z e w c z y k
—
THE
KURPIE
WEDDING
(1940—65). O N D E S E O M I O T H Y Z A T I O N
OF
TRADITIONAL
RITUAL
STRUCTURES
T h e w e d d i n g d e s c r i p t i o n is based o n t h o research c a r r i e d
o u t in situ i n 1 9 8 1 . A l s o t h e w o r k s b y O s k a r K o l b e r g a n d m a n u s
c r i p t o f f a t h e r W ł a d y s ł a w S k i e r k o w s k i w e r e a p p l i e d as c o m p a r a
t i v e m a t e r i a l s . T h e d e s c r i p t i o n is g r o u n d o d o n t h e d i v i s i o n o f
the oeiemony i n t o r i t u a l a n d folk parts connectod w i t h the
repertoir o f texts for speoial occasions. T h e repertoire, i n t u r n ,
is c o m p o s e d o f o b l i g a t o r y a n d o p t i o n a l w o r k s . T h e songs e x e c u t e d
i n 1 9 8 1 a r o , as a r u l e , s i m i l a r t o t h o s e w r i t t e n d o w n b y K o l b e r g .
H o w e v e r , t h e i r role i n t h e r i t u a l is c h a n g i n g due t o t h e m o d i f i
cation of the f u n c t i o n o f particular parts of tho ceremony (they
cease t o b e o b l i g a t o r y ) . T h e d e s c r i p t i o n f o l l o w s t h o c o u r s e o f
t h e w e d d i n g s t a r t i n g w i t h the m a t c h m a k i n g w h i c h precedes t h e
ceremony b y a m o n t h . H a v i n g applied the comparative analysis
o f t h e c o n t e m p o r a r y r i t u a l one is a b l e t o d i s t i n g u i s h t h e f o l l o w i n g
components:
1, e l e m e n t s w h i c h d o n o t u n d e r g o e s s e n t i a l a l t e r a t i o n s (reper
t o i r o f special t e x t s a n d the d i v i s i o n o f space),
2, p e r m a n e n t e l e m e n t s o f t h e s a m e m e a n i n g , t h e f o r m a n d
r o l e o f w h i c h i n t h e r i t u a l i s c h a n g i n g ( w e d d i n g r o d —>b r i d g e ' s u n p l a i t e d t r e s s —>• g r o o m ' s a n d b r i d e s m e n ' s c h a p e l e t —»- w e d d i n g b o u q u e t ) ,
3, a r c h a i c e l e m e n t s w h i c h h a v e l o s t t h e i r r i t u a l m e a n i n g a n d
function (,,buying" the bride, m o v i n g the bride),
4, v a n i s h i n g e l e m e n t s , t h e d i s a p p e a r a n c e o f w h i c h r e s u l t s i n
deseomiothyzation and further on i n rejection of whole
p a r t s o f t h o r i t u a l (Master o f t h e W e d d i n g C e r e m o n y — re
jeotion),
A c c o r d i n g t o t h e authoress, the essential w a y of desemiothyz a t i o n o f t r a d i t i o n a l r i t u a l s t r u c t u r e s is b u t t h e m e c h a n i s m
based o n m e t o n i m y , w h i c h was described o n the example o f the
function o f " m a r h m a k e r " (Master o f the W e d d i n g
Ceremony)
and the bonnet-dressing.
H a n n a
S z e w c z y k
—
(KURPIE REGION
1975—88)
WEDDING
ONCE
AGAIN
T h e a r t i c l e describes a c o n t e m p o r a r y w e d d i n g i n t h e M y
szyniec p a r i s h . F o r the purpose tho authoress u t i l i z e d the i n t e r
v i e w s she c a r r i e d o u t i n t h e y e a r s 1 9 8 2 — 8 3 .
The article completes the results o f the research prosentod
i n the preceding t e x t . The interest o f Szewczykówna, however,
has been s h i f t e d t o t h e analysis o f codes. T h e f o l l o w i n g codes
are rekorjed to be the m o s t i m p o r t a n t ones: 1 — v e r b a l , 2 —
musical, 3 — gesticulatory, 4 — iconic, 5 — o f behaviour and
a c t i v i t y . I n general, one m a y speak o f p r i m a r y a n d secondary
codes i n accordance t o t h e code t y p e chosen b y t h e w e d d i n g
guests for a g i v e n phase o f t h e ceremony. T h e m o s t r i t u a l i z e d
m o m e n t s Correspond t o the s i t u a t i o n w h e n t h e p r i m a r y f u n c t i o n
o f elements o f one code is t h a t o f i d e n t i f i c a t i o n , whereas o f t h e
o t h e r c o n c r e t i z a t i o n (e. g . d u r i n g t h e a c t o f b l e s s i n g t h e w e d d i n g
m a r c h executed b y a f o l k b a n d has i d e n t i f i c a t i o n f u n c t i t n , t h e
request f o r m u l a f o i blessing, i n t u r n , c o n c r e t i z i n g one).
I t s h o u l d b e a d d e d t h a t b o t h codes are t h e n e q u a l a n d o f t h e
same significance. T h e a b o v e f o r m u l a t i o n enables one to discern
alterations of the f o r m and f u n c t i o n o f the elements o f particular
c o d e s , a s w e l l as t h e m e c h a n i s m s o f f o r m i n g n e w o n e s . I t a l s o
renders possible t o d e f i n e w h a t f u n c t i o n s o f t h e o l d codes o f
r i t u a l b e h a v i o u r h a v e been replaced b y t h e n e w modes.
A n a s t a z j a
A l e k s a
—
LITHUANIAN
WEDDING
W e d d i n g rituals i n L i t h u a n i a n villages situated on tho terri
t o r y o f P o l a n d are u n d e r g o i n g t w o - w a y a l t e r a t i o n s . O n one
h a n d , t h e f i r s t t e n d e n c y is a n a l o g i c a l t o t h e processes o c c u r i n g
i n t h o P o l i s h c o u n t r y s i d e , i . o. s i m p l i f i c a t i o n o f f o r m , r e d u c t i j n
a n d decay o f w h o l e p a r t s o f t h e w e d d i n g , s h o r t e n i g o f t h e cere
m o n y , etc. T h i s results f r o m t h e disappearance
f disticnt Lithua
n i a n c u s t o m s . O n t h e o t h e r h a n d , one can observe conscious
rc-emergonoe o f t r a d i t i o n a l forms, a n d r e t u r n t o t h e old customs.
T h e authoress analyses t h e a l t e r a t i o n i n p a r t i c u l a r phases
o f t h e w e d d i n g f r o m t h e e n d of t h e 1 9 t h c e n t u r y o n w a r d s , s t a r t i n g
w i t h the choice of a h u s b a n d a n d f i n i s h i n g o f f w i t h the "aplogios" a w e e k a f t e r t h e c e r e m o n y . She also a p p l i o d t h e i n t e r v i e w s
Carried o u t i n t h e L i t h a u n i a n l a n g u a g e .
128
M i r o s ł a w a
AESTHETIC
К u г о к —
COUNTRY
PHENOMENON
WEDDING
AS
AN
T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e is to present a c o n t e m p o r a r y
country w e d d i n g analysed on the grounds of the materials
w h i c h w e r e gathered i n a soleotod M a z o v i a n village o n t h e t u r n
o f 1980.
The article concentrates o n t h e aesthetic aspect o f t h e w e d
d i n g . The research questions concern the norms a n d rules w h i c h
regulate a n d g o v e r n t h e aesthetic choices o f t h e c o u n t r y p o p u l a
tion. The analysis proved that examined c o m m u n i t y was under
t h e i n f l u e n c e o f t h e t w o " c o n t r a r y " a u t h o r i t i e s , i . e. t o w n a n d
c o u n t r y ones, r e p r e s e n t i n g t h e c o m p l o t e l y d i f f e r e n t c u l t u r a l
s t r u c t u i e s . I t is w o r t h n o t y f y i n g t h a t besides t h e g e n e r a l l y
accepted current aesthotic n o r m s ( t r a d i t i o n ) recorded a n d h a n d e d
d o w n f r o m generation to generation, there oxist the norms
influenced b y certain t o w n patterns (fashion). The aesthetical
choices are s u b d u e d t o t h e above systems o f values r e p r e s e n t i n g
o n one h a n d t i e t r a d i t i o n a l q u a l i t i e s , a n d o n t h e o t h e r t h e , , b e t t e r "
ones c o m i n g f r o m t o w n . T h e q u e s t i o n o f t h e effect o f g e n e r a l
acceptance o f s u c h " c o m p r o m i s i n g " a o s t h o t i c c i i t e r i a is a n s w e r e d
t o a c e r t a i n exoent. P a r t i c u l a r phases o f t h e w e d d i n g c e r e m o n y
l l u s t r a t e these c o n c l u s i o n s .
H a n n a
S z e w c z y k
—
OF I N T E R P R E T A T I O N
WEDDING
ROD.
I N
SEARCH
T h e p u r p o s e o f t h e a r t i c l e i s t) r e c o n s t r u c t t h e o r i g i n a l
function and symbolism o f the w e d d i n g r o d on the basis o f the
research c a r r i e d o u t i n the years 1980—82. The a b o v e analysis
does n o t c o n f i n e o n l y t o t h e w e d d i n g r o d i n i t s m o s t a r c h a i c
a n d , a t t h e same t i m e , d e c o y i n g f o r m , b u t also concerns t h e
following variations:
1. e l e m e n t s t h a t r e s u l t f r o m m o d i f i c a t i o n o f t h e f o r m a n d
f u n c t i o n o f t h e w e d d i n g r o d (e.g. b r i d e ' s u n p l a i t e d stress
and m y r t l e chaplet, bouquests of tho bridegroom a n d
bridesaid.
2. e l e m e n t s o f a s i m i l a r f o r m , w h i c h a p p e a r i n o t h e r r i t u a l s ,
3. e l e m e n t s a d o r n i n g t h e w e d d i n g r o d , w h i c h i n o t h e r
c o u n t r i e s a n d c u l t u r e s are u s e d as i n d e p e n d e n t s y m b o l s i n t h e
rituals o f transition (wedding a n d i n i t i a t i o n ceremonies); they
symbolize f e r t i l i t y a n d defloration a n d frequently lefer t o t h e
m a n t i s . T h i s e n a b l e d o n e t o i n t e r p r e t t h e w e d d i n g r o d as t h e
r e p r e s e n t a t i o n o f t h e free o f L i f e .
H a v i n g analysed circumstances o f the appearance o f the
w e d d i n g r o d , w e a r e a b l e t o r e g a r d t h e M a s t e r o f C e r e m o n y as
f e r t i l i t y deity, priest, or chief (even i n contemporary weddings
i n S o u t h E e a s t e r n P o l a n d t h e m a r s h a l l posesses s o m e a t t r i b u t e s
a n d features o f a c h i e f o f priest). The e x a m i n a t i o n o f the role
o f the wedding-hostess i n a w e d d i n g r i t u a l p e r m i t s the authoress
t o c o n c l u d e t h a t she is b u t a f i g u r e o f M o t h e r , w h o s e m a t e r n a l
features ( f e r t i t i t y ) are b e i n g h a n d e d t o t h e b r i d e i n the r i t e of
bonnet-dressing. The above observations led to the interpre
t a t i o n f o r m u l a : " t h o d e i t y ' s pihallus i n t h e centre o f t h e w o r l d " .
B a i b a r a
O g r o d ó w s k a
OF INTERIORS
—
FEAST
DECORATIONS
I n tho old country there was cultivated the tradition of
d e c o r a t i n g houses o n t h e occasion o f m a j o r festivals. Occasional
ornaments weie thon mad3 o f straw, pape-, tiee branches, dried
loaves, feather, b i r d s ' eggs, a n d w a f e r . A p a r a t f r o m t h e i r a e s t h e t i c
m e a n i n g , t h e y also r e v e a l e d m a g i c s i g n i f i c a n c e b e i n g r i t e o b j e c t s
and simultaneously ceremonious chaiacter o f the festival t i m e .
A t Christmas i t was c o m m o n to decorate branches o f gieon f i r
w i t h n u t s a n d apples a n d h a n g t h e m o v e r t h e t a b l e . T h e r e also
used t o be a c u s t o m o f suspending f r o m t h e c o i l i i n g a sphorical
" w o r l d " made o f w h i t e a n d coloured wafers joined together
w i t h s a l i v a . S t r a w , h a y , a n d seeds w o r e o f g r e a t
decorative
significance d u r i n g those holidays. Sheaves were placed i n
chamber corners, hay was p u t under the table-cloth; a l l such
decorations revealed a p r o f o u n d symbolic m e a n i n g a n d were o f
major significance i n magic rites a i m i n g at ensuring good health,
abundanco o f m a t e r i a l goods, f e i t i l i t y , a n d good harvest.
I n t n e i n t e r w a r p e r i o d t h o r e a p p e a r e d t h e c u s t o m o f de
c o r a t i n g C h r i s t m a s trees, w h i c h was a n i m i t a t i o n o f the t o w n
ti adition.
D u r i n g Eastor the m a i n festival a t t r i b u t e was embodied i n
d e c o r a t e d liens' oggs. T h e y w e r e p a i n t e d w i t h dyes o b t a i n e d
f r o m f r u i t s , loaves, a n d stoms o f d i f f e r e n t p l a n t s ; also t h e y
were covered w i t h cjres o f bulrush stems. The patterns, i n
t u r n , were made b y means o f b a t i k technique or scraped p u t o n
a d y e d s h e l l . S u c h o r n a m o n t e d eggs w o r e g i v e n t o c h i l d r e n ,
h a d t h e i r p a r t i n t r a d i t i o n a l g a m e s , as w e l l as i n l o v e a n d f e i t i l i t y
magic.
�I t was o n l y since t h e m i d d l e o f t h e 1 9 t h c e n t u r y , however,
that decorations o f permanent character, frequently
renewed
o n t h e oocasion o f festivals, appeared i n t h e c o u n t r y . T h i s phonom e n w a s d u e t o t h e c o n s t r u c t i o n o f houses w i t h flues, e h i c h
prevented clean, w h i t e w a s h e d walls f r o m g e t t i n g d i r t y . T h e
walls were decorated w i t h religious o i l p i i n t s t h a t were orna
mented w i t h paper flowers, coloured paper cuttings, a m i later
on w i t h rugs a n d taposteiies.
A p a r a t f r o m paper cuttings, a n ornament characteristic for
the Polish c o u n t r y can be f o u n d i n spiders h u n g beneath t h e
ceiling; they were 3-dimensional forms (spherical, coniform,
polygonal) made o f straw stuck into a l u m p o f clay, w a x , pastiy,
o f finely joined together a n d adorned w i t h paper flowers, feather,
peas, eais, e t c . H a v i n g o r i g i n a l l y executed r i t e f u n c t i o n s , spiders
i n their later, more i omplex forms, i m i t a t e d constructions o f
mansion a n d church ohandolliors.
A t prosont, t h e m a j . l i tу o f t h o described ornaments c a n
h a r d l y be seon i n t h e c o u n t r y . O r d e r e d b y t h e " C e p e l i a " t h e y
g o n e r a l l y d e c o r a t e m u s e u m w a l l s . S o m e o f t h e m , s u c h as p a p e r
c u t t i n g s , f i n d t h o i r w a y t o t h e homos i n t o w n . Some o f t h o estival
a t t r i b u t e s h a v e b e e n p r e s e r v e d s u c h as C h r i s t m a s tree o r o r n a m o n t e d eggs), t h r o u g h t h e y are d e p r i v e d o f t h e i r m a g i c a n d
symbolic signi icance.
T h e a b o v e article is supplemented b y fragments o f folk
a r t i s t s ' diaries, sent f o r t h e 1974 c o m p e t i t i o n ealled u p b y t h e
"Cepelia" a n d the Association o f D i a r y W r i t i n g Lovers.
Р Е З Ю М Е
Ч е с л а в Р о б о т ы ц к и , С т а н и с л а в В е н г л я ж —
КРЕСТЬЯНИН ЭТО
МОЩНАЯ СИЛА И БАСТА
(О
МИФЕ НАРОДНОЙ КУЛЬТУРЫ В НАУКЕ)
М и ф и ч е с к и й характер знаний о народной
куль
туре в н а у к е требует в к л ю ч е н и я в тезис
исследуе
мого предмета и н д и в и д у а л ь н о г о в и д е н и я м и ф а
глазами
исследования. В такой ситуации убеждения исследо
вателя доминируют
над н а у ч н ы м а н а л и з о м .
Миф
о н а р о д н о й к у л ь т у р е з а н я л п р о ч н о е место
в н а у к е в в и д е „ Ф и г у р м ы ш л е н и я " . О п и р а я с ь на п р и
меры текстов — к а к н а у ч н ы х , так и поэтических
—
а в т о р у к а з в а е т н а те „ Ф и г у р ы м ы ш л е н и я " , к о т о р ы е
создают единый образ народной культуры. Е е х а р а к
терной чертой является превращение ценности в ф а к
ты. О х в а т з н а ч е н и й т е р м и н о в „ н а р о д н а я
культура",
„народ",
намеренно расширен
такими
дополнитель
ными понятиями, к а к этическая ценность, народ, г а р
м о н и я к у л ь т у р ы и т.д.
М а р и я
В о з н я к
—
НАРОДНЫЙ
ПРОМЫСЕЛ
НАРОДНОЕ
ПРОИЗВОДСТВО
В
ОЦЕНКЕ
СОБ
СТВЕННОЙ СРЕДЫ И
„ЦЕПЕЛИИ"
Современный художесвенный промысел
является
с л о ж н о й п р о б л е м о й . О д и н из ее аспектов
— это п р о
изводство д л я н у ж д „ Ц е п е л и и " , которому деревенская
среда у д е л я е т все м е н ь ш е
внимания. Пользующиеся
известностью у м е л ь ц ы
в ы х о д я т н а п е н с и и л и б о по
старости, либо по инвалидности. З н а ч и т е л ь н а я часть
т е п е р е ш н и х сотрудников „ Ц е п е л и и " считает свое п р о
изводство л и ш ь источником д о п о л н и т е л ь н ы х заработ
к о в , от к о т о р ы х о н и г о т о в ы о т к а з а т ь с я е с л и б ы в о з
н и к л и другие возможности.
Слишком
слабой оказалась мотировка в пользу
продолжения работы для „Цепелии".
Р а с ч е т ы „ Ц е п е л и и " не в п о л н е п о н я т н ы творцам,
а сотрудничество с нею их не удоволетворяет.
По
нашему мнению
„традиционная л и н и я работ
связана исключительно с городским потребителем и
н е м о ж е т б ы т ь в ы п о л н я е м а б е з его у ч а с т и я . Р а в н о
с е л ь с к о е население, к а к и сами и с п о л н и т е л и будут
заниматься
своим творчеством постольку,
поскольку
кроме финансовой пользы
( и б о это м о ж н о п о л у ч и т ь
т а к ж е и н ы м п у т е м ) , это з а н я т и е
будет удоволетворять
их
т в о р ч е с к и е п о т р е б н о с т и . О т этого з а в и с и т
самоч у с т в и е т в о р ц а , у в е р е н н о с т ь в том, ч т о его д е я т е л ь
ность полезна и одобряемая средой.
В
н а с т о я щ е е в р е м я это с л о ж н ы е п р о б л е м ы , к о т о
р ы е н е л е г к о р е ш и т ь . В с е ж е н а д о п о л а г а т ь , что р а с
поряжаясь более эластично Фондом Развития Н а р о д
ного Т в о р ч е с т в а , с л е д о в а л о б ы у д е л и т ь
больше вни
мания сотрудничеству сельских умельцев
в создавании
новых форм
изделий
и определить
и х место
в региональном творчестве „ Ц е п е л и и " .
В повседневной ж и з н и
-— в у б р а н с т в е
жилищ,
в
колоритности одежды
—
художницы
проявляли
такой ж е вкус, к а к другие ж и т е л и деревни. И м н р а
вятся дома, с т е н ы к о т о р ы х у к р а ш е н ы о с к о л к а м и з е р
кал, мебель,
так называемая современная
непосред
ственно из города, я р к и е п л а т ь я . В ы с к а з ы в а е м ы е ими
п р е д п о ч т е н и я с о г л а с н о тому, ч т о с ч и т а е т с я к р а с и в ы м
в п е ч а т и и т е л е в и д е н и и — ч а с т о р о з н я т с я от и х п о д
л и н н ы х вкусов.
Во
всех высказываниях
сквозит
одновременно
влияние противоположных
инстанций
—
традиций
З а л и п ь я и современной городской моды. Это н а и б о л е е
отчетливо
выступает
в
оценке
собственного
твор
чества. Х у д о ж н и ц ы
отступают
от с т а р ы х
образцов,
у т в е р ж д а я , ,что о н и у ч и л и с ь р о с п и с и в д е т с т в е у м а
терей и б а б у ш е к и п р о д о л ж а л и этим заниматься в о
п р е к и н е п р и я з н е н н о й о ц е н к е с о б с т в е н н о й с р е д ы . В то
ж е время о н и руководятся в своей работе оценками
конкурсных комиссий (следовательно города) и в п е р
вую очередь рисуют для городского покупателя. Б л а
годаря конкурсам и одобрению
города росписи
За
л и п ь я о к о л ь н ы м п у т е м з а н я л и п р е ж н е е место. Н ы н е
соседи перестали высмеивать художниц. В настоящее
в р е м я м о ж н о д а ж е п о д а р и т ь соседу, к о т о р ы й не р и
сует, с о б с т в е н н о р у ч н о р а с п и с а н н у ю т а р е л к у и л и
„макатку". С ч и т а я свои работы „произведениями
искус
с т в а , х у д о ж н и ц ы о т о ж д е с т в л я ю т это п о н я т и е с о д о
брительной оценкой городского покупателя. Однако,
в то ж е в р е м я и х ж и в о п и с ь , м е н я я и н о й р а з с в о и
ф о р м ы , остается все ж е п о д л и н н ы м искусством
За
липья.
А л е к с а н д р а Я ц к о в с к а
НОК НА ИСКУССТВО
—
ВЗГЛЯДЫ
ЗАЛИПЯ-
В районе Повисле Домбровске
(развилины рек
Сана и Дунайца) примерно у ж е
100 л е т
существует
о б ы ч а й р а с п и с ы в а т ь стены домов ц в е т о ч н ы м и у з о р а
м и . В г о д ы П - о й м и р о в о й в о й н ы о б ы ч а й этот з а г л о х .
В 1 9 4 8 г. Э т н о г р а ф и ч е с к и й м у з е й и Г о с у д а р с т в е н н ы й
институт искусства о р г а н и з о в а л и к о н к у р с на р а с п и с
н ы е дома в д е р е в н е З а л и п ь е . С тех п о р ч и с л о у ч а с т
ников ежегодного к о н к у р с а постоянно растет, а д е
ревня З а л и п ь е п р и о б р е л а известность на всю страну.
С т а т ь я опирается на в ы с к а з ы в а н и я х у д о ж н и ц
из
З а л и п ь я , с о б р а н н ы е в 1 9 8 0 — 1 9 8 1 гг. и я в л я е т с я р е
конструкцией и х суждений о собственной живописи,
о ее месте в т р а д и ц и и и современной
культуре.
Х у д о ж н и ц ы отступают от д а в н и х ц в е т н ы х к а р т и
нок, к о т о р ы е з а п о м н и л и с ь и м с д е т с т в а , с ч и т а я , ч т о
они
выполнены хуже, более упрощенным и прими
тивным способом
(в те г о д ы п р и м е н я л и
штемпеля
и шаблоны, расписывали пальцами), критикуют
ком
позицию,
сочетание красок. В настоящее время х у
д о ж н и ц ы п о л ь з у ю у т с я к и с т ь ю и к р а с к а м и самого л у ч
шего качества, создают яркие, цветочные
компози
ции, о ц е н и в а я и х к а к х у д о ж е с т в е н н ы е п р о и з в е д е н и я
„ н а р о д н о г о т в о р ч е с т в а " в о т л и ч и е от д а в н и х .
129
I
�Ч т о б ы х о р о ш о рисовать надо обладать
талантом.
Большинство этих ж е н щ и н училось в детстве у своих
матерей,
постепенно
приобретая
так
называемый
собственный стиль. К а с а я с ь своих работ, они подчер
кивают их причудливый характер и говорят о
глу
боком удовлетворении, которое дает им
собственное
творчество. Оценивая различного рода декоративные
предметы:
картины,
настенные
коврики
(„макатки")
и т.п., о н и в ы ш е
всего
ставят верное
отображение
действительности
и вклад
работы. Самым
большим
успехом пользовались
у них
предметы:
1) р е л и г и о
зного характера,
2) з а л и п я н с к и е и л и в т о м ж е д у х е ,
3) м о д н ы е .
В
повседневной жизни
—
в убранстве
жилищ,
в колоритности одежды — х у д о ж н и ц ы п р о я в л я л и та
кой ж е вкус, как другие ж и т е л и деревни. И м нравя
тся дома, стены к о т о р ы х у к р а ш е н ы осколками
зер
кал, мебель, так называемая современная
непосред
ственно из города, яркие платья. В ы с к а з ы в а е м ы е ими
предпочтения согласно тому, что считается
красивым
в п е ч а т и и т е л е в и д е н и и — ч а с т о р о з н я т с я от и х п о д
л и н н ы х вкусов.
Во
всех
высказываниях
сквозит
одновременно
влияние
противоположных
инстанций
—
традиций
Залипья и современной городской моды. Это наиболее
отчетливо
выступает
в
оценке
собственного
твор
чества. Х у д о ж н и ц ы
отступают
от с т а р ы х
образцов,
утверждая, что они у ч и л и с ь росписи в детстве у ма
терей и бабушек и п р о д о л ж а л и этим заниматься во
п р е к и неприязненной оценке собственной среды. В то
ж е время они руководятся в своей работе
оценками
конкурсных комиссий (следовательно города) и в пер
вую очередь рисуют для городского пакупателя. Бла
годаря конкурсам
и одобрению
города росписи За
л и п ь я о к о л ь н ы м путем з а н я л и п р е ж н е е место. Н ы н е
соседи перестали высмеивать худежниц. В
настоящее
в р е м я м о ж н о д а ж е п о д а р и т ь соседу, к о т о р ы й не р и
сует, собственноручно расписанную т а р е л к у и л и
„макатку". Считая свои работы „произведениями
искус
ства, х у д о ж н и ц ы о т о ж д е с т в л я ю т это п о н я т и е с о д о
брительной
оценкой городского
покупателя.
Однако,
в то ж е в р е м я и х ж и в о п и с ь , м е н я я иной р а з
свои
ф о р м ы , остается все ж е
подлинным искусством За
липья.
А л е к с а н д р Я ц к о в с к и
— К А Р Т И Н Ы
БАРАНЬСКОЙ-ДЗЕНЦЕЛОВСКОЙ
РОЗАЛИИ
В крестьянской культуре различия между живо
писью декоративного и религиозного характера
вы
ступают
особенно
отчетливо.
Настенная
живопись
„пейзажи",
к о в р и к и , •— т а к
называемые
„макатки"
прежде
всего
служат
удовлетворению
эстетических
потребностей. Картины религиозного содержания оце
ниваются путем сравнения с общепринятыми
схема
ми Богоматери, Христа, святых. Никакое, даже ма
л е й ш е е о т с т у п л е н и е от п р и н я т ы х к а н о н о в не д о п у с
кается. Ввиду этого не одобряется творчество Р о з а л и и
Бараньской-Дзенцеловской, хотя оно, вне всякого сом
нения, связано с традиционной, декоративной ж и в о
писью, которой до сих пор занимаются в ее родном
Залипье (смотри статью А . Я ц к о в с к о й ) .
Бараньска
была
известной
и ценимой
в
своей
среде х у д о ж н и ц е й до тех пор, пока она декорировала
стены и святые образа. Н о п о л о ж е н и е в е щ е й
изме
нилось, когда в межвоенный период художница,
по
уговору хранителя Государственного Этнографическо
го м у з е я в К р а к о в е , стала рисовать
— сперва образа
у ж е не м о д н ы е , д а в н е г о типа, ц в е т ы , а п о з д н е е к а р
тины. Она рисовала и х у ж е не д л я себя, не д л я д е
ревни, но д л я
чужих
— д л я музея, для
городских
жителей.
С п у с т я м н о г о л е т Б а р а н ь с к а , на с е й р а з в д о х н о в
л е н н а я в ы с т а в к о й „ Д р у г и е " в 1 9 6 5 г., с н о в а в е р н у л а с ь
к р и с о в а н и ю , но ее к а р т и н ы и з м е н и л и с ь так ж е , как
и з м е н и л и с ь ее в к у с ы , е е т в о р ч е с к и е у с т р е м л е н и я , с р е
да. С е й ч а с о н а с ч и т а л а
свои п р е ж н и е картины
не
современными, недоделанными. Она стала искать но
вую формулу,
которая давала
бы
ей
возможность
п о л н е е в ы с к а з а т ь с я и в то ж е время
удовлетворять
в н у с ы клиентов. П о с л е п е р в ы х работ,
напоминавших
ее давние картины, Бараньска создает все б о л е е ори
гинальные, все более интересные
растительно-цветоч
ные бордюры, возвращаясь к декоративной живописи
Залипья. Л и к и святых диктуют ей развитое
вообра
130
жение, продуманность, чтение. Порой художница под
сознательно
возвращается
к
репродукциям
старых
народных
картин, обретая
собственный
стиль.
„Она
знает, что я в л я е т с я одной из последних ж е н щ и н , к о
торые не п о д р а ж а ю т народному с т и л ю , а творят
на
основе
собственного
опыта,
возвращаясь
к
памяти
детских и ю н о ш е с к и х л е т " (цитата из статьи).
Г а н н а
Ш е в ч и к
—
КУРПЁВСКАЯ
СВАДЬБА
1940—1965. О Д Е С Е М И О Т И З А Ц И И
ТРАДИЦИОННЫХ
ОБРЯДОВЫХ
СТРУКТУР
Статья
содержит
описание
свадебной
церемонии
н а о с н о в е м е с т н ы х и с с л е д о в а н и й , п р о в е д е н н ы х в 1981 г.
В
качестве
сравнительного материала
использованы
РУДЬ1 О с к а р а К о л ь б е р г а и р у к о п и с и к с е н д з а В л а д и с
л а в а С к е р к о в с к о г о . О п и с а н и е с в а д ь б ы д е л и т с я на д в е
части: р и т у а л ь н у ю и развлекательную. Обе части свя
заны
с репертуаром
текстов, соответствующих
дан
ной
обстановке. Репертуар
содержит
обязательную
и факультативную
части:
Т
1 — элементы, не п о д в е р г а ю щ и е с я с у щ е с т в е н н ы м и з
менениям (репертуар текстов, связанных с дан
ными
обстоятельствами,
и оформлением места);
2 — постоянные однозначные элементы, однако изме
н я ю щ и е ф о р м у и место в свадебном обряде (рас
плетенная коса невесты, венчик ж е н и х а и дру
жек,, свадебный будет);
3 —
4 —
архаические элементы,
которые
потеряли
свое
ритуальное
значение
и функцию
(„выкуп"
не
весты, подарки);
отмирающие элементы, исчезновение которых вы
зывает
(десемиотизация)
а затем отмену
целых
частей обряда
(личность
распорядителя
свадеб
ной церемонии
—
отмена обычаев сватовства
и
расплетания косы).
В описываемый период исполлняются в основном
те ж е песни, к о т о р ы е з а п и с ы в а л К о л ь б е р г . О д н а к о из
меняется
их место
в обряде
теряют
объязательное
место в структуре ритуала, что свидетельствует о и з
менении функций отдельных
частей обряда. В
опи
сании
свадьбы
сохранена
очередность хода
обряда,
н а ч и н а я со сватовства п р и м е р н о за м е с я ц до с в а д ь б ы .
Сравнительный анализ современного обряда
пре
доставил
возможность
выделить
следующие
состав
ные части.
Основным механизмом десемиотизации традицион
н ы х обрядовых структур является по мнению автора
механизм,
опирающиейся
на м е т о н и м и ю .
Примером
п о с л у ж и л о описание изменения ф у н к ц и й церемоний
мейстера и обряда надевания
чепца.
Г а н н а
Ш е в ч и к
—
ПЁВЩИНА
1975—1983)
ОПЯТЬ
О
СВАДЬБЕ
(КУР-
Статья
содержит
описание
современного
свадеб
ного
обряда
в Мышинецком
приходе. В
основном
автор
использовал
в
качестве материалов
опросы,
п р о в е д е н н ы е в 1 9 8 2 — 1 9 8 3 гг.
Статья является продолжением исследований, ре
зультаты которых были представлены в предыдущем
т е к с т е , п р и ч е м в д а н н о м с л у ч а е ц е н т р т я ж е с т и сосре->
д о т о ч е н на а н а л и з е к о д о в . В а ж н е й ш и е и з н и х :
1 —
устные; 2 — музыкальные;
3 —
жестикуляционные;
4 — иконные; 5 — поведение и действия. В зависи
мости от того, к а к о й к о д имеет на д а н н о м э т а п е с у
щественное значение для участников свадьбы,
гово
рится о первичных и последующих кодах. Д л я самых
конкретных моментов
типичной
является
ситуация,
в которой первичной функцией элементов одного ко
да я в л я е т с я о т о ж д е с т в л е н и е , д р у г о г о
—
конкретиза
ция (наприм, при благословлени — свадебный марш,
который играет капелла, исполняет ф у н к ц и ю иденти
фикации,
а формула
просьбы
о благословлении
—
к о н к р е т и з и р у ю щ у ю . Надо отметить, что в таком с л у
ч а е оба кода р а в н о з н а ч н ы и р а в н о с и л ь н ы . Т а к о й п о д
ход
предоставляет
возможность
описать
изменение
ф о р м ы и функции элементов отдельных кодов, а аткж е механизмы создавания новых кодов и определе
ния,
какие функции
старых кодов ритуального
по
рядка переняли новые коды.
�А н а с т а с и я
А л е к с а
—
ЛИТОВСКАЯ
СВАДЬБА
Свадебные обряды в литовских деревнях,
распо
л о ж е н н ы х на т е р р и т о р и и П о л ь ш и , п о д в е р г а ю т с я и з м е
нениям в двух направлениях. Первое направление
—
перемены,
аналогичные
процессам,
происходящим
в
п о л ь с к о й д е р е в н е , т.е. у п р о щ е н и е ф о р м ы ,
отмирание
и устранение ряда фрагментов свадебного обряда, со
кращение
продолжительности
церемонии.
Процесс
этот связан с о т м и р а н и е м с в о е о б р а з н ы х
особенностей
л и т о в с к и х обычаев. В т о р о е н а п р а в л е н и е — это созна
тельное увязывание с традиционными формами, воз
в р а т к д а в н и м о б ы ч а я м , ч а с т о на б а з е
исследований
п р о в е д е н н ы х на т е р р и т о р и и С о в е т с к о й
Литвы.
Автор рассматривает перемены, происходящие
на
отдельных этапах
свадьбы
(начиная
с выбора
суп
руга, кончая обрядом с о д е р ж а щ и м
„просьбу
проще
ния",
который
совершается
спустя
неделю
после
с в а д ь б ы ) в п е р и о д о т к о н ц а X I X в. в п л о т ь д о н а с т о я
щего времени.
В
ром
статье использованы опросы, проведенные
на л и т о в с к о м я з ы к е в д а н н о й м е с т н о с т и .
М и р о с л а в а
К у р е к
—
СЕЛЬСКАЯ
К А К ЭСТЕТИЧЕСКОЕ
ЯВЛЕНИЕ
авто
СВАДЬБА
В
статье
рассматривается
современная
сельская
свадьба, к о т о р у ю
автор анализирует
на о с н о в е м а
териалов, собранных в одной из мазовецких деревень
н а п е р е л о м е 1980/1981 гг.
Темой работы является эстетический аспект свадь
бы. И с с л е д о в а н и я касаются принципов и норм, к о т о
рые регулируют и управляют эстетическими
вкусами
сельскоги
населения. Анализ материала
показывает,
что и с с л е д у е м а я о б щ е с т в е н н о с т ь
находится под
воз
действием
двух
„соперничающих"
авторитетов
—
сельского и городского —
принадлежащих
к
соврешенно различным структурам культуры. С одной сто
роны существует комплекс
общепринятых
и
обязы
вающих
прочных эстетических
норм,
передаваемых
из поколения в поколение (следовательно
традиции),
а с другой стороны
—
возникающих
под
влиянием
некоторых
городских
образцов
(следовательно мода).
На выбор эстетических
образцов окрывают
влияние
обе у п о м я н у т ы е в ы ш е системы, п р е д с т а в л я ю щ и е рав
но с о б с т в е н н у ю г р у п п у ( т р а д и ц и о н н у ю ) , к а к и г р у п
пу, к о т о р а я считается „ л у ч ш е й " (город). С т а т ь я в и з
в е с т н о й с т е п е н и о т в е ч а е т на вопрос, к а к о в ы
резуль
таты
всеобщего
воспринимания
таких
„компромисс
ных': эстетических
критериев.
Свои
выводы
автор
и л л ю с т р и р у е т о т д е л ь н ы м и этапами свадебного обряда.
Г а н н а Ш е в ч и к
— СВАДЕБНАЯ РОЗГА:
ИНТЕРПРЕТАЦИОННОЙ
Ф О Р М У Л Ы
ПОИСК
А в т о р статьи пытается реконструировать
первич
ную функцию
и
символику
свадесной
розги,
опи
р а я с ь на и с с л е д о в а н и я , п р о в е д е н н ы е в 1 9 8 0 — 1 9 8 2 гг.
О н а н а л и з и р у е т не т о л ь к о с в а д е б н у ю розгу в ее наи
б о л е е а р х а и ч е с к о м (и о т м и р а ю щ е м у ж е ) виде, н о т а к
ж е и другие формы:
1 — свадебные
элементы,
являющиеся
результатом
преображения ф о р м и ф у н к ц и й свадебной розги
(наприм. расплетенная коса невесты и венок из
барвинков, венки ж е н и х а и д р у ж е к )
2 — элементы, близкие
других
обрядах;
по
форме,
встречающиеся
в
3 — элементы,
составляющие
украшения
свадебной
розги, выступающие
в других
странах и
куль
турах
самостоятельно
в
переходных
обрядах
(особе;::-"! в с в а д ь б а х и о б р я д а х п о с в я щ е н и я ) ,
—
все это с и м в о л ы п л о д о в и т о с т и , д е ф л о р а ц и и ,
ко
торые очень часто символически связаны с бо
гомолом
(mantis
religiosa
L). Это
предоставило
возможность
истолковать
свадебную
розгу
как
символ древа жизни.
А н а л и з ситуации, в которой выступает
свадебная
розга, заставляет считать л и ч н о с т ь распорядителя це
ремонии олицетворением божества плодовитости, ж р е
ца л и б о в о ж д я
(в ю г о - в о с т о ч н о й П о л ь ш е е щ е и т е
перь церемониймейстер
обладает
чертами
и
атрибу
тами вождя либо жреца). Рассматривая р о л ь
старос
тихи в свадебном обряде, автор приходит к
выводу,
что она олицетворяет
личность матери, материнские
свойства
которой
(плодовитость)
передаются
невесте
во время ритуала, связанного с надеванием новообрачпой
чепца. Приведенные
выводы
позволяют
опре
делить
интерпретационную формулу:
„фаллос-боже
ство в центре мира".
Б а р б а р а
О г р о д о в с к а
КОР
ИНТЕРЬЕРА
—
ПРАЗДНИЧНЫЙ
ДЕ
В прежнее время в польской деревне
существо
вала традиция декорирования домов по с л у ч а ю
важ
нейших
праздников. В
связи
с этим
изготовлялись
р а з л и ч н ы е у к р а ш е н и я из бумаги и соломы, из ветвей
с у ш е н ы х растений и перьев, из птичьих яиц и о б л а
ток. К р о м е эстетического эти и з д е л и я и м е л и
также
магическое
значение,
играли
определенную
роль
в
обрядах, подчеркивали торжественный характер праз
дника. В о время Р о ж д е с т в а над с т о л о м в е ш а л и з е л е
ную ветку сосны или елки, убранную орехами и яб
локами (так называемый подлазничка). В е ш а л и т а к ж е
под потолком шарообразнй „ м и р " из б е л ы х и цвет
ных
облаток,
слепленных
слюной. Большую
роль
играли солома, сено и зерно. В у г л у
избы
ставили
снопы, под
скатертью
клали
сено, причем
все
эти
украшения
имели
богатое
символическое
значение,
играли
существенную
роль в магнических
процеду
рах, которые д о л ж н ы были обеспечить здоровье, дос
таток, плодовитость, у р о ж а й .
В межвоенный
период деревня
городской обычай украшения
елок.
переняла
также
Во время Пасхи основным праздничным
атрибу
том б ы л и распиенге к у р и н ы е яйца. И х
расписывали
растительными красками из фруктов, листьев,
стеб
лей р а з л и ч н ы х растений; расписывали воском, скреб
ли крашеную скорлупу, оклеивали камышовой
серд
цевиной. Писанками
одаривали
детей. К р о м е
того
писанки играли известную роль в праздничных играх,
а также в процедурах любовной магии и магии уро
жая.
П р о ч н ы е у к р а ш е н и я , часто о б н о в л я е м ы е во время
праздников,
появились
в деревне
лишь
во
второй
половине X I X века, когда стали строить дома с т р у
бопроводами. Эта давало
возможность
содержать
в
чистоте беленые известью стены. На этих стенах раз
вешивали олеографические картины религиозного со
держания, у к р а ш е н н ы е л е п н ы м и цветами, н а к л е и в а л и
вырезки
из цветной
бумаги;
позднее
стали
вешать
„Макатки" ковры.
Наряду
с
бумажными
вырезками
характерным
украшением интерьера польского деревенского ж и л ь я
были развешиваемые
под потолком так
называемые
пауки: шарообразне, конусообразные, многоугольные,
вполненные из соломинок, воткнутых в ком
глины,
воска л и б о теста, и л и ж е и с к у с н о с о е д и н е н н ы х вмес
те и у к р а ш е н н ы х б у м а ж н ы м и цветами, перьями, г о р о
х о м , к о л о с ь я м и и т.п. В н а ч а л е п а у к и и с п о л н я л и т а к
ж е обрядовую роль; пофднее по мере развития
их
форм, они стали уподобляться
люстрам в
усадьбах
и костелах.
В настоящее время большинство из
описываемых
нами украшений, не встречаются у ж е в деревне. В ы
п о л н я е м ы е по заказу
„Цепелии" они украшают му
зейные залы, некоторые из них, как напр. б р м а ж н ы е
вырезки,
украшают
квартиры
горожан. До
сих
со
хранились некоторые праздничные атрибуты, как ел
ка
либо
писанки, потеряв, однако, свое магическое
и символическое значение.
Статью дополняют избранные фрагменты
воспо
м и н а н и й н а р о д н ы х творцов ( п о с т у п и в ш и х на к о н к у р с ,
о р г а н и з о в а н н ы й в 1974 г о д у „ Ц е п е л и е й " и О б щ е с т в о м
друзей мемуарной литературы).
131
1
�ERRATA
W artykule E w y
Lwowa i Leningradu,
Fryś-Piotraszkowej
„Polska
podpisy
pod ilustracjami.
grafii
Przemysłu
i
zostały
się w
została
Sztuka
Wszystkie
Artystycznego
Polska ceramika ludowa w zbiorach muzealnych
Ludowa"
n r 3/4 1 9 8 1 r , z o s t a ł y
publikowane
Ukraińskiej
fotografie
Akademii
Nauk
s. 2 3 4 ,
obiekty
w 1924r.), natomiast na tablicy rysowanej,
zbiorach
błędnie
przeprasza
leningradzkich,
nazwana
Autorkę,
a
pozostałe
Stryszaną
Czytelników
a w
oraz
we
we
Lwowie
Ponadto
miejscu
Stryszawom.
wo
Lwowie
umieszczone
i
(a
Miejscowość
Redakcja
Leningradzie.
Etno
wykonano
p o z . 1-7, 1 6 , 2 1
lwowskich.
innym
Muzea
błędnie
dotyczą zbiorów M u z e u m
znajdują
Stryszawa
serdecznie
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a5cdc30e62b848b80a739e75f4f8ee37.pdf
b9f501ed66d725c4a46ae4a1b2cff7a5
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3365
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1983
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3153
Title
A name given to the resource
Contents / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.3-4, s.134
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Sztuki PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA
AKADEMIA
NAUK
•
INSTYTUT
SZTUKI
•
ROK
XXXVIII
•
1 983
•
Nr
3-4
polska sztuka ludowa
W R O
ZAKŁAD
C
Ł A W
NARODOWY
-
W A R S Z A W A
IMIENIA
OSSOLIŃSKICH.
K R A K Ó W
WYDAWNICTWO
POLSKIEJ
G D A
AKADEMII
Ń
S K
NAUK
�CONTENTS
Stanisław Węglarz
Fathers from
Stanisław Węglarz
Hermits-folk saints
151
Zbigniew Benedyktowicz
Symbolic and c u l t u r a l aspects of the Eas
tern monasticism (Sacrum and profanurn
i n monastic and traditional cultures)
.
163
The day of the Head's n a t i v i t y . A c o n t r i
bution to the studies on St. John's
Feasts
175
On some texts
sub-culture
185
Krzysztof K u b i a k
Hanna Szewczyk
the
desert
from
135
the
Maria Woźniakowa
Folk artists
diaries
Irena B u k o w s k a - F I o r e ń s k a
Eugeniusz B ą k — a painter
tor from Szopienice
Ewa K r a s i ń s k a
in the light
school-youth
of their o w n
199
and
sculp
215
M a r i a W n ę k . N o w y Sącz. S k r y t k a pocz
towa 148
227
S t a n i s ł a w Cierniak
M y c u r r i c u l u m vitae
241
Danuta Szutkowska
The beginning and the end of Cierniak's
world
242
S t a n i s ł a w Cierniak
Fragments
249
Andrzej L e w a n d o w s k i
K i t c h e n rugs
SUMMARY
РЕЗЮМЕ
OF ARTICLES
of the
diary
251
259
261
R E D A G U J E Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa, Anna K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jan
Krzysztof
Makulski, Jerzy
Łoziński,
Roman Reinfuss (z-ca red. nacz.).
Sekretarz r e d a k c j i — Ewa K o r u l s k a . Redaktor techniczny — Halina Ż e l e c h o w s k a .
T ł u m a c z e n i a — Piotr Paszkiewicz, Magdalena I w i ń s k a (ang.) i Natalia S t a s i ń s k a
(ros.). Serwis fotograficzny — Jan Swiderski.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/282858adf73d452c8fd7b5b8d164c347.pdf
f47e35fe5eec36d7241999f5ef67f00b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:109
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:92
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1955 t.42 cz.1
Description
An account of the resource
LUD 1955 t.42.cz.1 s.3-8
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
"
.;"'
.•....
ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA
Ll1DOZNA WCZEGO
ORGANł<
DE LA SOCIETE
ZAtOŻONY
OGÓLNI':GO
POLONAISE
W
ROKU
ZBIORU
TOM
D'ETHNOLOGIE
1895
XLII
ZA ROK 1955'
PL
WROCt"AW
OSKAR KOLBERG
1814-1890
Odbitka portretu
z tomu .,Przemyskie", wydanego w 1891 r. z materiałów
pośmiertnych przez I. Kopernickiego
ZAKtAD
IMIENIA
WROCł,AW
OSSOLIŃ'SKICH
1956
�ł
"l,
'.'
J
KOMITET
RŁDAKCYJN)
K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA,
POJNAROWA,
J.
J. GAJEK.
MATUSZEWSKI,
M. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA,
T. SZCZURKJEWJCZ.
A. KUTRZEł:3A-
K. MOSZYŃ'SKI,
SPIS RZECZY
A. NASZ,
l. R o z p r a w y
R. REINFlTSS,
B. STET.MACHOWSKA
"
J ()
REDAKTUH
Z E F G A.J ~:K
li ""
lj.:
.1 .
l
(
Zakład im. Ossolińskich
- Wydawnictwo
- Wrocław 1957.
Nakład 1030+145 egz. Obj. arkuszy wyd. 66,40. arkuszy
druk. 62 +20 wklejek.
Oddano
do skład. 3. IV. 1956. podpisano
do druku 8. XII. 1956. druk ukończ. w styczniu
1957.
papier druk. sat. kI. V. 70 g. 70X100, Zam.108/165.
K-7-3595. Cena cz. 1 i 2 zł 130.-'
POZNAJ{rSKA
DRUKARNIA
NAUKOWA-POZNAŃ.
FREDRY
10
I
''',
Julian K r z y Ż a n o w ski. Oskar Kolberg i jego dorobek w dziedzinie literatury
ludowej
Józef G a j e k, Oskar Kolberg jako etnograf.
Tadeusz D e I i m :'i t, Stosunek Oskara Kolberga do kultury wsi i jej
przemian
.
Adam
G l a p a, Zagadnienie
rozwarstwienia
wsi
wielkopolskiej
w świetle opisów odzieży ludowej Oskara Kolberga .
,
Tadeusz W rób I e w >. k i, Budownictwo
ludowe w pracach Oskara
_
Kolberga
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
( Walerian. S 6 b i s i Co k, Materiały Oskara Kolberga o ludowej kulturze
L- materialnej wsi wielkopolskiej w świetle źródeł rękopiśmiennych
XVIII w.
Maria T u r c z y n o w i c z o w a, Badania etnograficzne
Oskara Kolberga na obszarze Wielkiego Księstwa Poznańskiego .
.Janusz a p t o ł o w i c z, "Lubelskie" O. Kolberga
Maria T r a w i ń s k a, Mazowsze' Stare w świetle badań O. Kolberga
i badań współczesnych tego terenu
.
.
.
.
Zofia S z y f e l b e j n, Próba oceny wartości materiałów Oskara Kolberga dla badali. nad kulturą materialną Kurpiowszczyzny
,
.
Krzysztof W o l s k J, Badania O. Kolberga w dorzeczu średniego Sanu
Mieczysław G ł a d y s z, Silesiana w tekach O. Kolberga
.
.
.
Kazimiera Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a, "Lud" Kolberga jako źródło
do badań nad obrzędowością ludu polskiego
Wojciech H e j n o s z, Prace P" r;:olberga pomocą w badaniach nad
prawem zwyczajowym
.'.;'
Adam G l a p a, Wpływ Łużyczanina
Smolerja
na prace Oskara
Kolberga
Klemens Kra j e w s k i, Kolbergowska
metoda notowania
melodii
ludowych
Witold A r m o n, Zainteresowania
O. Kolberga folklorem litewskim.
Tadeusz M a l i n o w s k i, Archeologia w dziełach Oskara Kolberga .
Kazimierz D o b r (\ w o l s k i, Charakterystyka
Sesji Kolbergowskiej
.
Jan C z e k a n o w s k 1, Konsekwencje
słowianoznawcze
syntezy antropologicznej
.
.
Tadeusz S e we r y n, Ikonografia etnograficzna
Adam R i e g e r, Zagadnienie leksykalnego indeksowania
melodii ludo\\'ych
II. R e c
E'
nzj e
Za.1f{czkowski\
.
9
35
49
69
115
143
200
21G
249
264
294
307
332
413
421
425
431
446
454
465
522
554
sprawozdania
KRATKIJ'E
SOOBSZCZENI.JA
Instituta
Etnografiji
A. N. SSSR
z. V-VII, X, XIII-XV,
XVIII-XX
(Włodzimierz
Zajqczkowski)
.
SREDNIEAZJATSKI.J ETNOGRAFICZESKIJ
SBORNIK, Trudy InstitU? etnografij i A. N. SSSR im. Mikłucho-Makłaja,
t. XXI (Wlodziml€1'Z:
Sh.
607
608
�6
7
SIr.
SBORNIK MUZEJA ANTROPOŁOGII I ETNOGRAFII, t. XIV, XV
(Zofi.a Malewska)
.
.
.
.
SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR, 1954, z. l, 2 (Zofia Malewska)
.
.
.
.
.
.
..
Kowalska-Lewicka).
.
...
REVISTA DEL INSTIT1JTO ETNOLOGICO NACIONAL, 1943, BOLETIN DE ARQUEOLOGIA (Organi del Servicio Arqueologico Nacional) Bogota 1945 (.4nna Kowalska-Lewicka)..
.,
Paul R a d i n, Indians of south America (The American Museum of
Natural History Science Series, t. III) Nowy Jork 1945 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
.
.
.
P. F e j o s, Ethnography
of the Yagua (Viking Fund Publications in
Anthropology, nr l) Nowy Jork 1943 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
R S t o p a, Problem języka pigmejskiego (w związku z recenzją artykułów Van Bulcka i O. P. Schebesty).
.
.
.
.
.
.
KWARTALNIK IHKM PAN, R. II. nr 1-2 i 3, Warszawa 1954 (Anna
Kutrzeba-Pojnarowa)
..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
LUD, tom XL. Indeks t. I-XXXIX,
oprac. przez J. Gajka i Z. Malewską, Poznań 1953 (Leopold Węgrzynowicz)
.
.
.
.
.
WIERCHY, R. 23, PTTK, Kraków 1954 (Anna Kowalska-Lewicka)
LINGUA POSNANIENSIS IV; Biuletyn Fonograficzny,
Poznań 1953
(Witold
Armon).
.
.
.
.
.
.
.
.
.
POLSKA SZTUKA LUDOWA, tom VI, VII, PIS, Warszawa
(Henryk
I Kar
Zwolaki.ewicz)
p i ń s k a, Polskie
(Adam
Glapa)..
.
.
ubiory
.
ludowe
.
.
na
.
scenie,
...
...
"
.
.
.
.
1952, 1953
.
.
Londyn
.
1953
T. D e l i m a t, O genezie łodzi klepkowych na Pomorzu.
..
Marco P o l o, Opisanie świata, PIW, Warszawa
1954 (Włodzimierz
Zojqczkowski)
.
..
A. M a t y fi i a k, Rozkwit ludoznawstwa na Łużycach
J. B u r s z t a. Społeczeństwo i karczma, Warszawa 1951 (Wojciech
Hejnosz)
.
Garncarstwo
ludowe
na
ludowe,
płótnie,
Warszawa
Warszawa
1955
1953
(Tadeusz
795
797
Delimat)
III.
644
666
679
j"
.t
689
710
J. E. C o r i a t, El hombre deI amazonas y ensayo monografico de
loreto, Lima 1943 (Anna Kowalska-Lewicka)
.
D. B. S t o u t, San bIas cuna acculturation:
An introduction (Viking
Fund Publications in Anthropology, nr 9) Nowy Jork 1947 (Anna
Gajek)
druki
643
694
701
Kwaśn;ewicz).
W. K o p p e r s, Kultur und Sprache (Roman Stopa) .
E'olk-LIV ACTA ETNOLOGICA ET FOLKLORISTICA
EUROPEA,
t. XIV, XV, XVI (Andrzej Waligórski)
.
J. S i:i d e r s t r o m, A Sparman,s Ethnographical
Collection from James Cook's 2nd Expedition
(1772-1775), Stockholm 1939 (Mo.ria
Znamierowska-PruJferowa)
(Józef
E. R e i n f u s s,
.
W. W. M a w r o d i n, Dookoła Antów, "Sowietskaja Etnografija", 1954,
z. 2 (Marian Plezia).
.
.
.
.
D. D o b r o w o l s k a, Badania etnograficzne nad kulturą klasy robotniczej w ZSRR .
CESKY LID, Ceskoslov. Akad. Ved, Praga 1952, 1953, t. I i II (.liry
Damborsky
i J. NavratH)
.
.
..
..
CESKOSLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V., Praga R. l, 1953,
R. II, 1954 (.lir?) Damborsky
i .T. Navratil)
.
ETHNOGRAPHIA. A Magyar Neprazji Tarsagag Dolyoirata, R. LXIV,
1953 (Jan Reychman) .
R Wei s s, Volksln;,nde der Scpweiz, Erlenbach - ZUrich 1946 (Włodzimierz
SIr.
E. R e i n f u s s, Polskie
609
726
727
729
.
,
(
732
733
736
738
749
758
Mu ze a
Od Redakcji
Muzeum Przyrodniczo-leśne w Białowieży (Edmund Wagner) .
Muzeum w Białymstoku (Zofia Bawarska) .
Muzeum w Łomży (.ladwiga Krajewska)
Muzeum w Grudziądzu (Józef Blachnio)
.
Muzeum Pomorskie w Toruniu (Kalina Antonowiczowa)
.
Muzeum Kujawskie we Włocławku (Henryka Królikowska)
Muzeum Pomorskie w Gdańsku (Longin Malicki).
.
Muzeum na wolnym powietrzu we Wdzydzach (Longin Malicki)
Muzeum Kaszubskie w Kartuzach (Franciszek
Freder) .
Muzeum w Kwidzynie (Longin Malicki)
.
.
Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach (Aleksandra
Dobrowolska)
Muzeum w Radomiu (Anna Apanowicz).. -.
Muzeum w Darłowie (A. Tarnowski)
.
Muzeum w Słupsku (Anna Zaborowska)
.
Muzeum Etnograficzne w Krakowie (Longin Malicki)
Muzeum w Nowym Sączu (Stan'isław Radwal) .
.
..
Muzeum Regionalne im. W. Orkana w Rabce (Sebastian Flizak)
Muzeum w Tarnowie (Paulina Chrzanowska)
Muzeum Tatrzańskie
im. T. Chałubińskiego
w Zakopanem (Edyta
Starek)
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
Muzeum
.
...
w Zywcu (Jan Studencki)
.
w Chełmie (Kazimierz Janczykowski)
w Lublinie (Janusz Optołowicz)
.
w Zamościu (Ryszard Splewiński)
.
w Łowiczu (Henryk Swiqtkowski)
w Piotrkowie Trybunalskim
(Julian
w Sieradzu (Zofia Neymanowa).
w Tomaszowie Mazowieckim (Jan P.
w Kętrzynie (Zofia Licharewa)
.
Mazurskie w Olsztynie (A. Klonowski)
w Szczytnie (Franciszek
Myśliński)
.
.
.
Kaczmarek)
.
.
.
Dekowski)
.
.
.
801
801
802
803
807
808
815
817
817
819
820
822
825
826
827
830
843
844
845
846
851
854
855
860
861
865
867
869
870
871
875
762
IV. Kro
765
768
Prof. dl' Stanisław
779
782
Zofia Malewska (Olga Gajkowa) ..
....
Józef G a je k, Sprawozdanie z udziału w Sesji AN ZSRR.
P. 1. K u s z n i e r, Rosyjski atlas historyczno-etnograficzny
(tłum.
Z. Malewska)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
L. P. P ~ t a p o w, Badania nad kształtowaniem
się socjalistycznych
narodow (tłum. Z. l\IIale1.Vska) .
.
.
.
.
.
.
.
.
Józe~ G a j e k, Uwagi do Polskiego Atlasu Etnograficznego..
Konferencja dotycząca Polskiego Atlasu Etnograficznego (O. G.) .
785
787
794
Burszta)
Szczotka
nika
(1912-1954),
Chłop-góral,
uczony (Józef
879
88-1
886
894
897
899
908
�8
Józef G a j e rl:. Podstawowe teL.)" dotyczące przedmiotu i celu etnografii.
.
.
.
.
Stanisław B ł a s z c z y k, Uwagi na marginesie badań terenowych nad
rolnictwem i hodowlą -- do kwestionariusze: PAE Nr 1.
.
.
J. P a w ł o w ska. Z. S t <1 S 7. C Z a k 6 w n a, Uwagi do kwestionariusza
PAE Nr 2.
.
.
.
.
.
.
.
.
K. P i e t k i e w i c L., Ważniejsze imperzy i wystawy sztuki ludowej
Ministerstwa Kultury i SL.tuki w roku 1953.
.
.
.
.
.
A. G l a p a, Wystawa Polskiej Sztuki Ludowej w Poznaniu na rok 1954
Sprawozdanie
bergowskiej
Sprawozdanie
Sprawozdanie
Sprawozdanie
Sprawozdanie
Sprawozdanie
rok 1954)
Sprawozdanie
Sprawozdanie
1954--1955)
Sprawozdanie
1953)
.
Sprawozdanie
z XXIX Walnego Zgromadzenia PTL oraz Sesji Kol(1954) (H. Bittnerown·a,
Z. Staszczakówna).
.
.
z działalności Oddziału Krakowskiego PTL (za rok 1954)
z działalności Oddziału PTL "f Limanowej (za rok 1954)
z działalności Oddziału PTL w Lublinie (za rok 1954).
z działalności Oddziału Lódzkiego PTL (1954) .
.
.
z działalności
Oddziału PTL w Mszanie Dolnej (za
.
.
.
..
z działalności Oddziału PTL w Olsztynie (za rok 1954)
z działalności Oddziału
PTL w Poznaniu
(za rok
.
"
.
.
z działalności Oddziału PTL w Toruniu (za lata 1949.
..
..
..
z działalności Oddziału PTL w Toruniu (L.a rok 1954).
Streszczenia:
w języku rosyjskim
w języku angielskim
w języku niemieckim
Spis rycin .
Stl.
R
909
o
z
p
R
A
w
y
913
922
Y25
935
t.
JULIAN
938
94';
949
950
951
KRZYŻANOWSKI
OSKAR
KOLBERG
I JEGO DOROBEK W DZIEDZINIE LITERATURY LUDOWEJ"
I
952
954
955
95;
961
9tH
976
98;~
9911
,
'
Mówić o Oskarze K o l b e r g u w 140 rocznicę jego urodzin
charakteryzować jego dorobek jako folklorysty, zwłaszcza zaś
dorobek ten oceniać, to sprawa i nieprosta, i niełatwa. Mamy
wprawdzie jego monumentalny
"Lud", a więc około dwunastu
tysięcy stronic druku, ujętych w niemal czterdziestu tomach, niezwykle bogatą encyklopedię wiadomości o życiu chłopa polskiego
w połowie XIX W., ale zarówno zwięzły opis naukowy tego' wielkiego dzieła ujęty od strony folklorystyki, jak dotarcie przez to
dzieło do jego twórcy, to zadanie z natury rzeczy bardzo trudne,
zwłaszcza że nie mamy tutaj nieodzownych, choć pomocniczych
narzędzi poznawczych. Nie mamy książki o K o l b e r g u przedstawiającej życie i pracę tego niezwykłego badacza kultury chłopskiej. Zastąpić jej przecież nie mogą doraźne szkice 1. K o p e rnickiego,
J. Karłowicza
i H. ŁopacińskiegoJ,
pisane w latach 1889 i 1890 w związku z pięćdziesięcioleciem pracy,
a w rok później z śmiercią K o l b e r g a. Szkice te miały charakter
* Artykuly oznaczone gwiaL.dką zostały wygłoszone w formie odczytów na
XXIX Walnym Zgromadzeniu PTL i Sesji Kolbergowskiej w Jeleniej Górze
18 VI 1954 r.
l L K o p e r n i c k i, Oskar
Ko!berg,
Kraków 1889; T e n ż e, Przedmowa
wydawcy do tomu Kolberga Przemyskie,
Kraków 1891; T e n że, Smierć
O. Ko!berga,
"Wisła" IV, 1890; J. Kar ł o w i c z, Oskar Kolberg,
"Wisła"
III, 1889; R. L u b i c z, Hieronim Ł o p a c i ń s k i, Oskar Ko!berg, .,Ateneum",
t. III, 1890.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ef286aca745ad30caa6d8dec792e83e0.pdf
ed031c8dbba148a7c32ba6804c1f43ae
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:105
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:90
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1954 t.41 cz1.
Description
An account of the resource
LUD 1954 t.41 s.2-6
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
KOMITET
REDAKCYJNY:
W. DYNOWSKI, J. GAJEK, A. KUTRZEBA. J. MATUSZEWSKI
K. MOSZYŃSKI,
A. NASZ, M. PRUFFEROWA,
IS. SZCZOTKA)
T. SZCZURKIEWICZ,
R. REIM'USS
SPIS RZECZY
B. STELMACHOWSKA
Profesor dr Franciszek Bujak
Profesor dr Adolf Eustachy Chybiński
Jadwiga Chełmińska-Świątkowska
1. Rozprawy.
REDAKTOR:
JÓZEF
GAJEK
"
ZAKŁAD
IMIENIA
OSSOLII'lSKICH
-
WYDA
WNICTWO
_
WROCŁAW
1954
Tadeusz \X. rób l e w s k i, "Etnografia radzieoka a zagadnienia etnogenezy'\\r świetle prac Stalina o językoznawstwie".
.
Jerzy K u l c z y c k i, "Teoria matriarchatu
w świetle prac radzieckich"
Kazimierz M o s z y ń s k i, ,,0 Neurach Herodota" .
.j Tadeusz M i l e w s k i, "Swiatopogląd kilku plemion Indian północnoamerykańskich w świetle analizy kategorii rodzaju ich języków"
Jan C z e k a n o w s k i, "Syntetyczne szkice V. Kiparsky'ego. Finowie
nadbałtyccy i Bałtowie" .
Józef G a je k, "Metoda. retrogresywna w etnografii polskiej"
Ryszard G a n s i n i e c, "Krystalomancja".
~'Walerian S o b i s i a k, "Zabudowania i inwentarz ruchomy (martwy)
,
w gospodarstwach dworskich biskupstwa poznańskiego w XVIIXVIII w. w świetle materiału źródłowego"
. Józef B iiI'" z t a, "Zagadnienie "nawsia" w osadnictwie wiejskim"
Jan Piotr D e k o w s k i, "Badania nad przeszłością kulturalną opoczyńskich miasteczek"
Wojciech H e j n o s z, "Patry ja". (przyczynek do porozumiewania się
na odległość W dawnych wiekach)
Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Znamiona bartne klucza iłżeckiego"
Józef B u r s z t a, "Znamiona bartne puszczy Wyszkowskiej"
.
Bohdan B a r a n ,ow s k i, "Wyrok sądu owczarskiego z Zachodniej
Wielkqpolski z końca XVIII w."
Zygmunt K o l a n k o w s k i, "Sąd owczarski na Mazowszu Płockim
w końcu XVIII w.".
.
.
.
.
.
Adam Henryk K a l e t k a, "Zapiski do dziejów sądownictwa owczarskiego"
"
....
..
Józef B r o d a, "Chłopskie tartaki na Zywiecczyżnie w XVII i XVIII
wieku"
.
.
.
.
.'
.
.
.
.
.
Czesław Ł u c z a k, "Młynarstwo wiejskie na Kujawach Zachodnich
od XVI w. do chwili obecnej"
.
.
.
.
.
.
Michał Pęk a l s k i, "Miary pola (gruntów) w Urzędowie" ..
Longin M a l i c k i, "Drukowanie płócien na Śląsku"
Marian G o t k i e w i c z, ,,0 płóciennikach na górnej Orawie"
.<•••.
str.
36
66
134
15'3
183
'242
257
340
439
499
511
518
530')
538
546
552
555
583
611
613
626
�2
Marian G o tk ie wic z, .,,0 "Knapach" i "Płacienikach" w Chochołowie"
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Adam G l a p a, "Ubiory chłopskie w księgach cechowych krawcow"
Tadeusz S e w e r y n, "Ikonografia etnograficzna"
Józef K o s t r z e w s k i, "Kiedy zjawiły się w Polsce krosna poziome?"
.
.
.
.
.
Tadeusz W l' Ó b l e w s ki, "KUka uwag o ,geograficznym zasięgu występowania krosien poziomych i pionowyc.h".
.
. .'
.
Roman Rein fu SIS, "Tradycje otwartego o.gtrlłSka.w małopolskIm budownictwie ludowym"
.
.
.
.
Wanda J o s t o w a, "Tradycyjne pożywienie ludności Podhala"
Krystyna T o k a l' z Ó w n a, "Przydomki górali szczawnickich"
. . .
Kazimierz M o s z y ń s k i, "Z pogranicza zainteresowań
przyrodmka
i etnologa"
.
.
.
.
.
.
><.PrzemysŁaw B 'li l' C h a r d, Leszek D z i ę .gi e l, "Socha żelazna na
PodLas1u" (Odkirycie nowego narzędzia do OI1ki).
.
.
.
.
Zenon S o b i e raj s k i, "Jak publikować utwory poezji ludowej" (Próba ustalenia pisowni)
.
.
..
.
.
.
.
.
.
.
,Tózef G a je k, "Instrukcja do indeksowania czasopism i ważniejszych
. dzieł etnograficznych"
.
.
.
.
.
.
.
..
L..'
Józef G a je k, "Metodyka monograficznego
opracowywama
stroJow
ludowych.
.
.
..
.
.
.
.
.
Roman R e i n f u s s, "Instrukcja w sprawie materiału ilustracyjnego
dla Atlasu Polsk~cn Strojów Ludowych"
.
.
.
.
,)
.
Gerard L a b u d a, "Kilka 'uwag o zadaniach Polskiego Atlasu Etno-
+
graficznego"
.
.
,
Alfred Z arę b a, "Zastosowanie
J1icznylch w Szwecji"
II. R e c e n z j e
.
.
.
.
kwestionariusza
.
.
do badań
.
.
.
etnogra-
Armo";')
'.
.
V. N. B e 1i c e l' Narodnaja odeżda Udmurtow, Materiały k etnogenezu AIk. N.
S. S. R. Trudy IiIl'stituta E'1mografii 'im. MikłuchoMakłajatom
X, Moskw,a 1951 (Eugeniusz Frankowski)
M. R ec h a c z e w, Chołmogorskaja
rezba po kósti. ArchangieLsk
1949, (Zofia Malewska)
.
"CESKY LID" Ceskos1ov. AJkad. Ved. Praha 1946-1951 rocznik 1-6
Z.
{Jify
Damo()rsk'Jj}
667
677
699
703
728
736
..
CESKO-SLOVENSKA ETNOGRAFIE, C. S. A. V. Praha 1953. .
Ewa W r a b c o wa. Radziecka folklorystyka
jest nasz.ym wzorem
(resume 'referatu z 'I Konferencji czeskich i słowaoklch folklorystów w marcu 1953) (Zofia Malewska)
914
930
.
.
.
.
.
.
.
1, 2
.
.
l'
Tuwanówna)
80a
912
Cimocnowski).
1951 nr
'.
_
.
Paul R i vet et Georges de C l' e q u .i- M o n f o r t: oBibliog,raphie dies
langues aymara et kicua. Centre National de la Recherche Scientifique, Paris, 1951 (Tadeusz Milewski)
.
.
.
.
.
.
"Le MOrs D'ETHNOGRAPHIE
FRANCAiISE". Bulletin de la Societe
d'Ethnographie
Franl;aises r. 6, nr 1, 'Paris 1952 (Helena Przeslaw-
806
88lt
.
TE SHJKENCAVET Tirana
o i - G o U l' h a n : Evolution et techniques. L'homme et la
Editiop: Albin Michel. Paris 1943; str. 367. (Janina Tuwanówna). Andre L e l' 'O i - G IQ. U r h a n: Evolution et techniques. Milieu et Techniques. Edition Albin Michel, ParLs 194'5; str. 512: (Janina
797
847
855
878
.
I l'NSTITUTIT
(Wacław
767
831
Fischerowa)
Andre .•..L e
matiere.
755
908
.
Emilia
BULETIN
746
s p r a wo z d a n i a.
.
Otakar N a h o d i l, Krytyka pewnych teorii idealistycznych o pochodzeniu religii (Zofia Malewska)
Olga Sk a l n i k o w a, Zagadnienie zbadania kultury i życia czeskich
i słowackich górników (Zofia Malewska)
.
Ludwik K u n z, Kobza, szkic o ludowych instrumentach
muzycznych
Dymitr K a it" o n d ż a ł o w, Madarski jeździec. Z zagadnień etnogenezy
Bułgarów (Zofia Malewska.) .
.
Rozwój zorganizowanych
badań terenowy,ch czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fischerowa)
"
.
Rezolucja III-ej ogólno-państwowej
konferencji
roboczej czechosłowackich etnografów (tłum. Emilia Fiscnerowa).
.
.
.
Antropologia (przedmowa Wojciecha F e t t e l' a do artykułu M. F.
N e s t u r c h a z WIELKIEJ SOWIECKIEJ ENCYKLOPEDII (tłum.
635
639
647
823
Etnografia w pierwszych 12 tomach drugie~o wydania ,,~IELKIEJ
ENCYKJLOPEDII RADZIECKIlEJ" (Eugemusz Frankowskt)
"SOWIIETSKAJA E'I1NOGRA!FIJA" wyd. A.N. Z. S. S. R. Moskwa 1950
zeszyt 1--4 (Zofia Malewska).
.
.
.
.
.
.
.
.
SOWI:ETSKAJA ETNOGRAFIJA" 1951 r. z. 1-3 (Maria Frankowska)
",SOWlJETSKAJA E'I1NOGRAFIJA" 1951 r. z. 4 (Tadeusz Wróblewski)
;,TRUDY :LNSTITUTA ETNOGRAFII I,M. MliKŁUCHO-MĄKŁAJA'.' ..
Nowa seria tom I - XVIII, Moskwa-'Lemngrad
1-947-1'952 (Wttold
Str.
I
t
I
l
I.
(
1
ska)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
"BULLETIN de l'INSTITUT FRANCAIS d'AFRIQUE NOIRE" Dakar
1952 nr. 3 (Maria Frankowska)
"BULLETIN de la SOCllf:T:E: ROYALE BELGE d'ANTHROPOLOGI:E
et de PREHlISTOI'RE r. 1949-50, t. XL-XLI
(Helena Przeslawska)
"ANTHROPOS" Revue Internationale
d'Ethnolog.ie et de L1nguistique
Szwajcaria. Anthropos-Institut,
19'53 t. XLVUr (Tadeusz Wróblewski)
.
Hakan Fe
932
933
934
935
936
937
94-0
941
953
961
965
PROCES- VERBAUX MENSUELS DE LA SOClf:TE DAUPHINOrSE'
D'ETHNOLOGI,E ETD'ARCHEOLOGIE,
lo952r. 27 (Helena Prze.sławska)
Str.
968
971
974
977
l'
n h o l m, Ljustęrfiske.
Znamierowska-
Priifferowa)
Stockholm
1952, t. VI. (Maria
"MAN" A Monthly Record of AnthrQPOloglcal SCience. Londyn 1952.
Vol. LN. Art. 1-'120 ,(Helena Przesławska) .
,,'PRIMITIiViE MAN". Quarterly Bulletin of the catholic Anthropological Conference. WashilIlgton 1952. Vol. 25 nr. 1-.2 (Helena Prze-
990
992
sławska)
999
"HAN.DBOOK of SOUTH A!MERiICAN INDIANS" Smithsonian Institution. Washington, 1946-1950 '(Anna Kowalska-Lewicka)
.
. 1004
Harry T s c h o p i k, JR., The Aymara of Chuccuito, Peru, AIIlth:ro,pological Papers of the Amer,ican Museum of Natural Hi'story. New
York Vol. 44 part. II (Anna Kowalska-Lewicka)
1008
,.PRZEGLĄD ANTROPOLOGICZNY"tom
I-XX
(Franciszek Wokroj)
1009
Józef M a t u s z e w 5 k i, Arty\kuły słowiańskie "Zwierciadła
Saskiego", Poznań 1948 (Władysław
Sobociński)
.
loa
�5
4
Str.
Franciszek S ł a w s k i, Słownik etymologiczny języka polskiego, zeszyt 1 (A-Czar). Kraków 1952 (Tadeusz Milewski)
.
Pierwszy zeszyt "Słownika etymologicznego języka polskiego" Franciszka S ł a w s k i e g o wobec "Słownika etymologicznego języka
polskiego" A. B r li c k n e r a (Kazimierz
Moszyński)
.
Henryk U ł a s z y n, Pochodzenie etniczne nazwy Ukrainiec. Ł. T. N.
Łódź 1947 (Zenon Sobierajski)
.
Sebastian Fabian K lon o w i c, Flis. Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef
Mitkowski)
.
Anzelm G o s t o m s k i, Gospodarstwo.
Mitkowski)
Stanisław
(Zofia
Bib!. Nar. Wrocław 1951 (Józef
.
.
A l' n o l d, Geografia
Semrau)
historyczna
Polski.
Warszawa
1951
.
Bohdan B a r a n o w s k i, Znajomość Wschodu w dawnej Polsce do
XVIII w. Ł. T. N. Łódź 1950 (Jan Reychman)
Jan F i ja ł e k, Pabianice i włość pabianicka w II połowie XVII
i XVIII w. Instytut Historyczny U. Ł. Łódź 1952 (Zofia Libiszowska)
1019
1020
1023
1024
~.
I
\~
.
1031
1035
A. P l' Z Yb o ś, Powstanie Kotski Napierski'ego 1651 r. Jan R e y c hm a n, W .spr.awie Illowych >badań nad ;przeszłością 'ruchów s!połecz1038
Illych n,a Podhalu. Wierchy, t. 2Q, 1950/51 (Janina Bieniarzówna)
Stanisław S z c z o t k a, Powstanie chłopskie pod wodzą Kostki Na1041
pierskiego, Warszawa 1951 (Janina Bieniarzówna)
1044
Józef B u r s z t a, Wieś i karczma, Warszawa 1950 (Józef Gajek) .
Agnieszka D o b r o w o l s k a, Ikonografia ludowej odzieży zach. sło1046
wiań!Skiej. Pamiętnik Słowiański II. Kraków 1951 (Józef Gajek)
Krystyna P i e l' a d z k a, Uwagi o bartnictwie na Łużycach. Pamiętnik
1049
Słowiański l. Kraków 1949 (Anna Kutrzeba)
Władysław R u si ńs ki,
Tkactwo lniane na Śląsku do 1850 roku.
1049
Przegląd Zachodni nr 11/12. Poznań 1949 (Józef Burszta)
Jan Żołna-M a n u g i e w i c z, Polski strój ludowy. Wiedza i Zycie
1053
nr 11. Warszawa 1951 (Franciszek Kotula) .
"ATLAS POLSKICH STROJOW LUDOWYCH" Adam G l a p a, Strój
1056
szamotuiski, (Ludwik
Gomolec)
1066
Adam G l a p a, Odpowiedź na recenzję'·
Vnodzimierz H o ł u b o w i c z, Garncarstwo wiejskie zachodnich tere1068
nów Białorusi. Prace historyczne tom 3/4. Toruń 1950 (Józef Gajek)
Ksawery P i w o c k i, O historycznej genezie polskiej sztuki ludowej.
Wrocław, 1953. Studia z historii sztuki polskiej tom 1. (HeLena
107i}
Przesławska)
"POLSKA SZTUKA LUDOWA" rocznik I-V
Państwowy
Instytut
:Sztuki., Warszawa-Kraków
1947-51 (Henryk
Zwolakiewicz)
Rachmiel B r a n d waj n, La langue et l'esthetique
de Proudhon.
Prace W. T. N. Wrocław 1952 (Stanislaw
Gniadek)
.
"PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE"
tom VIII-IX
Łódź,
Lublin 1950/51 (Jan Szczepański) .
Adolf N a s z, Żarna wczesnodziejowe. Polskie Tow. Archeo!. Warszawa, Wrocław 1950 (Jerzy Pogonowski)
.
.',
1026
1029
1079
1094
1096
1104
Str.
lU. Muzea
I
l
I
,
~.
Maria ~ l' a.n k o w s k a, Osiągnięcia etn:),grafkznego muzeoznawstwa
radZ1ecklego
.
.
.
.
.
.
Alfred Z a l' ę b a, Uwagi o muzeach skandyn~wskich
Jan. M a n u g.i e w i c z, Muzeum Kultur Ludowych
Jamna -.Kra J e w s k a~ Sprawozdanie z działalności Muzeum Etnograf1Cznego w ŁodZI .
Maria Z n a m i e l' o w s k a - P l' li'f f e'r o .; a, Dział 'Etn~graficzn;' Muzeum Pomorskiego w Toruniu
Ryszard Kuk i e r, Z '~ystawy stroj'ów iudowYCh północnej Polski
w Muzeum PomorskIm w Toruniu
.
,Stanisław B ł a s z c z y k, Sprawozdanie z działalnoŚci Muze~m Naro~
dowego w POZna?1U w zakresie Działu Kultury i Sztuki Ludowej
Alfons K o wal SkI, Sprawozdanie z działalności Muzeum w Mię~
dzyrzeczu.
.
.
Franciszek K o t u l a, Spra~ozd~nie 'z działalności Mu'zeu~ w' Rze~
szowie
.
.
.
.
.
Jan1:lsz O p t o ł o w i c z, Sprawozdani~ z działalnoś~i Działu Etnograf~cz~ego Muzeum Lubelskiego
.
.
.
KazImIerz G o t t f l' i e d, Muzeum w Jarosławiu
Krzysztof Wo l s k i, Muzeum w Przemyślu
S. S t e f a .ń.s k i, Muzeum w Sanoku, Wy,staw; "Sztuka 'l:ud~wa Ziemi
SanockIej w Muzeum w Sanoku"
Jan Piotr D e k o w s k,i, Muzeum w Tom~szo";"ie Mazo~ieckim
L. (O.
(Sebastwn
ł
1166
1171
1176
1178
1183
1184
1188
1189
1190
1193
1195
IV. Kro n i ka
Kaz;i:nierz P i e t k i e w .ic z, Wystawy i konkursy s'ztu'ki ludowej Mimsterstwa Kultury 1 Sztuki w r. 1950, 1951
.
.
.
Kazimierz P i e t k i e w i c z, Wystawy i konkursy sztuki ludowej
w 1952 r.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Wyci;ąg, z protokółu XXV Walnego Zgromadzenia P. T: L. (O. G.)
Protok<;Jł z XXVI Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.)·.
.
Protokoł z XXVII Walnego Zgromadzenia P. T. L. (O. G.)
Wyciąg z p~tokołt~ XXVIII Walnego Zgromadzenia P. T.
G.)
Sprawozdallle z dZIałalności Oddziału Krakowskiego P. T. L. (194819152r.) '(Anna KowaLska-Lewicka)
.
.
.
.
.
.
.
.
Sprawozdanie z działalności Oddziału krakowskiego P. T. L. za okres
cd 1. VI, 1953'-1.
VI. 19154(Anna Kowalska-Lewicka)
.
.
.
Sprawozd~llle z. pracy Oddziału P. T. L. w Mszanie Dolnej 1953 r.
,
1106
1134
1164
Fltzak)
.
.
.
.
.
.
.
Spra;vozdallle z działalności Oddziału sude~klego P T. L .; Jel~niej'
Gorze za 19i53 r. (Seweryn Gersten)
.
Sprawozdanie z pracy Oddziału śląskiego P. T. L. za 1953 r. (Maria
Suboczowa)
.
.
Sprawo.zda<ni~z d~iałaln~ści Oddziału :.vro~ławskieg~ P.
(Halma
Btttnerowna)
.
.
.
.
.
.
.
T. L.' za
1953 r~
Sprawozdanie z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za lata
1949--195.2 (Helena Wankowicz-Taige).
.
.
.
.
Sprawoz?ame z działalności Oddziału poznańskiego P. T. L. za 1953 r.
(Stamslaw
Sprawozdanie
(Kazimiera
Blaszczyk)
z działalności
.
.
Oddziału
Zawistowicz-Adamska)
.
łódzkiego P. T. L. za 1953 r.
1198
1209
1216
1219
1225
1229
1236
1242
1245
1246
1248
1250
1251
1253
1254.
�Sprawozdanie
z działalności
{Janusz Swieiy)
Sprawozdanie
.
.
z działalności
lina Antonowiczowa)
.
Oddziału
P. T. L. w Lublinie
Oddziału P. T. L. w Toruniu
1255
.
1953 r. (Ka-
..
Sprawozdanie z prac w Archiwum P. T. L. (Helena Przeslawska) .
Sprawozdanie z badań terenowYIch Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w 1952 r. (O. G.)
...
Sprawozdanie z konferencji w sprawie badań ferenowych nad rolnictwemi hodowlą z dnia 9---10 V. 19531'. (O. G.) .
.
Sprawozdanie z prac nad Polskim Atlasem Etnograficznym
za okres
1947-1953' r. (Zofia Staszczak6wna).
.
.
.
.
.'.
"SBRAWOZDANIA Z CZYNNOŚCIl I PRAC POLSKIEJ AKADEMII
NAUK" rok I nr l, 2, Warszawa 1953 (O. G.) .
"KWARTALNIK HISTORII KULTURY MATERIIALNEJ" rok I nr 1,2,
Warszawa 1953 {O. G.)
W sprawie księgi jubileuszowej ku czci Oskara K o l b e l' g a .
1256
1258
1259
PROFESOR DR FRANCISZEK BUJAK
1266
Z szeregów uczonych polskich ubył profesor dr Franciszek Bujak.
Dnia 22 marca 1953 r. zmarł w Krakowie uczony wielkiej miary, bada'cz o szerokim wachlarzu zainteresowań, czołowy polski historyk
dziejów gospodarczych, organizator
zbiorowych poczynań badawczych i
edytorskich, członek czynny b. Polskiej Akademii Umiejętności, członek honorowy iPolskiego Towarzystwa Ludoznawczego, współpracownik całego szeregu naukowych organizacyj polskich i zagranicznych ..
Zainteresowania naukowe Bujaka
niejednokrotnie doprowadzały go na
pogranicze historii i etnografii. Niektóre z jego prac znane są etnografom i długo jeszcze będą im służyć
pomocą przy podejmowaniu badań z
zakresu ich dyscypliny. Przynoszą
one - jak Studia n{1d osadnictwem
Ma!opols-ki
(Kraków 1905), czy Hi-
1280
128~
1284
1283
V. Ró żne
Resume:
w języku rosyjskim
(Zofia Malewska)
w języku angielskim
(Andrzej
Walig6rski)
Ilndeks rzeczowy
:Indeks ellnogeogral£iczny
I!ndeks osobowy
.
.
.
Wy<kaz instytucj,i naukowYi::h
Wy<kaz czasopism
Spis rycin
U wag
str.
za 1953 r.
a:
Tom XLI "Ludu" sklada się z 2 vol. (vol .. 1 obejmuje
prawy, vol. 2 - pozostale działy).
1287
1359
1423
1442
1455
1475
1477
1478
roz-
storia
.,l.
.)
It
:·,,/,
.~
•
1
J
,t·
;
osadnictwa
ziem
polskich
w
(Warszawa 1920) syntetyczne ujęcia ważnych dla etnografów
problemów
dziejowych,
Prof. dr Franciszek
Bujak
inne jak Maszkienice
(Kraków
1901, cz. II 1914), Limanowa
(Kraków 1902) i Żmiqca (Kraków 1903) - stanowiły przez okres prawie
półwiekowy wzór monografii lokalnych, które niejednokrotnie były
wyj{orzystywane przy etnograficznych badaniach terenowych i poważnie na ich ujęciu i wynikach zaciążyły.
Osobno wymienimy drukowane przez Bujaka na łamach Ludu
przyczynki archiwalne, rzucające promień światła na pewne sprawy,
zwłaszcza obyczajowe i społeczne, w zamierzchłej przeszłości. Oto one:
krótkim
zarysie
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ae491c6041b61f6766b4b6db5ce6a675.pdf
81ee323fcd754b586b1c0007f1d5130a
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:106
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:91
Title
A name given to the resource
Różne / LUD 1954 t.41 cz.1
Description
An account of the resource
LUD 1954 t.41 s.1287-1480
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
1286
"Ze studiów nad tekami KoLberga".
"WpŁyw O. KoLberga na następne pokoLenie etnografów".
"Romantyczna
i pozywistyc.zna
postawa
spoŁeczeństwa
rl
ludowej".
t
kulturaLnych
l
"Z
historii
"Prace
wych,
terrninów:
lub
wykazujqce
rozprawy
na
na wsi
tle
Ludowość,
będące
prac
O.
Ludoznawstwo,
wynikiem
Kolberga
wobec
etnografia,
współczesnych
zjawisko
ew ol
foLkLor".
badań
u
cj i
kultury
tereno-
BPYEJIEBCKH
stosunków
Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący ani pełny.
stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami
biograficznymi
powinna wejść do 42 tomu "Ludu".
Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę
Inkę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych,
związanych z centralną postacią etnograf.ii polskiej (1814-1890) ubiegłego wieku, jaką był
Oskar Kolberg. Obok projektowanego
tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze przygotowuje
obecnie do druku korespondencję
O. Kolberga
w ramach
"Prac i Materiałów
Etnograficznych";
Towarzystwo
posiada
w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską
Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu.
Poznań. dnia 15 września 1953 r.
Za Komitet
sekretarz generalny
_ A. Nasz
TAJlEYlli
polskiej".
COBETCKAH 3THOrPA¢MH
M llPOEnEMA 3THOrEHE3A
B OCBEIUEHliU1 TPY,1J;A J1. B. CTAnMHA ITO H3bIKOBE,1J;EHMlO
(KpaTKoe 1013JlO}KeHlo1e).
I1pHHLVofnvIH.'lbHyłO
6.'leM
óa3Y
H'CC.'lep;OBaHHR
COCTaBJIReT P;.'lR 9THorpaqmH
pWlecKOM
xapaKTepe
M. B.
CTaTbR
J1
CTa.'lHHa
CMellIaHHOM
prezes
J. Gajek
CTaTblH
9Ta COBepllIJ1.'la
BHCTHKe,
HO TaK:>Ke
rrpe:>Kp;e
pop;CTBeHHbIM
.'leHHH
J1 B
Bcero
HaY'IHOrO
HCC.'lep;OBaHJ1H
Cpep;J1
MHOrOqHC.'leHHbIX
f
.' )
CBOM 9TarrbI:
H.
Mappa.
p;OK.'lap;OB
C.
A.
pop;a
HapO,LIHbIM,
9TOM
oOpalIJ;aeT
B pap;pyrJ1M
orrpep;e-
HB.'lHeTCR
9TMM
Ha
06LIJ;J1M
rrp06.'leMoM.
ce6H
H.
J1 H.
J1CC.'le-
HeOÓXOp;J1MOCTJ1
BHJ1MaHJ1e
Qe6oKcapOBa
J1CC.'lep;OBaHMH rrpOB.'leM
M. B.
CTa.'lJ1Ha
'ITO
K H3bIKaM
OT R3bIKOB
JJ;OK.'laJJ;aY!3'bHCHHłOT
no
B p;a.'lbHeMllIJ1X
9THoreHe3a,
TOKapeBa
MeTop;a
B Tpy p;e
MappH3Ma
HeOÓXOp;J1MOCTb
J1HTepecylOLIJ;HXCH
H3bIKOBep;eHJ1Y!
OT R3bIKOB
MeHJ1 K H3bIKaM
aBTopbl
B
KpH-
COKpyllIalOLIJ;aR
J1 B pa60Tax
MeTop;a
rrp06.'leM
9THOrpa¢J1'IeCKOrO
HaXOp;HlIJ;J1eCH
MapKCJ13Ma
M.
-
HayKax.
ITpoHB.'leHJ1eM
y'IeHbIX
J1p;eO.'lOrJ1'IeCKJ1M pe¢epaT
C'IeT
rrpo06 HCTO-
B "ITpaBp;e"
O R3blKe
J1CTOpH'IeCKHX
Tpyp;ax.
COBeTCKHX
TeMy
r.
3a HeM .'lJ1KBJ1p;a:O;J1RT. Ha3.
C'be3p;
reHe3a.
HayKy
p;HC:O;Hrr.'lJ1HaM YKa3blBaeT
p;OBaHJ1RX H Hay'IHblX
Ha
1950
B
.'lJ1HfBJ1CTJ1'IeCKJ1X
COOTBeTCTBeHHOfO
B y'IaCTKe
HOBylO
CTa.'lHHa
Be.'lJ1KOe p;e.'lO He TO.'lbKO B COBeTCKOM .'lJ1Hr-
KpJ1TJ1Ka HC.'lep;ylOLIJ;aH
60Tax
M. B.
npOJ1CXO:>Kp;eHJ1H Hapop;oB.
rry6.'lJ1KOBaHHaR
TJ1'IeCKJ1 o:o;eHJ1BaeT T. Ha3.
Redakcyjny:
9THoreHeTWleCKHX
y'IeHHe
pa3BJ1TMe
rr.'leMeHJ1,
Hapop;HbIX
9THO-
rrOp;TBep:>KeHJ1H HaR3blKa
J1MeeT
OT R3bIKOB
K H3bIKaM
C.'leJJ;yłOlIJ;HM 06pa30M:
"H3bIK
II.'le-
Ha:O;J1J1,
B03HH-
�1286
"Ze studiów nad tekami Kolberga".
O. Kolberga na następne pokolenie
"Wpływ
"Romantyc.zna
i pozywistyczna
postawa
etnografów".
społeczeństwa
wobec
kultury
ludowej".
I
\
I
iI
:
i
l
j
!
"
"Z historii terminów:
ludowość,
"Prace
będące
wych,
lub
rozprawy
wykazujące
kulturalnych
na tle prac
na wsi
ludoznawstwo,
wynikiem
O. Kolberga
etnografia,
współczesnych
zjawisko
folklor".
badań
tereno-
e w o l u c j i stosunków
13PYEJIEBCKH
Powyższy wykaz tematów nie jest rzecz prosta obowiązujący
ani pełny,
stanowi ledwie szkic tej tematyki, która poza przyczynkami
biograficznymi
powinna wejść do 42 tomu "Ludu".
Zwracając się tym pismem do wszystkich etnografów Redakcja ma nadzieję, że znajdzie ono żywy oddźwięk - tom zaś XLII "Ludu" wypełni tę
lukę, jaka istnieje w zakresie opracowań biograficznych,
związanych z centralną postacią etnografii polskiej (1814-1890)
ubiegłego wieku, jaką był
Oskar Kolberg. Obok projektowanego
tomu "Ludu", Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
przygotowuje
obecnie do druku korespondencję
O. Kolberga
w ramach
"Prac i Materiałów
Etnograficznych";
Towarzystwo
posiada
w Archiwum teki Kolberga, które zostały oddane w depozyt przez Polską
Akademię Nauk i z których można koszystać na miejscu,
Poznań, dni·a 15 września 1953 r,
Za Komitet
sekretarz generalny
• A. Nasz
T A.UEYlli
polskiej".
COBETCKAH 3THOrPA¢MH
M ITPOBnEMA 3THOrEHE3A
B OCBEIllEHMJ.1 TPY,l(A M. B. CTAnJ.1HA ITO H3bIKOBE,l(EHMłO
(KpaTKoe
ITpMHI.J;J1nJ'IlVlbHylO
6JleM
xapaKTepe
M. B.
CTaTbR
TMqeCKM
prezes
J. Gajek
I1CCJ'Ie)l;OB3HMR 3THoreHeTMqeCKMX
COCT3BJIReT )l;JIR 3THOrpa¢MJ1
pJ1'ieCKOM
Redakcyjny:
633Y
113J10>KeHl1e).
CTaTbIR
J1
CTaJIMHa
oI.J;eHY1BaeT T. Ha3.
BJ1CTMKe, HO TaK2Ke
HOBylO
CTaJIMHa
1'950
B
HayKy
r.
npe2K)l;e
pO)J;cTBeHHbIM
O R3bIKe
JleHMR
B
MCTOpJ1'IeCKMX
HayKax.
COOTBeTCTBeHHoro
B yqaCTKe
COBeTCKJ1X
MHOrO'U:lCJIeHHbIX
up;eoJIOrUQeCKJ1M
•
I
reHe3a.
CqeT
pe¢epaT
B
A.
06palI.J;aeT
TOKapeBa
MeTop;a
pop;a
HapOp;HbIM,
nOM
)l;pyrMM
anpe)l;e-
U
MCCJIe-
He06xo)l;J1MOCTU
RBJIReTCR
MHTepecylOlI.J;uxCR
C.
no
B pa-
B )J;aJlbHeMrnMX
3THoreHe3a,
3TJ1M
Ha
rrp06JIeMOM.
ce6R
H.
H.
06lI.J;UM
BHJ1MaHJ1e
'Ie60KcapOBa
UCCJIe)J;OBaHJ1R rrpOBJIeM
M. B.
R3bII<OBe)l;eHUJ1
OT R3bIKOB
MeHU K R3bIKaM
aBTopbI
MeTO)l;a
)l;OKJIa)l;oB
HaXO)l;RlI.J;J1eCR B Tpy)l;e
MapKCU3Ma
Mappa.
COKpyrnalOlI.J;aR
Heo6xo)l;MMOCTb
IIpoRBJIeHJ1eM
yqeHbIX
3THorpaqmQeCKOrO
CBOM 3TanbI:
•
Tpy)l;ax.
Cpe)l;M
'reMy
HayqHOrO
MCCJIep;OBaHMR np06JIeM
C'be3)l;
Ha
H.
MappM3Ma
JIJ1HrBJ1CTJ1qeCKMX M B pa60Tax
)l;MCU;J1nJIJ1HaM YKa3bIBaeT
)l;OBaHJ1RX M HayqHbIX
M.
-
KpM-
BeJIMKOe )l;eJIO He TOJIbKO B COBeTCKOM JIJ1Hr-
M
Bcero
HapO)l;OB.
B "ITpaB)J;e"
KpJ1TMKa J1CJIe)l;ylOlI.J;aR 3a HeM JIJ1KBJ1)l;aU;MRT. Ha3.
60Tax
06 MCTO-
npoJ1CX02K)l;eHJ1J1
ny6JIMKOBaHHaR
3TaCOBeprnJ1JIa
M. B.
yqeHMe
CMernaHHOM
npo-
CTaJlJ1Ha
'ITO
K R3bIKaM
OT R3bIKOB
3THO-
rrOp;TBep2KeHUR
pa3BUTJ1e
nJleMeHJ1,
HapO)l;HbIX
R3bIKa
UMeeT
OT R3bIKOB
K R3bIKaM
p;OKJIa)l;a J13'bHCHRlOT CJle.1lylOlI.J;UM 06pa30M:
"H3bIK
Ha-
rrJIe-
Hau;uu,
B03HU-
�1289
1288
KaeT
pa3BMBaeTCR
M
BMTMeM
O,D;HOBpeMeHHO C B03HMKKHOBeHJ1eM
06~eCTBa.
3TanbI
cy~eCTBYIO~Me
M.MeIOT COOTBeTCTBI1J1 B pa3BJ1TMM
pO,D;hI, HaI..\J1M.). Pa3BYfTl1e
CKI1X
rpynn
KaK
BJIap:eJIb'łeCKMM
Ka)Kp:aJl
-rypbI
M epeop:aJI'bHbIM
Hapop:OB
B
p:OJI)KHbI
x03J1iicTBeHHo-KY
Toro
Topble
BbI,n;eJIJlIOTCJI
cy~ecTBYIOT
,n;aHHoi1: TeppHTopHH
Typax
Hapop:OB,
HoweHMIO
tlecKHX
K
HRTJ1IO KyJIb'l'ypHbIX
'IecKoii
MeTO)),
I1MeeT
CBBOIO cne-
I1CCJIeI\OBaHMJI
3THorpaepHJI
RBJIJlłOTCR
C03,n;aHHblX
pa3JIM'łaeT
TpOnH'łecKyIO
H )),p.
TeppHTopHH,
KOJIYf'IeCTBy
Cxo,n;CTBa
B
HCTOpH-
npOTYfBOOOJIOJKHbI
6YPJKya3Hoi1:
01'-
J1CTOpHKOno-
3THorpaepJ1-
J1CCJIe,n;OBaHJ1MB 3THorpaepHM.
Ha TeMy
06pa30M
rrpOJ1CXO)Kp:eHMR
XPOHJ1KH, cpeP:HeBeKOBaJl
3THOreHeTYf'łCKJ1e
CJIep:yeT
B MHepax
OT,n;eJIbHblX
p:aHHble
TO)Ke
06paTHTb
J1 HapOP:HbIX
Hapop:OB.
xyp:O)KeCTBeHHaR
3aMbICJIbI.
,n;OJI)KeH
apxeOJIOrYfqecKYfe
Ky.TIbTypbI.
cop:ep)Ka~YfeCJI
CpeP:HeBeKO-
JIYfTepaTypa
3THOreHeTJ1Ka
rrpep:a-
,!\OJI)KHa
co.n;ep6blTb
Tl.I..\aTeJIbHO MCCJIe.n;OBaHa.
WCCJIe,n;OBaHHJI 3THoreHe3a
npJ1
Hapo,n;OB.
ero
113JlO>KeHl1e).
I
apxaT".
.,
ycrrewHo
KOTOpaJl
pa3BHBaTbCJI
3aHJ1MaeTCfł
TOJIhKO
H3)"IeHJ1eM
no
pa60TaM
B
f
).:
HacTORl.I..\eii
M.
O. K
rJIaBe
'ITO
pblX
cy~ecTBoBaHHJI
KOTopble
nepe:mJ1BaIOT
CTpOR
TaK
3Tan
Ha
6bl
npo'ł.
MHoro
cpe,u.Yf HeKOTO-
C'łJ1TaTb
HanpaBJIeHJ1J1M
nanaM
6yp)Kya3Hoii
CTpOJl.
cpe)),J1 caMbIX
np06eJIOB
MaTepJ1HCKHe
BbIBO,n;bl
"HJ13WHe"
TeopHłO
rJIy60Ko
OCHOBaHYfJ1 3TJ1X
6bl
HeHC-
,u.OKa3a-
rro,u.pbIBaeT
HeBCe06~J1M
MaTpJ1apXaJlbHOrO
M.
HMeeT
cqHTaeMOro
nOJlY'łHJlJ1Cb
Ha3blBaeMble
nOJIO)Ke-
MaTpHapxaTa
CTpOJl
6bIJlO
a6co.TIIOTHO
HeKOTopbIM
'ITO
BCTpe'laIOTCJI
CTaporo
,I\a)Ke
no
OCHOBHoe
Hapo,n;oB
CTpoeM.
J1 B 3TOM CJIy'łae
npe,u.rrOJlaralOT,
xaTa
CTpOR
"MaTpH-
He.n;ocTaToK
MaTpJ1apXaTa,
B03MO)KHO
po,u.oBoro
TJ1H, o,u.HaKo
C1'OpOH.
MaTpHapXaJIbHOrO
Bce06l.I..\HoCTJ1
B ,u.OKa3aTeJIbCTBaX
J13JIo:me-
Tpy,u.a
np06JleMbI
rrp06JIeMaTJ1KH
cOBpeMeHHblx
.n;peBHJ1M 06l.I..\eCTBeHHblM
epOpMbI
YfHTepnpeTMpyeT
06cy)K,u.eHHIO
nepBo6blTHbIX
a6COJIIOTHOii
TeM,
paccMaTpHBalO-
III
OTHOCHTeJIbHO
meritum
Yf rro,u.Jle)Ka~J1X
TeJlbCTB
aBTop
OCB e H a
H nO,u.'łepKHBaeT,
HblX
B e H a,
CHCTeMaTH"'łeCKOe
1948).
fJlaBa
HJ1e
oc
a TaK)KO
(MocKBa-JIeHHHrpa,!\
\
•
O. K
M.
MaTpYfapXaTa,
II
H
3HI.J;J1KJIOrre,u.J1"'łeCKH-HcTopHorpaepJ1qeCKOrO
paCbI
PeJIHKTbl
KyJlbTypHbIX
pa3BH06paTHble
HayKH.
OT'łeTJlHBO
MaTpHapHapo,u.OB
MaTepJ1Ka.
CJIe,I\yeT
MoryT
co,n;eMCTBJ1J1 3THorpaepm.1,
KyJIbTypbI
HHe
KyJIbno
pe3YJIb1'aTOM
'ITO
KO-
OT'-leT
l.I..\YfX np06JIeMy
06I.I..\J1X
M pa3JIH'łHbIX
Ilop:qepKHyTb,
rrpJ1HI..\MnHJlJIbHO
apxeoJIorHeii
co,u.ep)KM.T
Ky JIb-
MCTOpYfKO-CpaBHMTeJIbHblM
06JIacTRx
op:HaKO
CpaBHJ.l:TeJIbHbIM
BHJ1MaHJ1e Ha p:aHHble
}KaT
n o s
3JI.eMeHTOB.
Hapop:aM,
3THOrpaepM'łeCKHX
J1 Bblp:eJIeHHble
Bble
t h
KOHKpeTHoMy
B TaKHX
KpyroB,
(KpaTI~oe
TPY)lOB.
(pO)),OBOM, pa6o-
WKOJIOM.
y'łHTbrBaTb
HHJIX
e
apKTYfqecKyIO,
KyJIbTypHbIX
'reppHTOpYfH
paCCMa-
fJIaBa
COBeTCKaa
30HbI:
JKYfBY~HX
TEOPMH MATPMAPXATA
B OCBEIII,EHMM COBETCKMX HAyqHbIX
Ha-
3THJ1'łe-
3TanOB,
MCTOpYfKO-KyJIbTypHble
rrpOI..\eCCOB. CJIep:yeT
Ky JIbTypHbIe
KaK
6JIaro,n;apR
cocep:HYfM
nOHI1MaeMbIX
epopMaI..\YfJ1,
nOJIb30BaTbCfl
JIbTypHble
KpOMe
TaK
3THorpaepl1'łeCKl1e
OI.J;eHKe KyJIbTyp
J13bIKa
CTpOM).
nOHYfMaeMaR
Ky JIbTYPY.
pa3BYlTJ111
(pO,D;bI, nJIeMeHa,
MCTOpM'łeCKHX
nOCJIe,D;OBaTeJIbHbIe
rpynna,
I..\MepM'łecKyIO
MeTop:OM.
Yf nepeMeHbI.
npOYfCXO,D;JlT B paMax
TpJ1BaeMbIX
B
06~eCTBa:
KY JIb 'łMIJ;Kl1 E)KJ1
pa3-
YI
no.n;'łepKHYTb,
C orOBopKoii
H 60Jlee
'ITO
TeOpHJI
HJIH
MeHee
BbI,u.aIOl.I..\erOCJI
B CneI..\HepJ1'łeCKJ1X KOHKpeTHbIX
coxpaHReT
MaTpJ1apXaTa,
OTHOCJ1TeJlbHO 6e3yCJIOBHo:i1
BCe :me
H H,u.eOJIOrJ1'łeCKOe
CTpOJlX
CBOe rJIy60Koe,
3Ha'łeHHe.
nOCTaBJleHHaJl
Bce06l.I..\HoCTJ1 3Toro
3Ha'leHHR
nepB06bITHoi1:
)KeH~J1HbI
06~J1HbI
TeOpeTJ1qecKH-no3HaBaTe.TIbHOe
-
�1290
BbIBO,[lbI
rrOJly'-IeHHble
JIHTepaTypHbIX
H HCTopHorpacPH'-IeCKHX
MaTepHaJIOB
H
rrpHHy:tK,[IalOT
nepe,LIOBbIX
B BH,[Ie
Ha CHOBaHvU1 MaTpv1apXaJIbHbIX
3THorpacPH'-IeCKHX
Hac
COrJIaCHTbCfl
rrepB06bITHbIX
rrpaBMJIbHOrO
ee
6JIeMbI
B
rrpe:tK,LIe
Bcero
o606r.u;alOr.u;eM
nO,LI'-IepKHyTb,
3Ha'-IeHMe
J1
pa3,L10 60JIbIIIe
rrOHH:lKeHMfI,
rrpHcyr.u;eMy
-,
MbI
He:tKeJlM
B n03,L1HeMIIIMe
06pa'30M
CyTb
Hy:tK,LIaeMCfl
O,LIHaKO
BrrOJIHe
yfl'CHfleM
3Tanax
TaKMM
pa3BMTMfl,
meritum
OCHOBbI
cOBoKyrrHocTM
60pb6bI
.,MCKOHHoro
3TMX
rrpeMMyr.u;eCTBO
TeopMfI
CTpOM, orrMpalOr.u;MMCfl
Ha
HOCTM rrpOM3BO,LICTBeHHbIX
v'IerMpOBaHHbIM
rrp06JIeMa:
My:tK'-IHHbI
-
CBfl3aH
C ee
,,'-ITO
3'1'0 MCTO-
po,n;CTBeHHbIX
BrrOJIHe
-
3'1'0
M B TO:tKe BpeMfl
B KJIaCCOBOM
o6r.u;ecTBeHHo-3KOHOMM'-IeCKHl1
"MCKOHHOM"
MH,LIMBM,LIyaJIbHOM co6CTBeH-
Cpe,LICTB, KOTopafI,
HeKOTopbIX
COBMeCTHO C npMBHJI06r.u;eCTBeHHbIX
MeHH.
IIpM3HalOT
\
'l
l
I
•
l
COBeTcKaH 3THorpacPHR: 2. CTp. 12. 1953.
BO BpeMJI
IIJIaTOHa
ee
rpyrrrr,
rraTpMapXaJIbHOrO
BeJIMKOM 3pbI
M ApMCTOTeJIfI
Bce
peaKL\MOHHbIe
6MJIJ13aL\MM
-cyr.u;eCTBylOr.u;J1X
rraTpMapxaTa"
J13'hflBJIfleT
06r.u;eCTBeHHoe
Hay'-IHbIe
TPOpeTM'-IecKylO
3Ta
Of];HOBpeMeHHO
M M,LIeOJIOrM'-IecKylO CyTb
TeOpeTM'-IeCKM
He Hay'-IHafl
Bepy
TeOpMJI
npOv'IeTapMaTa
JIeKTMQeCKOM
M
06'heKTMBHoe
TaK
3BOJIlOL\MOHHOM
06CTOflTeJIbCTBO,
rrOJIHOL\eHHylO
6bIJIa
(KocBeH),
Bepa
'-IeCKOrO
TMKe.
yCBoeHa
KaK
TaKMe
peBo.TIlOL\MOHHbIM
OHa 6a3MpY~T
MMpOB03peHMM.
CMJIy,
KOTOpylO
yCJIOBMfl
rrOJIHOrO
CMJI :tKeHr.u;MHbI cyr.u;eCTBOBaJIM y:tKe
l.IeJIOBe'-IeCTBa
B 3rroxy
OHa
Ha
rrepBo6bITHOM
MO:tKHO
C06010
ocyr.u;eCT-
yCJIOBMM '-IeJIOBe-
pa3BMTMfl
M MCrrOJIb30Ba-
6e3KJIaCCOBOM
YCJIOBJ1fl pa3BMTMfl
,LIMa-
rrO,LIHMMaeT
HeO,LIHOKpaTHO B MCTOpMM
rrepeIIIHMe
rrOJIHbIe
BpeMeHHOM
:tKeHr.u;MHbI C03,L1aeT COBpeMeHHbIM
Hay'-IHbIM
TeopMfl
,D;MaJIeK-
'-ITO :tKeHr.u;MHa rrpe,LICTaBJIfleT
06r.u;eCTBeHHylO
6bITa.
COCTaBJlfleT
yCKOJIb3HyTb
BMTb 3aBMCMMO OT 3KOHOMJ1'-IeCKM-06r.u;eCTBeHHbIX
HMfI
B CTa-
"MCKOHHoro
TeOpJ1M M n03TOMY
M CTapaeTCfl
HaBpe-
B MeTacPJ13M'-IeCKOe,
3Ta
TM'-IeCKOM, J1CTOpMKo-:mOJIlOL\MOHHOM np06JIeMa
MaTpMapXaJIbHafI
CTpOfl,
HarrpaBJIeHJ1fI,
TeOpJ1fl
My:tK'-IMHbI.
3Ta
,LIO HaIIIero
3aJ1HTepeCOBaHHbIM
OTHOIIIeHMM.
npeMMyr.u;eCTBO
CTpOH.
KJIaCCOKOro
BrrJIOTb
CJIy:tKar.u;He rOCrrO,LICTBylOr.u;MM KJIaCCaM,
0611\MHbI.
M MCnOJIb30BaHMfl
Te-
CMJI CO-
6e3KJIaCCHbIM
CTpOJ1,
COL\MaJIM3M J1 KOMMyHM3M.
~
fJIaBa IV
ABTOp
paCCMaTpMBaeT
MeHKO
B
KpoMe
B
M OM
Tpy,LIe
aBTopOM
B 3TOM
Bcero
rJIaBe
Ha6pOIIIeH
np06.neMaTMKy
reHe3Mca
OCHOBaHMM BbIBO,LIOB II.
"IIepBo6bITHoe
06r.u;ecTBo"
O'-IepK
3Tarrax
II.
(M3,L1. VI
OCHOBHbIX rrepeMeH
EcPM-
1953).
rrpOMC-
cPOpMMpOBKM '-IeJIOBe'-IeCKOrO 06r.u;eCTBa B CHO-
6 p O .n;fl :tK H M '-I e C Kor
rr p M M M T M B H O M
'-IeCKOe .0cHoBaHMe
O CO6 M
OXOTbI
Mor JIM CbIrpa Tb
:tKM3HM nepB06bITHoro
P
a T e JI b C T B a
Tpy,LIHO HaMTM '-IeTKOe
,LIJIfI pa3,L1eJIeHMfl
:tKeHr.u;MHbI He
cTBeHHoM
Ha
B cor~MaJIbHOM rrOJIO:tKeHMM :tKeHr.u;MHbI B Te'-IeHMM MCTOpJ1J1.
rrepBbIx
IIIeHMflX
rrpe:tK,LIe
ero
Toro
IIIe,LIIIIMX
3Toro
\j
L\apcTByeT
C 3rrOXM
MaTpMapxaTa,
O'-IeBM,LIHbI. TeopHfl
cyr.u;eCTBylOr.u;ee
l
B03HMKHOBeHMeM
B HeKO-
MCTOpMM.
,LIOKa3aTb
.1
C
'-IMHafI
y'-IeHMeM
IIOTeXMH
rraTpMapxaT"
rrepBo6bITHOM
0,[l06pJIeT
M3
l
+
TeopMfl
TOr,LIa
ce6e
rOBopfl:
MaTpMapxaT
"MCKOHHbIM
cTpeMMTcfI
nOJIO:tKeHMeM
CTpOfl
CHOIIIeHMM
,LIBYX TeopMM
rraTpHapxaTa"
3Ta
MJIM
M. li1.
06CTOflTeJIbCTBO
KOJIJIeKTMBHoro
06pa30M
KaK
r
rrOHBJIfIeTCfI
3aTo
3Ha'-IeHJ1e ro-
TaK
•l
rrpo-
CJIe,LIyeT
rrpOM3Bo,LICTBa,
Ha,LICTpOMKOM.
rrpOM3Bo,n;CTBeHHbIX
COOTHOIIIeHMM".I)
BpeMeHa,
C opraHM3aL\MeM
MCTOpMfl rrepB06bITHoro
O,LI06pfIeT
CTpOfIM
3TY epy.
BM,LI pO,LIOBOrO CTpOfI MMeeT
M C opraHM3aL\MOHHOM
BbIJ];eJIeHMfl
06r.u;eCTBe.
He
MbI
rrO,D;'-IepKMBaeT 3'1'0 rrpMHL\MrrMaJlbHOe
Borrpoc
KJIaCCOBhIM
rraTpHapxaTa.
B TaKOMCJIy'-Iae
,LIOJIrHX
HacTyrrMBIIIHx
HCCJIe,LIOBaHHM rrOCTaBMM
peJIfITMBHO
BpeMfI
TeCHhIM
CHOIIreHMfIMM
TOpbIX
'-IeM BO BpeMfl
06r.u;ecTBa.
nepBo6bITHoe
L\eJIafl
KOr,LIa
3TOM TeOpMJ1 B rrOHHMaHHJ1 L\eJIOCTM MCTOpMH pa3BMTMfl
OH caMbIM
pMfl
3rroxa,
pfI,LIOM C MHOrOBH,LIHOCTblO crre-
xapaKTepMCTHKe
'-ITO H
'-IeJlOBe'-IeCKOrO
B
BeJIHKafl
cyr.u;eCTBOBaJIJ1 rrpJ1HL\HrrJ1aJIbHO BO Bcero
E'CJIH B HaCTOfIr.u;MM 3Tarre
pa3BHTHfl
06r.u;eCTB cyr.u;eCTBOBaJIa
rOpa3,L10 60.TIbIIIe,
rraTpMapxaTa
fIBJIeHHM-
'-ITO B HCTOpHH
3BOJIlOL\HH
rropa60r.u;eHMfI
C B03HHKHOBeHHeM
H KOTopbIe
TeM,
:tKeHr.u;HHbI,
L\McPM'-IeCKHX cPOpM, 6bIJIO
TbICfI'-Iev'IeTMM
c
HX
apXeOJIOrH'-IeCKHX
HeorrpOBep:tKHMbIX
'-IeJIOBe'-IeCKHX
3Tarra
COL\v1aJIbHOe 3Ha'-IeHHe
,[IaHHbIX,
peJIHKTOB.
1291
Tpy,LIa
no
rroJIY.
M C a-
3KOHOMM-
BCJIe,LICTBJ1e
BbI,LIalOr.u;eMCfl pOJIM
B
06r.u;e-
'-IeJIOBe'-IeCKOrO CTa,LIa. My:tK'-IMHbI.
�129~
1293
6JIarO.zlapR
MX
qm3M'-I:eCKOM
CTBO B MCnOJIHeHMM TaKMX
He
6bIJIO TaKLKe .zlpyrMx
BaTh
cneQMaJIbHoMy
LUMHbL
HBJIeHMR
BepORTHO,
naMH
CąHTaTbCR
KaKaM
CBoeM
ąeBaR
nOJIy'łHJIa
BbI.zlalO~e~MCR
}KH3Hb
li
B 3THX
RBJIeHHR
npe.zleJIax
npou;eccax.
BHTHH,
H
y
q,H3HąeCKHX
CHJI
onpe.zleJIRJOLUHM
ąeJIOBe'łeCKOrO
,,3BepHHbIM
CO6 H
3aMeTHO
KO-
MHoro-
KOTopora
BCTpeąaeMbIM
npeHMy~ecTBo
~J1Ha
caMQOB
caMKa,
O X a T H H K O B,
He
CTpOR
rHnoTeTHąecKaR
KocBeH
ąeJIOBeKy
xapaKTepHaR
BaHHeM
HylO
JIarepR.
pOJIb
K O JI-
nOJIO}KeHMe
BonpeKH
rpynnbI
6bIBaeT
"HC-
CKopee
LKeH-
B3rJIRp;y
npeHMYlUeCTBeHHO
,C 3THM
6bITa
CTOpOH
T. 3H. BbICIllHX
Ma-
'ITO BO}K.zleM Ha:tr-
,,6bIJIa
yCJIOBHi1
aHaJIOrHąeCKHX
LKHBOTHbIX
3peHHR
pacnpOCTpaHeHHoMy
COrJIaCHTbCR
peKoHcTpyKQHR
reHe3Hca
6Y.zlTO, C TOąKH
BO}KaKOM
HeJIerKo
np06JIeMy
MHeHHeM.
ąeJIOBeąeCKHX
LKH3HH
06e3'bRH,
HaM60JIee
y
KOTOpbIX
MycTbepcKOM
.,O'łepKH
J1CTOpJ1H nepBo6bITHOH
KyJIbTypbl.
MocKBa
BbICOKO pa3BHTaR
06paTHJI
06~HHbI
H OCHO-
BHHMaHHe
Ha BaLK-
BepORTHO,
HaXO,!lHJIaCb
ąHHOM: Ha o.n;HHaKOBbIM 06lUeCTBeHHOM
ypOBHe.
'łHHalOlUHMCR
CJIOLKHbIM
lUHHa
lUy,
yLKe
pa3.n;eJIeHHe
co6HpaeT
nJIO.zlbI,
op;e}K.zlY H T. n.
.zleJIeHHe TpY.zla
MY}KąHHbl
HHeM
-
npe,llnOCbIJIKU
4eCKHe
06pa30M
K O C Be
06'be.n;MHeHue
nepBo6bITHoro
raMHbIM,
Be,n;eT K
TOpbIX
rpynnbI
YBeJIHąaJIO
BaLKHoMy
CJIyąaRX
06lUeCTBO.
CTp.526).
oólUecTBeHHoe
X03RMCTBOM
E
H
q, H M e H K O
He
-
H3
LKeH~J1HbL
COCTaBJIRIOT
o6lUecTBeHHo-
3KOHOMH'łeCKHX.
6pO.n;RLKHH-
C03.n;aBaJIO yCJIOBMM nporpecnOiTIOLKeHHR LKeHlUHHbI,
60JIee
KpyTIHble
3K30raMH'łeCKHe
3HaąeHHe.
ITpoQecc
npeo6pa30BaHHR
HJIH
rpynnoBoro
MOTHBHpOBaHHbIM
06lUeCTBeHHoMy
3Ha'łeHJ11O LKeH~HHbI,
"Ha'łaJIbHHQ
nOCeJIeHHe
nOKpOBHTeJIbCTBo.
KOTopoe
6paKa
pop;a".
cynpyroB
Eaxoq,eH
Ha
MaTpHJIHHeapHbIM
ITpHHa.n;JIeLKHOCTb LKeH~HHbI
H~·JI. 'ITO COJ03 "npaBa",
3noxy.
.n;o6bJBa-
(TaMLKe
Op.zlbI Ha He60JIbllIVle
COQHaJIbHOrO
.n;aLKe K KyJIbTy
MaTpHJIOKaJIbHOe
06pa30M
nH-
3'1'0 pa3-
OCHOBHble 3KOHOMH'łeCKHe
B03HHKIllHe
npOMJ1CKYHTeTa
6HOJIOrJ1ąeCKH
rJIaBHbIM
nOJIOLKeHHR
B
ee
245).
LKeHlUHHbI
rpynnbI
3HaąeHHR
npHrOTOBJIReT
CTp.
nOJIOLKeHHR
H OM
C Ha}KH3HH
TpY.zla . ./KeH-
cOQHaJIbHOrO
q,aKTopbI,
pa3BJ1THR
o6pa30M
B OpHHbRK-COJIIOTpei1cKylO
.zleJIeHHe nepBo6bITHOM
KOv'weKTHBbI
LKHJIH~e,
06lUeCTBO,
KOJIJleKTUBHblM
HOBoro
C MyLK-
ITapaJIJIeJIbHO
H MyLKcKoro
epOpMHpylOTCR
B03BbIllIeHHR
npHąuHY
3H.zl0raMHąeCKHe
CHBHoro
3aTO
yCTpaHBaeT
yBeJIH'łHBaeTCR
fIO.zląepKHyTbIe
ITpeLKHee
LKeHCKoro
OXOTHJ1KU 3aHUMaJOTCR
TaKHM
BTOpylO
60JIee
(ITepBo6bITHoe
nHIIJ;H, }KeHU~HHhI -
400).
H
Bce-
RBJIeHHM .
Op,!lbI,
nOCeJIeHHeM
nOHHMaHHR
B nOJIOLKeHHHLKeH-
nOCeJIeHHeM
M e H K O
CHJI
rpynnax.
naJIeOJIHTa
C ce30HHbIM
3TMX 3KOHOMH'łeCKHX
./KeHlUHHa
HMeHHO
2) M. O. KocBeH:
1953. CTp. 23.
MJIa.zlIllerO
E ep H
IT. IT.
06lUeCTBeHHbIX
'łeJIOBeąeCKHX
He.n;OCTaTOK OTąeTJIHBOrO
a x O T a, ('O'łeTaJO~aRCR
opraHH3aQHOHHble
npe.zlnOJIaraeT,
'łeJIOBe'łeCKOH
H Ha6JIIO.n;eHHR
'6v'IH3KHX
opraHH3aIJ;HM
pa3-
nepeMeHRJIOCb.
paCCMaTpHBaeT
}KHBOTHbIX
He caMeQ".2)
H
HCXO.zlR, KaK
My}K'łHHa",
.zlHKHX
'-leJIOBeąeCKOM
BbICIlleH
a T e JI e H
MaTpHapxaTa".
'leM
B lP.JIbHei111IeM
H no.zl 3a~HTOH
npHHIJ;HnHaJIbHO
nepBo6bITHOH
"CTap;e
'ITO
nepBo6bITHbIX
3aMe'łaeM
RBJIHIOTCR .n;OCTaTOąHbIM YKa-
pOJIH, KOTOpyJO CblrpaJla
RBJIRJIHCb,
CTa.zla, cpep;H
P
Boo6lUe
KOCBeHa
-
paCnOJIOLKeHHR
.n;JIR
0611IeCTBeHHble
HH.zlHBH.zlyaJIH3M",
KOTOpbIX
npe.zlnOJIaraTb,
TpHapXaJIbHOrO
KOHHoro
y
CTp.
K OCB e H
60JIee
B caMbIX
nOJIY
B03HHKaJIO
ąJIeHOB
B npe.zleJIax
}KeH~HHbl
no
caMQOB
peKoHcTpyKQHH
~HHbI,
6JIarO.zlapR
BocnHTbIBaHHIO
.zlJIR
MHpHO-HCTopHąeCKOH
6a30H
ITocToRHHaR
npeHMYlUeCTBO
3aTeJIeM
rpyn-
KOTOpOH
nOJIOLKeHHe,
3aMeTHO
6bIJIH,
He MOrJIH
'łeJIOBeąeCTBa
B
LKeH-
caMKaMH.
JI e K T H B a
rpynn
pa3BHTHR
q,aKTopOM
BbI.zleJIRJICR
CJIe.zlyeT
B
3TH
Ha,!lCTpOMKH,
6HOJIOrH'łeCKHX
'łeJIOBeKOo6pa3HbIX,
Ha,ll
06pa30M.
He 6JIarOnpHRTcTByeT
Ba}KHbIM
B3aHMOOTHOIlleHHR
ąeTKO
MaTepJ1HCTBa
3H.zlOraMWleCKVlMM
cneQHaJIbHOe
pOJIH
CKopee
H
nOJIOLKeHHR
nOTOMCTBa.
COOTHOllIeHHR
BepORTHO,
y
6bI
npeMMy~e-
q,yHKQMM.
MOrJIM 6bI CO.zleHCTBO-
npHpOCTa
3Tanax
H.zleOJIOrH'łeCKoi-i:
ąHCJIeHHOrO
KOTopble
nepBo6bITHbIMM
B nepBo6bITHbIX
}KeHLU,HHa
BepORTHO
COQHaJIbHOrO
eCTeCTBeHHoro
HenOCpe.zlCTBeHHbIM
JIH60
MMeJIH
npM'łMH,
BbI.zleJIeHHIO
npVlHMMaeMbI
caMblM
CMJIe,
LKe 3KOHOMM'łecKMX
po.n;,
B HeKO-
(ITepBo6bITHoe
K .zlpyroMy
rapaHTHpyJOT
npaBHJIbHO
MOrJIO B03HHKHYTb
3K30-
po.n;y,
eM
no.n;'łepK-
.n;a}Ke B 3H.n;O-
,
�1295
1294
raMJ1'iHoi1:
CeMbe,
raMW"leCKHX
ITo
KpyI1HbIX
MHeHHłO
BOBaHHH
TepHKe..
KpOMe
3HaqeHHe
He
rHnOTeTJ1'ieCKHX
CTapaJIHCb
3THX H ~pyrHx
HCTOJIKOBaTb
(Hanp.
OXOT-
peKoHcTpyKLJ;Hi1:
H306pa>KeHHH
BCTpeqaeMble
H306pa>KeHHi1:
cy~ecT-
naJIeOJIOrJ1'ieCKHX
nJIaCTHqeCKHe
OpJ1HbHK-COJIłOTpeMCKOM,
6bI
npaBi':lOnO~06HH
CTpOH Cpe~H
OTHOIIIeHHM,
KaK
>KeHHH >KeH~HH-rrpe~KOB
3K30-
KOJTJIeKTHBOB.
CBH~eTeJIbCTBYłOT
nepB06bITHbIX
enOXH
.:vlOrJIO TOJIbKO B yCJIOBHHX
E ep H M e H K O, B nOJIb3Y
MaTpHapXaJIbHOrO
HHKOB -
H3
HO pa3BHBaTbCH
Ha
>KeH~HH
CTapOM
Ma-
Herrocpe~CTBeHHoe
MarHqeCKOM
LJ;eJIbłO),
MaTepHaJIe,
Harrp.
BOCTO~bIX
H3~eJIHM
Koe
I
••
I
Bo
3HaqeHHe
MOrJIM 6bITb
B ~epeBe.
~OKa3bIBaIOT,
EepHMCHKO
3rrOXH
epopMaM.
crrOpa~HqeCKHe
HaXO~KH
qTO 3TOT THrr
H306pa>KeHHM
COOTHOIIIeHHe
CTpOH, KaK
MOr ~aBaTb
(ITepBo6bIT.
rrpe~CTaBJIHeT
TpJ1apxa.nbHoro
B MeHee
rrpOqHOM
CrreLJ;HepHqeCKHM CTHJIb n.JIaCTHqeCKHX
Ma~eJIeHCKOM
a6CTpaKTHbIM
BCHKOM Cv'lyqae
Bblpe3aHbl
rrapaJIJIeJIbHOe
He
CHMBOJIHqeC-
06~.,
HCqe3
527) ..
CTp.
)KeHCKHX
epHrypoK,
6eccJIe~o
.
TOTeMHCTHqeCKOrO
H Ma-
J1 CKpe~HBałO~eeCH
HB-
,1JeHHe.
. 1
TO Bce-TaKH,
MaTb
'I
il
li
HCKYCCTBa,
HHMaeTCH
rpynn
YKa3bIBaeT,
JIHIIIb
raHH3aLJ;HH y>Ke
Ha 6a3e
qeJIOBe'ICCKJ1X
-
MHpOBKH
HOBOro
KapTHRa
BbIBaeTCH
06~HH
yCJIOBHHX
JIHIIIb
C HCqe3aHHeM
qTO
3noxy.
I
PaCCMaTpHBaH
EepHMeHKO
6 bI T H bI X
B
ITo
06~HM
MeHKO e~e
rrJIaCTHqeCKOrO
>KeH~HHbI
-
BJ1HX
epop-
MaTepH.
rrpe>K~e
K
OTHoIIIeHHi1:
E ep H M e H K O
3aTYIIIe-
TOJIKyeT
TeM, qTO B HeKOTopbIX
OpHHbHKO-COJIIOTpeMCKOM
(ITepB06bIT,
MOrJIO
06~.,
CTaTb
cJIa6ee.
518).
He-
rro MHeHHIO· E ep H M e H K O, !\10-
E ep H M e H K O
paMOHax
COqeTaeT
KOCTHHbIX
31'0
HBJ1aHHe
H3~eJTHi1:. JI!306pa ..
o6pa~aeT
CTp.
QHHbI,
3THX
HapO~OB:
Hbli1:
KJIHMaT
82
B
ceMbH,
rr e p B 0-
Y III M e H O B,
yCJIOBHHX
06~yIO
6bITa
Op~bI ••."
rrpaBHJIbHOCTb,
~aeT
H
(IIepB06bIT.
Ha
~pyro:i1:
-
6bITa
547).
qTO "B
EepHYCJIO-
OXOTHHKOB...
06~.,
-
Ka>KeTCH,
B
392-3).
CTp.
acrreKT
3TOM
qTO ero
CBH3H
npoTe3HC
B pa3py-
MaJIO y6e~HTeJIeH
aBTOXTOHHOCTH
HeT
HMeHHO
H He
He,n;opa3BHTHH
CTpaHax .
COCTaBHTbCrreLJ;HepHqeCKHe
pa3BHTHe
reorpaepHqecKoe
He
CHJIa (CTp.
naTpHapxaTa
HerrpJ1HY>K,n;aIO~HM
3BepH
6pO~H>KHHqeCKOrO
O,n;HaKO, HaM
CJIe~OBaJIO 6bI
TOpM03HJ1H
c06HpaTeJIbCKOM
rrOJIO>KeHHH >KeH~HHbI
BHHMaHHe
117).
ąYMaTb,qTO
517) ..LKeHII:lHHa
CTp.
c06HpaTeJIei1:
~pyroro
cPOpM B 3THX
1.
TPY~HO
OTHOIIIeHJ1M H JIHIIIb
TpaHcrropTHaH
rrpHHLJ;HnHaJIbHOM
HTorH,
6bI
06~.,
BJIJ1HHHeM KOJIOHH3aTopOB
KOTopble
KpyIIHoro
E
a JI J1i1:LJ;e B,
(ITepBo6bIT.
aBCTpaJIJ1i1:cKoro
MaTpHapXaJIbHbIX
t
KaK
rrepB06bITHoi1:
(OqepKH,
ITO~BO~H
H a i1: 6 O JI e e
pOJIb B HX rrepB06bITHOM,
nO~qepKHBaeT
npOTHBOpeqHT
oce~-
B 60JIee
CTp.
pa3
IIIHTeJIbHbIM
MeCTHOCTJlX
rrpe>KHHX
K HHM".
X03HMCTBe.
B03HHKHOBeHHH
HCQe3-
P
E ep H M e H K O: ,,6bIJIO
My>KqHHe
OCB e H
6JIeMbI.
B CT
H Ma~eJIeHCKYłO,
rraTpHJIOKaJIbHoi1:
BpeMeHJ1 MaTpHapXaJIbHbIX
rrpe~rrOCbIJIKH_
nOCeJIeHHH
Bcero
A
e CT B
6pO~H>KHJ1qeCKOrO
r.naBHoi1:
rrapHOM
C OB P e M e H H bI X
He3HaqHTeJIbHYIO
OHa CJIy>KHT
KO-
OpHHbHK-COJIłOTpei1:cKyłO
np06JIeMy
J1 ,n;p.
BbIpa>KeHHe
H OXOTHJ1'ibeM
06~eCTBa
YKa3aTeJIeM
O6 ~
HaXO~RTCH Ha rryTH
TOr~allJ-
rrpOHBJIeHHH
cpe~H
OHH He rrepe>KHJIH
po~a.
>KeH~HHbI
e ~ ~ o B
3rrOXH
pa36HpaeT
BCTpeqaeMOM
~rpaeT
BbICKa3bIBaeTCH
OP.~bI.
H306pa>KeHHM,
B HeKOTopbIX
l
qeJIOBeqeCKHX
)KH3HH
TIpOLJ;eCCrrpe06pa>KeHHH
H3 3nOXH
MHHMbIM,
op-
MOrJIO npOH30MTH
rraMHTHHKax
MaTpHapXaJIbHbIX
3H&qeHHe
~OCTaTOK >KeHCKHX
>KeT 6bITb
BpeMeHH
Ma~eJIeHCKHe
COCTOHHHH
peaKLJ;HIO nepBo6bIHoro
HaM60JIee
H306pa>KeHHM
MO>KHO 3aMeTHTb
B
3a-
CMbICJIe CBOHMH 3K30-
x03HilcTBeHHoM
COLJ;HaJIbHOrO nOJIO>KeHHH
OXOTHHqeCKHX
rrepe~BH>KHble
3THX
CqHTaTb
M Ma~eJIeHCKYIO
.JIbIXpO~OBbIX
BceM BepOHTHOCTH,
KOHKpeTHbIX
MaTpHJIHHeapHoro
HOBeBHe )KeHCKHX
EBpa3HH
B
3TOTeqeHHeM
B epOPMHpOBKe
6bIJIO
norry JIHLJ;HOHHble HBJIeHHH,
CJIe~yeT
IIoJIo>KeHHe
OHO
nJIaCTH-
BHHMaHHe
KOJIJIE'KTHBOB.
c03HaTeJIbHyIO
COXpaHHJIHCb
>KeH~HHa-
3BOJIłOLJ;HOHHOM 3Tane
OTHOIIIeHHHMH,
H paBHOBeCHH
nepBOHa qaJIbHble
HCKyccTBa
06~eCTBeHHoe
B nOJIO>KHTeJIbHOM
nonYJIHLJ;HOHHbIMH
yCHJIeHHH
CJIe~OBaTeJIbHO,
TOpOM
no
Bcero
TeM HapO>K,n;aIO~erOCH
qTO
MaTepHHCTBa.
3K30raMHbIX,
HHX nepe~oBblx
BepOHTHee
TOJIbKO B HeKOTopOM
HHTepeCYIII~HXCH
raMHbIMH
B
>KeH~HHa,
np06JIeMaTI1KOM
B03HHKHYTb
Ha
qTO
COCTaBJIHeT O~HY H3 rJIaBHbIX
qeCKOrO
II
epaKT,
3HaqeHHH
>KeH~J1HbI
OCHOBbI, TerrJIbIM
K
rrOCeJIeHHłO.
B03MO>KHOCTH
rrpHcpe~H
HJIJ1 yMepeH-
2.
He~ocTaToK
opraHH3aLJ;HJ1
60JIbIIIOM
�1296
1297
OXOThl
H
:3RMCTBO.
yCTpoi1cTBa
3.
JIarepeM,
Pe3YJIhTaTOM
6pO,D;H:>KHl1'·me rpynnbI
Hhle
OpraHH3MbI,
B
C06HpaTeJIbHHlJ;hl
pa3BHTaR,
no
KOnJIeHHe
KaK
BaJIHCh
C.TIOR. 31'0
OXOThI,
CKOM KyJIhType
nOJIh30BaHHR
6hITHhIX
i
:i
Mory'-ll1X
'I
.'1
?
JIarepl1.
BbIClllero
oGpa30M
H
B
He
MaTpHapXaJIhHOrO
eM
CB O
)KeHl1e
n p aB
)
Hl1M, He
.n eH lU!.
MaTpl1apXaTa,
-
MO:>KHO
l1 JI b H O r O
K Y JI h T Y p.
JIl1HJo1l1BblCKa3aHHoro
nepBO-
npe,D;nOJIaraTh
HJo1ClllerO '-leM
yTBep:>K,D;aeT
C n e lJ; H ep 11K 011
nOJIHOe
3Tana
pa3Bl1THe
31'0
y)Ke
n e p e ,D;O-
nOCJIe,n;Hee
EaxoepeHoM
B 3noxy
npaBI1JIhHOCTJ1
npe,D;JIOy6e:>Kero
peJIRTJo1BHOM Bce06~HOCTI1
npl13HaHHR
B COOT-
MO:>KHO C'-Il1TaTh
p a 3 B l1 T l1 R
BH,n;hI, M. npo'-l.
O'-lepKl1,
coe,n;Jo1HRTh ero
3eMJIe,n;eJIHe
117)
CTp.
He
KyJIhTypax,
C Be-
MOrJIO
nepeJIOMHhIM
BepORTHO,
o,n;-
06pa30-
6hITh
epaKTopoM
BhJ,D;alOll.(ei1:cR pOJIJo1)KeHll.(J1HhI
B nepe,n;OBhIX
y:>Ke
-
B
'-ITO
3Tanax
OpraHJ13aIJ;110HHoi1: OXOThI.
B03RBJIe-
~noro RB-
H O r O .C T
P
3HreJIhca.
B
HbIX
npe,D;nOJIaraTb
epOPM MaTpl1JIl1HeapHOro
CTOl1MOCTJo1
MaTpl1apXaTa
nOBo,n;a
11 He06xo,D;I1MOCTh
n p 11O C T a H O B JI e H H hl X
Toro
MaTpl1apXaTa,
I
Ma,D;eJIeH-
npOTl1BOnOJIO)KHO,
C'-Il1TaTh
KocBeH,
3eMJIe,D;eJIJ1R MOrJIJo1
pa3BI1THJ1
MOThl:>KHOe
ITepeXO,D; OT MaTpl1apXaTa
YCJIOBI1R
B
B
nOKa
Kpyn-
nOCTORHHble
KaK
HO
KpynHoi1:,
nOCeJIeHl1lO
OXOTa.
113 MOThI)KHOrO
pa3Bl1Thle
KyJIhTOM.
np01130'lliJIO
Cy~ecTBo-
YCTpal1BaTb
HO BepORTHO
B pa3Bl1Tl1H
IIp113HaHJo1e <paKTa
OTpHl..\aeT
pa3BH-
rrOJIO)KeHvU1 )KeH~l1HhI.
Hapo,n;OB
n e p B O 6 hl T H hl X
HHKHOBeHl1R.
TOJI'-IYWB.
:>KeH~l1HhI.
B03HJ1KlllJ1e
Hai1:60JIee
K
lJ;eHH011 pa60'-le:i1:
COl..\HaJIbHOe nOJIO:>KeHl1e, ,n;o CJ1X nop
BhI,D;eJIeHl1R 06ll.(eCTBeHHoi1:
KyJlhTyp
HaKJIOHRlOUJ;ee
,D;eJIaeT )KeHll.(l1HY
'CO,D;ei1:cTBoBaTh
O,D;RaKO (cpaBH.
.
pa3pelllalOT
aBTopOM
CTpOR
,D;eHl1R O nporpeCCl1BHOM
3TanOB.
OXOTa
YCJIOBJ1RX MaTpl1apXaJIhHOrO
CJIe,D;yeT no
O np110CTaHOBKe
'-leM y COBpeMeHHhIX
HHX,
p a 3 B Jo1
T J111. BMeCTO
n p O R B JI e H Jo1
e M
B hl X
y
3noxe
RBJIeHl1e
cpe,n;l1
BeTCTBYlO~l1X
"
~I
j
'-leM
1136eraeMhIX
BhlcTynalO~eM
ero
n03BOJIReT
pa3Bl1Tl1e
6yp)Kya3Hhlx
MHl1MOe HBJIeHl1e
!
nOCTaBJIeHHaR
B OpHHhRKO-COJIlOTpeMCKOM
TaKl1M
BaTh
reTaTHBHhIM
pO,D;a 06~eCTBeHHble
3Ha'-leHl1H
HapO,D;OB. 31'11 06CTORTJIhCTBa
60JIhllll1HCTBO
nepB06hlTHOCThlO
Ha-
ee
rpynn,
3aHRTJo1e MY:>K'-IJ1HhI COCTaBJIReT
MHOrOJIeTHee
Op,D;bI, YCTpal1BaTh
Ta Koro
06~ecTBeHHoe
f.llaBHoe
TOJIbKO
TO)Ke
BHelllHl1X
60JIbllll1e
BhlCOKoro
cy~ecTBOBaHl1e
~l
:J
ero
3Jo1MHl1MJo1y6e:>K11~aMI1
GOJIe BhlCOKoe
Ha
yCJIOBI1R n03BOJIRlO~l1e
CO,D;eMCTBOBaTh pa3Bl1Tl1lO
CH."Ioi1: l1 yKpenslaeT
pOJIh
OTHOllleHI1R
YKa3hIBaeT
3 e M JI e ,D;e JI l1 e
'-IeJIOBe'-leCKl1X
HaKO
Opl1HhRKO-COJIlOTpeMCKI1X
06'he,D;l1HRTh
l1JIl1 nepHo,n;l1'-1eCKl1e
MOrJIl1
CKpOMHylO
O T hl )K H O e
60JIhllll1X
BHHMaHJo1e HenpOnOplJ;Jo10HaJIhHO
HeKOTophlX
no,D; BJII1RHl1eM
He6oJIhlllJo1e
CHJIhI.
CBl1,D;eTeJIhCTByeT
H yny~eHHR
nepe,D;OBhIX
HrpaeT
3KOHOMl1'-1eCKOM
'-ITO
M
Be,D;yT XO-
3KOHOMl1'-reCKI1-06~eCTBeH-
:>KeHll(l1Ha
C HX
BaJIl1 TaM eCTeCTBeHHhle
HbIe
OCHOBHble
HagcTpoMKa,
:>KeH~I1HbI
yCJIOBJo1M RBJIRlOTCR
06paII¥ieT
cpaBHeHI1H
l1X pa3Bl1Tl1R
KOTOphIX
11 TpaHCnOpTHOM
3Toro
L(eHTpbl
3THX
KOTOpbIX
Cpe,D;H ABCTpamfMlJ;eB
HpaBCTBeHHaR
B
OR
na,D;eHl1e )KeHCKOro
l
MY,
RBJIeHl1i1:,
l1MeHHO
po,n;a B Ml1pOBOM
O,D;HaKO '-IaCTh
np06JIeMy
JIeMOrO
H3'hRCHeHl1R
Bapl1aHThI
HaHl1R
epOPMhI
BMeCTO
3Toro
MaTpl1apXaJIhHOrO
B COCTaBe KOTOphIX
~l1Hhl
eCJIl1 6y,n;eM
J13pe,D;Ka
TOJIhKO
ApryMeHToM
po,n;a HBJIeHHR
KJ1e
82"
C
MO)KeT
npegcTaBJIeHhI
pO,n;OBhIM
OTlJ;OBCKl1M
no,n;Kpai1:He
Hel'
npHeM-
CTp.
140).
)KeH~Hht
06hIKHOBeHHhle
BocnOMH-
npe,D;aHHR
O cy~ecTBoBaHHH
OTpa)KeHHeM
peaJIbHhIX
06ll.(eCTBeHHO-nOJIl1TH'-IeCKl1X
'-ITO TaKoro
JIHlllh
,n;o CI1X nop
(MaTpl1apXaT,
I.(apCTBOBaHJ1H
KaK
ero
MOrJIH
nORBJIRThCR
KocBeH
RBJIeHl1R
HaXO,D;l1JIHCh l1CKJIlO'-Il1TeJIhHO
C'-IHTaTh
BhlcTynalOll.(HX
3Toro
IIp06JIe-
CTpOR.
,D;03BOJIReT npe,D;nOJIaraTh,
pHapxaTa.
o
"OCHOBHOi1: Bapl1aHT"
06ll.(eCTBa
-
'-ITO ell.(e
aMa30HOK
MO)KHO C'-IHTaTh
Beca"
MaTpl1apXaJIhHhIX
"aMa30HCTBa".
npe,D;aHJ1R rOBOpRll.(l1e
B KaKOM TO CTpaHe
"MeHhlllero
KOMIIJIeKCa
TOJIKOBaHl1e
np06JIeMhI
BKJIa,n;a
COlJ;l1aJIh-
MaClllTa6e.
T. Ha3.
epaHTaCTJ1'-1HO, HO KOHCTaTl1pyeT,
Y'-ll1ThIBaHl1eM
np0Jo130111JIOJ1CTOpl1'-1eCKOe
HeKoTopylO
'-ITO 6axoepeHCKoe
c
n a T p J1 a p X a JI h-
3KOHOMl1'-1eCKJ1X H
06ll.(eCTBa
3aTparJo1BaeT
COCTaBJIRlOll.(ylO
'-IepKl1BaeT,
KocBeHoM
rJIy6oKl1X
nepBo6hITHoro
3,n;eCh aBTOp
oGpa30BaHJ11O
npe,D;CTaBJIeH
pe3YJIhTaTe
nepeMeH
K
6hITh
6hIBalOT
CTpoeM:
XOTR
RBJIeHl1i1:,
pO,D;a OpraHl13aI.(l1H
B nepl1o,n;e
)KeH-
)KeH~
<pOpMHpOBaHJo1R naT-
06CTORTeJIhCTBO,
B MJ1epax KaK
'-ITOTaKOro
Cl1HXpOHH'-IeC-
"naTpHapXaJIhHhle"
repOJf
�1299
1298
cpa:amłOTCR
C aMa30HKaMlII.
U;lIIJ1 J1X My:LKqllIHaMJ1,
Tpa,n;lIIIJ;lIIRX, MOrJIa
Boopy:LKeHHbIX
XaJIbHbIX
OnJ1paRCb
napaJIJIebHbIX
lllJ1M
epaKTbI,
YBeJIlIIqeBałOT
KOTopble
naTpJ1apXaJIbHbIM
ABTOp
3aMeqaeT
MaTpJ1apXaTa,
BR3b
C
pa3BJ1TJ1eM
C 3Toro
nepJ1o,n;a
rJIaBHbI:i1:,
CTOpOHbI,
K
Bcex
:LKemIJ;J1He KaK
npeJ1Myr.u;eCTBa
My:LKqMHbI
BO Bcex
K
CJIe,n;yłOr.u;J1X epopMaIJ;J1RX,
-
nOqTJ1
Tpy,n;a
,n;o
:LKeHr.u;J1HbI CO-
CTpORX
J1H,n;J1BJ1,n;yaJIbHo:i1:
CeMbJ1. C
no
pa3JIJ1QHbIX
nOKyrrHo:i1:
aBTO-
OrpaHJ1QeH
6bIJI
,n;pyro:i1:
npJ1QJ1He npeJ1Myr.u;eCTBa
:LKeHr.u;J1HbI KOHKpeTJ13J1pOBaJIaCb
B
Hallle:i1:
X03H:i1:CTBO. 06r.u;eCTBeHHbI:i1:
KJIaCCOBbIX
pOJIJ1 MaTepJ1
epopMax:
pa6oQe:i1: CJ1JIe, M.
npOCTJ1TYIJ;J1J1 CaHKIJ;J10HJ1pOBaHHo:i1: BCeMJ1
B
B
06-
OTHOllleHJ1J1
npOQ.
B YCTpO:i1:-
KJIaCCOBbIMJ1
06-
C J1JI
!II
TeQeHJ1J1 IJ;eJIo:i1: BeJIJ1Ko:i1: 3 p bI
n e p B O 6 bI T H O r O
3 K O H O M !II q e C K!II
np!II
IJ;eJIo:i1:pacTHHyTOCTJ1
-
n p o J1 3 B o ,n;J1 T e JI b H bI X
3 e M e ,n;e JI J1 H,
c
!II
cneIJ;!lIep!IIQeCK!lIX,
npoepeCC!lIOHaJIbHOe
My:LKQMHOi1, B rpOMa,n;HOM
JIOCb BTopOCTeneHHoi1
C K O T O B o ,n;C T B a
O 6 n:r; e C T B e H H bI X
pa3JI!lIQ!II:i1: !II !lIH,n;!lIBJ1,n;yaJIbHbIX CJIyQaeB,
3aIJ;!lIOHHOe
J1CTop!IIQeCKOM MaClllTa6e
III
B 3Tane
M O T O P !II 3 a IJ; J1 J1
nepe-
Bceo6n:r;e:i1: M e-
n p O J1 3 B O ,n;J1 T e JI b-
C !II JI.
BnOJIHe
HOBbIe
npOIl3Bo,n;11TeJIbHble
npHHIJ;HnHaJIbHble
nepeMeHbI
11 :LKeHCKJ1X 06r.u;eCTBeHHbIX
COCTaBJIHeT
BeHHH
6a3Y
nOCJIe
npHQHHHoi1
MeTHTb
rrpORBJIeHHJ1,
9Ta
npo,n;YKIJ;HH:
r e JI b C
B cnoco6ax
06paTHJI
Tpy,n;a
-
rOBopR
no
:LKe,
-
JIerKO
3T0i1
3a-
CBR3H.
npJ1HIJ;J1na,JlbHOM
epOpMJ1pylOTCH
CHJI
CJ1JI H npo~
HCTOpllIQeCKHe
npOHBJIeHHR
OTHOllleHJ1fl
BHHMaH!lIe
Ha
3aBHCJ1MO OT
HOBbIe
OTHOllleHJ1H
Me:LK,n;y
My:LKQHHaMH
CJIe,n;ylOr.u;ylO peJIRTJ1BHOCTb
O ncpexo,n;e
OT OXOTbI
:LKeCaMaH
:LKeHr.u;HHe ee
pa6oToi1
Ta
npo,n;YKIJ;HJ1.
:LKJ1BOTHbIX: "Ta
06eCneQHBaJIa
-
MaClllTaBe
TO:LKe B ero
KaK
,n;aHHOM CJIyQae
npJ1QHHHoi1CBR311,
,n;OMalllHHX
HCTopHQeCKOM
peJIJITHBHOCTb
J1 :LKeHr.u;HHaMH B npOU;ecce
:1 H
:LKeHn:r;11HbI J1 B03F!HKHO-
BhIBO,n;HM HeKOTopble
rrp0J13Bo,n;HTeJIbHbIX
B
:LKe caMaH
ep H M e H K O, KOTopaH
naTpHapxaTa.
3anpHCOBbIBaeTCR
HMeHHO
B03HHKalOlll;J1X
E
npHQHHo:i1: na,n;eHHH 3Ha~IeHJ1H :LKeH-
60JIblllOM
,n;HaJIeKTHQecKyłO
PeJIHTJ1BHOCTb
BJI!lIHHJ1e
My:LKCKHX
Cyn:r;HOCTJ1 Ta
J1
CBH3H npOH3Bo,n;J1TeJIbHbIX
OTHollleHH:i1:,
O,n;HaKO, B
B
3HaQeHl1H
CepOpMHpOBaHHH
113Bo,n;CTBeHHbIX
OKa3bIBałOT
B OPHHbHKO-COJIlOTpe:i1:cKo:i1: 3noxe
3 H r e JI b C CQHTaer
113 B3aHMHoi1
3TO
O C B e H OM
B03paCTaHJ1R
MaTpHapxaTa
KOTOpylO
CHJI.
K
npHHHMaeMaH
ClIIJIbI
BO B3aHMOOTHOllleHHHX
npHQHHa,
rocno,n;CTBO
P;OMy, 3Ta
caMaH
K
pa3Be,n;eHHłO
KOTopaR
B ~OMe npllIQ11Ha
npe:LK,n;e
OrpaHJ1QeH11e ee
yTBep)K,'J;aJIa
roc-
nOp;C'I'BO MY:LKQ11HbI B p;OMe".4)
n:r;eCTBaMJ1.
B
H bI X
Ha
60JIblllOM
B nOJIO:LKeH!II!II :LKeHn:r;11HblHaQ!IIHaeTCH
3aKOHbI.
npe,n;eJI
B TeQeHJ1J1 3TO:i1:IJ;eJIo:i1:3pbI,
MY:LKQJ1HbI 3KCnJIOaTaIJ;J1JI
K
3pa
B03HJ1KaeT
B caMOM
X a H 113 a IJ; !II 11
r.u;HHbI,
nOJIOB
c06CTBeHHOCTJ1
,n;OMalllHee
.n:r;eCTBeHHOM MaClllTa6e
CTBe
C TeOpJ1e:i1:
paBHOnpaBJ1R
npe,n;aHJ1R COCTaBJIRłOT TO:LKe Ba:LK-
"cyBepeHHbI:i1:"
:LKeHr.u;J1HbI BO
06bIKHoBeHHO
n03,ZJ;He:i1:-
aMa30HCTBa"
BO B3aJ1MOOTHOllleHJ1RX
qaCTHo:i1:
CTaBJIHJIO 3aMKHyToe
pJ1TeT
J1CTOpllI-
06HM:LKeHJ1R :LKeHr.u;MHbI.
OnJ1pałOr.u;J1XCH Ha
3nOXJ1, -
CTeneHlII
Tpa,n;J1IJ;J1J1
npe:LKHerO
3TO
MeHa
Bce:i1: Be-
TeOpJ1J1 MaTpJ1apXaTa.
naTpJ1apXaTa
J1 06r.u;eCTBeHHoro
RaqJ1HaR
3pa
CJIe,n;yłOr.u;aR,
npH~IHHa,
"KJIaCCJ1qeCKOrO
B nOJIb3Y
BeJIJ1KaR
neTpJ1ap-
~ITO no
Kypbe3HbIMlII
po,n;a
nOHRTJ1RM.
:LKeHr.u;J1HbI,He CMOTpR Ha 3TO -
ROBaR
6yHTaM
60JIblllO:i1:
npe,n;CTaBJIRJIJ1Cb
TOJIbKO Ha nOqBe
HbI:i1: apryMeHT
B HeKOTOpOrO
nepBbIM
B
3KCn.nOaTa-
er.u;e MaTpJ1apXaJIbHbIX
npORBJIRTbCR
O,n;HaKO CJIe,n;yeT npe,n;nOJIaraTb,
pORTHOCTJ1 npe,n;aHlIIR
qeCKJ1e
:LKeHr.u;lIIH npOTlIIB
HaCBe:LKlIIX
cnopa,n;J1qeCKJ1
6yHTax,
pa60B.
PeaKIJ;lIIR
pOJIbłO.
-
o T H O III e H J1:i1:'
KJIaCCOBbIX
COTpy,n;H!lIQeCTBO
60JIblllllIHCTBe
!II MeCTHbIX
3KOHOMJ1QeCKOe, opraHlII-
CJIyQaeB,
TaKyłO
lKe
peJIHTHBHOCTb
p;aJIbHei1111ero
I~HH
pa3BJ1THH.
npOH3BOp;J1TeJIbHbIX
nporpecce
B
npOH30111JIH
nOCJlep;cTBHi1
COBpeMeHHaH
CJ1JI, 3TO
lIICTOpHQeCKOM
MexaHH3aIJ;HH
HBJIeHHe
MaClllTa6e
B HeOJI11Te C nepexop;OM
KOHCTaTJ1pyeM
B 3Tanax
J1 MOTopH3a-
rrpOH3Bop;CTBeHHoro
TaKHX
nepeMeH,
OT co6HpaTeJIhCTBa
KaKHe
H OXOTbI
:LKeHr.u;!lIHbl
OrpaH!lIQ!IIBa-
4
MapKC
K.,
IIpoHcxoLK;'leHlre
3Hre,'IbC
CeMHI1.
<P.: Co'!.
T.
XVI.
1949. CTp. 167.
q.
I. CTp. 137-138.
3Hre,'IbC
<P.:
�1301
1300
K
CKOTOBO,n;CTBy M 3eMJIep;eJIMłO.
rrpOrpeCCMBHbIM
OrrMCaHHOrO
m;MHbI,
TO
3Ha'łeHHH
"n06ep;y
6bITa
Tpyp;a.
6bIJIH
PaHbwe
B03paCTałOm;ee
B03paCTaHJ1e
LKeHm;HHbI
aHaJIOrJ1QeCKHe"
B pa3p;eJIeHHH
KOrp;a
06m;eCTBeHHoro
MaCWTa6e".
nOCJ!e,n;CTBHH
B yCJIOBHHX
nepeM€H
npHMHTHBHoro
Tpyp;a
LKeH-
,,06paTHOM
B MHpOBOM
TOLKe
pa3p;eJIeHJ1e
B
:nOT
M. npO'ł.
3Ha'łeHJ1H
npOH3BOp;CTBa
pa,n;HKaJIbHOe
LKeHm;HHbI,
,,06paTHO
06m;eCTBeHHOrO
COBpeMeHHOrO
OTKpbłJI
B TO BpeMH,
B rrp0J13BO,n;CTBe, 6bI.JI npWIMHOM
rrap;eHMH
nporpecc
aHOJIOrMH"
'łJ1ero
rrepeJIOM
3HreJIbCOM
Op;HaKO,
rro
nOJIY
OXOTHJ16bIJIO
npH-
u
'łHHOH
B03paCTałOm;ero
3Ha'łeHHH
BJ1HX COBpeMeeHHOM
'łeHHe
LKeHm;J1HbI
'łe3aHHeM
m;m;MM
nOBbIwaeTCH
BCJIep;CTBMe
CbIBaeT
COrJIaCHO
K a n M T a JI M 3 M e
M HOBbIe
OpyP;MJI YBeJIM'łJ1JIH
wMe
Macc
LKeHm;HHbI
Op;HaKO
rrMaJIbHO,
B
pa3BHTHeM
B
3TOM
KOHKpeTHoro
yLKe
B ero
npOI.J;eCce
nepBbIX
npMrop;HbI
nop
CM.IT Ha6pa-
3aKOHaM,
JIHWb
CTBeHHble
HbIM
aKI.J;MOHHbIMH npHBbI'łKaMH
3aMe'łaTeJIbHbIM
HapaBHe
MOM.
OTKa3
Wl13Ma
31'01'
<l>H3M'łeCKH
06CJIyLKMBaHHłO
r JIy60KOM
3Tl1X
H epaKTl1'łeCKl1e
npaBa.
Onl1pałOI.I.J;l1eCH Ha
TeJIbHbIX
nepBble
Cl1JIax,
paBHonpaBl1e
nOJIHorO
l1
3Tanbl
B
npOH3BO,ll;-
npop;YKI.J;110HHbIX
060l1X
OTHOnOJIOB.
K 6I1o.TIOrl1'łeCKl1M
np0I13Bo,n;CTBe,
nO,Jly'łałOT
cTpaHax
Op;I1HaKOBble
COI.J;l1aJIl13Ma, rp;e
MOTOpl130BaHHbIX
3pbI
CTpOR
np0l13BOp;I1TevTIb-
B 06m;eCTBeHHOM
BCJIe)J;CTBl1e 'łero
peaJIl13l1pyKiTcH
COBpeMeHHoro
np0l13BOP;I1KOJIJIeKTl1BI13-
3MaHI.J;l1naI.J;l1H LKeHI.I.J;I1HbI )\OCTl1rJIY1
CBoero
COI.J;l1aJIbHorO 3Ha'łeHY1R.
co-
npH
MOIllJ1HCKJ1
napaJIJIeJIbHO
CH]!.
cJIa6-
npMHI.J;H-
Cop;eMCTBOBaJIH
Te'łeHMH,
npHocTaHoBJ!eH
H CTpeMJIeHJ1RMH
6bIJI
(KpaTlwe
E,n;I1HCTBeHHb1M Y1caMblM
o
HeBpax
3BaHl1H
ero
KJIaCCOBOro
paBHonpaBMR
peaKI.J;J1J1, KJ;YI.I.J;eMHe
TOJIbKO
no
:)Toro
l1 VI
H3JIO)KeHllE').
BaLKHbIM
I1CTO'lHl1KOM
B. ,n;o H. 3. HB.JlHeTCR
Hapop;a
LKl1TeJIbCTBa,
AX.
l1 HeKOTopbIX
l' e
,n;aHHbIX,
HaWY1X CBe,D;eHl1ii
p o )\ OT.
KpOMe
Ha-
OTHOCHI.I.J;I1XCRK MecTy
Bce oCTa.JlbHOe CBO,D;I1TCRy I'epo,n;OTa
K TpeM
Te3J1-
caM:
cpe,n;11 HeBpoB
npe06JIa,D;aKlT
CKl1epcKHe
06bl'łal1,
po,n;a pe06I.I.J;eCTBa.
LKeHI.I.J;HHbI epaWH3-
'xapaKTepHoii
B V
HEBP
KOTOpbJe
6ypLKya3HR.
BCRKoro
1'EPO,Il,OTOBbIX
MaWJ1H
C ,n;aJIbHeMIIH1M
HOBbIM KJIaCC -
npORBJIeHMeM
KA3J1MELK
o
H 1'eXHH'łeCKHX
pa3BJ1BaJIaCb
JIH6epaJIbHble
BHeC CHa'łaJIa
RBJIReTCH
'łaCTbłO
:lKeHI.I.J;Y1HbI y'łaCTByłOT
epopMaJIbHble
,
nOCJIe,n;C1'BI1R 3KO-
Cl1J! BBeJIl1
COOTBe1'cTByłOI.I.J;l1e HOBbIM
C MYLK'łI1HaMI1,
J1 MOTopH30BaH-
epa3ax.
K
LKeHI.I.J;MHbI
RBJIReTCR OTKa3
H OKOH'łaTeJIbHbIe
nepeMeHbI
MeLK,n;y Hl1Ml1, OrpaHl1'łl1BaeTCR
3KCrrJIOaTaI.J;HłO LKeH-
npOM3BOp;HTeJIbHbIX
npOI.J;eCC rrepMaHeHTHo
peBOJIłOI.J;J10HHble
rrp0l13BOp;HT~.TIbHbIX
HeOTbeMJIeMOM
Tpyp;a
npe,n;eJIaM.
Ma,
epopMaU
HBJIReTCR 06m;eI.I.J;CTBeHHoe B3al1MOOTHOWeHJ1e
Pa3p;JIeHl1e
I
31'01'
Hel136eLKHble
nporpecca
OTHOWeHI1H
Cl1JIaM:
WeHl1M
COBpeMeHHble
KaK
HOMl1'łeCKOrO
I1M
K-'IaCCOBbIX
l1,n;eOJIOrHH epeo,n;aJII13Ma.
TOJIbKO
B03HI1KWJ1e
p;pyrHx
HOBble
3KCnJIOaTaTOpaM
ap;MMHHCTpaTf1BHbIX
pa3BMTMR
yCHJIRH CBOe rocnop;CTBO
CMX
CJIyLKaT
Kanf11'aJIM3Ma
COBpeMeHHbIX
npOM3Bop;CTBa.
06pa30BaHHH
MexaHH3MpOBaHHble
3MaHCMnaI.J;MR
npep;e.rrax
,n;o
KanHTaJIJ1CTH'łecKyłO
TOLKe 6bIJIM
J1C-
BblcTyrrałO-
B ,n;aHHOM CJIy'łae
J1
oTHoweHMM.
CHa'ła.TIa
H MOTOpOB M K 60JIbWMHCTBy
pa60T.
MexaHM3aU;MM
rrp0J130p;CTBeHHblx
CMJIbI
Tpyp;a
npOJ13Bop;cTBeHHblx
KOHcTaTMpoBaHHbIM
CKMX pa60'łHX
M
3aKOHbI
B VCJIO-
C pap;HKaJIbHbIM
LKeHCKoro
xapaKTepa
npOM3Bo,n;CTBeHHble
Hble
Toro,
LKH3HM," 3Ha-
H
MOTopM3aU;MM
06paTHble
OTBeTCTBeHHblX
napaJIJIeJIbHO
MyLKcKoro
pa3JIM'łJ1e
COBceM
BMeCTO
3KOHOMH'łeCKH-06m;eCTBeHHOM
pa3,n;eJIeHJ1H
KopeHHoe
LKeHm;HHbI.
-'IJ1CTMQeCKOM l1p;eo.JIOrMY1 HO
,n;.TIHepa-
.TIJ1HJ1MKanl1Ta-
II
III
eLKerop;HO
nepep;
KaLKp;bIM
HaweCTBl1eM
n. H. 3., HeBpbI
6bIJIl1
HeBp
npeBpaI.I.J;aeTCR
,Il,apl1R
Ha
npl1HYLK,n;eHbI
C1'Bl1e pa3MHOLKl1BWI1XCH
B 60.TIblllOM
CKl1epOB,
B BOJIKa,
3Ha'll1T
OKO.TJO550
OCTaBl1Tb CBOłO po,n;l1Hy,
KOJIl1'łeCTBe
r.
BCJIep;-
npeCMbIKałOI.I.J;l1X-
�1302
CR,
1303
KOTOpbIX fepO.n;OT Ha3bIBaeT
o0cPes, 'ITO 0603Hal.{aeT
npem:.n;e
1\1JlUIEBCKJ.1 T AAEYlIl
BCerO ym:a, Ha BTOpOM MeCTe 3MelO.
Hx
O.n;HOX3 3TXX CBe.n;eHxM He MeIllaeT
KaMX CJIaBHH
HX
(XOTH
Cl.{XTaTb HeBpOB
MJ1POB03PEHJ1E
npe}J.-
He }J.03BaJIHeT yTBepm:}J.aTb, 'f TO HeB-
O}J.HO
fepolWTy
MOrJIO J1X 6bITb nRTh: 1) HeBphI
epOB-3eMJIenaIllu;eB,
Ha.n; peKoM
no
Ha 3ana.n; OT
B o p X C T e H a (,IJ;Henpa). 2) Me2K,lIy 3eMJIeM CKJ1cPOB J1 HeBpoR
Haxo.n;XTCH 60JIbIllOe
03epo,
OT KOToporo
P a C J1.1IJ1
,IJ;HecTp. 3) CeBepHee
6epeT Ha'faJIO peKa T bl-
J1cTpa, 3Hal.{J1T HMm:Hero Tel.{,eHJ1H
,IJ;yHaH, B rJIy6J1He CTpaHbI, CKXcPXlO OKpY2KalOT AraTblpCbI
Hal.{J1HaeTCH peKa
M a r i s, M a p o Ill,
3aTeM AH,lIpoeparx
J1 MeJIaHXJIaMHbI.
nOXO,lIOM ,IJ;apxH HeBpbI
(3.n;eCb
f e p o.n; o T I 48), HeBpbI,
4) Ha O.n;HOnOKOJIeHXe nepe}J.
nepeMeCTXJIXCb
K BY,lIJ1HaM. 5)
CKXcPbI
oTcTyn3.11 BO BpeMH HameCTBXH ,IJ;apxH BOIllJIX B CTpOHy MeJIaHKJIaMHOB, AH,lIpoeparOB,
3aTeM HeBpOB,
r,lIe nOBepHyJIJ1 He TpOHyB
AraTbIpCOB.
C
tIaeMble
fepO,lIOTOM B 1, 2, 3 X 5 3a-
JIORCX, Hace,
XXHOOK cPOKC, XepOKX,
TyHxKa,
Yuchi
CXCTeMOMR3bIKa
R3bIKa
BOOK of
American
str.
Indian
293-384.
Langages
B
H3bIKe
KpXTYll.{eCKaH ou;eHKa
CJIe.n;YlOm;J1M06pa30M:
(.n;o
550 r. n. H. 3.) B
nycTbIHHoCTblO
4
Tru;aTeJIhHaH,
3aMeTKJ1 fepo.n;oTa
HeBpbI
KaKOM
.n;03BOJIReT
BceCTopOHHepaccY2K.n;aTb
2KJ1JIItt nepe.n; HaIlleCTBJ1eM ,IJ;apxH
TO CTpaHe OTJIlttl.{alOru;ei1cH no fepe.n;OTY
J1 60JIblliJ1M
KOJIWleCTBOM
3MeM.
OTTy.n;a nepece-.
He2KeJIX apTXKJIX,
CTBeHHoe tIXCJIO OTJIJ1l.{alOTCHpa3HbIMx
Tpex
MJ1rpaU;J1J1HapO,lIOB nepe,lIBJ1ralOru;J1XCH B O,lIHOM HanpaBJIeC BOCTOKa K 3ana.n;y, n03TOMY
npe.n;nOJIOraTb, 'ITO J1CXO,lIHble nyHKThI
HeBpOB HaXO,lIvrJIHCb B BOC-
TOl.{HOMHanpaBJIeHJ1J1 OT nOCeJIeHvrM By.n;J1HOB. Mvrrpau;vrH
6bIJIa6bI noxom:a
Mom:Ha
Ha :VIJ1rpau;XlO BeHrpoB.
HeBpOB
Boas,
Hand
8
CJI07~HOM
HBJIH€TCH
cKa3yeMoro
XMelOT
H3bIK
.LIpyrylO. CJ1CTeMa
rrpOTXBnOJI02KHbIX CJIy-
CJ1CTeMa apTfIlKJIeM
B
.n;ByMR
M€-
CX'CTeM (2.2.2-8), X3 KOTOpbIX Hai1MeHee
cvrcTeMa
CTBeHHOM 'fJ1CJIe H3bIKa
3
Part
pO.n;OBbIX
tIaHX, MeHee CJI02KHa H€2KeJIJ1CXCTeMa 3aHXMalOru;aH BTopoe
CTO. B o6ru;eM nOJIyl.{aTCH
npecPJ1KCOB cKa3yeMoro
My2Kl.{XH;
Hai150JIee
B MH02Ke-
'CJIO)KHOM HBJIlleTCfl
e.n;lttHCTBeHHOl\'I tIHCJIe
Haxo.n;vrTC.rr 06ru;11HH3.H rpynna,
npeJ1Myru;eCTBeHHO
By Fr.
H3bIK 2KeHru;XH -
HYJIJ1Ch Ha 3ana,lI OT cpe.n;HHro TetIeHJ1R ,IJ;Henpa.
mm,
CvrcTeMoM
CXCTeMaMJ1pO.n;OB, 3)
CT€MbI. Bo Bcex BOCbMX CXCTeMax H3bIKa
MepbI
AnatIe,
2) e.n;XHCTBeHHoe J1 MH02Ke-
OKX X cpe.n;HHro TetIeHJ1R BOJIn!. Bo BpeMll HallieCTBlttH ,n:apJ1HBepMHOrJ1e npJ1-
OKJIHrOMa).
CXCTeM, XMeHHO: 1) MeCTOXMeHHble nPe<PxKcbI
Me2K.n;y 3TvrMX
BCTpetIaeM
fyHa,
Haxo.n;J1TCH 8
JIlttJIXCb OHJ1 B BepXOBXR ,IJ;oHa, r.n;e KOtIeBaJIJ1 By.n;XHbI, B 6acceMH
B .n;peBHeM Itt cpe.n;HeBeKoBoi1 EBpone
Taoc,
edited
Yuchi
MY2Kl.{J1HXMeeT O,lIHy cxcTeMy,
KxeBCKoM).
fypOH,
f lO H T e p - B a r H e p
CTOHru;aH Ha nepBOM MeCTe BO Bcex
CKOi1 06JIaCTX (M02KeT x
Bvr-
XH.n;eMu;eB{KoacaTX,
(cero.n;H3.11B lliTaTe
3aHJ1MaeTCH pa60Ta
HeBpOB 3aHXMaJI3. TeppXTopmo
IIo.n;OJIhH x BOJIbIH-
COrJIaCHO
TCXMetIJ1HH) 3aHJ1MaHCb HaM60JIee pa3BXTOM
MeTKe, M02KHa npe.n;nOJI02KXTb, 'ITO pO,lIXHa 2KXBYru;XX B ero BpeMH
CerO,lIHRIllHero
no po.n;aM OCBeru;aeT MXpOBO-
3TY pO.n;OBylO cxcTeMy.
B R3bIKe ceBepo-aMepXKaHCKJ1X
TycKapopa,
1933-8,
C03.n;aBllioro
KOHu;enu;vreM aBTop aHaJIJ13J1pyeT pO,lIOBble CXCTeMbI BCTpe-
3TOM
noro
CEBEPOAHAJIl7I3A
H3JlOLKeHl1e).
.n;eJ'IeHHe J1MeH cyru;ecTBXTeJIbHbIX
3peHvre 06ru;ecTBa,
,lIpyrylOcxcTeMy
Pe31OMJ1pYH BCe BbIIlleCKa3aHHoe
J1H,IJ;ElłCKJ1X
B OCBEIIJ;mJ1J1
PO,IJ;OB B J1X H3bIKE.
(KpaTKoe
2KJ1ByT Ha ceBep OT CKJ1-
f X n a H X C O M (Bor)
IIJIEM:EH
KATEfOPJ1J1
pbI HXMX 6bIJIX).
OTHOC}!TeJIbHO MeCTa 2KXTeJIbCTBa, 3Hal.{XT pO.n;J1HbI HeBpOB
HEKOTOPbIX
AMEPJ1KAHCKJ1X
H3bIKa
2KeHru;XH.
'3KCTpeMaMX nOMeru;alOTCH OCTaJIbHble
Yuchi
CX-
Ha nepBOM nJIaHe
npOTJ1BOnOJI02KHaH BceMy
MJ1Py,
OCTaJIbHoi1 MJ1p Haxo.n;Hru;J1MCH3a npe.n;eJIOM nJIeMeHJ1 pa3.n;eJIHeTCH
Ha qaCTb 02KI1BJIeHHylO Itt tIaCTb He02KI1BJIeHHylO (B 'feTblpex
CTeMax Ha BoceM).
CXCTeMax
Ha
"llacTb
He02KXBJIeHHaH
'BOCeM) Ha p.epneHfI.'IKyJIRpHble,
rOpltt30HTaJIbHbIe
11 OCTaJIbHble Heo.n;YIlleB.1IeHHbIe npe.n;MeTbI. B npe.n;eJIax
Yuchi
reHepaU;lttH
CTapIllaH
CX-
pa3.n;eJIHeTCH (B .n;BYX
OT rOBopflru;ei1:
nJIeMeHI1
npOTlttBCnOCTaB.neHa
�1305
1304
OCTaJIbHblM
JIJ1lłHbIM
'łJIeHaM
06pa30M
n,,"leMeHJ1.
B
MeHHJ1KOB 3aBJ1CHT OT nOJIa
~oro
nOJIa
H3bIKe
Ha
rpynnbI
Ka)K~OMY
pO~HOM
~JIH
nOJIY
CTBeHHJ1~,
.nBe
Ha
a
reHepa~J1J1,
CJ1CTeMbI
pa3~eJIHIOT
He
~J1H B npe,ll;eJIax
~eJIax
HJ1X
Ha
CKaH rpynna
MeHT
KaK
BOBce
rpynnbI
KJIaCC
- J13 OCTaJIbHbIX
J1rpaeT
Ba)KHylO
npOTJ1BOnOJI)KHOCTb
JIHeTCH Ha
TaKoe
My)KCKJ1X
H3bIKe
nJIeMeHJ1
BbI,n;eJIeHJ1e
KaK
pOJIb
reHepall,J1J1,
MY1p
OT Hero
cTapllIei1
B
B HeM
HCHO BbI)J,€-
nJIeMeHHO-po-
po,n;a.
'iJleHOB
B
B
npeJ1MY-
npOTJ1BOnOJIO)K-
npe~eJIax
reHepa~Y1J1
c06CTBeHHoro
nocTpoeH
reHepall,J1Y1.
MY>KqJ1H BbI)J,eJIHIOT
KJIaCC
no
MJ1pOB03peHJ1e
KOTOpbIX
3aKOHaM
3TO
BnOJIHe
JIeHJ1e
BY1~e
nOHHTHO
CYI.I.J;eCTBaM, Y1 Ha
OCTaJIbHbIM
,n;eJIaIOT.
3TO
nepeBec
COCTaBJlHłOT
pO~CTBeHHY1KJ1
B '~OJlb3Y
npeJ1MY-
naTpl1apXaTOM.
cy6'beKTJ1BHO,
TaK
KaK
Bce
KpJ1TepJ1R
Ha
3aBY1CHT OT rOBOpHI.I.J;erO JIJ1~a, CTaHOBJ1TCH
eCJIJ1 06paTJ1Tb
JIJ1~a
nJIeMeHY1.
pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1,npe)K~e
BHJ1MaHJ1e Ha
rOBOpHI.I.J;erO
npOTJ1BOCTaB-
BceM
OCTaJIbHbIM
pO,ZJ,CTBHHY1KOB rOBOpHI.I.J;J1X
lI,eHTpoM
Bcero
"MOJ1 p0,ZJ,CTBeHHJ1KJ1", 'ITO
~eHTpJ1'iHOrO
CBY1~eTeJIbCTByeT
npOTJ1BOCTaBJIeHJ1e
qJIeHaM
YKa3bIBaeT
pO)J,CTBeHHJ1~bI
CY1CTeMaX, MY>KCKY1e
reHepa~J1J1
MJ1pa C'iY1TaIOTCH CTapllIJ1e
pO,ZJ,CTBeHHJ1KJ1 JIJ1~a
np0J13BO~J1T
Bne'iaTJIeHJ1e
rOBOpJII.I.J;ero
KpaMHe
3ro-
MJ1pOB03peHJ1H.
t.IEKAHOBCKJ1
HH.
CJ1HTETJ1QECKJ1E
OQEPKJ1
Cl1HTeTJ1'łeCKOe
(1939)
np06JIeM
3THOreHe3J1Ca
3TOMY
Koro
J1CCJIe~OBaHJ1M (EH
CTaHOBJ1TCH
Bbl-
rOBopmnero
no,ZJ,-
CBOl1X pO,ZJ,CTBeH-
60JIee
CBJI3JIMY1HaCeJIeHJ1H, KOTopoe
C T. Ha3.
Taro
3TO
no
MOJIO>Ke,
HCHee
06pJ1COBbIBaeTCH
.nHenpa
C
lOra
J1 BOJIn1
npapo,n;J1HY.
nOJIeCKY1e
T. e. TaM,
O'łeHb
Ha'łaJIO
rJ1nO~Cl3a,
BCOJIIOTpeMCKOM
cpJ1HCKOrO
'ITO
J1CCJIe~OBaHHM
HeBpOB,
nOMeCTJ1JIY1Cb
B
y r a
oooc06.lIeHJ1e
3noxe,
CJIOJI, CBH-
BOCTOqHble
repO~OTOM
60JIOTa
'iTO
apxaJ1qec-
COBeTCKJ1X apxeOJIOrOB.
r.n.e Ka3J1Ml1p
B03MO>KHO,
aHTpono-
BJIarO~apH
aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1MJ1
aHTpOnOJIOrJ1qeCKJ1M
KyJIbTypOM
npO,ZJ,OJI>KeHJ1e ynoMHHyTbIX
OKpy)KI1B
1938).
o60co6JIeHHOCTb
caMOe~CKJ1MJ1
HeOJIJ1TJ1'ieCKOrO
nOCJIe~HJ1M
cpaT'bJIHOBCKOM
nOJIbCKJ1X
QeKaHOBCKJ1M
6epeT
J1n a p C K J1 M
J1 6aJITJ1MCKJ1X Hapo,n;OB
pe3yJIbTaTaX
OqeBJ1~HOM
C
K
BaJIeHTl1HO!VI
yrpocpJ1HCKJ1X
OCHOBaHO Ha
CJIOJI JIanJIaH,ZJ,CKoro,
Ki1nAPcKOrO.
113Jlo:meHl1e).
paCCMaTpl1BaHJ1e
B cpJ1HCKOM HayKe,
3aHHoro
pO,ZJ,a
BAJIEHTl1HA
(KpaTKoe
BbICllIoro
Y1epapxI-1J1: CaMO}l
reHepa~J11O
Ha~
3TO
CTapweM
OT 3HaqJ1TeJIbHO
)KeHI.I.J;Y1HbI, KJlaCCY1cpJ1~I1PYH
CTapwylO
'ieTblpex
OHO nOCTpoeHO
TIJlel\WHJ1
npe~e,,'Iax
pO,ZJ,cTBeHHMKJ1 JlJ1ua
B
TOJIbKO B ,ZJ,ByX CY1CTeMaX, 'iTO
-
KJIaCCa J1 npOTJ1BO-
nO~qepKJ1BalOI.I.J;ee
J1rpaeT
He
KJIaCC CO-
TaK
onpe,ZJ,eJIJ1Tb KaK
:noro
MY>KqJ1HaMY1. )KeHCKJ1e
re-
My)K-
)KeHI.I.J;J1H~3Toro nJIeMeHY1,
pO~CTBeHHJ1KOB
BbICWY1M
JIOrJ1qeCKJ1X
COKOM CTOY1MOCTblO OTJIJ1lIaIOTCH
p06HO
rOBopHI.I.J;erO
My)K'łJ1HbI
,lU3a
KJIaCC COCTaBJIHIOT' pO,ZJ,cTBeHHY1KJ1J1 pO,ZJ,cTBeHHJ1~bI cTap-
reHepall,m·f,
CTapweM
B npeHa
Yuchi.
BbICllIJ1M
J1 My)KCKOrO
K HeqJIeHaM.
Y1JIJ1 BbI~eJIeHJ1e
BbICllIJ1M
'leM
MO-
MJ1pOB03peHJ1e,
I.I.J;ecTBO )KeHI.I.J;J1HbI. rJIaBHylO
BCTpe'iaeTCH
K,,'1aCCJ1cpJ1Ka-
)KeHI.I.J;J1H.
,ZJ,OBoeJ1 MepapXJ1qeCKOe
KJIaCCa,
qJ1CJIe
BJ1~HO nOJIOBOM
J1 )KeHCKY1X
nOHJ1MaHJ1e MJ1pa MO)KHa
HOCTb qJIeHOB
rOBopHI.I.J;eM
pO~CTBeHHY1KY1, TpeTJ1M
Yuchi.
)KeHCKOro
po~-
rOBopHI.I.J;eM CTapllIeM
OT
B H3bIKe
CJ1CTeMaX
pa3~eJIeHa
KJIaCCOB, caMbIM
nJIeMeHY1
O~HO-
e~J1HJ1'iHOM
)KeHI.I.J;J1HJ1nJIeMeHJ1
CTapllIeM
pOJIb
OT
HY1~, HO
>KeHI.I.J;J1HHa~
I.I.J;eCTBa MaTpJ1apXaTa
My)K'iJ1H.
pO~CTBeHHJ1KOB .
no~po6HaH,
rpy:nna
COCTOBJIHIOT OCTaJIbHble
My)KqJ1HbI
nOJIO)KHOCTb
llIeM
CTapllIeM
60JIee
Ha
no~po6Hee
B
J1 )KeHcKylO,
)KeHcKaH
Ka)K-
)KeHCKJ1X
My)KCKJ1X
My)KCKylO
COCTOJ1T J13 Tpex
OCTaJIbHble
pa3ConJIe-
60JIee
nOJIa.
)KeHI.I.J;J1HaMJ1 B
'iaCTb
CTOJ1T J13 pO~CTBeHHY1KOB
~pyroM
Ka)KeTCH
BbI~eJIHIOT
O~J1H COCTOJ1T J13 pO~CTBeHHJ1~
Hepa~J1J1, ~pyroj1.
My)KqJ1H
)KeHI.I.J;J1H -
pO~CTBeHHJ1~y
rpynnbI.
rpynnbI
no~po6HOCTblO
H3bIKe
H3bIKe
BbI~eJIHIOT
My)KCKOM
)KeHCKOM
KJIaCca:
Ha
H3bIKe
rpynna
ynoTpe6JIHeMble
nJIeMH
60JIbllIOM
npOTJ1BOnOJIO)KHOrO
My)KCKOM
cpe~J1
HO
rpynnbI.
)KeHI.I.J;J1H, Ha
rpynna
BblCTynaeT
~eJIeHJ1H
rOBOpHI.I.J;erO JIJ1I.~a. Pa3~eJIeHJ1e
eroco6cTBeHHaH
He)KeJIJ1
singularis
pa3~eJIeHJ1e
.npyrJ1e
OTJIJ1qaeTCH
npOTJ1BOnOJIO)KHOM
KJIaCCJ1cpJ1~J1PYIOT
3TO
CJ1CTeMax.
KpoMe
BaJITbI,
KOTopble,
B
6acceMHe
JIOKa.1IJ13J1pyeT J1X
JIaTBJ1M~eB
c.lIe-
�1307
1306
,n:yeT C'UITaTb
HaC.,le,n:CTRl1eM vIX COCCi.J;CKI1XCHOl1leHJ.1iir C <:PI1HHaMVl.
aHTpOnOJIOrl1'-leCKOe
3yJIbTaTOM
>Ke BI1p;0:l13MeHeHl1e
CJIaBHHCKI1X
BJII1HHI1H.
(1952)
CJIe,n:OBaHI1R K:l1rrapCKOro
apryMeHTax,
HbIX
KOTopble
BeJII1KopYCCOB
rrp0:l130lIlJIa
yKa3bIBaIOT,
MeCT:l1JI:l1Cb BAOJIb
rrpep;rrOJIaraeT
I1TOJIOMeeBbIX
I1X M:l1rpa~1111 C IOra
K ceBepy,
a
rr03>Ke
orrpOBepraeT
CKoro,
rrbITaIOr..u;I1X:CR AOKa3aTb
cTBOBaHl1e
OTO>KeCTBJIReMbIX
KOTopble
rrorpa-
BaJITaMJ.1,
BO BpeMR
rrepeABl1raJII1Cb
:l1
rrOMor..u;bIO
JIep-CrrJIaB:l1H-
TOrrOHJ.1MI1KJ.1cyr..u;e-
<:PI1HOB Ha rrOJIbCKOH TeppJ.1TOpl1J.1.
ero
HMH
JlI1TepaType,
rpacPoM
XOTR
HOBbIH
He
3THorpacPaMI1,
co511paTeJIbCTBOM
YpOBeHb
HI1RM
TorAalIlHeH
rrOJIbCKaH
KOTOpbIH
CJIerKa
BOH~exoBcKoro
rrepeAoBbIx
ByHK,
3Ta
3THOrPAct>HL1.
A6paraM
yKa3bIBaJI
H3.JIO>KeHMe).
Koro
y'-IeHbIX:
MeTOA
llIJJł.JlO>KeHJ[e K J[CTOpłIJl nOJlbCKOl1: :}THorpaq)J[J[.
.llOKJTa,n npOH3HeceHHblM
Ha
XXVIII
051.1..\eM C06paHHIl
rpc.PW-leOKOrO 051ueCTBa
B
HaCTORr..u;HM rOAY
60TbI
Ta.n;eYlIla
BRHCKHX
JIeHHOe
TeH"
KHl1ra
MI1HYJIO
aBTopOlvI
COCTaBJIReT
"K
KpaKOB
HCTOpI1K:l1
H
I10JlbCKOrO
6. VI.
OT nORBJIeHI1R
o -
JIeT
pa360p
BCTyrrJIeHHe,
ee
06paTJ.1JIa
Toro
B
3TY
paCJIa-
03arJlaBp;peBHoc-
CTpaHI1~ax.
BHJ.1MaHJ.1RH:l1
He
BpeMeH:l1
3rroxy
117
ce6R
op:l1rl1HaJIbHOCTb
3THorpacPbI
Heo6bIKHoBeHHyIO
Ha
Ha
pa60Ta
r.
He
pa60Ty
6bIJIa
HI1KeM
,IlOCMOTpeJIJ.1
BOH~exOB-
Bnepep;
QeCKOM
B
H3bIKI1".
rrOJIHOM
CMbICJle
YKa3bIBaH
HaYKe,
KaK
J1CTOp:l1K:l1 He
peTpOrpeCC:l1BHbIX
HHa
BaJIb~ep,
BCBOI1X
pa60Tax
BOH~eXOBCK:l1M
3THOreHe3a
70
rOBOp:l1T,
:l1CTOpJ1QeCKJ1X J1C-
iloTo~Koro
ro.n;ax
He
pa60Ta
3Toro
CJIep;yeT
BrrOJIHe
He
:l1 BYHKa.
CTp.
XXI).
6bIJIa
TOJIbKO
npep;eJlbI
J1M:l1 rrOJIb30BaTbCH.
O~eH:l1BaIOT
3TO
)KaJIb
1l0.n;
B
,,60JIL-
TOJIbKO '-ITO
HerrepeBe)J;eHa
BOH~exoBcKoro
CJIOBa,
BeKa,
'-ITO "Xp06aIJ;J.1H"
OKOHQeHa:l1
OHa pacumpJ1JIa
:l1 CypoBeIJ;-
M:l1HYBlIlero
•
Ha
B
I1HHO-
MeTOp;J1-
rr:l10HepCKOH,
no.1JbCKOH,
HO
nepBOJ1CTO'IHJ1KOB.
Op;HaKO
3THorpacP:l1QeCK:l1e
:l1 B 3TOM HaXOp;J1TCR np:l1'-IJ1Ha 1l0p:l1~aH:l1H no
ilOTKaHbCKoro
C OT3ByKOM
peKOHCTpYK~I1:l1
(L1cTOpJ.1'-IeCKl1e OQepIU1,
OTHOlIleHJ1:l1
11 B MHpOBOH
OAHaKO
ITeKOC:l1HCKJ1H,
C)J;eJIaHHbIH nOJIbCKo:i1: HayKoi1:.
Bo:i1:~exoBcKoro
CTpaHHbIe
OTHOlIleHI1J.1
3TO B :l1CrrOJIb30BaH:l1J1 3THO-
M:l1KJIOC:l1'-Ia :l1 ilOTTa
CTaH:l1CJIaB 3aKp>KeBCKI1H
ruOH ruar
1873
B
"Xp06aI.J;I1H"
.n;HccepTa~HIO
He
3THO-
1953 r.
:l1CCJIeAOBaHI1R CJIaBRHCKI1X
COMKHyTyIO
B Te~eHJ.1J.1 80
:l1 rrp03eBaJlJ1
JIeT
H3p;. "KpaH".
MeTOp;y
:l1CTOpI1KOB H:l1 3THorpa¢OB,
O~2HeHa.
80
B o H ~ e X o B C Kor
p;peBHOCTeH,
3Ta
BO BpOll,.JIaBe
cPaKTOB.
Tpe6oBa-
J1 rrpO:l1CXO>KAeH:l1R TIOJIbCKOH KyJIbTypbI.
y BOH~exoBcKoroB
BJII1HH:l1eM pa60T
6e3CMbICJIeH-
P;J.1CCKYCHI111 rro-
Ha3bIBaeMbIH
ilpORBJIReTCR
po.n;:l1MaH KOH~en~HH
C03peJIa
rrpl13HaHa
Hel1CrrOJlb30BaHHbIe
OTpa>KaJIa
CJIe.n;OBaHI1H, 6a3:l1pyIOr..u;aH Ha pa60Tax
(KpaTKoe
HBJle-
y'-IeHbIx.
:l1CTOQHJ1KOB I.J;eJIbIO
Hapop;a
6bIJla
OTBe'-IaJI
J1 L(oM6KOBCKI1H
peTpOrpeCCJ1BHbIH
MeTop;oM".
He
He
BCTpeT:l1JIaCb
rrOJlbCKHX
3Toro
HarrpaB~HIOr..u;aH
MeTOp;OJlOr:l1QeCKOM
TOJIbKO
3THD-
:l1CTOp:l1-
3THorpacP:l1QeCKI1X
3THorpacPI111
I1CTO'-IHI1K:l1. B
L(l1ccepTa~:l1H
iloTKaHbCKJ1H,
:l1CTHHHOH ~eJII1
nOJIbCKOH
3THorpacPI1R
rrpH'-IJ1HbI
rrOrJIor..u;eHHbIMJ.1 BCe~eJIO
JlO>KeHI1H 3arrap;Ho-eBpOrreHCKI1X
cpep;H
rrOJlbCK:l1M
BOH~exOBCKoro
pa3JII1qHbIX
BOH~eXOBCKoro,
3THOrpa¢H'-Ie:CKHe
3THorpacPH'-IeCKOH
YKa3bIBaJlH
p;eJlO pa36HpaTb
K eR
rpacP:l1'-IeCK:l1X
B ITOJIhCKOVl:
HalIle
3THorpacPHIO
HbIM
rrOJlbCKOH
paCCY>K,IleHI1H
rrOJlbcKyIO
rrOJIbCK:l1MI1
B
BOHI.J;eXOBCKHH C'-I:l1TaJI 3THorpacP:l1IO
pa60Ta
rrOJIbCKOrO
METOL(
ero
rryTb.
rrHOHepCKaR
"Op;BpaTHbIM
PETPOCITEKTI1BHbIVl:
BCTpe'-raeTCR
qTO
rrpJ1MeHHJII1
I"AEK lO 3 E <t>
He
t:JeCKOH HayKoH,
H:l1H,
KJ.1rrapCKJ.1H KaTerOp:l1-
P03BaAOBCKoro
C
rro-
QeKaHOBK:l1H,
3arHaJIJ.1 :l1X TYAa
BaJITbI,
rrOrrbITK:l1
BaJITbI
:l1 3arraAHbIMJ.1
Ea.lITJ.1HCKOMY MOplO.
'-IeCKI1
MOpR.
ceBep-
HJIbMeHb
JIOKaJIJ.13J.1pOBaTh B
BepORTHO
BOCTO~Hble
K
03epa
<:P:l1HHOB,
CJIeiweT
Me>Kp;YBOCTO~HbIMJ.1
B HI1>KHeM Te'-IeHJ.1J.1HeMaHa.
rrpep;KOB
He:>KeJII1 BOCTO'-IHble
BaJITI1HCKOrO
pe-
'-ITO I1C-
JI:l1HrB:l1CT:l1'-IeCK:l1X
'-ITO Ml1rpa~I1H
paHblIle
C JIarrJIaHA~aMJ.1,
H:l1'-IHOM rrycTOlIlJ.1
Ha
B:l1CJIbI B 6acceHH
rr06epe>KI1H
'-ITO
Kl1rrapCK:l1M
HBJIHeTCH
er..u;e CKa3aTb,
6a3l1pyIOT
:l13 6acceHHa
3Ha'-II1TeJIbHO
JII1TOB~eB
CJIep;yeT
CKoro,
aApecy
p;o
C:l1X rrop
:l1CTOQH:l1KH
ileKOCHHCKoro,
�1309
1308
l"\HCYfHEll,
rap,aHHR
PbIWAPJl,
KPJ1CTAJIJIOMAHTMfl.
:>KeM.
(KpaTKoe
113J10>KeHHe).
lVIOJIJ.1TBeHHI1K BJIap,I1CJIaBa
CRMbIM ,n;peBHI1M 11 nOąTI1
THJ1. B03HJ1K
CTpaUJ1RM
RB.1IfleTCR
MCnOJIb30BaHHbIM
MaHTJ1R,
TaJIJIa
HaM60JIee
KaK
CTaJIJl,
RBJleHMfl
J13BeCTHbI
pacnpOCTpaHeHHafl
TeJlbHbIM
y
6a3J1JleMCKOro
p,flw;erOCR
ry.
CTa,
B
npaKTHKJ1.
TOJlbKO
epaKTopbI
BO 'BpeMR
OKOTOpOM
AHTOHMHOB
(XII
BHe
B KpMMeTo,n;bl
OTHOllIeHHM
f
(lIB.
H. 3.)
3aMeTKJ1
R P T Jl 116,
Onl1CbIBaeT
B
!v'laHep
Tex-
il(HX
ra,n;apJ1-
npe06Jla,n;ałOT
,n;apoBa-
BCTpeąaeM
ee
peHecaHca
1498
J130JlJ1pOBaHKaMeHHJ1K
erJ1nTM3J1pyłOIUYlO
]485
r.
,n;OKTOp 6aBapcKoro
M y
Bcex
KOHpa,n;a
KpI1CTaJl.JImJfaHTJ1R
M3 Ca-
KyJlbTypHOMy
KpyepłOp-
3anpelUeHHbIX
n bI p O M a H T H J1. )l;aJlbHei1:llIJ1e
r.
Haxo-
o KpMCTa.TIJlOMaHTJ1J1 Y HHa
B CBoeM' KHl1re
B
nOCJle
Ue
RBJlfIeTCR
3aMeTKJ1
JI b T e C a
MaHepoi1
nCJ1X03a
TaKHX
B
CBOHX
KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1łO
XO,ZJ;RC TOąKJ1 3peHHfl
TeopJ1H
HO
o
He
pacnpOCTpaHeHJ1M
J1 fa6c6yproB,
pa3
H3
BeHbl
Typy
B
H QexOCJlOBaKMJ1,
T.
TW!eCKJ1X
O
A.
HeM
foepMaHH
.nOMRHTI1I1 HacTynJ1JIO
OKKYJIbTJ13Ma
KaK
RBJlfleTCfl
ql1HaR y:>Ke C XV
Cyw;ecTBOBaJIM
PYKOlll1CHbIe.
Torp,a
TeppJ1TopJ1J1
CaKCOHJ1J1
B XVIII
ny
B
TeMy
B
3Toro
JlJ1TepaJIłO,n;-
B CBOMX pOMaHeppaHUY3CKOM
B03pO>Kp,eHJ1e
TaKl1M
KpJ1CTaJl-
nOCJIe,n;OBaTeJIRM
KOHCTaHT.
BMeCTO
Toro
3aMeTKJ1
B.
KHJ1fJ1, COXpaHJ1JIJ1Ch p,a:>Ke
J1 cy,n;e6HbIe
ueJloe
p,ałOil(HXCR
MJ1CTJ1K )l;:>KOH )l;J1
C.TIep,OBaHJ1H OllTl1'IeCKHX
He
peepJleKCOB
IIpoueccbl
aHrJlJ1MCKOe
nCJ1X03,
KaK
Ha-
BJ1p,a rap,aHJ1e 3HaKOMO 6bIJlO Hapo,n;y.
MHOfOąJ1CJleHHbIe
XVI
3a-
B. )1[3
re66eJlb,
M3,n;J1ąJ1 no
KH.
B MHoro-
J130JlJ1pOBaHHbIe
Kophta.
KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1'łeCKJ1M
yqeHbIX
aJIJIeMaHOB
KpI1CTaJlOMaHTJ1łO
B. 6JlarOp,apR
BeccaK,
CTOJ1MOCTJ1,
KJlaCCJ1ąeCKOM POp,J1HOM KpJ1CTaJlJIOMaHTJ1J1,
B. Korp,a
'ITO
raJlJl~ul1-
O,n;HaKO,
POCTOKa,
J1 Gross.
EKaTepJ1Ha
B XIX
J1C-
B KOJl,n;OBCTBe, TOJlbKO
Ha
KpJ1CTaJIJlOMaHTMeM.
BeJIJIb,
MHOrJ1e
Blle'IaTJIeHJ1e,
BBeJl
J1CnOJIb30BaJIJ1
np0J13'Bep,eHJ1flX.
Tpa,n;J1UI1J13aHMMaJIaCb
AHrJIJ1R
feTTe
H9.Y'łHO
ra'p,aHHH
CBI1,n;eTeJIbCTByeT
Hapo,n;a.
JIy:>K)I[U,
B ¢aycTe
eM
CTpaHax
BCTpeąalOTcH
CTbIp)l[M,
TIapaueJIbC
Hay'łHOM
B
06BJ1HfllOlUJ1X
B.
nOT
o6Hapy:>KHBaIO-
TIapaueJIbC
O KpJ1CTaJlJle
XVII
TeppMTOpJ1)1[
ynoMHHafl
n.
HJ1KaKOM
KpJ1CTaJIJlOMaHTJ1J1
rOBOpJ1TCfl
Hanp.
BepOBaHJ1M.
3IIOXJ1.
npOUeCCOB
r.
Kp~C-
KaK
p,eMCTBJ1TeJIbHOCTb
J1MeHHO cpe,n;M npocToro
aKTax
M MeKJIeM6yprJ1J1.
MeTKH
J1MeIOT
,n;JlR CBoeM
1488
BepOBaHJ1M, CTapaJlCfl
Hapop,HbIX
OK-
C'łHTałOT
pa6oTax,
J1 pop,cTBeHHble
npJ13HałOlUeM
TIapau;eJIbCa
xapaKTepHbI
B.
J1 6a3J1JIeMCKJ1M npoepecop
MHorOąJ1CJleHHbIX
HaU;I1M J1 6e301I1J16oąHOCTb
aTMocepepe
ueHTpax,
XVI
3a-
BeJlbMO-
nonyJlflpHOCTb
rIOJIOBJ1He
BJIJ1RHJ1e aHrJIJ1MCKJ1X Hapop,HbIX
06'bRCHJ1Tb
p,Jlfl
J13,n;aHl1eM B
B03paCTaJIa
B
B
BJla,n;J1CJlaBa.
J1HTeJIJIeKTyaJlbHbIX
1531);
J1
KOTopoe
M 3aKJlJ1HaHJ1M
pacnyTaHHoro
6bICTpO
ra,n;aHJ1Fi Hapo,n;HbIM
HeCKOJIbKO
CTaJla
B
(1403-1541)
JlJ1U 11 ,n;yxoBeHcTBa,
yąe6HJ1KOB
MOJIJ1TBeHHJ1K
(1530
HłOpH6epr
pe3yJlb-
opepJ1'łeCKJ1M
YKa3b1BałOlUJ1M
npM,n;BopHbIM
B BJ1pTeM6yprl1J1
HIOpH6epra
TaJ'IJlOMaHTJ1H
KpnCTaJlJlOM9.HTMfl
MaHTJ1ąHbIX
J1TaJlbflHCKOro
ynOMJ1HaeT
Hanp.
malejicarum,
'łvrCJIeHHbIX
EBponbI
HeKOMX
Malleus
06'beK-
3TJ1
B EBpone
B. H. 3.) OTHoC'fIlUJ1eCfI K apa6cKoMy
no,n;p06HO
BCTpeąaeM
KaK
OTJlJ1ąalOlUJ1MCflCneUJ1epJ1ąeCKJ1M
annapaTypOM:
MCKYCTB no,n; Ha3BaHJ1eM
H3
6y,n;YlUero.
no,n; BJ13aHTJ1MCKJ1M BJlJ1HHJ1eM, MCKJlłOąafl
J10raHH
KpJ1C-
CMOTpfllUero
Tpa,n;J1UJ1łO KpJ1CTaJlJlOMaHTJ1M
p,MBMHaUJ1IO, a TaK>Ke
.TJec6ypbI
C nOMolUblO
BaBJ1JlOHMJ1,
MMpe,
KaK
BJ1r 11
c060pa,
npMMep,
C :mOXM
6JleCTRlUe:i1
llIaMaHa.
BecnepepblBHyłO
HbIM
T B OM
HeTexHHąecKMe,
KaK
JIeKaHO,
B BJ1,n;eOnTJ1ąeCKJ1X
C HaMepeHJ1RMM
lIlaMaHCKMe
J1cBoe06pa3HOM
epaKTopbI
HMM,
Ha
B ueJIOM
J1 C K ycc
BnOJIHe
MeTo,n;a ra,n;aHJ1R J1 OKOHąaTeJlbHOrO
oąeHb
no
ra,n;aHJ1fl. KpJ1CTaJIJIO-
npJ1HJ1MaeMbIX
npe,n;CKa3aHMfl
B ,n;peBHeM
annapaTa,
nOXO>KM
TyaJlOM
KaK
6bIJIJ1 y>Ke
HJ1ąeCKoro
TaTa
J1 coo6pa3HO
He
nOJIb3yłOlUeecfl
raJlJlłOUJ1HaUJ1J1,
r.)
J1JIJIIO-
rJ1,n;pOMaHTJ1fl,
no,n;C03HaTeJlbHylOCYIUHOCTb
06'bflCHfleMbIX
elUe
raJlJlłOUJ1HaUJ1M,
BbI3bIBalOlUYłO
BbI3bIBaeT
cnoco6a
C HeIO
KaTonTpOMaHTJ1fl
H.1IM aKYCTMąeCKMX
TMBHbIe
:noro
1928
KpJ1CTaJIJIOMaH-
cOBpeMeHHbIM
BbIpa3J1TeJIbHbIM,
nopo,n;HeHHble
Ji1 oco6eHHO
nOBepXHOCTbłO
J1 6JIaro,n;apfl
,n;OKyMeHToM
TaK>Ke
KCMnepo
(113,n;aHHbIM BO JIbBOBe
r.
COCTaBJleHJ1eM
KY JIbTl1CTJ1ąeCKoro
e,n;J1HCTBeHHbIM yąe6HJ1K
1480
OH OKOJIO
BbICOKOrIOCTaBJIeHHbIX
HJ1MaeTCH
J1CKJlłO'Iafl
BeJlJ1
llpOJ1BO,n;RT
06~ecTBo
(1527-1608).
B
06yRJl
,n;a:>Ke TaKJ1X
Ero
BbIJ1C-
KpJ1CTaJIJlOMaHTI1IO,
�1311
1310
łOu,"Hau,HM 6bIJIJ1
'"
CqeT
06beKTHBHOCTJ1
raJIJI
••
H
ero
yoemAeHH
~a
OlIbI 6JIaro,zr;apJI 'ieMY )];J1 CTa.n lIpOpOKOM
y6emp,eHJ1JIMJ1 BceJ1 EBp,
HTpaJI:bHOM EBpOlIbI.
KHJ1rJ1
- J1M pecPopMaTopOM
u;e
11 nOJIJ1TH'ieHJ{
HM C 1581-1588
r. CocTaB.nflłOT 23 1'0C npoTÓKo.naMH
ero BHp,eH
•
eJIaJI 3KclIepHMeHTnI
1607
r
Ha
80
r. mH3HH.
AO
.
MOB, a Bep,b ,u,H P,
pble
C'iHTaJII1Cb c06cTBeHHoJIO 6 KpHCTaJIJIOB, KOTO
Cy~eCTBOBa
C
(1538-1599) cTapaJICJI HaY'iHO
IT
CynbJI
Pep,)K.
KOTT
u
CTbIO,u,H.
,...,
eT
C'iHTaeMbIe
p,eI1CTBJ1eM
JIJIOMaHTHbIe JIBJIeHHn.,
06'bJ'ICHI1Tb Kpl1CTa
JIełiJ1e nCHX03Y CTaJIO I1C1I1TeJIbHOe npoTHBocTaB
caTaHbI. E ro peli"
HH B AHrJIHH, paU;J10HaOM p,"J1CTH'ieCKOlll peaKu,
XOp,HbIM nyHl<.T,
~
r,
HHH E.nJ13aBeTCKaH 31I0xa coIT
JIHCTH'ieCKOM B ro.nJIaHp,HI1 H
epMa
x' MaHTH'ieCKHe
npaKTHKH
OJ1X cyp,e6HbIX
KHJ1ra
.xpaHHJIa
B CB
KHJ1r IT06e,zr;a B03peHI111
J1 CKOTTy 3HaKOM 6bI.rr reHe3HC TaKJ1X'
XVI B
• a COBlIa,zr;aeTC :no.nOBHHOJ1
.
CKOTTa J1 nony JIJIpHOCTb erO Tpy :CKJIłO'iałO~erO
EllIe pap,HK'ł.nbHee
u
CKOTT CTaJI KJIaCCHKOM p;eH3Ma,
Hay'iHbIX
paccy)Kp;eHJ1HX;
HaJIbHOe
epaKTopbI
B
ero
JIlppau,HO
eHHHKOM MOHTJ1PYłO~J1M BHCTaJIH C'iJ1TaTb Mom
KpJ1CTaJIJIOMaHTa
Pau,J10HaJIJ1CTbI p;oCTHrJIH 'CBoeM u,eJIH: IIOp;eHJ1J'I B CBOłO nOJIb3Y·
cpenif
HHTeJIJIHreHu,HJ1.
eT
KpJ1CTaJIJIOMaHTI1H
,...,
p;OpBaJIJ1 aBTOpJ1T
u
XVIII
B. HaHOBO
M BO BTOPOJ1 'IIOJIOBHHe
AHrJIHMCKHM pOMaHTJ13
e HaporrHoro
BepOBaHHJ'I, BCJIep;
CTaJIJIOMaHTHłO B BHP;
,...,
OTKpbIBaeT Kpl1
B
co C'BOHM MOHyMeHTHbIM
J'IBJIJ'IeTCJI <ppaHCJ1C
appeT
6
..
3a 3THM no
.
(1801 r) KOTOpbIM CTaJI 611 JIJ1eJll
Magus
or Celestial
Intelhgence~IX
H' ~ KOTOpOM II1pep;CTaBJIJ'IeT
pOMaHTH'ieCKHX OKKyJIbTJ1GTOB IT
B. TpHTeMJ1łOca.
BJIarOp;apH
ło
TpaKTaTceBp;oKpJ1CTaJIJIOMaHTJ1
JIJ1MCKaJI 3HaTb H I1HTeJIHJIY
J1ep;J1 BJIeCCHHI'TOH H ee KPHCTaJI
aHI' eHHJI KpJ1CTaJIJIOMaHTHlO
Hl' B BHp;eHHJI H O 6'bJ'IBJI
.
reHU;HJ'I CHOBa Bep
C XV B CBHp;eHorpe'ieCKI1X
TeKCTax
.
BCTpe'iaeM
EllIe B ByJIbra P '
O cnoc06a
I'ap;aHJ1J'I B BJ1O cyru.eCTBOBaHJ1J1 3Tor
TeJIbCTBYłO~HX
MorJIH B03HI1KHYTb no,u
HHble
3TJ1 TeKCTbl
3aHTJ1J1: 1130JIJ1pOBa
eT I1HHU;HaTJ1BV B 31'011
BJIHHHJ1eM 3ana.n;a,
XOTJI BOCTOK npOHBJIH
•
HMeHHO 06JIaCTJ1.
ryMMaHHCTbl-TeOJIOI'H,
KpI1CTaJIJIOMaHTJ1łO BblpOBBepYłO~He
B
BeTxOMy 3aBeTy
rap;aHHeM H3BeCTHbIM no
HJI.nJ1 31'0 BepOBaHHe C.
bTHCTbl XVIII
B, 3aXBaTJ1.11J1
1I0P; Ha3BaHHeM urim H thumtm. OKKyJI
IIocJIep;HHH rJIaBa
6blTHblX
Hapop;oB.
CBOP;J1Tp;aHHble
Oc06eHHo
TaJIJIOM B KyJIbTypHOM
MaMlI,
MHKa
O KpHCTaJIJIOMaHTJ1J1 y nepBo-
nOpa3J1TeJIbHO
Kpyry
J1 ryaTeMaJIH).
J1 KpJ1CTaJIJIOMaHTHble
BTOpOI1 CUJIO'ieHHbIM IJ;eHTp 3Toro
IIanyacoB
OHO paClIpOCTpaHJ1TbCH
KpHCTaJIJIOMaHTHH
MaJIbraccoB
BepOBaHJ1H.
rap;aHJ1H Haxop;HTCH
JIHJ1 H IIpJ1JIerałOIIJ;HX K Hei1: CTpaHax
oTKy.n;a MOrJIO
KpJ1C-
MHp;ei1:U;bI CeBp.pHoi1: J1 łO)KHOi1: AMe-
pJ1KJ1 J1MełOT CBOJ1 JIereH.n;bI
O
nOJIb30BaHY1e
IJ;eHTpaJIbHoi1: AMepJ1KJ1 (y A3TeKoB,
Ha
B ABCTpa-
J1 IIoJIHHe3Hi1:IJ;eB,
OCTpOB Map;araCKap.
nop;p06HO
rOBopHT
3nleHH
.z:te
(1661).
<P.llHKyp1'
COBMCHK BA~EPMAH
X03HY1CTBEHHbIE
T APb
B
M
IIOCTPOY1KM
IlOMECTbHX
fIEPBOMCTOt.IHMKAM·
1'O'iHJ1KOB, 31'0 np06JIeMa
HorpaepaMH.
06pa30M
pa60Ty
B 3TOM Y'iaC1'Ke
CMa1'pHBae1'
ml1JIble
Ha
OCHOBaHJ1H pyKOJIHCHblX
nO'i1'H
nOJIeBble
pyKolIHcHble
rOBble
J13JIO:IKeHHe).
J1
HCCJIe,D;OBaHJ1HJ1 JIJ1Tepa1'ypy,
J1 B cBoei1: nepBOHa'iaJIbHoi1:
CO'ie1'aHHe
nepBOJ1C1'O'iHHKOB H
npOC1'paHC1'Be.
Ilpe,D;Me1'OM
1I0MeIIJ;eHHH, X03Hi1:c1'BeHHbIe,
06c1'aHoBKy),
,D;l1H, J1H.n;yc1'pHaJIbHOe
HyłO H 1'oproByłO
ny6JIJ1KaIJ;J1J1 y'iH1'blBał01'
a TaK)Ke
(ee
aHaJIH3a
Ma30BIIIe
3TY KOHu;enąVlłO B CBOłOKa6aJIy.
83
(u;eHTpaJIbHaH
H
npemHei1:
C
1'Op-
KpOBJIJ1,
opy-
p;OMamHłOłO, l1Hp;ycTpJ1aJIb-
BHemHJ1i1: Bl1P;, CbIpbe
fIOJIbIIIa)
BO
HBJIHł01'CH:
J1Hp;YCTpJ1aJIbHble
J13
KOToporo
COCTaBJIeHbI l1HBeH1'ap-
HbIMH Onl1CHMJ1 1I0Mec1'Hi1: J1 o1',zr;eJIbHbIX p;epeBeHb
HaXOp;HllIJ1XCH B
C1'ap;HH pac-
paCCJIOeHJ1e
CeJIbCKOx03Hi1:c1'BeHHble
06opYP;oBaHHe,
y1'Bapb
ero
KOHC1'pyKIJ;HłO cpy6a,
C,D;eJIaHa, KOH1'PYKIJ;l1łO). IlepBOJ1C1'O'iHHKH
3nHCKOlIa
IIpO-
JIepBOHC1'O'iHHKJ1. HaC1'OH~J1i1: Tpyp; Ha'iJ1HaeT
IIOC1'pOi1:KH (Y'iJ11'bIBae1'CH
BHy1'peHHłOłO
nepBOJ1C-
HeHCCJIep;OBaHHaH nOJIbCKHMH 31'-
CYIIJ;eC1'ByłOIIJ;He p;o CHX nop
lIycKaH
BpeMeHH
fIO
B.B.
pa3BJ11'HH ypOBHH IIpOH3BOp;HTeJIbHbIX CJ1JI J1 pa3BJ1-
TJ1H Hapo,zr;HOrO 30p;'ieCTBa
rJIaBHblM
MHBEH-
EIlMCKOIlA.
XVII-XVIII
(KpaTKoe
06pa601'Ka
M:EPTBbIY1
Il03HAHbCKOrO
BeJIJ1KoM
1604--1796
r.r.
n03HaHbCKoro
fIOJIbIIIe
11 Ha
�1313
1312
IIP0J13BO,llCTBEHHhIE
J1 IIOTPEEJ1TEJIbCKJ1E
K
OEOPY,IlOBAHJlIff.
B :lTO BpeMH B nOMeCTbflX n03HaHbCKOrO :lnl1CKOna I..\apCTBOBaJIO
KpenOCTHO-yca,ne6HOe
11 perpeCCOM
Horo
Tpy,na
rrOMaraeT
3eMJle,nev'lbąeCKl1e
HbIX nv'lyroB
;rl11i1 B
H
x03fliicTBo,
1-4
11 60pOH,
nap
60pOH.
KOJll1ąeCTBO CeJlbCKO-X03fli1cTBeHHbIX
Bce
3T11 OpyAl1fl
CAeJlaHbI
yTBapb,
1-2
COCTOflJlO 113
6bIJll1
HHcrreKTHbIe
ł<JIIO'lI1TeJIbHO cepnOM,
ąaeTCfl
eeHa.
Ta'lKI1,
11 rrp.
ynoTpe6JleHI1e
CTBa 6pyCKOB (6a6KI1),
a
Tpe60BaJl
30
CHonOB Hporo
B KOHI..\€XVIII
CpeAH 11H,nycTpJ1aJIbHoro'BI1HOKypHbIX li! rrl1BOBapHhlx
TJlbI,
KaAKI1, 60ąKI1,
BepOflTHO
He113-
6bIJIl1
6bIJIa
I1JlI1 03l1MOrO xJle6a.
AepeBHHHbIX
He3Haąl1AHeB-
BbIMOJlO-
BeflJlKI1.
MeCTO 3aHIllMaeT050py,nOBaHHe
3aBoAoB:
KopbITa
:lTO
JIOnaT 11 nepece-
B; rrOHBJlHIOTCflrrepBbIe
rrepBoe
I1C-
BCTpe-
C MOJIOTI1BIllOrO onpe,neJIeHHoi1
'-leI-lHOe 3epHO ąI1CTI1JlJ1 C nOMO~bIO
BaJlI1 Ha peIlleTax.
06pe3bIBaHl1IO
TaK}Ke KOJIl1ąeCTBO BI1Jl 11 rpa6Jlei1:.
npOAYKTI1BHOCb pa60TbI
HOi1 HOpMbI Hanp.
XMeJIfl, 3a-
I1C'lI1CJleHHe KOJlHąe-
uenbl,
VI "ABOp"
B.,
I1CKJIIOąI1TeJIbHO npI1 y60pKe
11 KOC BCTpeąaeM
MOJlOTI1JIH pO)Kb.
TeJlbHa
XVIII
nOJIb30BaJIl1Cb
BeCTHO KaKI1M 06pa30M
BC.lle,nCTBHe ąero
nOJl.
KOCbl B 3TO BpeMfl
JlI1Illb B HeCKOJIbKI1XCJIy'laflX
B OrrI1CaHHH cepnoB
II
B KyJIbType
xJle6a
TOJIbKO
OrOpOAHI1'leCKRH
HO)KHI1I..\bI K
B y60pKt'
opy-
I1JII1 cox
AepeBflHHble
ynOMI1HaeMafl JlI1Wb BO
OKHa,
AepeBbeB
nJIyroB
113 )KeJIe3a.
co,nep}KI1T MOTblrl1 11 Kl1pKI1, CJlY}Ka~I1e
cPpyKTOBbIX
B 3eMJle,neJlI1I1).
I1CrrOJIHflJlI1CbC rrOMO~bIO COX, ,nepeBflH-
ąaCTI1 6bIJll1
I1CaAOBo,nąeCKafl
cTynbI,
CBOI1M 3aCTOelVI
TeXHl1ą€CKOMY rrporpeccy
pa50TbI
OAHOM X03fli1CTBe
HeKoTopble
XapaKTepHOe
B pa3Bl1Tl1l1 rrp0I13BO,nI1TeJlHbIX CI1Jl (BBe,neHl1e HaeM-
COCTaBJlHJlI1ero
H MepKI1.
Orrl1Cb
M0AHble KO-
MeJlbHI1I..\bI HaąH-
HaeTCH I1Cąl1CJleHl1eM MeJIbHJ1ąHbIX
KaMHei1 11 MOJlOTKOB, CJIy)Ka-
~J1X
nOBepxHocTei1
K 06pa60TKe
fl~I1KI1
rrpoca,
peBa
paCTl1paIO~I1X
J1 KaHaTbI
a
cyKHOBaJlbHH,
TaK}Ke
rrpH6opbI,
CJIY)Ka~l1e
0PYAI1H K Bblpa60TKe
6YMarl1
K ,np06JleHI1IO
11 KOJIKe p;e-
COCTaBJlflIOT TO)Ke 060pYP;OBaHJ1e MeJlbHI1I..\bI. 060pyp;OBaHl1e
Kl1prrl1ąHoro
3aBop;a
J1 KY3bHI1I.J;bI BCTpe'laeTCH
Onl1CHX JlI1Illb B KOHI.J;eXVIII
Bcero
3TI1X KalVIHei1:
Haxop;flTCfl
113BO,llCTBYCblpa
B. Cpe,nJ1
J1HBeHTapHbIX
KyXOHHOi1 YTBapJ1 'l~e
MOJlOąHble COCYAbI J1 yTBapb
11 MaCJla.
B
cJIy}Karn;aH
K' npo-
li
rroTpe6l1Tev'lbCKOH o6cTaHoBKe
c"Il1nOBble CKaMbl1, CTyJIbH
Haxo,nI1TCH
Ka6a'lKa
npI1Ha,nJIe)KaT
11 IllKacPbI.
B pe3I1AeHI..J;l1l13nJ1CKona.
(KOp'lMbI)
(IllI1HKBac).
CTOJIbI, ,ny6oBble
Aoporafl
06CTaHOBKa
Me6eJIb
,nepeBeHCKoro
COCTOI1T113 CTOJIa, cKaMei1KI1, cTyJIbeB,
'YTBapb
nOJwrapHI.J;bI
BOJIee
B KopąMe
H nOJIyąeTBepTI1,
:lTO: )KeCTHHble
60'lKH,
CeJIbCKOX03HHCTBeHH0J1 YTBapI1
6yTbIJIKH
CTOHKI1
J1JII1 AepeBHHHble
11 BOpOHKI1. Cpe,n11
Haxo,nHTCH COJIOMOpe3KI1, TeJIerl1,
CaHYl, ynpH)Kb.
X03flYl:CTBEHHbIE. J1H,IlYCTPJ1AJIbHbIE J1
TOPfOBbIE IIOCTPOYl:KJ1
'Yca,llb6bI
(T. Ha3.
epOJIbBapKI1)
BO,nI1JIHrJIaBHbIM 06pa30M
aM6apbI
J1 XJIe6Hble
OHH HC'le3aIOT
pbrx
Mara3HHbI.
,nOBOJIbHO paHo,
BCTpe'laeTCH
Haxop;HTCfl
xJIe6,
nop;
rr03HaHbCKoro
3'l1HCKOrra np0l13-
n03TOMY MO)KHO Be3,ne BCTpeTJ1Tb
Ha
Teppl1TOpJ1H BeJII1Koi1 IIOJlblIIJ1
xJIe6
B Ka)Kp;oi1 yca,nb6e
coxpaHHIOT
1-4.
OT
B ryMHax,
rYMHa
KOTO-
O'leHb
'laCTO
OP;HOJ1Kpblr..Uei1 C KOHIOIllHei1, XJIeBOM, oBąapHei1
HJIH APyrl1MH nOMe~eHI1HMJ1 P;JIH ,nOMaillHJ1X )KI1BOTHbIX. 3TH AepeBHHHble
nocTpoi1XH
3 a K O n bI,
KpbIIllH
J1MeJII1 KOHCTPYKI.J;I1IO
Ha coxy,
p bI r JI 10 B K H.
'l1peJ1My~ecTBeHHO
(ill K Y P; JI bI). B rrpe,neJIax
KpOMe
Toro
6bIJIl1
B yrOJI,
ern;e
113 COJIOMbI HJIH JI03bI, pe)Ke
X03Hi1cTBeHHoro
113 rOHTa
p;Bopa nOMe~aJIHCb
pHTHHKH, rOJIy6HTHJ1KJ1, CBI1HapHI1KJ1, KJIap;OBbIe cJIY)Ka~J1e
xpaHeHHfl
oco6ble
3epHa
rrorpe6a,
I1JIH Ce'lKI1, KJIap;OBble· P;JlH rro,nrOTOBKJ1 COJIo,na,
THHyJIH I1X KOJIOAI.J;aC nOMO~bIO
KOJIOBOpOTa. li1HAycTpl1aJIbHble
3aBo,nbI,
XJI~HOi1
I1H,nYCTpl1l1 oc060e
MyKy,
)K y p a B JI fl,
rrocTpoi1KJ1COCTOBJIHJIJ1:
3aBOAbI.
BHI1MaHl1e o6pa~aroT
B OTHOIlleHI1H ABI1)Ky~ei1
Ha Bo,nHHble,
B OTHOilleHI1H
,nJlH TeJIHT H B030B. Bo,ny
T. Ha3.
COJIOAOBHI1,BI1HOKypHble
HI1I..\bI, KOTopbIe
m1Tb
KyP;JIfl
MOJlOąHbIe H COJIKI1 ,nJIH MOJIO'lHbIX npo,nyKTOB,
CO.'IOMope3KH, HaBeCbI, KOJIOP;I.J;bI,
capaH
HbIe
Ha
Ma3aHKI1.
BeTpflHble
rrpOAYKI.J;I1H-
CpeAI1
pe)Ke
-
rrI1BOBaprrOCTpoeK
Ha ce6H
CI1JIbI CJIe,nyeT
MeJIbpa3,ne-
I1 MeJIbHI1I.J;bI C KOHHbIM IIpJ1BO,nOM,
Ha
MeJIbHI1I.J;bI rrpOAYI.J;l1pyro~J1e
TII..I..IeHO,
COJIOA, MeJIbHI1I.J;bI-
BaJIHJIbHI1 cYKHa, 6yMa:>KHble,
""IeCOnI1JIbHI1 H CTeKJIHHHble
JIHIOTCH BO
II
nOJIOB.
XVIII
3aBO~bI.
KypIII1'lHble3aBo,nbI
B. Ha3BaHl1e
3TO 0603Ha"laeT
1II01łB.,.
HaBec;
�1314
1315
me <P0PMI1PYlOT 11 cywaT
Kl1pnl1'-! 11 '-Iepenl1l.\Y· B XVIII B. CyI.l..\eCTBOBaJIJ1 rre'-IJ1 K cyweHl1lO
JIbHa. KY3HJ1IW J1 JKJ1JIJ1I.l..\eKY3He~a
3peHl1R.
Haxo,z:VITCR no~
RBJIReTCR
B cemIX,
O~HOi1: KpOBJIei1:. KY3H€'-IHbli1: CTaHOK HaXOlll1JICH
B J136e JKJ1JI Ky3Heą
ToprOBble
rrocTpoi1:KJ1 -
Hble J13 ~epeBa
~eJIbu;a
3'1'0 KOp'-IMbl C KOHlOWHHMJ1 rrOCTpoeKOp'-IMa Co-
KOp'-IMbl.
<pJIl1reJIb
11 rra-
BJ1JIbOHbI ~JIR CJIyJKaI.l..\I1X,KyXHI1 J1 JIlO~CKI1€. Heop;HOKpa'rHO
B rrpe-
p;eJIax
3nJ1CKOna,
rocnO~CKoro
a p;aJIbWe
B ~epeBHe
ycallb6bI
~Bopa
apeH~aTopOB,
KpbITbIX COJIOMOi1:.KpeCTbRHCKl1e
JIaHa
,
y
IIepBmtCTO'-IHJ1KJ1 ~aI9T
rrOBepXHOCTHble
TapHble
onl1CJ1 nO~'-IepKI1BalOT ynoTpe6JIeHJ1e
0PY~I1RX.
BI1~iIo
~aHHble,
peHTa6eJIbHOCTb
B
ero
0PY~J1RX
3aMe'-IaeTCR
TaK
HeKoTopbli1:
B HeKOTopbIX
nporpecc,
CTpOi1:KJ16bIJIJ1 p;epeBRHHbIe
1
I
KaK .0HI1
,I
1
'I
HO He
B l1Hp;YCTpl1aJIbHbIX 060pYP;OBaHJ1RX J1 B yTBapJ1.
IIo-
3'1'0 06bIKHOBeHHaR
l1JIl1
aye).
KOTopoe
B
5
rJIaB2
OqeHb
MeI.l..\aTh
(KpaTKOe
nOCEJlEHY1J1.
~ro
cTapaeTcR
TaM
H a B CH
HaBCR"
~eTKI1,
nOJIbCKaR
HaC'leT
JIJ1TepaTypa
11 OJIJ1CblBaeT
KOToporo
~a36I1palOI.l..\J1e
Bonpoc
MaJIO 3aHJ1MaeTCR
BCTpe'-IalOTCR
C
~
np06JIeM0J1
He3Ha'-II1TeJIbHbIe
BCTpe'-IaeTCR
nop; Ha3B.
Ha IIoMopl1l1(no,ll;
Ha3B.
Ha
"naves",
"anger"
"HaBce"
COJITbICbI I1JII1 lliJIRXTa.
Bo-
OCTaeTCR 06I.l..\l1HHoi1:c06cTBeH-
11 3 a r p O P;H 11U;bI).
peMeCJIeHHl1KoB.'
l1 Cl1JIe31111, rp;o "HaBce"
B
COJIThICbI 6bIJIl1 B rrpaBe
Hl1JKHei1:
Ha "HaBce"
OKpeCTHOCTRX -
nOCeJIeHI1R,
.II:epeBHR
I1CTOpJ1lOJ1 pOJIb B p;epeBeHCKOM nOCeJIeHJ1I1.
Hay'-IHaR
,, .'
ue
'Il0HRTn
B O H r p O ~ a, Ha3Ba-
"HaBce"
Tor~a,
nJIaHl1pOBKY
Cl1JIe31111
rro-
(,II,OJIbHbI
nOCeJIRJIl1Cb TKa'-Il1, B I1H-
pa60'-Il1e;
KaK BCR
"HaBce"
rrpJ.'i06peJIo
,ll;epeBHR cOXpaHRJIa
11 OCTaBaJIaCb
no
BI1~
CBOlO
rrpeJKHoMy
~e-
peBHei1: .
113J10:lKeHl1e).
O6 'bRCHJ1Tb
06-
B PYKl1 naHOB.
rpO~311CKO,
JIaHbu;yU;Koro
HbIMl1 rrpl1MeTaMl1 CBoero
ABTOp
6JIarOp;apR
6bIJIO 0'6bIKHoBeHHO MeCTOJKI1TeJIbCTBOM6e~HRKOB (x a-
rrepBOHaqaJIbHylO
,II,EPEBEHCKOM
"HaBce"
rOBOpl1T HaC'-IeT l1CTOpl1l1 "HaBCR",
qaCTO 3aXBaTbIBaJIl1
BCeu;aJIO nepeWJIO
reHe3l1C
x03Ri1:cTBa.
nJIOI.l..\a~b J1JII1 ~JIl1HHalI
Ha3bIBaJIOCb
\I[
aBTop
MOJKeT
06I.l..\l1HbI rrpl1Ha~JIeJKI1T
Ma30Bwe.
CJIeHcK) l1 B JVlaJIoi1: nOJIbllle
103E<t>
B
Ha
rrpeKl1 BceM npl1TR3aHl1RM
ropo~cKoro
"H A B C}I"
~epeBeHCKaR
HOCTblO B npOTI1BOrrOJIOJKHOCTbrepMaHl1l1
"HaBce"
-
nORBJIReTCR BaBce
npl1eMaX
J1 B "tJeXOCJIOBaU;Koi1:Pecrry6JIl1Ke
p;ycTpl1aJIhHbIX
IIPOBJlEMA
cpe~HeBeKOBbIX
JIl1Wb
aBTopy
nOCeJIeHl1i1:
Tl1naX
He
3€MJIl1, TRHYI.l..\aHCRBP;OJIb ~epeBHl1.
JI y n H 11U;bI
c KJ1prrl1'-IHbIM J1JII1 KaMeHHbIM <pYHlla-
MeHTOM, C KpbIwei1: J13 COJIOMbI J1JII1 rOHTa.
BYPllITA
B
B Cl1JIe311J1, B BpaH~eH6yprl1l1
HI1X
J1MeHJ1R. J1HBeH-
JKeJIe3a
"HaBce"
lOre IIoJIbwl1
nOJIa.
rrpe~CTaBJIRlOT rJIaBHbIM 06pa30M
l1CKaTb
I.l..\l1He.B Cp€~Hl1e BeKa "HaBce"
J136YWKJ1 COCTORJIJ1J13 '-Iy-
JKJ1JIoi1: 1136bI J1 ceHei1:, npeJ1MyI.l..\€CTBeHHO He 6bIJIO
Ha~o
Hl1e 3'1'0 ynoTpe6JIRJIOCb
JKJ1JIJ1OB'-lapJ1, MeJIbHl1KJ1 J1 lrraXapJ1 B Ma3aH-
Tl1nOB
no
rrOCeJIeHl1RX l1 B COBpeMeHHbIX nOd~JIKax.
"HaSCH"
rrOJIOca
~epeBHR),
peweH
"HaBce",
HeKoTopbIX
cBoei1: pOJIJ1 B JKJ13HJ1 p;epeBeHcKoi1:
HaXOp;J1JII1Cb XI1JKI1HbI KpenOCTHbIX,
Kax
MOJKeT 6bITb
OKOJIbHl1u;a, YJIl1U;OBKa), B ~pyrl1X
B pacceRHbIX
BaJKHOe MeCTO B OrrI1CaHI1J1JKJ1JIbIX rroMeru;eHI1i1: 3aHl1MaeT
pe3J1~eHU;I1R
"HaBCR"
CYI.l..\eCTBOBaTb (MHorO~OpOJKHaR
'-Iyo'laHa ~JIR rOCTei1: 11 JKI1.lIoro rroMeI.l..\eHI1HB.lIa-
I1JII1 apeH~aTopa
CaMoe
rrp06JIeM
OpraHl1'-IeCKoi1: qaCTblO
(OBaJIbHl1u;a,
J1JII1 Ma3aHKJ1 C COJIOMRHHOi1:
Kpblwei1:.
CTORJIa J13 Ka6aKa,
ITo aBTopy,
C J1CTOpI1KO-reorpacPl1'-!eCKoi1: TO'-IKJ1 3peHl1R.
3a-
J1CTOPJ1KO-lOpJ1lll1'-IeCKoi1:TO'-IKI1
"HaBCR":
ye3~a
OTJIl1qaeTCH TI-!rIl1'-!-
pacnOJIOJKeHO
OHO B~OJIh ~e-
peBHI1 11JKl1BYT TaM TOJIhKO 6e,ll;HRKl1. HaXO,ll;RTClI TaM Y'-IpeJK,ll;eHl1fl
CJIyJKaI.l..\I1Xu;eJIoi1: ~epeBHI1.
Bce"
BO
BpeMR
B€~HHKI1 CTaJII1 rrOCeJIRThCfl Ha
KJIaCCOBOro
paCCJIOeHI1H
~l1<PcPepeHU;l1aU;l1fl ,ll;epeBHH npORBl1JIaCh
p;epeBHH.
KJIaCCOBafl
TaKl1lVl 06pa30lVl
CTpaHCTBe 3aHl1MaeMOM ~epeBeHCKl1MI1 JKl1TeJIHMH.
"Ha-
B npo-
�1316
paTKI1
.il,EKOBCKJ1 rJETP
J,1CC.ITE.n;OBAHJ1E
KY.ITbTYPHOrO
CKJ,1X
TeppHTOpYU1 ye3~a
ropo~CKHX
H
nOCeJIeHHi1.
KaMeHHoi1
cTeHoi1
.n;p:>KeBHl.(bI 11
OnO'-!Ha,
Hoe
Ky~a
Me~aHCKafl
TOprOBJIei1
BOJIOBy1O 11
llly6bl
BHHoKypeHHbIi1
TOBbIi1 H OBO~HbIi1 ca~.
yca~b6bI
H36ylllKax
6e3 ceHei1
Me~aJIHCb
nOJIKH Ha3bIB.
KOJIO)lhI,
H nO.na.
JI H C T B a
K!ł)lKH, ylllaThI,
60rOHKI1,
XVIII
B. MeUiaHe
I1JII1 )lepeBllHHoi-i
coxoi1,
IlCnaXI1BaJIH
TeJIera
onO'-!I1HCKa.H O)le:>Kn;a B XVII
no:>KHJIH
no-
11 ropWKH
pa3.llH'-!Horo
6 o III e.
Me~9.HCKa.H
B. OTJIH'-!aJIaCb pa3Hoo6pa3HeM
'-!eCTBe TKaHei1 H yKpaweHHW.
KynHble,
3eMJI1O :>KeJIe3Hoi1 nJI y:>KHl..\eJf
Ha3hIBaJIaCh
TKaHH
Ka'-leCTBa,
VI
l.(eHbI.
llJHJII1
Hap.H;J; OTJII1~IaJICR 113H~eCTBOM
naHhI,
BeHl.(a,
KOCTpOB Ha
6aWMaKOB
KOHTYlllVl' 'IaMaphI,
VI
cPapTyxa,
KOpaJIJIOB.
6eKeWI1,
H KpacoToi1,
no-
KaM30JIhI.
nORca
O;J;eBaJII1 :>KyVI
Ba:>KHOe 3Ha"'-leHHe.
J,13BecTHO H3BecTHi1
H
nepe~a'IH
ropax.
ABTOp
113BeCTHJf
nO'ITH HeJ1CCJIeAOBaHHo,
'-lTO Haw60.TJee
6bIJIO
06paTHJI
3a:>KJ1raHJ1e
BHHMaHHe,
'-lTO
B JIaHbl.(yl.(K01VI ye3;J;e B MeCTHOCTH rpOA3HCKO BCTpe'-!a1OTcH XOJIMbI
I
'I
,I
I
Ha3hIBaeMhI
a
n a T p bI H. Ha3BaHHe
.nOM
n
T p:>K e l.( h
BaeT
Ha CBH3b 3Toro
(CMOTpeTh,
3TO CBH3aHO no aBTopy
rJIH,IJeTh Ha6JIJOAaTb),
CJIOBO n a T p hl H 0603Ha'-!aeT
TpVlHHryJIHpHOe
HaKO 3TH 060py;n;oBaHHH
RBJ1JII1Cb B HOBble
p hl J1 ropa3Ao
Ha
TeppwTopJ.Uf
epop-
rOBopHT ~aHHhIe
HaXO;n;VlMbIe B nOJIhCKHX 3THMOJIOrJ1'-!eCKHX CJIOBapHX,
cTapwe.
C rJIaro-
"'-lTDyKa3hl-
H9.3BHHJ1H XOJIMOB C ,naBHO MJ1HyBlllew
MOW TeJIeKoMyrIJ1Kal.(J1J1. B nOJIb3Y 3TOW rHnOTe3bI
B KOTOphIX
Op.-
060pYAOBaHJ1e.
BpeMeHa.
reHe3
lliBeWl.(apWJ1
:>KYlByTBOCnOMJ1HaHJ1H crrel.JYlHJIbHhIX CHrHa,'lbHhIX
fl
a
T-
AO CHX nop
yCTpOi1CTB.
~;:O.JU!AHKOBCKJ1 3.
COCTOR:I
"C y K e H K 11", :>KynaHa,
MY:>K\mHbI
OTHOCI1TJIbHO nepeAa'IH
MaHepoM
XOJIMaX
EOPTHbIE
OH H3 106KI1, Ka::\130JI9., KopceTa,
ryJIyna,
ero
HCc.ne.J.OBa-
Ha6JI1O~eHVlH, aBTOp
011,e:>K::ry
TaK:>Ke 113 caMO,IJeJIKI1.
)KeHCKI1i1
MeJIKl1e
B Ka-
6bIJII1 npeVlMy~ecTBeHHO
l.(BeTa
HeCKOJIbKO AaHHblX
ynoTpe6JIHeMbIM
cPpyK-
'-!yJlaHe
JIOXaHH
CaMbIe
HeCMOTpH Ha
HI1X H3 KpO-
B
~a:>Ke
ryMHa
nOJIh30Ba.llHCh
H cyHII,yKa.
113.TIO}i{eHl1e).
capaR,
nocTpoi1KH
COCTOHJIa y
TIEPE.TI:A QJ,1 J13BECTJ1M.
B MJ1HyBwHe BpeMeHa . .n;eJIO 3TO AO CJ1X nop
6ep.H.HKH
''sora'Il1
'-lTO YKa-
Ha Hapo,nHyJO.
J,1CXO~.HH3 nO,1l0:>KeHVI.H,
'-lTO ~.1l.H3THorpacPH'-leCKHX
c006maeT
(B a p :>KH H l.( e).
B
K 11CTOPJ1J1
HH.i1 VlMe10T 3Ha'-!eHHe
peMec.lleHHhIe
pacnOJIaraJIc.H
fOpop.cKHe
l<yJIbTyphI
(KpaTKoe
:>KHTe,TJI1
P.pOBHHHoro
p.OMa 11 X03.Hi1CTBeHHbIe
(BeHbI~oBKa).
HeCKOJIbKHMI1 KOMHaTaMI1. Me6JII1pOBKa
BaTH, lllKacPa,
I1PJ1.ITO)KEHJ1E
MHOrI1e ~OMa He I1MeJIJ1 P.bIMOxop.a, KphIlllH
)KHJIbIe
6hIJII1 B cpy6
BOKpyr
BCJIe,nCTBHe Toro,
nATPbIH
H BepeBKH.
3aBo,n,
3Ha'-!eHl1e,
XOTH 060-
B HCTOpH'-leC-
canO:>KHH-
H3 :>KHJIOrO nOMe~eHHR,
I1HOr~a B ycap.b6e
CTaHKH H KaTOK ~JI.H 6eJIbR.
60)J,HapH,
3aHI1MaJIHCb
CKOTHoro ~Bopa,
B MaJIeHbKI1X
He 11,a1OTO,IJ-
I1CTO'-!HHKax, HMe10mHX
B.TJI1HHl1eMe~aHcKoi1
:>KHTe,,'lH
JIOCI1HY1OKO:>Ky, KOHOn,,'lfl-
6apaHHJ1
COCTaflJIa
nOMe~aJIC.H
60JlblllOe
Bce OHI1 6hIJIH :>KHTeJIflMH K.'lbBO-
nOJIOTHO, luepCTb,
6bIJU1 H3 rOHTa.
3TH ~aHHhle
rEYl:Horu BOvrUEX
KaHaBOM
TOprOBJIei1 H peMeCJIOM.
I1JIH OBI1Ha, KOH1OlllHI1, XJIeBa,
CTaBJIeHbI
Bce
B. ~eBH'Tb
ropo~aMH.
TKa'-!H, MeXOB~HKH,
reJIbH€Ba.
yca~b6a
B XVI
H3 HHX oKpy:>KeHHble
MeHbIl1HHCTBO'-
npI1B03HJIH
11 JIbHflHOe
3hIBaJII1
yKpenJIeHHhIMH
KH, CJIeCapH, KOJI€CHhIe MaCTepa,
Ba,
WanKI1).
CHOBaHbI OHI1 Ha apXHBHbIX
KOW 3THorpacPHI1
cy~ecTBOBaJIO
HeKoTophle
6hIJIH
3aHHMaJIHCb
OnOQJ1H-
H3.T10}i{eHVle).
Ono'-!Ho
3aHHMaJIHCh 3eMJIe~eJIheM,
PeMecJIOM
llPOllJ.ITOrO
rOpO.n;KOB.
(KpaTKOe
Ha
('-leTblpexyrOJlbHbIe
HaKO nOJIHOrO nOHRTVlR O :>KVl3HVIOnO'-lVlHCKVlXMemaH,
KOHcPe~e-
3HAKJ1
B J.1.IT.2KEIJ;KOM
(KpaTKoe
nOMECTbI1.
113.T10}i{eHI1C).
EOpTHJ1'-lecTBO, O)lHa H3 npHMJ1THBHhIX cPOpM .neCHoro
CTBa. BCTpe'-laeTCH
n'-le,,10BO,n-
O'-leHb '-!aCTO Ha TeppHTOpJ111 ITO.'lhWH.
Ji1CTOpH-
�1318
1319
'łeCKl1e
nepBOMCTO'łHMKI1,
M6H HKOBa)CO~ep)KaT
IlpY1Ha~JIe)KHOCTb
Ha'łJ1HaR
MHoro
60pTeM
C
~aHHbIX
B.
(PeJIRUI1R
6bIJIa
Hape30B
MJ1HaJIJ1 ~pyrJ1e
3HaKJ1 KOTOpbIMJ1 0603HaqaJIJ1
JI.
~OMalllHJ1X
Kp)K
~peBeCHOM
)KJ1BOTHbIX,
J1B J1Q K J111, aHaJIJ13J1pYH
Ha TeppJ1TOpJ1J1 Ma30Bllla,
~OKa3bIBaeT
I'JIaBHbIM
'ITO CJIe~yeT
HOM 06ll.(MHe.
'ITO
B
M
3HaKM
1892
06pa30M
3HaKl1
pbI5aqeCKJ1e
ro~y
CHaCTI1
~apR
HaCTORll.(MM
BOpTHhle
(1925-29)
O
OCHOBOM
60pTHbIX
3HaKOB
npOHCXO~H1'
B
nop
He 6bIJIH
HaM~eHbI
naMRTHMKJ1
OOJ1JIbHa KepaMJ1qeCKHMJ1
HaJIbHbIM
opHaMeHTOM.
BopTHbIe
AHaJIJ13
cPeo-
Hble
'ITO
n'łeJIOBo,n;CTBa
JIOBO,n;CTBO BCTpe"'IaeTCH
-
B
11
,n;epeBHHx,
MOK~y
27
B
B
9
tIJ1CJIO
60pTeM
)KJ1ByT
H nqeJIOBO~bI
130
B KOTOpbIX
yJIei1:eB,
55
BCTpeqaeTCH
B
yJIeMeB
270.
-
CJIy'faHx.
9
n'łe.rrOBo,a;OB
J1MeeT
11
YTP
BbIC-
pHCyHKy.
Ilqe-
Hblf,i 3HaK
B
cKoro,
YTBep)K~alOll.(erO
na,n;alOT
BbICe'łeHbIe
Ka:U;HH HarJIH~HO
Hhle
JIHHI1J1.
'ITO
TonopOM
,n;OKa3bIBaeT,
HCnpaBJIHeT
B
pJ1CYHKe
npHMbIe
60pTHbIX
"'ITO cyll.(eCTBylOT
(3HaK
OopTHble
ABTop
3HaKJ1
OTpa:>KaeT,
XpVlCn1aHCKOi1:
KyJlbTyphI
BAPAHOBCKH
EOf)lAH
no
BblillKOBCKOM
3HaKaMJ1 60JIee
C
nepBOHa'łaJIbHO
VI BJl/llflHlIle
BeCbMa
J1JIH HX
He-
npO~a}Ka
K OCHOBHOMy
3HaKe:
60.rree CJIO)K-
B ItICTOpJ1H 60pTH.
MHeHJ.11OaBTopa,
CJIO:>K-
HCTOpJ1KOM
CJIO)KHOM pHCYHKe.
po~a,
B 60pTHOM
Ha-
c06CTBeHHocTb.
COrJIaCeH
'łJI€HOB
H B.
pO,a;OBbIMH 3HaKa-
0603HaqaTb
rrepeMeHax
CBH3aH-
Mop<p0JIOrJ1-
HOBbIX 110~p06HOCTeM
OTpa}KeHa
rOBop11T O MHOrI1X
np06JIeMbI
6hIJIJ1 paHbIJle
6bIJlH
Me)K,a;y
npH6aBJIeHHR
B H T O P T a.
HRa
n"'IeJIOBo,a;aMJ1 BbIllI-
JI. Kp)KHBH:U;Koro
C ,n;pyrHMH
26, 29, 48).
3HaKH
HaM,a;eHbI
HeKoTophle
60pTHVI'łeCKOrO
lVIop<po-
3JIeMeRThl
IIHcapR.
,n;e-
<paMJ1JIJ1W
60pTe~'r
J1
46
HaMbICJIOB-
3HaKOB
JIHHHJ1. TaonJ1I.\a
OTHOllIeHHH
6JIaro-
06ll.(eCTBa
reHeTHqecKylO,
TeopHH
BpeMeHH/CTaJIH
J1CTOpHH 60pTH
JIOrHR 60pTH
Haxo.n;MTCR
OIUH6Kl1
Ilo
60pTeM
)K e 6 O M, 'ITO
II P
liIf OBOP
B
Ta6JIHQa
np06JIeMy
JIeCOB H 60pTeM
YJIeMeB.
OnYOJIJ1KOBaHHaH
BeKe
3BOJIłOQHH HX npOHB.JIHeTCH B 60.rree
CTaJIH npH'łJ1HOM
60pTHHqeC'I'BO
M 60pTHHKH
K
)J;eJIeHHe
:>KJ1BYT J1 n"'IeJIO-
J1 72 rr'łeJIOBO)J;OB. TO)K,n;ecTBo
60pTHHKOB
7
-
419;
BO,n;bI J1 60pTHJ1KJ1.
pJ1CyHKOM
3THorpa<pa
BKpaT:u;e TpH
OTJIH"'IaIOTCH B cpaBHeHHH
CJIO)KHble,
J1JI)Ke:U;Koro
J1
C Te'łeHHeM
nOBbICHJIOCb,
OnJ1CH 3TJ1X 3HaKOB
B XVII
pa3'ÓHpaeT
nOJIb3bI.
MopcP0JIOrJ1qeCKOM
IlYIUH
CT.
<pOpMbI
CX~CTBO.
JIeCHOe
~epeBHHx
peBHHX,
J1ECAX.
3THorpa<pJ1qeCKOrO
nOJlbCKOro
3HaKaMH:
H np06JIeMy
3HaKOB
62.
K 'łHCJIy
ABTOp
C 60pTHbIMJ1
HbIM
BJIa,n;eJIb:u;eB.
r.
HeKoe
~epeBHHx,
npJ1qeM
I1X
60pTHJ1~IeCTBOM
cyll.(eCTByeT
; .
B. yTBep)K-
Cxo,n;CTba
1789
B
3Ta,
opJ1rJ1-
60pTHbIX
MbICJIOBCKOro 0603Ha'łeHHH
~O CMX
TeppJ1TOpJ1R
CBR3J1
(JIłOCTpa:QJ1J1) C
y,n;OCTOBepReT,
<pOpMOM
r~e
3HaKJ1 C KOH:u;a XVIII
po,n;CTBeHHOM
,n;aBHJ1X npOBepOK
nOMeCTbH
Mej:j:
po~a.
KP)KJ1BJ1:U;KJ1M HaC"'I€T
B 3aBJ1CJ1MOCTJ1OT
BbIllIKOBCKJ1X
V13JI01KeHJ.1e).
ynoTpe6JIHHCh
KOBCKOM IlYIUH.
J13 J1JI)KeQ-
KeJIbQ,
J13,n;eJIbRMI1, pa3YKpaIJleHHbIMJ1
,n;ałOT J1TOrJ1 C~eJIaHHble
3HaKOB
TaKoro
B
IloJIhcKoro
pyKonHceM
3HaKH
MH, KOTopble
Haxo,n;RI.IJ;erOCH B OKpeCTHOCTHX
aBTopa,
ApXHBe
B KOJIJIeKQHH
Ilyll.(l1,
B nepB06bIT-
'łecKylO
cnHCOK
nOMeCTbH,
BOPTHX
KOJIH'łeCTBO
nOHCKaM
aBTopOM
3HaKl1
B KypneBcKOM
HBJIHłOTCH
HeÓOJIbillOe
~a.TlbHOM repaJIb~HKH.
Koro
HA
(KpaTKoe
J13~eJIbH.
60pTHble
H a M bI C JI O B C Kor
c06CTBeHHOCTH
3HAKJ1
3TJ1 Hano-
rOH'łapHble
J1CKaTb J1X npOMCXO)K~eHJ1H
J1cCJIe~OBaHJ1R BOJI.
,!l;OKa3bIBałOT,
CTBOJIe.
~OMa
I03Eep
CMMBOJIOM c06CTBeH-
HOCTJ1 B cPopMe
I1JII1
J3YPlIlTA
J16parMMa
OTHOCMTeJIbHO 60pTHJ1"'IeCTBa.
0603Ha"'IeHa
Ha
X
npe06-
crre:U;HcPH-
TO)Ke BOJIH006pa3-
CY)J;A
OB'LJAPEYI
3AIlA,n:H0V1
BEJIJ1KOit
C
KOHUA
XVII
B.
IlOJIbllIE.
••
ot
IloJIhcKaH
Ilpo6JIeMhI
,!l;epeBeHcKaH
IOCTJ.1:U;HJ1
,n:o CY1XIIOp
IOCT11:U;Y1Y1
OT~eJIbHbIX
rrpY1Mep 60pTHHKOB,
6ypnaKoB,
MaJlO VlCCJIe~OBaHa.
npocPeCCY10HaJIbHbIX
oB'łapeii
11 T. II.
rpynn
OCTalOTCH nOKa
HaHe-
�1320
1321
BhIHCHJ1MhI. Cne~J1cPJ1'-ieCKJ1e
2KJ13HJ1 3TJ1X rpynu
KOM
XVIII
yC,710BhH CO~J1HJIhHOM J1 3KOHOMJ1'1eC-
6hlJIJ1 npJ1'1J1HOM Toro,
B. OHJ1 COXpaHJ1JIJ1 caMoynpaB.1IeHMe,
My~ecTBeHHo
npoepeCCJ10HaJIbHhlM
OBe~
B KOHue
3aHJ1MaIO~eeCJl
Cy,!!,e6HhIM ,!!,eJIOM. K
HJ1IO COXpaHJ1JIOCh O'-ieHh He60JIhlllOe
TeJIhHOCTJ1, BCJIe,!!,CTBJ1eToro,
'ITO e~e
npeJ1-
cy,!!,a
He
yrrpaBJIeHJ1eM;
6e33RKOHHhIM
nOTepM
CY,!!,OMoB'lapei-i
J1 o6J1In,y. ¢ey.n;aJIbHbli1
KaKJlIM 6bIJI cy,!!, oB'Iapei1:,
K
YMeJIJ1 '-iJ1TaTb
CO.>KaJIeHJ1IOco,nep2KaHI1€
ero.
HJ1e, KOTopoe
rpynna
OB'lapeM
B CBOeM BbI30Be
J1MeJIa CBOe cal\lJOynpaB.Jle-
3aHJ1MaJIOCb TaK2Ke cy,!!,e6HblM BeIlOMCTBOM, M cYIlJ1JIO
TOJIbKO np0cPeCCJ10HaJIbHhle
,!!,eJIa. ,ZJ;oCMX nop
ony6JIJ1KOBaH
O,!!,MHnpOTOKOJI cy,!!,a OB'-iapeJ1 B .n;epeBHe
HaCTHX 2KHJ1Ha (BeJIHKOnOJIbllIa)
C
1693
r.
'9:eByeBo
Cy):lMMhle
B
npo-
1789.
14
1791
MapTa
BJIeHHblX
OKpeCT-
Ba.rleHThl
r. ynpeKaeT
MHeHI1łO
ll1I1MaHCKH
llI.lIJlXTy,
'-iTO llpl1ro-·
cy.n 6e33aKOHHhII1.
l
11 4 rrpe.u:cTa-
(2, 3
3,neCh B nOJIHOM CO):lep2KaHJlIJ1.TpJII ,na.rlhHei1Wl1e
KaK MeHE' Ba)KHble,
06-
OKTJl6pJl
HaM HeI13BeCTHO, HO no
C Ha'-iaJIOM ,ne,na n03HaIW!VlI1TClł MO)KHO B aKTax
TOJIh-
OB'IapJ1
C
BOp 6bIJI HecrrpaBen,.lJI1BhIJ1.3
caMO-
17
WoI'IRXTbl6blolJ OH BeJIl1Ko.n;YllIHbIJ1 (JlaCKaBbI).
IIpoepeccJ1oHaJIhHaJl
npI1-
apeH.J:aTOp
KaK opy.n;J1eM rHeTa
TJ1B IIIJ1MaHCKOMY. J1pJlIrOBOp 6bI.lJ orry6JIJ1KOBaH
HJ1 nJ1CaTh.
KD
nepe,!!,
60JIbilH1e
Kopo.lJeBCKJ1X nOMeCTMJ1 J1CrrO.lJb30BaJICH npoepeCCYIHa.lIbHblM
C02KaJIe-
KOJIM'IeCTBO C.lJe,!!,OBJ1X ;J.eJl-
'-iTO '1JIeHbI
H nOCTaBMJI ero
tH1HJ'IJl eMy
npellCTaB.lIeHbl
It
5)
TOJ1bKO B 3aMeTl<:ax.
BJ1HHJIJ1Ch B BopOCTBe OBeą
y.f3BecTHbI
cy.n;e6Hoe
HaM
T02Ke
3aMeTKJ1
.n;eJIO B HeKOTophlX
3aupe~aIO~Me
.n;epeBHax
B rocy):lapCTBeHHOMBOeBO):{CKOM
OTrrJ1Cb rrpJ1rOBOpa
H~hI
3BaH
OB'-iapCKOro
B OKpeCTHOCTHX 360H'llIbIHH
6b1JI cy.n; B JIJ1qax
'-ieThlpeJ1
HJ1KI1 OB'-iapeJ1 KpaJIJ1 OBeu.
HbI
6hIJIJ1
KOCTeJIa
ynJIaTJ1Th
J1 cy):la.
BaThCR. B OB'IapR.X.
1787
r.
B 3ana.n;H0J1
OB'IapeJ1.
,!!,eHe2KHbIJ1 llITpacP
K
JIO):l3J1 Haxo.n.J1TCR.
BeJIbKOnOJIhllle
06BMHJleMhle
B
llITpacPa
M
B .n;epeBHM XpOCb-
rrOJIb3Y
CO-
rrOMOllI,!!,OJI2K-
,!!,JIJ1JIOCh.n.o
17'94
JIaBpeHTJ1J1
KOJIJIerJlIJ1
OCTarona.
HeCKOJIbKO J1HTepeCHb1x
B BapwaBe,
TIJ10IĘKa (l'elationem
nr
XVIII
107)
Haxo.n;J1TCJl
J1 Maruero,
lliMMaHcKoro,
apeH,!!,yeMb1x
OB'-iapa
Kopo.lleB-
BKOBOM MJ1UJeB-
CKMM, rrp.>KaCHh1CKJ1M.'lOB'lJ1M ~'npaB,1HJOW;I1M KOTOph1X 6hI.1I ł03e¢
XMeJIMHCKJ1.
OB'-iap
BaJ1eHTh1
WeBCKJ1M, TaK
lllI:MaHcKH
3aTeB.1I crrop
C lliMl\laHCKJ1M l1 MH-
KaK noc.rle.n;HHi:j He B03BpaTI1JI
eM,V 3arpa6.'TeHHbIX
I
I
•
I
CJIOHeBCKJ1, npoKypaTop
06BJ1HReT
Hero
70
'-iTO TOT He HaKa3aJI
UJTyK OBeą
JlI3 PoeBa,
70
OBe~,
KpOMe
Toro
J1 nOMor
yroBapJlIBaJI
He
HO Boi1u;ex
JlI3 I1JIOHKyBKa
y6J1M~e
B 6ercTBe.
COrJIallIaJICJl
ynopHo
MyllIKeT,
Ha .n;epeBe
KpOMe Toro
TJII Boi1~exa
'9:eTblpeX
BJla,!!,e.;'Ih~9.
y.n;apJ1JI ero
3aXBaTJ1.n
OB'IapeJ1
,1epeBHI1
l1 3aCTpeJIJ1JI
ero
ero,
co6paB-
IIo.n;CYllJ1MbIM,
BOJ1~exa
RH
OTllaTh
npJ1rJIacl1JI
OTKa3bIBaJICR
B3HB
EHa
J1 yKpaJI
KJIeHOBCKJ1H o6pyraJI
OBe~, Tor.n;a HH, BbIUJe.n;WJII J13 KOp'-iMhI, npJlIKa3aJI
TJ1Tb ~eJIb
KJI8HOBCKoro,
J1 npOCTJ1JI OB'IapJ'l
nOKOJ1HOrO OB'IapJl
Kor,!!,a BOJ1u;ex
Me3Yl1TCK0J1
yp02K.n;eHHoro
KOTOpbIJ1 y6MJI OB'-iapJ'l BOM~exa
B KOp'-iMY rrJlITb UMBO,
B o.n;Hoi1 113
OTHOCJ'ITbCRKO BpeMeHJ1 pa3,!!,eJIOB IIo,lJb-
WJ1 J1 KaCmOTCJ'I ,!!,eJIa Ba.neH'TerO
EbI.n;rO~JII,
B.B.
M3J10)KeHl1e).
113 PoeBa,
eMy
B.
cYlW6HbIX ,!!,e.rlCBS33HHhIX C OpraHJ13a~Mei1
OB'IapCKJ1X Cy.n;OB. AKTbl
CKJ1X nOMeCTJ1J1 EHJIa
B KOHue
B XVII-XVIII
CTapocTy
RH
T'OpO.n;CKMXKHJ1T ropo,!!,a
(BaBp2KJ1He~)
B
llIl1XCJl Ha CYll OB'łapeM
Cy.n; OB'IapeU Ha nJlOUKO~l Ma30Bille
OBUEBO,ZJ;CTBA
IOCTMUMM
J13 PoeBa,
y
COCTaBa 11 T. n.
)J,aBHbIX AKTOB"
MCTOPMM
(KpaTKoe
~
I1HTepeCHO B OTHOlllefIJ1M CBe,!!,eHMJ1O i:\e-
B "r.1JaBHOM ApXJ1Be
Ero
I
nOMell..lJ1Ka,
J13 Cy.n;J1MhIX cy.n; 3anpeTMJI
YnJIa'-iI1BaHMe
Co.n;ep2KaHJ.1e npI1rOBOpa
HTeJIbHaCTI1 cy.n;a, ero
rop.
TIpI1rOBOpOM cy.n;a 06BJ1HeHHble
HeKOTophIM
KAJIETKA A)J;AM
BeCTJ1
I10MOpJ1H.
apXJ1Be
cy.n;a C
OB'IapHM
,!!,aTb eMy
BOJ1~exy
ero
ero
Ha!Vle-
co6CTBeHHbIM
npl1KJIa,nOM. Y6e):lJ1BUJJ1Ch B CMep-
OBeą
C03BaHHhlX
C.rrynoBo,
npJlIKa30M
npOBO,1lłT
MJ1xaJ1JIa
cy.ne6Hoe
KO.ny.n;cKoro,
Co'le;:rCTBJ1e
�1322
npOTY1B OB'łaplO
BaJI 6apaHOB
Kp2KY111ITOepy Y13 TOii: 2Ke .n;epeBHY1, KOTOpblii: BOpo-
Y1OBe'łY1Y1MaTKY1 Y1rrpO.n;aBaJI Y1XeBpeaM
Y1JIY1
CaM Y1XC'be.n;aJI. IIpY1rOBOpOM cy.n;a OB'Iapeii:
3aH B03BpaTY1Tb KOJIy.n;CKOMy OBeu; Y13CBoero
TeJI B CMorYJIbI.J;e .n;Be napbI
Y13fOJIaHb'ła,
Kp2KY111ITOep o6a-
CTa.n;a Y1.n;aTb B Moc-
CBe'Ieii:. TeM 2Ke rrpY1rOBOpOM Kp2KY111I-
TOep Y1CKJIlO'IeH Y13 O6I..U;Y1HbIOB'Iapeii:
Y1 3arrpew;aeTCR
eMy
3amt-
MaTbCR OB'IapCKY1M .n;eJIOM.
EPO,L{A I03E<P
KPECTbHHCKME
JIECOIIMJIbHbIE
B LKMBEIJ;KOY1
OBJIACTM
(KpaTKoe
3ABO)J;bI
B XVII
M XVIII
RB.
rrOKpbIBaJlY1 Kor,ua-TO
3Toii: CTpaHbI.
Ha'IY1Haa
JIeCHbIe
B I.J;eHy, BO BpeMH 2Ke yca.n;e6Horo
MaeT
nepBoe
ToprOBbIM
BaTh
-
KpaKOB.
JIeCOrrJ1JIbHOrO CbIpbH.
HJ1'IeCKO~i 06pa6oTKJ1
x03Hii:cTBa,
TOprOBJIa
IIepBbIe
,uepeBa
OTHOCHTCH K Ha'IaJIY
XVI
,uepeBOM
3aMeTKJ1
B MeCTHbIX
8
OrrHCJ1 C
2Ke KOJIJ1'IeCTBa rrpOMbIllIJIeHHbIX
6bIJIY1
,n;epeBHHHbIe.
,n;alOT nepe-
KOTopaH
O'IeHb
npocTaH:
Bce
2KeJIe30M,
,n;ByX
~Ta2KeM,
Haxo,n;J1JIaCb Ha BepXHJ1M ~Ta2Ke.
IIpI1JI02KeHHhIe
CTPYKI.J;J111
Ha 6a3J1Ce O'ITI1CaHJ1HC XVII
,YKa3bIBaIOT ~TY pa3HJ1I.J;Y·
MYKOMOJlbHOE
)J;EJIO
OT
(KpaTKoe
IIepBbIe
C
no,n;raJIaHCKI1MJ1
pI1CYHKJ1 (rrorrbITKJ1
J1 XVIII
B 3AIIA)J;HbIX
XVI-XX
113.nO:lKeHl,le).
.n;aHHbIe O cyw;ecTBOBaHJ1J1
HbIX KyRBax
BCTpe'IaIOTCH
peKOH-
B.) J1 06'bRCHeHI1H
KYHBAX.
RB.
B XIII
BO.n;HHbIX MeJIhHJ1u; B 3arr:l.n;-
B. O BeTpHHbIX
MeJIbHI1u;aX
BOpHT HaM J1CTOpl1'IeCKl1e nepBOHCTO'IHY1KY1JIJ111Ib B XVI
HhIe
11
BeTpHHble
MeJlhHHI.J;hI
6hIJIJ1
u;epKBJ1 HJIH 60ra ThIX cPeo,uaJIOB.
KpecThaHe.
MeJIbHY1K
.n;eHbraMI1
HJIY1 XJIe60M,
6bIJI
06H3aH
KpOMe
1760-1775
1823 r. B
CJIy'IaJIOCb,
06peCTJ1
BeTpHHyro
3aKoHoM
HaJIbHbIX
CBa3J1
yroBopy,
r.
BoraTbIe
HY1I.J;bIKpeCTbHHaM,
He 2KeJIaa
~K3aMeHY.
B
1870-1890
KpeCThaH.
rr.
O,uHaKO
apeH,uy
C
,n;pyrl1X
roc-
apeH,n;y
paCKperrOI..U;eHJ1eM
KpeCTbHHe
Tpe6yeTca
KOpMHTb
rrJIaTHTb
MOrJIY1 rrpY1-
B ro,n;ax
1825-51
BeTpHHblx
rrOJIHbIX
KBaJIJ1cPJ1KaI.J;J1Y1
Y1 rrpoepepeCJ10HaJIhHOM
,n;eJIbI.J;eB MeJIbHJ1ą
B pyKax
CTaJIH
KOJIl1'IeCTBO KpecTbHHCKJ1X
9. 11. 1849
C
KOpOJIH,
BJIa,ueJIbI.J;y
MeJIbHY1I.J;y, BCJIe,n;CTBe 'Iero
nOHBJIHeTCH 60JIhllIOe
HJ1ą
'ITO rro
r.
ro-
BO,uH-
06hIKHoBeHHo
6bIJIY1 OHI1 06H3aHhI
H BeCTH TeXHY1'IeCKYro KOHTpOJIh
I.:\eJIY1KOM,n;eHbraMY1. IIocJIe
KpeCThRH
rrJIaTY1Th
Toro
B.
co6cTBeHHocThlO
B MeJIbHY1KY1llIJIH
MeJIb-
rrpoepepecJ1o-
'ITo.n;rOTOBKY1
BJIa-
BJIa,ueJIbI.J;bI CTaJIY1 rrpo,uaBaTb
MeJIh-
rro,uBepraTbCR
rrpoepcPeCY10HaJIbHOMY
60JIbllIHHCTBO
MeJIbHY1I.J; Haxo,uJ1TCH
.n;epeBeHCKoe
MyKOMOJIbHOe
BbI.n;ep2KaJIO KOHKypeHI.J;J1Y1C B03pacTaroI..U;eM
KOJIJ1'IeCTBO ,n;epeBeHCKY1X BeTpHHbIX
3aBe,n;eHJ1J1.
COCTOHJ!J1 J13
LKJ1BeU;KHe JIeCOrrJ1J!bHJ1 5bIJIJ1 B cpaBHeHI1J1
npI1MHTJ1BHbIe.
2KJ1-
KOJIeCa H BaJI nepeHOCHI..U;He BO,n;HHylOCHJIy
K JIeCorrHJIbHOH MallIJ1He,
60JIee
3aBo,uax
Ha TeppJ1TOpmr
HeCKOJIbKY1X OKOBaHHblX
JIecOrrJ1JIbHH
B HH2KHJ1MrrOMew;aJIHCb
Tpe60-
KaCalOI..U;HeCH Mexa-
KOHCTPYKI.J;J1H .rreCOrrJ1JIbHbIX 3aBo,n;OB 6bIJIa
HCKJIlO'Iaa
B 6JIH2KaMUIY1M
1667 J1 1712 ro,n;.
tIeHb
MallIJ1H,
3aHH-
JIeCOTIY1JIbHbIX3aBo,uOB, ,n;alOI..U;Y1X
MHBeHTapHbIe
:;lJIeMeHTbI
paCTeT
Ha'IY1HaeT
JIeCOrrJ1JIbHbIX
TeC H 6pyCbI.
TaKoro
60raTCTBO
JIecHOM TOBap
B. CTO JIeT rr032Ke
BeI.J;KY1X
Y1MeHJ1J1Haxo,uJ1TCH Y2Ke
I.J;errh Kap-
B.. JIeCHOM TOBap
MeCTO cpe,u11 .n;pyrY1x, CrrJIaBJIHeMhIX
ropo.n;
JI~TlłAK ':lECJIAB
no,n;CKJ1X rrpOH3Bo,n;CTB. C
.n;e6pl1, eCTeCTBeHHoe
C rrOJIOBY1HhI XV
1323
CBY1HeH BJIa,ueJIbu;a
V13JIO:lKemre).
TeppY1TOpY1lO LKY1BeI.J;KOrOBeCKY1.n;a Y1I.J;eJIylO ropHylO
naT
r
l
lI
,ueJIO He
Y1H,uycTpY1aJIY13aU;Heii:,
J1 Bo,uaHbIX
MeJIbHY1U; 3Ha'łJ1-
TeJIhHO yMeHhIllaeTCH.
Cpe,n;H
3arra,uHbIX
Ha KyHBax,
HJ1I.J;bI.Bo,n;HHble ropa3,n;0
IIJI8HHOe
IIOMOJIhHhIX
pH,n;OM C pytIHhIMJ1
JIY'IllIe.
o60py,n;OBaHY1ii:
H Bo,n;aHbIMY1 -
B TeXHY1'IeCKOM OTHOllIeHY1HB
6bIJIJ1
MeJIb-
6bIJIJ1 yCTpoeHhl
BO.n;HHOMMeJIbHJ1I.J;e J1MeeTCH KOJIeCO rrpJ1Kpe-
K O,n;HOMy KOHI.J;y I.J;Y1JIYlH,upa,K ,upyroMy
IIJIHJIOCh KOJIeCO
J13BeCTHbI
BeTpaHhle
"rr a JI e q H e".
JIRpHO K I.J;Y1JIY1H,upy,
cHa62KeHHOe
coe.n;Y1HHJIY1Cbrrocpe.n;cTBoM
BepeTeHo
KOHI.J;y rrpl1Kpe-
CTOHI..U;eerreprreH,n;J1KY-
6bIJIO ,n;ByMH KpyraMY1,
.n;BYX He6oJIbllIJ1X
KOTopbIe
U;J1JIJ1H.n;pOBHa3bI-
�BaeMbIX
RBax
"u
:VleJIbHl1l..lbI,
B Hv!}KHeM
B
e B K 11".
-
B KOTOpbIX
BpalUaJIOCb
B OTBepCTHH
B ,n:BH}KeHl1e
}KeHMe
BepXHI1M
MexaHHKa
BpalUaJI
TeXHH'IeCKI1M
3Ha 'IHTeJIbHbIX
HbIX
-
TopHble
,npyroM
BepXHI1M
ero
KOJIeCO
nepe,n:aBaJIO
BTopoe
KOJIeCO,
KaMeHh
BpalUaJICl'l
npl1Kpen-
npl1Bo,n:I1MOe
:31'0
,n:BI1:>KeHl1e
CI.J;emleHOe
n a n p :>K11I..lhl
Ky-
n a H e B K a,
KOHel..l
n a n p :>K11n; a,
Ha3blB.
C Bepe-
i
1
KOJIeCa
,n:o KOHI.J;a
1772
paI.J;l10HaJIH3aTOpCKHX
nepeBopOT
MyKOMOJIbHOrO
MeJIbHl1Kl1
HeCKOJIhKO
TaKaH
3aH11MaIOT KpbIJIbJI
HaCTOHlUee
B
rOJIJIaH,n:cKl1X
,n:epeBJIHHble
'IaCTl1
BBeJIl1 WeJIKOBble
:>Ke KaK
11 BOAHHbIX,
XIX
nEHKA~bCKM
MEPbI
KOTOpbIM
CHJI,
KyJIBaX
napOBOM
He
(Hanp.
BeTpJIHbIX
11 T. n.
nOMelUl1Kl1
:3nOxe
CaMaJI
,n:eJIO
BMeCTO
IIepBble
11 ropo,n:CKl1e
ITo
1l1l1pHHbI,
peBHl1.
l1 MO-
1918-1939
3anl1CKaM
l1
KOM
C ropo,n:CKl1Ml1.
BJIa,n:eIOT COI03bI
Mor.lIO
60JIbWe
,n:epeBeHCKl1M
60pOTbCH
MeJIbHI1I.J;bI Ha KyJIBaX
HI1'IeCKl1X
cy,n:b6y.
IIoJIBJIeHl1e
MyKOMOJIHbIM
C MorYlUeCTBOM
B TeQeHl1e
ycoBepweHCTBOBaHI1M,
400
QTO
KyJIBaX
Kanl1TaJIl1CTl1QeCKOM
Haxo,n:l1TCH
CpaBHl1BaTbCJI
Kanl1TaJIl1CTOB
Ha
,n:eJIOM,
Kanl1TaJIa.
MeJIbHl1I.J;,
Kp11311C ne-
KOTopoe
OKOH'IaTeJIbHO
He
,nepeBeHCKl1e
JIeT He BBeJII1 Hl1KaKl1X
peWl1JIO
3-8
KJIM.,
6e3x03Hble
e .n 6 a
MeCTHoe
B
Ha3Ba-
'Yp:>KeHlJ;OBe
HaCeJIeHl1e
BCJIelJ;CTBHe
Wl1pl1HbI,
Ha3BaHJ'lH
KHHr,
qyMa,
c60-
Toro
'ITO
HO OTJIl1QaJII1Cb pa3-
He
Bcer,n:a
0603H9.'-I9.IOT
B03Hl1KJIl1
apaM.).
K
B
48
HaM60JIee
n y JI 3 a r O H K H,
C bI
n y
JIJ
.JI .lI
a
)Kl1TeJIeM
8 }Kl1BbIX
nO.lIyql1JIl1
npOCTl1paJIaCb
o,n:l1HaKOBbIMl1
C'-Il1TaeTCH
56
113BeCTHO 'ITO
OCTaBWl1eCH
nOJIR, Bce
BCJIe,n:CTBl1e Toro
=
BHHMaHl1e
Hanpl1Mep
'YP}K2H-
pa3,n:eJIHJIl1
11a1l1Hl1 o,n:l1KaKoBoi1
K rpaHl1I.J;alVl coce,n:Hei1
n03}Ke
pa3JIl1'-1HR
TepMl1HaMl1:
"JIaH"
Moprax,
,n:pyroM"":'-
Ha
Ha
OlJ;HOM 113
64
xapaKTepl1CTl1'IeCKHM
3 a r o H K 11,
.u;e-
B pa3Mepax
Moprax
Ha3BaHl1HM
11Y .JIn; B R
P
T K 11,
H K .11.
-
B TOM,
MA.TIMIJ,KVl <lIOHrMH
B TeXHl1'IeC-
60JIbWl1X
yrJIy6JIaeT
K
0,n:l1HaK080M
B ,n:.JIl1HYnaWHR
npe,1l;MeCTl1l1
(Mopra
Ha ce6H
TaK
,n:aBHI1JVH1Ha3BaHI1JIMl1.
6bIJIl1
ropo,n:CKl1X
0603Ha'IaeMbIX
r.,
npe,n:npl1Hl1Ma-
npOI.J;BeTaIOlUee
B Ha'IaJIe
MeJIbHl1I.J;bI He MOrJIl1
pe:>Kl1BaeMbIM
YP)KEH,n:OBE.
1'I3JlO>KeHHe).
nOJIeM.
B. l1cTpe6HJIa
Me}K,n:y c060ro
He-
3ana,n:HbIX
nOBepXHOCTb.
,n:OBa B XVII
nOJIOTHH-
napoBble
,n:epeBHHX B
B.
CYlUe-
B
,n:p06JIeHl1e!VI KopMoBoro
ye3,n:, JI106.JUfHCKOt'I 06JIaCTl1)
"JIaHbI"
o,n:l1HaKo8YIO
IIOCTpoeHo
MeJIbHl1I.J;. B
Ba:>KHaJI npl1'Il1Ha
'f TO ,n:epeBeHCKl1e
OTHOWeHl111
B
(IIAIIIHEJII)
MepbI
CBOI1 nOJIH
3a '-IHC.JIReM:
KOTOpbIMl1
3EMJU1
JII1'-!HOM ,n:JIl1HOM OT
nepe-
B XIX
MaWl1HbI).
:>KeJIe3HbIMl1,
peweTa
3HaqaeT
B03HHKaeT
nO'ITI1
MeJIbHl1I.J;aX CTaJIl1 3aMeHHTb
-
MyKOMOJIbHOe
B yna,n:OK.
BO,n:HHbIX MeJIbHl1U
3aHl1MalOTCH
(KpaTKoe
npe}KHl1e
TeJIl1.
¢eo,n:aJIl1CTH'IeCKOM
y:>Ke
30°/\1
MMXA~
(KpaCHI1I..lKl1M
eOCTOJIJI TO.lIbKO B He-
B.,
MeJIbHl1I.J;bI nOHBl1JIl1Cb B KyHBCKl1X
rrpl1Xo,n:l1T
Hel'
B
3epHa.
HI1JI 0503HaqalOlUl1e
l1,n:eJIx.
,n:e.JIa B 3ana,n:HbIX
He npl1MeHl1JIl1
BO,n:HHbIX 11 BeTpRHbIX
,nepeBeHCKoe
BpeiYIfI
a BeTpHHble
np11Bo,n:I1JIO B ,n:BH-
MeJIbHI1I.J;bI.
r.
np0l13Bo,n:l1Te.JIbHbIX
HO BJIa,!J;eJlbI.J;aMl1l1X 6bIJIl1
B
B
KyKBax,
CpelJ;l1 MHOrJ1X nepe:>Kl1TKOB 06palUalOT
MeJIbHHI.J; 6bIJIa
nporpecc
li1H,n:ycTpl1aJIbHbIM
KOTopble
6bIJH1 Ha
1325
KaMeHb.
BCJIe,n:CTBHe pa3BI1Tl1JI
CTBylOlUl1X
TOJIbKO
MeJIbHl1'fHOe
nocpe,n:CTBOM
BeTpHHhIX
MeCTO Bo,n:HHoro
TOJIhKO
BepeTeHO.
Bo,n:oi1:, B CBOIO O'Iepe,n:b
BepeTeHO
KyJIBCKHe
B. 113BeCTHbI
BpalUaJICH
KaMHIO.
UI1JIHHlJ;p
TeHOM.
MeHHJI
XVIII
:>KeJIe3HOM nJII1TKH
BepxHeMy
I..lHJHm,n:py,
KOHua
Heno,n:BI1:>KHOM HaXOlJ;I1JIaCb T. Ha3bIBaeMa
KOTOPO}'r
.JIeHHOM K
,no
r
Texl1X
I
DEY:ATAHJ1E
I
•
IIOJIOTHA
(KpaTKoe
BCTyrr.neHl1e
rrOCBRlUeHO
pO.lUfOM TeXHi1Kl1
ne'IaTaHl1JI
Hl1Ka :3Ta npl1HeCeHHaH
BeKa
B repMaHHl1l1,
B
CJ1JIE3J1li1.
H3.7l0>KeHlle).
pa3CY:>K,n:eHI1JIM Ha
Ha
c BocToKa
rO.lIaH,n:l1l1
TKaHJIX
pa3Bl1BaeTCR
l1 AHrJIl1H.
TeMy
pa3JIl1qHbIX
,n:peBHeM
Y30pOB.
HaTex-
ycne1l1HO
B epe.lUfl1e
31'11 CTpaHbI
l1306peJIl1
�1327
1326
pa3JIWIHble
Cpe~CTBa K pa3YKpanU1BaHJ1łO TKaHeM ne'laTHhIMJ1 Y30-
rraTeHT Ha TOprOBJIłO rrO"1JOTHOM.
TIoBceMeCTHO Ha3hIBaJIJ1 ToprOBu;eB
paMJ1 J1 HaMeTY1JIJ1HOBbrn: nyTh
B J1CTOpJ1J1pa3BJ1TJ1JI TKaHeM. CTa-
"rr JI y U;e H H J1U;hl"
pJ1HHaJI TeXHJ1Ka nOJIh30BaJIaCh
B ne'laTaHJ1J1 Y30POB ~epeBJIHHhIMJ1
BOHa'laJIhHO pa3HOCJ1JIJ1 CBOM
MaTpJ1u;aMJ1, Ha
KOTOphIX Y30PhI
n03,lJ;Hee ~eJIaJIJ1 Y30PbI
6hL'IJ1 BhICe'leHhI
rrOMa3aHhI
TKaHJ1. B XVI
JIJ160 Y30pa.
6hIJIJ1 MaTpJ1U;hI OCTaBJIRJIa CJIe~hI
KpacKa,
Y30pa
Ha
B. MaTpJ1U;hI 06JIJ1BaJIJ1 BOCKOM,KOTOphIM OCTaBaJICJI
Ha TKaHJ1 B BJ1~e y30pa,
OCTaJIhHhle MeCTa TKaHJ1 KpaCJ1JIJ1 B :lKe-
JIaHHhIM U;BeT, BOCKy~aJIRJIJ1 rrocpe~CTBOM HarpeBaHJ1JI.
J13BeCTHhI 6hIJIJ1 rre'laTHhle
6op:lK, JIechHJ1u;a, ye3~
ye3~e
J1JIJ1,
npJ16J1BaR K ~epeBJIHHOM ~OCKe MeTTaJIJ1-
'leCKJ1e nJIaCTJ1HK!1 J1JIJ1rB03~J1 B BJ1~e KaKoro
KOTOpOM
B gepeBe
u;eHTpa
B CJ1JIe3J1J1
KaK H6JIOHKOB, K03JIe,
PaU;J1-
CTp:lKeJIhu;e OnOJIhCKe, BJIJIa B TIpY~HJ1U;KOM
J1 CeMJIHOBJ1u;e CTaJIJ1HOrpo,n;CKoro
Y3~a,
BO II -nOJIOBJ1HeMJ1HYBIllero BeKa neqaTaJIJ1
30M rrOJIOTHOJ13 KOToporo
B KOTOphIX
ern;e
TKaHJ1, rJIaBHhIM o6pa-
IllJ1JIJ1Y30p'la Thle ł06KJ1, rrepe~HJ1KJ1, nJIaT-
KJ1 J1 npO'lJ1e qaCTJ1 Hapo~oro
KOCTłOMa. ABTOp OnJ1ChIBaeT MaTpJ1-
U;hI J1 rOBOpJ1T OTHOCJ1TeJIhHOOT~eJIhHhIX u;eHTpOB, B KOTOphIX rrpoU;BeTaJIO neqaTaHJ1e
BhITOMJI, BeJIhCKa,
nOJIOTHa. MHoro
MaTpJ1U; HaXO~J1TCR B My3eJIX
rJIJ1BJ1U;, OnOJIJI J1 PaU;J16op:lKa. MOTJ1BhI opHa-
MeHTa MaTpJ1U; COCTOJITJ13 n;BeTO'lHhIX
CJIy'laeTCR
opHaMeHT.
reOMeTpJ1'leCKJ1M
HeKOTophle
rJ1pJIJIH~, 6yKeTOB.
tiarn;e
J1JIJ1 reOMeTpJ1'leCKO-paCTJ1TeJIhHhIM
MOTJ1BhI HarrOMJ1HałOT MOTJ1BbI Hapo,n;HhIX
BhIIllJ1BOK.
B nOJI. XVIII
TOprOBJIJI
B pa3"1JJ1'lHhle U;BeTa, npOKaThIBaJOT
,n;J1TCJIB pyKax
YCJIOBJ1RX6e~HhIM
KyrrU;hI pa3B03RT
no
KanJ1TaJIa
"r a
ero
Ha
Ha
J1 Haxo-
3,n; O B" ,
Ha3hIBałOID;J1X
rrOJIOTHOJ1 rrpo~ałOT
B Pa6-
BpeMJI KpaCJ1Th
J1 BhIChIJIaJOT B BeHrpJ1JO
nOJIOTHa J1 OT,n;aJOTero
"rrJIyu;eHHJ1KaM",
B03HJ1KJIJ1~Ba
VI "KynU;OB". "r
O'lepe,n;h
ero
9TO Tpe6yeT
3a:lKJ1TO'lHhIX X03ReB T. Ha3.
3aHJ1MaJOTCR cKynKoM
06pa30M
J1 Ha JIpMapKax
,Z:(YHaMu;e.
TIOJIOTHOHa'lHHaJOT B
J1JIJ1,n;pyrJ1e 06JIaCTJ1 CTpaHhI. Bce
rrOJIh30-
rrOJIOTHOM paCU;BeTaeT
B. TIOJIOTHOrroKyrraJOT B OpaBe
Ke J1 B tiepHoM
3a60raTeB,
KOTOphie
orrpe~eJIeHHhIX
ce6R
Kynu;aMJ1.
HpMapKax.
aHTarOHJ1CTJ1'leCKJ1e KJIaCCa
"r a 3 ,n;O B"
3KCrrJIOaTJ1pYłOT CBOJ1X nOMOrn;HJ1KOBHa3hIBaeMhIX
r O H h 'l H",
KOTophIe
yxa:lKJ1BaIOT 3a
TKA ti11
"HarOHR'l"
pa36oraTeB,
rrepeXO~J1T B KJIaCC "ra3,n;OB".
'laJIOCh, 'ITO 3aJIe3aJIJ1 OHJ1B ,n;OJIrJ1y "ra3~hI"
HhIX lVlY:lKJ1Kax"."ra3~hI"
CJIOBaU;KOMOpaBe,
JIeHJ1R. KJIacc
tiarn;e
"ra3,n;OB" 6JIarO~apR
(KpaTKoe
LKHTeJIJ1 BepxHeM
OpaBhI
HO J1 ~JIH
3aHJ1MaJIJ1Ch B MJ1HYBIllee BpeMH rrpo-
rrOJIOBJ1HeXVIII
ynJIa'lJ1BaHJ1H
OT~aBaTh9
qaCTh
,n;aHJ1 cyBepeHaM,
JIhHa
yno-
KOTOphIM
J1JIJ1 KOHOrrJIJ1.Bo
BTOpOM
BeKa MHOrJ1e OpaBCKJ1e KpeCThJIHe BeJIJ1 TOprOBJIJO
rrOJIOTHOMB BeHrpJ1J1, KOTOpOMnO~qJ1HRJIaCh OpaBa.
HJ1e MapHJ1 TepechI
npo,n;aBaJIJ1
cpe,n;H nO.JIhCKOrO Hace-
HaKOnJIeHHhIM 60raTCTBaM OTJIJ1-
B u;apcTBoBa-
OpaBCKJ1e ToproBU;hI rro.1JY'lHJIH crreIIJ1aJIbHbIM
:lKJ13HJ1.
B. qJ1CJIO "IIJIyu;eHHJ1KOB" B03pOCJIO
KOHKypeHU;J1J1,npo~aBU;hI
TOBap
B OKpeCTHOCTJ13arpe6a,
J13.lIO:lKeHJ1e).
J13BO~CTBOMrrOJIOTHa, CJIY:lKarn;ero He TOJIhKO ,n;JIH ~OMallIHero
6hIJIJ1 06H3aHhI
BTOpOM rrOJIOBJ1He XIX
Bo6pOBa
CJIy-
J1 OCTaBaJIJ1Ch B ,,6e,n;-
BCTpe'laJIJ1Ch B 60JIhIllJ1HCTBe CJIyqaeB Ha
KynU;hI J1 "HarOHR'lJ1"
MaJIJ1Cb TOprOBJIeM B onpe~eJIeHHhIX
rrOJIOTHA.
"H a-
JIOIlla,n;hMJ1 J1 3aHJ1MaIOTCH
X03RMCTBOMKyrrU;OB.11Hor,n;a CJIyqaeTCR, 'ITO Kyneu; J1JIJ1ern;e pe:lKe
,n;o 800 'leJIOBeK. 1136eraR
MAPJ1AH
TaKJ1M
a 3,n; hl" 9KCnJIOaTJ1pYłOT Kyrru;oB, rrOCJIe,n;HJ1eB CBOJO
'laJICR CBOJ1MKOCTIOMOM,nOCTpOMKaMJ1H 06rn;J1M ypoBHeM
OPABCK11E
Tpe6JIeHJ1R,
(nOJIOTHO). "TIJIyn;eHHJ1U;hI" rrep-
TOBap Ha rrJIe'le,
BaJIJ1Cb JIOIlla,n;hMJ1 J1 B03aMJ1.
Bo
rOTKEBJ1LJ:
OT "rrJIyTHo"
B
rrOJIOTHa 3aHJ1-
paMOHax BeHrpJ1J1. KyrrU;hI J13
BaqKe
J13 3y6porJIRBhI
J1 CJIaBOHJ1J1, J13
Oca~hI
B03J1JIJ1 rrOJIOTHOB TpaH-
CJ1JIhBaHHIO.
B
1884
r.
B03HHK
COI03 "IIJIyu;eHHHKoB",
KOTOphIM npHrJIaCHJI
'leIllCKJ1X TKa qeM, 3HaIOrn;HX JIyqllIJ1M MeTO~ np0J13BO~CTBa nOJIOTHa.
KpaCHJIhHR
J1 KaTOK paCIlIHpHJIJ1Ch H nOBhICHJIH CBOM
1890 r. BeHrepcKoe
npaBHTeJIhCTBO 3arrpeTJ1JIO ToproBaTh
.1JJ1u;aMHe-Kyrre'leCKOrO
Hoe
3BaHHR.
3arrpern;eHHe
TIo
rrOJIOTHOM
3TO OKa3aJIO Bpe,n;-
BJIJ1RHJ1e Ha TOprOBJIIO nOJIOTHOM J1 3KOHOMJ1'lecKoe nO.1JO:lKe-
HJ1e OpaBhI.
84
ypoBeHh.
�1329
1328
rOTKEBJ1lł MAPI1AH
IJ;exoBhle
O XOXOJIOBCKMX
TKA qAX
(KpaTKoe
M ITPO,IJ;ABI..I;AX
ITOJIOTHA.
KHJ1rlil, 3TH ~O CHX nop
Ha ce6H
;J;eMCTBOBaTb o6pa6oTKe
H:CTOplil'leCKHX rrpeBpaIQeHliI:J1
Op;e}ł{p;bI (CM. ITOJIbCKH: ATJlaC
V13JIO)j{eHHe).
MaJIO Y1CCJIe~OBaHHble HCTOq-
HYlKH, ~OJI}ł{HbI 06paTHTb
BHHMaHliIe y'leHOrO
MJ1pa l1 COHapOp;HO:J1
CTpOlOB JIlOP;OBbIX) KaK liI B 06IQeM
H3Y'leHliIliI KOCTlOMOJIOrlilH:.
MHorlile
HyBllIee
}ł{HTeJIliI nO~raJUlHCKOro
C1'OJIeTJIle npOlil3BO~CTBOM nOJIOTHa Ha ~OMallIHliIX 1'KaQKliIX
CTaHKax.
TKa'leM
Ha HpMapKe
BO"'1hllIOe
Ha3hlBaJIliI
ToprOBble
KO.JU1'leCTBO nOJIOTHa
B TpeTeHe.
Q e H H H Q hl
r JIlUIA
npO~aBaJIH
B 3TOM MeCTe'lKe
rroKynaJIliI
rrOJIOTHa)
rJIHHJłHhle
C1'p.
oTKy~a
CTp.
crp.
O}ł{liIBJIeHHble
Ha
TOBap:
crp.
H JłMQa y }ł{eHIQHH Ha3bIC npH6bI.JlblO
S KpaKOBe.
eTp.
607.
608.
609.
O,UE.lK,UA
(KpaTKoe
HallIeJI,
B nOHCKax
K l1CTOplilH ~3ep}ł{aQKoro
C XVI-XVIII
ITO
B KHMfAX
l
l
3a
apXliIBHbIMH
HOCHJI
rrOKpoeB
BpeMeHH.
O~e}ł{~bI
rropTHbIX
np.
610.
'laCTei1
Ha~o
H: onpe~eJIeHO
~aH-
O~e}ł{~bI,
C1'p.
KyrrlilTb,
Ka'łeC1'BO
HHor~a
YKa3aHO
MaTepH:H.
SCTpe'lalO1'Cfl
Cpe~liI
~aHHble
«CJIoneQ"
(nacTb)
1567.
1655.
rpaBlOpa.
3eJIeH0:J1 BeTKO:J1 KCliIJIOrpaeplil'leCKaH
rpaB.
(:' ~MyMJI nOKpOBaMliI. fpaBlOp
e Ha-
1760.
«BecHyłOIQI1:J1Cfl>'. KCHJIOrpaeplil'leCKaJł
BOJI C rpeMH
Pa60Ta
Ha
poraMliI.
1693.
rpaBwpa.
1755.
fpaBlOpa.
cPOJlbBapKe.
IIliIcMa,
KCliIJIorpaqm'leCKaH
Ham1CaHHbJE' pyKOM TBOPQa
611.
rpaBlopa
fpaBwpa
qYMaIJ;KliIe B03bI T. Ha3. M a }ł{e KapTvlHa
HbIMliI KpaeKaMliI
C'Tp.
612.
BOJIllIe6HOe
rpaBIOpa
corp.
Ha Me~H
613.
6e3
nlilcaHafl
MaeJIfl-
p;aTliIpOBKliI.
3epKa.TJO TBapp;oBcKoro.
KCHJIorpa¢liI'leCKaH
1871.
CKOJIOrreHiClP liI eKOpOI1HOH. KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
rpaBwpa
1574.
eTp.
CTp.
614.
615.
KliIprlil3.
616 .
617.
.lKHliIBHbI:J1BeHOK C neTyxoM.
KCliIJIorpa¢liI'leCKafl
("rp.
(Aranea
MOpCKO:J1 nayK
1837.
rpaBwpa
marina).
KCliIJIorpa¢l1'leCKaa
1534.
rpaBwpa
CTp.
MaHp;paropa
H
BorlilHfl.
JIvITOrpa¢liIH
1841.
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
rpaBwpa
1575.
CTp.
618.
Bopb6a
~paKOHa
rpaBlOpa
erp.
619.
CTp.
CTp.
620.
621.
crp.
622.
623.
HJIliI XVII
KpecTliIHHHH
HaKaHyHe
84*
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
1564
B XVI
B. KelilJIorpa¢liI'leCKaH
KpeCTliITeJIH
(e o 6
1838
y
r.
T K a)
KCliIJIorpa-
1864.
KCliIJIorpa¢liI'leCKaH
CKa30'lHOrO JIellIKa.
1'.
rpa-
B.
liI P;bflBOJI. JIl1TOrpa¢liIH
MBaHa
06Ha}ł{eHliIe.
JIYKaBcTBo
Bł0pa
KOCTlOMa.
ca.naMaHp;pbI.
KpecTliIHHeKliIJ':j HapH~
cPliI'leCKaH rpaBlOpa
CTp.
H
1575.
BlOpa XVI
COOTBeT-
06'hHCHeHHJł
BapCKliI:J1 rrlilp. KCJiI.!!orpaeplil'leCKaH
nop;
1684.
HHTepeCHbl
HOCJ1MOMrrpe~CTaBHTe-
onHCH CBeTCKOM H JIHTyprH'leCKO:J1 O~e}ł{~bI
OTHOCH:Te.TIbHO
KpeCTbHHCKoro
Oco6eHHO
KJIaCCOB. PncyHKaM
H Ha3BaHHfl
CKOJIbKO MaTepHliI
:vxeCTO rrpOH:3BO~CTBa
rrepBOHC1'O'łHliIKaMliI
3THX HaXO~JłTCfl BeCbMa QeHHble
06IQeC1'BeHHbIX
<:1'BylOT 06'hJłCHeHJ1H
I
KOCTlOMa, HeCKOJIbKO KHl1r Qexa
B. B KHHrax
JIflMH pa3JIH:'!HbIX
HAXO.n;H-
nOPTHbIX.
H3J1o)j{eHHe).
Hble OTHOCliITeJlbHO KOCTlOMOBToro
pHCyHKliI
PMCYHKAM
IJ;EXA
MKOHOfPA<lJMH.
1655.
!
IUMMCH
TeXHliI'łecKHe
CTp.
Jłp-
06yBb,
604.
605.
606.
Mep;liI.
XOXOJIOBCKJrIerr JI y-
pa3JIH'lHhIM
ropllIKH
ero
A,n;AlVI
KPECTbHHCKAH
KTO ee
.n;YHaeQ).
B BeHrplillO,
nOJIOTHO l1 npo~aBaTb
B a i1 Q a pK H. HMQa rrpO~aBaJIH
ASTOp
3THOfPA<lJMqECKAH
npO~aBaJIH
,UYHaMQe (qapHbl
BliIHO, 'leCHOK liI JIyK.
KpacHTb
(npo~aBQhI
KO}ł{y, rroJIyllIy6KH,
BaeMbIX
ITOJI01'HO
CHOllIeHl1fl cyIQeCTBOBaJIliI Me}ł{~y XOXOJIOBOM liI OpaBOM,
oTnpaB.JIJłJIliICb
MapKe
K H a n hl.
B XOXOJIOBe HJIliI qepHoM
npHB03li1JIliI flMQa, KYKypy3y,
Ky~a
XOXOJIOBa 3aHJIlMaJIliICh B MliI-
rpaBlOpa
1526.
KelilJIOrpa¢H'leeKafl
rpa-
�1330
1331
KOCTP)KEBCKM I03Eet>
KOr,l.J;A
BORMJ1 J1 He
IIOHBJIHłOTCH
B IIOJIbIlIE
~eHHble
rOP1130HTAJIbHbIE
C X-XII
KPOCHA.
(KpaTKoe
B
nOJIhCKJ1X apxeo.TIOrWłeCKJ1X
KOJIJ1"'IeCTBOrJIMHRHbIX rMpeK
3TJ1
113J10)l{eHl1e).
rJ1phKJ1
CTaHKa,
pacKonKax
HaXO~J1TCR 60JIhlllOe
npO~hlpaBJIeHHhIX
yKpenJIeHHOrO
B CJIy"'IaRx6oJIhlllOrO
TaeTCR J1X npJ1Ha~JIe)Kam;J1MJ1
B BepXHeM "'IaCTM.
HECKOJIbKO
,llEJIAX
3AMEQAHJ.1Y!:
O
PACIIPOCTPAHEH11H
TKa~KOrO
B OTBepCTBJ1J1 rJ-IphKH.
KOJIM"'IeCTBa rMph,
TKaQKoMy
cTaHKy
(npJ1M.
6).
C"'IJ1-
KJ1Ma-
KOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1MOIIlJ16aeTCR, rOBOpR, "'ITO KpOCHa, 06peMeHeHhle
rJ1pbKaMJ1,
He
BCTpe"'IaIOTCR cpe~J1
BJ1TJ1J1J1Cpe~M
HapO~OB
B IIOJIbllle
on03~aBlllJ1X
B pa3-
~J1BJ1JIM30BaHHhIX HapO~OB, TaK KaK TaKMe KpOCHa
J13BeCTHhI 6bI.iIJ1 em;e B CKaH~J1HaBJ1J1 (npJ1M.
7-8)
J1 B 11CJIaH~J1H.
J13BeCTHhI rJIJ1HRHble rJ1pbKJ1 Ha"'IMHaR C 3nOXJ1 HeOJIMTa
9-26),
~o V B. H. 3. (npJ1M.
B nOCJIe~YIOm;m;J1e BeKa
y Hac
y)Ke
BCTpe"'IaIOTCR, XOTR J13BeCTHbI 6bIJIM B 3TO BpeMR 3ana~HbIM
TO"'IHbIM CJIaBRHaM
HOM J1 ceB.
3an.
40, 41), a
(npJ1M.
repMaHJ1J1
B HOpBerJ1J1
(npJ1M.
(npJ1M.
37)
nOHRTHO, "'ITO ynoTpe6JIeHJ1eB
He
J1 BOC-
TaK)Ke Ha TeppJ1TOpMJ1 3ana~-
31, 32-34),
B ,l.J;aHJ1J1(npJ1M.
38).
M B AHrJIJ1J1 (npJ1Y.
IIOJIbllle
rOpJ130HTaJIbHbIX
C"'IJ1TaTb 3KBJ1BaJIHTHbIM C 3a6paCbIBaHJ1eM
BnOJIHe
KpoceH
nepneH~J1KY-
JIRpHbIX C rJIMHRHbIMJ1 rJ1pRMJ1. JIJ1HrBJ1CTJ1"'IeCKMep;aHHble,
J1MeHHO
06m;J1e BceM 3ana,D;HbIM, BOCTO"lJ:HbIM
J1 IO)KHbIM CJIaBRHaM
Ha3Ba-
"'IaCTeM rOpJ130HTaJibHhlx
J1X pacnpOCTpaHeHI1e
pa~J1J1 BO II-V
CKa J1 OnOJIR.
epWłeCKJ1e
KpoceH
B. H. 3.
CaMble
KpoceH
,l.J;pyrJ1e CTpaHbI
p;aHHhle,'
TaJIbHbIX KpoceH
YKa3bIBaIOT
cpep;J1 CJIaBRH,
KOnKJ1 rOpJ130HTaJIbHhIX
HeMlllero
HeTpOHHe
CBVI~eTeJIhCTBYIOT HaM-
~epBHHHble
TKaQKJ1e
Me'łVI
B. H. 3.
rEOrPAepJ.1QECK11X
IIPE-
rOPJ.130HTAJIbHbIX
ilE H,ll11KY JI.HPHbIX
(KpaTKoe
4) C"'IJ1TaeT, "'ITO 3TJ1 rJ1phKJ1 CJIY)KJ1JIJ1K OTBR-
IIpeJ1Mym;ecTBeHHo,
HMR
H
BPYBJIEBCKJ1 TA,ll,EYill
C"'IJ1TaIOTCR "'IaCTRMJ1 nepneH~J1KYJIRpHOrO
3bIBaHMIO HJ1TOK C BepeTeHa,
CJIe~yeT
J1MelOl.l(HX r JIJ1HHHhIX fVIph,
r~aHbCKe
11 IIEP-
KPOCEH.
06peMeHRIOm;MMJ1 HJ1TJ1 OCHOBbI. KJ1MaKOBJ1"'I-BJ1HHJ1QKJ1M
OlllJ160"'IHO (npJ1M.
35-36),
B
npep;lllecTByIOm;ee
p;peBHJ1e
J1X MJ1r-
apxeOJIOrJ1"'IeCKJ1e
HaMp;eHbI Ha
EBponhI
Ha O"'IeHh paHHee
pac-
TeppJ1TOpI1I1 r~aHb-
J1MeIOT TOJIbKO J1KOHOrpa-
CBJ1~eTeJIbCTBYIOm;J1e O nORBJIeHJ1J1 rOpJ130H-
B Ha"'IaJIe XIV
ynoTpe6JIeHJ1R
B. (npI1M.
48-50).
rrepneH~I1KYJIRpHhIX
B nOJIb3Y ~aJIh-
KpoceH
C ~BYMH Ha-
B
113J101Kemle).
apXeOJIOrVIVI M 3THorpaepMI1
nepneH~J1KYJIHpHble
30HTaJIbHblX.
KonKax
B rrOJIb3Y 3TOM
rJIJ1HRHble
cym;ecTByeT
rJ1rrOTe3bI
rJ1pM M TKaQKI1e
l1KOHorpaepI1'łeCKMe
~OKYMeHTbI.
TbI no MaTepJ1aJIbHOM KyJIbType
rOBopHT
Me'łJ1,
a
CJIaBRH
rrORBJIeHJ1R rOpJ130HTaJIbHbIX
3THorpaqm'łeCKMe
p;aHHble
ropJ1B pac-
TaK)Ke
KpoceH
CTaTJ1Ba CTaHKOM I1JII1 C
npI1MI1TI1BHbIM
rrOJIbCKOM
B MM-
orr03~aBlllJ1e
He J1MeIOm;MM
CTaTMBOM. 3TH
rJIMHRHbIMI1 rJ1pbKaMM M OTJII1'łaIOTCR O'łeHb
HeCJIO)KHOM KOHCTpyKQMei1. TKaQKMe
)Ke 06pa30M
Ha
paCCMaTpMBaeMble
ropM30HTaJIbHbIM
Me'łM yrroTpe6JIRIO.TCR
KaK VI B rreprreH~MKYJIRpHbIX
Hble KpOCHa JIer'łe
pa6o-
TO"lJ:HOorrpep;e-
He ~aIOT nOJIHOrO OTBeTa. MHorMe,
BeCbMa
HeKOTopbIe
Hay'łHbIe
B pa3BJ1TMM i1JIeMeHa nOJIb3ylOTCR
KpOCHa He cHa6)KeHbI
KOTOpOi1:
HaMp;eHbIe
cTapaIOTcR
TeppI1TOpJ1I1.
no
paHbllle
Cym;eCTBYIOm;I1e
JIJ1Tb BpeMR
pOBOM MaClllTa6e,
rMnOTe3a,
KpOCHa nORBJIRIOTCR B EBporre
ycoBepllleHCTBOBaTb
KpOCHax.
M OHM 60JIee
TaKMM
rOpM30HTaJIbrrpO~YKTMBHbI
B pa60Te.
rOpM30HTaJIhHhle
nH~I1KYJIRpHhle,
HO YKa3hIBaeT
Ha KapTe
KpocHa
MX npe~eJIbI.
rrepneH~I1KYJIRpHbIX
CTBeHHo-Ky.TIhTypHbIM
JIRIOTCR. O'łeHh
RBJIeHVIR rrpaBa,
~OJIbllle
60JIee
Ha
pacnpocTpaHeHhI
KapTorpaepI1'łeCKaR
KapTorpaepHpOBKH
MHMMoe rrepeepepM'łeCKOe
KpoceH
xapaKTepOM
rro KOTOpOMy KyJIbTypHhle
KyJIhTypHoro
C X03Ri1:-
B KOTOpOi1 OHI1 rrOHBepaKTa,
KaK J13'1>-
rrepe)KMTKIiI OCTaIOTCH
rrpe~eJIa
060J1X THnOB KpoceH
HarJIR~-
rrORBJIeHMe
CBR3aHO CKopee
30HhI,
COMHI1TeJIbHO TOJIKOBaHMe 3Toro
nepMepepI1J1
He)KeJII1 rrep-
rrOCTaHOBKa Borrpoca
'leM
B ero
QeHTpe.
B i\'!J1pOBOMMaclllTa6e
06-
�1333
1332
II
I
I
Hapy}KltlBaeT,
I
paCCeHHHhIM
!l
Ha
!
LITO nepneH,ru1KyJlHpHbIe
n.
60JIee
He
IIp06JleM
TKa~KHi1
TKaHeM,
6e3paJlHqHhI
reHe3Hca
CTaHKa
CTaHOK
KaK
Hanp.
ynoTpe6JlJleTCH
KHJlHMbI,
3.ZJ;eCh pa3MepbI
K
MaKaTbI,
'fKaHH,
Cne~HaJl3a~HSI
JleT
.ZJ;OH.
3.
CTaHKa
BbI-
TOJl~I1Ha
VI Ka-
TKa~Koe
Ba3ax
KpOCHa
He
npe.ZJ;CTaBJlJllOT
K
.ZJ;peBHl1e
Cy~eCTBYlOT
3HaeM,
J1
6bIJIO
TO.TJhKO
'6bIJIJ1
ErHneTe.
JIJ1 113BeCTHhI
nepneH.ZJ;J1KYJlHHbIi1
cpe.ZJ;HeBeKOBble
B
J1, pH.ZJ;OMC HHMJ1.
J-1306pa}KeHJ1Jl
BhI.ZJ;eJIKe J13Jl~HbIX
.ZJ;aBHO. Ha
J13BeCTHO
Ha
CTaHOK,
TKaHeM:.
rOpJ130H-
rpe'-l:eCKJ1X
CJlY}Ka~J1M:
J1KoHorpaq,J1-
MaTepHaJlbI
nO.l(BepraJlHCh
O.l(HOCTOpOHHHM TOJlKeBaHJ1HM.
IIpaKTHKa
TKa~Koro
HaM,
J1 onhIT,
CTaHKa
60JlblIIOM
HbI,
KpOCHa
J1 ynoTpe6JleHHlO
. .Il:oKa3aTeJlhCTBa
HO 11 He cJIa6ee
H3
BCTpe'-laeMble
TeppJ1TOpVlJ1,
TeM 60Jlee
TKaHeM.
COrJlaCHO
C
q,YHK~HJ1
Ky.TJbTypax
rOBopHT
3TH
3TJ1M
He
BnOJlHe
B nOJIb3Y
'-lTO TKaIl;KJ1e
KOHCTPYK~HOH-
y.ZJ;OBJleTBOpHTeJlh.l(peBHOCTH
nepneH-
.ZJ;OCqe1..JKH
J1 KpOCHa
B .ZJ;OI1CTOpH'-l:eCKHeBpeMeHa
rJlaBHOM
pac-
MO}KHO 06'bHCHJ1Tb
J1 BbIClIIJ1M
OTJ1l11..JalOTCHropH30HTaJlbHbIM
'-lTO
H
CO.ZJ;eMCTBOBaJlHlIIHpOKOMy
P;OK<'ł3ctTe.'lbCTB
CTaHKa,
Ta6JlVl'-l:eK,
TKa'-leCTBa
B CeJlbCKQ-X03HMCTBeHHbIX
.l(J1KYJlHpHOrO
OCHOBbI,
aHaJlH3
npe.ZJ;eJl J1X pacnpOCTpaHeHHH
ypoBeHb
Ha
npOTHrHBaHweM
npHlVIeTOM
HaweM
HHTOK
ropVl30HTa.JIbHb1X
TaKHM
ceH
06pa3o:VI,
60JIee
Ha
OCHOBaHVlJ1 3THorpaepJ11..JeCKVlX
.ZJ;peBHHro npOJ1CXO}KlIeHHH
.ZJ;aJIeKOHe
BnOJlHe
.ZJ;OKa3aHa.
B
MAJl0I10JlhCKOM
H3JIO}l{eHJoIe)
.
.ZJ;aHHbIX, rJ1-
nepneH.ZJ;J1KYJIHpHbIX
KpO-
.ZJ;aHHble n03BaJlHlOT
B .ZJ;epeBeHCKoM J136ylllKe
npe.ZJ;nOJlaraTb,
OTKpbITbIM
CH Ha nOJIhCKOM TeppJ1TOpJ1J1 '-l:yTh B XI-XII
IIpo~ecc
VlCC1..Je3HOBeHJ1HOTKpbIToro
B nOCTOHHHO }KJ1JlbIX
HbIX
Hanp.
ThIM
O'-l:ar.
Ha
nacTyWJ1J1X
TeppWrOpJ1HX
TOKa
e~e·
Mhle
XH}KJ1HbI,
JlaTBJ1Jl,
e~e
oKpY}KalO~~J1X
B TeKy~eM
B
waJlawax
KOTOpbIX
e.ZJ;J1HCTBeHHbIM pa3
C.
P.
IIoJlbwy
C ceBepa,
J1 ceBepHaH
no
BCTpe'-l:eHO
KaK
B ce30H-
cerO.ZJ;HH HaXO.ZJ;HTCH OTKpbI-
lOra
nOCTOHHHO
HaXO.ZJ;J1JlCHOTKpbITbIM
C.
nOHBJIHeT-
npoJ1Cxo.ZJ;J1T npe}K.ZJ;e
B TO BpeMH
CTOJIeTJ1J1 cy~ecTBOBaJlJ1
BeJIOpyccKaJl
O'-lar,
BB.
O'-lara
nOMe~eHHHX,
1..JTOne'-lh.
oqar.
CJIOBaKv,H).
HBJleHJ1e
B ropCKOM
H BOC06J1Tae{JIJ1TBa,
B
IIOJlhllle
.ZJ;epeBywKe
B6JlJ13J1 MbICJleHJ1ą
I10JleBbIe
e~e
HCCJle.l(OBaHHH
BpeMH
C
lIIOBa,
BOXHJ1,
Bp}KeCKa
Bce
KOHIl;a
YKa3hIBalOT
Tpa.ZJ;J1Il;J1HOTKpbIToro
oqara
TapHOBa,
B
OKpeCTHOCTHX
.Il:oM6pOBbI
3TH .ZJ;aHHble yKa3bIBalOT
nOMe~eHHH
nepHO.ZJ;a
}KJ1Ba
ropO.ZJ;OB CTa-
TapHoBcKoi1,
Ha TO, '-lTO e~e
TeppJ1TOpJ1V1 lO}KHOi1
C orHeBbIM
CY.ZJ;JI no
paccKa3aM
IIOJlblIIJ1
cpe.ZJ;HeBeKoBblM
CTapJ1KOB,
MbICJleHJ1ą
.ZJ;H~eJ1:CHHa
O.ZJ;HOMypoBHe
TOnKJ1, B03BbIWeHOJ1:
HMeJIM BHyTpJ1
Ha
0,5
.l(epeBJlHHylO
06bIKHoBeHHo
KOHI.J;e XIX
BCTpe1..JaJlJ1Cb y}Ke
B.
C nOJIOM
MeTpa
J136YlIIKJ1
TOJlbKO
O'-lar
CJleneHHbIX
Ha.ZJ;nOJlOM.
Haxo-
BCTpe1..JaeMO}"1
TOnKJ1
BToporo
OTKpbITble
BJ1.ZJ;a
O1..JarJ1nO:vIe-
MJlJ1 B OAROM J13 ee yrJlOB.
C OTKpbITbIM
O'iarOM
BMeCTO
J13pe.ZJ;Ka, npeMMy~ecTBeHHO
6e.ZJ;HOJ1cpe,1l,e ,1l,epeBeHCKJ1X :>KMTeJleM.
BCTpe1..JaJlCH
rJlJ1Hoi1,
J1 B BJ1.ZJ;e
pe}Ke
J136bl
}KJ1JlbIe
yCTpOMCTBOM.
KOHCTpyKIl;J1lO.
nOCpeARJ1e
B KOHI.~e MJ1HyBworo
cy~ecTBOBaJlVl
OTKpbITbIM
B .ZJ;BYXBJ1.ZJ;ax:B BJ1.ZJ;e
TOnKJ1 J13 KaMHei1
B
Me}K.l(yBoeHHoro
1..JTOB lO}KHOM I10JlbllIe
J1 TapH06p}Kera.
CTOJleTJ1H Ha
~aJlVlCh
KpoceH.
nOTe3a
ApXeOJIOrVl1..jeCKJ1e
H B nOCJleBOeHHoe
TaK}Ke
'-lTO ropH30H:;,aJlbHble
npOCTpaHeHJ1lO
HbIM
a
A
30.Il:LJECTBE.
(KpaTKoe
BcerO
O'-leHb
KpOCHaMJ1
B .ZJ;peBHeM rpe~I1J1.
npeJ1My~ecTBeHHO
qeHKJ1e
pelVIeCJlO
rOpJ130HTaJlbHbIIVIJ1
nepneH.ZJ;J1KYJlJlpHbIMH.
TaJlbHble
HH.ZJ;eMcKoro nepneH.ZJ;VlKY-
np0J130lIIJla
OLJAf
KOBpbI
.ZJ;peBHJlrO npOHCXO}K.ZJ;eHI1Jl.
TKa~Koro
r.ZJ;e nOJlb30BaJlJ1Cb
-
11 pacnpocTpaHeHHH
OCTaeTCJl He pa3pelIIeHHhIM.
ero
OTKPhITOrO
HAPO.Il:HOM
3aMeCTHBlllaH
.ZJ;OKa3aTeJlbCTBa
2.000
POJliIAH
.ZJ;aHHhIX MO}KHO npe.ZJ;nOJlaraTh.
1..JeCTBOBOJlOKHa.
JlJlpHOrO
PEJ1HepyCC
TP A.Il:J1UJ1H
nepneH.ZJ;HKyJlJlpHbli1
.ZJ;eJlKe Y30pqaTbIX
11 T.
BhIcTynalOT
o6pa30M.
OCHOBaHltH1 3THorpaq,w:IeCKHX
'ITO
KpOCHa
B
ne1..JKt1
ca'\IOJ1:
�1334
1335
MOCTOBA
BAH,lJ,A.
UeCeJIbKOB,
TPA,lUi1TJJi10HHAH
IIJ1IUA
)KJ1TEJIEVl:
IIO,lI,r
MaCTaJIbCKMX,
HJ1.H xapaKTepHbI
AJIH.
M reHeTWIeCKOM
(KpaTKoe
ABTOp
HacToR~ei1
Y13JlOLKeHYle).
CTaTbJ1 rOBOpJ1T O Tpap;J1~J10HH0i1 nJ1~e
Kam:rTaJIJ1CTWIeCKOM ::InOXJ1Ha TeppMTOpJ1M IIop;raJIR
nepBble
RBJIRTbCR
TypMCTbI
J1 nepBble
J<pecTbRHcKoe X03Ri1CTBO, p;o CJ1X nop
.>KJ1-
Ha~MHaJIM no-
KypOpTbI.
B
no
BpeMR
::IKOHOMJ1qeCKJ1He3aBMCMMoe,
6a3MpOBaJIO Ha 3eMJIep;eJIbqeCKOM M CKOTOBOp;qeCKoi1 npop;YK~J1J1.
IIMI.~a
IIop;raJIH
apXaMqeCKMX
IIo.JIbl.IlM
npMMeT.
HaH. rJIaBHOe
KanycTa,
B CBR3J1 C ::ITJ1MMyCJIOBMHMM
J1 peJIMKTHbIX,
COXpaHMJIa l\:£Horo
B cpaBHeHJ1J1 C ,n;pyrJ1MM 06JIaCTHMJ1
IIJ1IIJ;a IIo,n;raJIRH
C'bep;OOHOe Cblpbe -
6p1OKBa, MOJIO~Hble
npeMMy~ecTBeHHO
paCTMTeJIb-
::ITO OBec, KapTOcPeJIb,
npo,n;yKTbI.
.HqMeHb,
ro,n;a, HO OTpa.>KaeTCO~MaJIbHOe
npJ1qMHoi1
rOJIo,n;a
B
paCCJIOeHJ1e p;epeBHJ1. He,n;OCTaTOK
npo,n;yKTOM c06CTBeHHoro
npep;.>KaTBeHHoe
X03Hi1cTBa
BpeM.H, Kor,n;a
TpaB -
1) IIpo3BaHM.H
OT J1MeHM.
2) IIpo3BaHM.H
B
JIeKCMrpacPWIeCKOM
reHeT~ecKMx
OT'tł€TJIMBO
OT cPaMM.JIJ1J1.
3) IIp03BaHJ1.H OT p;OMa.
4) IIp03BaHJ1H
no
5)
onpep;eJIHIOIIJ;Me xapaKTepHylO
IIpo3BaHM.H
np0cPecJ1J1.
npV1MeTY qe.nOBeKa.
6) IIpo3BaHJ1.H cMTya~J10HHble.
7) IIpo3BaHJ1.H TonorpacPJ1~eCKJ1e.
PeMecTp
np03BaHJ1M COCTaBJIeH B aJIcPaBMTHOM nopRp;Ke, no OcPM'
~MHJIbHbIM
M B Mepy
cPaMMJIbHM,
BTopoe
MeCTO
3aHMMaeT
np03BaHMe
Be3MO.>KHOCTV1
06'bHCHeHMH eTO reHe3Mca.
apXaMqeCKoi1
MOlliMHCKHJIt
KA3MME)K
J13 IIOrPAHJ1QJ1H
3THOrPA<I:>J1J1
11 ECTECTBOBE,lI,EHMH.
6bIJI
(KpaTKoe
KpeCTbHHe
npMHy.>K,n;eHbI 6bIJIM nMTaTbCH ,n;peBecHoi1 KOpOi1, n06eraMJ1
KaMM ,n;epeBbeB J>IKOpel.IlKaMM
OTHOl.IleHJ1HX. Cpep;M
CaJIO M MHCO ynoTpe6-
JI.HIOTpe.>Ke. IIJ1IIJ;a ::ITa 0,n;Ho06pa3Ha J1 He COOTBeTcTByeT BpeMeHaM
3anaCOB nMIIJ;M 6bIBUIei1
M MaJIJ1HOBCKJ1X. IIp03Ba-
Bblp;eJIHIOTCH CJIep;ylOIIJ;Me rpynnbI:
BO BTOpOi1 nOJIOBJ1He XIX B., KOrp;a B nepBOM cPa3e
TeJIei1 IIop;raJIR
BeHrJIap.>Kbl
CBOMM pa3Hoo5pa3MeM
M noq-
113JlOLKeHHe).
1) CMM6MOTMqeCKa.H OXOTa qeJIOBeKa M P;MKMX nTMą
nMIIJ;ei1 qeJIO-
2) YnoTpe6JIeHMe
BeKa-co6MpaTeJIH.
.>KHBOTHbIMH OPYP;H.H.
1.
TOKAP)K
B
KPMCTMHA
1927
r.cep6cKMM
MHTepeCHbIe
IIP03BAHJ1H
!
i
",I
(KpaTKoe
rOPUEB.
113.T10LKeHYle).
M np038J1IIJ;a c06paHHble
'!aIOTCR Ha TeppMTopM;1
rop.
IIp03BaHMe.
HBJIeHMe.
I
'łbIe
IIp03BaHHR
B HaCTO.HIIJ;ei1CTaTJ1e BCTpe-
BbI.>KHei1 M HM.>KHei1 IUaBHM~bI
::ITO IIlMpOKO
pacnpOCTpaHeHHoe
M COceWfJ1X
B. IUaBHMUbl
CT. TaHOBMq ony6JIHKOBaJI
Bapp;apa
B6JIH3M CeJIeHHH Gjevglelija,
nacTyxH
OXOTHTC.HB MeCTec
BaeMbIMH
IIp03BaHM.H
I'
i
IUABHJ1UKJi1X
3THorpacP
M3BeCTbH H3 OKpeCTHocTei1
p e JI e
3bIBalOT
ee
'ITO nacTyxH
cBoee6pa3HbIM
Hap; KycTaMM 6eryT
BeCbMa
HH.>KHMM Te'tłeHHeM
pOP;HHbI aBTopa.
TaMOl.IlHHe
P;HKHMH XHIIJ;HbIMH nTH~aMH
(BepO.HTHO nopop;a
HCXOP;HT TaKHM l.Ilpa3aM
Hap;
3ByKOM,
Accipiter
nisus).
3aMeTHB
Korp;a
nTH~y
HaqHHaeT
Ha3bI-
OxoTa
npo-
pe.ne
npH-
OHa .neTaTb
Typ;a M y6MBaIOT nTMqKM, cnpHTaBlllMeCH
nepep;
XJ1IIJ;HMKOMpe.ne.
Be3HVlKałOT Bc.rre)J;CTBHepacna;'J.eHJ1R po,n;a Ha OT;'J.eJIb-
CeMbJ1, Kor,n;a Hap;o BheCTM B ynoTpe6JIeHJ1e
nOMOraIOIIJ;M€ OTJIWlHTb
BCl.' OTpac.TlM CTapMHHoro
HOBbIe ::IJIeMeHTbI
po,ua BepueXOB.
ABTOpbI
p;peBHHro
MJ1pa ApMCTOTe.nb,
HaIOT, 'ITO TaKoi1 cnoco6
IIJIMHHi1,
OXOTbI cy~ecTBOBa.n
TeppMTopMV1. B03MO.>KH0, 'ITO XM~ble
IIcPMJIO ynoMH-
B HX BpeMeHa Ha ::ITOi1
nTM~bI
3aMeTJ1JIM Bce
BbI-
�1336
rO~bl
U nO.'lb3Y
ra~OqHO:
rO~Hfl
TOJIbKO
TpOBa,
TaKoro
nO'leMy
cUM6u03a
~TOT
Ha
B CTpaHe
C 'leJIOBeKOM,
CUM6u03
He60JIblliOM:
BCTpe'laeTCR
TeppUTOpHJ1
HaXO~JUl.l;eM:Cfl Ha
ceBep
O~HO TOJIbKO 3a-
B
~peBHOCT~
BaJIKaHCKOro
U
ce-
nOJIyoc-
OT nonyocTpoBa
Xa.TJb-
KU~UKe.
2.
Y13BeCTHble
(B
lliMpOKOM
CKy~Hbl,
npMMepbl
3Ha'leHMM
IIpMMepbI
TO-KpbIJIbIM
phylla
HaM
(Ammophila
pa3JII1'lHble
Bce
CJly'laM
~eJIJ1Tb
rro
CJIOBa) I1CKJIIO'laR
urnaria,
11 K BblClliUM
nepo~bl
MO:łKHO Haliaetus
:łKUBOTHbIMM
06e3RH,
0pY,!I,MR
npJ1MaTOB,
3TM OTHOCRTCR npeJ1MYIl.l;eC'rBeHHO
smaragdina)
BbITaJlKMBaHI1H.
Harrp.
Ammophila
O'leHb
K nepenOH-'la
Heydeni,
n03BOHO'lHbIM:
Oeco-
M.neKOnI1TaIOIl.l;Me,
J13 nTI1l.l; Camarhynchus
pallidus
J1 B03-
:łKI1BOTHbIMI1
<PYHKl.l;I1RM Ha CJIe~YIOll.l;l1e
6
0PY~MR
Tl1rrOB
(3a
CJIe~yeT
pa3-
MCKJIIO'leHJ1e:'\1
Oecophylla).
1.
pa36J1BaHMe
2.
3.
4.
HaHeCeHl1e
rreperryrl1BaHl1e
llil1rrOM
5.
rrepe~B~:łKeHUe
pa3JII1'lHblX
6.
6pOCaHJ1e MX.
y~apoB
KaKOJl~60
Hanp.
3eMJlIO
(BepORTHO Heliateus
ero
6JlI1:łKaIOTCR K ero
rHe3~y.
HeJlb3H
3aOblBaTb,
CBOI1 aHaJlOrl1~
6eccrrOKORT
OpeJI
Ha npMBbl'łKe,
JlOOM. OpeJl,
vocifer)
6pocaeT
CBOI1M npI1CY~CTBeM
3TOT paCKa.TIbIBaeT
pR~bl,
ceTU
TR:łKeJlOrO npe~MeTa,
naJlKoi1,
'-iTO He TOJlhKe
orrl1KaMHy!
J1JlJ1 npJ1-
YJII1TOK 6pocaH
nOCTpOM:KJ1 J1 rrpo'l.
naYKOB.
HJlI1
KaK
MomeT
oTBepCTBJ1e
c06CTBeHHoro
rrpl1~ep:łKI1BaeT
HeKOTopblH
,!!,Bepb
'-ieJlIOCTHMI1,
c06-
Nemesia meridionalis,
I1X'
rrO~3eMe.nbHoe
Cyclosomia truncata,
nop0,!!,bl
co6cTBeHHblM
KOHCTpyKl..\1111
C ynoTpeOJIeHJ1eM
naYKI1
3aKpblBaIOIl.l;yIO
(U3
UJm
:łKUBOTHbIMU
KaKeM: .711160"BHeulHei1"
naYKJ1
CHa-
006pOB
'laCTei1
rrOHBJlHTbCR rrapaJleJlbHO
me
U:>lelOT
3eMJlIO 11.7111
neCOK co6CTBeH-
KOTOpbli1
eTO TeJIa. Harrp.
crrel..\l1aJlbHyIO
KpblBaeT
nocTpof!KH
C yrroTpeOJleHl1eM
KaMHeM,
Opy~bH
11 pa3JlU'-iHhle
'-ITO yrroTpeO.lleHUe
yTpaM60BbIBaeT
MCrrOJlb30BaHJ1e
mUBOTHoro
,!!,eJIaIOT
Bcero,
CMe:łKHbIM
TeJIa oca '(Ammophila)
JlOOM
BCnOMHJ1M
MHTepeCHee
0PY,!!,I1R OblBaeT
taK}Ke
'leJlOBe'łeCKl1e
B MJ1pe :łKJ1BOTHbIX, HO TaK:łKe
JKJ1Jll1ll.l;e, ~pyrl1e
pblT'be
3a-
a6~oMeHoM.
rraJlKOM: B 3eMJle,
Pa3Ho06pa3Me
'leCTBe
rrocpe~cTBoM
~OCTM:łKeHMR oa3upyIOT
yTpaMooBblBaeT
B JIIO~eM:, KOTopble
CTBeHHoro
MypaBI1R
HeKOTopble
Ammophila
CaHHblM: MOHcPpel1~OM
HbIM
vocifer.
yrroTpe6JleHI1fl
oca
I1X Ha CKaJIY.
ynoTpe6neHMR
3Toro
i
1337
YlnH
KOJlIO'lKeM:,
ByprAP.n II.
npe~MeToB,
II
.n3EHrEJIb JI.
)KEJIE3HAH
cPYHKl.l;YlU
CJly'laeB
B
cpaBHMTeJlbHO
rpOMa~oe,
He60.TJblliO:vl
6Jlaro;,:wpR
rJlaBHblM
COXA
KO.ll}1-
HA
IIO.II.JIHCłO
3EMJIE.II.EJIb
06pa30M
QECKOE
(KpaTKoe
-
HOBOOTKPbITOE
OPY.II.ME.
H3JjO)I<eHlIe).
06e3'bRHaM.
MCXO~H
113 ~pyrOM:
TO'lKM
3peHYlH
MO:łKHa
c~enaTb
~pyroe
pac-
npe~eJleHl1e:
l)
npMMYlTMBHOe
(rrOJlb30BaHl1e
ópy~ue
HblM
2)
Horo
3)
yKperrJleHYle
yCJlyraMH
KaMHR
c06cTBeHHOM: 'laCTbIO
Jl60M
B TpaM60BKe
npJ1MI1TMBHOe
opraHa
(KJlIOBa
y
TeJla Hanp.
3eMnM
co6cTBeHHoro
Te.'l a
KOTOpOM 3aMeruaeT
OCbl nOJlb3yIOTcH
CeOCTBE'H-
npO~OJl:łKeHJ1e
C rrOMOll.l;bIO
0PY~YlH
co6C'fBeH-
onycKaHJ1IO
OPY~bR
B AeM:CTBOBaH~U Ha pac-
Opyp,I1H
B HM3,
B)
C nOMOLllbIO
nOJleBblX
MCKyCCTB
B aBrycTe
1952
,!!,eJlb'leCKOe
B ~BYX
a 6.TIHXa (p~c.
OT~eJlbHble
J1CCJle~OBaHui1 cTy~eHToB
rrpoBo,!!,I1MblX
OTKpblTO
-
no~
coxy,
COCTOBJlRIOT~eJlOCTb,
(puc.
7, l)
4)
y
3K3eMn.1IflpbI,
(pJ1c.
nop
3eM.'Ie-
nOHBJlHeTCR
1, 2, 3)
pa3HJ1TCH
(r p m O H ~ 3 e .71b)
CBepx
COXJ1HOBoro
MernaeT
p,o CI1X
KOTopaR
rrpUMUTJ1BHbli1
B TOM, '-iTO ee ~bIUWO
rocy~apcTeHHoro
PYKOBO~CTBOM Pei1HcPycca,
HeBCTpe'laeMOe
meJle3HyIO
BJ1~ 60nee
HOBoro
(c JI y rr M ~ a)
r.,
0pY~l1e
BJ1~ax:
HJ1R naXOTbl
MJlH JlarrKJ1).
OJIara~apH
.BpeMH
OT 60nee
M.TIU neCKa).
rrpJ1MI1TI1BHOe yrroTpe6JleHI1e
CTOflHI1J1: a)
0pY~l1eM
Ammophila
Bo
MHcTI1TYTa
TOro peryJlHTOp
Tuna
Jleml1T
CTOJlb
rop1130HTaJlbHO,
OTCblITaHJ1IO 3eMJlJ1 BO BpeMR
np0J13BO,'];J1Mble
VI
yrJly6Jle,-
rraXOTbl,
,'];BY?l1H nOKOJleHJ1RMJ1
�1339
1338
Ky3Hel{OB
c06olO
B pa3JIHqHbIX
HeKOTOpbIMH
LKeJIe3HaRCOXa
rrO,n:MOKllIei1:
LKeJIe3HaR
JIy'IllIe
rrJIyra,
1,5
rraXOTbI
Coxa
B
BCTpeqaeTCR
rrO'IBoi1:
coxa
TaK
KaK
o~eHKe
HeT
MeCTHOCTHX
C
JIy'IllIe
Ha
HJ1KaKoi1
Me)f{
HOBH J1 nO'-IBe
JIeT'Ie,
coxa
,n:epeBRHHof1
1914
Bble
JIe3a.
r.
B
nblpeeM.
)f{HTeJIRM
'I.aCTHqHO,
)f{eJIe3HOM
IIpYCJ1J1
c Bblpe3aHHblM
He
rrJIyroM
T. Ha3.
IIepBble
)KeJIe3HbleCOXJ1
Ca,n:06HO,
rrp0J13Bo,n:CTBOM
3aHO C MHrpa~HeJ1:
HX
oco6eHHO
BCTpeqaeTCR
KOTopble
KY3He~OB
paCCKa3bI
R3blKe.
B03MO)f{HO,
B ,n:pyrHe
epOJIbTbIHa
1900
MeCTHble
BJIJ1SI-
10)
(pJ1c.
eIll;e
B
KY3He~bl
COX 6blJIO
,n:epeBRHHof1
coxy
'ITO He-
)f{eJIe3Hhle
nJIyrJ1.
coe,n:J1HJ1JIJ1 B
J1crrblTaHJ1R
ep9.6pJ1'IHOrO
AOBeAyT
COXH B epa5pJ1'IHOM
ce6R
6YAeT
3TOMy
BHJ1MaHHR
Bo06ru;e
OTJIJ1y:aIOTCR
6yKB,
KaK
paTypHoM
He
JIerKO
aJIepaBJ1Ta.
a, u, y, i,
J1MelOIIJ;J1M TOJIhKO
YCTaHaBJIJ1BaR
llIJ1pOKJ1X
KOMrrpOMJ1CHOe
Macc,
HanO
npHMeT,
o6paru;alO-
JIHTepaTypHbIM
J1MełOIlI;J1M
KaK
HeKOTopble
HeT
Ha-
B JIwre-
0603Ha'IaeMOe
rro-
e.
npaBonHcaHHe
epOHeTJ1'IeCKOe
06paTJ1Tb
B:3bI-
nOJIb3YRCb
COOTBeTCTBeHHbIX
KOTOpblX
HOCOBoe a
Cpe}l;CTBOM a, J1 HOCOBoe e 0603Ha'IaeMOe
,n:JIR
nepeBeHCKHM,
YAOBJIeTBOpJ1Tb,
He
CKa3aI-H1R,
}l;epeBeHCKOM
HaCTORIlI;J1M
6YKBaMJ1
3BYKaMJ1
rreCHH,
HCTHHHO
epOHeTHqeCKHX
HOCOBble rJIaCHble
SI3blKe,
Hanp.
Ha
O,[{HaKO
ero
npJ1HRTbIMJ1
Harrp.
KaK
JIłO}l;ei1: rOBopRIlI;HX
Tpe60BaHHIO
TOJIbKO
1.
2.
3.
CBSI-
ee
COXJ1 C KOHCTpyKTHBHbllVB1
MaTepJ1RJIOM
9TOT He
pe'IJ1R
-
BpeMH
)KeJIe3HYIO
CJlyqaeTCR,
COXJ1
n093J1H,
rry6JIH~HpOBaTh
He 6y,n:eM: YQHTbIBaTb
KOM.
BOJIOCTJ1
B HaCTORIlI;ee
KY3HeIJ;aM
)f{eJIe3Hoi1
H3J1o)j{eHl1e).
BHJ1MaHJ1e
Ha
CJIe}l;yłOIIJ;He
MOMeHTbl:
r.
MeCTHOCTJ1. 3KCrraHCJ1SI )Ke-
C ITOJj.!\lOKWeJ':'!no'IBoti.
TeXHJ1'IeCKJ1e
)KeJIe3Hoi1:
.'Je)le.TIhqeCKJ1X opynHJ1.
COXJ1. HJ1KaKOrO
PacrrpOCTpaHeHJ1e
npo,n:J1KTOBaHHbII\lJ1
'ITO
J1 B BOCT.
HapO}l;Hoi1
CJIeAyeT
H3blK
IlI;J1X Ha
pR,n:OM C HJ1MJ1 np0J13Bo,nJ1JIJ1 )KeJIe3-
rrp0J13Bo,n:HTeJIJ1
BaHJ1łO KaqeCTB
,n:epe-
Ka)f{eTCR,
Ha KypnRx
X03ReB-3eM.rrerrallI~eB
KOHCTPYK~J1J1 Bce KaqeCTBa
::meMeHTaMJ1
H3 )f{e-
nepJ1o,n.
J1 npo,n:aJI)f{aeTCR
B MeCTHOCTRX
y OITbITHhIX
reHe3
J13 HJ1X OT,n:ałOT B rrepe,neJIKy
HapO,[{Hble
3,n:eCb nep:-
pa60TbI.
OTBaJI nJIyra
3aHHMaJIJ1Cb
KY3He~bI.
JIe3HOM COXJ1 Me,n:JIeHHa
-
rrepe,n:
c,n:eJIaHHble
rrOSIBJ1.JIJ1Cbnepe,n
HeMeU;KJ1e KOJIOHJ1CTbI, XOTR
rrOJIbCKHe
B. rrORBHJIHCb
~eJIHKOM
KY3He'IHoi1:
BJIJ1RHJ1R Ha
TO)f{e
rrORBJISIIOIlI;J1MCSIB Me)K,nyBoeHHbli1:
HbleCOXH
nOJIb30BaTbCR
OTBaJIOM, H3BecTHbli1:
OKa3bIBaeT
OKa3blBaeT
XIX
rr03)f{e
paHb-
COXJ1 CJIe,n:yeT J1CKaTh B CKpem;eHJ1H
COXJ1 C )f{eJIe3HblM
'-ITO rr.nyr
JIeT
YCTaHOBJIeHI1H npaBOnI1CaHI1H).
(KpaTKoe
IIpoH3Be,n:eHHR
9TOi1:
HOBei1:UIJ1e 3eMJIe,n:eJIb'IeCKJ1e
nepeCTaJIJ1
IIP0J13BE,IJ;EHJ1H
TBOPLIECTBA.
3eMJIłO.
Ha TeppJ1TOpJ1J1 3aHHMaeMoi1:
COXOM, KOTOpOM
CHa'IaJIa
feHe3a
BRHHOf1
rrORBJIReTCR
nOCJIe,n:HHM ,neCRTKe
nJIyrJ1,
HJ1R He
(TIonblTKH
rrOKa
LKeJIe3HaR
J13,IJ;ABATh
HAPOJJ;HOfO
6bICTpOTa
3apocrnoi1
KaK
CJIE,IJ;YET
CBOIO pOJIb
pa3pbIXJI~eT
OTCTaJIOCTH, TaK
KAK
HJIH
opy,n:J1R.
llIe
COBEPAVlCKJ1Vl 3EHOH.
OpllITbIHaMH.
HCnOJIHReT
nJIyra
TeppJ1TOpJ1J1 ,n:aBHbIM ,n:aBHO 3HaKOMbI
neC'IaHoi1
rrO,n:nO'IBe
HelO 3Ha'IJ1TeJIbHO
coxa
rrJIyroM
B
OTHOllIeHHH
naxaTb
60JIbllIe,
He3aMeCTJ1Ma
9TeM
B
OTJIHy:aIOTCH
nO,n:p06HOCTRMH.
C BblcTynalOIlI;HM
B HeKOTopOM
pa3a
IIo,n:JIRCR,
MeCTHOCTRX
KOHCTpyKTHBHbIMH
K
OPYAHR.
J1CrrOJIb30-
npOH3BonCTBe
3eM-
Y'IJ1TbIBaHJ1e
rrpJ1MeHeHJ1
)KJ1BbIX
opeporpaepJ1J1
coXpaHeHJ1e
IIepBoMy
epoueTJ1'IeCKJ1X
BO Bcex
CBR3J1 C rrOJIbCKOM
Tpe50BaHHIO
OTBeQaeT
K 0603HaQeHJ11O
ry6Hblx
HblX,
Harrp.
oko, ucho, ptak.
B CJIOBaX
He B03MO)KHO
BBJ1AY Toro,
HOllIeHJ1J1 cyIIJ;eCTByeT
Toro,
B
MO)KeT
HeT
JIaTe
CBR3H
6blTb
nocTyJIaTOM
rOBopHTCR
3HaKOM,
HaCQeT
a,
e,
MaJIeHbKOro
IIJ1CaHHe
TaKHX
coXpaHeHJ1R
y.
B rJIac-
loko, lucho, ptołk
l.
R3blKOBoe
opeporpaepHR
B
U, CJly)K3-
Cu;eHHqeCKOM
nepenHe
l.
rrpOH3KpOMe
loko, łucho, ptolk
Hape'IHRX,
rrp0J13HOllIeHJ1R
HaKa3blBaeT
Harrp.
2,
TOJIbKO
Tpa}l;H~J1ei1:.
B03HJ1KałOIlI;IlI;J1X
'"lTO B 06pa3~OBOM
rrepep;ue-R3blKO-3y6Horo
}l;J1~HJ1, KOTopaR
6bIM
C
9JIeMeHTOB,
06R3aTeJIbHO
rrpJ1MeHeHa
rrOJIbCKJ1X HapeqJ1RX,
rpaepHqeCKoi1:
BbI60p
IlI;aro
Te~eHIJ;Hi1:,
B
B
KOTOpbIX
TpeTbeM
rrocTy-
rrOJIbCKoi1: rpaepHQeCKof1
0603Ha'IaTb
HOCOBble
rJIaCHble
TpaOCO-
�1341
1340
qeTBepToe
K
Tpe6oBaHI1e
Hapo,n;HOMy
B03MO)l{HO
H3bIKY.
TypHbIM.
BceM
Bce
MbI
OPcP0rpaq,I1H
JIerKO
no
paCCMaTpl1BaeTCH
opc:Porpaq,l1lO,
np0l13HOllIeHI1e
nl111IeM
dąb-dębu
Hapo,n;HbIX
nOHHTHa
'łWraTeJIeM,
O C6JII1)1{eHI111 UmpOKI1X
JII1TepaTypHylO
eCJII1 Hapo,n;Hoe
Hanp.
dembu.
Tpe60BaHl1e
npl1MeHI1Tb
KOM CJIy'łae,
rOBOpl1T
TaM,
3Ha'łI1T
o,n;I1HaKOBO c
npoI13Be,n;eHI1i1
JII1Tepa-
domb-
K JII1TepaTypHoMy
,n;OJI)I{Ha
'łTe6bI
r,n;e
B Ta-
XOTH np0l13HOCI1M
11 He CJIl1'llIKOM TO'łHaH,
npl1BbIllIHX
Mace
6bITb
He oTnyrl1'BaTb
;'-lei1
.iII1TepaTypbI,
CTaTbH
"KaK
B
q,OHeTWIeCKOM
pe'łI1HX.
nepBoi1
opq,Ol'pacPl1l1
IIoJIb30BaTbcH
npe)l{,n;e
nonbITKoi1
Bcero
HeM
3THorpacPbI
Hapo,n;Horo
C03,n;aHHH
npl1MeHI1Moi1
BO Bcex
,n;OJI)I{HbI
TOJIbKO
He
11 co611paTeJIH
Tpy,n;aM,
YKa3aTeJIJ1
3HUHKJIOne,n;JIlYt
TBOp'łeCTBa"
KOMnpOMI1CHOM
nOJIbCKI1X
Ha-
JIHHrBI1CTbI,
Hapo,n;HbIX
necei-I,
IIoJIhcKoi1
HO
ITo
3T0I1
JTJIl'łHbIX
rJlacHI1
pa3JIH'łHbIM
pa6oTHHKOB.
npJ1MeHHH
06mec-
KOTOpbIX
BeCK 11M
Haxo,nHTCH
no,n;roToBKoi1
K
B
3
J13,n;aHI1IQ
KyJIbTyphI
pa3~eJIeHa
no
OT,,\eTIbHbIM
qeHTpaM
06r.u.eCTg~.
onaCHOCTb,
MaI-IepOM
MO)l{Ha
no
'łTO YKa3aTeJIJ1
MHeHHlO
<IaCTJ1'łHO
6y,n;y'f
J1 pa3YMeHJ11O
H36erHyTb
9THX
pa3-
pa3Ho-
c.'Ie,n;ylOIIwe:
1)
C03,naHJ1e
2)
BhI60p
06ll1,CJ1 paMoB0I1
OTBeTCTBeHHblX
ImcTpKyr.V1M,
JIHL~, KOTopbIe
H COOTBeTCTBeHbIMH
6yKYT
aBTOpaMJ1
C<IHTaTbCH 0cPl1YKa3aTeJIH.
I03E<t>
HHCTPYK~I1H
11HCTPYKIJ,11H
IIO
BE C Klif
11 BOJIEE
11H.D:EKC11POBAH11IO
X
lKYPHAJIOB
3THOrPAcI>11QECK11X
TPY.D:0B.
f/laBa
1.
BCTynJIeHJ1e
2.
f JIaBHble
f.HaBa
3.
4.
5.
6.
f.naBa
7.
f.:JaBa
60TKy
3THorpacPwrecKoe
IIoJIbCKoro
MOHorpaq,HH,
C6meccTBo,
60JIbIUlHe
I~OBKe Bonpoca
cBe,neHYti1.
B
)l{ypHa.nax,
KOM ~)THOrpacPY[l1
no
llp06JIeMbI,o,n;HaKO
.'1JIH 06pa60TKJ1
co,n;ep)l{aml1X
co,n;ep)l{HT
06pa30M
K O ,)1 b 6 e p r a.
K Hapo,nHoi1
"CJIOBHHK
OH MHOfTle
nOJIhCKOI';'r 3THorpacPYtJ1
KaK
,n;aHnOJIbC-
rBap
nOJIb-
YKa3aHHble
BbIllie
Yt3'bHHbI
TaK
11 He,n;OCTaTO'łeH
HeT
l'JIaBa
Ky.llbType
CHHTE'~I1Ca B o6pa60TKe
'łaCTI1'łHO
fJIas<:t
nOCTa-
B ~THorpaq,l1'łeCKI1X
9THorpaq,H'łeCKHe
npenHTCTBHR.
3anOJIHReT
06pa-
perl10HaJIbHbIX
CJ1CTeMaTH'łeCKOM
OTHOCHmHXCH
nOCTaH0BKJIl
BCTpe'łalOT
KapJIOBH'ła
H
Tpy,n;OB OCKapa
npenHTCTBHH
pa36pomeHbIX
BCRKl1e nnnbITKYt
HHa
AT ITaca
CBH3H c HeCOOTBHeM YKa3aTeJIe}'t
perYtOHa.n:bHbIX
CKYtX»
npe,n;npHHI1MaH
,nOJI)I{HhI npe,n;CTaB.TIHTb HeKOTopbIM
HOBoe 113,naHHe 9THorpacPl1'łeCKHX
BCTpe'łaeM
rJ'1aBa
3THdrpacPI1'IeCKOrO
KOTopbIe
CJTe,n;ylOll1,Yt0 r.IIaBhI:
opraHH3aqHoHHbIe
OCHOBhI o6pa6oTKJ1
YKa3a-
Te.Tle}!.
BCTynJIeHVle.
IIoJIbCKoe
cOlJ:ep}l(HT
r.rraBa
1.
rJIaBa
HbIe,
3THorpaqm'łeCKOe
6y,nyT
Hapo,n;H0I1
npJ1TIJ1He B01Hl1Kat'T
~HHJIbHhIM
Til
~TI1 (I1H,n;eKcbI)
MaTepYta.'I
JIeKCJ1KaJIbHblX.
K :a<ypHa,n;aM J1 K 60JIee
nepeT-IeHb
3THorpacPwIecKoro
o6pa6oTaHhI
JIeKCYtKaJIbHbli1
a TaK)I{e
Vl nI1CaTJ1Vl.
r AEK
IIoJTbcKoe
YKa3aTeJIJ1
T10LT,fOTOBK& y,n;a3aTeJIei1
H3bIKY·
113,n;aBaTb np0113Be,n;eHI1H
IlO.JIbllIe
cHTyaqHeM
06pa60TaTb
3THorpacPl1'łeCKI1M
rJlaBe.
OH JIYtUlh
,n;pyrYtMJIl HBJIeHYtHMJ1 KpOMe
B CBH3J1 C nOM
TBO peUlHJIO
ITOJ'bcKoro
HBJIHeTCH
co,n;ep)l{YtT
H He 3aHJIlMaeTCH
B HeM
no BeM-
l'rraBa
T'
•• rraBa
L'1aBa
r"aBa
f.:IaBa
IIJIaH
YKa'1aTeJIH.
IIepBaa
cPa3a
BTopaH
cPa3a 06pa6oTKJ1
TpeTJ-1H epa3a
IIpo6.TleMa
8.
OpraHH3a~HH
11MeHa
15.
YKa3aTeJIH.
YKa3aTe.TlH.
pe,n;aKTHpoBKH
CHHTeTW'IeCKHX
9.
10.
11.
12.
13.
14.
o6pa6oTKJ1
:lTHOrpacPJ1'łeCKoi1
H HX nepe'łeHb.
T.J'aCTHYKa3aTe.TlH.
11 cPaMJ1JIHH, np03BJIlLu;a.
YKa3aTeJIb
aBTopoB.
Y Ka 3aTe.nb
:a<ypHa.TlOB.
IIepe'łeHb
Hay'łHbIX
IIepeqeHb
JIlJIIOCTpa~I'ri1.
I1epe'łeHh
60JIee.
KHX
npe,n;Ha3Ha'łeHbIX
pa60T
COKpameHHH
,n;eHHI1.
CBO)J;HbIX KapTOqeK.
JI03YHrOB
y'łpe:a<,n;eHH}!.
BeCKHX
Ha3saHblX
)l{ypHaJIOB
J1 3THorpacPI1'łec-
HH,n;eKcVIpOBaHI1lO.
:a<ypHaJIOB
VI Hay'łHbIX
yqpe}l(-
�1343
1342
3Ha<JJlIT npa3p;HHt.IHbIM
fAEK I03E¢
METO,Il,J1KA
MOHOrPACI>J;1QECKOll1
TIPOBJIEMA
HAPO,Il,HOrO
OBPABOTKJ1
KOCTIOMA.
n;eJIb
OnhIT,
ATJIaca
nOJIy'leHHbIi1
nOJIhCKHX
HapoAHhIX
MOCTh HOBbIX yCTaHoBOK
MaTepHaJIH.
MHorHe
MOHorpa<pHH
113J10:lKeHl1e).
BO BpeMH
Tpe6yeT
HCTOpHt.IeCKOrO 6a3J1Ica,
HapOAHoro
C03HaIOT
KOCTIOMa.
<JTO nOHHTHIO 3THH'leCKoi1
BeTcTByeT
KaKOM TO onpeAeJIeHHbIM
3JIeMeHTaMJII.
XHe pe3YJIbTaTbI
AbI, KOTOpbIM JIerKO
CTpaHeHHH
BHeAPHTh
TOJIbKO Ha 3TOM, 0603Ha<JHTh
H paCCYAHTh
KaKl1e
THna
PeAaKn;JlIH
3HaeT,
'ITO
ATJIaCa
nOJIhCKHX
cpeAl1
aBTopy
He
H BCJIeACTBHe Toro
npeAeJI
XBaTaeT
H
pa3BJlITHH
HapoAHbIX
<JaCTO
HhIe
eIO BonpOCbI.
JII CTapaeTCH
CJIeAyeT
BOCTh KOCTIO:VIOBJII HapHAOB,
06yCJIOBJIeHHOCTb,
OnhITbI
'łeCKOe
coceAHJ1X
ero
HX 3KOHOMH'leCKaH
PeAaKIlHJ1
rOBopHT,
'ITO
aBTopaM
Bce
TIJIaH
3arJIaBHe:
MHeHHe,
TaKHMH
<paKTopaMH
B03MO:>KHbI~
KaK
B03
'ITO
aBTopbI
He
CJIeAyIoT
nOHJ1MaIOT OTAeJIbHbIe
OCHOBHbIM npep;nOCbIJIKaM
HHCTPYKIJ;HH npJ1MeHJlIMa
OTAeJIbHbIX
,
YKa3aHHHM
ee
YKa3aHJ1H,
yroBopOB.
K Ha ••...•
rr06HOCTO'M
.n.
MOHOrpa-
KOCTIOMOB.
BbmycKoB
polskich
aCT
p
ATJIaCa
strojów
nOJIbCKHX
HapOAHbIX
ludowych).
BCTynJIeHJ1e.
rJIaBa
I.
CeroAHHIlIHee
COCTOHHJ1e HapoAHoro
KOCTIOMa Ha
J1CCJIeAyeMOM: TeppJ1TOpHYl.
pacnpor JIaBa
II · J;1CTOpJ1t.IeCKHJIIOQepK
~
pa3BHTJ1H HapO)J,HOro KOCTIOMa.
r JIaBa
III · II pep;eJI
co-
rJIaBa
IV.
AaHHbIX
rJIaBa
no-
CTaBJIeH-
'ITO nepeMeHqVlVI COIlVlaJIhHaH
HCTOpHqeCKHx
B pa60Te
3aBJlICJ1-
COCTOHHJlIHKpecTbHH
OAe:>KAbI CAeJIaeT
OnHCaHJ1H HapOAHbIX
KOCTIOMOB. (Atlas
KOCTIO-
'ITO aBTOp
OTBeT Ha
ee
nOJIO)KeHHe.
KOHcTaTHpyeT,
rh HaCTOHil1aH
,¥WleCKOrO
KOCTIOMa.
HCTopH<JeCKHX
o6yCJIOBJIeHHbIX
'ITO npOTHBOpeqJ1T
'lHTa~
KOCTIOMOB BnOJIHe
n O A q e p K H Y T b,
AOJI:>KHbI 6bITb
JIJOAOBbIX BHylllaeT
onVlcaHVle
AaTb
6YP;Yil1aH pe3YJIbTaTOM
:vIH'leCKHX npon;eCCOB
CTpOIOB
PeAaKIlJ1H
OH He B COCTOHHHH OTBeTHTb Ha Bce npQ6JIeMbI.
np06JIeMaTHKy
rOAa JII JlIMYil1eCTBeHHoro
J1CTpyKIIJ1H J1JIH cBoe06pa3Ho
3KOHOMHQeCKJlIe
HO 06il1HM XOA paccY:>KAeHl1M p;OJI:>KeHp;OKa3bIBaTb,
HHMaeT
AaH-
OAe)K-
B C03HaHHe
HCTOpJlIqeCKl1e
cj:>aKTopbI cOAeMCTBOBaJIJII B npon;ecce
nJIO-
BapJ1aHTOB,
nOJI J1 COIlHaJIbHOe
COCTOHT B Til1aTeJIbH01\1
HJIH OTJIWIaJICH
06H3aH
AaeT
3aHHMaeMbIx
TeJIH B <JeM npOHBJIHIOTCH OTJIH<JHTeJIhHbIH <JepTbI AaHHoro
Ma JII, 6a311pyH
ee
AOJI:>KHa 6hITh
T
npeAnOJIarmO
TaKoro
KJIaCCO-
He06xoAHco6paHHoro
np06JIeMa
xapaKTepHCTl1Ke
OTJIH'laeTCH
KOCTIOMOB JII HapHAOB. ABTOp
aBTopa
npon;ecc
aBTOp AOJI:>KeHCp;eJIaTb
Op;e:>Kp;bI, Hcc.i'Iep;OBaTb
JlICCJIep;OBaHJ1e HapoAHoM
3TO
n.~JIHOe nOHJ1MaHJ1e COn;J1aJIbHOM <pYHKn;J1H OAe:>KAbI J1 pa3JIH<JHbIX
TJlIn oAe:>K)l;bI OTJIH<JaIOil1J1IMCH
npeAeJIOB
yqJlITbIBaJOil1erO
HA
K np06JIeMe
TaKoe
JlIJIH 06JIaCTJII COOT-
Heo6AyMaHHaH
3aAa<Ja
onpeAeJIeHJIIJII 11 cTapaTeJIbHOM
3TH
rpynnhI
B KapTorpa<pJlIpOBKe
HbIM KOCTIOMOM. rJIaBHaH
KaKOBa
ABTOphI
anpHopHO,
xapaKTepHbIMJII
aBTopOM
OTHOllleHHe
BCJIep;CTBHe qero
pa60qeM
Hap
KOCTIOMOM.
HO HayqHOe
BbmycKoB
nepBbIx
KOCTIOMOB AOKa3bIBaeT
He
6YAHHqHOH,
MOCTb OT BpeMeHH
8
JlI3AaBaHHH
B npHrOTOBJIeHJIIJII
aBTophI
MOHorpa<pHM,
BOrO paCCJIOer-UUI ~epeBHH
aHaJIH3
(KpaTKOe
HJIJII 06pHP;OBbIM
rJIaBHaH
H 3KOHO-
06rn;HM
V · II OAPO6 Hoe
fJIaBa
VI.
fJIaBa
VII.
fJIaBa
VIII.
fJIaBa
IX.
fJIaBa
X.
06rn;HM
ATJIaC TIOJIbCKMX
H
6YATO MOHorpa<p -
KpaTKoe
'YKpallIeHHH,
85
KOCTIOMa.
My:>KCKOrO KOCTIOMa.
KOCTIOMa.
H MaTepHaJIbI.
BbIIlIHBKH,'
XapaKTepJlICTJlIKa
J13JIO)KeHHe.
HCCJIerryeMoro
••...•
OnJlICaHHe :>KeHCKOro KOCTIOMa.
IIpoH3BOAHTeJIH
JIHTepa Typa.
AOJI)KHO 3aHY1MaTbCH I1C,KJIIO'lHTeJIbHO HapHAOM.
onHcaHHe
BMA )KeHCKOro
IIOAP06Hoe
IIpJ1Me<JaHJ1H.
HpKO OCBeil1eHhI.
pacnpocTpaHeHHH
BJ1A My:>KCKOrO KOCTIOMa.
Kpy:>KeBa,
J1CTO'łHHKOB.
annJIHKan;HH.
�1344
1345
JJABY,L(A
rEPAP,L(
y)Ke He,/\OCTaTOqeH, n03TOMY CJle'/\yeT ero nOrrOJlHMTh Tpe60BaHMeM
HECKOJIbKO
npli1ME'-lAHli111f
nOJIbCKOrO
O 3A,D;A '-lAX
3THOrPAepli1'-lECKOrO
(KpaTKoe
MCTOpHqeCKOrO paCCMaTpMBaHMH 3THorpacPMqeCKHX
ATJIACA.
HB~eHMi1:. Me-
TO.ZJ;
TaKoi1: c~e,/\yeT Ha3BaTh no OTHOIUeHMIO K 3THOrpacPMqeCKOMY
aT~acy
.J13JIOlKeHJ1e).
MCTopMKo-reorpaepMqeCKMM
MeTo,n;OM. OCYIIJ;eCTB~eHMe ero
,n;aeTMcc~e.ZJ;OBaTe~IDHeo6xo,n;MMhli1: MaTepMa~ 06'hHCHHIDIIJ;Mi1:3THOABTop
oroBapMBaeT
pe3Y~hTaToM
~MXCH
HeCKO~hKO MeTO.ZJ;MqeCKMX
np06~eM
npMMeHeHMH reorpaqmqeCKOrO
~aCTM 05~ecTBeHHoM
KY~hTYPhI.
II
"
II
11
'1
'i
l
reorpacPY:[qecKMM
MeTOAa B 06-
MCTOpMM MaTepMa~hHoM
MeTO.ZJ;BrrepBhle
npMMeHeH
6hIJl
rpacPMqeCKMe HB~eHMH B cOBoKyrrHocTM 06IIJ;eCTBeHHorro rrpou;ecca.
ABTop
rOBopHT ,n;a~hIUe HaCqeT npMHU;HnOB, KOTophle .ZJ;OJl)KHhICO-
cTaB~HTh
Me)K'/\y
3THorpaepMqeCKMMM
npocTpaHcTBeHHo:i.f
HB~eHMHMM pa3,/\p06~eHHhIMM
HMi1: cpe.ZJ;M ,n;pyrHx
)Ke~aH
HhIX KOMrr~eKCOB. ,n;a~hHei1:IUee pa3BMTMe reorpacPM'IeCKOro
reorpacPMqeCKoi1:
.ZJ;a
npOMCXO,/\MTno,/\ B.'fJMRHMeMB. necc~eppa,
C reTT~epOM,
Tpe6oBa~
KaK, rrMIUeT IIecc~ep,
HB~eHHH HeMhIC~MMO 6e3 BJIHHHHHCpeAhI,
CBH3h
:ny
rrO,/\BepraeT
KOTOphli1:, B cor~aCMM
Mcc~e.ZJ;OBaHMH
HB~eHMi1: B CBH3H C reorpa-
cPMqeCKoi1: cpe.ZJ;0it "TaK
XO,/\HT".
MeTO-
orrpe,/\emleT
IIecc~ep
rro,/\po6Hoi1: ou;eHKe
pacrrpOCTpaHeHHe
B KOTOpOi1:OHO rrpOHC,/\eTepMHHMCTHqeCKH.
Te3HChI necc~epa.
reorpacPMqeCKMX
IIpoHB~e-
He COCTaBJIHeTMX CY~HOCTM. npOCTpaHCTBeH-
HB~eHMi1: He orrpe.ZJ;e~HeTero
CBH3M
C reorpaepH-
He 3a-
rrpaBH~hHo
~M6o
06IIJ;eCTBeHHhIX 3HaHMi1:: 3THorpacPMqeCKMi1:
aT~ac .ZJ;O~)KeHBc~e.ZJ;CTBMe3Toro
BMeCTMTh pa3~MqHhle
HB~eHMH
cpe,n;bI, pa3BHTMe npOH3Bo,n;MTe~hHhIX CM~,rrpo-
,n;yKU;MW, 3ace~eHMe,
TexHHKy
rrepeB03KM,Cpel\CTBa
C006IIJ;cHMH,
ToprOB~W H rrp ... HaKOHeu; u;e~hli1: pH,n; caMbIX Ba)KHhIX 06IIJ;eCTBeHHo-rrO~MTMqeCKHX M KY~bTypHhIX
cPaKTOB (cPOpMHpOBKy co6CTBeH-
HOCTH, rrO~MTMqeCKHe rpaHHU;hI).
OCYIIJ;eCTB~eHMe TaKoi1: KOHu;err-
U;MM 3THorpacPMqeCKoro
aT~aca
HeB03MO)KHO HH C TOqKM 3peHMH
TeXHMqeCKHX B03MO)KHOcTei1:, HM u;e~ecoo6pa3HOCTM TaKoro
HaHHH, Bce 3TM paccy)K,n;eHMH BHyIUawT
COTpy,n;HHqeCTBa C ~MHrBMCTaMM, MCTopMKaMM M reorpacPaMH.
,n;yeT B03MO)KHO CKopee
o6pa6oTaTh
HaqM-
Heo6xo,]J;MMOCThyCTaHoBKM
C~e-
06IIJ;Yw KOHu;errU;!1łO aT~aca,
qeCKoi1: M COU;vlOrpacPMqeCKoi1:6a3oi1:. li1 TaK, c~e.ZJ;yeT pa3~MqaTh
KOTOphli1: OT~Mqa~CH 6hI 06IIJ;HMM qepTaMM Bc~e,n;CTBMe ero
MeTO,/\ KapTorpaepMqeCKMH
60TKH C TOqKM 3peHMH Bcex po,n;CTBeHHhIX ,n;MCU;Mn~MH,B OTHOIUe-
pacrro~araeT
OT MeTO.ZJ;areorpaepMqeCKoro.
IIepBhIH
HB~eHMH B npOCTpaHCTBe, BTOpOi1:YKa3hIBaeT M onpe-
,/\e~HeT MX CBH3h C reorpacPMqeCKoi1: cpe.ZJ;oH.
reor~aepMqeCKMi1:
aT~ac
ocy~ecTB~HeT
rrO~O)KeHMHX KapTorpaqmqeCKMi1:
B CBOMX cerO,/\HHIUHMX
MeTO.ZJ;.MeTOA
nOT
TO~hKO npOCTpaHCTBeHHoe pa3Me~eHMe
HMM MeTOAO~OrHQeCKHX rrO~O)KeHMi1: TaKMM
rrO~h30EaThCH
Haro 3HaHMH.
He .ZJ;aeT
MaTepMa~a K ,/\a~h-
Hei1:IUelVly MX TO~KOBaHMID. MeTO.ZJ;3TOT TOplVl03MT rrpou;ecc Hcc~e-
3APEMBA
reorpaepMQeCKMi1: CTapaIOIIJ;Mi1:cH onpe.ZJ;e~HTh CBR3h :\1e}Kl\Y 3THOcpe.ZJ;oHTO)Ke cerOAHB
BOIIPOCHli1KA
'-lECKl1M
ABTop
(AHKETbI)
li1CCJIE,n;OBAHl1HM
(KpaTKoe
rrpou;ecce pa3BMTHH. MeTO.ZJ;
rpaqmQeCKMM RB~eHMel\'I M reorpaepHqeCKoi1:
aT~aCOlVI Mor~H6hI
OTpac.rreH 06IIJ;eCTBeH-
AJJbepPE,L(
IIPI1MEHEHl1E
.ZJ;OBaHHH,
He .ZJ;aeTnO,/\BeCTH CJ1HTe3a KOTOphli1: .ZJ;O~)KeH,D;Ha~eKTHqeCKM 06'hHCHMTh Bce epaKThI B 06~eM
MCC~el\OBaTeJlJ1 pa3~MqHblX
o6pa-
O,/\HaKO He
XBaTaeT K TO~KOBaHMID 3THorpacPMqeCKMX cPaKTOB, TaK KaK O,l\HO
I,
3THorpacPMH
HB~eHMH, 3THorpacPHH ,n;O~)KHa HCKaTh CBe,n;e-
B npOCTpaHCTBe M MeTO,/\OM BhI.ZJ;e~HID~MM MX M3 npOCTpaHCTBeH-
Hoe pa3Me~eHHe
I'
aT~aca.
)KM3HbID.
BhIHCHMTh rrpOHCXO)K,n;eHMe,pa3BMTHe H 3aMMpaHHe KaKoro
HMi1:, HO 3Ta "lepTa
I
qe~OBeqeCKoi1:
3THorpacPHqeCKOrO
K orrpe,/\e~eHMID
cTpaHCTBeHHOCTh 3TO TO~hKO O.ZJ;Ha"lepTa
,,.
rro~HOH
TO~hKO MeTO.ZJ;OM
c~y)Ka~MM
ABTop
;<
OCHOBy 3THorpacPHqeCKOrO
HHMaeTCH
eppM,/\pMXOM PaTI..~e~eM. nO PaTI.l;eJlID reorpaepMqeCKMM MeTO,/\ 6hIJl
CBH3M
II
MCTOpMM, oc06eHHo
HB~HID-
CTaThJ1 pa3CY)Kl\aeT
K
3THOrPAepli1-
B IIIBEIJ;l111.
J13JIOlKeHl·re).
Ha CqeT MeTOl\a co6MpaHMH 3THorpa-
cPMqeCKMX l\1aTepHa~OB nocpe,/\CTBOM BhIChI~KM BOrrpOCHJ1KOBK .ZJ;e85*
�1347
1346
peBeHCKJ1M JIlO5J1TeJUIM-J1CCJIeAOBaTeJIHM. MeTOA
HeKOTopble
TypbI
B
Hay'-IHble
Nordiska
B JIyHA,
y'-Ipe)KAeHJ1H K. Harrp.
Museet
B
3'1'0'1' rrpJ1MeHHłUT
apXJ1B HapoAHoi1
IIITOKrOJIbM€
>1JIJ1 YHJ1Bep~J1TeTbI
YrrcaJI>1, rOTe60pre.
CerOp;HHWH>1i1 MeTOp; C05>1paH>1H MaTep>1aJIOB
CbIJIK>1aHKeT,
BaJICH y)Ke ,n;OJIroe BpeMH (Ha'l>1HaH C XVI
TOMY, 'lTO He 6bIJIO 'cooTBeTcTBeHHoro
TOJIbKO B03BaHJ1H K HaCeJIeHJ1lO),
XIX
B. JIecPpeHOM,
'laJIe
XX
B.). IIorrbITKJ1
rJIaBHbIM
C05J1paHJ1H
rrOCJIe ero
6JIarOp;apH
06paIIJ;eHJ1H K p;yxoBeHcTBy,
06pa30M
BOrrpOCH>1Ka (CHa'-IaJIa
BO BTOpOi1 rrOJIOB. XIX
B. raMMapCTeTOM)
o6pa6oTK>1
rro6bIJIJ1
(B Ha'laJIe
B. MaHHrai)TOM,
B Ha-
rrpJ1MeHeHJ1lO OW>160'-IHOrO
y'lJ1TeJIHM
>1 rocYAapCTBeHHbIM
aAMJ1HJ1CTpaTJ1BHhIM 'lJ1HOBHJ1KaM, He K AepeBeHcKoMy
TOJIhKO B KOHIJ;e XIX
HbIMJ1
BbI-
CHOWeH>1i1 C )K>1TeJIHMJ1 AepeBHJ1 p;OJIroe
He AaBaJIJ1 XOPOWJ1X pe3yJIbIl'aTOB,
MeToAa
rrocpep;CTOM
>1MeeT CBOlO AJI>1HHYlO >1CTOpJ1lO1) J1 COBepweHCTBO-
MaTep>1aJIOB rrocpeAcTBoM
BpeMH
KyJIb-
B. Ha'lJ1HalOTCH rrpHMble
JIlO6J1TeJIHMJ1->1CCJIeAOBaTeJIHM>1, 'iTO
miCeJIeHJ1lO.
CHOWeHJ1H C HapoAOKa3aJIO
pewalOIIJ;ee
BJIJ1HHJ1e Ha J1TOrJ1 pa60TbI.
Ha'l>1HaH
B N ordiska
C XX
B. TO'-IHO orrpep;eJIHeTCH
M useet
B III TOKrDJIbMe Be,n;eT IJ;eHTpaJIbHble
BaHJ1H AJIH IJ;eJIoi1 IIIBeIJ;J1J1 B Tpex
JIerKO
60TKa
WJ1pOKJ1X rrp06JIeM
pa3JIJ1'lHble
(Terrepb
B HecKOJIbKJ1X
CBH3>1 c
(caMylO
J1 B03pacTa
(30-85
rrOArOTOBOK B IIIToKroJIbMe,
IJ;J1HJIbHbIX 5lOJIeTeHOB
Ii
I;~
,
fran
rpyrrrry
HaKOHeIJ;
Etnologiska
rOHopapa,
COCTaBJIHlOT
3)
coxpaHeHJ1e
BbI-
OpraHJ13aIJ;>1H rrepeBbICbIJIKa
,n;alOIIJ;J1XcBeAeHJ1fl
bland
J1 J1rp,
B
rrocpeAcTBoM
N ordiska-Museet
KOHKypca
KOTOpOM rrpJ1HJ1MaJIO
B pap;J10
Ha
1500
Y'laCTJ1e
c06J1paeT
TeMy
>1rpyweK
p;eTei1
>13 Bcei1
IIIBeIJ;J1J1.
XopOWO
OpraHJ130BaHHaH
C06J1paHJ1H
>1 CJ1CTeMaTJ1'leCK>1 rrpOBOAJ1MaH aKIJ;J1H
MaTep>1aJIOB
rrocpeACTBOM
K HapO,lJ,HbIM J1CCJIeAOBaTeJIJlM AaeT
'lJ1CJIO co6paHbIX
,n;o CJ1X rrop
X>1Be ,lJ,aeT B >1Tore 60JIee
rpacPJ1'leCKJ1X
(B .JIyHp;,
MaTep>1aJIOB
BOrrpOCHJ1KOB
pe3YJIbTaTbI.
06IIJ;ee
B IIITOKrOJIbMCKOM
ap-
M>1JIJ10Ha OrrJ1CaHJ1i1, TbICH'l>1 p>1CyHKOB,
300,000).
CHJ1MKOB -
YrrcaJIJ1,
BbICbIJIKJ1
XopOWJ1e
COTHJ1TbICJl'l CHJ1MKOB(caMaH 60JIbWaH
rOTe60pr)
B EBporre
,npyrJ1e
KOJIJIeKIJ;>1.H3THOllIBeIJ;KJ1e
Be,lJ,yT TaKylO)Ke
pa6oTy,
apXJ1BbI
,lJ,alOIIJ;YlO
TO)Ke XOpOllIJ1e pe3YJIbTaTbI.
C06J1paHJ1e
3THorpacPJ1'leCKJ1X
MaTepJ1aJIOB
nJ1CKJ1 rrp>1MeHHeTC.H B WJ1pOKOM MaCllITa6e
rrocpe,u,cTBoM
rrepe-
B )J,pyrJ1X CKaH)J,J1HaB-
CKJ1X CTpaHax:
,naHJ1J1, HOpBerJ1>1 >1<t>J1HJIaH)J,J1J1.
¢PAHKOBCKA
MAPJ1A
,nOCTM2KEHMH
3THOrPA<t>MQECKorO
COBETCKOrO
MY3EOBE,nEHMH.
J1H-
crre-
O 3THOJIOr>1'leCKJ1X J1CCJIeAOBaH>1>1Medelan-
') rOBOpl1T o Hew M. Relinberg,
Forskarna
CpeAI1HapoAa) Futaluren
1947 Stockholm.
MaTepJ1aJlbI
TaK)Ke
rro,u,6op
rrocToHHHoi1
HaKOHeIJ; e)KeMeC.H'lHaH
unningen),
He3aBJ1CJ1MO OT aKIJ;J1J1rrpOBOAJ1Moi1 cpep;J1 rrOCTOHHHbIX COTPy,n;HJ1KOB J1CCJIep;OBaTeJlei1-JIlO6J1TeJIei1,
(KpaTKoe 113J10:>KeHl1e).
B IJ;eJIo:i1:III BeIJ;J1J1)
>1CCJIeAOBaTeJIHMJ1, rrocpeAcTBoM
CbIJIK>1 BOrrpOCHJ1KOB, yrrJIa'lJ1BaHJ1e
den
400
60JIbWylO
JIeT),
J1ccJIep;o-
rroAroToBKa
BOrrpOCHJ1KaX, a
2)
C06J1paHJ1H >1 3arrJ1CK>1 MaTepJ1l'IJIOB.
(APX>1B
HBJIHeTCH 06pa-
oTBeTbI),
HaXOAJ1TCH J1X cBepx
rrp0<pcPeCJ1J1
3eMJIep;eJIbIJ;bI)
TecHoi1
Ba)KHbIM
BOrrpOCHJ1KOB, Bblp;eJIHlOIIJ;aH
epopMaTopoB
1)
HarrpaBJIeHJ1Hx:
rrOHHTHbIX BOrrpOCHJ1KOB (caMbIM
CTpyKTypa
MeTOA pa60TbI
HOCT>1HOPAJ1IJ;KOrO MY3e.H VI AalOIIJ;OrO YKa3aHJ1H J1 COBeTbI HaC'leT
folket
o
AeHTeJIb-
(J1cCJleAOBaTeJlb
ABTOp
pa36J1paeT
np>1HIJ;J1nJ1aJIbHble
3eOJIOr>1>1, 06paIIJ;alOIIJ;HX
Hble
rrp06JIeMbI
paKTep
HbIM
TaK)Ke
oco6oe
KaK:
>1 CBOJ1CTBa. MY3eJ1
BbICTaBKaM
rrOJIO)KeHJ1Jl COBeTCKOM My-
BHJ1MaHJ1e Ha
OCHOBHble My3eM-
MapKC>1CTOBCKaH 3KCn03J1IJ;J1Jl, ee
C.
C.
C.
P.
6JIaro,n;apH
J1 3KCn03J1IJ;J1HM pearJ1pylOT
Ha
xa-
COOTBeTCTBeHBce
np06JIeMbI
l1 Ha,[(06HOCTJ1 COBeTcKoi1 )KJ13HJ1 H COIJ;J1aJIJ1CTJ1'leCKOMCTpOMK>1.
,IJ;aJIee
aBTOp
o6cy)Kp;aeT
HCTOpJ1lO rJIaBHbIX
MY3eeB C. C. C. P. B JIeHI1Hrpap;e
rpa~J1l1
A.
H.
C. C. C. P.
HbIJ1 3THorpacPJ1'leCKHJ1
-
3THorpacPJ1'-IeCKJ1X
MY3eM AHTpOrrOJIOr>1J1 J1 3THO-
HM. MJ1KYJIo-MaKJIaH
>1 rocyp;apcTBeH-
My3ei1 HapO,[(OB C. C. C. P. ABTOp rrop;'lep-
�1349
1348
KJ1BaeT
rrepeMeHbl
rrpOJ1CllIe~llIJ1e
BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM
rJlaBHblM
06pa30M
OT~eJlOB MY3eR,
JlO}l{eHl1R
MY3eeB
PeBOJlIOlJ;J1J1.,l.J;eRTeJlbHOCTb na
B rrpeo6pa30BaHJ1J1
rrpORBJ1JlaCb
J1
HaY'iHO-J1CCJle~OBaTeJlbHOM
BHJ1MaHJ1e 06paru;aeT
aBTOp
Ha
TeOpeTl1'ieCKJ1e
COBeTCKOM MY3eOJlOrJ1J1. IIpOTpeCCJ1BHble
ee
B COBeTCKOM 3THorpacPJ1J1 rrOCJle OK-
'ieTKO
J1
B
TeOpeTJ1'ieCKl1X
npoca
COBeTCKJ1MJ1 nepe;rJ:OBbIMl1
rrpe}l{~e
Bcero
Ml1JlbllITeMHOM
nOCTaHOBKax
aKlJ;J1J1. C'be3~bI
paru;aroT
BHJ1MaHJ1e Ha
MY3eMHble
pOJlJ1 3THorpa<pJ1'ieCKOrO
TeOpeTJ1'ieCKJ1X
nHorpacPOB
MY3eR
OCHOB J1X
pellIem1M.
B
pa}l{alOTCR
~Ba nocTyTaJlbI
XO~J1MOCTb
paCCY}l{~aR
J1 cnoco6oB
pa60Te
cOBeTcKoM
Ha
COBeTCKJ1X My3eeB,
HOBbIX
·OT-
3THorpacPJ1J1: He06xo~l1MOCTh
oTHOllIeHJ1M
~epeBHJ1
K
3TO
HOBoe
B
OTHOllIeHJ1e ,n;OJl}KHO npORBJlRTbCR
npe~CTaBJleHJ1J1
J1 }KJ13Hl1
TeJlbHbIX
KOJlOHJ1RJIbHbIX
COBeTCKJ1e
B.
MY3eOJlOrJ1
Ha
H
CTaJlJ1Ha,
it
l
\
llIeBl1TCKOM
BIIOJlHe
06R3aHbI,
'iTo6bI
J1X
H
3peJlbIMJ1
rrpe~CTaBJIeHJ1R
no
rrp06Jle-
P.,
YKa3aTb
3KCrr03l1lJ;J1l1 COCTOl1T
J1 }l{l13HJ1 OT~eJlbHbIX
~aHHbIM
rrpe,n;cTaBJleHl1e
J1X
OT ~py-
}KJ13Hl1 J1 KyJlbTypbI
paCCMaTpJ1BaeMOe
nepJ1o,n;
Hapo,n;OB B J1X
Hapo,n;
C J1CTOpJ1'ieCKOM
KyJlbTypy
J1 }KJ13Hb Hapo-
~OpeBOJlIOlJ;J10HHOM }l{l13HI1
cOlJ;l1aJll1CTJ1'ieCKOM nOCJle BeJlJ1KOM OKTR6pCKOM
Ba}l{HbIM
..
B
rrocTyJlaTOM
BeTcTByroru;eti
cOBeTcKoM
MY3eOJlOrJ1J1 RBJlReTCR
B 3KCrr03J1lJ;J1J1KJlaCCOBOro
~opeBo.TIIOlJ;l10HHOe
BpeMH,
'iTO
paCCJlOeHJ1R ooru;eCTBa
~OCTl1}Kl1MO
K.rraCCOBoM xapaKTepJ1CTHl01
rrocpe~CTBOM
3I,crrOHaTOB,
COOT-
COOTBeT-
<JTBylOru;l1X TeKCTOB J1 J1JlJlIOCTpalJ;J1M.
ABTOp
B
pa30J1paeT
KpaeBe,n;'ieCKJ1X
oco6eHHO
Ha
OlJ;eHKax
KJlaCCJ1KOB
rrOCJle~HJ1X
Tpy~ax
l1MJ1 BbICTaBKJ1, KpO-
rrpOHl1KHYTbI
rrOJlJ1TJ1'ieCKOM
J1 rrOHRTHbIMJ1.
0003peHl1e
MY3eRMJ1
TaKR<:e 3Ha'ieHJ1e
MY3eHX,
3THorpacPJ1'ieCKl1X
YlfJ1TbIBaR
p06Hoe
6bIJlH
OTHOllIeHl1J1
60Jlb6bIJll1
J1TOrOB J1 crroco60B
TeOpeTl1'ieCKJ1X
JIorJ1J1 B C.
J1X
BbICTaBOK
rre~arOrl1lfeCKYIO
C.
C.
P.
pOJlb
MY3eHMJ1
C.
"HapO~bI
BbICTaBKa
Hapo,n;OB CeBepa
MY3eeM
--
3HlJ;eB
Hapo,n;OB C.
yCTpoeHbI
J1H~J1J1" J1 "I1H,n;OHe3J1R".
C.
H 3BeHKOB,
C.
P.
P.:
,n;ByMR
ne-
"KyJlbTypa
CeBepHoro
KaB-
rrpe,n;CTaBJlRIOru;aR
yCTpoeHa
MY3eeM
BbICTaBKJ1 "KyJlbTypa
My3eo-
Haxo,n;J1TCR rro~-
C.
-
HayKy
BbICTaBKa
C.
rrOBOJl}KJ1R", a TaK}Ke
"HapO~bl
J1 3THorpa<pJ1J1
TaM}Ke
3KCrr03J1lJ;J1J1yCTpoeHHbIX
3THorpacPJ1'ieCKJ1MJ1
Ka3a",
ocyru;ecTBJleHl1H
3THOrpaqm'ieCKOM
OKaH'iJ1BaeTCTaTJ1IO.
J1 }KJ13Hb OCeTJ1HlJ;eB" -
CTBeHHblM
rrpaKTl1lfeCKOro
npe,n;noCbIJlOK
OrrJ1CaHJ1eHeKOTopbIX
pe~OBbIMJ1
MHeHJ110 COBeTCKJ1X Y'ie-
opraHH30BaHHbIe
B
06-
KyJlbTypbI
HalJ;l10HaJlbHO-OCB060~J1-
H~eMHbIX
nOCTaHOBKJ1 Bonpoca,
J1~eMHOCTblO, a
Ha~JIe}l{aiu;l1M
COBpeMeHHOM
06ru;J1HOM.
Hay'iHbIX
JleHJ1HJ13Ma,
TaK,
Me lfl1CTO Hay'IHOM
I)
HapO~OB,
C rrepB06bITHOM
6a3l1pOBaTb
MapKCJ13Ma
M.
cOBoKyrrHOCTJ1
~BJ1}KeHl1M BMeCTO rrOCTORHHoro
MOB CBR3aHHbIX
HbIX,
C.
COKpOBJ1ru;Hl1lJ;Y
Be. C. C. P.
Hapo~aM.
pa30M
C.
J1 COCTaBJlRIO-
B 06ru;ylO
3THorpacPJ1lfeCKOM
J1 CJle,n;yeT, npe,n;cTaBJlRR
no,n;lfepKJ1BaHl1e
J1 Heo6-
KOJlOHl1RJlbHbIM
C.
OlfeHb
ClfeT
J1X
CBOMCTBa }KJ13HJ1 Ka}l{-
PeBOJlIOlJ;J1J1.
06-
peaJIJ13alJ;l1l1
J1 }KJ13HJ1 cOBpeMeHHoM
orrpe~e"'IeHJ1R
rre,n;arorJ1-
B COlJ;J1aJlJ1CTJ1lfeCKOM
rocy~apcTBe,
pa60TbI
,n;OB
orrpe~e-
H ,n;onOJlHRR ee.
P;OJl}l{HO 6bITb
J1 cOBpeMeHHoM
rrpl1MeTY
OT ~pyroro
rOBOpJ1T CTaJll1H,
o60raru;aR
po,n;a 06pa3Hoe
Hapo,n;a
TO'iKJ1 3peHl1R
My-
CBOVIX C06paHJ1RX
rrp06JleMbI,
3THorpacPJ1lfeCKoM·
J1CCJle~OBaHJ1RKyJlbTypbI
Ha
KaK
0~J1H Hapo~
C 3Tl1M 3a,n;alfa
TaKoro
Ka}K,n;oro
BO-
VI B pa60Te
IIOTarrOBbIM
OTJll1lfalOru;l1e
HalJ;J10HaJILHOM crrelJ;J1cPl1Ke, OTJlJ1lfalOru;eM
MY3eOJlOraMl1-3THOrp.3.cP.3.MJ1,
J1 JI.
r JlaBHylO
3KCn03J1lJ;J1l1.
B rrpe,n;CTaBJleHJ1J1 Ky JlbTypbI
COBeTCKOM
J1MeHHO B 3KCrr03J1lJ;J1RX J1 B J1X rrpOCBeTJ1TeJlbHO
'ieCKOM
COrJlaCHO
BJIJ1R-
roro.
~O:::TJ1}1{eHJ1R 3THOrp3.cPJ1'ieCKOM
OTpa}l{alOTCR
E.
Hapo,n;a,
COCTaBJlReT
J1CCJle~yeT crrelJ;l1qm'ieCKJ1e
Ml1pOBOM KyJlbTypbI,
rrepeBopOTa.
IIpe~rrOCbIJlKJ1
3eeB,
rro~
Ka'ieCTBO
ru;l1e J1X "BKJla~",
rro-
HJ1eM nepeMeH
rrpOJ1Cllle~llIJ1X
~oro
rrOJlQ)KeHJ1R
J1 pa3BJ1BaRCb
CO~ep}l{aHl1e
3THorpa<pJ1R
pa60Te.
B03HJ1KaR
llIKOJlbI
JlRIOru;ylO
KOJlJleKlJ;J1eM J1 rrOCTORHHblX
<pOpMJ1pOBaJlJ1Cb nOCTeneHHO,
TR6pCKoro
l1~eMHoe
rrOCJle
B YCTpaJ1BaHJ1J1 MHOrJ1X 3KCn03J1lJ;J1M, B rrpOCBeTJ1-
TeJlbHO-rre~arOrJ1'ieCKOM
CrrelJ;l1aJlbHOe
B ~eRTeJlbHOCTJ1
rocy,n;ap-
AHTporroJlorJ1J1
J1 }l{J13Hb HapO~OB
�1351
1350
3APEMEA
AJIbcPPE,ZJ;
3AMEQAH:vIH
O CKAH,Il)1HABCK:vIX
(KpaTKoe
ABTOp
I.
OrOBapv.maeT
Ilpo6JIeMbI
BETMTeJIbHhle
III.
apXJlIBbI,
KOJIJleK~JlIJII:
My3eJlI,
CKaHCeHOB-
palOT
MaTepJlIaJIbl
yHMBepcMTeTCKJlIe,
(HO He 3KcnOHaTbl)
M epOJ[hKJIOpy.
M
pai1:oHaMJII
Be,LIeT apXMB
r<he6or
IlIBe~JlIM)
rpaepMM
Hax
KacalO~MeCR
Gransking
yCTaHOBJIeHHoi1:
KyJIhTypbI
B.
IlepBhli1:
B IlIToKrorJIbMe.
Co6MpaHMeM
TaKJlIe
Ha'IaJIe
Hem
XX
6JIarO,LIapR
My3ei1:
He6oJIbllIOe
3a~JlITbl
KOTopoe
B
rrORBm-r2TCR
1891
KOTOpbli1: HaKOnJlIJI
3Toro
Norsk
aK~JIIJII rrpOBe,LIeHHoi1:
B. 06~eCTBOM
bygdsforening,
B CKaHceHe
rrepeMe~eHHble
JI106J1ITeJIM 3THO-
MCCJle,LIOBaHMR (Hanp.
MeTbl HapO,LIHOrO rrp0J13BO,LICTBa. Bce
rMX My3eRx
MJIJII
J1HCTpYK~JlIei1:. B ,LIpyrMx cTpa-
My3eRMM,
CKaHceHoBcKMi1:
Harelius,
pa60THMKJII
TJ1rra -
J1MeIOT T02Ke OT,LIeJIeHJ1R B KOTO-
rrp06JIeMbI
CKaHceHOBCKJ1X
Hanp.
MeJIb'Iai1:11IHM
HbIX
JlIX 800).
ro,n;y.
B
Ero
BM,,-:\e
OT,LIeJIeHMR
M
HanMceif,
llIKOJIbHMKOB,
M
Skandinaviska
co6paHMRX
opraHM3aI.I;Mei1:
,LIeJIeraTOB,
6Y,D;y~MX
M
M
pa3JIH'-IHble
rrpe,LI-
rrocTpot1KM
B CKaHceBe
H ,LIpy-
COI03
:nP.
Museer,
B
MY3eifHbIe
COI03
MY3eeB
YCTaHaBJIJ1BaeT
nOT
rry6JIMKaI.I;Mif
M
Hay'IHblX
Ha
pa6oT,
CKaH,D;J1HaBcKJ1t1 My3ei1:HbIi1:
COI03
B KOTOpOM orry6JIJ1KOBaHbI
rrJIa-
,n;OCTJ12KeHMH MY3eeB
Bcex
CTpaH
CKaH,LIM-
HaBJ1M.
ITETKEBl1'łK.
BbICTABKl1
:vI KOHKYPCbI
HapO,LIHble nocTpot1KM
HAPO,II;HOrO
B 1950-52
(KpaTKoe
:vICKYCCTBA.
r.
Yl3JlO)I{eHYle).
OT,LIeJIeHJ1e HapO,L\HOrO MCKyccTBa
B My3ei1: C I.I;eJIoi1: ,LIOMauIHei1: yTBapbIO.
BCTpe'IaeT-
phI J1 :vICKyCCTB B BapllIaBe
TOJIbKO
CKaHceHOB-
HbIX y'Ipe2K,LIeHJ1t1, TeppJ1TOpJ1RJIbHbIX
KOJIJ1'IeCTBO peKOHcTpYKI.I;J1J1.
rocy,LIapCTBeHHhIe
MJIM
COe,LIJ1HeHbI
CKaH,D;MHaBCKJ1if
rrporpaMMy
Nordens
pa60T
TeMaTMKa
KOJIJIeKI.I;Mif.
pa60THMKM
r.cyru;ecTByeT
OpraHJ13aI.I;J1IO· BbICTaBOK
HbI
y'IMTeJIeM.
rrorrYJIJlpM3aI.I;JlIei1: HapO,LIHOif
M
3THorpaepM'IeCKMX
Museiforbundet.
H3,L1aeT 2KypHaJI
3KC-
pa60THMKOB
co llIKOJIbHOi1: nporaMMoif.
MY3eifHhIe
1915
C
CKaH,LII1HaBCKI1X My-
My3eifHblx
CKaH,LIJ1HaBCKMe MY3eM 3TO 'IaCTHbIe
y'Ipe2K,LIeHMR.
06eCne'IMBa06'beKToB.
J1 06'bHCHIO~HX
o6y'IaeMhIXCneI.I;MRJIMCTOM
MY3eM 3aHMMaIOTCll
COI03hI.
pOJIb
Brre'IaTJIe-
B 3TJ1X MY3ei1:-
rrOCTpoeK,
KaTaJIOra
COTpYWIM'IeCTBOM
npOMbIllIJIeHHOCTM
III.
06pa30M
CO,LIet1cTByIOT xpaHeHI1IO
o6pa6oTKoi1:
ypOKOB CBR3aHa
3TMX
rro,LI-
M
rrepeHeceH-
MMeeT
MY3eR
Ilep:arorJ1'IecKo-npocBeTMTeJIhHaR
OpraHJ13aTOpOM
B CKaHceHe
3TO OpJ1rJ1HaJIhHble
IIoceTJ1TeJIb
UE:MeHTHbli1: epYH,n;aMeHT
BblCKa3hIBaeTCR
rrOHaTbl
06'beKThl
eCTeCTBeHHbIM
HMe npOTMB MCTJIeBaHJ1lO 3ceB
B ,II;aHMM.
3TO XpaHerIJ1e
MY3eR nop: OTKpbITbIM He60M He rrO,LIBepralOTCR
J13MeHeHJ:lRM.
2KJ1JIM~ax.
B Aarhus
MY3eeB
HapO,LIHoi1:
OpraHJlI3MpOBaJIO
MY3eM (B IlIBeI.I;JlIM HaC'IMThIBaeTCR
Nordiska-Museet
6bIJI
M
K. narrp.
perl1OI-IaJIbHbIe
Bce-
B OCJIo).
CKaH,LIMHaBMR 60raTa
XIX
HeMaTe-
Bcei1: IlIBe~MM
Ha,LIJIe2Ka~ei1:
CKaH,LIJlIHaBMM Be,LIyT
B KOH~e
-
HapO,LIHoi1: KyJIbTypbl
3aHJlIMaIOTCH Hay'IHble
cHa6)KeHHble
Etnologisk
KyJIbTypy
.
rrpM Nordiska-Musset
MaTepMaJIOB
CR
TeMaTJlIKOM (Harrp.
J1HCTMTyTaMM.
:vIcCJIe,LIOBaHMR
3aHMMalOTCR
MaTepJlIRJIbHylO
B
IOrO-3arraWIoi1:
K MaTepJlIaJIb-
apXMBbl
onpe,LIeJIeHHoi1:
Folksminne-arkivet
KyJIbTypy
JlIHCTMTyTbl co6J1I-
OTHOCR~MeCR
B JIYH,LI MCCJIe,LIyeT
IO:>I{Hoi1: IlIBe~MM,
apXMBbI,
OT,LIeJIbHble
Folksliv-arkivet
CKaHceHe
M
rOpO,LICKaR KyJIbTypa,
HJ1e, 'ITO 2KJ13Hb npOTeKaeT
II.
orrpe,LIeJIeHHbIMM
MM
M rrpoc-
My3eeB.
MJIM
HOi1: KyJIbType
pMaJIhHyIO
rrOrrYJIRpM3a~MM
rrp06JIeMbI.
I. MY3ei1:Hble
B JIYH,LI
Hble Ha TeppMTopMlO
3KCrr03M~MM, rrp06JIeMbI
OpraHM3aąl1R
nOMe~aeTCR
JIJ1HHOCTb rrpe,LIMeTOB HapO,LIHoi1: KyJIbTypbI.
!13,1OLKeHYle).
CKMe MY3eM.
II.
MY3eM
pblX
rJIaBHble
rrp06JIeMbl:
TPM
3THOrpacjJYI'IeCKJlIe
MY3EHX.
CKJ1e
rrpJ1 MJ1HJ1CTepCTBe
OpraHJ13J1pyeT
M
KyJIhTy-
C CO,LIeifCTBJ1eM CO~JlIaJIbHay'IHbIX
BJIaCTei1: BblCTaB-
�1352
KM M306pa3MTeJIbHOrO
~MOHaJIHbIX
HapO~HOrO
MCKyccTBa
rOpO,n;KaX. Bo6lQeM
B ~epeBHJlX
37
yCTpoeHo
M rrpOBMH-
BbICTaBKOB
M KOHKyp-
COB.
Bce
3TM
'IeCKOe
KyJIbTypHble
HapO~HOe
C~eJIaJIO
Terrepb
60JIlllOM
CTBy
Hapo,n;Horo
BeHb
KepaMMKM,
pe3b6bI
M
6JIJleMble
TKa'IeCTBa,
M cKyJIbrrTypa
3aHMMaIOTCJl
HeKOTopbIMM
M ~a)Re
rrOMoraeT
MM
CTMrreH,n;MV1 M
505
~eHe)RHbIX
lQeMy
pOJIb
II
I~
l
l
I"I
Ij
Ii
il
ij
1l
}
TaK
J1HcTMTyTa
IIpOMbIWJIeHHocTM.
WMM rrJIaH
M ero
pa60TbI
CBOIO
CBOMMJ1MHoro~BeTHbIMM
WC
BaTOpbI.
MHoro-
}IC€HIliMHaMM
KOHepepeH~MJl
KOTopbIe
,n;JIJI
BbI,n;aIOIliMXCJI
rrpMrOTOBMJIM
Ha,n; Hapo,n;HbIM
3KOHOMM'IeCKOM
M
,n;aJIbHeM-
MCKyCCTBOM
Ky JIbTypHOM
llOJIbWM.
CBJl3aHHble
B e)ReMeCJl'IHMKe
IIoJIbcKa
rocy,n;apCTB.
J1HCT.
BbICTaBOK
M3,n;eJIbR
Ha
C Hapo,n;HbIM
IIITyKa
MCKyCCTBOM
JIIO,n;OBa H3,n;aBae-
J1CKyCCTB.
TeppMTopMM
llOJIbWM
rrOJIbCKOrO Hapo,n;Horo
IIIToKroJIbMe
JI,1\Bl1ra XeJlMI1HbCKa- CBeHTKoBcKa.
.li:
B
1950-51
MCKyccTBa
M XeJIbCMHKax.
r.
3Kcrro-
B By,n;arreWTe,
11C C
ep
T
a
1..\H H.
Ta~eYlll
B p y 6 JI e B C K H, COBeTCKaH 9THorpatPvUI H np06J1eM2. 3THOreHe3<J.B OCB21l.\eHl1H
Tpy.n;a M. B. CTaJII1Ha o H3bIKOBe)~eHI1I1
ER<11 K y J1b 'f VI1..\ K VI; Teopv.JI MaTpl1apXaT3
B OCBell.\eHvlf,1 COBeTCKVlX Hay'-lHblX TPYAOB.
.
.
.
.
Ka3HMeR< M o III VIH C K H, O repOAOTOBblX HeBpax
.
.
.
.
Ta~eYIlI
M M JI e B C K !1 ,
MMpOB03pelH1e HCKOTOpbIX HH.n;et1cKHx ceBepo-aMepHKaHCIUIX nJIeMeH B OCBelI~eHMMaHa.rllna KaTercpMH PO.n;OBB I1X JI3bIKe
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
JIH LI e K a H O B C K M, CHHTeTl1'leCKMe ocrepKM BaJlCHTHHa K,jl1apCKOro
103ecP r a e K, PeTpocneKTHnHbrM MeTol~ B nOJlbcKoi1 3THorpacj:lHM .
Pb!Wap.n; r a H C M H e ą KpHCTć'.JlJlOMaH1'l-lH .
.
.
.
.
.
BaJlepl1aH C O 6 M C.fI K, X03Ht'rCTBeHHble nOCTpotIKI1 11MepTBbIl1 vIHBeHTapb B nOMeCTbHX n03HaHbCKoro enMCKona,
no nepBOI1CTO'lHMKaM
XVII-XVIII
B. B..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
103ecP B y P ill T a, IIpo6J1e:\lć'. «I-! a B C H» B .n;epeBeI-ICKOM
noce.lleHr1M
IIr'lOTp .li: e K O B C K M M, MCCJle~OBaHMJIKYJlbTYPHoro npOliworo
ono'-lMHCKMX ropo.n;KOB .
BOMu;ex r e M H O W, IIaTpblJl
.
.
.
.
.
.
.
lO~ecP B y P III T a, 3HHKl1 Ha 60pTJIX B BbllllKOBCKvrX Jlecć'.x
.
Bor.n;aH B a p a H O B C K M, IIpvrroBop cy~a oBLIapei1 C KOHqa XVII
B.
B 3arra.n;Hot'1Be.llmmt1 IIOJlbllIe
.
.
.
.
.
.
.
.
3blrMYHT
K O JJH H K O B C K M, BopTHble 3HaKM B I1JDKel..\KOMnOMecTbM
J1 rrp06JIeMbI
KorreHrare,
Ha,n;JIe}Ka-
COBMeCTHO C rrpo-
TeMM )Re
M rrOKpOBMTeJIbCTBa
Hapo,n;HOM
KpOMe
MCKyccTBa,
C COBOKyIIHOCTbIO
BbICTaBKM
o6cy)R,n;aIOTCR
MbIM
MCIIOJIHeHhI
COCTOJIJIaCb Crre~MaJIbHaJl
CBJl3bIO
)RM3HM
Bce
r.
M 3HaTOKOB
rocy,n;apcTBo
HeCKO.JIbKO ,n;epeBeHCKJ1X
rrapoxo,n;
~p. <l'paHl..\l1illeK Bj'HI{.
~P.' A~O.1JbtP EBCTaXI1MXbIOHHCKI1.
Ha-
rrpM3HaeT
J1CIIO.I1HaeT
pa6oTaIOT
Harrp.
IIpotP.
IIpoqJ.
rrp06JIeMaMM.
BbIIIJIaTMJIO
pa3YKpaCMJIO
Y30PbI
TKaHeM
C )RM3HbIO
apTMCTaM,
xopowo
yrroTpe-
)RM3HJ1.
apTMcTbI
'IMCJIeHHbIe
BeHe,
I
Hapo,n;HbIe
TpaHCaTJIaHTM'IeCKMM
1951
r.
41 T.)
)RMBOrrMCb
MCKyCCTBO 6JIaro,n;apR
BcoBpeMeHHoM
apTJ1CTOK c IO)RHOM llOJIbWM
B
KOCTIOMbI,
CBJl3aHHOM
rrOJIb30BaHMIO
pMcyHKaMM
HMpoBaHo
Ii
1950
(<<.lIlO,1\"
ypo-
M3~eJIMM,
Hapo,n;Haa
MHTepHa~MOHaJIbHbIMM
B
C O~ e p R<a H 11e
CTpOeM
rrOKpOBMTeJIb-
Kpy)ReBHbIX
Hapo,n;Hble
TeMaTMKOM
c}JecCMJ10HaJIbHbIMJ1 apTJ1CTaMK
Y'IeHbIX
M
KOJIJIeKTMBaMM.
Hapo,n;Hoe
06lQeCTBeHHoMy
BbI,LIaIOlQMeCJl
]J
BbIWMBKM
Harpa,n;bI.
apTJ:1CTM-
apTMCTY1'IeCKMM
MOJIO,n;bIM HapO,n;HbIM
Harpa,n;.
06lQeCTBeHHyIO
6JIaro,n;apJl
rrOBbICMJICJl
)RMBOrrMCM. BOCKpeCJIM
'ITO
KarrMTaJIMCTM'IeCKMM
Brrepe~;
npaBY1TeJIbCTBa,
po~a
~OKa3bIBaIOT
3a6bITOe
war
apTMCTM'IeCKMMM
rocy~apcTBO
I;
MepOrrpMJlTMJl
TBOp'IeCTBO
.•..••.•.....
A~aM K a JI e T K a, IIpl1.1I0R<ellvre K I1CTOpMMoBqeBo.n;CTBa~l ero IOCTMI..\MM B XVII-XVIII
B. B.
.
.
.
.
.
:
.
.
.
103etP B p o ,1\a, KpecTbHHcKVIe JleCOnMJlbHb!e 3aBo.n;br B )KMBeqKot1
OOJlaCTVIB XV'll
VI XVIII
B. B.
.
LIeCJlaB .II y LI a K, MYKOMOJlbHOe ~eJlo B 3ana.n;HbIX KyHBax
OT XVI
,1\0 XX
B. B.
.
.
.
.
.
MVIxaJl II e H K a JI b C K M, Mepbl 3eMJlM (rrawHet1) B Yp:w.eH.n;OBe
.lIoHrMH M a JI 11U; K 11, IIeLIaTaHMe nOJlo'rp.a B CVIJle3VIM.
MapVIaH r O T K e B VIq, OpaBCKI1e TKa'lI1 nOJlOTHa.
.
MapMaH r OT K e B 11LI, O XOXOJlOBCKMXTKaLIax M npo.n;aBqax nOJlOTHa
A,1\aM r JI H n a, KpeCTbHHCKaJI o.n;eR<~a no pI1CYHKaM Haxo.n;JIIl.\MXCrr
B KHI1raX u;exa nopTHbIX .
CTp.
36
66
134
158
183
242
257
340
439
499
511
530
538
546
552
555
583
611
613
626
635
639
�13!l5
1354
CTp.
647
'l'al\eyw C e B e p bl H, MKoHorpacPl1fr 3THorpacPI1QeCKaH .
103ecj) ~~O C T P )j{ e B C K 11, Korl\a rrORBJIHlOTCHB IIO.TJbWC rOpl'l30H667
Ta.TJhH!.>leKpOCHa
Ta):leyw B P Y 6 c'] e E C KIl, HeCKOJlbKO 3a~le'laH!Ilt'1 O reorpacPJoI'leCKI1X
npe.:;e.TJax pacnpOCTpaHeHVlH ropl130HTaJlhIIhIX KpoceH TK.'.ltjKoro
677
CT3I-JKCl
PO~H\H P e t'1H cP y C C, Tpa,l\Hl..\VlHOTKphIToro o'wra
B McUIOITO.lJhCKOM
699
HapO,l\HO~ 30,l\'leCTBe
703
BaH.;\Cl J!l: O C T G !3a, TpaAI1U,I10HHBHrrHI.l..\a)j{I1TeJleM IIOAraJlH
728
KpblCTLIH8 T O K a }K, TIpo3BaHllH I.l..\aBHHl..\KI1X
rOpl..\eB
Ka3I1Me}K M o W JolH C K 11, M:" nOrpaHIIlQIlH 3THorpacPIIlll IIIeCTeCTBOBe736
.!\eHI'1f!
n, B y P I' B p.!\ M JI. ,l( 3 e H r e JI h, )KeJle3HaH coxa Ha IIO.!\JIHCJO, f10BO746
OTKphIToe 3eMJle,D;eJlh'leCKOe oPY,D;IIle
3eHoH C O 6 e p a MC K M, KaK CJle,D;yeT IIl3,D;aBaTh npOll3Be,!leHHH Ha755
pO,D;Horo MBOp'leCTEa
103ecP r a e K,MeTO,!lI1Ka reorpacPM'leCKOM 06pa60TKI1 np06J1eMa HapO,l.l767
HOro KOCTlOMa
.
.,
.
.
J03ecP r a e K, MHCTpyKqMH no I1H,l.IeKCMpoBaHMJO
JKYPHa.TJOB11 60Jlee
797
BeCKI1X 3THorpacPM'leCKI1X TPY,l.IOB
repapA JI H 6 y ,D;a, HeCKOJlhKO npMMe'laHIIll1: o 3a,!laQaX IIOJlhCKOrO
806
3THorpacPl1'leCKOrO ATJlaca
AJlhcPpeA 3 a p e M 6 a, IIpMMeHeHl1e BorrpocHHKa (aHKeTbl) K 3THorpa82a
cPl1'leCKI1MI1CCJle,D;OBaHIIlHM
B IIIBeq!ll11 .
II. P e
l..\ e H 3 M
11
H
oT
'{
e T bI.
3THorpacPvlH no nepBhlM 12 TOMaMBToporo IIl3l1BHI1H"BOJlhlllOM COBeT831
cKoM 3Hl..\I1KJIOrre,D;!IIM»
(EBreHY!M <ppaHKOBCKI1)
~CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 113,1\.A. H. 'CCCP MocKEa 1950 BhlIT. 1---4
847
(COcPI1HMaJIeBcKa) .
855
«CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bhm. 1-3 (Mapl1H <ppaHKoBcKa) .
878
«CoBeTcKaH 3THorpacPl1H» 1951 Bbm. 4 (Ta,l.leyw Bpy6JIeBcKIl)
.TpY,l.lhl MHcTIlTyTa 3TłlOrpacPl1V1 HM. MI1KJlyxo-MaKJlaH».
HOBaH
cepvll! T. I-XVIII.
lVIocKBa-JIeHIlHrpa,l\ 1947-1952
(BIlTOJlh,D;Ap889
MOH)
.
.
.
.
.
B. H. BeJll1qep. HapO,l.lIIaH o,!\e,KAa Y,I(MYPTOB,MaTepHJlhl K ~łTHoreHe3Y
AK. H. C. C. C. P. TpY.!\hl MHCTI1TYTa3nlOrpacPIll1
HM. MHK.TJyXO908
MaKJIaH TOM X MOCI'Ea 1951 (EareHHM <Pp<lHKOBCKl1rl) .
M. P e X a 'l e B, XOJlMOrOpCKaH pe3h6a no KOCTI1.ApxaHre.T!hCK 1949
912
(COcPl1fI M8JleBcKa) .
"Cesky Lid" Ccskoslov. Akad. Vied. Praha 1946-1951
914
BhlIT. J -6 (l1r-;phT ,l(oM50pCKH) .
Cesko-slovenska
etnografia
C. S. A. V. Praha 1953
EB<l B P a 6 q o B a: COBeTCK<-lHcPOJThKJIOpl1CTI1KaH<lWH;I;l.npHMepO~l (r.esume O'X''leTaHa I KOllqJepeHl..\TIl1 'leXOCJlOBaL\KVlXcj)OJIhKJIO930
plICTOB B MapTe 1953 r. (C. MaJleBcKa) .
OTalG.lp H <lI' o n; 11JI h:
KpllTIlKa HeKOTopblX Y!,D;ea.Tl!1CTII'leCKHX
932
TeopHM no np011CXO)j{,I\eHl1ł0peJTllrHM (C. MaJIeBCKa) .
O.TIhra C K a.T! b H VI K O B a: IIp06JleMhI no I1CCJlen;OBaHIlJOKyJlh933
TYPhl II 6blTa 'leXOC.IJOBaL\K/1X'wpHopa60'lIlX
(C. JIilaJleBCKa) .
...
'
}.
CTp.
JIIO,l\BIlK K y e l..\: Ko63a,
O'lepK rro HapO,D;HbIM MY3hlKaIJhHblM
YlHCTpYMeHTaM(C. MaJleBcKa)
.
934
,l(hI:';UlTP K a p o H ,D;}Ka Jl o B: Ma,l.lapcKvri1 BCa,l.lHVIK.I1p06JIe;\lhI
3THoreHe3a 60JIrap. (C. MaJleBCKa)
.
.
.
.
.
.
.
935
Pe3o.']JOl..\I1H III Bceo6!..I.1erocYl\apCTBeI-U10i1pa6()'leii: KOHCj:JepeHl-\11II
'leXOC,JIOBal..\KI1XeTHorpacPoB.
.
.
.
.
.
.
.
.
937
AHTpOnOJIOrl1H (BcTYIT.'IeHHeBoMl..\exa <peTTepa K CTaThe NI. <P. HecTypxa B BOJlhWo~i COBeTcKoi1 3Hql1KJlOrreAMH (nepeB. 31\HLIJIHl
Q)V>:IllepoBoi1)
.
940
"Buletin
I Institutit
the Shkencavet",
Tirana 1951 nr 1,2
(BaL\JlaB ~YlMOXOBCKYl) .
.
.
.
.
.
.
941
Andre L e l' o i - G o U l' h a n - "Evolution
et techniques".
Milieu et
Techniques.
Ed. Albin Michel,Paris
1945 sir. 612 (HHI1Ha TYBaHYBHa)
953
Paul R i vet, Georges de C l' e q u i - M o n f o l' t. BJ15m:lOrpacPJ1H H3hlKOB
yamara
et kicua. Centre National
de la Recherche
Scientifique
Paris 1951 (Ta,l\eyw MHJleBcKu).
.
.
.
.
.
•
'.
961
"Le Mois d'ethnographie
fran<;aise" r.6 nr.l Paris 1952(E. IIp)j{eCJIaBcKa)
Proces - Verbaux
Mensuales
de la Societe Dauphinoise
d'Ethnologie et d'Archeologie
l/52 r. 27 (EJIeHa IIp)j{eCJIaEcKa)
. . . .
965
"Bulletin
de l'Institut
Fran<;ais d'Afrique
Noire", Dakar 1952 nr 3
(NIapMJr <ppaHKoBcKa)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
971
"Bulletin
de la Societe Royale BeIge d'Anthropologie
et de Prehistoire-"· r. 1949-50 To 40-41
(EJleHa IIp>Kec.T!aBcKa).
.
.
.
9'14
"Anthrop03",
Revue Internationale
d'Ethnologie
et de Linguistique
WBeHl.!apH5I Anthrop.-Institut
1953 T. 48 (Ta,l\eyw Bpy6J1eBcKIl)
977
Hakan F er n h o 1 m, "Ljusterfiske".
Stocholm 1942 T. VI
(M<lpvIH
990
3HaMepoBcKa-.IIpy<:p<!>epoBB)
"Man" A Monthly Record of Anthropological
Science
nOHAOH 1952
992
T. flpT. 1-20
(EJIeHa IIp>KeCJIaBcKa)
.
.
.
.
.
•
"Handbook
of South American
Indians"
Smithsoniam
Institution.
1004
Washington
1946-1950 (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBVll..\Ka)
Harry T s C h o P i kIr. "The Aymara of Chucito". Peru.
Antl'opological Papers
of the American
Museum
of Natural
History.
HhIO1008
MOpK T. 44 'l. II (AHHa KOBaJlhCKa-JIeBI1l..\Ka) .
','
"Przegląd
Antropologiczny"
T. I-XX
(<ppaHL\Y!weK BOKpoM) .
.
. 1009
J03ecP M a T y III e B C K 11: CJIaBHHCKVleC'I'aThl1 «3Bepl..\H,I\J1a CaCKero».
II03HaHh 1948 (BJla,l\hICJTaB C060l..\J1HhCKI1).
.
.
.
.
. 1014
<ppaHl..\J1IlleK C JI a B C K 11: «3TI1MOJlOrll'leCKI1J1 CJlOBap'b nOJIhCKOrO
H3bIKa». BhlIT. I (A - czar) KpaKoB 1952 (Ta.!\eylll MHJleBcKIl) .
. 1019
nepBblM BblITyCK «3'I'J1MOJlOrll'-IeCKOrO CJlOBapH nOJlbCKOrO H3hIKa»
<Pp. CJIaBCKOro B oTHOWeHI1UK «3TIlMoJlorl1'QeCKoMy CJlOBapIO nO.1hCKoro H3h1Ka» A. BpIOKHepa. (Ka3V1Ml1pMOWJ1HhCKJ1).
.
1020
feHpMK Y JI a III VI H: 3THVI'leCKOe rrpOI1CXO)j{!leHHeHa3BaHIlH «yKpallHel..\» JI. T. H. JIO,D;3h-947 (3eHoH Coóepai1'cKI1) .
1023
Ce6acTHHH <paSI1HH K J1e H o B VI 'l:
«<PJIUC». BllóJ1. Hap. BpOl..\JIaB
1951 (J03ecP MVlTKOBCKI1) .
.
.
.
.
.
.
.
. 1024
AH3eJlhM r o C T OM C KM: «X03HJ1CTBO». BI16JI. HapO,l\OBa. BpOl..\J1aB
1951 (J03ecP MI1TKOBCKI1)
.
.
.
.
.
.
.
.
. 1026
CTaHHCJlaB A p H o JI h ,!\: «MCTOpll'leCKaH reorpacPl1lI IIOJlbWI1». BaplIIaBa 1951 (C0cPI1H CeMpay).
.
.
.
.
.
1029
BOr,!laH B a p a H o B C K 11: «3HaHlle BOCTOKa B rrpe)j{Heti: IIOJlbllle lIO
XVIII B.». JI. T. H. JIO.!\3b 1950 (HH PeMxMaH)
.
.
1031
�1357
1356
CTp.
HH
¢> YIH a JI e K:
"IIa6Y1HHYI~e YI IIa6Y1HHI1~KOe Y1MeHYleBO BTOpOM
nOJIOBI1He XVII 11 XVIII B.». J1cTOpI1'IeCKI1M J1HCTYlTYTY . .lI. .lIO,n;3h
1035
1952 (Coqnm .lI116I1UlOBcKa)
A. II P )K YI6 o C h :
"BoccTaHl1e
KOCTKI1 HanepCKoro
B 1651 r.» HH
P e MX M a H:
"K Bonpocy
no HOBbnl Y1CCJIe,n;OBaHI1HM
npe)KHYlX
CO~l1aJIhHbIX ,n;BH:'KeHI1i1:Ha ITo,n;raJIlo>., "BepXbl»
T. 20 1950/51
1038
(HHI1Ha BeHHp)l{)
CTaHVlCJIaB lU o T K a:
"BOCCTaHVle KpeCTbHH no,n; KOMaH,n;OMKOCTKH
1041
HanepCKoro».
BapwaBa
1951 (HHl1Ha BeHHp)K) .
1044
I03e¢
B Y P Ul T a: «)J;epeBHH 11 Ka6aK». BapUlaBa 1950 (I03e¢
raMeK)
ArHeUlKa
)J;O 6 P O B O Jl b C K a:
«J1KoHorpa¢I1'IeCKl1e
,n;aHHhle no 3ana,n;HOCJIOBCKot'lo,n;e)l{,n;e».
«ITaMeHTHVlKCJlOBHHbCKI1» II KpaKoB 1951
1046
(I03e¢
raMeK)
KphlCThlHa
II e p a ,n;3 K a:
«3aMe'laHHH no 60pTeBoMy n'leJIOBo,n;CTBy
Ha .lIY)KYI~ax». "IIaMeHTHI1K CJIOBHHhCKI1» I KpaKoB 1949 (Ałma
1049
KyTp)Ke6a)
BJIa,'jbICJIaB P Y C l1 H b C K l1: «.lIhHHHoe TKa'leCTBO B CI1JIe3l1l1 ,n;o
1850 r.». «ITpR,erJleH,n; 3axo,n;Hl1» NQ 11/12 II03HaHb 1949 (I03e¢
1049
BYPUlTa)
HH )K o Jl H U - lVI a H y I' e B 11'l:
«ITOJIbCKI1M Hapo,n;HblM KOC.TłOM».
1053
«BeA3a l1 )Kbl~e» NQ 11, BapUluBa 1951 (¢>paH~l1UleK KOTYJliI) .
"ATJliIC IIOJlbCKI1X CTpOłOB .lIIO,n;OBbIX».«CTpyt'l UlaMoTYJTbCKI1'>,AAaM
1056
r JlHl1a. (.lIłO,n;Bl1KrO!\loJle~)
1060
OTBeT Ha pe~eH3l1l0 (A,n;aM rJliIna)
BJla,n;VlMl1p r O .rr Y 6 O B 11'l:
«,[(epeBeHCKoe rOH'lapHoe
npOl!l3BOACTBO
B 3ana,n;HhlX Teppl1TOpl1HX BeJIOpYCCI1Vl».ITpa~e rI1CTOpb!'lHe T. 3/4
1068
TOpyHh 1950. (10. raeK)
.
KcaBepbl
II 11B O li K 11: J1cTOpl1'IeCKI111reHe311C nOJlhCKOrO HapOAHoro
I1CKyccTBa. BpOllJIaB 1953. HaY'leHhle
pa60Thl no I1CTOpl111nOJIh1070
Koro I1CKyccTBa T. L (E.TIeHa ITp)l{eCJIaBcKa)
.IIO.JfhCIW IIITyKa .lIłO,n;OBa» I-V.
J13A. rocYA. J1HCTI1TYTa J1cKyccTBa.
1079
BapUlaBa-KpaKoB
1947/51 (reHpHx 3BOJliIJ,eBI1'l)
.
PaXMeJTb B p a H A B a 11H :
La langue
et l'esthetique
de Proudon
1094
'N. T. N. BpO~JTaB 1952 (CTam1CJTaB rWIAeK)
«IIpalIe l1 MaTepl1aJTbl 3Tl-IOrpa¢l1'lHe»
T. VIII-IX
. .lIoA3b-.lIł05JTl1H
1096
1950/51 (flH lUenaHbCKI1) .
.
.
AAOJTb¢ H a Ul: PaHHeI1CTOpI1'leCKl1e lKepHoBa. IIOJlhCKOe ApxeOJIor.
1104
05U1ecTBo BapUlaBu-BpoąTI<lB
1950 (IOpI1M IToroHoBcK~l) .
III.
M y 3 e l1.
Mapl1a ¢> p a H K O B C K a: )J;OCTH)I{eHl1HCOBeI.(KOrO3THOrpa¢11'leCKOrO
MY3eeBe,'jeHHiI
AJIbq)peA
3 a p e M 5 a:
3aMe'laHl1H K CK<lHAI1HaBCKHMMY3eHM .
HH )I(o~'H1a M a H y r e B H LI: MY3eM HRpO,'jHblX Ky,1bTyp
flHlIHa K p a e B c' K a:
OT'leT no pa60TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO
MY3eiI
fi JIoA3M.
.
lViaplIfl
3 H a M e p O B C K a - 11 P łO ¢ ¢e p O B a:
3THOrpaq)I'l'leCKOe
OT,!\eJTeHlIe IIm.tOpCKoI'o MY3efl B TOPYHe.
.
.
.
.
.
Pblwapi:\ K y K e p : BblcTaBKa Hapo,n;HblX KOCTłOMOBceBepHOM ITOJlhUlH
B ITO~lOpCKOMMY3ee B TopyHe
1106
1134
1164
1166
1171
1176
CTp.
CTaHHCJIaB B JTa U111K: OT'leT no pa50Tau Hapo,n;HoI'o MY3eH B IT03HaHI1 (OTAeJI Hapo,n;HoM KYJlhTYPhl li Hapo,n;Horo J1CKyccTBa) .
.
AJIh¢OHC
K O B a JI b C K l1:
OT'leT no pa60TaM MY3eH B MeH,n;3blp)l{e'ly
¢>paHI.(I1UleK K O T Y JI H: OT'leT no pa50TaM MY3e~ B P~e~OBe
:
HHyUl O n T O JI O B l1 q:
OT'leT no pa50TaM 3THOrpa¢l1'leCKOrO
OT,n;eJIeHl1iI .lIł06JIl1HCKOrO MY3eH.
.
.
.
.
.
.
Ka3l1Me)l{ r O T T ¢ P 11,n;: HpocJIaBcKYlM MY3eM
Kp)l{Y1UlTO¢ B o JI b C K 11: MY3eM B ITp)KeMbICJIłO
.
C. C T e ¢ u H h C K Y1: MY3eM B CaHOKe. 3KCn0311I.(Y1H: «HapO;J;Hoe
I1CKyCCTBOCaHOI.{KOI106JlaCTYI B MY3ee B CaHOKe».
.
HH ITeTp )J;e K O B C K 11: MY3el1 B TOMaUlOBe Ma30BeI.{KYlM .
IV.
XP
O H VIK
1178
1183
1184
1188
1189
1190
1192
1195
a.
Ka3Y1Me2K IT e T K e B VIq:
BblCTaBKVI VI KOHKypCbl HapOAHoro Y1CKyCCTBa MI1HI1CTepCTBa KyJlbTypbl
YI J1CKYCCTBa B 1950, 1951 1'1'. .
.
Ka3Y1Me)l{ II e T K e B YILI: BhlCTaBKYI 11 KOHKypCbl HapOi'l,HOrO I1CKYCCTBa B 1952 r..
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
KOHcneKT no npOTOKOJIy XXV 061.l.\ero C06paHl1H IIOJIhCKOrO 3THO.
rpa¢l1'leCKOrO
06UleCTBa (O. r.).
.
.
.
.
.
.
.
IIpoTOKOJI XXVI 06U1ero C06paHYlR ITOJlhCKOro 3THorp. 06. B-a (O. r.)
ITpOTOKOJIXXVII 061.l.\ero C06paHVlR IIOJIhCKOrO 3THorp.06.
B-a (O. r.)
KOHcneKT no npOTOKOJIy XXVIII
06u-lero C06paHl1lł ITOJlhCKOro 3THOrpa¢Y1'leCKOrO 061.l.\eCTBa (O. r.).
.
.
.
.
.
.
.
OT'leT 110 pa60TaM KpaKoBcKoro
OT,n;eJIeHI1H IIOJIbCKOrO 3THorpa¢nqeCKOrO 061.l.\eCTBa (1948-1952 r.). (AHHa KOBaJIbCKa-.lIeBHI.(Ka)
.
OT'leT no pa60T<1;\1 KpaKoBcKoro
OT,n;eJJeHv!H IIo.TIbeKOrO 3THorpa::pl1'leCKOrO 06U1eCTBa I. VI. 1953 - I. VI. 1953 lA. K. .lI.)
.
.
.
OT'leT no pa50TaM OTi'l,eJIel-Um IIO.TTbCKoro 3TI-lOrpa¢VI'leCKOrO 06U1eCTBa B MUlaHe )J;OJJbHOi1:(Ce5aCTYlHH ¢>JII13aK) .
.
.
.
.
OT'leT no pa60Tai\1 Cy.v;eIJ;KOrOOT,n;eJIeHYlHITOJIbCKOrO 3THorpa¢l1'lecKoro 061.l.\eCTBa B EJIeHeM ryp)l{e 1953 (CeBepl1H repcTeH) .
.
.
OT'leT no pa60TaM OTAeJTeHYlR ITOJIbCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO
05U1eCTBa B CI1JIe311Y1C 1953 r. (MapYlfI Cy50'lOBa)
OT'leT no pa6oTa:"1 BpOl.lJIaBCKOro OT,n;e.1leHYlH IIOJIbCKOrO 3THorpa¢Y1'leCKOrO 05U1ecTBa 1953 (raJlYlHa BWl'THep).
.
.
.
.
OT'leT no pa60TaM ITo3HaHbGKOrO OT,n;eJIeHYliIITOJIbCKOr03THOrpa¢Y1'lecKoro 061.l.\eCTBa B 1949-1952 1'1'.(EJIeHa Tal1re) .
OT'leT ITO pa50TaM II031-IaHbCKOro OT,n;eJIeHI1R ITOJIhCKOrO 3THorpaepH'l. O-Ba 1953 (C. BJIal.l.\Y1K)..
.
OT'leT no pa50TaM OTAeJIeHl1H IIOJIhCKOrO 3THOrpa¢l1'leCKOrO
06U1eCTEa B ,10i'l,3H B 1953 1'. (Ka3Y1MYlpa 3aBI1cToBv,'l-Ai'l,aMc,Ka)
.
.
OT'leT ITO pa60Ta:Vl .lIł06.1HHCKoro OT,n;eJJeHHH IIOJlbCKOro 3TllOrpa::pYI'leCKoro 06UleCTBa 1953 r. (HHyUl CBe)l{J1).
.
.
.
.
.
OT'leT 110 pa60TaM OTi'l,eJleHJ1H IIOJIhCKOrO 3THorpa¢HLleclwro
061.l.\eCTEa B TopYHe 1953 r. (ra.1lY1na AHTOHOBVl'l) .
.
.
.
.
.
OT'leT no pa60Ta:l'I ApxHBa IIOJIbCKOrO 3TłlOrpaq)Y1'leCKOrO OÓU1ecTBa
(KrreHa ITp)l{ec.:IaECKa)
OTLieT [JO nO"eBbI:ll I\CC.ne2l;OBaH!HE" ITO.'1bCIWrO 3TI-IOrpaCfHl'leCKOrO
06li(eCl'Ba B 19~2 r. (O. r.)
1198
1209
1216
1219
1225
1229
1236
1242
1245
1246
1248
1250
1251
1253
1254
1255
1256
1259
1259
�1358
CTp.
OT'IeT
no
KOHcPepeHI..\MH !lO )l;eJIy VlCCJIe)l;OBaHHH3eM,1e)l;emrH
VI CKOTO-
BO)l;CTBa. (O. r.) .
.
.
.
.
.
.
OT'łeT no pa60TaM
ITOJIbCKOrO 3THorpacPH'IeCKOrO
ATJIaCa
1947-1953
1'1'. (30cPHH CTalI..\aK)
•
.
•
.
.
.
.
OTLleT !lO pa60TaM
M )l;eHTeJIbHOCTM ITOJIbCKOi:1 ArW)l;eMMM HaYK r. l,
1\,J'Q
l, 1. BapwaBa
1953 (O. r.) .
.
.
.
.
.
.
.
.
.KBapT<!J1bI-lHK MCTOPM~I MaTepMUJIbHOiiI KYJIbTypbl}) r. l, NQ 1, 2. BapwaBa
:953 (O. r.)
ITo )l;eJIy ł06MJIei1Hoi1
1268
1280
1284
ENGLISH
1294
KHMrM K
B03)l;aHl1łO
!lO'IeCTVI naMHTI1
SUMMARIES
OCKapa
1285
łCOJIb6epra)
I. ARTICLES
v.
Resume
"
Ha pyCCKOM H3blKe
Hay'łHbIX
«JIłOIV
\
\.
l
"
1359
Ha aHrJIM(ICKOM H3bIKe
'YKa3C1TeJlh BelI..\eCTBeHHh!j;i, :)THoreorpacPWleCKI1I1,
l
1287
.
y'łpe)K,a;eHI1iir,
(O. r.)
aSTopOB.
SOVIET ETHNOGRAPHY AND THE PROBLEM OF ETHNOGENY
IN THE LIGHT OF STALIN'S WORK ON LINGUISTICS
'YKa3aTeJlb
by Tadeusz W
:>KypHaJIOB I1 I13N1HI111, HJIJlłOCTpaLl!li1 41 'T.
1423
I'
Ó
blewsk i
The teaching of J. W. Stalin on historical development and the
mixed origin of modern nations has provided Soviet ethnography with
a basis for the study of the problems of ethnogeny. Stalin's pronouncements, first printed in "Pravda" in 1950 and denouncing Marr's
preposterous "new science of language" has become a turning point
not only for Soviet linguistics but also for various historical sciences.
But doing away with "marrism" in linguistic and related sciences has
called forth the new need of redefining a correct scientific method
in that field. In fact, this task, as far as the problems of ethnogeny
are concerned, was undertaken at the conference of the Soviet S'2holars interested in the above problems. Among several papers read,
the programme papers by S. A. Tokarev and N. N. Czeboksarova
on the ethnographical method of the study of the problems of ethnogeny should receive the greatest attention.
Stalin's statement in the above mentioned work that linguistic
development proceeds by stages: from a clan to a tribal language,
from a tribal language to a popular language, and from a popular to
a national language, is interpreted in the following way by the said
scholars. The language originates and develops simultaneously
with
the society, and consequently the above mentioned stages in the linguistic development
correspond to relevant ethnic groups, such as
clans, tribes, peoples, and nations.
The development
and the
transformations
of these ethnic groups is achieved within the framework of given historical stages, known as social and economic formations (that of the primitive community, serfdom, feudalism, capitalism,
and socialism).
86
�1361
1360
Each group is also regarded as an ethnos which has a corresponding culture, created and handed down by it. At the present juncture
the historical comparative method is the most suitable approach for
the ethnographic and linguistic studies of culture. Looking at cultures
spatially, the Soviet ethnographers distinguish economic and cultural
areas, such as arctic, tropical, and so on. In addition to this, historical
and cultural areas are specified, that is those areas which have
a number of common cultural traits. Similarities of cultures of the
peoples inhabiting such areas, as well as the differences with regard
to outside peoples living in the neighbouring areas are conditioned by
historical processes. It should be however stressed that the above
defined concepts of "historical and culturalareas"
are quite different
and bear no resemblance to the so-called Kulturkreise
or cultural
cycles and so on, evolved by Western ethnographers.
It is implied in the ethnogenic method that ethnography should
include in a comparative manner also the archeological material as
well as the cultures defined by the archeologists. Closer attention
should also be paid to material contained in folk legends, myths, and
stories, especially to those which refer to the origin of a given people.
Also medieaval chronicles and histories should be taken into account,
as well as the works of classical and medieaval literature, as all these
,may contain data which might be of value for ethnogenic studies.
It is stressed that ethnogenic studies cannot satisfactorily develop
without a substantial share of ethnography. Also language and its relation to culture may contain some valuable data which should be
creatively developed in any work on ethnogeny. Since popular cultures are the subject matter of ethnographic studies, ethnography
should therefore occupy an important place in the study of ethnogeny.
THE THEORY OF MATRIARCHY IN THE WORK OF SOVIET
ETHNOGRAPHERS AND ARCHEOLOGISTS
by
Jerzy
K u l c zY ck i
Chapters I and II.
The first two chapters contain a discussion of serveral monographic
papers by M. O. Koswen in which the eminent Soviet ethnographe:'
deals with the problem of matriarchal order, and also a more systematic summary of his larger encyclopedic work: Matriarchy - The
History oj the Problem {Moscow-Leningrad,
1948l.
o
Chapter III.
In this chapter the writer undertakes his own interpretation
of
Koswen's views on the role of matriarchy, stressing from the outset
that the problem itself still contains many controversial points and
unsolved questions. First of all, there is no full evidence of the existence of such an institution among 'certa'in modern primitivepeoples,
however low the level of their culture may be. And this somewhat
undermines cur belief in its universality as a stage in the history of
evolution of human society. But even if on the strengh of the above argument and the absence of factual evidence we would hesitate to accept the theory of the universaloccurrence
of the matriarchal stage in
the development of social institutions, even then we would arrive at
conclusions which would be contrary to the position which certain
Western schools of ethnology have reached, namely that the passing
through the stageof clearly marked periods of the matripotestal order
is a peculiarity and privilege of the so-called "lower races". To such
a statement we would retort that matriarchal relics and survivals have
been confirmed with the least doubt and uncertainty also among the
highlycivilized races of the oldcontinent.
It should be stressed that the theory of matriarchy, even if posed
with certain reservatiions as to the absolute the universality of the
matripotestal system of social organisation and its specific forms in
concrete historicalcommunities,
at the level of primitive ,communism,
yet does not lose its fundamental epistemological and methodological
validity nor its deep ideiclo~ical meaning.
In the next section the writer argues that the analysis ofthe
.matriarchal relicsand
survivals, historical legendsand literary tales,
folklore, irrefuted ethnographic fads -andarcheological evidence force
the conclusion which can be formulated in the following way: at
a given stage of historical development of the social organisation of
almost all human societies there existed a very important stage in
which the importance of women - granted ,a great diversity of kinship
forms and their socialand economic settings - was infinitely greater
than throughout the ltmg period of the subsequent depreciation and
degradation of woman's status during the social order based on a patriarchal system, lasting in fact throughout the period of class systems.
Thus the theory of matriarchy, if put, in accordance with our
present limited knowledge of the subject, in a fashion which is only
tentative, and relativistic, yet can become of .great value for the elucidation of the processes of social evolution.
The kinship factor, whether based on primitive horde, on extended
family, clan, sib, or any other structure, plays in these early stages
86"
o
�1363
1362
of development of primitive communities a much greater role than it
does at later stages with more developed societies. Thus the kinship
structure is closely connected here with the productive process, with
relations in production, and its organisational superstructures.
This
has been recently aptly put by the Soviet ethnographer L I. Potiechin
in these words: "The entire history of the collective system of primitive society is the history of the separation of productive relations from
kinship rel,ations" 1. Hence the prablem: matriarchal
organisation
at certain stages of human evolution "patriarchy from the earliest
beginnings" is the crucial questii:::nof the history of the early development of man.
That these two antagonistic social theories have grown out of two
different backgroundsand
have different social motivation is obvious
for a student of society.
The theory of "patriarchy from the beginning of t,ime" tends to become a complete justification and tacit approval of the state of male
dominance in social life, existing in fact in most class societies, 'as well
as its moral sanction. At the same time the doctrine of patriarchy professes the acceptance and moral approval of the existing social and
economic order; based on an "age-old" system 'of private ownership
of the means of production, and the resulting privileged position of
certain groups.
Hence ihis doctrine has been professed throughout the great era of
class ,system, beginning with Plato and Aristotle and ending with
several modern systems of philosophy, subservient to those classes
which are interested in the maintenance of the existing social order.
The theory of primeval patriarchy is at the same timean expression of faith in absolute transcendental ,superiority of man over woman.
This is its theoretical and ideological essence and that is why it is in
its fundamental tenets unscientific, baffling the dialectic, evolutionary
and historical problem contained here.
On the other hand, the theory of the matriarchy "has been accepted
by the revolutionary science of the proletariat"
(Koswen), because
it represents a theory which is based on an evolutionary and dialectical 'conception of the world. It brings forward the objective fact that
a woman represents a fuU soci.al potential which can be realised according to a given social and economicsetting of human society. Such conditions in which femalepotential
CJuld find its fuH social realisation
have, in fact, already existed in the history of the human race, namely
at a state of pre-class communistic society. At the present time such
l
Savietskaya
Etnografia.
2. 1952. p. 11.
full condition of the development of women and the social potential
they represent are being created by modern 'Classless society under
scientific socialism and communism.
Chapter IV.
In Chapter IV the writer discusses theproblem
of origin of the
matriarchy, taking, as a basis the work d the well - known Soviet
archeologist, lP. P. Efimenko's Pervobytnoe
Obschestvo (3rd Edition,
1953) and devotes his analysis to the fundamental changes which have
taken place in the position of women ,in the course of history.
In the first place the writerargues
that in the 'early st~ges of the
evoluti'ou of human society, when human 'beings relied for their wanciering existence on f o a d g a t h e r i n g a n d s i m p l e h u n t i n g
there was hardly an economic foundation for the clearcut division of taskes between the sexes. Thus there was .no reason w!ly
women should play a special or any more significant role in the social
iife of a community at such a very primitive stage of development.
On the contrary, it is most likely that men were the predominant
element, bein.g superior to women in similar economic tasks, this being
due to their greater physical strength and endurance.
Under these very primitive 'conditions there was nothing that would
make women stand out from the rest of the community. Such facts
a,; childbirth and maternity mU'it have been accepted as a matter of course by these primitive endogamie human groups. Furthermore, such facts could not at these very early stages of human
evolution give rise to any ideologicalor organisational superstructure
which allots 1'0 womenfolk any special position, on account of their
vital functions in society; after all, pr:::geny must havebeen often regarded as more of a liability than an asset at these very early stages
of seminomadic existence.
Moreover, the writer observes, within the then obtaining strong
"animalistic individualism" the respective division of biological physical strength must have been a decisive factor determining the then
prevailing gregarious relation between the sexes. This relation3hip we
("an ,imagine as something resembling the relations we are apt to
observe tcday between male and female among the contemporary
hominids, among whom the supremacy C'f males is the rule.
It must be therefore assumed that it was at a somewhat later stage
of social evolution, within the framework and under the protection of
t h e d e v e lo p i n g f a o d g a t h e r i n g a n d h u n t i n g c o li e c t i vein
this early and primitive community, that the position of
w:·men underwent a fa-rreaching change.
�1365
1364
Kaswen never formulated the problem of the a r i g i n of matriarchy. And there is nothing strange in this, since.he has seems to pr'Jfess
the theory of "matriarchy from the beginning of time". According to
Koswen it is very likely that already in the earliest human group
" ... a woman rather than a man was a leader. Contrary to the
prevailing view, it is the female and not the male that assumes
the role of leader in the animal world"~. Yet it would be difficult to
a'ccept that general statement without qualification. For the reconstruction of the respective position 'Of the sexes in most primitive
human groups it is important in the first place to form a picture,
however conjectural it may be of the actual conditions of existence of
these groups, and in the second place to make comparisons betwe, ..n
what must be regarded as the closest analogy of man, that is with the
life of animals which are nearest to homo sapiens, that is the anthropOlids, among whom, in fact, we observe a decided preponderance of
male specimens.
What strikes us in the manner in which Koswen depids the early
stage of mother-right 3 is the la'ck of sufficient emphasis on the epoch
making role which the advanced hunting must have played in the process of the differentiation of woman, This method of highly organised
hunting, associated with the seasonal migrations of the community
and the laying out of camps, so characteristic of the early paleolithic
pemod, must have been of vital importance in this respect. The important role of the economic factors, contained therein, has been duly
stressed by Efimenko.
In the Mousterian horde one can assume that woman at -least maintains a similar position to man. The growing needs, however, which
become more and more complicated with the beginning of settled life
must have worked towards the delimitation of men's and women's
sphere of interest and work. The new tasks 'of women must have been
manifested above all in the field connected with the collecting of food
and various domestic activities such as the care of the dwelling, preparing of feod, and making of clothes (Pervobytnoye
obschestvo, p. 247).
This differentiation of the tasks, chiefly in the economic sphere, which
obtained in the life of the early collective community was greatly increased in the Aurignacian-Solutrean
period. Whereas men are now
engaged in the task of obtaining food it is the woman that looks after
the collective domestic arrangements (o p. c it. p. 400). In thi' \va~' the
ć
.j
Otcherki istot'ii pervobytnoy kultury, MOS:OVi, 1953, p. 23.
O periodyzac,ii pervobytno.v istorii. Sovietskaya Etnografia
pp. 151-158.
'"
3.
1952
basic economic foundations were laid for the subsequent raising Ol
the female section of the primitive horde.
Another set of factors, which affected the new social status of
women - factors stressed equally by Efimenko and Koswen - were
new forms of social organisation, which began to grow out of the
changed economic position. The previous sub-division of the primitive
horde into small, endogamic wandering
groups did not provide
a favourable
condition in which thepositi':n
{lf women could
gain in importance. On the other hand, the new situation in which these
groups began to unite and merge into large exogamic communities
strengthened the social prestige of women. The conscious process of the
transformation of primiHve promiscuity 'JT group marriage:> into exogamic, biologically justified matrilineal clan, must have led to a high
,socialstatus of women, and in some cases even might have brought about
a cuU of "women clan leaders". (op. cit. p. 526). The fad of larger
groupings of women in homesteads, their filiation to another clan;
but, aboveall,
the princi,ple of the patrilccal marriage, must have
secured a higher positiron for a woman. The connection between "law"
and the growing social status, of a woman, whichcould have already
originated in an endogarnic family, could only have fully developed
in a larger exogamic family group - was, therefore, correctly stressed
by Bachofen.
Apart from the arguments based on hypothetical reconstructionĘ
of social relations further evidenc'e f.or the existence 'of matriarchal
forms in the hunting stage of the paleolithic period is affJrded, according to Efimenko, by little female statuettes, dating from the Aurigna-,cian-Solutrean epoch. They are faily commonly found over the large
area of the lold continent of Eurasia.
Whatever interpretation we offer of the primary function and direct
aim of these statuettes and similar symbolic female representation (for
example, for magical purposes), the fact that woman, and for that
matter most probably a woman-mother, becomes at a Icertain stage of
social evolution one of the most important subjects of the rising imaginaryart
points to the social interest taken in the question of maternity. Such an interest cou-ld have developed on-ly at a certain stage
of the development of the community and its social organisation, when
the human beings were able to gain some perspective towards their
social system and exogamic groups for which, however, a certain
increase of economic activity and equa-l spread of wellbeing among
the then leading larger human collectives must have been a preliminary condition of that development.
Thus, the conscious reaction of the primitive community towards
the elementary social fact of procreation, a manifestation of which
�1366
was pl'eserved in a concrete object of art, ca.n. also be regarded
as an indication of the crystallization of a posItion ?~ the woman
within a group - that of woman-mot~er ..This new PO~ltH~nof woman
will in the course of time find its institutional expresslOn In the development of the principle of recJ.wning descent through mothers such as we have in matrilineal clans.
The picture of hunting matriarchal conditions loses its sharpness
in the Magdalenian period. The fact of the disappearance of the representations of woman Efimenko tries to explain by a number of caus~s,
and among othe,r things by the fact that in certain areas <)~ EurasH:1
the beg.inning 'Ofa process 'can be noticed of the transformatlO~ of. the
old settled clan communities of the Aurignacian-Solutrean
penod mto
more mobile hordes which are known from the Magdalenian epoch
(op. dt. p. 518). Under such circumstances acertain weakening of woman's position could have taken place. But the la.ck o~ such representation may, according to Efimenko, be of only lmagl~ary chCl:'r~c:ter,
and may be therefore,connected
with ,the bone-made obJects assocIated
w'Ttll certain regions. The representations of women mothers could,
after, all, have been made out of wood. Also a sui .generis style.
obtaining in the Eastern Magda:lenianart,could
have Imposed symbolic meaning on ,the abstraot forms (op. cit. p. 527). Inany case the
fact that female statuettes still occurred and were found, though sporadically, prove ·that the type of such representations has not altogether disappeared.
'.
. .
In fact the totemic system and the matnarchal
representatlOns
are for Efimenko parallel and interlinking phenomena (op. cit. p. 526).
When discussing the Aurignacian-Solutrean
and Madgalenia~ p~nods Efimenko raises the problem why among certain m a s t p l' l m 1t i ve m a d e r n 'e a m m'U n i t i e s, like the Australian Aborigines,
Bushmen, Veddas, and some others, we find a patr.ilocal, individual
fa.mily.
As he puts it: "it would be difficult to prove that they ever passed
through the matria.rchal stage or are now on the way to it". (op.
cit. p. 517). In their simple economy, based on food collecting and
hunting, woman plays but a modest .role, while in the wandering
existence she has often to turn herself into a transport force acting
on behalf of man hunters (op. cit. p. 517). Efimenko once again confirms the general regulari.ty or historical development when he says
that: "under the conditions of the wandering existence of hunters
and food ga'theres ... the c h i e f m a t i vat i n g f a c t a l' which could
work towards the alteration of the position of 'women was absent,
1367
namely the gradual adoption of the s e d e n t a r y m o d e a f l i v i n g
by primitive horde". (op. cit. p. 392, 393, emph. by the present writer J. K.).
In this problem, however, Koswen admits another possible explanation: (Otcherki, p. 117); to the present writer, however, it would seem
that his thesis that the patriarchal system in Australia could have,
originated under the influence of the colonising power is little convincing and cannot be maintained against the Australian position
\vhere the matriarchy seemed never to have reached a state of full
development.
In conclusion, the factors can be briefly stated which affected
adversely the march of women toward greater social prominence
among the above-mentioned peoples.
1. The geophys,k"al substratum with a' warm or temperate climate,
\vhich does not force people to adopt a sedentary made of life. 2. Absence
of big game, and thus the lack of incentive to organise concerted hunting parties and to layout big camping-settlements managed by women,
3. In effect, we get small nomadic groups with a corresponding economic organisation, where Women are small scale food gatherers and
transport agencies.
What according to the writer is particularly striking in the case
of the Australian aborigines is an excessively grown superstructure
of various customary forms and practices as well a'S mental and emotional representations, aG contrasted Ito the completely primitive character of their economi'2 institutions. This would point to a rather long
period and gradual process of stratification 'of this superstructure. It
may aIs;) bean indication to their arrested development and omitting
ofcertain stages of development.
The centres of leading Aurignacian and Solutrean cultures must
have developed under the influence of powerful externalstimuli.
Favourable natural conditions must have been present for the development of large scale hunting, for the merging into larger hordes, as well
as the establishment of permanent or temporary large settlements:
therefore social conditions existed enhancing the social importance of
women. In the Magdalenian culture the highly advanced hunting pursuits and the necessity of using winter shelters point also to a higher
stage of social and economic system than we find among modern primitive peoples. And this leads us to a conclusion that women must
have reached a fairly advanced stage, though perhaps not so high as
the peoples associated with Aurignacian and Solutrean 'Civilisations.
Hence the writer concludes not the factof matriarchy - as most
bourgeois anthropologists hold - but, on the contrary, the supposed
omission in the course of s:cial evolution of developed matrilineal and
�1369
1368
matriarchal kinship can be regarded as that S? e c i f i.c f e a t u l' e of
the people who have become arrested i n t h el r s a c 1 a l d e vel a pn the other hand the fact of going through under proper
m e n t. O
,
.f
.
f th
't'
e
can d l lOns the .stage of matriarchv seems to be a mam estahon a
r e g u l a l' i t Y a f d e vel J P m e n t. a f a 11 l e a d l n g p; 1 m 1=
t i ve c u l t u l' e s. This last observatIOn agrees wIth Bachofen s can
vi'ction that matriarchy was an essentially progessIve development at
the time of its origin.
L
•
.'
•
The early stage of s a i l c u l t i vat i a n based on the hoe \vhi.ch
favored the process of permanent settlement of larger hu.man groups
must have made women a very important factor of productl~n, and al~o
must have at first greatly strengthened their soc.ial posItIon, that ]S
as long as hunting remained the main preoccupatIon of men. But the
socialconsequences of hoe cultivati.::m would undoubtedly work towar~
a further strengthening of the matriarchal system, towards c~sta~lisation of its more advanced forms, by connecting it inter ah~ ~th
vegetation cults. But it woulą be incorrect to regard ~oe cultlvatlO.n
(cf. Koswen, Otcherki, p. 117) as the. ~ecisive factor m. t~e genE:tic
differentiation and shaping of the posItIOn of women. ThIS m ll~ading
cultures must have t'aken rplace much earlier, probably already m the
stage of large scale. organised hunting.
Such is the writer's i.nterpretation of the present day. views .of the
Soviet science as to the origin and meaning of matnarchy
m the
history of human evolution.
.
The actual stage of passing from the matrIarchal forms to the new
system of p a t l' i a l' c h y has been extensively dealt wIth by Kosw.en.
In this, Koswen relied on Engels. Thus, as a result of ~ar-re.ac~l.n.g
economic and social changes which have taken place m prI~mtivl:'
communities, a "histori'cal defeatof
women took place on a 'World
scale".
.
At this place the writer makes a digression touchmg a problem
whi'ch, although to some extent a side issue, is nevertheless connected
with the matriarchal question, that is the so-called pnblem of "A ~ az o n i s m". In this -respect, although for Koswen . th~ Bachofeman
approach to this question is quite fantastic, yet in hIS Vle\\Twe do ot
possess so far any more satisfactory and fully a:ceptable explanatIOn
of this intricate problem (Matriarchy, p. 140~.
.
The various versions of the legend, tellmg about female .r~le ovel
.
Ie might be simply regarded as direct remlmscenses
a eel't aln peop ,
. l
."
of the matriarchal system. On the other hand, "the essentta verSIOn
of this, legend which refers to a community composed exclu-
r:
sively of women - if we are to regard it as a reflection of social and
political reality, though occurring only sporadically - suggests the
conclusion that such female organisations could have come into being
only during the periodof
the formation of patriarchate. In support
of this content~on it will be recolle:ted that in mythology such devebpments are depicted as coexistant with father-right; the "patriarchal" heroes fight the Amazons.
Women's·response towards their starting exploitation by men, having
an ideological backing in the still living matriarchal tradiHons, could
have taken the shape of certain sporadically organised armed secessions, which could be regarded as the first manifestations of social
movements parallel to the early revolts of patriarchal slaves. But it
is also highly probable that in mythology such historical occurrences
became greatly exaggerated, and that subsequently, when the patriarchal ide'ology became already a fully established social doctrine, they
appeared to many as social curiosities.
Hence the connecti:m between "the classical Amazonism" and the
theory of matriarchy should, in the writer's opinion, be reduced to
a mere manifestatioOn ofprevious traditionof the state of full feminine
equality in public and domestic affairs. But even here the legends
provide some argument for matriarchy.
Then the writer discusses how with the establishment of the patriarchal system of kinship and social organisation a new era began in social
relations of the sexes - an era of decisive supremacy of men establishing themselves at the expense of women's position.
Beginning with that period and subsequently in the course of all
later stages characterised by the system of private ownership and
the class divisions, almost up to the present time, the isolated, individual household was the chief "sovereign" domain of woman's work.
Female, social authority in all class system was limited for the most
part to thatof mother of the individual family. On the other hand,
throughout that era the exploitation of women, because of a decided
supremacy of men, adopted different forms in different histori':ał societies, among other forms in treating women as saleable labour, and
in organised prostitutiJn which met with the social approval of all
class systems.
Throughout the era when the productive forces '\\Tere based on p l' im i t i v e a g l' i c u l t u l' e, s t a c k b l' e e d i n g, a n d h a n d i c l' a f t s
as well as in the then obtainig individualistic and c l a s s d e t e l' m in e d l' e l a t i a n s in production, despite all the local differences ann
individual cases, the cooperation between men and women in the eco-
�1370
1371
nomic, prdessional, and organisational sphere meant for women the
ac:eptance of a secondary position.
The next important change, on the largest historical scale, which
affected the social position of women took place within the modern
era of lage scale m e c h a n i s a t i a n a n d m a t a l' i s a t i a n of the
productive forces.
An entirely novel setting of productive forces caused a fundamental
change in the mutual arrangement of the sexes. It is, therefore, really
the same factor which both Koswen and Efimenko have already accepted as underlying the process of rise in importance of women and
subsequently of matriarchal order in the Aurignacian-Solutrean
period; and also the same which, as Engels has shown, was responsible
fOl the decline of female imp:rtance
with the ri.sing of the patriarchal system.
As we know from the mutual correlative !00nnections between the
productive forces 'and the relations in production we deduce certain
"historical laws and regularities". But if we adopt larger historical
perspectives the dialectical ,relativity of the above connection ba-eomes
apparent. This :relativity is alsoshown in its essential manifestation,
that is the dependence ,of the ,relations in production on the newly
arising produdive forces in the case in question, the relations in production between the male and female sections.
Engels already stressed the relative character of the chain of
cause and effect, when he discussed the passage from the hunting to
pasturing economy: "the same cause", he wrote, "which formerly
secured to the woman influence at home, that is her limitation to the
domestic affairs, has now secured male influence at home" 4.
Similar causal relativity can be observed in further stages of development. The modern mechanisation and motorisation of the producHve forces expresses the advances ·in production, advances on the
scale similar to that whi'ch hasalready
taken place in the neolithic
period with the passing from collecting and huntingeconomy
to that
h"sed en agriculture and stockbreeding. But whereas the former progE:ssive change ,in ,product-ion caused, amongother things, the downfall
of the social position of women, modern progress in production has
st:ł'rted a sharp rise in the social importance of women, "has brought
about female victoryon a world scale".
A similar position as far as social effects are concerned caused
changes in the division of work. Sometime ago in the early hunting
stage the progressing division of work between the sexes expressed
itself in the strengthening of the position of women. On the other
·1
Origin of the Family, Polish Edition, Warsaw, 1948, p. 186.
~and under conditions of modern economic system the growth of the
Importa~':e of women goes hand in hand with the rapid disappearance
of t.he dIfferences of the. ,old division of work among the sexes, resultmg .from the mechamsed and the motorised character of modern
produchon.
It w~ll thus be seen that the basically different character of the
productIve forces may impose directly adverse laws and re<1ularities
of the concrete sh~ping of thecorresponding
relations in pr~duction.
In accordance :v:th the gene~al law of historical development stating
t~at t.he newly nS1ng productIve forces are utilised by the old relations m product.ion, it followed that in c a p i t a l i s m, the new mechar.~se~ tools. and Implements should have at first resulted (as they in fact
dId) l~ a~ mcreased exploitation of women already in the early phases
of capItahsm. :Also the weaker physical constitution of women rendered
them very sUl~able for wo:~ with machines and power engines in
most technologl'cal and admmIstrative jobs. Incapitalism, however, on
the whole,. pa,~allelly to the development ,of m:Jdern productive forces
t?-e emancipation of women advanced. This was connected with the
hbera~ ou~look of the rising bourgeoisie which at that time strove to
€stabhsh I~self .as a new ruling class. This progressive tendency however wa.s mevltably hampered by various unprogressive tendencies
and ~abIts of a class society. In thisconnection
it must be mentioned
that It :vas very significant of fascism ,to deny equal rights for women
as fasCism means reaction not only as far as the cap-italist doctrine i~
{:oncerned, but also it tend.s to revivecertain
aspects of older class
structur.es, in this ~~se that of feudalism and its outlook and practice
concernmg the pOSItion of women in society.
It ~s. ~nly with modern revolutionary changes in social system,
that dIvlslOn 'Jf work between men and women has disappeared and is
now reduced to these l'imitations which are dictated by biology. Wom~n are takmg part, on a large scale, in social production. As a result of
t?-lSthey have gained de jure and de facto a full social status. In .socialist countries, where the first stages towards a newer a a f m a d e r n
c o 1.1 e c t i v i s m, based upon mo'torised production brces are bein<1
r:ah~ed - the theory and practi'c'eof equal rights and complete eman~
ClpatlOn for women has attained a full and consistent social state.
We observe a distinct dependence of the social position of w::men
on the type of the basic production forces.
On the other hand the connection between the ,position of women
and .t~'e basic type of the relatkms in production can be shown after
a cntical analysis of the evolutionary interdependence of the productlV~ forces and the relations
in production the disposal of a given
SOCIety.
�1373
1372
,
osition which women had had in the early type
ment
The prom
P',
,
used b the devdopment of the new
of society dedined, thlS bemg ca d
,y l husbandry This had taken
,
f gricul ture an amma
'
productlve forces, a a,
't
that is in the period of the
place in the early col~ect~vet c~;~~::thNe
we.re already noticeable
patriarchal system, th~ug a
ad integration of the primitive collecthe first germs of th~ subsequ~nt es
. hl'p and class relations foun'th
rms of pnvate owners
tivism, that lS e ge
'.
of the developed class society the
ded ther~on, Durmg the entIre ebra
. enond-rate one, Subsequently,
'l
't'
f women has een a s ~
,
the SOCla pOSllOn o
,
It of the me:hamsa'f
took place as a resu
the emancipatton a women
.
,
f
,This was the pJsition
'f
f the productlve
orces,
.
tion and motonsa lon a
l t'
,thouah
at its lateststage,
con,
'th'
the era of class Te a tons,
b
d l'
sbll Wl m
, . ,
'th'
hich the forces of the ec me
sisting of developed capltallsm \~l m wacl'on Full social equality for
,
re alrea dv ln oper L
,
oj class re l atlons wed'
medern classless societies,
women has only just appeare
m
, .
f
on the largest
. h
hanges in the posltIon a women·
Consequently, t e c
'l
t d 'th the transformations of the
"
l
be also carre a e Wl
.
hlstoncal sca e can
'c relations The soclal degraf G'"ial and economl
.
. .
fundamental tY'pes o· s ~
l
ected with individuallstlc econ the wo econn
h
dation of women was a
.'
t l owned means of prcduction, w enomic relations, based on pn~a. e y
ected in princ'iple, with
f th'
posltlon was conn
,
reas the growt h o
. ell'
h' h followed ,as an inevitableand
thecollective pn::ductHln systehm, Wk.1Cadvances of productive forces,
.
.
f the epoc rna In g
final consequence a
.'
d 'ctl'on and new ~roductlVe
relat1O'ns In 'pro u
b t
that the harmony
e w~en
Th
t al relation between the sexes
, es has been estabhshed.
e mu u
.
forc
,
tegral
part
of
these
relations
in
productlOn,
l!'. an In
THE NEURI OF HERODOTUS
by Kazimierz
M a s z y ń sk i
.
d 'n fact the onlv valid source of our inThe most Important, an l
. h I' d'l'n the VIth and Vth centh
c'ent Neun w a lYe
formation about
e an l
H
d tus In addition to the name of
,
C·
'well
known
ero o
'
,
tunes B. ,lS, as
IS
G
'k
h'
t
'
by the ree
lS a r'an
l , as well as the informatton
I
these peop e, g~ven
h b't t'
the remaining information transconcerning theIr place of a ~ a l~n, he three following points:
mitted by him can be summans:d m t . Hal' to those of the Scythians,
1 The customs of the Neun were SIm
d'
to a wolf
.
ever Neur turned for a few ays m
.'.
2. Once a ye~r
y
"
x edition aganst the Scythlans,
p
3. A generatlon before Da~~usBe
the Neuri had to leave their
C
thus somewhere about 5
" .,
e of some kind of reptile
homeland because of the great mcreas
.
which Herodotus described by the word l' '>r"~' which means
"a snake in general", and in the secondary sense "an adder",
After a thorough examination of the above data it can be safely
concluded that none of them preclude us from considering the Neuri
as the ancestors of the ancient Slavs though, it is equally true, that
non.e entitle us to a0:ept that fact conclusively),
On the other hand, all the information given by Herodotus concerning the places of habitation of the Neuri can be succintly put into five
points:
1. The Neuri lived northwards from the Scythians, the ploughmen,
and like the latter they lived on the river Hypanis, that is the
Bah, and to the west of Borystenes, that is the Dnieper,
2, The Neuriland was divided from the territories
inhabited by the
Scythians by a big lake, wherefrom the river Tyras, that is the
Dniester, originated.
3, Northwards
from the Ister, that is the (lower) Danube, inland
"Scythia i.s enclosed" by the Agatyrs (wherefrom the river Maris,
that is Morash flows, Herodotus IV, 48), then by the Neuri, anci
afterwards next to then Androphagi, and finally Melanchlaini.
,I, A generation before Darius set out on his expedition the Neuri
settled among the Budins.
5, The Scythians, withdrawing during the war with Darius, entered
first the territory inhabited by the Malanchlaini, then that of the
Androphagi, afterwards, ,reaching the land of the Neuri from
where they came back, leaving the Agatyrs in peace.
In summing up all that can be inferred from points 1., 2., 3., and
5. of Herodotus' transmission we are entitled to locate the contemporarv Neuri somewhere on the territories which today form the northe~'n Podole and Volhynia (or even perhaps the adjacent Kiev province), that is, as a matter of fact, where they are usually located,
A thorough, manysided, and at the same time critical scrutiny
of the information given under 4" confronted with the remaining data,
and in particular with those given under 3" suggests the following
interpretation:
sometime earlier than a spell of the generationbefore
Darius' expedition, that is about 550 B. C. the Neuri inhabited an
unknown territory, unspecified by Herodotus except for his allusion
to the empty places lying north of it and the plague of snakes or
adders. From those territories the Neuri moved prior to 550 B. C, and
came to live among or next to the Budins, who were a normadic tribe
living somewhere in the forests covering the territories on the upper
Don in the basin of the river Oka and the middle Volga. But here
the,v stayed fer a short time, since' inthe time of Darius expedition,
�1375
1374
and certamly during Herodotus' vis,it ,they ~ere already living on the
territories to the west from the mIddle ~meper.
,
Europe:
s,mce the history of ancient and medIaeval fnorth-eastern
'
t'Dns m th'
'd
us wl'th a number of instances a mlgra
. e
provl es
f
l .
form of gradual or sudden, achieved by leaps, movements a peop es
in one direction only, that is mainly from the East to th,e.West, therefore as far as the first point of the exodus of the Neufl IS concerned,
as the most plausible we should accept the hypothesi~ th~t t?ey v.:ere
ituated broadly speaking to the East from the terntones mha~>lted
~ the Budins, Thus, in th~ light of the above information, the mIgration of the Neuri would be mutatis mutandis similar to that of the
Hungarians.
TRIBAL MENTALITY AND GRAMMATICAL CATEGORIES
(A study of the gender system in certain North American Indian
.
languages)
by Tadeusz M i l e w s k i
.
d'lVlSlOn
','
. . g Wl·th the assumpt:l:on that the
a f no uns. into
Beglnnm
't
h' h has
ender classes reflects the mentality of the commum Y w lC
.
g I d them the writer has made a study of the gender sy~te~s ~f
o
::e l:~ uages 'of certain North American Indian tribes (Koasatl, BIlOXI,
.
Tsimsh~an, Nass, Chinook, FOX' Chero~ee'd~~r;:~;~~~t~~~:te~Pdae~~i
T k
Tunica) He has a sol examme
t;:: ~~::'developed
system of the Yuchi lang~age (n:;r in Okl~h~:
A) described in the work of Gunter
agner, a
U
S
St a t e,
.,
.,.
.
L
ed by FI' Boas,
y chi Handbook of American Indtan
anguages,.
'.
ht
P u t ill 1935-8 p, 293-384. In the Yuchi language ,there ar~ eIg f
ar,
'.
. l'
different one for pronommaI prefIxes a
gender s~stems, th:t ;~fe~e:t one for the articles, 2. different for the
t~:
~~~r~~e:~~a~~f:;~nt for the singular, 3. different in ~e rm~~~~:nj:~~~
and still different in the f~male langu~ge. In t:~d a
e second more
positions the first system IS always ,slmpler'd
t
(2X2X2=8).
.
d W
et therefore a total of eIght gen er sys ems
..
~v~~~ch th: ~implest is that of the r~dic~te.:~~~;~~
~~et~~trci~r;~
in the men's language and t,helmost e a ~:~;e~n these two extremes
the singular of the women s a~guage,
the remaining systems are cont:me~, 'b
en to the rest of the worlo
The opposition of a group,o co- n es~
a e since it occurs in
is of, the greatest i;;:ort~~~e \~rtl~e o~~s~~~l:~;~rrb~ is further subdi~~~:~~~~~~;~e~s, a le~~'determined
of the total of eight) into animate and inanimate sections, The latter
group of inanimate objects is further differentiated, though even in
a less decisive manner (in two systems against eight) into vertical
objects, i, e. those whose vertical axis is longer than the horizontal,
horizontal objects and the remainder of lifeless objects. Within the
Yuchi tribe the most important
line of division contrasts the
older generation (that is older than the speaker) with the rest of the
tribesmen, This distinction appears in various forms in six systems,
Further distinctions within the group of tribesmen are made by reference to the sex of the speaker, and it is worthy of note that the
classification of every sex group is always more detailed in the language of the opposite group than in its own language, Thus, in the men's
language women are classified in greater detail, and so in the women's
language are men, For each sex group its own group appears to be
more uniform, and the opposite sex group much more differentiated
in terms of the existing tribal and clan hierarchical order. In the
systems for the singular in the male language the group of female
relatives is differentiated, and among them, the female relatives. of
an older generation than the speaker, whereas the male relatives are
not differentiated from the group comprising all tribesman. On the
other hand in the two systems used in the singular by women, we get
a division of a group of tribesmen into male and female sections res'"
pectively,the classification being more detailed within the male group
than in that of the females. The female group is divided into two
classes, of which the first consists of the relatives of the speaker
belonging to the generation older than the speaker, and the second of
the remaining women of the Yuchi tribe. On the other hand, the male
group is divided into three classes, of which the highest consists of
the relatives of the speaker belonging to the generation older than
the speaker, the second is the remainder of the ,relatives, and the
third the remaining males of the Yuchi tribe. It can therefore be seen
that the principle of division according to sex plays a more important
role in the female language than in the male, for the opposition
between the male and female class is only clearly marked in the
language of women, as well as the opposition between male relatives
and female relatives,
,
The thus constructed picture of the world can be regarded as representative of the tribal mentality, as an outlook upon the clan and
the community, which is essentially subjective, and which reflects its
hierarchical order and the preponderance of women in society. Its
cornerstone is the fundamental
opposition between tribesmen and
strangers, that is all those who are outside the tribe, Within the groups
maImer (in four systems only out
87
�1376
1377
of tribesmen there is either the differentiation of all members of the
old generation as the upper stratum, or else, which is even more
frequent, the differentiation of one's own clan. Within the clan group
males and females who are relatives of the older generation form the
upper stratum. Thus, we get the hierarchical structure within which
the relatives of the speaker, representing the older generation than the
speaker, are looked upon as the most highly valued group. But t~e
fact that the women in making a detailed classification of men, d1fferentiate their own ~elatives of the older generation, whereas men in
making a detailed classification of women, fail to distinguish their
own relatives, points to unequal treatment of the sexes, to the preponderance of women over men. Female ·relatives form a higher class
in four systems, but male relatives only in· two, which might be regarded as a proof of the priority of the matriarchal system over the
patriarchal. If, however, such an outlook is hierarchical, and if its
evaluations of rank and order are contained within the tribe, clan,
or the matriarchal system, it is ipso facto subjective. In fact, a number of criteria of division, including those which are most characteristic for the Yuchi language, are associated with the speaker and consequently undergo changes with the speaker. This, above all, is clearly
marked in the contrasting -of the generation older than the speaker
with the remaining individuals, as well as in the contrasting of the
relatives of the speaker with the remaining section of tribesmen. In
the centre of the world are older relatives, but, above all, older female
relatives of the speaker, "my relatives" in reference to the speaker,
which gives to his entire outlook a highly egocentric character.
Moreover, the hypothesis that the Eastern BaIts may be the continuation of the mysterious Neuri, mentioned by Herodotus, becomes
now more and more plausible in the light of the above discoveries.
It would thus appear that' the Neuri, having bypassed the Polesie
marshes from the South, settled on the fringes of the Dnieper and
Wołga basin, where Casimir Buga localised their aboriginal habitat.
It is highly probable that the differentiation of the Latvians took
place as a consequence of neighbourly contacts with the Finns,
whereas the anthropological changes of the Lithuanians were caused
by the influence of their Slavonic neighbours. It should also be mentjjoned that the later investigations od V. Kiparsky {1952) brought linguistic evidence supporting the contention of an earlier shift of the
predecessors of the Northern Great Russians from the Vistula basin
to the Western Dvina and the Lake Ilmen region, perhaps before
the Eastern BaIts were able to reach the shores of the Baltic. This
would provide further evidence for Czekanowski's opinion that the
Finns, mentioned by Ptolemaios, and identified by V. Kiparsky with
the Lapps, should be located on the empty fringe dividing the Eastern
Balts from the Western BaIts in the region of the Lower Niemen.
Apparently, in their retreating movement from the South they were
driven back there by the Eastern Ba1ts who were moving northwards,
and later turning towards the Baltic. V. Kiparsky strongly opposes the
attempts of J. M. Rozwadowski and T. Lehr-Spławiński who by means
of toponomastic evidence have tried to find traces of the Finns
on Polish land.
SYNTHETIC SKETCHES OF V. K1PARSKY
RETROSPECTIVE METHOD IN POLISH ETHNOGRAPHY
(A contribution to the history of ethnographic thought in Poland)
by Jan C z e k a n o w s ki
by Józef G a j e k
The synthetic summary of the views of the Finnish scholars on the
problems of ethnogeny of the Ugro-Finnish and Baltic peoples, given
by Valentine K~parsky (1939), is supplemented here by acommentary
which is based on the results of Polishanthropological
investigations
(J. Czekanowski, 1938). In this way the distinct character of the oldest
Lapp stratum has been made apparent. This stratum, perhaps reaching back to the middle paleolithic culture (the Solutrean epoch),
and having Samoyed anthropological affinities, is quite distinct from
the much younger Neolithic, Finnish stratum, having, as most recent
anthropological investigations have shown, some affinities with the
"Fatyanovo" culture of the Soviet archeologists.
Eighty years ago a book was published by Tadeusz Woj <: i ec h o w s k i, Chrobacja: An Inquiry into Slavonic Antiquities,
Cracow,
1873. The introduC'tory part of the work which was called by the
author "The method of the investigation of Slavonic antiquities" forms
a compact whole, embracing 117 pages of a small 8vo, and contains
the gist of his very interesting methodological argument. Strangely
enough, this book despite
its originality and great scientific merits
remained practically unnoticed. Throughout the eighty years which
have elapsed since the date of its publication it was never properly·
analysed, nor even competently reviewed, either by the historians or
by ethnographers. Whatever its cause, the omission on the part of
87
�1378
the students of ethnography is signiUcant. In consequence, the name
of Tadeusz Wojciechowski never entered into the history of ethnographic thought in Poland, while his work, so original, grown out of
the native stock of thought, and in many respects pioneering as
a contribution to historical ethnography, never exerted the influence
which it ought to have done. It is not the place in this ,short address
to analyse all the causes of this sad state of affairs, but it should
perhaps be observed that Polish ethnography, submerged at that time
in pointlesscollectioneering,
without a proper theoretical guidance
(for in the field of theory it was then only a faint reflection of the
methodological contentions of West European ethnology), was perhaps,
just as was the contemporary
Western ethnography,
not mature
enough to put into practice theoretical tasks which at that time Wojciechowski was postulating in his pioneering essay On method.
Despite the fact that Wojciechowski's programme remained in its
fundamentals unfulfilled, yet it had some influence on the work of
hi'storians of eminence, such as Piekosiński, Balzer, Potkański, Bujak,
Abraham, ,and Dąbkowski. In their work one can clearly trace the
echo of the r e t l' o g l' e s s i v e method, or, as it was called by Wojciechowski, r e vel' s e method. It is evidenced, aboveall, in the methodological principle of going down to ethnographical sources in any
argument or reconstructive discourse on the origin of Polish culture.
or the origin of the Polish nation and State, which, after all, is nothing
else but the problem of ethnogeny, nowadays so much ,spoken about
and occupying such an important place inany historical ethnographic
analysis. What place seventy years ago took this quite original principle of the retrogressive historical study whose foundations are contained in the work of Jan Potocki,and Surowiecki, and which matured
in Wojciechowski under the influence of contemporary works of Mi··
klo'sich and Pott, was perhaps most aptly summarised in the words by
Stanisław Zakrzewski: "Chrabacja constituted in the history of our
science an important step forward. It should be regretted that it was
never completed, and it is also a great pity that even in the state
in which it was presented to the Polish public it was never translated into any foreign language". (Historical Sketches, p. XX). It was
in its own field a truly pioneering work, not only in Polish science,
but also in world science. It extended the field of historical source
and analysis, by adding to it new sources provided by ethnography.
But it also taught us to look at them in a new and proper perspective,
to interpret them more broadly and more correctly. But the battle
has not been completely won, even today, for some students of history
are still not prepared to accept fully the body of ethnographic sources.
1379
And itis because of that alone, not considering even other shortcomings, that we are likely to find much with which we must today
disagree, and dismiss as errors in the work of such eminent historians
of the older generations as Piekosiński, Bujak, and Potkański.
CRYSTALLOlVIANCY
by Ryszard G a n s i n i e c
The Ladislas Prayerbook, dated about 1480, contains the only preserved treatise of crystallomancy written in Latin. This divination,
known in the classical antiquity, is related to catoptromancy, hydromancy, and a number of other methods of revealing hidden knowledge by means of producing optical or acoustic hallucinations. It appeared in Europe in the XIVth century in a somewhat rudimentary
form as a resultof the Renaissance, being influenced more by its Hellenistic than Arabic trend, and became more established in the second
half of the XVthcentury. It was first mentioned in the writings .Of the
Decretists and Moralists. About the middle of the XVth century
we find crystallomancy in a technically fairly advanced stage, well
established in the c'ourt of the Grand Duke of Bavaria, where the
court physician J. Hartlieb compiled in 1456 an encyclopaedia of magic
and divination. In the eighties of that century it wasaiready
widespread among the nobilityand the intellectuals of Southern Germany,
especially in Niirnberg. Apart from the legendary Faustus (in the
works attributed to him we find several systems of crystal gazing),
of particular importance are the statements of Paracelsus, who, none
the less, was at that time the only scholar who tried to give a scientific
explanation of the phenomena connected with crystallomancy. Earlier
Arabic interpretations
which were undisputedly its first rationalistic
explanations, were not known to him. If today Paracelsus' theories
possess for usa more historical value as interesting ideas and suggestions which can shed light upon his mind and the period in which
he lived, which produced such ideas, it is due to the fact that Paracelsus took as his starting point unverified beliefs and popular stories
which he assumed to have foundation in facts. Herein lies the cause
of his failure of not being able to free himself from primitive animism
and crude astrological schematism, which were then overwhelming,
which by re-shuffling the cosmic forces and the hierarchical order,
regarded the stars as their ultimate source emanating by means
of radiation specific forces. The spiritual entities flaga, specified by Paracelsus, closely resemble similar entities known in the English crystal-
�1331
lomancy, with which the German scholar must have been familiar.
Moreover, Paracelsus also testifies to the fact that in his time, whereever he moved, crystallomancy became already developed into a popular practice. This is not shown clearly enough in the witchcraft court
records, and the questioning of the judges and the extorted answers
of the victims do not as a rule go outside the old-established canonical
routine, holding that the devil, identified with the spiritus familiaris
of the Renaissance, stands behind that divination.
In France crystallomancy appeared late and only sporadically; the
related divination methods such as lec.anomancy and catoptromancy
were much more common, while the court astrology was,apart from the
so-called geomancy, the dominating practice. The situation was different in England, where this divination was the first among European
countries to be mentioned in literary works, suchas Robert de Brunne
Handlyng Synne (1303) and in the Registrum Radulphi Baldock (1311).
But divination must have been reduced there to an underground
existence, since the earliest court records of 1467 mention crystallomancy as a popular country practice and quote some of its handbooks.
England is the only country to have in its public libraries :nanuscripts
from the XVth and XVlth centuries with actual divination practices,
though, as a matter of fact, they do not differ much from similar
practices known from Italy and Germany. Yet their elaborate legendary setting and the pr.ayers connected with them testify to their long
previous history on the English territory. It is a fairy which is responsible for the augury, though, unlike the word itself, it is not derived
from the popular Roman fata, (fate and fairy woman) but probably
it is connected with the Celtic side (a fairy woman) who lived in the
mounds and hills. In England, to a much greater extent than in other
countries, crystallomancy gained popularity in political and scientific
circles during the classical XVlth century. John Dee (1527-1608),
the reputed scholar, became one of its patrons who from the study
of optics turned to the crystals and became one of the leading practitioners in crystallomancy. Deeply convinced of the objective character
of these visions, he set out on a journey paymg visits to the courts
of influential European monarchs in order to put forward a political
programme of world reform, but returned disappointed with poor
results in his reformatory mission. He left 23 folios with crystallomantic records covering the period between 1581-1588, as well as some
crystals which were said to have been used by him for his experiments.
At the time when Dee was at the height of his fame, the judge Reginald Scot fought against divination, not only in the court but also
in a very learned treatise on The Discoverie of Witchcraft (1584), which
subsequently became a gospel of deism in England and also on the
Continent, chiefly owing to the rationalistic explanations contained
there.
In the XVlth century crystallomancy
reached the peak of its
popularity. Afterwards it began to fade from public life and when the
looking-glass replaced the rather expensive crystal it disappeared
completely. Its revival again took place in England, where Francis
Barrett in his Magus (1801) devoted some space to this type of divination. The Romantic Movement took up the subject which it found
attractive and introduced it into literary works (Goethe, Hoffmann,
Hebbel, Ludwig, and others). Science sought to explain the Old Tes....
tament oracle of urim and thummim in terms of crystallomancy, which
accounted for the fact that it was regarded for some time as holy
by the Roman Catholics.
.
A survey of information refen'ing
European peoples closes the work.
to crystallomancy
among non-
HOUSING AND MOVABLE PROPERTY ON THE ESTATES
BELONGING TO THE POZNAŃ DIOCESE IN THE XVIIth
AND XVIIlth CENTURIES
by Walerian
Sobisiak
This is an essay ,in historical ethnography based on such material
as records of inventories and inspections carried out on the estates
belonging to the diocese of Poznań between 1604 and 1796. The writer
collected carefully all the facts and details which, directlyor
indirectly, refer to various items of material culture such as housing,
including living qua·rters an.d all types of farm building, and the
buildings for various industrial, processing, and trading :purposes.
He is interested in the con<structional detail, material used for building, type of rOJfing, and interior furnishing of these buildings, in
fact, every detail which could be found in the records. The writer
makes here also a thorough study 6f agricultural tools and implements used in connection with soil cultivalUon and gardening and
also preservation
and processing of food and other farm produce
(distilledes and breweries, grain mills, cloth mills etc.). Of special
interest is his chapter on the inn, its material furnishing and social
functions.
Publications of this type are rare in Polish ethnography so it is to
the writer's credit that the present study fills an important gap in
this respect. It should be added that he does not treat his material
�1382
1383
as scattered and not connected facts but tries wherever it is possible
to project them against the type of then prevailing feudal economy
and farming system, i. e· extensive and predominantly grain producing
farming system.
THE PROBLEM OF NAWSIE
IN THE VILLAGE SETTLEMENT
by Józef B u r s z t a
In the first place, the writer tries to give an answer to the question of what nawsie is; having done this, he is concerned with its
historyand
place in the pattern of village settlement.
The role of nawsie in the village settlement has not yet been
satisfactorily explained in the Polish scientific literature. Until not
long ago only scattered notices about it could be found. Nor does
the work of Docent J. Gerlach provide a satisfactory explanation as
to the meaning and place of nawsie in the early mode of village
settlement,since his method' is confined to historical and juridical
approach. Yet nawsie is a broader problem which can only be solved by combining two lines of research, which are usually applied
in the study of the rural settlement, that is the historicaland
the
geographical approach. The writer decided to adopt that combined
method.
Passing now to the discussion of the main types of village in
Poland and their spatial lay-out, the writer has noticed that nawsie
appears regularly in certa,in types of compact villages (which he enumerates), that it m a y appear in certain less densely built villages
(like those built along main roads or along several roads), but, as
a rule, it never occurs in scattered settlements. As an element of settlement nawsie is of medieavalorigin
and is determined by the then
prevailing methods of agricultural husbandry and the mode of land
utilization. As to the position of nawsie in the spatial lay-out of the
village settlement, the writer has discovered that nawsie consisted
equally of the ,central village square as well as of the long space along
the settlement's highway; and also that the nawsie constituted the
village common grounds, not so much onaccount
of the type of the
soil found there as some have maintained, but because of its position
within the village lay-out, and because of the role it played in the
life of the community.
Nawsie in medieaval Poland was also known under the name
wqgrody,
which form however was found exclusively in Mazowsze.
It was widespread in Southern Poland, also in Bohemia (where it
appeared under a similar name, nawes), Silesia, Brandenburg, and Pomerania (where it was 'known as Anger or A'Ue).
In Chapter V the writer discusses the historical developmen t of
nawsie as a form of communal ownership. He describes cases of
appropriation of nawsie by the bailiffs and the landlords and the
opposition of the villagers defending themselves against such an
action. It appears that despite various attempts atappropriation
of its
parts, the nawsie remained on Polish lands the common property
of the community until recent times. The position was different in
Silesiaand
in Germany, where nawsie were annexed by landlords
and became their exclusive property.
Next, the writer gives an account of some interesting cases of the
colonisation of nawsie. Thus he shows that from the earliest time
the poorer sections of the village population (the landless peasants
and labourers) were a'c'commodated on the nawsie. We know from
early documents referring to land settlement that bailiffs had the
right to settle there their craftmen and labourers. Later on, with the
progressing impoverishment of the villages, the landless proletariat
as a rule settled there. In certain provinces, as in Lower Silesia, in
central Galicia, special weavers' settlements were f,ounded in the
nawsie. In the vicinity of industrial centres nawsie grouped workers
who every day journeyed to their factories. The latter nawsie settlements soonacquired
the character of urban settlements, whereas the
remaining part of the village never changed its ruralcharacter.
Nawsie
thus played this singular role that it made possible the flow of the rural
population and its settlement within a looality without profoundly
altering its original topographical character.
Finally, the writer gives an example of the role of nawsie in
modern settlement, describing the case of the village Grodzisko in
the district of Łańcut. Nawsie there has all the typical features,
that is the position along the village highway, the character of its
population originally formed from the village poor and craftsmen
providing services to. the entire village - out of which subsequently
a small town developed. The writer shows how the empoverished
village population settled there during the period of class differentiation of the villages. It appears that apart from the nawsie the.
village peripheries were the only places where the poor settled. Thus
the social fact of class differentiation of the village population finds
also its reflection in the spatial categories.
�138i
1385
SMALL TOWNS IN THE DISTRICT OF OPOCZNO,
CENTRAL POLAND, IN THE PAST
by J. P. Dekowski
The present work is devoted to the study of life in the past in
small towns in the district of Opoczno in Central Poland. It is based
on historical rec'ords, although the wl'iter stresses that the archive
material he had at his disposal was scanty and incomplete, this being
chiefly due to dev,astations caused by several wars in the past but
above all the two last world wars.
In describing the social and economic institutions of such small
towns, beginning with the XVIth century, the writer stresses the.ir
predominantly agricultural character. Despite the fact that a certam
number ofcraftsmen
and traders lived in these towns agricultural
interests predominated and the great majority of the population wa'S
engaged in the cultivation o£ the soil. A t)"pical town household had
many features of the country farm. Thus, in addiHon to the home,
it had its barn, byre, pig-sty, stable, cart and wagon shed, woodshed,
granary, and in some cases its own distillery, mangłe, and some craft
workshops. Next the writer discusses the outside appearance 'of
a house in these towns; built of wood, its construction, roof cover,
number of rooms with the richer and poorer peo{Yle,as well as the
manner ,in which the interior of the house was furnished are described.
The writer was able to find some interesting material referring to
the dress""Of the inhabitants of these little towns. Dress was on the
whole elaborate, rich, and ornamental, using, in addition to ,the locally
made materials, a fair number of costly imported materials. In the
XVIIIth century imported material predominated both in men',s and
women's dress.
In 'conclusion the writer stresses that the study of the form of life
in these small towns is important a'lso for the students of the countryside as much that happened there directly affected the subsequent
development and the status of the country people and their culture
which to a great extent developed under the influence of these urban
patterns.
PATRYJA" "
A NOTE ON SOME METHODS OF PASSING NEWS
OVER DISTANCE
by Wojciech H e j n o s z
Starting with an assumption that sometimes even a slight det.ail
noted may be of importance in ethnographic research, the ",;riter
!
.1
.,I
.j
reports on his findings concerning the passing of news over distance
in former times. Though his information is not complete, yet the
subject, despite its obvious importance, has received little attention
in Polish ethnography.
One way of passing information over distance is by means of
beacon fires, lit on hills, though detailed information is lacking on
how this is done. The writer succeeded in collecting some information
on the subject. Thus, his attention was drawn to the fact that, in
certain areas, as e. g. in Grodzisko, the district of Łańcut, certain
hills are known under the name pa.tryja. This word seems to be etymologically connected with tłie !Polish word patrzeć - to look at, watch,
thus suggesting some ,connection between the names of hills and signalling arrangements i!1 the past.
This hypothesis finds a further confirmation in the dictionary definition of the word patry ja, which is associated there with surveying
beacons. It is obvious, however, that the surveying is of modern
origin, whereas the word patry ja refers to a much older period.
Similar signallingarrangements
by means ,of beacon fi'H~Shave been
reported from Switzerland, where they still seem to live in oral
tradition.
THE FOREST BADGE IN THE IŁŻA DISTRICT,
THE PROVINCE OF KIELCE
by Zygmunt K o l a n k a w s k i
Primitive forest beekeeping, as a form of simple natural husbandry was widespread in ancient Poland. Information concerning
it can be found in a number of early historical records, beginning
with the oldest known record coming from Ibrahim ibn Jacob and
dating from the second half of the Xth century. The owners of the
barcie, that is the forest bee-hives, marked their property with
special signs or badges, consisting of cuts made with an axe on the
trunk of the tree where the bee-hive was. The signs were similar
to those with which farm animals were marked, as well ,as the houses,
fishing tackle, potteryand
so forth.
The study of the bee-hive badges from the Kurpie Forest in Mazowsze made by L. Krzywicki in 1892 showed that they were of great
antiquity, some of them reaching back as far as the period of community ownership. The investigations by B. Namysłowski carried out
between 1925 and 1929 convinced him that the ancient property
badges have become the foundation for the heraldic ensigns of the
knights of the feudal period.
�1386
it'
I
1387
The collection of bee-hive badges described in the present article
comes from the Iłża district. the area of Central Poland (the Province
of Kielce), where such antiquities were so far not known. It should,
however, be added that this district has a developed folk-pottery
production with rich ornamental designs.
The analysis of the forest bee-hive badges, which in our case date
from the end of the XVIIth century, fully confirmed the results previously obtained by L. Krzywicki, thus making possible the stating
of the similarity in the form of badges according to the clan bonds
of their owners. The examination of the records of the inspection
made in the Iłża estate in 1789, containing "The Specification of the
bee-hives in the Iłża forests" allows us to state that there existed
at that time interesting connections between the rather primitive
forest bee-hiving and its higher form the cottage bee-hiving. Thus
beekeeping husbandry was practised at that time in 27 villages,
whereas forest bee-hives in 11 villages, of which 9 villages were
inhabited both by forest beekeepers and cottage beekeepers. The total
number of bee-hives was 270, of those in the forests 419. In the villages jointly inhabited by two groups of beekeepers there were 130
bee-hives. There were 55 forest beekeepers and 72 cottage beekeepers.
The identity of names was established in 7 cases, uncertain in 7 cases.
The latter group owned between them 91 forest and 46 cottage hives.
Finally, the tables of "specification" which have now been published
enabled the writer to correct one mistake made by B. Namysłowski
who was convinced that the forest badges had exclusively linear
decorative motifs, this being accounted for by the f,act that they came
from cuts made with an axe. Our table of "specification" makes it
now quite clear that wavy lines appear also in the bee-hive badges.
THE FOREST BADGE FROM THE AREA OF WYSZKÓW
by Józef B u r s z t a
The writer adds 62 new forest badges from the Wyszków forest,
situated at the confluence of the rivers Bug and Narew. Only a small
r.umber of these discerning emblems, associated with forest beehives, have been known so far. The new specimens come from 1650,
i. e. from the year the inspection of the forest was carried out. The
records are now in the Archives of the Polish Ethnographical Society,
and come from the collection of the well-known Polish ethnographer,
the late Jan Witort.
Analysing the above forest badges, the writer briefly discusses
three pr8blems: that of their migin, morphology, and function. In line
with L. Krzywicki's and B. Namysłowski's theories, he stresses their
practical and polyphyletic origin. Being at first clan emblems, they
became In the course of time ordinary discerning badges, used when
the forest property had to by marked, whether it was the area of
a' "full forest", "half-forest" or only a "bee-hive section of the forest".
Comparing the Wyszków badges with other emblems known from
different forests, the writer stresses the fact that some of them differ
in their morphology, Some of the Wyszków badges seem to be much
more elaborate (e. g. badges Nos. 29, 48, 26). The writer is of the
opinion that the forest badges must have been simple at first, and
such are, as a matter of fact, the oldest so far known badges from the
XVIth century, quoted by st. Kutrzeba. Then, they tend to develop
towards much greater complexity in form. This complexity is the
result of the subdivision of the bigger forest areas into smaller units
or even of the sale or transfer of the smallest units (bee-hive sections) in which process additional discerning signs had to be added.
Hence the greater complexity of the badge, the longer and more
complex the history of a particul,ar forest unit. Some morphological
features of the badges point to the strong influence of Christianity
and church culture, though the possibility of the personal influence
of a particular scribe should also not be left out of account.
SHEEPOWNERS'
COURTS IN WESTERN FOLAND AT THE END
OF THE XVIIIth CENTURY
by Bohdan B a r a n a w s k i
The problem of village jurisdiction in old Poland contains still
many unsolved questions. Among such problems, very little is known
about the methods of administering justice by certain occupational
groups such as bee-keepers, raftsmen, or sheepowners. The specific
conditions of life and work' of their members have undoubtedly
accounted for the fact that almost until the end of the XVIIIth
century they preserved a measure of professional and local autonomy,
one of the chief manifestations of this being the power of administering justice within their respective professionalor
trade groupS. As.
however, most of such legal courts had not literate scribes on them
we have, unfortunately, little trace of their sometimes lively activitie;.
One such occupational group which preserved a meaSUl'e of independence in settling its own legal disputes, though limited strictly
to professional matters, was that of the sheepowners wh8 f8rmed
such a professional body. Unfortunately
very little material exists
which could shed light on their activities. So far. only one transaction
�1389
1388
or the sheepowners' court has been published, namely one which sat
in the village of Czewujewo, near Żnin in WesteIn Poland, in the
year 1693 in order to hear the case of two shepherds accused of
stealing sheep. We also possess some fragmentary notes taken from
the orders issued to the Pomeranian villagers forbidding them to hold
sheepowners' courts.
Finally the writer refers to the document found in the State
Archives in Łódź, containing the minutiae of the sentence passed by
the sheepowners' court whi;:h sat in Western Poland in the year 1787.
Thus, the sheepowners' court met in the village of Chrośnica, near
Zbąszyń. It was composed of four sheepowners from the neighbouring
villages and sat with the object of trying the case of sheep stealing
by a few shepherd's assistants. The accused were found guilty and
the sentence passed involved the payment of high money fines to be handed to the local landlord and parish church as well as to the court.
The sentence also involved the disqualification of a few shepherds
\",ho by virtue of the decision of the court were deemed unworthy
t0 continue in their profession. Despite the sentence the rather
involved matter as to how the indemnification was to be paid remained
i~. suspension and was not finally settled until 1794. The text of the
pronouncement of the Court, published in the present article, deserves
special attention on account of its rich factual material.
SHEEPOWNERS' COURT AT PŁOCK, MASOVIA
(End of 18th Century)
by Zygmunt K a l a n k a w s k i
In the General Archives of Ancient Documents in Warsaw there
are among the municipal registers of the city of Płock some interesting legal records concerning the organisation of the so-called Sheepowners' Courts. They originate from the period of Poland's partition
and refer to the lawsuit of Walenty Szymański, a shepherd in the
royal domains of Biała and Maszewo which were at that time taken
on lease by Jakub Miszewski, master of the hunt at Przasnysz ana.
administrated by Józef Chiemliński.
The above mentioned were indicted by Walenty Szymański for refusing to hand over to him the confiscated sheep and convoking
a lawless Sheepowners' Court theaction of which did him much harm.
But the feudal tenants shrewdly turned to their advantage the homeruled institution of the Sheepowners' Court as an instrument of repression against Szymański, though the -court really ought to have done
justice to him. Thus on 17-th October 1789 the sentence was passed.
Unfortunately w~ do not know its wording, but it was said by the
noblemen to be ,,~l11ld".Szymański, however, in his appeal of March
14th 179~ complallled that the Court had been lawless and the sentence unJUSt.
We become acquainted with the beginning of the lawsuit from th"
documents Nos .. 1 and 4 - quoted herecomplete,
the further thre~
(Nos. 2, 3, 5) belllg less important, only in notes.
SOME CASE STUDIES OF THE SHEEPOWNERS' COURT ACTIVITY
IN THE XVIIth AND XVIIIth CENTURIES
i
by Ad3m K a l e t k a
ł
This ~rticle should be read jointly with the study by Prof B Baranowskl on the Sheepowners' Courts in Western Poland at 'th~ end
the XV!IIth cen!ury, {p. 538. English Summary p. 1387) which proVIdes a WIder settmg out of the legal activities of such professional
grou~s. Here two ca~es of the sitting of sheepowners' courts are
descnbe~. on the basIs of unpublished historical records which the
wnter dIscovered and utilized in the present study.
1
PEASANT SAW-MILLS IN THE ŻYWIEC REGION IN THE XVIIth
AND XVIIIth CENTURIES
l
'l
ł.
.,\
ot
by Józef B l' a d a
The .area of Żywiec Beskid, like the entire ridge of the Carpathian
mountams, was formerly covered with compact groups of primeval
fo~est - the natural riches of that hilly country. Beginning with the
mIddle of t~e X~th c.entury, forestry products, and timber in particular, steadIly gamed m economic importance, and with the establish~1ent of the system of estate farming, occupied a paramount place
.~; the exports of th.at region. Timber was sent by water to Cracow,
hIch was for ŻYWIec the nearest marketing centre. With the development of the timber trade not only unshaped timber was exported
but also squared or dressed pieces of wood. The first information
about the ~e~hanical shaping of timber in local saw-mills dates back
to the begmm~g of the XVIth century. A hundred years later there
were 8 such tImber mills in the area of Żywiec which cut shaped
t~m.ber. ~nventories of ~a~d property, made in the years 1667 and
1112, registered also a SImIlar number of industrial establishments.
�1390
1391
The construction of the saw-mill was very simple: the basic buildmg material was wood, of which almost all the parts of the machinery
\-vere made (apart from a few most indispensable parts and fixtures
which were made of iron). The Żywiec saw-mills were two-storied;
in the lower, ground level, part of the barn, built of thick logs, there
were wheels and rollers which transmitted the water power to the
sawing machinery proper, placed on the floor above.
The construction of the Żywiec saw-mills was at that time more
primitive in comparison with those of Podhale. The drawings included
in the text (constituting an attempt at reconstruction on the basis
of their descriptions contained in the sources in the middle of the
XVIIth and XVIIIth centuries) and the explanations contained in the
tC'xt, fully account for the' above differences in the constructional
level.
~.
COUNTRY MILLS IN WESTERN KUJAWY FROM THE XVIth
CENTURY UP TO THE PRESENT TIME
by Czesław Ł u c z a k
The earliest record mentioning the existence of water-mills in
Western Kujawy come fTom the XIIIth century, whereas wind-mills
are for the first time recorded as late as the XVlth century.
All mills were at that time and also later owned by the King, the
Church, and by big landowners, who settled millers in them who were
mostly recruited from the peasants. The status of the miller and his
duties towards the owner of the mill differed, though in most cases
he was obliged to pay rent, either in kind (grain) or in cash. In addition to this, the tenant had to make other contributions to the landlord (e. g. feeding a certain number of pigs, giving technical help to
other establishments run by the estate and so forth). Between 1760
and 1773 most contributions in kind were commuted into money rents,
this being connected with the general commercialisation of economy.
Broadly speaking, such conditions lasted in the village milling industry till about the middle of the nineteenth century.
After 1823 during the regulation of the land problem there were
lew cases of agreements made between the millers and the landlords,
by virtue of which former peasants acquired the right of ownership of
wind-mills, for which however they paid.
In this way the first peasant owned wind-mills in Kujawy came
into existence after 1823, though, in fact, there were only a few of them
until 1845--1851, when they increased substantially. This was largely
due to the bill of February 9th, 1849, providing that every owner or
'1
manager of an industrial establishment should have full professional
qualifications. In consequence, big landowners faced the necessity of
undergoing professional examination. Aftera few years of unsuccessful
negotiations with the Prussian authorities who were adamant on this
point and would not agree to any compromising solution, the general
selling out of the water- and wind-mills to the peasants began. In cQn-.
sequence, the state of peasant ownership in the village mills greatly
increased, reaching its peak between 1870 and 1890. In the same period,
however, the steadily progressing capitalisation in the industry began
to threaten the establishments which were technically less developed.
The village mills and wind-mills were overwhelmed in the uneven
struggle and had to yield to technically better equipped urban milling
plants. From that time the number of mills in the country steadily
diminished.
Among various milling establishments known in Western Kujawy,
which were either driven by human muscular power (hand-mills),
animal power, or wind- and water-power, the most common were
wind-mills. On the other hand the technically most advanced of all
were water-mills. They had both undershot wheels and also those in
which the water was shot over the top of the wheel setting it in motion in this way.
The writer then proceeds to discuss the technical equipment of
these mills, describing their mechanism, and paying special attention
to the ethnographic nomenclature of various parts of their machinery.
It appears that, with regard to technical advancement, not much
progress was attained until 1772, even that being mostly minor improvements often introduced by local millers.
The Industrial Revolution of the XIXth century with its stupendous
technical advances hardly touched the milling industry on the territory
under investigation. Thus, for instance, no steam-engine was introduced during the XIXth century into the milling industry in the Kujawy region. The greatest change throughout this period consisted in
the building of a few Dutch wind-mills. The changes which were made
in the machinery of water- and wind-mills were only minor technical
improvements (e. g. certain wooden parts were replaced by metal, silk
bolters were introduced in the place of linen ones, the apparatus for
turning wind-mills were pedected etc.). The first steam or motor mills
appeared in the Kujawy villages in the period between 1918 and 1939
but they were due to urban initiation or that of the big landowners
rather than that of the local people.
The village milling industry which in the feudal ,period was represented by a fair number of water-, animal-, and wind-operated mills
suffered many setbacks of depression already at the beginning of the
88
�1393
1392
CLOTH PRINTING IN SILESIA
capitalist era. This was chiefly due to the technical backwardness of
the village mills which could not compete with the urban power mills,
where many technical appliances were introduced. The further development of capitalism even more aggravated the position, since modern
and efficient milling establishments came into being in the towns, representing landowners' or commercial capital, and these have practically ousted the old type of peasant owned mill.
Nowadays, water-mills in the Kujawy region exist no more, and
of a small number of wind-mills still active 80% are engaged in roughgrinding corn solely for the use of the local population.
by Leon M a l i c k i
LAND MEASURES AT URZĘDÓW
by Michał Pęk
alsk i
Among many interesting relics of olden times are the local names
of the old measures of land, which can still be found occasionally in
some parts of Poland. They can still be found in the country town
of Urzędów, and the local population uses them yet in everyday life.
It should he stressed 'that although the same names are usedin every
suburb of the town they do not denote the ,same area of land. This
should beaccounted for by the fact that, although the original łany
(Early English h i d e, p l a u g h l a n d) were of the same width, their
length differed from 3-8 kilometres.
It is possible that sad events areassociated with the origin of the
land measures at Urzędów. According to local traditions, confirmed
by the records contained in municipal books, the "black death" visited
Urzędów in the XVIIth century and ravaged with such force that
few people remained alive in the town. The surviving inhabitants
and new settlers took possession ofthe
deserted land which they
divided in such a way that every strip of land allotted, though it was
as a rule of the same width, could be of different length, since the
latter was fixed by the boundary of the neighbouring village. Hence,
the position was such that, though the names remained the same,
the actual plots differed in size considerably. As for instance a łan
,hide, ploughland) at the Ranków suburbamounted
to 48 morgi, in
Terrczyn it was 64. The most characteristic names are: pólzagonki,
zagonki, półćwiartki
(pućwiartki),
kiełbasy, and półłanki (pułanki),
all signifying differen t land measures.
'
"I
<t
:,,','1;
ł'
The writer stresses the antiquity of the popular technique of cloth
printing which came from the East and developed in the Middle Ages
in Germany, and later in the Netherlands and in England. They became
the centres which improved the technique of cloth printing and developed new ornamental patterns which later played an important role in
the history of these textiles.
Then the writer describes briefly the oldest techniques of cloth
printing by means of matrices (carved wood blocks). By this means the
pattern was printed directly on the material. S.ince the. XVI~th cent~ry
a new improved technique was introduced whlCh cons1sted m covermg
the block with a coating of wax and afterwards stamping the waxed
design on the fabric, dyeing it, and afterwards removing the wax. The
latter technique became very widespread in Europe.
The writer then describes briefly the cloth printing centres which
originated in small Silesian towns such as: Cieszyn, Jabłonków,. Koźle,
Racibórz, Leśnica, pow. Strzelce Opolskie, Biała, pow. Prudmk, and
Siemianowice pow. Stalinogród (formerly Katowice), Most!Ofthem were
as late as the second half of the XIXih century stiB printing cloth fa:
the countryside of which peasants' skirts, aprons, shawls, and tablecloths were made. The writer gives the characteristic features of each
centre in so far as material is available.
A number of the matrices from the above mentioned printing centres are now preserved in the regional museums in Bytom, Cieszyn,
Bielsko Gliwice, Opole, and Racibórz.
The~ the writer gives descriptions of the wooden printing matrices
which are mostly rectangular in shape or often with a square fr~me
and for side motifs take a straight line, and often also a curved lme.
Older matrices have the ornamental motifs carved in the wood, on
more modern ones they consist of metal bars and pins, ,:ery neatly
fixed. Combined motifs, consisting both of carvings and pms are frequent. The most frequent ornamental motifs are small spots or la~ge
ones arranged in a strip, flowers, bouquets, large flowers, flowermg
twigs and climbing intertwining plants. Less freq~ent1y met. are geo,
metrical ornaments or geometrical and plant des1gns combmed. Th~
similarity of certain motifs with embroidery design is striking,
The writer goes on to describe the processes of dyeing and printing
of cotton fabric practised in the years 1868-79 in Siemi~nowic~ whiel:
still retained its old and primitive character, that 1S 1t conSIsted 01
direct printing of the cotton fabric. However the majority of cotton
88'
�1394
1395
printers in Upper Silesia had already adopted an improved technique,
resembling that of batik.
The article is illustrated with 5 photographs and 21 reprints showing ornamental motifs of Silesian matrices.
hired for a meagre payment, who either supplied their own transport
or looked after carts and horses provided by somebody else, and who
had also to perform various minor services. The latter were known
as the nagończy .
.
.
Under such circumstances many a kupiec or nagonczy lost hIS
small savings and often his health, while only a few succeeded in
gaining their economic independence. More ofte~, ~fter a fe.w years
of co-operation with the rich gazdas, they fell vIctIm to theIr usury
and returned to their original position of poor peasant. On the other
hand, gazdas, as a rule, enriched themselves, ado~ting a new way of
living which found its expression in better housmg, a new style of
dressing. and living which made them different from the rest of the
villagers.
It should be added that most' gazdas came from the Slovak part
of Orava whereas the Oravian villages inhabited by the Polish population ~upplied mainly the poorer dealers and their attendar:ts:
In order to avoid competition the linen dealers from Orava dlvlded
Hungary into separate spheres of influence. Thus, for instance, t~e
linen dealers from Bobrowa used to sell their linen in Bachka and m
Slavonia, the dealers from Zubrohlava went with their goods to
Transylvania, at that time known as Siebenbiirgen, and the dealers
from Osada to the country near Zagreb.
In the second half of the XIXth century the number of Orava
linen dealers rose to 800. In 1884 they decided to found their own
trade association, which engaged a certain number of wea~ing specialists· from Bohemia who taught the people ·of Orava Improved
methods of linen making. A similar improvement in the methods of
dyeing and mangling took place. In 1890 the Hungarian Govern~ent
forbade all dealing in Hnen except by those who were professlOnal
merchants. This naturally undermined the existence of the old Orava
płócienniki
thus forcing the country for many years into a state of
economic setback.
THE LINEN DEALERS OF ORAVA
by Marian
Ga t k iew i cz
The .people .of Upper Orava were traditionally engaged in linen
p~oductlOn, WhICh they used partly for the satisfaction of their own
needs and partly for the payment of the dues which under feudalism
t~ey owed. to the castle overlords, to whom they were compelled to
gIveone mnth of their crop of flax and hemp. In the second half of the
XVlIIth century certain Orava peasants were known to obtain marketable SUfl~l':lseswhich they transported and sold in Hungary, under
whose polItIcal rule they were at that time. During the reign of Maria
Theresa there must have been quite a number of these linen dealers
(called płócienni ki), sine!e a special patent guaranted theiT Iright to
pursue the linen trade.
. The writer then describes the means of transport used by these
lmen dealers; at first they carried their goods on their backs, but
la~er they began to use carts as a means of transport.
About the
mI~dle of the XVlIIth century, when they succeeded in extending
t~eIr markets over the entire territory of Hungary, they also bought
lmen over a much wider area, not only in Orava but also in the
neighbouring Galician vmages, and especially in the markets in
Czar~lY.Dunajec ~nd Rabka .. Having dyed and mangled the linen they
sold It m more dIstant provInces of the country.
.
The. collection of such large quantities of linen, its dyeing and
proc~ssmg, naturally
required a large capital outlay which only
certam dealers could mobilise. Under the circumstances social and
e~o~~mic clea.vages became inevitably more and more ~ronounced,
dIvIdmg the rIcher linen dealers (called gazda) who were able to buy
large stocks of goods from poorer dealers (kupcy). The latter had to
accept a subordinate position in relation to the powerful gazdas and
agree to the terms imposed on them, limiting their role to the distribution of goods which they took in smaller quantities to various local
markets where the linen could be sold. But here the chain of exploitation did not end, for the kupcy, though they were themselves at
the ~ercy of the powerful gazdas, became themselves exploiters,
even perhaps more ruthless, of their subordinates, that is labourers
TIlE LINEN INDUSTRY AND TRADE IN CHOCHOŁOW
by Marian G a t k i e w i c z
1
i
The writer describes the Ic'Ottage linen industry and trade which
existed into the XIXthcentury
in the mountain vmag~ of Chochołów, situated in the foothills of the WesteTn Tatras. T.he lmen. makers,
called knapowie,
produced on their cottage looms lmen .whlch t~ey
sold in the neighbouring markets, chiefly in Czarny DunaJe~. A fal~ly
laTge quantity of linen was sold in HungaTy, or in the nelghbourmg
�1396
1397
province of Orava, where it was dyed and processed. In return knapowie, knJwn also as plócienniki,
brought a number ofarticles from
Orava (chiefly consumption goods such as leather, boots, some clothing, and earthenware pots) which they sold at a profit in their own
and the neighbouring villages. Some produce, such as, for instance,
eggs, bought in Orava from special women eggdealers (called woj'C'arki)
were taken as far as Cracow. It is thus interesting to note how long
and often complicated were these pea:sant trade routes, although as
a rule their means of transport was very simple and limited.
INFORMATION
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P.
P
p'
p'
p'
P·
ON PEASANT DRESS IN OLD TAILOR'S
GUILD BOOKS
by Adam
Gl ap a
The writer reports that when researching in the archives in
connection with preparing a volume for the collection "Atlas of
Peasant Costumes" he came across a few old tailor's guild books from
the XVIth to XVIIIth centuries which contained valuable information
concerning the old peasant costumology and also threw light upon the
factors influencing the peasant dress in former times. Among other
data, the writer found in these books technical designs and details
of the cut, explaining the manner of making tents and dress for different social groups. In ad-dition to the drawings, usually the name 'of
the drawn part of dress was given, information as to who was to wear
it, the measurements of individual parts of dress, the quantity of
material needed for it, the quality of material, and sometimes even
the place where it was produced. Among the descriptions of the lay
and liturgical dress,there
were also usually appended at the end of
the book drawings and data referring to peasant dress. This is shown
in Figs. 1, 2, 3, and the following.
In the concluding part the writer expresses the opinion that
greater attention should be paid to such historical sources, which
so far have not been sufficiently perused, either in connection with
the series "Atlas of Peasant Costumes" or in general works on
costumology.
ETHNOGRAPHIC
ICONOGRAPHY
by Tadeusz S e w e r y n
This is the continuation of Polish iconographic material, published
by the author in .,Lud", \'015. :37, 38 and 39.
~.
•
P:
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
P.
P.
P.
P.
620
621
622
623
The master's supper, woodcut, 1567·
Under a green twig, woodcut, 1655.
Trap with two lids, etching, 1760.
Possessed by the devil, woodcut, 1693.
Tricorn ox, engraving, 1755.
Working on a farmstead, woodcut, 1655. .
Letters written with Lord's own hand, etchmg, 1684.
Czumaki-peasants' carts, oil-painting, undated.
Twardowski's magical mirror, woodcut, 1871.
Centipede and bear's cub, woodcut, 1534.
Kirgis, woodcut, 1837.
Sea-spider (Aranea marina), woodcut, 1534.
Harvest wreath with cock, lithograph, 1841.
Mandrake and goddess, woodcut, 1575.
Dr"'gon fighting a sa1amander, woodcut, 1575.
Peasant costume from 16th century, woo dcut , 16th ar beginning of 17th century
The peasant ,and the devil, lithograph, .183~:
d t 1864
Jumping through a bonfire called "sobotka ,woo cu,
.
Denudation (a form of ,penalty), woodcut, 1526.
Stratagem of the legendary Leszek, woodcut, 1564.
Q
WHEN DID THE HORIZONTAL LOOM APPEAR IN POLAND?
by Józef K a s t r z e w s k i
Archeological findings. on ;ao~~:al te::i~~~C:le:~~pea :~~~lYa ll~~~:
number of clay weIghts of p~
11 regarded as weights for the
hole in the top part, WhICh
g;nera dyloom Contrary to the view
warp threads of the. v:rtica y ram e e ards these weights merely
of Kima~owi~z- Win~l~k~ ~~~;:d;) f;:;
~h~ spindle, placed, according
as a. devIce or un om~ h above mentioned weights, the present
to hIm, m. th: holes ~f t e reat ma' ority of cases, and especially
writer mamtams that In the g
J d are possibly arranged in
when these weights appear in g~oups a; that of weaving weights.
two rows, their essential functlOn W~ter cited above is mistaken
It is further p?int:d. out that the w~~h weights are not known to
(Note 6) in mamtammg that .lo~m~ c:s for they were not lcng ago
primitive pe.oples or. to clvlhse
l~
and 8) and in Iceland. On t~e
still in use m S~a~dmavla (No.tes had been known from the neohPolish territory slmllar clay weIghts A D (Notes 9-26). but in the
thic times up t~ the Vth. centur; fo~nd' on our territory, although
following centUries they ",ere no
a~t
�1398
1399
they still occurred in the early Middle Ages among Western and
Eastern Slavs (Notes 40 and 41). It should however be added that
they were at that time still in use on Germanic territories as for
instance, in Western Germany (Notes 31, 32) and North We~tern
Germany (Notes 33, 34), in Denmark (Notes 35, 36), in Norway (Note
37) and the British Isles (Note 38). We do not know, of course,
whether such early going out of use of the loom weights in Poland
coincided with the adoption of horizontally
framed looms. The
available linguistic data, that is the names of the parts of the
horizontal loom. which are common to Western, Eastern, and Southern
Slavs, would rather indicate that this type of loom had been very
early among the Slavs, in fact at a time before they split and left
their original place of habitation, that is somewhere before the IVth
or Vth century A. D. The oldest archeological evidence testifying
to the existence of horizontal looms from the territory
of Poland
dates from the XIIth century A. D. and comes from the excavations
at Gdańsk and Opole. From other European countries we possess
only iconographic data, confirming the knowledge of horizontally
arranged looms beginning from the early XIVth century (Notes 48-51).
As a further proof of the use of vertical looms in Poland, possibly
equipped with two warp beams (hence not requiring the weights),
might be regarded the fact that wooden weaving swords were discovered in Gdańsk and Niestronno in uncovered settlements dating from
the Xth to the XIIth century.
THE GEOGRAPHICAL DISTRIBUTION OF VERTICAL AND
HORIZONTAL LOOMS
by Tadeusz W rób l e w s k i
The view prevailing among archeologists and ethnographers is that
the vertically mounted looms are of much greater antiquity on the
European cultural area than the horizontal looms. In support of this
view such archeologkal findings aTe quoted ,as day weights which are
used to keep the thread of the warp drawn as well as the 'So-called
weaving swords. Also certain iconographical data are interpreted in
such a way as to support the above hypothesis. Lately it found its way
into recent research in material culture of the ancient Slavs, namely
in an attempt at a more precise determination of the period in which
horizontal looms appeared in our territory.
The world ethnographical material does not seem to confirm this
hypothesis without any qualification. Many backward peoples still use
for weaving horizontal looms which are hung without any framework
or, for the most part, with somewhat provisionally constructed frames.
These looms are of very simple construction with any destruction
resisting elements, such as clay weights, being markedly absent. Also
weaving swords are used in the looms of this type, similarly as in the
horizontal looms. Moreover, the horizontal looms are more efficient
as far as work is concerned and are more easily adapted to any improvement.
In the world perspective, horizontal looms are more frequent and
widespread than the vertical ones, a fact which can be easily seen from
the mapping out of their respective distributionareas.
The apparently
peripherical occurrence of vertical looms in the above cartogram seems
to be rather connected with economic and cultural characteristics prevailing in the areas in question.
On the other hand, any attempt at interpretation of the above fact
as represen,ting a wider phenomenon according to which archaic cultural traits tend to maintain themselves longer in cultural peripheries
than in the central areas, should be treated with great caution. Moreover, the cartographic representation of the occurrence of the two types of loom within the world perspective show that the vertical looms
occur in a much more scattered manner.
The examination of the ethnographical material makes the assumption plausible that vertical looms have been used for special purposes
such as the making of tapestry, kilims, blankets, and so on, in other
words, in the case of woven fabric with a variegated pattern. It should
also be added that the size of the woven fabric, its thickness, as well
as the quality of the yarn from which a given type of textile is made,
have also to be taken into account.
However, the origin and the diffusion of Indian vertical cotton
looms ,still remains 'an open question. There is evidence that testifies
to their great antiquity.
The specialisation in the employment of looms appears to reach
back to the distant past. As early as 2000 B. C. the textile industry
developed in Egypt which used horizontally mounted looms, though
the vertical looms were also known. Evidence is lacking whether horizontal looms were used in ancient Greece. The paintings on Greek
vases, representing women engaged in weaving with vertical looms
may refer to the making of decorative tapestry. The interpretation of
the classical and medieaval econographic material in this respect has
been onesided and uncertain.
Practical experience as well as the study of the place of weaving
and the function of looms in the cultures of agricultural tribes convince
us that horizontal looms \o"ere a much more efficient tool and better
�1400
1401
satisfied the quickly rising needs for textiles. This would provide the
explanation for their rapid spread as well as the relatively high level
of constructional advancement. Can these facts be regarded as a sufficient proof of the greater antiquity'of the .horizontal loom? Hardly so.
Equally we have no evidence to prove the greater antiquity of the
vertical loom, not even on European territory. Moreover, the tablet
loom and the weaver's board, the uses of which on our territory are
confirmed by archeology, imply the horizontal stretching of the yarn
of the warp, therefore a process associated with vertical looms.
Hence, the writer's conclusion is that the theory of the greater
antiquity 'of the vertical loom cannot be maintained as certain in the
light of the existing ethnographical material.
as far as the level of development is concerned, an early medieaval
stage of cultural advancement.
Stories told by the oldest informants indicate that there were two
different types of open hearth. The first consisted of a hearth made
of stones, joined together by means of clay, which were laid on the
level of the floor, _while the second type, which was less common,
consisted of hearths elevated S::lme 0,5 m -above floor level and built
round on the outside with wood. Both types of open fire were usually
placed in the middle of the living room, and less frequently in a corner
of the room.
Towards the end of the XIXth century huts with open fires, replacing stoV€S, were very rare and could only be found among the
poorest section of the population.
TRADITIONS OF THE OPEN HEARTH IN PEASANT BUILDING
IN SOUTHERN POLAND
by Roman
TRADITIONAL
Rein fu ss
On the basis of arch,eological data one can conclude that a stove
replacing an open hearth in the peasant cottage appeared in Polish
territory as late as the XIth or even perhaps in the XIIth century.
The disappearance of the open hearth took place, above all, in
permanently inhabited dwellings, since in the shepherds' chalets in
the mountains, used for a part of the year only, open fireplaces are
common today.
In the territories, bordering with Poland from the North, East,
and South, even in the present century, cottages could be found
which, though permanently inhabited, had inside open fireplaces laid
on the floor (Lithuania, Latvia, White Russia, Northern Slovakia).
In Poland such a hearth was recorded only ance in one moutain village
situated in the vicinity of Myślenice.
However, field studies conducted in Poland at the end of the interwar period and also investigations carried out after the war showed
the tradition of the existence of living-rooms with open hearths in
peasant cottages on the territories of Southern Poland and for that
matter over a fairly large geographical area. Memories of such fires
in living quarters were recorded in the vicinity of the towns ofStaszów, Bochnia, Tarnów, Dąbrowa Tarnowska, Brzesko, Myślenice, and
Tarnobrzeg.
Thus, the information collected in the field indicates that as late
as the end of the last century these very primitive firemaking arrang··
ements existed in the territory of Southern Poland, representing,
FOOD OF THE PODHALE
PEOPLE
by Wanda Jostowa
l
I
The article discusses the diet of the Podhale people in the second
half of the XIXth century, that is in the period of early capitalism in
that part of Poland, taking into account also the role of Podhale as
a holiday district and region of tourist traffic. On the basis of his own
interviews as well as available literature, the writer describes the traditional diet of the Podhale people. The diet described had at that
time a simple, somewhat archaic character in comparison with other
provinces of Poland. This the writer associates with the stage of economic development, when the peasants had just started producing for
the market and when their farming was still to a large extent selfsufficient, both with regard to agricultural and animal production,
and could not satisfy their growing needs. Taking the edible produce as
his starting point, oats, barley, potatoes, cabbage, turnips, dairy produce, lard, and seldom eaten meat, the writer stresses the preponderance of foods of plant origin in the peasant diet.
It is pointed out that the iPodhaIe diet, though monotonous and subject to little seasonal variations as well as very simple in the manner
of preparation,
reflected nervertheless
the social differences in the
village life. The insufficiency of foodstuffs, produced on largely selfsupporting peasant farms, was expressed in "hungry months" before
harvest and other seasonal shortages during which the population returned do the traditional practice of food c::lllection.
The article is a general survey of the problem, with the main stress
laid on the utilization of edible produce.
�1402
1403
SURNAMES OF THE SZCZAWNICA HIGHLANDERS
by Krystyna
way: as soon as the boys spotted the l' e lo they called him by
uttering certain special sounds, and when it came and started circling
over the scrub they entered it, killing small birds which they found
there and which were scared to flyaway with the hawk overhead. But
also the hawk took a share in the spoil, since ultimately a few small
birds would be forced to fly up and one of them at least would be
caught by the hawk, despite the presence of people armed with sticks.
What makes the case and the interpretation, as given above, particularly interesting is that similar combined hunting with w i I d birds
of prey and, what is more, taking place i n t h e s a m e l' e g i a n s,
had been already reported as a local curiosity by classical writers such
as Aristotle, Philo, and Pliny. Presumably such a co-operation between
w i l d birds of prey and human beings started at the moment when
the birds discovered that when accompanying the human beings hunting small birds and scaring them away out of the bushes they could
also get their share of the food. The thus acquired experience was
then transferred from generation to gener'ation by the sheer process
of imitation. On the other hand it is not quite clear and yet very
significant why this symbiotic hunting existed in antiquity and is
practised today only on a small section of the Balkan Peninsula, that
is only in the country situated north to the Chalcidice peninsula.
T a k a l' z
The surnames collected come from the territory of Upper Szczawnica, Lower Szczawnica and from the mountains lying in the vicinity.
Surnames are very 'common in the Sz':zawnica region. They became
necessary at that moment when the oldest local families, such as the
Węglarze, Wierciochy, Ciesieliki, Zachwieje, Malinowscy, andMastalscy
had grown and expanded laterally to such an extent that an additional
element of identification had to be adopted. The Szczawnica surnames
are characterised by a great variety, both lexical and genetic. Among
them, taking as a basis their origin, the following groups can be distinguished:
1. surnames derived from personal names,
2. surnames derived from family names,
3. surnames derived from the name of the house (certain houses
in Szczawnica have little boards with paintings and names on
them),
4. surnames noted by occupation,
5. surnames stressing a certain characteristic feature of man,
6. surnames noted by situation,
7. topographical surnames.
A list of surnames has been given in the paper. It is arranged
alphabetically according to official names, with its second criterion
being the surname, and, where information was available, providing
also the explanation of its origin.
2.
THE MEETING GROUND OF THE NATURALIST AND THE
ETHNOGRAPHER
1. Symbiotic hunting by w i l d birds of ,prey and man
2. The employment of tools by animals.
by Kazimierz M o s z Y ń s k i
L
In 1927 a Serbian ethnographer, St. Tarnović, reported a very interesting case of hunting by men in co-operation with birds which he observed in his home country in the vicinity of the settlement Gjevgjelija on the lower course of the river Wardar. It referred to the method
of catching small birds by the local shepherd boys which they did in
co-operation with w i l d birds of prey, called there r e l a (probably the
sparrow-hawk Accipiter nisus). The hunting was canried out in this
I
1
I
The cases known so far of a spontaneous acquisition of the use of
tools (in the broadest sense of the word) by animals are, except in the
case of the primates, very scanty. They extend only to the most developed Arthropoda: Hymenoptera, such us Ammophila umaria, Ammophila Heydeni, Oecophylla smaragdina, the most developed vertebrates
(birds: Camarhynchus
pallidus and probably Haliaetus vocifer), and
mammals (various species of the ape). All .the 'cases of the employment
of tools described in the paper can be divided (except that of the
ant OeC'ophylla) into the following classes:
1. striking with a heavy object resembling the action of beating
or crushing,
2. hitting or beating with a stick,
3. scratching the soil with a stick,
4. frightenin'g (or perhaps pricking) with a thorn or a twig,
5. hooking by means of various objects,
7. throwing objects.
A great variety of actions indeed, especially when we consider the
relatively small number of cases. It is due, above all, to the monkeys
who take the lion's share.
�1404
1405
Here is another way of grouping our material, taking different criteria as a basis of our classification:
1. A primitive support of one's own body by means of a tool (the
employment of a stone by wasps of the genus Ammophila
could
also be interpreted as a primitive s u b s t i t u t i a n of a part of one's
own body with a tool, since these wasps beat the ground or the sand,
doing it also with their own heads).
2. primitive extension of an organ of a body (beak or paw) by
means of a tool.
3. primitive working by means of a tool over larger distances by
a) simply dropping it from above, b) by throwing it.
Some 'Of these 'attainments have been undoubtedly due to certain
more elementary habits. Then, as was already mentioned, the wasps
of the Ammophila genus beat the sand or the soil also with their heads.
The eagles described by Monfreid (most likely Haliaetus
vocifer)
which drop stones on men who are approaching their nests also
crush the moluscs on which they feed by dropping them from rocks
and so on.
It is worth remembering that not only human tools find their simple
counterpalfts :in the ·animal world but also various instruments,artefacts and building cO.'1structions made and used by men. These are well
known c;:tses, so it is enough to mention, in the way of example, th\:"
variegated cobwebs spun by spiders, beavers' constructions and so on.
Finally, a point worth stressing: just as the employment of a tool
by an animal may be co-extensive with the use of a part of i:s bo.dy
(the wasps of the Ammophila
genus beating sand 10,1'. SOlI WIth
a stone held between the jaws or with their heads), so also the use of
some 'other "external" 'construction of ,an animal may c·o-exist with
th~ analogous use of a part of its body. Thus, for instance, certain
spiders (for example Neuresia meridionalis), construct a separate do~r
with which they close their ground holes, while others (like CyclosomtcL
truncata) use as door a part of their abdomen which has been correspondingly shaped for the purpose.
THE IRON HOE IN PODLASIE - THE DISCOVERY OF A NEW
PLOUGHING IMPLEMENT'
by P. B u
l' C
ha
l'
d and L. D z i ę g i e l
The writers, while members of the Ethnographic Expedition organised by the State Institute of Art and led by Dr. R. Reinfuss which
conducted field studies in Western Pod lasie in the summer of 1952,
.
'
discovered a new, previously not recorded ploughing implement the iron hoe.
Two basic types of this hee were found to be in existence. The older
type (Figs. 1, 2, 3) which differed from the more modern type (Figs.
5, 6, 7) in that its metal shape (frog) (a) and handles (b) formed one
whole. Moreover, the regulator of the depth of furrow (Fig. 4) is
placed in the new type horizontally, and the so-called "sheet-iron"
(Fig. 7, 1) has been added here in order te prevent the sliding of the
soil during ploughing. It was found that individual specimens of this
hoe, produced in various localities by two generations, differ in some
minor constructional details.
The area over which these iron hoes have been intensively used has
sandy soils, and has many wet,' marshy spots. In certain respects the
iron hoes are preferable to the factory made ploughs which have been
known here for some time. Thus they offer less resistance in ploughing,
and attain better speed, estimated to be 1t/~ times greater than that of
the ordinary plough, and also they break up and pu1verise the soil
more adequately. They are unrivalled in ploughing soil infested with
couch grass or virgin land, and are handy in keeping the furrow
straight. It should be added that the above evaluation is not the outcome of the conservative outlook of its users, since modern farm
implements have 'been <known for some time on that area.
Historically speaking, the territory of the origin and use of the
iron hoe is contained within the former compact area of occurrence of
the old wooden hoe which went out of use shortly before the 1914-1918
war. Modern ploughs, scanty at first, and made only partially of iron,
began to appear in the last decades of the XIXth century.
It is thus probable that the iron hoe originated by the crossing of
the old wooden hoe with the early blacksmith's iron plough, though
nothingis
known about the circumstances of this development. It
seems that the ploughs with cut mouldboard, known from the Kurpie
territory and East Prussia, had no influence upon the development of
the iron hoe. Also it is quite certain that the so-called Foltyn's mouldboard (Fig. 10) did not have any effect in this respect, which in fact
was constructed in the period between the two world wars.
The writers were able to discover that the first iron hoes had
appeared prior to 1900, most likely in the village of Sadowne and its
closest neighbourhood. The local German blacksmith colonists were
regarded for some time as being the most skilled makers of them,
though the Polish blacksmiths were said to make them too. Their
diffusion was associated with the migrations of the blacksmiths who
mO\Tedto new places, but they were also spread by the apprentices
�1406
1407
who learned to make the hoes with their original producers, and afterwards opened their own workshops in new localities.
Thus the process of the expansion of the iron hoe was relatively
slow, in fact, it is still taking place, especially over the territories where
the particular soil conditions and the ne'2essity of ploughing wet soil
make its employment almost indispensable. The iron hoes were found
to be in use not so much with the richest peasants but mostly with
those who were the keenest agriculturalists. Cases are also on record
that the owners of ordinary iron ploughs asked the local blacksmith
to remake them into iron hoes.
It was thus seen that the local producers combined here all the best
features of the old wooden hoe with the new constructional elements
of the factory made tool. It is to be hoped that these popular experiences, obtained locally, will become, after due technical studies and
trials, of some avail in the factory production of this new farm implement.
HOW TO ARRANGE FOLK-POETRY FOR PUBLICATION
(Suggestions for fixing the spelling)
by Zenon S a b i e l' a j s k i
Folklore material, such as folk-songs and poetry, legends, tales, and
various stories connected with the countryside should be published in
their original country language. It would be impossible to speak about
the authentic country language unless due attention had been given
to its phonological features, since it is the pronunciation that most
strikes all those who are a'ccustomed to the standard Polish. It is,
however, difficult to achieve this by using only the letters of the general alphabet, as in several dialects there are sounds which do not appear
in the literary language and therefore there is no letter for them in
the alphabet. This is chiefly the case of nasal vowels, that is nasal
a , u , y , i, which do not occur in the literary Polish which only has
nasalo, written ą, and nasal e, written ę.
In fixing the principles of an adjusted phonetic spelling for wider
use, the following general guiding principles should be observed:
1. The consideration of living phonological tendencies of the Polish language,
2. The pJssibHity of application of such a transcription
to all
Polish dialects,
3. The preservation of the continuity with the tradition of Polish
spelling,
1
i
I
I
••
4. The popularisation of the folk-language among the widest masses of readers.
Thus the postulate stated under 1. was, for example, taken into
account by choosing a. small "to denote the labial element present in
the pronunciation of vowels, as, for instance, in the words "aka, (eye)
"ucho, (ear), pto"k (bird). For the spelling loko, lucho, ptolk, it is
argued, would be impractical since in the standard and somewhat
elaborate stage-pronunciation l is pronounced as a front dental consonant. Further reason why the letter l should not be used to denote
a labial sound is contained in 2., since the spelling loko, lucho, ptolk
could only be applied in those dialects where the front dental l does
not occur.
The postulate expressed under 3., which referred to the preservation of the traditional link with the older Polish spelling habit, led the
writer to adopt special diacritical marks ą, Il, i,!f to express nasa1'isation of the vowels in question. Under the circumstances the introduction of letter combinations consistingofan open vowel + nasal C01l1sonant as, e. g. a + n {kans = kęs (a bite, morseD), u + n gunska =
gąska (little goose)) would disagree with Polish spelling habits which
since the XIVth century uses special orthographic symbols to denote
nasalisation.
The fourth principle, postulating the widest possiblepopularisation
.of folklore among the masses, is realised in adopting the simplest
possible system of phonetic transcription, even at the expense of certain phonological subtleties. It follows, therefore, that the spelling of
the literary 'Polish, however phonetically imperfect, should be adopted
in all those cases when the popular pronunciation does not substantially differ f;oom that of the standard Polish. Thus, for example, we
should write dąb, dębu, though we all pronounce damp, dembu, or again
trzeba, babka, etc. though we pronounce them equally in standard
Polish as in dialect tszeba, bapka, and so forth. Folk literature should
be simple and comprehensible to all. It should not be too elaborate in
stressing the articulation habit peculiar to a given regional dialect, in
order not to discourage the general reader who is, after all, accustomed
to standard literary spelling.
The artide "How to arrange folk-poetry for publication" represents
the first attempt of its kind in Poland and suggests a new method of
the introduction of such a compromised phonetic spelling which could
embrace all dialectic varieties. It is meant not so much for professional
linguists, but, above all, for students of ethnography, fdklore, and musicology, that is all those who are interested in collecting folk art and
literature, and also it may become useful for professional writers.
89
�1409
1408
THE MONOGRAPHS OF PEASANT COSTUME
OF THEORY AND METHOD.
INDEXING INSTRUCTIONS FOR PERIODICALS AND MORE
IMPORTANT ETHNOGRAPHIC WORKS
SOME POINTS
by Józef G a j e k
by Józef G a j e k
The Polish Ethnographical Society, initiating investigations concerning the Polish Ethnographical Atlas and regional monographs which
are in some measure intended to be a modern reedition of Oskar Kolberg's works, has to face a lot of difficulties in gathering systematically the scattered data concerning folk culture. Because of the very
imperfect ethnographic bibliographies and the lack of indexes in ethnographic, topographic and regional periodicals containing ethnographical materials, there arise numerous difficulties in giving a synthetic
elaboration of Polish Ethnography. This gap is partly filled out by
J. Karłowicz's DictionaTY of Polish Provinciałisms, but it is far from
being sufficient for the purpose of Ethnography, as it does not contain
the recent literature but only lexical material, i. e. strictly expressional
words, and it takes no care of those facts which have no lexical cover.
Taking this situation into account, the Polish Ethnographical Society began indexing periodicals and more important ethnographic
works, the list of which is :to be found in Chapter III. The performance
of this action being an introductive work for the preparation of an
Encyclopedia of Polish Folk Culture.
Several centres have been charged with the task of preparing the
index, which makes us fear that the work will be done in different
ways according to the conviction and understanding of the respective
authors. These divergences may be partly, avoided by:
I-a ,common frame-work instruction,
2-a choice of suitable persons as officially responsible authors of
the index.
The instruction contains the following chapters: Chapter I. Introduction. Chapter II. Organisation principles of indexing. Chapter III.
Scheme of the index. Chapter IV. Introductory works for index - first
phase. Chapter V. Second phase - arrangement of material. Chapter
VI. Third phase - the composing of collective cards. Chapter VII. Synthetic words and their list. Chapter VIII. Organisation of the ethnographic part of the index. Chapter IX. Index of names. Chapter X.
Index of authors. Chapter XI. Index of periodicals. Chapter XII. List
of scientific institutions. Chapter XIII. List of illustrations. Chapter
XIV. List of the most important periodicals and ethnographic works
destined to be indexed. Chapter XV. Abbreviations of names, periodIcals and scientific institutIons.
With the experience gained after the publication of the first six
volumes of Monog'1'aphs of Peasant Costume in Poland (Atlas Strojów
Ludowych) the writer, who is the editor-in-chief of the series, summarises briefly pastachievements
and also points out the inadequacies
and shortcomings of the already published monog'raphs. He urgens the
necessity of broadening the so far accepted plan of such a monograph,
by showing in greater detail what was specific in a peasant costume,
what made it different from similar costumes of the neighbouring
groups, both in the past and, where the peasant dress is still in use,
at present. He also urges Hie paying of greater attention to the social
side of the dress, by pushing the investigations in the field to the type
of dress and the occa,sion on which it was worn (festive dress, ceremonial, representative, work dress, seasonal, etc.). It is necessary to
include to a greater degree than was done by most writers the social
background of thecommunity
where the dress was in use, stressing
the social stratification and the class aspects of the costume worn by
various groups within a village. Such an analysis must always be historical which is a condition sine quaof any truly scientific analysis.
THE TASKS OF ETHNOGRAPHICAL ATLAS
by Gerard L a b u d a
•
l
In connection with the preparation of the Polish Ethnographical
Atlasa discussion W,tS recently started the aim of which was to review
the basic epistemologicaland
methodological objectives of such
a publication. The article is the writer's contribution to it (he refers
in particular to the papers of J. Gajek and M. Frankowska), in which
he raises some methodological questions resulting from the application
of the geographical (cartographic) method to social history in general
and the history of material culture in particular.
The geographical method was for the first time introduced to
ethnography by F. R a t z e l. But Ratzel went no further than to establish spatial relations betweenethnographic
facts distributed over wide
terri-tOTies and to specify these facts from wider territorial complexes
against the background of larger territorial units. It was left to
W. ,p e s s l e r,and A. H e t t n e r to make the important step forward
of urging that every phenomenon should be not only examined spa89'
�1411
tially, but also in close connection with its geophysical setting. As
Pessler put it, "no distribution is possible without being strongly
affected by the earth on which it takes place". And this relationship
Pessler viewed deterministically.
In e x a m i n i n g c·r i t i c a 11 y Pessler's view the writer stresses
that the spatial character is one of the geographical features but by no
means an essential one. For, as he argues, a spatial distributionof
a phenomenon does not necessarily mean the fixing of its oonnection
with a geophysical or sociogeographical setting. Hence it is necessary
to distinguish thec a r t a g r a p h i c method from the g e o g If a p h i ca l
method. The first places facts in space, thesecond, in addition, also
pointsout and interprets their oonnection with the geographical environment.
Passing now to the discussion of the ethnographical
atlas, the
writer stresses that the methods used in a standard geographical atlas,
that is the mere application of the cartographic method, would not
be sufficient for the examination of ethnogr-aphic facts, since a mere
spatial distribution of data does not provide a wide enough basis for
a further interpretation. It would, as he puts it, place the process of
scientific analysis in mid-air before it could reach the final point of
scientific synthesis, which in this case consists of a causal and dialectical €xplanation of every ethnographic fact against the full process
of social development. Also the geographical method, which seeks to
establish relations between ethnographic facts and the geographical
environment, cannot be nowadays regarded as sufficient. It must
be supported by the postulate that ethnographic facts should be at
the same time treated historically. With reference to the ethnographic
atlas this method can be described as h i s t o r i c ,o- g e a grap h i c a 1.
This method, if realised, will supply the student with material necessary for the interpretation of the ethnographic facts against the background of the full social process. In the following parts of his work
the writer elaborates the general principles on which the ethnographical atlas should be based.
Ethnography, according to the writer, does not embrace the entirety of human life. In order to examine in a co-rrect way the {)rigin,
developmentand
decay of any ethnographic fact it must draw information from other sciences of society and its material culture. Had
it been the aim of an ethnographical atlas to develop a full documental basis in line with the above scheme of research, such an atlas
would have to include other aspects such as the geographical setting.
technology, production, demography, transport and communication,
and trade. Moreover, it would have also to .include a number of most
important social and political facts (such as the origin and development
of property, political frontiers) as well as cultural and spiritual entities. The realisation of such a concept of an ethnographical atlas would
neither be practical nor possible. Hence the necessity of a narrower
conception of an atlas which would aim at 'securing a closer co-operation between the linguists and geographersand
various specialists of
the historical sciences. Finally, the writer urges that it is necessary
to evolve as quickly as possible a conception ofan atlas ,acceptable
to the representatives
of the above mentioned scientific disciplines.
THE USE OF QUESTIONAIRES IN SWEDISH ETHNOGRAPHY
by Alfred
i
ę
Z arę b a
The article discusses the methods of collecting ethnographic material in Sweden by means of questionnaires despatched to amateur
investigators recruited from the local country population. Nowadays
this method is widely applied by the Folk Culture Archives, attached
to certain museums (Nordiska Museet in Stockholm) and to the principal universities (Lund, Uppsala, G6teborg).
Such methods of collecting material have been long established in
Sweden and have their histOlry 1. First attemptsof
obtaining informat10n directly from people hadalready
been made in the XVlth
century and they were henceforward gradually extended and perfected. For some time they g,ave no satisfactory results owing to the
l&ck of adequately compiled questionnaires (at first general proclamations to the population were used). But even after the first proper
questionnaires
hadbeen
invented and applied by Lefr€n in the
beginning of the XIXth century, by Mannhardt in the second half
of the XIXth century, ,and by Hammal~sted,t in the early XXth century)
no satisfactory results were I)btained. This, as is now known, wal>
primarily due to the application of a wrong system of addressing the
intermediary groups (such as the clergy, state administrators, teachers)
instead of the people direct. This mistake was corrected toward3 the
end of the XIXth century when direct contacts were established with
the local population, and among them, with the amateur ethnographers in the first place, which made the resultsobta.ined
mU'2h more
satisfactory.
Since the beginning of the XXth century the methods of this work
became more precise and its organization was greatly improved. The
1
Described
Stocliliolm.
by M. Rehnberg,
FOTskarna
bland
fo/ket,
Fataburen, 1947,
�1412
work is now conducted centrally covering the whole territory of
Sweden by the Archives attached to the Nordiska Museet along the
following three main lines:
1. The compilation of easy, cleary arranged and not overburdened
questionnaires
(here the important methodological principle is the
division of large problems or groups of problems into several separate
questionnaires instead of putting them into one bulky questionnaire
and the proper balancing of problems by splitting them into main and
subsidiary questions, the latter being always of a more concrete
character).
2. The proper selection of permanent informants, of which there
are at present over 400 all over the country, representing various
occupations (the largest group being agriculturalists), and age groups
(from roughly 30 to 85 and over).
3. The maintenance of close contact between the popular investigators by providing them regularly with questionnaires, paying honoraria, arranging meetings and shoQ"ttraining courses 'in the capital,
and forwarding
to them regularly
monthly bulletins containing
summaries
of the latest results
of ethnographic
investigations
(Meddelanden
friln Etnologiska
underskoningen),
and also containing
news and reports on current events, activities of the Nordic Museum,
and also including practical advice as to how to collect and take down
the data in the field.
Independently of the action of collecting ethnographic materials
by means of regular correspondents, as described above, the Nordic
Museum also conducts research on a mass scale by arranging popular
prize contests through the medium of the radio. In one of these prize
contests which referred to children's games and toys, some 1500-children from all over the territory of Sweden participated.
The action of collecting ethnographic material by questionnaires
sent away into the field, if well organised and systematically carried
out, can yield very good results; it is estimated that the materials
so far collected by the Stockholm Archives amount to over a million
pages of descriptions, several thousands of drawings, and some three
hundred thousand photographs, constituting the largest ethnographic
collection of its kind in Europe.
Other Swedish archives (local archives in Lund, Upsala, Goteborg)
conduct similar investigations and also report good results.
The collection of ethnographic material by correspondence is also
carried out in other Scandinavian countries, in Denmark, Norway,
and Finland.
II. REVIEWS
AND
REPORTS
(Fm' the List of Book and Articles 'I'eviewed in this Volume see Polish
Contents p. 2)
III.
MUSEUMS
ACHIEVEMENTS OF SOVIET MUSEOLOGY
by Maria F I' a n k a w s k a
,.
I
,
,,
<.
In the opening part of the paper the writer discusses the basic
assumptions of Soviet museology. She stresses in particular the fundamental problem of the museum, the Marxist type of exbibition, its
character, and peculiarities. By specially organised exhibitions, proper
exposition of their exhibits, and their correct interpretation,
Soviet
museums meet the most topical problems and social requirements,
sharing in the great work of building socialism in the country.
Next the writer discusses the history of the main ethonographical
museums in the U. S. S. R., which have their centre in Leningrad the Miklucho-Maklay Museum of Anthropology and Ethnography of
the Academy of Sciences USSR,and
the State Museum of Ethnography of the Peoples of the USSR.
Special attention has been paid to the changes and transformation
resulting from the Great Oc~ober Revolution. This was expressed in
the complete reshuffling of the collections, reorganisation
of the
museum departments,
a tendency towards frequent opening of
tEmporary exhibitions concerned with special questions, as well as in
the creation of wider service of educational work for the masses and
in the adopting of new lines of truly scientific research. In discussing
these questions the writer shows how these new progressive aims
Clnd methods of work have gone hand in hand with the reorganisation
and new objectives of Soviet Ethnography after the October Revolution.
The assumptions and achievements of Soviet Ethnography have
always found their reflection in the theoretical
formulations of the
�1414
1415
leading Soviet museologists and ethnographers, such as, above all,
E. Nilshteyn and L. Potapov, as well as in the museum practice. Thus,
during various ethnographic conferences much attenti.cn was paid to
museum problems, especially to their new role in a socialist community. In these two main postulates of modern Soviet ethnography
clearlyemerged:
the necessity of placing full stress not so much on
relkt forms but on the study of present day cultural realities and the
life of the contemporary village: and in the second place, the adopting
of a new approach to the question of colonial peoples.
one of the methods of conducting extra-mural
education for the
masses - a line along which much is being done in the Soviet Union.
The article closes with a brief survey of the principal methods
and media of achieving the above objectives. In this connection, some
expositions have been discussed in greater detail, in particular those
organised by the two leading Soviet ethnographic museums, such as
the exhibition "Life and culture of the Ossetic peoples", "The peoples
of Northern Caucasus", "The Volga peoples", as well as the exhibition
picturing the life of the peoples of the North - the Nence and Evenka
peoples, organised by the State Museum of Ethnography of the Peoples
of USSR.
Among the exhibitions organised by the Museum of Anthropology
and Ethnography, the writer described somewhat more closely two
expositions, "Life and culture of the peoples of India", and the
exhibition "Indonesia",
This new attitude, as far the museums are concerned, should find
its expression in the correct interpretation of contemporary realities
of the culture of a given people and their emancipatory movements,
and not only indulge in primitivism. In this, it is urged, the Soviet
museologists must follow the theoretical framework of the classical
Marxist and Leninist works, and especially those of St-alin. In this
they should find ideological guiding principles determining
the
manner of exposition.
Ethnography, according to the Soviet scholars, studies specific
traits of the lifeof every people, and in particular those traits which
distinguish one people from another and which, in Stalin's words,
form "a contribution which every nation brings into the treasury of
world culture, in this way completing and enriching that world
culture".
In line with the principle stated above the task of ethnographic
exposition is to picture a culture and a mode of life of a given people,
stressing its truly national characteristics which distinguish it from
other peoples. And this must always be done withina full historical
context.
SCANDINAVIAN MUSEUMS
•
';
Another principle generally observed in the Soviet ethnographic
museography is, when dealing with the peoples inhabiting the territories of the USSR, to draw the line between their status in prerevolutionary
time and their present-day
position of a socialist
community, on the way toward a higher stage, that of communism.
It is also a rule strictly observed by the Soviet museographyto
stress class differences obtaining among the peoples inhabiting the
pre-Revolution Russian Empire. This is achieved by a corresponding
class determination of the exhibits as well as by properly selected
textual and illustrative material.
The writer also draws attention to the importance of ethnographic
exhibition in geographical and regional museums of which there area good number in the USSR. Here the work of the museum represents
••
by Alfred Z arę b a
The article, which deals with certain aspects of Scandinavian
museums, has been divided into three parts. In Part 1. the writer
discusses ethnographic museums, archives, general museums, and
open-air museums; in Part 2. the problemsof
exhibition and popularisation of the collections; and in Part 3. the organisation of the
Scandinavian museums.
1. It should be stressed that the archives and the scientific institutes attached to universities or museums collect material (not exhibits) referring to material culture and folklore. In this certain specialisation obtains, whether on a regional basis or on that of a special
problem (for example, the Folklivsarkivet
in Lund is preoccupied
with the study of the material culture of Southern Sweden, Folkminnesarkivet
in Goteborg of other than material aspects of the
culture of South-western Sweden). The scope of specialisation and
fields of research are centrally co-ordinated by all institutes. Research
covering the entire territory of Sweden is conducted by the Archives
attached to the Nordiska Museet in Stockholm. The material is collected either by research workers associated with the above Archives
or by part-time workers interested in that field of research who are
however given a special training by the Institute for this task. The
�1416
organisation of scientific research in the remammg Scandinavian
countries issimilar (e. g. Norsk Etnologisk Gransking in Oslo).
The Scandinavian countries have a great number of museums of
various types, most of which were founded at the end of the XIXth
and the beginning of the XXth centuries, with the avowed object
of the preservation of folk-culture threatened by the progress of industrialisation. This action was conduced by various associations grouping all those who were attached to indigenous folk-culture and spiritual and moral values derived from it (e. g. the pan-Swedish Hembygdsforening
which began to establish regional museums all over the
country (today Sweden possesses 800 such museums),
Scandinavia is also the cradle of open-air museums (Swedish
friluftsmuseum,
Danish .and Norwegian frilandsmuseet)
which have
originated here. The first large scale museum of this type was Skansen, forming a part of the Nordiska
Museet in Stockholm. It was
founded by A. Haselius in 1891. In order to provide a true illustration
of folk-culture Haselius gradually collected objects from all over
Sweden at Skansen. The buildings thus grouped at Skansen and in
other museums of this type, e. g. in the North Swedish Kulturen
(Lund), at Sorgenfri, near Copenhagen, or at Bygdy, in the vicinity
of Oslo, are in most cases authentic objects, brought, together with
their original interiors, often from remote parts of the country, to
the museum grounds. Only a small proportion of the exhibits are
reconstructions
or repHcas. Smaller regional museums have sometimes in their grounds original objects which have always stood on
the spot (as, for instance, in the Kulturen, Lund). Scandinavian openair museums are not only limited to the countryside and its culture,
but often their exhibits depict the culture of the towns. Thus Skansen and the Kulturen
have over their area special sections devoted
to urban civilisati.on, while in Aarhus in Denmark there is a special
town museum (Den gamle By).
One of the most important problems of the open-air museums
is the preserva1ion of the authentic, natural character of their exhibits, as well as their conservation. The principle obtains that the
objects transferred to the museum grounds should not be reconstructed, and that all the natural and topographical characteristics should
be preserved. When certain reconstruction works are necessary, special attention is paid so that the right material should be used and
the authentic character of the exhibit not spoiled. The effect of naturalness is obtained by the grouping together of objects from the
same regions, by the separation of the exhibited buildings with trees,
by choosing the right plants and vegetation. The realistic character
1417
l
l-
I,
4
I
I
4
I
of an open-air museum is further enhanced by the introduction of
pecple, for instance the ruralor
urban craftsmen in local costumes
who at their workshops produce objects of peasant art and craft.
Also in the museum grounds various theatricals, shows, and folk
dance festivals are organised as well as reCitals of folk music, certain
fetes, such as e. g. one midsommar,
Midsummer night on June 24th,
are celebrated.
The principle of conservation is that buildings forming the exhibits, after previously being safeguarded ag~inst possibl~ destructio~
by bark beetles ,and mould, are placed on ra1Sed ~OUn?atlOns.made o.
concrete while the maintenance of interiors consists m keepmg even
temperatures and other conserving practices.
.
.
2. The educational and popularisa.tion work of the ScandmavIan
museums consists not only in securing the widest access to the museum treasures, by drafting informative yet clearly written captions
and explanatory notes by experts, -of organising scientific lectures
by the museum staffs, but also in regular co-operation with schools.
Larger Scandinavian museums have teachers on their staff who conduct regular classes for school childern in the museums which are
a regular feature of school curricula.
But the educational activities of museums ·are not limited to young
peopleof schoolage. Interest in the exhibits, especially ethnographical,
isalso roused by systematic encouragement of village ,arts and crafts,
as well as by means of the museum extension work among wider
sections of the adult community. Here, an important factor is the
general atractivenessof
museums, especially of the Skansen type,
which on the whole are well frequented.
3. Scandinavian
museums are either private institutions
(i. e.
belonging to various voluntary societies), or are communally owned,
or else they are institutions run by the State.
The museum workers of individual Scandinavian countries are
associated in professional organisations of museum workers, which are .
separate in individual Scandinavian countries. Since 1913, ~owe:rer,
a pan-Scandinavian
Association of Museum Workers (Sk~ndtnavt~7<:a
Museifobundet)
has been in existence, which groups Swedish, Damsh,
Norwegian, Icelandic and Finnish museum workers. The Associa~ion
organises regular meetings of the delegates of each country, fIxes
programmes of action, publication of scientific pape:s, .arrangement
of the exhibitions and the like. It runs its own perIodIcal Norden.~
Museer which gives a brief chronicle of the activities, attainments,
and the plans of museums in particular countries.
(For the remaining
accounts see English Contents p. 1420)
�1418
IV. CURRENT
EVENTS
THE EXHIBITIONS
OF FOLK ART IN POLAND, 1950-1952.
by K. P i e t k i e w i c z
CONTENTS OF THIS VOLUME
The article briefly summarises the activities of the Department
of Folk Art of the Ministry of Culture and Art. Within the period
under review the Department, aided by various local and territorial
associations, organised in larger and smaller towns, and even in some
cases in villages, 27 exhibitions of folk art, 8 travelling exhibittons,
and 1~ prize contests.
The writer stresses the considerable activisation and development
in thiŚ field in the new democratic Poland. Also the artistic level has
improved, which is noticeable in such branches of popular art as pottery, weaving, embroidery,
lace-marking, paper-cuttings,
painting,
and sculpture. A resuscitation of peasantcostumes
took place, which
are now more and more used by numerous folk song and dance teams.
The aid of the State in the field of folk art increased, taking the
form of bursaries, prizes, and providing trained instructors. In this
way much of the latent talent 'could be discerned and directed for
proper training. In 1950 alone 505 prizes were given from state funds
at various exhibitions and prize contests.
In addition to exhibitions organised in the country, the exhibits
of Polish popular art were <shown in 1950-51 in Hungary, Austria,
Denmark, Sweden, and Finland.
OBITUARY:
Professor Franciszek Bujak
Profesor Adolf Eustachy Chybiń:ski
Jadwiga Chełmińska-Św:iątkowska
1.
•
I
The problems connected with various aspects of popular art in
Polandare
discussed in a monthly ,,:Polish Folk Art", published by
the State Institute of Art.
(For the remaining
accounts see English Oontents p.
1421)
1
l
1
Articles
Tadeusz W rób l e w s k i, Soviet ethnography. an~ ~he problem of
ethnogeny in the light of Stalin's work .on llng:UlStlCS .
Jerzy K u Ie z y c k i, The theory of .matrIarchy tn the work of Soviet ethnographers and archeologIstS.
•
.
.
.
.
.
Kazimierz M a s z y ń s k i, The Neuri of Herodotus .
.
. . .
Tadeusz M i l e w s k i, Tribal mentality and grammatical. categor~es.
{A study of the gender system in certain Nor,th American IndIan
languages).
.
.
.
,
.
,
.
'.
Jan C z e k a n a w s k i, Synthetic sketches .of V. Klparsky .
Józef G a je k, Retrospective method in Pohsh ethnography.
Rvszard G a n s i n i e c, Crystallomancy.
..
.
Waler:an S a b i s ia k, Housing ,and mova:ble propertyon the estates
belonging to the Poznań diocese in. the XVIIth and XVIIIth cenJÓz~~r~~; s z t a, The p~obl~m of "N~wsi~" in' the' vill~ge s~ttle~e~t
Jan Piotr D e k a w s k i, SmalI towns in the Óiis,trictof Opoczno m
the past
.
.
.
.
.
,
.
Woiciech H e j n a s z, ."p a t r y a" - li note on same methods of
passing news over distance.
.
,
'.
.
.
.
. h
Zygmunt K a l a n k a w s k i, The forest badge In the Iłża district. t e
Province of Kielce.
.
.
,
.
,
,
. , ..
Józef B u r s z t a The forest badge from the area of WyszKoW
Bohdan B a r a n'o w s k i, Sheepowners' Courts in Western Poland at
the end of the XVIIIth century
.
.
.
.
.
.
.
Zygmunt K o l a n k a w s k i, Sheepowners' Court in the Płock area at
the end of the XVIIlth century.
'.'
,
,
.
, ..;
Adam Henryk K a l e t k a, Some case studIes of th.e Sheepowner~
Court activity in the XVIIth and XVIIlth. centur1e~
.
IIth
Józef B r a d a, .Peasant sawmills in the ZywIec area In the XV
and XVIIlth centuries
.
Western KUl'aw" from the
Czesław Ł u c z a k, Country mi 11s ~n
XVlth century up to the present tIme.
J
36
66
134
153
183
242
257
340
439
499
511
518
530
538
546
552
555
583
�1420
1421
Michał Pęk a l s k i, Land measures at Urzędów .
Longin M a l i c ki. Cloth printing in Silesia.
.
Mal'ian G a t k i e w i c z, The linen dealers of Orava.
"
Marian G a t k i e w i 'e z, The linen industry and trade in Chochołów
Adam G l a P a,Peasant
costumes in tai:ors' guild books
Tadeusz S e w e l' y n, Ethnographic
iconography
Józef K os t l' Z e w s k i, When did the horizontal
100m appeal' in
Poland?
Tadeusz W rób l e w s k i, The geographical
distribution
of vertical
and horizontal
looms
.
.
Roman R e i n f u s s, Open hearth traditions
in the peasant housIng
of Southern Poland..
.....
Wanda J a s t a w a, Traditional ·food of the Podhale people
.
Krystyna T a k a l' z Ó w n a., Surnames of the Szczawnica Highlanders
Kazimierz M o s z y ń s k i, The meeting ,ground of the naturalist and
the ethnographer
.
.
.
Przemysław
B u l' C h a r d and Leszek D z i ę g i e l, The iron hoe in
Podlasie - the discovery of a new ploughing implement
.
.
Zenon S a b i e l' a } s k i, How to arrange folk-poetry
for publication.
(Suggestions for :fiixing the spelling)
.
.
.
.
.
.
.
Józef G a j e k, Instruction for indexing periodicals and more important ethnographic
works.
.
.
.
.
.
.
,Józef G a j e k, The monographs
of peasant costume - some points
of theory and method
.
.
.
.
.
Roman R e i n f us s, iI:nstruction concerning illustrative
material for
the Atlas of Peasant Costumes
.
Gerard L a b u d a, The tasks of an Ethnographical
Atlas
.
.
.
Alfred Z a l' ę b a, The use of questionnaires
in Swedish ethnography
Page
Page
611
613
626
635
639
647
667
677
'"
Franciszek .K o t u l a. Re tP a r t on the activity of the Museum in
Rzeszów
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Janusz O p t a ł a w i c z, Report on the activity of the Ethnographlc
Sectrion of the Lublin ,Museum
Kazimierz G a t t f l' i ed, The Museum in Jarosław.
Krzysztof Wal s k i, The Museum in Przemyśl
S. S t e f a ń s k i, The Museum in Sanok - the Exhibition of Folk
Art of the SanokProvince.
.
.
.
Jan Piotr D e k a w s k i, The Museum 3't Tomaszów Mazowiecki.
746
755
767
797
806
808
823
IV. C u r
II. R e v i e w s a n d
R e p a
l'
ent
E ven ts
1952).
(Anna
Kowalska-Lewicka)
.
.
.
.
.
.
1198
1209
1216
1219
1225
1229
.
Flizak)
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
Report on ·the activities of the Sudeten Branch of the P. T. L. m
.Jelenia Góra, 1953. (Seweryn Gersten).
.
..
.
Report on the activities of the Silesian Branch o,f the P. T. L. 1953.
t s
in this Volume see
(Maria
Suboczowa).
.
Report on the activities
(Halina
Report
1106
1134
1164
1166
Taige).
Blaszczyk)
Swieży)
1176
Polish Ethnological
1178
P. T.' L..' Report
of Agriculture
1953. (O G.)
1183
on work
.
.
.
.
.
.
.
Branch
.
.
..
.
.
.
.
proceeding
in the
.
.
.
.
of the P. T. L. 1953.
.
Branch
:
.
.
of the P. T. L. 1953.
.
.'
.
.
,. .
.
ArchIVe SectIOn of the P. T. L.
.
.
.'
Society (P. T. L.). Report on F le1d StudIes
.'
111
1242
1245
1246
1248
1250
1253
..
of the P. T. L. 1953.
...
of the Toruń
1236
1251
.
of the P. T. L 1953
of the LubNn Branch
.
Przeslawska)
G)
.
of the P. T. L. 1949-
of the Łódź Branch
Antoniewiczowa).
Report
(Helena
.
of the P. T. L. 1953.
Zawistowicz-Adam.ska).
1171
(O
.
on theactivities
(Kalina
.
Branch
of the Poznań
on the activities
(Janusz
Report
.
Branch
.....
on the alctivities
(Kazimiera
Report
.
of the Poznań
on the activities
(Stanislaw
Report
.
of the Wrocław
Bittner)
1952. (Helena
Museums
Maria F l' a n k a w s'k a, Achievements
of Soviet Museology
Alfred Z a l' ę b a, Scandinavian
Museums.
Jan M a n u g i e w i c z, .Folk Culture ,Museum, Warsaw .
Janina K l' a j e w s ka, Report on activities of the Ethnographical
Museum, Łódź.
.
.
.
.
.
MaTia Z·n a m i e l' a w s k a - P l' li ff e r a wa, Ethnographic
Section
of the Pommeranian
Museum, Toruń .
Ryszard Kuk i e 1', Exhibition of Peasant Costumes from Northern
Poland in the Pommeranian
Museum in Toruń .
'.
Stanislaw
B l a s z c z y k, Report on the activity
of the National
Museum, Poznań, Section of Folk Art and Culture .
Aifons K a wal s k i, Report on the activi·ty of the Museum in Międzyrzecze
l'
Report on the activities
of the Cracow Branch of the P. T. L.
June 1.st 1953 - June 1st 1954. ·(Anna Kowalska-LeWlcka)
.
.
Report on the activities of the P. T. L. Branch at Mszana Dolna, 1953.
Report on the activities
III.
1193
1195
Kazimierz P ,ie t k i e w i c z, Exhibitions
and Prize Contests of Folk
Art organised by the Ministry of Cultureand
Art in 1950, 1951
Kazimierz P i e t k i e w i c z, Exhibitions
and 'Prize Contests of Folk
Art organised by the Ministry of Culture and Art in .1952
.
Extracts from the Minutes of the XXVth General MeetIng of the
P. T. L. (O. G.).
.
.
.
.
.
Minutes of the XXVIlh Genera,l Meeting of 'the P. T. L; (O. G.) .
Minutes of the XXVIIth General Meeting of the P. T. L. (~. G.)
Extracts from the Minutes of the XXVIIlth General Meetmg of the
P. T. L. (O. G.)
.
.
.
.
.
.
.
..
..
Report on the activities of the Cracow Branch of the P. T. L (1948·-
(Sebastian
(for the List of Books and Articles reviewed
Polish Contens p. 2).
1188
1189
1190
I
699
703
728
736
1184
1254
1255
1256
.
1258
.
1259
1952
on a Co~ference o~ the methods of ~~eld Studi;,
and A'l1lmal Breedmg held on May 9 , and 10 .
1268
�1422
Page
Report on the work in progress on the Polish Ethnographical
Atlas.
1947-1953. (Zofia Staszczakówna)
.
"Polish Acadamy of Sciences (PAN), Report on Activities and Works",
I, 1-2, Warsaw 1953. (O. G.) .
.
"The Quarterly
of the History of Material
Culture",
I, 1-2,
(In
Polish with Russian and English Summaries), Warsaw 1953. (O. G.)
Planned
publication
to celebrate
the anniversary
of the work of
Oskar Kolberg .
1280
1284
INDEKS
1284
A
1285
AbLos (j. gr.), flet
V. Va ri a
Russian Summaries
English Summaries
.
Index Subjects, Ethnographic
Terms, Names, List of Scientific
Institutions,
Periodicals
and Publications,
Illustrations
quoted in
.,LUD", Vol. XLI. (O. G.)
1287
1359
1423
RZECZOWY *
B
836
Baba Jaga
Albańskie
roboty ręczne 941-953
Alkie·rz 421, 425
Amazonki 80, 84, 85, 129
Ameryk,
narz. do orania 751, 752
AmmophiLa
urnaria,
osy 74Q-745
Amulety 264, 271
Analiza jęz. Indian półn. Am.
153-182
Ankieta w spr. gier. lud. 34
Animizm 838
Antropogeneza
101, 118, 811, 838
Antropol'O·gia 184. 833, 838, 873, 87'5,
940, 941
-
etniczna 1010, 1011
wóz dwukołowy
838
Archeologia
839
Archiwa
etnO'graficzne
s'kandynawskie 113'5-1137
- szwedzkie 823-829
Arenda, karczma 405
Arfa do oczyszczania
zboża 351
Arithmomantia
271
Astrologia 271
Asymilacja językowa 42
- kulturowa
56
Arba,
AtaLykat
Auł
83'9, 8£7
851
Austerie
Austral.
366, 419
bębny,
AwunkuLat
836
Avesta
trąby
980,981
836
., Kursywą
dol<umentów.
90
słupy,
66. 67, 73, 74, 75, 86, 107,
oznaczono
wyrazy
gwarowe
Babka
Babka
839
do klepania
ognia 853
350
Babie
uszy,
grzyby,
HeveHa 717
piestrzenica,
Badania antropologiczne
186, 193
- ekonomiki
gospodarstw
chłopskich 19
etnogenetyczne
37, 38, 41, 46, 243,
244, 252, 2'55, 851, 879
et;nografkzne
34-37,
54, 243-249.
251, 55:5, 849, 881, 1259-1280
- etno angielskie
997
_.- etno ·cze:;;kie 936, 937
_. etno fińskie 183
- etno radzieckie 851, 871, 887, 888
-- etno szwedz'kie 823, 830
- geneonimiczne
245
- genetyczne
83
- heraldyczne
259
Badanie kultury 40
Badania nad muzyką ludową 31
- n. osadnictwem
439-498
- n. sztu.ką lud. 74·6, 919, 920,
1070-1094
-
n. zabudowaniami
340-438
Bajda7'y, łodzie 49
Baje (j. turk.) władcy 839, 848
3alaban, instrument
muz. 839
BaLalajka, instrument
muz. 839
św. Barbara, opieko rybaków 661
Barć 519-524
lub
zaczerpnięte
z jęz.
obcych,
wzgL
�1424
Bardo,
,:;zęść krosna
Barsc
7'07
672
Bartnictwo 518-537
- na Łużycach 1049
Barwienie płótna 617--625
Batik 841
Batraki,
robotnicy rolni 839
Bęben MI
Belladonna,
odwar ·647
Beryl, wróżbiarstwo 265
BeryHistica 278-283
Bidly,
bijadla,
cz. warsztatu
tkackiego ,673
Biedota wiejska 498, 840
Biegun, kamień 596
Bielenie płótna 631
Blichy, bielarnie 631
Bobry 144
Bojowisko 379
Bory bartne 533, 534
Boże Narodzenie 142
Bóg 705, 713
BÓ'stwo irlandzkie Dagde 986
Brachmanizm 841
Bractwo krawieckie 640, 641
Brajerzy,
uhlarze Podhala 706
Brat matki 69, 73, 91
Brąz w sztuce 841
. Browary 341-438
Bryja 707
Bryndza 713
Buddyzm 841
Budownictwo Dagestanu
861, 862
- środo fran'końskie 484
- irańs'kie856
_. jakuckie 908
kaukazkie 882
_. małopolskie 699-702
- Murutów 993-4
Budowle rolnicze 919
_ śródziemnomnrskie
967, 968
Budynki gorzelniane 411
__
o
Budynki gospodav::ze 23, 342-438
- mieszkalne 364, 462
Budownictwo
p.alki'erz,
badania nad zabudowaniami,
budynki
gospodarcze.
mieszka,lne,
chałupa, chata, czurna (namiot),
dach, dom, drzwi, dworki, dymnica furtka izba kala, kalenica.
kluki, kolib~, ko~ora, konstrukcja zrębu, 'koźliny, krycie dachu,
kuny, kurloki,
kurnica,
,lamusy,
mieszkania.
Bud own i ctwo
g os P o danc\ze
i p rzem y sł o we, p. ,arenda,
browary, budynki
przemysłowe,
gorzelnie, gumna, holendry (młyny), karczm.a,
kolnie
wołowe,
korzeczniki
(młyny), kuźnie, łażnie mielcuchy
(browa'ry), młyny, 'obory, sąs'i~ki, serniki, solki,
spichrze, stajnie, stodoły, szopy,
tarta'ki, wiatraki, wozownie.
Bud-wozy 138
Budżet ,chłopa 18. 25
Burlaki
841
Buvsztyn 220
Buty,649
Bylica 666
Byliny841
Bydło 147, 347
c
Cabala, kabała 271
Camarhyntus
pallidus,
ptak 741
Cebula 348
Cechy krawców 639-646
Cegielnie 358, 416, 417
Cepy 350
Cepowiny
(zwycz. weselny) 721
Ceramika 1201-1213
Cerkiew słowiańska 192
Chałupa jednoizbowa 434
••
I
I
I
••1
'Z[
r\
•1
1425
Chałupa kowalska 418
- kurna 702
- owczarska 433
Chałupnicy 347, 360-438
Chaty dymne 989
Chiromancja 271
Chleb 135, 709, 720
Chlewy 391
ChłQP i diabeł 653
Chłopi galicyjscy 11, 12
- na pół rolkach 705
_. Rosji feudalnej 844
- turkmeńscy 849, 850
Choroby na Podhalu 722
Chronologia ludowa, od św. Woj'decha do św. Marcina 347
Chronologizowanie faktów etno 248,
251
Chożdienie
(j, ros.) pielgrzymki 8B6
Chów bydła 'na Podhalu 22. 705, 706
Ciężarka gliniane u krosien 6{}7-6B4
Ciosek, jentla 713'
Ciasna bartni'1ców 531
Connubia communa 80
Cuculus
indicator
73'8
(pająki)
Cykle kulturowe 50
Czapka cz. wiatraka ,60,6
Cza1rnoksięŻIlicy '6'52
Czarownice647
Czary 271
Czółenko tkackie 673,680
Czółna 361
- australijskie
994, 995
Czurna, namiot 49
Ćwierć, miara zboża 3'52, 611
Cyclosomia
truncata,
D
Dach 371, 401, 434
Definicja etnogenezy 37
_. etnografii 36, 40, 242
- matriarchatu
69
90'
745
Determinizm w etnografii 811
Dialekty, por. języki
Dom czeladny 431
- saksoński 967, 968
Drac, dragon, smok 648
Druki na tkaninach 1203
Drukowanie płócien 613-625
Drukulki,
kiecki 616
Drwale polih<ilańscy 706
Drzwi na biegunach 3e3
Drzeworyty 647-666
Drzeworytnictwo
613
Duct! ogniska 853
Dudy 32, 917
Dudziarze 917
DwoDki 422-427
Dworiszcze (j. ros.) 852, 853
Dywany Dagestanu 870
Dymnica
702
Dziecko we wróźbach 269
Dziedziezenie 73
Dziedzińce 437
Dzieje osadnictwa małop. 20
- uzbrojenia 15
_. wsi polskiej 22
Dzieźa 364
Dzwony pasterskie 29, 31
E
Egzogamia 71-113, 901, 902
Ekspozycja etnograficzna 847,
1118-1133
Ekumena 43, 51
Emigracja chłopów 497, 707
Ency1C!otpaedia Britannica 2'5B
- burżuazyjna 833
- francuska 831
- polskiej kultury -ludowej 767
- radziecka 831-847
Endogamia 89
Epoka matriarchatu
66-133
Ehrntehahn
654
�1427
1426
Etniczme zespoły 40--45
Etnogenetyczne podania 61
Etnogeneza 36-65,851,
855, 879
_, Bułgarów 935, 93'6
Czuwaszów 851
_ ludów Syberii 48
Maryjców 866
narodów radzieckich 847
Oguzów 851
Tatarów Powołża 896
Tunguzów 851, 852
-' Turkmenów 888
~ ludów ZSRR 36, 37
Etnografia 22-39, 833-847
__ albańska 941, 953
Azji pn.-wschodniej 891
belgijska 974-977
bułgarska 919
burżuazyjna 50, 68, 109.898. 900. 901
czeska 914-92'9
- eurolPejska 242
- francuska 953-967
_. marksistowska 2'50
_ polska 33, 38, 58, 242,920
_ radziecka 36-133, 833~888
_, krajów ZSRR 1121-1123
_ współczesna 243-249
Etnologia 98
_ amerykańska 104
_ angielska 104
__ a,nglo-.amerykańska 871
_ francuska 106
_ niemiecka 105
_ rosyjska 106
'Etnonimika 61-63, 245, 851, 87'5
Etnos 46, 53, 243-255
EwolUl2ja rodziny 849
_ technik 953, 961
Exodus Nemów 148
F
Fairies Ci, ang.) wieszczki 301
Farbiarnie na Orawie 628-632
Far.bierz 615
Ferula, ciosek 712
Figurki kobiece 121, 124
Flagun.
Flaga, istoty mity'czne 285,
287
Folkll'Jr muzyczny 27-30
- pszczelarski 919
Folklorystyka radziecka 930-932
Folwarki 343-438, 649
Folusze 415
---' albańskie 948-951
Fonograficzne wałki 29
Forma,cja feudalna 40--45
- kapitalistyczna
40-45
- niewolnicza 40--44
- socjalistyczna 40-45
- wczesnoklasowa 40-43
Fotografia w ludoznawstwie 919
G
G'łdka o diable 6'53
Garnce gdańs·kie 352
- na zboże 3,52
Garncarstwo
białoruskie 1068-1070
Gazdowie orawscy 628, 629
Gąsiorka, AlchemiUa,
potrawa
głodowa 724
Geomancja 271
Geneza gier ludowych 35
_ kultury polskiej 243
__ polskiej s'ztU'ki ludowej 1070, 1078
_ typów' uprzęży renów 47
Gęś w wieńcu -654
Gęśnik 393
Glazur 844
Głodowe lata por. potrawy głodowe
710-724
H
Hafty ludowe 1055
_ sieradzkie 1209
_ wielkopolskie 1212
Hafty
Z.S.R.R. 843
kluski 710
Handel płótnem 626-634
Harpuny Eskimosów 892
Hawiarze,
górnicy 706
Hermandady,
bractwo średniow.843
Heteryzm 84. 85, 93
Historia badań Syberii 89'5
- chłopów 920. 921
etnogr. pol. 242-256
kultury 91
osadnictwa 20-24
rodziny 78, 81
wsi 18, 22
- tkactwa 613
Historiografi,a
społeczeństw
pierwotnych 66-133
Historyzm 102
Hodowla 49, 72. 73, 131
- konia 48
-- pszczół leśnych 518-529
- renów 48, 49. 51. 858, 859, 986,987
- wielbłądów 842
Holendry,
młyny 606
Horda 89, 118, 123, 125
Hurda, urda, śmietanica,
spic 713
Huty żelaza na Podhalu 706
Hydromancja 260
Haluśki,
I
t
I
I.konografia etnogr. 647-666
Imigracja Finów 183. 186, 1'91, 198
Indeksowanie 767-797
Indoeuropeistyka
186
Inkwizycja 258. 259
Instrukcja
w sprawie zapisywania
utworów ludowych 755-766
w sprawie
ilustrowania Atlasu
Fol. Strojów Lud. 807-808
Instrumenty muzyczne 29, 31
I n s t l' U m e n t y m u z y c z n e por.
ablos, australijskie bębny i trąbki,
balalajka,
bęben, dudy,
gong, kobza, rasp, wolynka (dudy)
Inwentarze biskupstwa -poznańskiego
340--438
- biskupstwa wrocławskiego 584
_. tartaczme 560-582
balaban,
lure
valachico626
et necis 649
Iz,ba 428
- drewni.ana 422
- szynkowna 421
w mielcuchu 408
Ius vitae
J
Jarzemko 345
Jazy569
Jatki 418, 422, 440
Jeździec madarski 937
Jęczmień 705
Język(i) alabama 159
- algonkiński 164
- amcha['ski 840
- apacze 165, 166
- athapa,skan Hl5
- australijskie 836
- awarski 838
-- aymara 963-9'67
-- azjanickie 837
_. bałtyjskie 183, 187, 839
- bantu 155. 1'56, 839
- baskijski 839
- beBakula 1'62
-- berberyj&ki 840
- birmański 840
- buduchyjski 157
-- buszmeński 841
- czeremiski 187
- czinuk 162
- dari, fars i, nowoperski 851
- delavare 164
- ele 97,9
estoński 186, 187. 188
�1429
1428
Język{i) fox 164
- germańskie 186, 846
- gockie 844
- hitczi 159
- hotentocki 176
- hu;pa 165, 171
_ j,ndoeurO\Pejskie 182, 186
- karelski 186
~ kare1Jsko-ołoniecki 187, 188
- kobiet 158, 1:59
- ikoasati 1'58.
- lapoński 187, 199
- 1iwsiki 1B6-18'8, 192
- litewsko-,łotewsiki 183
- łotewski 18:8
- meriański 1,87
- mężczyzn 158, 159
- mika'Suki 159
- mongolskie 62
- rnordwiński 187
- muskogi 158, 159
- nama 176
- lIla'ss 162
- negryckie 1'55, 182
.:.....Nondugi (Nowa Gwinea) 983
- ormiański 838
-ostiacki
187
- papuaskie 980
. - prahałtyjskie
189
_ prariń~ki 186--189, 192
_ prafińsko-wołżairski
187
- !pragermań'~ki 189
_ pralapońsiki 187, 189
- pras-łowiański 1'92
- praura,lsiki 187
- prawołżański 187
_ rodowe i plemienne 40, 41, 42
- 'romańsikie 186
- rosyj'ski 192
-- samojedzkie 187
- seminole 159
_ semito-chamickie
182
_ (dialekty) Siouxów 159
Język(i) słowiańskie· 187
- tano 164
- taos 164
- tsimszian 162
- tunguzo-mandżurskie
62
- tunika 167-169
- tuskarora 166-169
- uralskie 183, 186. 187
- ugrofińskie 187
- walijski 842
- wep6iki 187. 188_ 191. 842
~ węgierski 187
- wocki 186-188
- wogulsiki 187
- yaM 159
- yuczi 173-182
- zyriański 187
Juzyna (gwara gór.) 718
K
Kabała 330-332
Kafar 367
Kafle 4'2'5
Kajalli:i 49
Kala, qual'a, typ umocnionego osiedla 856
Kaleni,ca649
Kałym 848
Kamień polerowany 264
Kamienie młyńskie 355. 356
Kamiennik orficki 263
Kapela ,góralska 30
_ rorantystów wawelskich 27
Karman, korman (odzież) 494
Karczma 356, 418-420, 1044, 1045
Kaptur chłopski 641
Kapusta 348, 705-710
KarmlIliki 394
Karpiele 705-713
Kars - ptak oLbrzym 890'
Katoptromancja
283, 294
Kicak, tyczka 717
Kiczka 35
Kiełbasy,
•
;.1'
<
ii
z rybami 719
I~ołchozy 848, 851. 857
- dargińskie 851
-- kazachskie 851
--- lwowskie 851
-- turkmeńskie 848
Koło palecZJne 594
-- podsiębierne 579
- pcśrednie579
- tramowe :579
- wodne 572
- zamachowe '572
Kołowe, podatek 586
Kominek 42'5
Komornicy 705
KomOl~a376, 404, 421. 425
Komunika,cja wodna
VI
Australii
994, 995
Konopi'e 360
Konstrukcja
urządzeń
tartacznych
:568
- zrębu 342, 40'5, 4308
Kopanki
do zarabiania ciasta 363
Kopieniactwo 72, 73, 108, 128
Koraliki afrykańskie 973
Korooki 1201
wologodskie 842
Korzeczniki,
młyny 593
Kosy 349, 367
Kośba 649
Koszycek, płachta Tl3Ser 712
Kowa,le 749-754
Koźliny 649
Kożuchy grodziskie 494
Kółko karbne ·581
Kręgi 'kulturowe 87, 102. 254. 985
Krogulec, Accipiter
nisus 736
Kronika bizantyńska 61, 151
- Galla 197
-- Hipacego 2315
- ruskie 208
Krosienka tabliczkowe 694
Krosna 667-698
Kołace
miara,
pola 6U
Kiermasz, karmasnice 921
Kierunki w etnologii:
Kierunki w etnologii: ewolucjonistyczny 83; kulturowo-historyczny
50, 108; dyfuzjonizm, funkcjonalny, psychoanalityczny,
'socjologiczno-psychologiczny,
morfologiczny,struikturowo-neobi'ologiczny 100, 104
Kierznie, maślnice 362
Kirgiz, ilustracja 658
Klag,pcdpu:s,zcZJka 712
Klasztory 192
Klejna 5,37
Klęski elementarne
w Galicji 343.
722
Klocki drukarskie 613-625
Kluki 573
Kluski 707
Kłody 363
Krusownictwo podhaI<ańskie 715, 716
Kmiecie 649, 651, 705
Kmin, warmuz 724
Knapy, p-łódennky635-638
Kobac, jastrząb 736
Kobiernidwo
870
Kobieta w społeczeństwie pierwotnym 66-133
Kobiety arabskie 971, 972
Kobza 934, 93'5
Koczownictwo 907
Koczownicy tureccy 876
Kogutek w wieńcu dożynkowym 654
Kolendy pribramskie
919
Koliby pasterskie 699
Koligacje, spółki płócienników 629
Kolnie, wołownie 391
Kolonizacja na prawie niemieckim 20
- na prawie polskim, ruskim, wołoskim 24
- średniowieczna 442
�1431
1430
Krój 346, 640-646, 807
Król, gonitwa 659
Królik w wieńcu dożynkowym 654
Krycie dachów 341, 438
Krystalomancja
257-339
Kryształ 260
- czarny 308
Krytyka prądów burżuazyjnych
831
- teorii MalTa 38
KsantQchl'Oizm 146
Księgi cechowe 63'9-646
- grodzkie 8, 546-553. 584
- magiczne 274
- Manu 690
- metryk"alne 18
- miejskie 811
- sądowe 15
- sądów bartnych 519
- sądowe grodzkie 552-554
Ks,iężyc (Kamerun) !f8,1
Kształty wsi 439'-498
Kubły, karmniki 3!f5, 404
Kuchnie 430
Kukielecki
Kukurydza
Kulasa
Kuny
381
Kupcy orawscy 628
Kurche. bóstwo prusko-litewskie
8
Kurczęta, żywe w wieńcu 654
Kurhany 840. 844
Kurie, budownictwo orawskie 629
Kurloki
Ci, czes.) 917
Kurnica,
dymnica, chałupa z piecem
chłebowym 702
Kuwada 107
Kużnie 341, 438
Kwoki, karpiele 713
Kwaszenie 710
Kwaśnka
707, 710
Kwestionariusz
do badań, por. ankieta 823-830,
888, 12160-1267.
1271-1280
- Lefrena 825
_. Mannhardta 825
szwedzkie 824-B30
720
713
L
707
Kult psa 976
- rodowy 890
Kultura(y) arSJbska 838
_. białomorska 59
- górników czeskich 933, 934
-" kopieniaczo-ogrodnicze
49
leśno-stepowe 49
ludowa Podhala 30
ludowa Słowian 139. 343
łowców nadmorskich 49
materialna 340--438, 583. 584
myśliwska 49
_o. pierwotna 70, 74
rybolowców 49
-- społeczna w Nowej Gwinei 996.
997
- staropolska 22
__ o
Kultur zderzenie 705
Kulturowe prowincje 59
Kułactwo 26
Lada do rżnięcia 3'67
Lamka
chłopska (odzież) 643, 644
Lamusy 396, 397
Laponoidalny element 184
Lebioda, łoboda .. Chenopodium album
724
Lecznictwo na .Walaszsku 918
Leszek, legenda 659
Legenda Lepchów o wieży 9BB
Legendy ludowe 60, 61
Lemiesz 34<6.751
Lekanomancja 260, 266
Len, 348, 626-637, 705
Leninizm 8·64
Leżak, kamień młyński 596
Libel' Benejitiorum
252
Lichwiarz 650
Liczebnik sto, satem, kentum 1BB
Limba, Pinus cembra 145, 146
Liny konopne, łykowe 599
Lisica, prasa na olej 716
Listy niebieskie 663
Loch 397
Lud niebiesko-oki 146
Ludowa poezja Słowian 901
Ludoznawstwo' 291
Ludy kolonialne, por. indeks etnogeograf.874
- pierwotne 66-133
Lusterka wróżbiarskie 283
Lustracje 340--438
Lychnomancja, aI's lucis 283
Ł
Łan, miara pola 611
Łańcu:hówka 456-459
Łaźnie uzbeckie 860
Lodzie 49
Łopaty 345
Łosie 144, 145
Lotka, lojko, czę.Ść piły 560
Łowiectwo 73'6-745
Łowy symbiotyczne 736-745
Luk i strzały 889
Małżeństwo pierwotne 89
Mandragora 647
Mapy 803
katastralne 20
ludów ZSRR 862. 863
Polskiego Atlasu Etnogr. 12821284
typów tkactwa 682
Marksistowskie pojęcie narodu i kultury 23
Marksizm 3B-53, 97, 810, 832
Marryzm 38, 39
Masło, na Podhalu 712
Materiali'zm
dialektyczny
i histo·
ryczny 918
- dziejowy 2'53,254
Matriarchat
66-133, 850, 902. 903
MatryIinearność
68, 71, 79
Matryce do drukowania płócien 614625
Maźnica 367
Maże czumal:kie 665
Mąka, owsiana, jarcana, 'żytnia 707
Meble ludowe 365, 1215
Medycyna ludowa 656
Melodie ludowe 2fl-31
Merki rybaków 525
Meszne
M
Magia biała 324
- czarna 324
- Indian 1008, 1009
- IS'l1egów 983
Magiera,cza;Pka
649
Maglownie 630
Magnetyt, wróżbiarstwo
Majbaum
263
654
odzież 51
Malowanki 1200-1218
Mala, brona turkmeńska
850
Małżeństwo grupowe 71, 76, 80. 107
- parzyste 71, 72. 76, 8J)
Maliki,
585
Metoda b<ldań starożytności
skich 242-256
- etnogecgraficzna 251
historyczna 816
- hi'storyczno-geograficzna
historyczno-porównawcza
64, 84
geograficzn a 809-823
-
słowiaI1~
816--823
46.47.
indukcji i dedukcji 39
kartograficzna 813-823
konkretno-history:zna
255
Le Playa 18
materializmu dialektycznego
storycznego 832
i h;·
�._ .. ~-_..--------------_._---
- -
1433
1432
Metoda
_
_
_
_
odwrotna,
retrogresywna
242-256
porównawcza 251
pracy nad monografią 16-19
progresywna 250. 820
retrogresywna
242-256, 820, 130.
1031
_ wróżbiarstwa 257, 339
_ 7Jbierania melodii
ludowych
28-31
Metodologia badań etnogenetycznych
38--64
_ badań etnograficznych 881
Metody opracowywania strojóv.; 798806
Mendel, miara 349
Miary pola 611, 612
Miecz we wróżbiarstwie 260
Mielenie na kamieniach 709
Mielcuchy, 'browary ·3'53,405, 400
Miesw:ania Dagestanu 861
- ludów ZSRR 870
_ kołchozów obw. mosikiew. B,67
Mięso zbójnickie 7i5
Migralcje 55
_ ludów Indonezji 996
_ pasterskie na podhalu
704-727
Miód519
Mity 60
Mlecz, Taraxacum Officinale, !potrawa .głodowa 724
Mleczniki 399
Mleczno, mleczywo 397
Mleko na Podhalu 711
Młocka 350, 64'9
Młot na czwarownke, malleus maleficarum
271-273
Młyn na Dobrussku 91B
_ koński, Rossmiihle '592. 602
-
korzeczny
·593
_ na trzeciej mierze 5,B5,5B9
_ pływający na Warcie 414
Młyn słodowy 414
- szklany 416
- wietrzny 649
_ wodny 415, 592-598 609
Młynarstwo na Kujawach 5B3-610
Młynek do oczyszczania zboża 3'51,35!
Młynica 598
Młynki kieratowe 414
- końskie 414
- do produkcji oleju 602
Młynne, podatek 5B6
Młynów podział: czynszowe, dzierżawne,na
miarach. parobczańskie 585
Młyny 341-43B, 5B3-610
Modlitewnik królewicza Aleksandr",
25B
Władysława 2:57-339
Modrodruki 613
Modrzyńce, zapaski modre 614
Monografia Bujaka 18-20
_ etnograficzna B93
_ tańców ludowych 29
- wsi 16-25
Moskal, placki owsiane 707, 708
Motyki 348
Motywy zdobnicze 617-625
Muchdu, bóstwo opiekuńcze
Ewen-
ków 853
Muterrecht
85
Muzea radzieckie B65. B66
-- regionalne 8
lVIuzeoznawstwo radzieckie
1133
Muzyka dawna 28
góralska 29-31
- ludowa 29, 30
_. na Hanej 919
_ podhalańska 30-32
- polska 27
Myślenie magiczne 981
Myślistwo 49, 70, 72
1106--
N
)labiał
707
pomocnik płócienników
62B, 629
Nalepa, ognisko otwarte w izbie 701,
702
Naleśniki 710
Namioty przeważne 138
Napoje alkoholowe 717
Narody arktyczne 838
Narok 22
Narty 49
- na Rusi B'89
Narzędzia kolne 1174 1175
- kowalskie 358
'
- do orki 746-754
_. do pracy 1172
- rolnicze 342-::-438
- rylcowe do orki 754
Nauki etno.grafic.ZiIle 247
Nawsisko,
nawsie 439-498
Nawój u krosien 667, 67;2
Nazwa{y) folwarków 422
- Neurów 137
- miejscowe jako żródła do historii
osadnictwa 20
-' pił 565,56'6
- Ukrainiec 1023. 10.24
- ryb 20B
Nekromancja 271, 273, 283
Nemesia meridionalis, :pająlki 745
Neurów etymologia 137, 138
Nicielnice 670, 680-68,6
Niedotykalni,
kasta indyjska 868
Niedźwiadek morski 656
Noc umarłych 35
Nagończy,
o
Obnażanie 661
Obory koliste, kwadratowe
- w kształcie litery L
389
Obory w trianguł 389
Obróbka drewna 557
- włókna 360
- żelaza w Afryce 994
Obrusy, chlebowniki
615
Odnalezie
. rzeczy skradzionych 283
.
me
Obrzędy pogrzebowe kirgiskie 65,8
- słowJańskie 35
Obyczaje dzikich 77
- scyty}skie 138
Odkładnica 7,51
Odzież ludowa albańska 941, 953
- kirgiska 6·58
- ludowa 642, 662, 803-805
- Udmurtów 908-912
-zaehodnio-słowiańska
1046-1048
oe~:hyt!a
smaragdina, mrówki 741Ognisko otwarte 699-702
Okólniki,
podwórza 437
Okkopim
.
us, b'ostwo prusko-litewskIe B
Okolnica 450
Okra'sa na !Podhalu 716
Okręime 6,54
Olej lniany 707, 716
Olejarnie 716
Olędry, c~ady 4'52
Omacz, 'Socha turkmeńska B48
Opętany 655
Organizacja dualna 41, 71
- fratrialna 71
- plemienna 42
Orka 649, 750, 1172
OrientaUzacja kultury grecko-rzymskiej 261
Ornament geometryczny 617
-- hornacki922
- karelski 899
- roślinny 617
Orły poławiateze, Abu kullab 741
Orzesw: i limby 146
Osadnictwo 7. 15
�143a
1434
Feriodyzacja
Osadnictwo górnej Orawy 626
_. Małopolski 7. 20-24
_ na Nawsiu 490
_ podhala 445. 704
_ wiejskie 439-498
_ wołoskie 467
_ Wietługi (Zawołże) 866
Osady jednodworcze 446
_. na prawie niemieckim,
polskim.
ruskim, wolos,kim 24
_ wołoskie 626
Osełki do ostrzenia 350
Oset, Cirsill1J1 oLerace11m, potrawa
_
głodowa 723
Oskard 596, 602, 609
Ości na ryby 361-990-992
Oszczypki 708-713
Owalnice 453
Owce 360
Owczarnie 379, 392
Owies 705, 707
Ozd, ozdnica,
oznica,
ozdownie
405--
412
p
Falenie
515
Palonka
ogni, telekomunikacja
podhalańska,
511--
gorzałka 720
Pa,piErnie 416
Pająk morski, ilustra,~ja 657
Pamiętniki historyczne 61
Państwo Zywieckie 5·5'8
Paproki, przezwisko kowali 754
Papyrus demotyczny 264
Pasternak
704
Pasterstwo 74, 892
patry ja, patryla
512-517
Patriarchat 70-85,112,115,129,904.
721
P€Czys.zcze (j. ros.) 852, 853
Periodyzacja
Periodyzacja
66-133
archeolog. 985
historii pierwotnej
920
etnogr. radziecldej
kultury
lud.
i rosyjskiej 869
Perlik, młot 603, 609
Piec 425, 431. 699-702
_ chlebowy w komOI'ze 363, 423
_ garncarski 844
- do lnu 417
,
_ do wypalania ,cegły 417. 418
Pieczywo B. N. 719
Piekamie 430
Pieśń (pieśni) ludowa 28-31
_ butg. żniwiarzy 884
-- czeskie 922
_ Ewenków 859, 860
- radzieckie 876
_ rosyjskie 87'5, 876
_ ukraińskie 875, 876
_ ze Wzgórz Naga 983
Filarstwo 5'64
PHa, piela 559, 582
Fisane ludowi 25
Piskvonc,
Pfingstschwanz,
zwyczaj
wiosenny 918
Pisownia utworów ludowych 755, 756
Piwo 3'50, 707, 717
Piwowarnice.
browar 407
Piwni·ce 397
Pitanglls
sllLphuratus,
bentevi, ptak,
739
Placek góralski 708. 709, 719
PLatenice O, słow.) 627
Plecionkarstwo 679. 682, 683, 1173
Plemię, plemiona. por. indeks etnogeografi-ez:ny 42-46.
71. 75. 243
_
Patrin,
Pączki
czechosl.
90:i
ugrskie 55
wschodniosl-owial1skie
48
Placienicy635-638
Płachta 1055. 1058
Płóciennicy orawSCY. 626-634
Płótna wyrób 360
Płozy 345
Pług 344-438
Plugi bez kół, drewniane 345, 751
- kowalskie 751
- pruskie 571
Plużyce 344-438.
746
Pochodzenie Germanów 61
- rodziny 43, 68, '72
- Słowian 57, 61
Pochówki, podwyżkowe 978
Podania ,60
Podbielina, TussiLago, potrawa głodowa 724
Podział rodowy 40, 41
Podoski, metalowe obręcze 594
Poezja ludowa 877
Poezji ludowej zapis 755-766
Pogosty O, ros.) postoje 854
Pokrzywa, potrawa głodowa 724
Polaniarze na Podhalu 70'5
Poliandria 79
Polowanie pastuchów
bałkańskich
73,6
(gw. góral.) 718
Pomieszczenia dla inwentarza żywego (chlewy, dojniki, obory, owczarnie, s'tajnie, wołownie) 38'5-3>98
Pomoc wzajemna
999-1004,
1096-
Polednina
1104
Popularyzacja
etnografi.i U53
Porozum,iewanie się na odległość, telekomunikacja
511-517
Porywanie żon 142
Posowy, pułapy 376. 422, 42'5
Posty na Podhalu 718, 719
P o t l' a w y g ł o d o we, por. ALchemitLa, hodryk,
majki,
(mlecz) koniczyna, lebioda, szczaw, ognicha,
Raphanus
Raphanistrum,
szypułki, zajęcza kapusta, moskal, perz,
scyrbak,
trawa, TussiLago, Taraxacumi Of., warmuz,
ziomber
Potrawy kwaśne 710
Powinności chłopów 22, 344-438
Pożyczki pragel'mańskie 191
Fcżyczki ~raruskie 192
Pożywienie Podhala 703-727
- głodowe 710-723
obrzędowe 721
-' roślinne 708-726
~ świąteczne 719, no
;Półrolnicy 347
Półślednicy 3'60
Praludność Euro;y 184
Prace Instytutu Etnografii ZSRR 8n
Prawa bartne 518-529
- chłopa 843
_.. czartow,kie 652
- germańskie 650
_.- macierzyste 82-92
- niemieckie 705
- oj1cowskie 85, 86
polskie 650
- rozwoju zjawisk kulturowych 55
- wołoskie 540
Problematyka
etnogenetyczna
263
Promiskuityzm 76, 86, 91
Proroctwa u Czechów 917
Proso 350
Prowadnica,
część tartaku 575
Przebieranie obrzędowe, w wilka 139·
142
PrzE'chow j'wanie 363, 721
Przedmioty bły3zczące, wróżbiarstwo
260
Pl'zemysł fermentacyjny XV!'I w. 41fl
- ludowy 1199, 1205, 1206
- młynarski 418
- tart.aczny 555, 582
Przeobrażenia stosunków etnicznych
Eurcpy 183
Przesuszanie się pien iędzy 8
Przestęp
647
Przeżytki 74
- bartne 518
- rodu macierzystego
872
Przyciesie 419. 426
li
Kwakiutlów
�1436
1437
Przydomki odimienne 729
_ określające cechy człowieka 730
- od nazwy domu 729
- topograficzne 730
- sytuacyjne 730
- zawodowe 729
Przysiółki 446
Przysłowia Senegalu 983
Pszczelarstwo 519. 9'21
Pszenica 155
Puciera 713
Pućwiartki,
mi.ara pola 611
Puła'py z tarcic 425
pulanek.
miara pola 611
Puzderek wyrób 972-974
Pyromancja 269
Pytel chłopski 598-606, 607
R
Ra,bacja ,galicyj,ska 513
Raczun, rozrachunek 628
Radła, radlice 344--438, 746
Radziecika szkoła etnograficzna 843.
864
Rama tkaJCM 683, 687
Relacja Ibrachima ]bn. Jakuba 519
Rasp, instrument muzyczny typu piły 983
Rataj 344
Rącznik 13,5
Regale bartne 519, 536
Religia Mongołów 984
Relikty matria,rchatu 112
Relo, j.astrząb 736
Reny 858, 859, 991
Roboty ręczne albańskie 939-951
Rodzirna 72, 80, 92, 109
Rolnictwo 18, 22, 49, 132, 74,6-754
- w Czechach 916
Rośliny uprawne na Podhalu 705
Ród i plemię 41-46. 69-90, 850, 869
Rózga zielona 650
Różdżka czarnodziejska 283
Ruch ludo"wy 11, 15, 26
Ruchy chłopskie 1038-1044
Rudowłosi 146, 147
Rzeka brzozowa, Coiva 195
Ryby 647, 716
Rybołówstwo 70, 72, 361, 716, 990
Rytuał inicjacji 987
Rzemiosła ludowe czeskie 919
Rzepa, gryzula, ziemniaki 709, 713
Rzepak 350
Rzeżba w kOŚci 842, 877, 912-914
Rzeżalnie, sieczkarnie 402
Rzędówka 542
s
Sadło niedżwiedzie 716
Salamandra 648
Sanie 369
Sqdki do gorzałki 366
Sądy dawne 650
- owczarskie 538-554
- wiejskie 538
Sąsieki 384
Scyrbak, Cirsium
Rivulare, potrawa
głodowa 723
Semiki 399
Sery 362
- syr na Podhalu 712
Siabry, sebra (j. ros.) 852, 853
Siara 719
Side O. irland.), wieszczki 300
Sieczkarnie 402
Siedziba Nemów 13oł-152
Siemię 'lniane 3'51
Sień 421, 425
Sierdzeń u wozu 369
Siermięga, kaftan 649
Sierpy 349
Skansen 826
Skarbce na przyc:esiach 429, 430
Sklep. piwnica 397
Skolopendra morska 256
(gwara góralska), słonina 715
Skrzypce, część warsztatu tkackiego
672
Skrzyżowanie języków 41
Słodownia 405
Słopiec, cłapiec 664
Słowian autochtonizm 141
- dzieje 134-152
- folkIor 871
Słowiańsikie nazwy miej&COWOśCi
22
- starożytności 242-256
Słowniczek Togo 974
Smok, p. drac, 648
Smugi, rodz. gleby 750
Sobótka 666
Socha 22, 344--438
- częŚl~i 746-750
- dwupolicowa '151
- .litewska 751
- podlaska 751
- żelazna 746-754
Socha i ślemię 701
Socharz 573
Solenie potraw 710
Skrzep
Solki
399
odzież 51
Spichrz, spichlerz, szpicherek, szpkh,
spkhrzyk, Slpichlerzyk 372-3'74
Spi:clllerz na scendarach 373
Spiżarnia 373
Spław drewna 5'58
Spodnie płócienne 649
Społeczeństwa łowieckie 125
- zbieracze 125
Sprawa chłopska 11
Sprzęt zbóż 349
Sprzęty 342-438
- domowe 966, 967
- kuchenne 365
Sprzężaj 368-371
Spuszczadnica dla cieląt 402
Stajnia z chrustu 390, 438
Sowiki,
Stacitw
693
Zie!. Świąt;{j 566
Stado pierwotne 40 41, 68. 71
Stad;um macierzyste 97
- ojcowskie 97
Staje (l50 m) 612
Statki browarnicze 352
- folwarkowe 364
- gOEpodarcze 352
-- kowalskie 359
- kuchenne 362
-- ogrodni:2ze 348
- phvne 407
- szycnkowne 366
- zbożowe 3,52
Statystyka młynów wodnych 587
Stępa 364, 415, 592
Stodoły 349-438
Stosunki płciowe 41
- rodowe u Chakasów 907
- społeczno-produkcyjne
73, 340-438
Strawa 349
Strój ludowy 23, 639-646, 649, 662,
1053-1056, 1165, 1166, 1176, 1177,
1202
Strój, stroje ludowe zach.-słowiańskie IN6-105S
- dolno.śląSJki 639, 798
- dzierżalc'ki, górali szczawnicki'ch,
krzczonowski, kujawski, łowicki,
spiski 798
- szarn'otułski 7S8, 1058-1066
- wielkopol·skie 10-64
St,refy gosp.~kulturowe 49
Studnie 403, 986
Stypa 8
SukJnia chłopska 640, 645
Suszenie grzybów 716
Sworznie,
część tartaku 575
Syderyt, wróżbiarstwo 262-264
Sygnalizacja świetlna 511-517
Sypanie 352, 371, 375
Stado,
\V
�1438
1439
Syntez.a Niederlego 184
- polska slawistyczna i antropoIog:;:zna 184
- uralistyczna 186
SY7'zynka (gwara gór.al.), płótno do
dzieży 711
System dwuklasowy 984
- pańszczyżniany 1026-1029
Systematyka narzędzi rybołówczych
990-992
Systematyzacja polskich melodii ludowych 28
Szabatnik
425
Szamanizm 892
Sz;czepów bałtyckich genealogia 211
Szeregówka wieś 446
SzkLanki, huty szkła 729
Szkoła bujakawska 24
-ewolucyjno-psychiczna
249
- historyczna 250-256
- kulturowo-historyczna
68, 101
- wiedeńska 254
Szkudly
371
Szmaciaki mazurskie 1200
Szopy 373, 401
SZo7'~, suknia 645
Sztuczne nawadnianie 51
Sztuka ludowa 1079-1094, 1198-1216
dla mas, Massenkunst
660
_. drukowania płótna 613-625
_. na Horacku 917
- podhalańska 1204
.- slowacka 866
- śląska 12Q6
Szufel brandenburski
352
Szubienica 649
Szyszki 145
Szyszkojady 135
Ściana, stena 138
Środk i transportowe 368
Środowisko geograficzne 47, 49. 460
Świerk 135, 145
Święto pasterskie 917
T
Tabele osiadłości (źródła) 527
Tańce czeskie 918
- góralskie 32
Targi na płótno 631
Tartaki 352, 415. 555-582
Tatarka 348
Taźbierek,
gorsze piwo 717
Technika orki 750-754
Technika uprawy roli 21
Thesaurinella,
poszukiw.anie
karbów 283
Telekomunikacja 511-517
Telenget, lud węży 141
Teoria celto-słowiańska 184
- gramatycznych rodzajów 156-158
- koloni.alna 21
- kręgów kllJ1turowych 50
- lVLarra 37, 46. 47
- matrial1:hatu 66-133
- :patriarchatu 78-94
- pochodz€IDia religii 932, 933
- teoria runiczna 531-533
- sakralnego pochodzenia władzy
68, 76
Teza fińskiej praludności 185
- samojedzkiej praludności 186
Tezy leninow.skie 849
- lVIorgana 90
Tk.actwo 677-698, 1049, 1173, 1213
Totemizm 71, 79. 104
Toponomastyka 248
Tłuczenie ziarna 709, 716
Tragi do noszenia piwa 355.
Transport płótna 627-633, 655, 858
Transport
komunikacja
p. arba, bajdary
(łodzJie), budwozy, czółna, jarzemka, 'kajaki,
komunikacja wodna, łodzie, maże,
namioty przewożne, narty, patryja. reny. san;e, spław, sprzężaj,
sygnalizacja, środkl transportowe.
u,~rząż, konia, rena, telekomunika_
cJa, tragi, transport płótna, wielbłądy, wozy, zaprząg rena.
Typy kultur 49-51
osiedli 20, 854
- stroju 789
- tkactwa 682
Węże 137, 138
Wiadra z drzewa 363
Wiatraki 412, 583-610
- ,holenderskie 606, 607
- do tarcia tabaki 602
Widły 348-350
W£ece wielkopolskie 14
Wiecerza, (,gw. góral.) 718
U
Wielbłądy 973
Wielka. trójka, (Bachofen MI: LenUb.iory chłopskie, 6'39--646, 959
nan Morgan) 91
UCIeczka Neu'l'Ów 139
Wielk.anoc w Łowickiem 35
Udoje, grudy, bundz, brusy, .ser 712
Wielodrożnice 451, 452
Uhlarze 706
Wieniec dożynkowy 654
Układ gruntów w średniowieczu 445
Wiertel,
(leszczyński, Iwowiecki.
Ule 362, 527, 528
międzyrzecki) 348, 352
.
Ulicówki 447-450
Wieś,
(wsi)
kołchoźnicze
ZSRR
857
Uprawa lnu na Podhalu 666
- łanów leśnych 4'87
- motykowa 56
- olęderskie 446
- 'Sprzężajna 73
- małopolskie 17--22, 488
Uprząż ikonia, rena 47-49
370
Wieśnia1cy za Piastów 15 21
Ustrój ,gruntowy 445
'
Więcierze 3'61
'
'-- 'niewolniczy 44, 45
Wić
grządzielna
344.
438
- plemienny 45
Wigilia na Podhalu 719
-- Podhala 75
Wigwam 844
- radowy 119
Wilki 138-142
Wilkierze540
v
WHkołactwo' 138-142
Visapy, wyohrażenia ryb w KaukaWinnice w browarach 407
zie 842
Włodarz 434
Woda we wróżbaICh 250
W
Wół trzyrożny 660
Wołownie 3'91
Warsztat tkacki 667--676
Woły 347, 649
Wqgroda 462-466
Wolynka,
dudy 843
Wendeta 842
Wóz bosy 368
Wertep, ,teatr kukiełkowy 842
- dwukonny 22
Węborki
wielkopolskie 363 404
- jednokonny z duhą 22
Wędrówki lUdów 15, 43 '
Wozu części 3'69
- drelicharzy
andrychowskich
633'
Wozownie 400
634
Wrażda 8
- płócienników orawskich 633, 634
Wrota 435
Węgieł 263, 426
- z tarcic na biegunach 384
91
�i
1440
Wróżenie 2'62, 843
Wróżba z ognia 269
- z ołowiu 283
- z patyczków i kostek 262
- z paznokci 280
-- z ptaków 262
- ze szkła 289
Wróżbiarstwo 2,57-339
Wspólnota etniczna 45
- .gminna 24
- językowa 42, 192
- pierwotna 43, 44, 49
- rodowa 44, 66, 883
- ugrska 55
- ugrofińska 188
Wycinanki 35, 1199, 1201, 1203, 1207
Wydry 144, 145
Wykladnia snów 283
Wypiekanie chleba 969
Wyposażenie .gOS!PodarS'twa367
Wyrocznie helleńskie 262
Wyrób piwa 717
- sera 712
Zasięg limby 145
- sochy żelaznej 753
- tkaJ2twa 691
Zbieractwo 70
Zbieranie melodii ludowych 29-32
Zbiory etnograficzne 1180
Zboże 135
ZJbożojady 135
Zbójnicy podhalańscy 715
Zespoły rodowe 41, 42,62
Zdobiny 806
Zgaszenie świecy, wróżba 285
Ziemie żytnio-olszowe 750
Ziemianki 49
Ziemniaki 707, 709
Z'I1CIlezienierzeczy zgubionej, abseon"
d.H!!
invenire
••
1441
Zwyczaje pogrzebowe
978
- spadkowe 25
- tybetańskie 89
- żniwiarskie 654
Ruanda
977,
'.
.
.
opts woskowoJa,
ffia'lowania 843
Żniwa 349
283
Znamiona ~bartne518-537
Znaki własnościowe 526
Znaki bartnicze, herbowe, pasterskie,
rybackie 531
Ziarna oczyszczanie 1173
Ziomber,
dziomber,
poziewnik, Galeopsis, potrawa głodowa 724
x
Z'ręby chałup 433-435
Xiphomantia 260
- na przyic.iesiach 433
~ lepian~i 433
Z
- w slupy i regle ~3
Zr<nnicowanie
j. indoeuropejskich
zabawy i g.ry828
187
Zagadnienia agrarne 83!7
- j. ugrofińskkh
183, 186
- Neurów 183, 221
Zwarnica,
zenty.ca 713
zagon (I 5 morgi) 612
Związek(i) języka z kulturą 153
Zagrodnicy 70'5
męskie 897
za·klęcia Czeremisów 985
Zwiqzowiny,
zwycz. weselny 708
Zapaski 1202
Zwierciadło
czarodziejskie
260, 652
Zapożyczenia bałtyjskie 190
- saskie 1114-1119
- ugrofińskie 183
- Twardowskiego 652
Zaprząg rena 417-51
Zasady zapisu utworów ludowych 755 - weneckie 266
Zwyczaje B. N. 917
765
- doroczne i rodzinne 35
Zasięg j. bałtyjskich 215
- kantonu la Grave 968-971
- krosien 667-698
91*
morskiego
' med.
Zur, zur 707
Zuraw
na 'sl'erd
.
'zemu . u studni 403
Zyclorysy chłopów 11
Zyntyca 713 .
Zyto 705
żarna 1104, 1Hl5
Zelazo 438
Żiw
Zółć niedźwiadka
656
(j. ros.) technika
Z
Źródła ~tnograficzne '61, 242-256
- greckIe i łacińskie 134---:152'
�1443
INDEKS
CZĘśCI
ETNOGEOGRAFICZNY
ŚWIATA, KRAJE,
Afryka
Afryka 155, 841
Afrykaśroc!Jkowa '50
Afryka połud. zach. 45
Afryka płn. 973-97,6
Afryka płn.-wsch. 986
Afryka zachodnia i Centralna
Alger 840
A>santi (Sudan) 841
Ba.ntu 841
Batuto :(Bantu) 841
Banin, państwo w Akyce
PAŃSTWA
Guaiana 845
Gvatemala 845
Kalifornia
Kolumbia
108
165
Braz.
Zach. 842
Gambia AfT. 845
zat. Meksykańska 160
Ziemia Bafina 159
1005-
Indonezja
45
Karoliny
990
A
Z
1001, 1002
984
j a
Abchasskaja A. S. S. ROo 838
Adygejskaja A. O. 839
Adżarskaja A. S. S. R. 839
Jakucka
844
A. S. R. R. 861
Kama 145
Kaukaz 857, 858
Kazachstan 840
Kraj Zakaukaski 836
Krasnojarsk
140
Mohendjo-Daro
Oka 145
862
48
Sriedmiorzecze 50
Syberia 48, 51, 62, 840
Syberia zach. 55
Sybir, Syberia 59, 853, 864, 860
(Szi-Czi) Sym-Cjanja 61
Syr-Daria 877
Syrtia 60
Tybet 79. 990, 878
Uralo-Sybil' 55
Ural 145, 146, 147, 148
Vietnam 55, 845
Woroneż 671
rejon 48
Europa
Aesti 183, 185, 191, 225
Amphipalis (Bałk.) 737
Albania 83'6, 840, 943-955
Anglia 297, 671
Atelkur 203
48
Obłast
Peczora 145
Perm 145
Pogórze Ałtajo-Sajańskie
Zabajkalu
Dagestan 61, 839
Morze Dan!kara 853
Indie 44,686
Indie Zachodnie
IndOIchiny 55
Indonezja 686
loran 44
Marbial, płd. Haiti
Malanezja 50, 991
Nowa Gwinea
Ceylon 14
Chiny 44, 686, 982
Chiny zach. 50
Chorezm 890
Czukotka 48
Górno-ałtajska
Haiti 845
Hawai:ka 60
Ameryka
Babilonia, Babylonia 260, 843
Baszkirska A. S. R. R. 842
Bachły ('Indie Śr.) 843
Bichari 642
Binne 842
Bosforskie państwo 843
Buchara 843
Eurazja
N. Gwinea 985, 998
339
Chihuahua (prow. Meks.) 165
Columbia 162
Australia 102, 83'8. 871
Australia plin. 990
Australczycy 79
Filipiny 980
Sudan 839, 974, 975, 999
Brazylia 843, 980
i Melanezja
Borneo 842
KOIJlgoBelg. 976
Kraj Basków 841
Alaska 79, 840
Ameryka 104, 840
Ameryka !połud.50. 003-967,
1010
Ameryka półn. 49, 153-182
Argentyna 840
Arizona 165
162
jez. Titicaca 1010
VeIllezuela 844
Australia
Egipt 263, 685
Madagaskar
Afganistan 841
Alma-Atinskaja
Oblast 840
Amurskaja Obł. 840
Armiańskaja SRR 835, 836
Azel.'bajdżańska SRR 835, 836, 839
Azja 839, 838
Azja płd. wsch. 55
Azja płn. i śr. 49, 980
Azja środkowa 51, 62
846
Baczka k. Subotni '633
Bałtyk 29, 32
Banat63;;
Bełorusskaja SSR 836
Biała Chrobacja 244
Białoruska SRR 842
Bialoruś 1070--1071
Biskupin 842
Borscewo wieś n. Donem 843
Budapeszt 63·5
Bułgaria 836, 842
Chorwacja 633
Chrobacj" 21, 242-256
Donia 67
Delfinat 970-973
Estonia 191, 192. 193
Europa 15
�1444
Europa śr. 184
Europa pn-wsch. 59
Europa wsch. 183, 189
la Fe,rte sous Jouarre 604
Finlandia 190. 191. 194
Francja 293
Gjevgjelija Bałkany 736. 737
Goteborg 824, 826. 831
Gran Chaco 846
Grecja 78, 135, 684, 685. 838
Grenl.andia 847
Ham!burg 671
Hango 200
Harkabuz 626
Helsingfofs 200
Hornacko 924
HucinSiko CSR 923
Imperium Romanum 56, 44
Inflanty 14'2, 194
Ingerrnanl.andia 194
Islandia 668
1str 143
Kaukaz 51, 151
Kijowszczyzna 144
Kokenhu'sen 196
KoJ:dynga, Goldinges 198
Kraje nadbałtyckie 51
Kurlandia 194, 1'97. 198
Letgale 196
Libawa 197
Lipsk 2,0
Litwa 142
Lund, Szwecja 824, 827
Luptów, Sp~sz, Orawa 636
Lwów 30. 31, 32, 27, 12. 18. 21.
22, 24
Łotysze 193, 197
Łużyce 1048-1051
1445
Szwajcaria 209
Szwecja 824--831
Majotis (M. Azow.) 144
Mitawa 197
iVIoskwa 67. 188. 189, 198
Toropiec 198
Tracja 737
Treblinka 753
Turcja 878
Twer 189
Neuryda 141
Niemy 270
Nizina Zadunajska 633
Norwegia 194, 668, 671
Nowog.ród W-ki 190. 196. 203. 206.
208
Norymberga 271, 275
Ukraińska SRR 835
Ukraina
137.. 138, 200
Upsala 824. 82.6, 831
Obszar Nadamurski
Orania63'8
Villafranca
648
51
Państwo Bizant. 140
Pepenie pow. SzawIe 700
Petersburg 1'94
Podni'eprze 137
Podole 149
Polesie 34, 139, 143, 144, 219
Polska '(p. str. 1445) 15, 21, 22, 23,139
Portugalczycy 56
Prusy 142
Psków 198
Rosja środkowa p. ZSRR. 189
Rumunia 633
Ryga 183
Rzym 684, 685
Saragossa 256
Scytia 141, 143, 135, 136, 148, 150.
1'51
Selencia 197
Siedmiogród 143, 203, 633
Skandynawia 48, 204, 211. 1136-1166
SIanica G. O. 628, 629, 630, 632
Slavonia 633
Słowacja 514, 626--634, 1048-1050
Słowiańszczyzna 247, 678
Spisz 633
Strażnicko 924
Sudety 484
Szlezwik 671
Sztokholm 824---831
deI Panades,
Katalonia
Westrup w Wes.tfalii 667, ,670
Węgry 626, 627, 633, 836
Wielka Chrobacja 244
Włochy 20
Wołyń 144, 149, 665
Wyler, wieś Szwaje. 648
•
zemga'le 196
ZSRR 45, 51, 833-849. 1l09-11:ł5
Zubrohlawa 628, 632
Zelazny Ujazd CSR 462
Zmudź 13,9. 197, 656
Polska
Andry:hów
627, 629, 634
Babki 345
Bal2z'ków k. Bochni 12
Bańsko 636
Bębynek W. 478
Bęczyn pI'zedm. w Urzędowie 611,
612
Biadoliny Szlacheck,ie 449
Biała wieś, :pow. Płock548
Biała P. Prud:nik 614, 615
Biecz 8, 15, 22
Bielczarowo, Sądeckie 467
Bielowa Pilzn. 474
Biskupice 362
Biskupin pow. Zuin 667, 668, 669
Bobrów 628. 629, 632
Bochnia 10, 12, 700. 706
Bogusza, Sądeckie 467
Bronisław k. Strzelna 588
Brwilno pow. Płock 550. 548. 549
Brzesko 16
Brzezie 345
Brzozowski klucz 342
Budrów pow. Wadowice 701
Buk Wkpl. 342-438
Bukowina 626, 703-727
Bydgoszcz 5'52-554
Bystra 5'66
Bystre Stare 632
Bystrowi:ce Paeworskie
469
Chełpowo pow. Płock 549
Chochołów 63'5-638, 703-727
Chorzów 616, 617
Chrobrze 5'64
Chrośnica, ZbąS'zyń 541, 542, 543'
Chrosno k. Kruszwicy 592. 599. 603.
605, 608
Chrza:nowski pow. 20
Chumiętki 364
Chyźna 632
Ciążeń Wkpl. 342-438
Ciche 703-727
Cieszyn 614. 619-625
Czamy Dunajec 627. 703-727
Czech-nica obok Wrocławia 449
Czerwieniec 561
Czewujewo wieś w Wklp. 539
Czukiew, Czysz·ki 488
Dawidek W. 462, 479
Dąbrowa T.arn. 700
Dąbrowice woj. Lubelskie
Dąbska 349
Dobieżyn 344
Dolsk Wklp. 324-438
Dołżyca Sanockie 467
Domaniewo 344
Dzianisz Podh. 632
474
�1446
1447
Dziedzice 364. 3a2
Dus:zmiki 344
Dzwonina Pilzn. 474
ł'aściszowa
n, DWlajcem 702
Gać 488
Gdańsk 517, 678
Gi€l:z 669
Glinik pow. Jasło 467, 472
Główno 345, 416
Głusz)"na 344
Gniezno 699
Gorcze wieś 35
Goszczewo pow. Nieszawa 550
Góry przedm. Urzędowa 611
Grabiny 753
Grębków 420
Grodzisko pow. Łańcut 512, 513, 516
Grodzisk Dolny 485, 492
Grodzisk G. 495
Grodzisko miasteczko 493
Gubałówka
704
Gwizdary gm. Łochów 7,52, 7'53
. Hamry
633
Handzlówka, Husów 488
nża518-529
Inowrocław pow. 584
.Jabłonka 631, 632
Jabłonków Bes. 441, 614-625
Jaczew 7·53, 754
Jankowice pow. Olaw&ki 669
Jedlnia 519
J eleśnia pow, Zywiec 560-582
J emielno 384
Kalisz 669
Kamień !Pom. 517
Kaszów wieś krak. 473
Kąty 364
Kieleckie 31, 701
Kiełczew 753
Klin 632, 633
Kobielów Z. 562
Kobierniki pow. Płock 548
Kobyle pow, jasielski 467
Kokoszczyn 349
Kolczyno płockie 549
Kombornia 25, 487
Kambarska Wola 474
Komorni:ki 347. 419
Komorowo pow. Szamot. 668. 669
Konojad 344, 345, 385
Koprzywnica 4B7
Kosina 488
Kossowo 349
Koszanowo 344
Kotawo 382
Kotunia 398
Koziegłowy 349
Kozłów Biskupi 354
Koźle S. 614, 615
Kraków 7, B, 12, 14, 16, 17, 18, 21,
20, 22, '27, 637
Krauszów Podhale 448
Krerów 347
Krobia Wkpl. 342-438
Krościenko Wyżne 515
Kruszwica 591
Kukały 399
Kulkowo Podlaskie 753
Kuźnice 706
Laskowo 345
Leszno Wklp. 459 642
Leśnica pow. Lubliniec 669
Leśnica pow. Strzelce opolskie 614.
615. 616
Leśnagóra 420
Leżajskie Starostwo 519
Limanowa 7, 17, 20
Lipki 753, 754
Lipnica 628. 630, 631. 632
Lisice 398
Lubcza pow. pil:zneński 472
•
Łapczyce k. Bochni 12
Łaskarzew 344
Łętownia 515
Łojewo pow. lnowI'. 589
Łojki 753
Łowień 350
Łowicz 8, 23. 34
,.
Maniowy 706
Ma.rll:owa 488
Maruszyna
Ma.szkienice pow. brzeski 7, 8. IB.
17, 19, 22
Mikuszewskie
przedm. 611
Milówk.a 5,60
Minikawo k. Poznania 348
Młodojewo Wkpl. 342-438
Mły;nkowo 3·63
Mogi1eński pow. 584
Morzyczyn 753
Mrozowa Wola 7'53
Mrowino 345
Namiestów 626 630, 632
Nawsie wieś 440. 441. 483
Niedźwiedź 445
Nowosielce pow. Przeworsk 513
Nowy Targ 63;5-63'8, 706-727
Odęte Podh. 752, 753
Okonin pow. ropczycki 12, 47'8
OI.brachtowice pow. wrocl. 6'69
Opole 614, '670, 678, 699
Orawa G 626-634, 703-727
Orawka G, O, 628, 632
Osada 632
Ostrów Szl. k. Bochni 70, 702
Ostrów Tumski 348
Oświęcim 563
Pabianice 1037,' 1040
Pantalowice 469
Fcim k. Myślenie 700, 702, 475
Perla 449
Pietrzykowie 560
Pj~czkowo 349
Filczyn 360
Pilsko 630
Płatkownica, Podlasie 752. 753
Ploc:k 547, 549, 550
Plóciennikówka
rola 631
Podrzewie 347, 420
Podwierzbie 34!6
Podwilk, G, O. 626
Pogwizdów k. Bochni 12
Polanowice pow. Gubin 669
Ponikiew 563
Porąbka pow. Zywiec5'57
Poznań 27, 29. 31, 342-438, 667. 66V
Prawda 344
Prostyń pow. Węgrów 747. 748, 752.
7'53. 754
Przeginia pow. Olkusz 701, 702
Przybl'oda 345
Pszczew 342-438
Ptaiszkowa 474
Fuńców, Cieszyńskie 480
Racibórz 614, 615, 616, 617
Radom 519, 520
Radziechowy 560
Rankowskie
przedm. Urzędowa 611
R'ltoszyn 612
Rawa 34'2-438
Relowa pow. Brzesko 702
Rybniki pow. Brzeski ŚląSk 669
Sadoleś,5adowne
752. 753
Samarzewo 416
Sandomierz 520. 654
S,mtok 699
Seredzice Bliższe, wieś 527
Sękowo 347
Siemianowice 614, 616-625
Silna 350
�1448
Slotowa star. pilzn. 474
Sarna 626
Skandle pow. Busko 701
Skalne Podhale 703-727
Skarboszewo 345
'Sobienie 346, 3'50
Scchaczew 342-438
Sójkówek 753
Sokołów 753
Sokółka 753
Solec 368
Sosnowiec pow. Srem 669
Stara wieś 448
Na Starym, huta 729
StelPanów 632, 633
Stoczek 752. 753
Stoki 3.50
Stołuń 3162
Strz€lgocice st. pilzn. 474
Strze1iński pow. 584
Strzelno 602
Sucha 47:5
Szaflary 7·06
Szamotuły 1058-1060
Szarlej Sląsk 66'9
SZJczawnica Wy.na, Niżna 728-735
SzczeCin 605
Szczonowa pow. Jarocin 669
Szczytniki k Krakowa 468
Szumecza 4'53
SCinawa, pow. Wołów 6. 24
Slesin 348
.
Smiłowska Rzeka wieś SI. Cieszyński 480
Swider 415
Tarnów 8, 344
Tamowo 345
Toruń 26,512, 513
Trzebiechów 350
Trześniowa 473
Tuczępy Małop. 702
1449
Ujsoły 567
Umienmo pow. Płock 548
Urzędów 611-612
Uście 626, 632-633
UstrzY'ki Dolne 514
Wadowice 5,63
Wawreczko W. 632, 633
Węd rY'!1
ia, Beskid 480
Węgierska GÓl'ka 560, 565
Węgrów Podlaski 652, 746-754
Wielgie-Topór, Podhale 752. 753
Wiełki Sławsk58'5
Wierzbocice 364. 418
Wilczyna 36'6
Winnagóra 342-438
Witowo 347
Wolin Pam. 517
Wólka Łaskarzewska 357
Wólka Pozn. 411
Wrodszew 379. 382
Wrocław 26, 66'9
Wturek Wkpl. 462
Wyszków 753
i
•
Zakościetne
Zbików
Zmiąca
Zolynia
Zywiec
Zywiec
I
I
I
!
\
~
704
Azowskie M. 203
Bałtyk 190, 191
Białe M. 208
Czudskoje Oziero 193
Ladoga 210
Michigan 164
Onega 191
Pejpus 192
Pont 151
Pskowskie 192
Wielkie Jez. 164, 165
R z e k i, o c e a n y, z a t o k i,
wyspy
611
Mazow. 348
7, 17, 18. 19. 20. 440. 477
490
62'7
Stary 560
Góry
Karpaty 20, 202
Kaukaz 200, 203
Kotlina Spisko-liptowska
Ural 202, 203
I
Zabłocie pow. Zywiec 5'58
Zajezierze 438
Zakopane 15, 30, 440. 703, 706, 707727
Zalilpie pow. Dąbrowa Tal'n. 700, 702
Ząb 702
Złaków Kościelny 34
Złotki Podl. 752, 753
Zlotniki Kujawskie 593, 597
Zubrzyca G. Podhale 703-727
Zubsuche 706
ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE
I
I
I
I
Abawa 198
Amur 4'8
Boh 143, 145
Borystenes Dniepr 136, 143, 151
Bug 13,6, 13'7
Cisa 202
Dniepr 13'6, 137, 143, 144, 148, 150.
203, 207, 208
Dniestr 143, 154, 148, 150, 203
Don 145, 147, 148
Dunaj 143, 149, 202
Dźwill1a 195. 196. 197 2·08
~
ELEMENTY FIZJOGRAFICZNE
,I
J
r
Hiwasee 169
Hypanis..,Boh 143, 148. 150
Jenisej 140, 205
Jowa 164
Kama 51, 203
Maris, Marosz 143
Missisipi 162, 164
Missuori 162
Nass 162
Niemen 184, 194
Nur 137
Odra 141
Oka 205
P;eczora. Peczora 51. 63. 203
Porotwa 217
Prypeć 136, 137
Skeens 162
Tanais-Don 144
Tenesee 169
Tyras 143, 150
Wenta 198
Wołga '5'1, 144, 145, 151, 188, 189
Ocean AtłJanty.cki 164, 166
Oceania 102
Zalew Kuroński 198
Zatoka Fińska 193, 194, 195
Zatoka Hudsona 164
Zatoka KandaIax 204
Zatoka Ryska 101
Wyspy Aleuty 840
Wyspy Andamańskie 840
Wyspy Triobrand 104
Wyspa Faroer 668
Wyspa Ozylia, Oesel 188
Wyspa Runo 191, 209
R zek i
Bug, Narew
Bzura 415
531
W POLSCE
Dunajec 32
Noteć 593
Odra 449
San 24
�1450
1451
Soła 558
Warta 414, 531
Wisła 448, 22, 141
Wisłok 515
Gór
y, d o] i n y, p u s z c z e
Babia Góra 630
Beskid 514, &26, 704
Beskid Żywiecki 555-582
Góra Jarmunt 729
Marynkowe Wzgórze n. Wisłokiem
51'5
Patria,. wzgórze 51'5
Rohacze 514
Staszowa Góra 729
Tatry 29, 32 514
Dolina Nowotarska 704
Dolina Raby 626
Dolina Sanu, Wisłoka 512
Dolina Skawy 626
Dolina Soły 626
Dolina Warty, Wisły i Sanu 700
Kotlina Orawsko-nowotarska
704
Lasy Iłżeckie521
Pojezierze Ma,,;urskie 136
Pole "miastowe" 612
Puszcze karpackie 556
Puszcza Kozienioka 5'19, 520
Puszcza Kurpiowska 519, 530, 53i
Puszcza Radomska 519
Puszcza Wyszkowska 530-'537
GRUPY I PODGUPY ETNICZNE
s
z c z e p
y, p l e
Aibazincy 836
A'bińcy 836
Abipony 836
Abchazowie 836, 867, 868
Adygejcy 837
Adzarcy 83'7
Agartysowie 143. 148
Agu1y 837
Ajnowie 889
Alanowie 1'51, 203
Albańczy:cy 838. 941-953
Aleuci 4'9, 79
Alidzonowie 143
Altajcy 62, 838
Anchetowie 150
Andamańczycy 838
Androfagowie 143. 148
Ąntowie 838
Amchary 838
Apacze 838
Arabowie 886. 971
Araukańczycy 838
fi
i o n a, l u d y,
nar ody
Arowie, Arinowie 140, 141
Aryjczycy 838
Atapaskowie 839
Australczycy 42, 125, 1'26, 994
Awarowie 43, 203, 836, 903
Aymara 961-965, 1008, 1009
Arawakowie 838
Azerbajdżańcy 837
Azande 837
Aztekowie 839
Baganda 839
Bagirmi 838
Bagulaly 839
Bakairi 839
Balunda 839
Bałtyjskie szczepy 183. 839
Bałtowie 142. 183-241
Bantu, Semi-Bantu 156. 839, 982
Barongo 839
Barotse 839
Baskowie 839
T
I
~
I
Baszkirzy 203, 840
Becuani 84Q
Beduini 840
Bengalowie 840
Berberowie 840
Besermianie 840, BOO
Białoc:horwaci 840
Białokraincy 840
Białorusini 840
Birmań'Czycy 55
Biszarini 840
Bizantyjczycy 140
Bobrowianie '633
Baikin 985
Bororo 978-979
Botokudzi 841
Bretończycy 841
Brytowie 841'
Budinowie 134-148
Bu~garzy 43, 202~206, 840, 884, 901
Burgundczycy 841
Buriaci 45, 49. 841, 903, 906
Burowlie 841
.Burtasy 841
Buszmeni 825, 841, 992
Chakasowie 49, 907
Chantowie 55
Chorwaci 63
Celtoligurowie 140
Celtow.ie 15, 44, 80, 94, 673
Celtoiberowie 140
Cyganie61
Czeremisi 191, 204. 985
Czerkiesi 839, 856
Czudowie 208
Czukcze 45-<60, 906
C~wasze 202, 204, 851, 890
Damarowie 844
Dieri 979
Dołganowie 907
Dragowicze. Dregowicze
63. 2oo
Drewlanie 142
Dunganie 50
Emi, Elm 63
EskimoSi 59, 159, 202, 906, 907. 908
Estowie 51, 142
EStOI1J:ZYCy
185, 192-195. 209
Etruskowie 44, 54
Ewen'kowie - Tunguzi 851, 853-859.
901, 906, 907, 908
Finowie, Fenni, Finnoi,
142-148
- nadbałtyccy, 183-241
-, nadwołżańscy 189
185-196.
Gagau'Zowie 843
G3jda 843
Gajduki 843
Gallowie 8'43
Gandza 843
Gaueo 843
Gebry 843
,Gelonowie 145
Gendy 84,6
Germanie 15, 44, 189, 192, 844
Germinoni 61
Gilacy, Niwchowie 844
Goei 19'6, 844
Goldowie 844
Golędzinowie 2107
Grecy 44, 13,7,140, 246, 946
Grenlandczycy 49
Hanacy 843
Hawajezycy 843
Hellenowie 261
HisZJPanie 140
Holendrzy 844
Hunowie 43, 61, 203
Huroni 77
Ilirowie
56
�1452
Indianie 43, 962-965. 985, 986. 1004,
1008
Indogermanie 100
Ingewoni 61
Inkowie 1008
Irokezi 43, 77, 164-166, 868
Isnegowie 978 9.83
Istewani 61
Italikowie 56
Itelmeni 906
Jadźwingowie 197, 217, 22'8
J,akuci 45, 49, '56. 60. 851. 859. 907
Jazgulemcy 878
Juczi 169-182
Kabardyńcy 862
Karakałpacy 62, 848, 888, 897, 898
K,araja 9'78, 97,9
Kare.1czycy, Karełowie 187, 190, 899
Karowie, Karejczycy 80
~cy
62, 844
Kirgizi 62
Komi 45,59, 63
KomHżemcy '51
Koreańczy1cy 906
Koriacy 49, 60, 906
Kozacy 62
Krywicze 195, 206
Ku:ba1czyńcy61, 896, 897
KumalD.dyńcy 890
Kurowie, Cori 197, 217
Kurykanie 852
Lachy 8
La'PończY'~y 183, 201 668, 986
Lamuci 906
Lepchowie 988
Litwini 51, 139, 198, 209, 213
Liwowie 51, 187-198
Lud Boikin, - Wawaek 98'5
- Bororo 978-79
- Wilkane 983
1453
Ludność Unii Poł.-Afrykańsk!ej
885
Ludy fińskie 184
- irańskie 189
- Kaukazu 1124-1127
- Khasi 981
- nadwołżańskie
1124--1127
- samojedzkie 48
- słowi.ańskie 57
- Syberii 45-49
_. tiursk:e 48 56
- tunguskie 47, 48
- ugrofiń~kie 185
- Wołgo-Kamia 48
Lykyj'czycy 78. 86
Omogoja 60
Orawiacy 629
Ormianie 840
Ostiaey 202
884,
Papuasi 42
Permiacy 63, 204
Persowie 144
Pieczyngowie, Peezeniegi 140, 149,
202, 203, 851, 87'5
Pima59
Plemiona: Bamangwato 860-861
_. chamkkie 80
- Dul-Dol 852
- DżeIaIawand 878
- Hupa 165
- Huron 165
- Indian 153, 182
.- Kilen, Kimo-Kima, Kure 852
- Mohawk 1'65
- Onondaga 165
- Seneca 165
Polanie 63
Polinezyjczyey 60
Polowey 140
Połtawia!Itie 206
Protosłowianie 141
Prusowie 185, 209. 905
Łotysze 51, 142, 209, 217, 234
Madziarzy 43
Mantowie 49
Mansi 49, 5'5
Maryj.ey 866
Melanchlajnowie 143, 148. 20'4, 205
Merianie, Mehrens 188
Meszezeriacy 2'05
Mikulaszanie636
Mołdawianie 56, 867
Mongołowie 204
Man-Khmer5,5
Mordwini, Mordens 188-205
Nanajey 49
Narody ZSRR 843, 84'7
Nawaje 59
Neńey, !p. Samojedzi 51, 59, 60, 851,
907
Neurowie 134-152, 183, 207
Nerwiowie 136, 150
Nganasanowie, 906, 907
Niwehowie. p. Gilacy 49
Oestrymnijezyey
Oguzy 851
140
Quiche 855
Romanie 15
Rosjanie 196
Rzymianie 43, 56, 137. 246, 262
r
I
SagaHbowie 146
Samojedzi, p. Neńey 47. 201-204
Sardyńczycy 56
Sartowie 60
Sauromaci 144. 148
Seytowie 138, 143-148, 189
Sefes 140
Sele. Seleni. Selenowie. 196. 217
Serbowie 139, 141, 151
Siewierzanie 63, 142
Siuxowie 159-162
Slaniczanie 633
Słowa~y 62~634
Słowianie 15, 57, 134--152. 188. 191,
196, 242-256, 1014-1019
Słowienie nowogrodzcy 195
Sojoei 205, 890
Suomi 186-188
Szczep Amue'Sha 1003
-. Ba- Yaka 987
- Bikom'994
Campa 1003
- Mailu996
- Murutow 993
- Koita 996
-. Nuer 996
Szeklerzy 203
Szorcowie 56, 851, 890
Szwedzi 209
Tadżykowie, Tadżyk i 844. 848
Tagusy 60
Tai 55
Tatarzy 5,15, 516, 890, 896, 907
Taurowie 148
Teleuci 890
Trakowie 5'6
Tntenianie
636
Tuaregowie 9'73
Tubalarzy890
Tuje 980
Tunguzi 851, 852, 907
Tupi 978, 9179
Turcy 56
TUl'kmeni 56, 62, 848
Tuwińcy 48, 56
Tybetańczycy 876
Twerycze 190-210
Udmurtowie.
908-912
Udmurci
48. 840, 898.
�1454
Ugrofinowie 185
UZJbecy62, 848, 860
Uzowie 140
Wenedowie 842
Węgrzy '202, 842
Wiatycze 843
Wielkorusi 139, 142. 195, 196 842
Wikingowie 191. 197
Wizygoci 842
Wogułowie, Woguli 202, .842
Wolyniacy, Wolynianie 206, .843
Wotiacy, Wotiaki 139. 146, 147, 203.
204, 843
Wotowie 194
Zyrianie 146, 147, 202-204
Zubrohlawcy 00'3
Żydzi 17, 877 878
Vachancy, Tadżycy842
Venetowie 137
Wagry 841
Walijczy!cy 842
Walooowie 56
Wał.asi 841
Wandalowie842
Waregowie 842
Weddowie 14, 112, 12'5
Polskie
grupy
etnograficzne
Górale 8
Górale Szczawniccy 728-735
Górale Tatrzańscy 31
Góral'ElŻywieccy 627
Lasowiacy lO56-1058
Lipniczanie 633
PodhaJJanie 714
Rzeszowiacy 1056-1058
Galicja 10, 17, 18, 20, 22, 2.4
Kiel€l2kie 654
Kujawy 583-610, 1176-1178
Kurp~e 11, 519
Lubelskie 45,7
Łowickie 821
MałQPo1ska 7, 15, 18, 20, 242.. 256,
445, 448, 457
Mazowsze 24, 340--438. 462. 519, 527
Mazowsze Płockie 546-551
Orawa 29
i regiony
INDEKS OSOBOWY
NAZWISKA LUDOWE, MIESZCZAŃSKIE
Adamczyk
W., chlap 73,0
Baca Wiktor,ia,inform.
701
Bemasiuk W., roln·jk 748
Borowski, kowal 752
Buczków rodzina 630
Byrtek J,an, chłop 627
Podhale 12, 29-32, 79, 81, 83, 627.
632, 635-638,
703-72(7, 10381041
Cholewka drelicharz
Ciesielki 72'8
Podhale Skalne 29, 32
PodlaS'ie Zachodnie 746-754
Pomorze Zach. 821
Rzeszowskie 654
Dafczykowscy, kupcy 633
Dobosz Mateusz 527
Dzierlatka,
Antoni, Jakub,
Wawrzyniec 526
D.ziubkowie, bUchane 631
Sandomiersz'czyzna 701
Śląsk 454, ~f2, 613-625, 670, 104(1-1053
Wielkopolska 22, 24, 340-438,
645. 10'56-1068
Ziemia Chełmińska 24
Ziemia Lubuska 453
Ziemia Łowicka 35
Ziemie Odzyskane 22
Ży\viecczyzna 555-582
642,
e30
Józef.
Galasów rodzina 630
GalasowS1cy,,kupcy633
Ga~da (Gwiżdż Feliks) 72,6
Giądło, blich.arz 631
Gozdol Marcin ,chł~p 611
Gra-lec A{jam, ,chłop 527
Hai'car, Shomer Somer 729, 730
Herma, drelicharz 630
Jałowiec IP'rzyd. 728
J.an, owczarz z Malic 554
Janoszek Grzegorz 627
Jura Albin 627, 633
Jura. dreliichiarz 630
KaloI1czykowie, drełicharze 630
Kamiński Wojdech, Ichłop 589
Kapłon Maria 70.6, 714
Kawalec Józef,chłop
527
Kępa W., drukarz 616
Kleczaj Antoni, chłop 529
Klinowscy, rodz. 630
Klos 729
Kohuthów, rodzina 630
Kompantkowie, :rodz. 630
Konwa Stach - !kurp. 11
Kościalipowie, rodz. 6,30
Kozak Ignacy 631
Kubicowscy, rodz. 633
Kula Tomasz, góral 722
Kupczyk Adam .i 'Ignacy 631
Kurek Błażej i Paweł 526, 527
Lipowski, bHchiarz 631
Liska Stani'Sław637
Maohajcok Jan 636
Majol1czykowie, rodz. 728
MaIinowscy, rodz. 728
Mańkowski A. 540
Marek Kizimierz 526
Marek Toma'Sz,chłop 526
Masny Wojtek, góral 637
Mastals·cy, rodz. 728
Michał, owczarz z Ro~pę.dka 554
Michał, owczarz Z Dobieszewa 554
Michniok Józef 636. 637
• Zestawienie przydomków górali szczawnickich 92
I .INNE *
na str. 730-735
�•. ,.r.'.
1457
1456
Mikuł 798
Misiaga (Salomon) 728
Moskwa Wojciech, chłop 53'6
Mrugała Maria 706, 714, 723, 724
Murin Antoni, Maciej, kupcy 630
Napierski-Kostka
1040-1046
Nieuczyk Sebastian, Ichłop 527
Obrochta Bartuś 30, 31
Obrochta Ja,centy 635
Odrobiniacy, rodz, '63'0
Pa,cek FeHks, chłop 526
Pawele.c Kazimierz inf. 711
lPiecy;k 729
Pieolche Michał 543, 545
PUchowa Wanda inf. 631
Piotr,owczarz z SieI1nik 5'54
Piotrowski, d·rełicharz ,630
Pojtków rodz. 63Q
PocLgórna 729
Prebicz Johan, młynarz 543
Pryciak Wojlciech, chłop 527
Przewożny Piotr 749
Pypla, przyd. 728
Sabs.a Adolf, kowal 752
Sakulezykowscy, kupcy 633
SerwatowSlki, kowal 752
Siwiec Walenty, Adrian, chłop. 52.6
Ska'rpetowski Lucjan i Tadeusz 748,
749, 754
Skiba Adrian, Szymon, Franciszek,
Mikołaj, Maciej, chł. 526, 527
Skwara Rozalia 616
Skwara' Józef, chłop 616, 625
Skycak Ferek 630, 633
Słowiki 728
Sobotka S., rolnik 747
Spadło Franciszek 527
Stepanow, rodz. 670
Styk Jan, chłop527
Szalay Józef 729
Szambera Adam, chłop 528, 529
Szefler Krzysztof, Wojciech, oWIczarze
543, 545
Szulc Ma'rcm, owczarz 544
Szymalczykowie, drehcharze 630
Alminauskis W. 220, 239
Alesa M. 915
Amnianus Marcellinus 1it6, 137, 150,
222
Andr;eanov B. W. 884, 886
Anisimow A. F. 1l0. 853, 854, 903,
008
Antoniewicz A33
Anucin D. N. 889
Antti Aame 781
Arcichowskij A V. 889
Arciszewski A. 839
AJI1chutowski S. 108
Armon Witold 889-908
AJrnold st. 439, 1029-31
Artamonow M. A. III
Ashmole Eliasz 306
Atkinson W. W. 258
Aubrey 328
Aufenanger H. 983
Awerkiewa T. P. 892
Av~;;enna (Abu-Ali-ibn-Sina)
656,
657, 848
Avien R. F. Avienus 139, 140
Telczak Jan, 62'7
U1mic Jan,
544, 545
Mid,hał, owczarze
543,
Węglarze 728
Wici:k Franciszek 528
Wieczorek Józef, płóciennik 635
Wiercioch, G. S. 7.25, 729
Wloszakowie, rodz. 630
Wnęk Jan, ~UJPiec 630
Wojdechowski,
kowal 752
Wojcieszek Bartłomiej, inf. 702
Wojtyło Apolonia 700
Babachanov I. 877
Bach A 8'09, 810, 812
Bachofen 66-t33, 255
Bachulski A 519
Bader O. 866
Baissac J. 2'97
Balasa E. 968
Balcer O. 242, 439, 446, 450, 853
BaldockRadulf
298
Baliński 25'6
Bang W. 140, 152
Barabasz S. 716, 726
Baran L. 968, 919
Baran Władysław 12
Baranowski Bohdan 515, 516,538545, 1031-1035, 1096
Baranowski I. T. 344 473, 564, 1029
Barbroocke W. Grubb 337
Zachwieja 7213
Zając Jan, Omielarz, góral 709, 723
Zgaga Stanisław, chłop 529
2iskowie 611
Żyszkiewiczów
rodzina
611
INDEKS AUTOROW
Abraham W. 242
Adelung J. Ch. 78, 302
Agrippa
Korneliusz
z
275
Ajdukiewicz K. 665
Nettesheim
As.kimowa M. S. 891
Albisetti C. 984
Alechin W. W. 145
Aleks,androw B. 876
d'Alembert 831
•
92*
Barda~h 446
Barrance Małgorzata 312
Barrett F. 322
Barth Frederi:k 995
Bartsch Karl 288, '291
Bartucz L. 202, 239
Bastian A. 97, 9a, 255
Batchelol' J. 697
Batorowicz ZdzisJaw 1103
Baudoin 265
Baumann F. 743
La Baume W. 239, 668
Baumgart Richard 746
Bebel A 98
Becqu,lrt Maurice 974
Beebe W. 739
Behm H. W. 741
Al Bekri 230
Bekker Baltazar 311
Bekwark 28
Belicer V. N. 48, 890, 898, 908-912.
Bell E. 297 1046
Benedykt Polak 1035
Berg Gosta 827
Ber,g L. 863
Berger H. 20
Bernacki LudwLk 257
Bernard 456
Berndt R. M. 979
BerndtowieR.
M. 'i C. H. 980, 988
Bernhoft F. 92,98, 100
Bernouilli carl A 32'5
Bernsztajn A. N. 888
Bertels E. E. 951
Berthop J. 974
Bessmer Julius 257
Besterman Teodor 258, 292, 293, 307,
309, 316, 333, 334. 338
Biels;ki Marcin 651, 659
Bieniarzówna Janina 475, 1041-1044
Biernacka Mar:a 1103, 1104
Birlinger A 297
Bisch Paul 970
�1458
Bieszczani:n M. 1205, 1206
de la BIache Paul Vidal 811
Blackstone W. 78
Blajda Czesław 700
Blaszyński Wojciech 638
Blese 239
Bles'sington Lady 323
Blinov A. 1. 892
Bloch 146
Blomkwist E, 868
Blumówna Helena 120'5
Blummer 67'3
Blaszczyk Sta'llisław 117&---1183
Boas F. 162, 163, 165, 169, 170, 171.
179, 336, 840
Bodin Jan 76, 27,6, 295
Boehm E. 447, 448, 450, 452, 453
Bogoraz-Tan W. 840, 858
Bohm F. 259, 300
Bohm J, 927, 92'9
Boissard E. 295
Boj,an ,841
Bojarsk J. 1085
.Boriskovskij P. r. S05
Bornemann F.983
Borocco Herman (PauHnus von Loerach) 988
Bosma B. 77
Bossuet J. B. 76
Boueek V. 919, 922
Bourke J. G. 336
Bovet P. 742
Brandes 255
Brandt Kar1670
Brandwajn Rachmiel 1094-1096
Braun A. 519
Breu ił H. 985
Briffault R. 106.. 108
Brinton D. G. 335
Broda Józef 555-582
Brodnew M. M. 851
Broniewski,i S. 856
14f)9
Chan-Mahomedow
S. 861, 888
Chapple E. D. 109
Cha'rcot 297
Charuzin N. N. 100
Chełchowski K. 722, 72'6
Chełmińska J. por. Swiątkowska 3335, 109, 1096
Oheron G. M. 693
Chętnik Adam 519, 1084
Chmielowski Benedykt 655, 657
Chodakowski Zorian D. 666
Chomętowski W. 480, 557
Chomiński 27
Chatek K. 817, 920
Chybiński
Adolf Eustal~hy 27-32,
1083, 10'87
Cimochowski Wacław 941-9'53
Ciołek Gerard 460, 1084
Ciszewski Stanisław 111, 107
853, 1034, 1101, 1164
Clark M. C, 993
Cochet J. B. D. 294
Ch. Le Coeur 974
Cohen M. '698
Collin de Plancy J. 294
Condol'cet 78
Cook Taylor W. 79
Coon C, S. 109
Cooper 1006
Cosentini F. 106
Crecelius W. 289
de Crequi'-Monfort
Georges 961965
Osorba 1089
Cybulski Napoleon 726
Campbell A. 989
Cuenot R. P. 973
Cumberland P. 76
Cunow li. 100, 101
Curle Adam 997
Ourtius E. 92
Czemecki- Walek 25
Czarnowski Stefan 33, 496
Browne T. 294
Brager A. 671
Le BrunPierre
328
Brunhes Jean 811
Bruożis A. 905
Briiclmer Aleksander
221, 239, 464,
1020-1023, 1029, 1045
Bujak Franciszek
7-26,
242, 439,
440, 447, 556, 726
Budanov Władimirski 852
Buga Kaz. 229, 231, 234, 236, 223, 195,
217, 239, 241
Bunak V. 873, 87'5
Burch-and RrZJemy,slaw 701, 702,
746-754
Burgman A. 983,988.
Burian E. F. 919
Burszta
Józef 439-498,
530-537,
726, 1044, 11045,1049-1053
Buschan G. 695, 696
Buslajew F. I. 93
Butinov N. A. 855, 869, 900, 901, 902
Butler A. 33'3
Butler Samuel 310
Buytendij;k F. J. J. 745
Bużkova J. 921
Bucher K. 20
Byg Wilian 298
Bykowski L. J. 1010
Bystroń J. S. 654, 773, 810
Cagllostro 29'6
Camerarius Joachim 276
Cardanus Hieronimus 268, 275
Cams F. A. 7'9
Casaubon Meric 306
Cassiodor 220
Castren A. 141
de Castro Christoph. 328
Celtis Konrad 270, 271
Chaloupecky V.550
Chałasiński Józef 485, 490
Chalubiński T. 555, 707
•
I
Czarnowsky O. 471
Czasznicka Zofia 789, 1202
Czeboksarow N. N. por. Ceboksarow
38, 42, 44, 46, 47, 50, '52, 54, 55, 58,
64, 59, 60, 61, 63
Czekanowski ,Jan 183-241, 895, 1010,
1011, 1012
Czerniecow. W. N, 55, 60
Czerny':'Schwarzenberg
14, 20
Cziczerin B. N. 81
Czubek Jan, 12, 440
CU'll~YĆV. 990
Ceboksarov N. N. 891, 900
Cemecow V. N. 892
Cerny W, 924
Dal Wł. 139
Dalton 309
Damborsky Jih 914-930
Dargun L. 92, 98, 1019
Darwin Ch. 91, 742
Daszewski I. S. 885
Daszyń'ska-Golińska
Zofia 726
Dawidek V. 451, 922
Davidson J. 293
DayI' A. 94
Dą<bikowski 242,518, 650
Debec G. F. 838, 852, 906, 892, 894,
895
Dee John 2'65, 284, 286, 302-310
Defrance E. 2'95
Dekowski Jan Piotr 499, 1195-1197
Delatte Armand 259, 267, 324
Delbrilck U. B. 100
Delbrius Martinus 275, 295, 328
Dembowski Jan 116, 742
Deresiewicz J. 324, 463
Dessoir Max 258
Diderot 831
Diefenbach 248, 249, 255
Dietrich Albrecht 263
Dlugosz 659, 662. 666
DlugopoIski 416
�1460
DmochQwski W. 665
Dobri.akow A. W. 80
Dobrowolska A. 104&-1948, 1088
Dobrowolska M. 439, 816
Dobrowolski Kazimierz 24, 439. 445,
447, 448, 449, 451, 457, 700, 705,
706, 709, 726
Do1gich B. 841, 893, 894, 903, 907
Dombrowski E, 520
Dops'ch A. 1017
Dorneus Gerardus 278
Dottin G. 140
Doutte E. 333
Driver H. E. 983
Drozdowski Z202, 205, 239
Dubois S. J. 697
Dułov W. I. 883
DuniC'z 27
Durkheim E. 106
Dvornik F'rall1ciszek 196
Dynowski Witold 1077, 1083
Dyrenikowa N. P. 110
DzieduS'zycki Tadeusz 17, 20
Dzięgiel Leszek 74'6-754
Ebert W. 445, 446, 447, 454, 1047
. Eckstein F. 80, 91, 92, 100
Ehrenfels U. R. 981
Egorow W. G. 851
Efimenko A. J. 852
Eichhorn K. F. 81
ELldermann H. 120
Einhard 226
E1phistoll1e M. S. 81
Endzelin J. 217, 189, 221, 239, 230
Engel C. 239
Engels Fr. 36, 43, 106, 110, 114, 117,
120, 129, 131, 132, 67, 68, 72, 73.
81, 86 88, 92, 94, 95, 96, 97, 98, 99,
100, 101, 103, 475,525, 832, 833.
849, 850, 1101
Ephraim H. 677 678, 682, 695
Erhard S. 209, 239
1461
Frater Achad (C. Stansfield Jones)
258
Frazer J. G. 104
Frankel L. 300
Freislebenowa K. 917
Fremersdorf 673
Friedrichs K. 98
Frobenius L. 692, 695, 697, 984
Froelkh A. 982
Frołow G. G. 881
Furtak T. 24
Fustel de Coulange 94
Futterer K. 697
Evers J. Ph. G. 81
Ezanus F. J. 983
Fabricius J. A. 329
Fabrycy z Żywca 28
Fagg Wiliam 994
FaJjkowski Jan 746, 751, 1010
Fatio V. 743
Faust Jan 273, 274
Faqiga Ibn al- 151
Fedorov V. V. 890
Feldhaus 674
Feicht 27
Ferguson A. 78
Fernholm Hiika;n 990-992
Fetter Wojciech 940, 941
Fierich J. 449
Fijałek Jan 12, 12, 1035-1038
Filip Jan 916
Filmer R. 76
Fiorth Raymond 996
Fischer Adam 446, 530, 792, 905.
1047
Fischer A. von Waldgejn 146
Fiscllel'owa Emi,lia93&-941
Fitzner-Gam;per 483
Flacons Valedus 142
de Flacourt S. 339
Flavios Josephos 327
Flegel E. 19
Floe:icke K, 738, 745
Fontenelle 311
Forrer R. 613
Fortunatov 102'3
Fourier Ch. 79
Fourneau 973
Francie Mirosława 581
Frankiewiezowa R. 1010
Frankowska
Maria
855~878, 971,
809, 814, 974, 1108-1135
Frankowski Eugeniu'sz 746, 798, 831
847, 908~12, 1076, 1077
Gabain A. V. 982
Gacki 519
al Gaihani 152
Gajek Józef 242-256, 341, 517, 767797, 79 8-806, 809, 812, 814, 816,
817, 818, 1044--1048, 1057, 10681069, W96
Gajewski Czesław 612
Gałanza P. N. 1017
Ga'ns:iniec Ryszard, Ganszyniec 257339
Gaster Moses 329
Gavazzi Milovan 672, 673, 675
Geijer Herman 827
Georgi J. G. 77
Gen€)? A. 696
Geramb V. 989
Gerla·ch Jan 441, 442, 443, 450, 457,
4'66, 468
German 94
Gerstner A. 982, 9B5
Gerulis G. 217, 218, 225, 226, 229.
232, 239, 904
GillZlburg V. V. 892, 895
Gifford W. 321, 741
GiglioH E. 333
Glanvil Joseph 319
Glapa Adam 639-646, 798, 1060,
1068, 1084--1088
1
r
Glauner Wilhelm 602, 604, 605
Gloger Zygmunt 524, 525, 530, 1029,
1034, 1035
Gładykowska J. 205, 239
Gładysz Mieczysław 1088
Gmelin J. G. 77
Gniadek Stanisław 1094--1096
Gcdelmann Joannes Georgius 275
Goehrtz E. 480
Goethe 292, 296
Goetsch W. 740, 7411,744
Goetze A. 695
Goguet A. J. 78
Goldston W. 258
Golębiowski Ł. 659
Gomolec Ludwi:k 105f>-1066
Goodseill W. 109
Goal D. V. 989
Goodrich Freer A. 257, 325
Gorbaczewa N. P. 128, 854, 1046
Gorczycki 28
Gorki M. 932-934
Gorodcow V. A. 846
Gostomski Anzelm 533, 649, 10261029
Goszczyński 726
Goikiewilcz Marian 626,-634. 635638
Gottfriicos Kazimierz 1192
Gourhan Andre Leroi 955-963
Gu ttówna Teres.a n05
Górkiewicz M. 24
Górski K. 520
Gonyey S. 990
Grabowski Józef 853. 1079-1094
Graebner F. 102
Granowskij T. N. 81
Grau R. 107
Graul H. 458
Graus F. 929
Green R. 315
Gregory W. 309
Grekow B. D. Ill. 845
�1462
Gl'eniuk P. 1086, 1088, 1200
Gr.iaule M. 698
Grimm Jacob 81. 269
Grinkowa N. P. 696, 850
Groicki B. 650
Grosse U. E. 101
Grunau Szymon 218
Grzegorczyk Piotr 1089
Guagnin Al. 648, 656, 657, 658
Guaman Poma de Ayala Felipe 697
Gudkowa-Senkevic
V. 869
Guenther K. 741
Guillaume A. 329
Guizot F. 81
Gurvic I. 877
GUl'wicz M. M. 851
Gusev V. 877
Gust.awicz B. 700, 702
Gutenberg 259
Gutkowski W. 350, 352
Haas Mary R. 158, 167
Haberlanctt A. i M. £95, 696
Hadrian 261
Haekel J. 978
Hammerstedt Edward 826
Hansen J05. 267, 269, 272
Hansen W. 671
Harmjanz H. 239
Ha,rt W. H. 302
Hartland E. 105. 108
Hartlieb Jan 269
Hartmann Ju1'ius 278
Harrington Joannes 317
Hastings (Encyclop.aedia of Religion
and Ethics) 258
Haupt K. 290, 291
Haul' J. K. 655, 1025
Hazelius Artur 826. 829. 830
Hiiufler L. 480
Hebbel 292, 297
Hedemann 0.537
Hegel G. W. 79
1463
Heissig W. 977, 982
Hej'nosz Wojciech 511-517
Hekat.aios 136
Hellwald F. 91, 98
Hemmerlin Feliks 268
Hennings J. Ch. 290
Henryk von Veldeke 292
HEnryk z Łotwy 219. 234
Hensel Witold 669, 678, 695
HerakHusz 244
Hel1:en 877
Herman Otto 990
Hermanaryk
188, 196
Herodot 134-152, 204, 205, 208, 221,
248, 685, 690
Heitner A. 810. 811, 812
Heyerdahl Thor. 698
Hildebrandt G. 1052
Hingston R. W, G. 740
Hrpokrates 146
Hirt H. 105, 186., 200, 216
Hładyłowicz K. J. 24
Hobbes Tomas:z 76, 78
Hochholzer H. 816
Hoffm.an E. T. A. 293
Hoffmann Krayer 661, 1947
Hohlhausen H. 986
Hoijer H. 164, 165, 166, 167
Hołowkiewicz E. 562
Hołub-PRcewiczowa
Z. 726
Hołubianka Z, 726
Hołubo\vicz Włodzimierz 1068-1061ł
Home.H. 78
Hemel: 248
Homolacs K. 1085
Hcnigmann J. J. 985
Hoops r.a. 737
Hoszowski St. 24,26
Hottemoth 1046, 1048
Howell P. 997
Hozka L. 921
Hube J, 81
Hume 67
Hupka 20, 22
Hilbner A. 818
Hilllmann K. D. 81
II
Ibrahim ibn Jakub 230, 519
Ilberg J. 292
Ilvolf Fr. 289
Imme.r H. 100
Inglot Stefan 24, 25, 26, 439, 1026.
1029
Ittmann Leszek 981
Jabłonowski A. 485
Jabłoński Marcin 631
Jadrincew N.689,697
Jakimow W. P. 118
Jakovlev N. F. 892
James Wiliam 742
Jan z Salesbury 264
Janet Pierre 257, 258
J an'icek 631
Janik Michał 25
Janikowska Eleonora 12'05, 1206
Jan'kuhn Herbert 671
Jannsen J. W. 227
Janosz Janko 990
Jasko N. 877
Jaskula'Iika Aniela 1103
Jastrzębowski
W. 109Q
Jaworska - Korpczy1'J.s:ka Bronisława
1102
Jaworski Z. 712, 726
Jeffreys M. D, 994
Jefimienko ;p. P, 111, 112, 118, 120.
121, 122, 124, 125, 127
Jefimow W. W. 94
Jendyk Rościsław 190, 209, 238
Jenisch D. 79, 80
Jenness D, 338
Jenslch G. 450
Jensen A. E. 984
Jerabek A. 921
Jettmar K. 981
.Joannes 1rierus 269
Joel Fr. 29'5
Johl C. H, 674, 677, 695
John Alois 291
Johnston H. 156
Jana\! O. V. 908
Jonson Ben. 315
Jonston J. 648
JOl'danes 188, 205, 219, 223,
Jostowa Wanda 703~727
Joul'dier August 746
Junkova H, A. 738
Junod H. A. 728
226
Kaczmarczyk Z. 439
Kaczorowska Blanka 1202, 1207
Kadlec K. 467
Kadłubek 247
Kagarov E, G. 109
Kais·er K. 809
Kajgorodnv D, 145
Kaletka Adam Henryk 552-554
Kalina J, 189, 239
Kal'iszewski 636
Kałaczov N, B. 81
Kałoew N. N. 867
Kamińska J. 670
Kamykowski 1087
Kantor J. 709, 711. 716, 717, 718, 719
720, 726
Ka'l'łowicz Jan 379, 441, 455. 494, 514,
463, 730. 767
Karłowicz Mieczysław 28
Karpiński Fr, 1010
Karpiński J, J. 530
Karondżałov Dymitr 935. 936
Karsten T. E. 191, 239
Kasa J. 918
Katanow N. F. 141
Kaufmann H, 900
Kautsky K. 92, 95
Kawelin K. D. 80, 81
Kavuljak Andrej 626
�14t)4
Kelles Kraus 101
Kellner 922
Kemble J. M. 81
Kemp Malone 240
Kepka R. 921
Kersten Karl 670
KClIJprulian Wójcik 27
Keyser E. 814
Kędzierska Z. 52'0
Kiełczew:ska M. 439
Kiersnowski R. !517
Kiesewetter Carl 258, 27,6, 302
Kimakowicz- Winnicki 667, 668, 671,
689..696
Kiparsky V. 183-241
Kirchmeyer
Tomasz (Thomas Neo··
georgius) 277
Ki<rchner Athanasior 648
Kimkowa T. A. 104'6
Krsielew S. W. 689, 697, 887
Kislakow N. 67, ·69. 70 75
Kittredge GeOl'g Layman 259
Kle'czaj A. 527
Klein F. F. 714, 715, 726
Klemm G. 7'80
Kljasstomyj '8. 875
Klimek Stanisław 18,5. 1010
Klonow.rcz Sebastian,
Fabian
651,
1024, 1026
Klose K. 520
Kluk ,K. 664
Klusak K. 922
Kłoskowska A. 814, 816
Koenigswader
L. J. 80
Kohler J.98
Kofler L. 968
Kolago Władysława 1084, 1088
Ko1ankow:>ki Zygmunt 518--529, 530.
534,546-551
Kolar A. 917
Kolb G. F. 80
Kolberg 28, 31, 647, 516, 654, 657, 767.
920, 1026, 1068, 1185, 1087, 28
1465
Koller Oswald 28
Komoniecki Andrzej 481, 482, 660,661
Komorowski Mikołaj 55·9
Koniń.ski Karol L. 25
Konopka Józef 707, 716, 727
Kopac J. 917
Kopp H. 295
KOPlPers 852
Kopriva J. 917
Korbe C. A. 851, 863, 1084
Korzeniowski JÓ'zef 257
Kostrzewski Józef 519, 667--'676, 678,
695, 69'9, 905
Kostysz J. 1086
Koswen "M. O. 42, 66-133, 853, 854,
85'5, 8'1l9,'885, 902
Kotula Frarn<Ciszek 798, 1053-1056,
1084, 1086, 1184-1188
Kow.a~ew.skij M. M. 94, 98, 69, 100,
106, 856, 885
Kowalski T. 519
.~
Kozierows'ki 'Stan. 416
KczłQwska-Budkowa
Z. 439
Kohler W. 742, 743
Kotzchke R. 20
Kraemer A. 677, 695
Krajewska Janina 1166-1171
Kramarrk J. 918
Kraszernnilkov S. 77, 857
Krawcow N. l. 884
Kreutzirger
J. 516
Krohn Umari 28
Kron (Real Encyclopaedie) 264, 263
Kropotkin 1097
Kroyer 27
Królikowski J. 713, 727
KróHkowski Stefan 591
Krugłow A. P. 111
Krupja.nskaja V. 875
Kry<:zewski E. J. 111
Kryński A. 441, 514
Krzywicki L. 25, 33,519,
524, 525,
526, 527, 528, 530, 531, 532, 533,
535, 536, 1101
Krzyżanowski Julian 781, 1025, 1083,
1086
Kucharska Jadwiga 1Hl3
Kucharski Eugeniusz 197, 240
Kudrjasov K. V. 890
Kudrjawcewa
M. 868
Kuftin W. K. 697
Kukier Rysza'l'd 117(l-1178
Kula W. 9'21
Kulczycki Jerzy 66, 135, 117, 899
Kun A. S. 886
Kunz G, F. 294, 309
Kunz Ludwik 934, 93'5
Kuraszkiewicz Władysław 461, 464
Kurkowa Zofia 701
Kuszner
(Kny,szew) P. 1. ·862, 903,
1017, 1046
Kuśmiderski
Tadeusz612
Kutna l' F. 917, 918
Kutrzeba Stanisław 14, 440, 472, 473,
520,530,534,
536,537, 540
Kutrzeba Anna 1049
KUhne Georg 746, 752
Kwaprs·zewski J. 519
Kyslakov L. R. 983
Laband94
Labuda Gerard 809-823
Ladenber.g Tadeusz 24
Lafargue P. 98
Lafitau J. F. 67. 77, 78, 86
Larnpre1cht K. 20, 98
Piotr de Lancre 296
Landsfeld H. 921
Lang Andrew 257, 2'58, 333, 325
Lalik Tadeusz 446
Lauferski A, 520
Lauterbach R. 482, 483
Lavachery U. 974
854, 899
Lebiedieva I. N., Lebedeva N. W.
Leboeuf J. P. 971
Leciejewski Jan 524, 525,530, 534
Lefren J. P. 8205
Legobien Ch. 77
Lehmacher G. 986
Lehmann Alfred 257
Lelewel J. 518
Lencewicz S. 439
Lenok-Chevitsch
:P. ,974
Lennan Mc 68, 89,90,91, 93, 95, 97. 255
Lenin 36, 4'5, 72, 88, 95, 106, 110, 114.
117, 834, '835, 836, 839, 849. 951
Leonardo da Vinci 648
Leontowicz 853·
Lepsius C. R. i69'6
Lepucki H. 24
Leriche A. 971
Leszczycki S. 727
Letosnikov.a L. 922
Lewicka-Kowalska
Anna 1004-1009
Lewicki Anatol 13
Lew~cki M. 151
Lewicki T. 146
Lewin M. G. 47, 852, 858, 875 889,
892, 900, 903, 1124
Lewiński Ka1rol 614
Lexa Fr. 2'64, 333
Lhote H. 972
Li'b1szews'ka Zofia 1035-1038
Ligers Z. 991
Lilly W. 3,16
Linde B. 379, 441, 494, 514, 581. 665
Lissa 27
Lom F. 919
Lorens Antoni 515
Lorentz F. 240
Lcth E. 33
Lowie R. H. 104, 107
Lubbock J. 91, 93
Ludwig otto 293, 297
Lucas 685, 690, 696, 697
I..Juther Marcin 265, 273
I"
I
�1466
Lutyński J. 814, 816, 1017. 1019
Łowrov P. Ł. 93
Ławrov L. 1. 882
Łepkowski J. 475, 476
Łobaczewski 27
Łowmiański
li. 439, 446, 452, 905
Łoziń,ski W. 516, 665
Łuczak Czesław 583, 610
Łuczycki 1. W. 852
Lun iewsk i Tymoteusz 751
Maas R. 47,6
Maciej-ewski W. A. 81, 465, 1026
MaeterN!nck Maurice 258
Mager F. 52'0
Magryś Franciszek 25
Maisne H. S. 94
lVHkłucho Makłaj N. N. 889, 11061114
Maksimow 845
Maksymow A. N. 106
Malczewski R. 30
MaJ.ewska Zofia 767, 847-855,
899.
912--914, 930-936
Mal'i'cki Longin 613-625
Malinowski Bronisław 104, 105. 153.
900, 996, 1101
Małyszczyki Stanisław 596, 601
Mańkowski A. 520
rVlannhardt W. 825, 826
Manninen 1. 145, 146, 696, 990
Manugiewilcz 1089, 1164-1166
Manugiewicz
Jan Żołna 1053-1056.
58, 59
Mark» 36, 68, 72, 81, 86, 88, 94. 95,
96, 832, 833, 849, 1094
Marlowe 315
Man 37, 38, 39, 62, 110, 153, 850. 872
Martianu» Capella 150
Martiny R. 447, 448, 454, 459
Marquart J. 140, 152
Masłova G. S. 857. 867
Masłowski J. 439
1467
Mason Otis T. 1004
Massinger Filip 266
Massudi 851
Matlakowski
W. 710, 724, 727
Mattheos z m. Urhy 140
Matuszewski
Józef 1014-1019
Matyas K. 449
Mauchamp E. 333
Mauer G. 1. 81
Maull O. 816
Maunier 1101
von Maurer L. 465
Mauriange Edith 966, 967
Maurizio A. 583, 708, 709, 710,
727
Mavrodin V. V. 240
Maxwell J. 258
Maydell K. 4'53, 454, 479, 483,
Mazzarella G. 98
Mead Mar,garet 109'8
Meisner A. 455, 457, 484, 481
Megas Georges A. 967-969
Mekhe A, 288
Meilet A. 186
Meiners Chr 7'8
Meitzen A. 20, 15, 449, 451, 456,
475, 480
Melanchton Filip 275, 276
Melikset-Bekow
L, M. 110
Melville J. 258
Merker M. 738
MetrauxRhoda
999
Meyer H. E. 291
Michajło\': M. K. 93
Michajłowskij
107 •
Michalski 1. 1010
Mierczyński S, 32
Miklosich 243, 255
Mikkola J. J. 190. 191. 192. 195.
227. 240
Milewski Tadeusz 154, 229, 231.
240, 217. 196,. 214, 218, 789.
961-965, 1019-1021
J
l
ł
714,
484
470.
226,
233,
850,
Millar John 67-68, 78, 86. 95
Miller G. T. 77, 140
Miller W. F. 93
Milsztejn E. 1089, 1115
Milonow 1. P. 465
Miłonov N. P. 854
Mitkowski Józef 1024-10'29
de Molina Christoval 335
MoMor A. 740
de Monfreid 741, 742, 744
Monogarowa 1. F. 888
Montandon G. 678, 680, 681, 682, 695
Montesqueu 78
de Montfaucon B. D. 294
Moor John 67
Morant G. M. 202, 240
Morgan L. H. 43,6'8, 74, 81, 86, 90,
91, 96, 97, 99, 108, 255, 858, 849,
856
Morrison R. E. 323
Moszyński K. 134, 152, 343, 345, 346,
348, 352, 583, 674, '675, 695, 696,
7'00, 727, 736, 746, 792, 810, 814,
81'7, 920, 990, 102{)-1023, 1101
Moser J. 78
Muhamed al Chrezmi 850
Murdock G. p. 107, 986
Muller F. 101
MiiHer Fr. 164, 165
Mydlar,ski Jan 1010, 1112, 1113
Myers F. W. H. 257
Nachtigall H. 978
Nagel 80
Nahlik A. 526, 670
Nahodil Otakar 93'2-933
Namaczyńska
S. 24
Namysłowski B. 530, 532, 533
Namysłowski Bolesław 524. 525, 526.
528
Narbuj; Teodor 652
Nan K. J. 981, 985
Nasz Adolf 670. 699. 1104-1106
Naude G., 295
O'Neale L. M. 692
Necles H. 989
Nerman B. 227, 240
Nestor 232, 233, 234
Nesturch M. 838
Nesselman 211, 225
Nevermann H. 679, 684, 691, 692, 694,
69>5,696, 697
Neuburger
A. 696
Neumann Caspar 329
Nędza Kazimierz, Ch. 636
Niebuhr B. G. 81
Nii:ola..s F. J. 979, 982
Niederle Lubor 142, 184, 205, 222,
237, 240, 672, 904, 914, 915, 916,
920, 1046, 1136
Niedosziwin G. 1070, 1076, 1083
Niedźwiecki W. 441, 514
Nikolskaj.a L. A.853
N iszczy.c.ki Krzysztof 518. 619
NOI'denf.alk Carl 1159
Nordens:ki6ld Erland 1004, 1005
Noreen A. 227, 240
'Norris H. T. 995
Northcote W, Thomas 257
Nowacki J. 000
Nowakowski St. 609, 810, 815
Nowicki M, 715, 727
Noviceva A. 876
N6rlu:nd Pau1671
Nuttal Z, 334
Oberme'ier H. 985
Ochmański Wladyslaw 727
Ochrymowicz W. 98
Ogniew S. A. 145
Okł,adnikov A. P. 111, 851
OIaus Magnus 142
Olbrich Karl 292
Olczak 798
Olderogge D. A. 839. 901. 902. 903
Olescuk F. 839
�1468
Olson R. 695
'Optołowi':z Janusz 1190. 1188
Orkan 724
Orosius Alfred 228
Orzak L. H. 985
Ostrowitjanow K. 525
Otręb s>k
i J. 240
OZ€l'eckowskij N. J. 77
Page J. T. 309
If'alacky F. 81
Palacz Jan 11
Pallas P. S. 77, 147, 696
Pallisen N. 9'84
Panzer F. 289
Paprocki Bartosz 647, 648, 65·9
ParaceLsu9 Theophrastus 273, 278287
Paradowski J. 24
Pariel 698
Parish Edm. 2,57
Pa'rker L. K. 337
Parrain Cha'rles 966, 967
Pasl:hal O. 94
Passar.ge S. 809
Pawińs.ki Ado}f 586
Pawli:kvwski J. Gw. 30
Pawłowski st. 439
Ipazyra S. 24
Pauly-Kroll 263
Pauly'S 69,6
Pauwels M. 977
Pearson K. 98
Peckham E. a 740
Peissler A. 447
Pekar 480
Pelc J. 24
Pelczar lVf':chał515
Peliot P. 140
Percy Tomasz 300, 322
Pel'ich L. 921
Perkim~ Wiliam 314
Persowski Franc. 24, 439, 450, 456.484
1469
Perszic A. r. 845, 886, 862, 896
Pescheck 669
!Pessler VI. 812, 813, 814, 815, 816, 822
Petrtyl J. 918
Pen cer Casper 288
!Pękałski M~chał 611-612
Piaścik F. 465
Piątkowski J. 539
Pic J. 673
Pictet A. 94
Pigoń St. 25. 487
Piekosiński F.' 15, 21, 242, 4S6, 531
Pierad~ka Krysty;na 1049
Pietrusiński Ludwik 628, 633
Pietkiewicz Kazimierz 798, 1198-1216
Pintus J. 746
Piotr z Duisburg.a 230
Piotrowski 108,6
Piwocki Ksawery 1070-1078
1082
Philon Claudius z Aleksandrii 327
!Platon 76, 115
Ie Play 18
P,}e:hanov G, W. 106
Plezia Marian 134-152, 222, 241
Pliniusz Se,condus 13'6, 137, 150, 211,
222. 22,3, 263, 737
Pludński Jan 635, 678
Podgajecki G. W. 111
Podlacha Władysław 257, 259
Pogono wsk i Jerzy 1104, 1105
If'ohlhausen A. 989
Polaczkówna H. 2'59, 473
Pollard A. F. 302
Pomponiu.sz Mela 150
Poniatowski St. 810, 817, 331
Popiołek F. 440, 480
Popov A. A. 892, 893, 907
Porfirogeneta Konstanty 244
Port J. B. 313
Post A. M. 98
Fotanin 689, 697
Potapov L. P. 851, 865, 908, 890, 1115,
1116, 1120
Potichi:n r. 1. 114, 115, 849, 874, 884,
900, 1115
PotkańskiKarol
21, 22, 242, 439, 440,
445, 4S0, 519, 554, 725
Potocki Jan K. 243, 250, 256, 897,
1097
Pott 243, 255
Potter M. A. 98
If'outrain N. 294
Pritchard Evans 997
Prokofiev E. D. 907
Prokofiev G. N. 60
Prakopius'z 185
Pl'oudhon 1094-1096
P.róhle H, 276
Pri.ifferowa
Maria
515,990-992
1171-1176
Przesławska Helena 992-998, 966968, 999-1004, 1070-1078
Przyboś A. 1038-1040
Pseudo-Epiphanios 327
ptolemajos 141, 151, 1'85, 190, 193.
222, 223. 229, 230, 248, 851
Puckowa Młynarka 526
Puszet 342
Rabinowic M. G. 889
Radimsky J. 919
Radłow W. Radłoff W. 689, 697
Radzi:kowski St. E. 706, 709, 714,724,
727
Rafacz J. 473, 519, 520. 536, 538, 705.
727
Raine J, 299
Abu Rajohana'l
Biruni 848
Rajt M. 860
Ramovs Franc. 930
Ranke L. 79
Ra·schke G. 670
Ratzel Fr. 101, 811, 812, 815, 816
Ravilas P. 200, 240
Rawdonika.s 852
Reber B. 268
Rechaczev M. 912-914
Reginald Scot 310
Rehnberg Maks 1135, 1136, 1157, 825,
828, 830
Reinach Salomon 263
Reinfuss Roman 699~702, 746, 798,
799, 807, '808, 1075, 1077, 1980,
1082, 1084, 1086, 1088, 1205, 1206,
1207, 1209
Reinfussowa-Cieśla Zofia 701, 1084,
1085, 1088, 1200, 1206, 1207
Reisch Grzegorz 264
Reizner 267
Rej Mikołaj, (Rey) 469, 651
Rel,~s Edmund W. 257
Remig.ius Nioolaus 276
von Repgow Eike 1014
Retzlaf H. 1048
Reuchlin 331
Rex Carolus (Charles King) 258
Reychmann Jan 1031-1035,
10381041, 1089
Reychman Jan i Stefan 555, 556, 568,
571, 573, 581, 583, 717, 727
Richard G. 106
R'ichard Jones z OxfQrdu 301
Rkhter O. 685, 696
Rieger Adam 774
Rimbert 219, 229
Rist Jan 290
Rivers W. M. R. 6,9, 104
Rivet Paul 961-9'65
Rivier Sestier 968
Riviere Rene 968
Robert de Brunn 297, 298
Robertson W. 78
Rochholz E. L. 291
Rock J. F. 988
Rodinson M. 971
Rogge K. A. 81
Roginskij J. J. 891, 900
Roheim Geza 258, 267
Roj-Kozłowska H 714, 71 7, 720,7 21
�1471
1470
Romaniszyn B. 30
Roscher W. 80
Rospond S. 463
Roth H. L. 338. 690, 692, 695
Raubik F. 916
Rousseau J. J. 78
Rozdolski R. 24
R'OZenfeld A. 856, 857
Romer M. 905
Róży:ckiJacek 28
Rudenko S. I. 892
Ruland Martin 278
Rusiński W. 452, 460, 462, 1049-1053
Rutkowski Jan 25, 342, 583, 585, 727
Rybakov B. A. 671, 672
Rychnova D. 922
Rydzewskaja E. A. 110
Ry:k,aczewski 379
Ryszkiewicz Andrzej 1089
Rytard J. 30
Saichs Hans 276
Safa.rewkz J, 1308
Safarik P. 227
Le Sage 295
Sage G, 670
Sajó 0, K. 741
Salamonowie V. G. S, 728
Sales Y. Ferre 98
Sallco N. 870
S'illcni 1185
Salys 232
Samivel 743
Sams'onowic:z Henryk 582
Sandberg 27
Sarasinowie Paweł i Fryderyk
Savibny F. Ch. 82
Saville 996
Saxo 185
SaUUa E. 148
Scott W. 313, 322
Schelling 82
Scheufler 918, 922
14
Schindler 625
Schirach A. G, 1049
Schiferdecker 470
Schlegel Fr. 79, 331
Schleicher A. 186, 216
Schleiermacher 83
Schlenger H. 449, 454, 470, 484, 809.
810, 814, 815, 818, 821
S:hlosser F. Ch. 79
Schmid B. 739, 740, 742
Schmidt H. D. 742
Schmidt J. 18·6, 216
Schmidt M. 696, 697
Schmidt W, 102, 103. 153, 162, 166,
817, 979, 984, 988
Schmoller G. 98
Schnellhaas P. 697
Schneider J. 633
Schrader O. 1{)0 671, 738
Schra.nil J. 667
Schl'eider H. 80
Schreiber W. 461, ,.470, 471
Schroeder D, 979
Schubertowa Mari.a 1104
SchlEmburg W, 695
Schulten A. 140
S.hurtz H. 101
Schiitze H. 476
S€;:Jastian z Felsztyna 28
Sebeok Th, A. 985
Sedir 259
Seebok Th. A. 981
Seler E. 697
Seligman 991'
Semienowa A. A. 886
Semkowicz 439, 485, 566, 626
Sepharial (W, Gornold) 258
Semrau Zofia 1029-1031
Seretse Kama (wódz Beczuana) 860
Sergejew P, 852
Sering von Dietze 448
Seruga Jan 12
Seweryn Tadeusz 639, 647, 666, 798,
1060, 1088, 1134
Shirley R. 258
Shufeldt M. D. 697
Siber N. I. 94
Siegel S. 24
Siemionówna Z. 1010
Simom E. 745
Sirelius Vuno Taavi 689, 696, 990
Sittig E. 228, 240
Skacel J. 922
Skalnikowa Olga 933, 934
Skalova A. 921
Skrodzki 518, 519
Skrzosówna Maria 1103
Skurpski H. 1086, 1087
Skutil J. 916
Sławski Franciszek 1019-1023
Smirnov A. S. 93
Smirnov S. R. 855, 867, 896
Smith Adam 67
Smith P. 221, 240, 302
Smith W. Robertson 92
Smolka S. 13, 556
Sobierajski Zenon 755-768,1023-1024
Sobieski Marian 30
Sobiescy 1087, 1088
Sobisiak Walerian 340-438
Sobociński W. 1014-1019
Sochaniewicz 458
Sokolski W. W. 94
Sokołowski 15
Solinus Julius 150
Solski Stan. 582
Sołowiew A. V, 81
Sorokin V. 877
Sotkowa B. 1046
Soukup B. 919
Spamer A. 686, 696
Spence L. 336
Spencer 91, 107
Spengler Łazarz 276
Spenser Joan. 328
93
Spławiński-Lehr
Tadeusz 137, 139,
223
Stadniok<i A. 439, 467, 478
Stalin 23, 36-64, 72, 73, 107, 110, 114,
831-837, 848-873, 878, 879
Stankiewiczowa J. 13, 1198, 1210
Starek Edyta 798, 1205
Starke 98, 99, 102, 103
Staronkowa 1083
Starzyń.s.ki J. 798, 1070, 1091
Stasov W. W. 885
Stefański Stefan 1193-1195
Ste~nmetz S. R. 98
Steller G. W. 77
Stelmac:howska Bożena 1077, 1085
Stepanow N. 861, 893, 895
Steward Julian H. 1005
Stieber Z. 626
Stimming R. 671
Stith TholTl1P50n781
Stolarczyk J. 722 725, 727
Stolyhwo K. 33, 1010
Strabon 851
Straganović G. 863
Strahlenberg J. Ph. 140
Stra'nska 1046
Struntz Franz. 278
Stryjeńs,ki K. 30
Stryja S. 571
Struhlmann Fr. 684, 685, 690, 696,
697
Styś W. 488, 1051
van Suchtelen N. 258
Sulimirski T. 186, 216
Summers M. 315
Surowiecki W. 199, 201, 237, 243
Sustelle J. 697
Sutor W. M. 712 727
Svenson Sigfrid 827, 1134, 1135
'Sybel H. 81
Sydow e. W. von
Szachmatow A. A. 191, 207, 220, 223,
240
�1472
Szarewskaja 855
Szarzyński 28
Szakow S. S. '93
Szczepanowski Stanisław 727
Szczepański Jan 18, 19, 27, 10961104
Szczotka Stanisław 26, 449, 467, 471,
482, 539, 540, 627, 660, 661, 10411044
Szewcxuk J. 24, 722
Szewczyk L. 2Ó84
Szlro'kogorDV 852
SzpHenskij S. N. 81
Sztemberg L. J. 689, 697
Szuhczu Jan 727
Sz:ulgiJn W. J. 80
SZ1Umowski W. 278
Szymanowski Karol 30
Szymański- Walen ty:nowicz 546
Szymon z Kremony 266
Szys.zkin N. I. 63
Safarik P. 904
Silling E. M. 896
Ściegienny 11
Śreniow,ski S. 920
Świątkowska
Jadwig.a, por. Chełmińska 33-35, 738
Świątkowski Henryk 1103
Świeykowski E. 613
Świeży Janusz 798, 1088
I
\
\
Tacyt 61. 185, 190, 191, 193, 220, 225.
248
Tadyew P. G. 888
Tanowic Stevan C. 73,6, 737, 738
Tarnowski A. 24, 5,39. 540, 627, 660.
661, 1041-1044
TatiSce'" V. ~~. 861
Terentovoj
L. 867
Terleckij P. 859
Teulon Girard 91. 93
Thomas Ady 319
Thomas E. 92
1473
Thompson 333
'l1homson Donald F. 994
Thomson J. A. 258
Thorpe C. 528
Thorndike Lynn 264, 300
Thurnwald R. 105, 1101
Tibesar Antonine S. 999
T.ichomirowa M. M. 851
Tiurin A. 81
Toka'rew A. S. 37, 38, 42, 44, 47, 50,
52, 53, 54, 55, 58, 59, 60, 61, 63,
64, 243, 245, 83'6, 838, 850, 855, 869,
890, 907
Tokarzówna Kry.styna 728-73'5
Tołstoj 1095
Tołstow A. P. 872, 873, 888, 900, 41,
43, 848, 850, 851
Tomaschek W. 204
Tomasz z Akwinu 76
Topolski J. 343, 352
Toulon Girard 69
Treb.Nn M. 450
Trautmann 217, 218
Treidler H. 140
Tretiakow P. N, 38, 241, 851
Trevelyan M. 294
Trithenius Jan 272, 278, 283, 322
Trofimowa P. A. 851, 890, 896
Ts'chopik Harry 1008-1109
T~2hudi Fr. v. 743
Ts,chumi O. 673
Ture.k A. .921
Tuwanówna Janina 953-961
Tyc T. 439
Tylor E. B. 74, 84, 92, 94, 97, 98, 100.
108, 255
Tymieniecki K. 141, 150 439 41:4, 556,
1015, 1'018
Twardowski 652
UdaIcow A. D. 240, 243
Udziela S. 477, 653
Ulanowski B. 14, 15. 473. 527, 585
ULbrich J, 986
Ulehla V. 922
Ułaszyn Henryk 1023-1024
Unger J. 79
Urbanowicz 798, 1088-1089
Vacek Fr. 479
Vallancey C. 294
Vanek V. 920
Vanovepbergh M. 978, 983
Va'silewic G. M. 858, 892
Vasmer -Maks 235, 240, 198, 193, 190,
189
Vazny V. 1136
Veile K. 842
Veniaminov I. 893
Venbov G. D. 895
Verhoeven Th. 983
Verner A. 258
Vieo G. 78
Vierthaler F. M. 78
Virchow R. 209
Voblov J. K. 908
VogtE.
673, 675
Volavka A. 919
Voltaire 78
Vonma V. 860
Voracek J. 919
Voskobojnikow M. 859
Vrabcowa Ewa 950
Vroka J. 918
Vycpalek 918
Wacław z Szamotuł 28
Wiliam de Wadington 298
Wagner G. 169
Waitz Th. 334
Walawender A. 24
Wa,lknowski Dobiesław 748, 750
Emelia v. Walterstorff
668
Warężak J. 24
Waschsmuts W. 79
Wasilewicz G. M. 851, 852
93*
Wasilewski Zygmunt 539
Watt James 67
Webster John 320
Weitz Th. 80, 81
Wells L. H. 992
Wergiliusz 292
Werner Stefan 609
Westermack E. 98, 99. 103
Wiele:kaja N. N. 888
W.ierbickij W. I. 697
Wierciński A. 895
Wierczyński St. 730
Wierzcboniówna
Aurelia 1103
Wiesendanger
257
Wilkund K. B. 194,195,205,238, 240,987
Wilda W. E. 81
WHken F. 81
Wilkinson J. G. 685, 696
Williams T. G. 741
Winicki 667, 668, 671, 689, 696
WiJnnikov 848, 851
Witelnn 313
Wi1kJiewicz S. 724, 725, 727
Witort Jan 530, 531, 534, 853
Wodzicki S. 655
Wojciechowski T. 21, 252-256, 439
Wojkowitz R. de Nebesky 988
Wojtusiak R. J. 741
Wo'kroj Franciszek
1099--1014
Wolff A. 461; 466
Wolfram von Eschenbach 292
Wolfson S. J. 110
Wolski ,Krzys:ztof 1190-1193
Walczak B. J. 888
Worms A. E. 980, 989
Worobiewa N. l. 851, 887
Wójcicki K. W.515, 518, 652, 654,752
Wróblewski Tadeusz 36-65.
677698, 878--888, 977--989
Wrześniowski August 727
Wrzosek Adam 1099-1013
Wulstan 225, 226. 227
Wundt W. 105
�1474
Wy.słouch Bolesław 11
2aborski B. 453, 456, 439. 445, 447
zacek V. 920
Z.a!chemski Jakub 12
Zachorowsiki S. 556
Zajchowska St. 453, 454
Zakrzewski S. 243
Zakrzewski Włncenty 13. 14
Zamoyski Jan 24
zapolski Downar 853
zaręba Alfred 824-830. 1134-1164
1201
Zarembskij I, A. 696
Zawistowicz-Adamska
Kazimiera
1096-1104
Zborowski Juliusz 29, 30
Zbrujewa A. V. 889, 892
Zbylitowski Piotr 651
Zejszner L. 627, 712, 723, 727
Zelenin D. 689, 696
Zi:brt C. 916, 915, 1047
Ziekursch J. 480, 471. 472
Zieleniewski S, A. L. 483
Zieliński ChwaHsław 1208
Zienkiewicz Leon 1064
Zienkowicz L. J. 654
Zołotarew A. M. 60, 110
Zolotarewskaja
J. 838
Zubcov 198
Zubrickij 855
Zuew Vasilij Fedorovic 88 895, 893
Zwolakiewicz Henryk 1078-1096
Zygler T<ldeusz 798, 1080. 1085, 1086,
1083, 1084
Żakow K. 147
Żdanko T. A. 897
Żegota Pauly 256
Żejmo-Żejmis Stanisław 185, 200,238
Żmigrodzka M. 98
Życki 1085
Żytkiewicz Leonid 585
Żywirska Maria 798, 1085, 1206
WYKAZ INSTYTUCJI
Ak. N<mk ZSRR, AN. ZSRR 835, 836,
1108-1135
• Archiwum gł. Akt dawnych w Wars'zawie 562
Anchiwum Archidiecezjalne
w Poznaniu 341
Archiwum Aktów grodzkich i ziemskich 20
Archiwum Diecez. we Włocławku 562
Archiwum Marksa, Engelsa w Moskwie 95
Woj. Archiwum w Poznaniu 584
Woj. Archiwum w Bydgos'zczy 584
Biblioteka Bodlejańska 257
Biblioteka Jagiellońska 16
Czesko-Slow. A. N. 939-943
Gimnazjum bocheńskie 10
Instytut Badań Pieśni Ludowych 32
InsI. Etnografii AN. ZSRR 869, 871,
872
Inst. Nauk Antrop. i Etnogr. W, T.
N. 34
Król. Inst. Antro,p. w Londy.nie 994
I'n.stytut Puławski 20, 22
Instytut Zachodni 25
Muzeum Etnog-raficzne w Krakowie 8
1136
Muzeum Etnogr. w Leningradzie 868
Muzeum Etnogr. w Łodzi 34, 11681173
Muzeum Etnogr. w Lowiczu 34
Muzea Etnogr. ZSRR 1109-1116
Muzeum góralskie 618-625
Muzeum w Jarosławiu 1191, 1192
Muzeum Kultur Ludowych 34, 11661168
NAUKOWYCH
Muzeum Lubelskie IWO
Muzeum w MiędzyrzEl::Gu 1185, 1186
Muzeum Narodowe w Poznaniu
1180-1185
Muzeum
rpomorskie
w Toruniu,
Dział Etnogr.afii 1173, 1180
Muzeum w Przemyślu 1192-1195
Muzeum w Rzeszowie 1186-1190
Muzeum w Sanoku 1195-1197
Muzea Skandynawskie
1136-1166
Muzea Skansenowskie
1140-1155
Muzeum w Sztokholmie {l78, 824831
Muzeum Tatrzańskie 28, 29
Muzeum w Tomaszowie Maz. 11971199
Mu:see National des Arts et Tradihons Pcpulaires 967
National
Museet
w Kopenhadze
1136-1166
Nordiska
Muzeum w Sztokholmie
668, 824-831, 1136-1166
.Polska Akademia Nauk (P. A. N.)
21, 25
Polska Akademia Umiejętności 7, 13,
14, 15, 16, 18, 20, 21
Państwowy Instytut Sztuki (P, 1. S.)
921, 746, 1081-1096
P. 1. Bad. Szt. Lud. 1081-1096
Polskie Tow. Histor. 21
P. T. L. 7, 8, 154, 242, 530, 639
Tow. Naukowe we Lwowie 21
Uniwersytet Jagielloński U. J. 13, !ty
21, 26, 27
Uniwersytet Łódzki 34, 35
Uniwersytet Warszawski 21, 33
�1476
Uniwersytet
we Lwowie 21, 24
Wolna Wszechnica 33
Zakład Etnogr. U. Ł. 35. 1098-1106
Zakład Badania Plastyki,
Architektury, Zdobnictwa Ludowego P. 1.
S. 700
Zakład Gleboznaw,,;twa
wydz. RoI.
U. J. 750
Zakład Historii Gosp. U. P. 340
Zakład Maszynoznawstwa
Rolniczego U. J, 754
Zakład im. Ossolińskich
519
WYKAZ
l
. l·
\
"
I
I
CZASOPISM
Albański
Atlas Strojów Ludowych
104B
Anthropos
979-991
Atlas d. d. Volks-kunde 818
Atl.as Etnografii
Syberii 873
Atlas Polskich Strojów Ludowych 35
63'9, 64'6, 767, 79B-B06, 1055-1070,
1088
Biblioteka dziejów wsi i kultury wsi 25
Bułgarski
Atlas Strojów Ludowych
1048
"Ludy świat.a" wyd, 872
Polski· Atlas Etnograf. 809-823
Polska Sztuka Ludowa 1081-1096
Prace Etnologiczne 35
Prace
i Ma terniały
Etnograficzne
1094, 1098, 1106
Prace Prehistor.
Śląska 668
Primitive
Man 1001-1006
Przegląd Antropologiczny
1011-1016
Przegląd Archeolo.g~:zny 668
Słownik Starożytności Słowiańskich 25
Smithsonian
Institution
1006-1010
Trudy Instytutu
Etnogr. im. N. N.
Mrkłucho"'1Makłaja 981-910
Wiel,ka Encyklo~edia
Sowiecka 942
Baltische Lande 183
Bulletin
de l'Instit.ut
Fran<;ais
d'Afl'ique Noire 973-976
Bulletin de la Sodele Royale Beige
d'Anthropologie
et dePrehistoire
976-979
Biblioteka Puławska 25
Ethnographie Ceskoslovenska 932--943
Czas 17. 20
Czeski Lud (Cesky Lid) 916-931
Ekonomista 22, 18
Fataburen
825
Handbook
of South
Am. Indians
1006-1010, 695
Kalendarz
ludowy 666
Kłosy 665
Kuźnica Kołłątajowska
2'56
Kwartalnik
Muzyczny 28, 29
Le Mois d'ethno.graphie
franc;aise
967. 970
L\id 31, 7, 8, 28, 37. 39, 647
Man 994-1000
Materiały do etnografii 697
Pamiętnik Zjazdu Histr. Lwów 1935,25
Polski Rocz;nik Muzealny 28
Polska Sztuka Ludowa 9'21
Praehistor.
Zeitschrift
667
Proces Verbaux MensueJ.s de la Societ.e d'Ap:hinoise .d'ethnologie et
d'archeologie
970-973
Przyjal:iel Ludu 11, 12, 660, 652, 653
Revue d'Ethnographie
et. de la Sociologie 6~8
Revue des Traditions Populaires 654
Roczniki dziejów społ. i gosp. 24
Sowietskaja
Etnogirafija 37, 38. 41,
42, 43, 44, 46, 47, 48, 50. 52, 60,
61, 66-133, 698, 243, 849, B57,
857-880, 890
The Journ.al of t.he Royal Anthropological Institute
of great BI'itain and Ireland 695
Wiadomości Archeologiczne
667. 66B
Zaranie śląskie 480
Zeitschrift
f. Enthnologie
69B
Ziemi.a 22
Z otchłani wieków 667
Wisła 14. 654, 656
�1479
SPIS RYCIN
Prof. dr Fran:::iszek Bujak 8
Prof. dr Adolf Chyhiński 27
J. Chełmińska-Swiątkowsk.a
33
System rodzajowy języka tuskarora
166
. System rodz.3.jowy języka tunika 167
System rodzajowy prefi.k.sÓw órzeczenia języka męskiego dla pluralu w Yuczi 170
System rodzajowy prefiksów
orzeczenia języka kobiet dla pluralu
w Yuczi 171
System rodzajowy sufigowanych 1'0dz.ajników języka. mę:sk'iego dla
pluralu w Yuczi 171
System rodzajowy sufigowanych rodzajników języka kobiet dla ,pluralu w Yuczi 172
System rodzajowy prefiksów orzeJczenia języka męskiego dla singularis w Yuczi 173
Systera rodzajowy prefiksów
orzeczenia języka kobiet dla singularis w Yuczi 174
System rodzajowy sufigowanych rodzajników
języka męskiego dla
singularis w Yuczi 175
System rodzajowysufigowanych
rodzajników języka kobiet dla singul,aris w Yuczi 176
Pokrewieństwa
języków uralskich
według V. Kiparskyego 187
Wyniki
analiz
kraniologicznych
wczesnohistorycznej
ludności rubieży sterpowo-leśnej w %
206
Składy antropologiczne Finów i Bałtów w Ofo 209
Genealogia języków baltyjskich według V. Kipars,kyego 214
Dawny .i terażniejszy
zasięg języków ,bałtyjskich 215
Bałtyj,skie ludy i języki około 1200
roku 216
SzumeJ:za.Przekształcenie
rzędówki
1870-1937
wg E, Boehma 453
Szkic schematyczny owalnicy wg A.
Meisnera 455
Szkic schematyczny łańcuchówki wg
A. Meisnera 457
Nawsie w Żelaznym Ujeździ e w Czechosłowacji wg V. Davidka 462
Schemat nawsia wsi łanów leśnych
487
CZl;śĆnawsia w Grodzisku Dolnym 492
Grodzisko Miasteczko 493
Część nawsia w Grodz'isku Górnym
495
Karta 200 (recto) sprawozdania z lustracji klul:'za iłźeckiego 521
Karta 200 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 522
Karta 201 (verso) sprawozdania z lustracji klucza iłżeckiego 523
Rysunki wyszkowskich znamion
'bartnych 523
Litewskie klejn" 537
W'idok tartaku od strony przekopu
569
Widok od strony
przy,{opU wg
Reychmanów 571
Rzut poziomy dolny 572
I
tI
I
.lI
Przekrój poprzeczny 574
Przekrój podłużny 576
Prze,krój podłużny wg Reychmanów
577
Wiatrak z XVIII wieku 592
Wiatrak z pocz. XX wieku 593
Koło paleczne, socha i cewka z wiatraku 594
Górna 'część urządzeń wiatraka 595
Kosz, koryto i łub 597
Fundamenty wiatraka z XVIII wieku 599
Urządzenie
do obrac.ania wiatraka
600
Wiatrak z XVII wieku
część
skrzydł.a 601
Oskard z końca XIX wieku i początku XX wieku 602
Perlik 603
Cewka wyrobiona i cewka nowa 604
Wiatrak z XIX wieku - ul'ządzenie
do obracania 605
Rysunek
wiatraka
holenderskiego,
który miał być wystawiony
w
okolicy Kruszwicy w r. 1778, 697
Wiatrak-winda
608
Matryca do drukowania płócien 614
Matryca do drukowania płócien 614
Matryca do drukowania płócien 615
Matry:::a do drukowania płócien 615
Matryca do drukowania płócien 616
Matryca do drukowania płócien 616
Odciski
motywów
zdobni!:zych
z
matryc do drukowania płócien 618
Odciski
motywów
zdobnji~zych z
matryc do drukowania płócien 619
Odciski
motywów
zdobniczych
z
matryc do drukowania płócien 620
Odciski
motywów
zdobni~zych
z
matryc do drukowania płócien 621
Odciski
motywów
zdobniczych
z
matryc do drukowania płócien 622
Od:::iski motywów
zdobni:zych
z
matryc do drukowania płócien 623
Odciskanie wzorów na płótnie 624
Kierunki e:{sportu płótna orawskiego w latach do 1910 62, 632
Krój sukni chlopskiej z XVI w. 640
Krój kaptura chłopskiego z XVI w.
641
Krój chłopskiego okrycia zwierzchniego 642
Krój lamki chłopskiej z XVIIIw.
645
Próba rekonstrurckji
uszytej lamki
chłopskiej ubranej rprzez kobietę
644
Krój sukni z XVIII w. 645
Mandragora i bo-girni 645
Walka smoka z salamandrą
648
Prace na folwarku 649
Pod zieloną rózgą 650
Uczta pańska 651
Zwierciadło
czarodziejskie
Twardowskiego 652
Chłop i Daniel 653
Wieniec dożynkowy z kogutem 654
Opętany 655
Skolopendra i niedźwiadek 656
Pająk morski 657
Kirgiz 658
Fortel legendarnego Leszka 659
Wół trzy rożny 660
Obnażanie 661
Strój chłopski z wieku XVI 662
Listy ręką Boga oisane 663
Słopiec z dwoma przykrywadłami
664
Maże czumackie 665
Sobótka 666
Typy tkactwa 682
Mapka powiatu Nowy Targ 703
Socha żelazna wg Stanisława
Sobótki 747
�1480
Sooha żelazna wy:mnana w r. 1926
przez L. Skarpetowskiego
748
Pionowe i poziome usytuowanie regulatora głębokości orki soch żelaznych 749
Socha żelazna wykonana w 1926 r.
749
SCi:ha żelazna typu U 750
Rozdwojenie .slupicy 751
Wycięta odkładnica pług.a pruskiego
751
Odkładnica Foltyna 752
Mapka terenu na którym występuje
socha żelazna 753
zabudowania
gosopdarskie
z miejscowości Mora (Dala'rna) w Skansenie 1140
!Plan Skansenu 1141
Gospodyni wyrabia ·sery w drewnianych foremkach 1143
GOSIPodyni przywołuje
krowy
do
obory za pomocą dżwięków świstawki 1144
Stary mistrz grzeb;eniarski ze Sztokholmu
wyrabia
w Skamenie
grzebienie 1146
Plan frilandsmusseet
w Sorgenfri
pod Kopenhagą 1148
Mapa miejscowości, z których pochodzą obiekty w muzeum pod
gołym niebem w Sorgenfri pod
,Kopenhagą 1149
Miasto lapońskie w Arvidsjaur półn.
Szwecji 1151
Fragment
miasta
kościelnego
w
Ojebyn, 'półn. Szwe::ja 1152
Urządzenie
oświetlenia
neonowego
w lapońskim dziale Muzeum Nordyckiegow
Sztokholmie 1154
Karawana
renich zaprzęgów w lapońskim dziale Muzeum Nordyc.kiego w Sztokholmie 1155
Wystawa
rozwoju wybranych
narzędzi pracy 1173
Wystawa
rozwoju wybranych
narzędzi pracy 1175
,I
Ił
i
l
••!
I
Ii·i.
...
I
\
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9510a6ea75cc82158cf7f2c575c3a448.pdf
02896d81cc0ee743478847b8118dfa3b
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3986
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Subject
The topic of the resource
Gut-Stapińska, Aniela (nekrolog)
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3730
Title
A name given to the resource
Sprawozdania i recenzje/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.5
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.5 ; s.315-320
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
PIERWSZE
W d n i u 22 września 1954 r . z b i o r y a r c h i w u m S e k c j i
Badania Plastyki L u d o w e j
Państwowego
Instytutu
S z t u k i p r z e k r o c z y ł y liczbę 25 000 p o z y c j i i n w e n t a r z o
w y c h , n a k t ó r e składają się r y s u n k i , t e k s t y i o r y g i n a
ły z z a k r e s u s z t u k i l u d o w e j .
S e k c j a i s t n i e j e o d r o k u 1946 ( u p r z e d n i o p o d i n n y m i
n a z w a m i ) i o d t e g o czasu g r o m a d z i s w o j e z b i o r y a r c h i
w a l n e w t o k u p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h , szczególnie
poprzez prace terenowe. B a d a n i a prowadzone były za
równo i n d y w i d u a l n i e , poprzez k i l k u d n i o w e objazdy
p e n e t r a c y j n e , j a k i z e s p o ł o w o — w czasie miesięcznych
o b o z ó w z udziałem studentów e t n o g r a f i i , r y s o w n i k ó w
itp.
Do d n i a dzisiejszego s y s t e m e m o b o z o w y m
zostały
p r z e b a d a n e następujące t e r e n y : Opoczyńskie, t e r e n y
w widłach Wisły i S a n u (Lasowiacy), K i e l e c k i e ,
San
d o m i e r s k i e , R a d o m s k i e , P o d l a s i e Z a c h o d n i e i północ
na część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o .
Systemem penetracyjnym:
Białostockie,
Mazury,
M a z o w s z e P ł o c k i e i W s c h o d n i e , K a s z u b y , południowa
część w o j e w ó d z t w a l u b e l s k i e g o i K r a k o w s k i e .
S y s t e m e m badań i n d y w i d u a l n y c h : P o d h a l e , K r a k o w
s k i e , R z e s z o w s k i e , Zielonogórskie, M a z u r y , Ż y w i e c k i e
i Gorczańskie.
O b o k m a t e r i a ł ó w z g r o m a d z o n y c h w czasie a k c j i t e
r e n o w y c h o r g a n i z o w a n y c h p r z e z Sekcję bezpośrednio,
w e s z ł y d o a r c h i w u m m a t e r i a ł y z badań p r z e p r o w a d z o
n y c h z funduszów P a ń s t w o w e g o I n s t y t u t u S z t u k i p r z e z
zespół d r M . Gładysza n a Śląsku, p r o f . В. S t e l m a
chowską n a K a s z u b a c h i d y r . F r . K o t u l ę w R z e s z o w skiem.
N a z b i o r y a r c h i w u m składają się p l a n s z e b a r w n e ,
r y s u n k i w y k o n a n e tuszem, szkice ołówkowe, t e k s t y
i z a b y t k i o r y g i n a l n e , j a k próbki t k a n i n i w y c i n a n k i .
R y s u n k i te, j a k r ó w n i e ż w y w i a d y , obejmują cały
szereg zagadnień, j a k : b u d o w n i c t w o , m e b l a r s t w o , o z d o b n i c t w o wnętrza, z d o b n i c t w o w m e t a l u , strój, t k a c t w o ,
ceramikę, z a b a w k a r s t w o , plastykę o b r z ę d o w ą ( p i s a n
k i , szopki, gwiazdy, wieńce dożynkowe), m a l a r s t w o ,
rzeźbę i d r z e w o r y t l u d o w y .
Spośród w y m i e n i o n y c h w y ż e j zagadnień n a j b o g a c i e j
r e p r e z e n t o w a n e są w a r c h i w u m m a t e r i a ł y dotyczące
m e b l a r s t w a (szczególnie m a l o w a n e s k r z y n i e ) ,
zdob
nictwa w metalu, zdobnictwa architektonicznego, d r u
PRZYCZYNKI
25 ООО
k ó w n a płótnie. Dość dużo j e s t w y c i n a n e k i o r y g i n a l
n y c h próbek t k a n i n . M n i e j b o g a t e są z b i o r y a r c h i w u m
w dziale stroju i haftu, c e r a m i k i i z a b a w k a r s t w a .
O d czasu rozpoczęcia badań o b o z o w y c h d a j e się z a
o b s e r w o w a ć stały w z r o s t ilości m a t e r i a ł ó w n a p ł y w a
jących corocznie do a r c h i w u m S e k c j i . Z j a w i s k o to i l u
s t r u j e n a j l e p i e j następujące z e s t a w i e n i e :
Stan a r c h i w u m
Rok
1 000
1 700
2 450
4 500
6 850
9 750
13 850
20" 300
25 000
1946
.1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
roczny
1 000 poz.
700 ,.
750 „
2 050 „
2 350 .,
2 900 ,.
4 100 „
6 450 „
4 700 .,
O d c h w i l i swego p o w s t a n i a z b i o r y a r c h i w u m były
w y k o r z y s t y w a n e zarówno d l a celów n a u k o w y c h , j a k
i dla potrzeb praktycznych.
Korzystali
z
nich
przede w s z y s t k i m p r a c o w n i c y
Sekcji w związku z artykułami p u b l i k o w a n y m i w P o l
s k i e j S z t u c e L u d o w e j , czy też w p o s t a c i o d d z i e l n y c h
p u b l i k a c j i , j a k i Zakłady U n i w e r s y t e c k i e , Zakład K u l
t u r y Materialnej P A N , Polskie Towarzystwo
Ludo
znawcze i muzea etnograficzne. D l a potrzeb p r a k t y c z
nych w y k o r z y s t y w a l i zbiory
archiwum
liczni pla
s t y c y oraz poszczególne i n s t y t u c j e , j a k n p . C e n t r a l a
Przemysłu L u d o w e g o i Artystycznego, I n s t y t u t W z o r
n i c t w a Przemysłowego
czy
Zakłady D o s k o n a l e n i a
Rzemiosła „ P o d h a l e " . M a t e r i a ł y z z a k r e s u strojów l u
d o w y c h w y k o r z y s t y w a n e były zarówno do p u b l i k a c j i
( P o l s k i A t l a s S t r o j ó w L u d o w y c h ) , j a k i p r z e z różne
zespoły ś w i e t l i c o w e pieśni i tańca, k t ó r e n a t e j p o d
s t a w i e r e k o n s t r u o w a ł y zanikający w t e r e n i e ubiór
ludowy.
Zofia B a r b a r a
DO BADAN
WOJ
Przyrost
Odnośnie d o c y f r z r o k u 1954 należy zauważyć, że n i e
w s z y s t k i e m a t e r i a ł y z e b r a n e w t y m r o k u zostały
już
zainwentaryzowane, a ponadto zaplanowane na ten r o k
b a d a n i a n i e zostały jeszcze ukończone.
NAD
Głowa
LUDOWYM
FARBIARSTWEM I DRUKARSTWEM
W
poz.
„
.,
„
„
..
„
,.
.,
TKANIN
BIAŁOSTOCKIM
W czasie k i l k u d n i o w e g o o b j a z d u
penetracyjnego,
z o r g a n i z o w a n e g o w k w i e t n i u 1953 r , p r z e z Z a k ł a d B a
dania Plastyki, A r c h i t e k t u r y i Zdobnictwa Ludowego
P I S n a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego, udało się
u c z e s t n i k o m e k i p y zebrać n i e c o i n f o r m a c j i d o t y c z ą
c y c h l u d o w e g o f a r b i a r s t w a i d r u k ó w n a płótnie. P o
n i e w a ż z t e r e n u t e g o b r a k było d o t y c h c z a s p u b l i k o
w a n y c h wiadomości z w y m i e n i o n y c h dziedzin, w y d a
j e się słuszne, a b y t e s k r o m n e zresztą i u r y w k o w e
i n f o r m a c j e zostały ogłoszone.
Rozwój f a r b i a r s t w a pozostaje w związku z r o z w o
j e m t k a c t w a d e k o r a c y j n e g o , które k w i t n i e n a o b s z a
rze całego w o j e w ó d z t w a białostockiego. Już w c z a
s a c h m i ę d z y w o j e n n y c h większą część
prac
związa
n y c h z f a r b o w a n i e m przeznaczonego na t k a n i n y s u
r o w c a l n i a n e g o l u b wełnianego przejęły n a siebie
f a r b i a r n i e znajdujące się p o
miastach. Farbowaniem
z a j m o w a ł y się poza t y m k o b i e t y w i e j s k i e , posługu
jąc się b a r w n i k a m i p r o d u k c j i - p r z e m y s ł o w e j , k u p o
w a n y m i w mieście. N i e k t ó r e
starsze
sposoby f a r biarskie,
z a r z u c o n e — j a k można
wywnioskować
z w 3 ' p o w i e d z i i n f o r m a t o r ó w — n a szereg l a t p r z e d
pierwszą
wojną światową,
z a c h o w a ł y się już t y l k o
w w y g a s a j ą c e j t r a d y c j i . D o t y c h z a p o m n i a n y c h już
częściowo sposobów f a r b i a r s k i c h należało f a r b o w a n i e
n i c i l n i a n y c h i w e ł n i a n y c h w k o r z e o l c h o w e j l u b dę
bowej na k o l o r czarny, w „jeglinie" (jedlinie) — na
„ s i w o " (szaro), w b r z o z o w y c h liściach i k o r z e — n a
„orzechowo" (brązowo),
a
wreszcie w r u d z i e żelaz
n e j — n a żółto i b r ą z o w o . P r z y g o t o w a n y
uprzednio
b a r w n i k o r g a n i c z n y m i e s z a n o w k o r y c i e z wodą i z a
n u r z a n o w n i m m o t k i n i c i , które pozostawiano w ką
p i e l i n i e k i e d y d o 2 t y g o d n i . B a r w i e n i e rudą
żelazną
o d b y w a ł o się p r z e z
zanurzenie
przeznaczonego do
b a r w i e n i a s u r o w c a n a j e d e n do d w ó c h t y g o d n i w p r o s t
do „błota r u d a w i n y " ( S e j n y i O l s z a n k a w p o w . s u w a l
s k i m ) . Stopień intensywności b a r w y zależał o d c z a
su, p r z e z j a k i f a r b o w a n y materiał z n a j d o w a ł się p o d
działaniem b a r w n i k a .
Czasem o b o k f a r b o w a n i a p r z e z n a c z o n y c h do t k a
nia n i c i b a r w i o n o również w y r o b y gotowe, zwłasz
cza płótna, W F e r e t c e ( p o w . s u w a l s k i ) k o b i e t y f a r -
315
�W z ó r n a płótnie
Próba farbowania
grochu, wykonana
farbotoanym przy zastosowaniu izolacji mechanicznej.
płótna, w którym
zawiązane
były pojedyncze
ziarnka
została w Sekcji
Badania
Plastyki
Ludowej
PIS
w
Krakowie.
b o w a ł y płótna w deseń posługując sic; n i e n o t o w a n ą
u nas d o t y c h c z a s techniką i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j , p o
legającą
n a t y m , że w c e l u
uzyskania
wzoru
—
w płótno „ n i e w a r n e " ( n i e b a r w i o n e ) o w i j a n o
raz
koło r a z u z i a r n k a g r o c h u i w i ą z a n o j e m o c n o
przy
p o m o c y n i c i l n i a n e j , k i l k a k r o t n i e o k r ę c o n e j poniżej
o w i n i ę t e g o z i a r n k a . P r z y g o t o w a n y w t e n sposób m a
teriał z a n u r z a n o w f a r b i e , która przenikała w ł ó k n a
płótna z w y j ą t k i e m m i e j s c z w i ą z a n y c h nitką. P o w y
jęciu materiału
z farby,
nitki
i groch
usuwano,
a w ó w c z a s n a j e d n o l i c i e z a b a r w i o n y m płótnie u k a z y
w a ł się w z ó r w p o s t a c i niezupełnie r e g u l a r n y c h b i a
łych k r ę g ó w , t u i ó w d z i e p o p r z e r y w a n y c h z a c i e k a m i
f a r b y . Spódnice z t a k i e g o materiału n o s z o n o też w o k o
licy Smolan (pow. suwalski).
Podobnie j a k w i n n y c h stronach Polski, tak i na t e
r e n i e w o j e w ó d z t w a białostockiego z n a n y i s t o s o w a n y
3l<)
był d a w n i e j z w y c z a j
drukowania
samodziałowych
płócien w różne w z o r y , o d c i s k a n e p r z y p o m o c y s p e
cjalnych drewnianych form.
Wiadomości
o
d r u k o w a n i u płócien
zanotowano
w szeregu miejscowości (Straż w p o w . s o k o l s k i m ,
Jagłowo w pow. a u g u s t o w s k i m , Feretka, Krasne, O l
szanka, Przerosi w p o w . s u w a l s k i m ) . F a r b i a r n i e z a j
mujące się d r u k o w a n i e m płócien miały
znajdować
się niegdyś
w
Sokółce,
Suwałkach,
Augustowie
i prawdopodobnie w Suchowoli (pow. augustowski),
skąd d o m o k r ą ż n i d r u k a r z e płócien r o z c h o d z i l i się p o
o k o l i c z n y c h w s i a c h ( p r z y b y w a l i n p . stamtąd d o o d
dalonego
o
kilkanaście k m J a g ł o w a , g d z i e c z a s e m
p r z e z tydzień i dłużej d r u k o w a l i d o s t a r c z o n e i m p r z e z
k o b i e t y płótna). F a r b o w a n y c h płócien u ż y w a n o j a k o n a
k r y c i a n a łóżka ( P r z e r o ś ! w p o w . s u w a l s k i m ) , c h u s t k i
n a g ł o w ę ( O l s z a n k a , F e r e t k a ) , spódnice ( K r a s n e , J a
głowo) l u b f a r t u c h y (Feretka).
�D r u k o w a n i e płócien, j a k można wnosić z o p o w i a d a ń
i n f o r m a t o r ó w , zanikło
w
czasie
pierwszej
wojny
ś w i a t o w e j l u b bezpośrednio p o n i e j . Z a j m o w a l i się
n i m małomiasteczkowi f a r b i a r z e żydowscy. I n f o r m a
t o r z y n i e u m i e l i podać t e c h n i k i , jaką płótna b y ł y
d r u k o w a n e , n i e udało się też odnaleźć próbek, n a
p o d s t a w i e k t ó r y c h można b y tę technikę określić.
Z opisów w y n i k a , że płótna b y w a ł y d r u k o w a n e w p a
sy l u b w k w i a t y , najczęściej w k o l o r z e ż ó ł t y m l u b
g r a n a t o w y m . P o n a d r u k o w a n i u w z o r u "płótno s t a w a
ło się s z t y w n e , co w s k a z y w a ł o b y n a t z w . technikę
d r u k u bezpośredniego,
w
której
drukarz
nanosił
w z ó r n a płótno posługując się farbą pokostową, r o z
cieraną n a d r z e w o r y t n i c z e j desce. Z a słusznością tego
domysłu p r z e m a w i a jeszcze f a k t , że d r u k o w a n i e o d
b y w a ł o się s y s t e m e m d o m o k r ą ż n y m , k t ó r y m o ż l i w y
j e s t t y l k o p r z y mało s k o m p l i k o w a n e j t e c h n i c e d r u k u
bezpośredniego. N i e j e s t j e d n a k w y ł ą c z o n e , że poza
Suchowolą czy e w e n t u a l n i e A u g u s t o w e m , skąd m i e l i
się rozchodzić f a r b i a r z e , i n n e z w y m i e n i o n y c h o ś r o d
ków mogły
posługiwać
się
wymagającą
bardziej
s k o m p l i k o w a n y c h urządzeń techniką batikową, z w ł a
szcza że w o k o l i c a c h S u w a ł k f a r b i a r z y d o m o k r ą ż n y c h
Fotografował
„BIEŁORUSKOJE
Wyd.
n i e było i płótna d o d r u k o w a n i a n o s z o n o z reguły „ d o
miasta".
W ś r ó d p o d a n e j garści szczegółów,
zaczerpniętych
z n o t a t n i k a terenowego, niewątpliwie najbardziej i n
teresująca jest: w i a d o m o ś ć o s t o s o w a n i u
w
polskim
f a r b i a r s t w i e l u d o w y m — znanej d a w n y m Japończy
k o m , niektórym l u d o m p r y m i t y w n y m i używanej do
n i e d a w n a n a t e r e n i e W ę g i e r i Słowacji, a l e z n a s z e
go o b s z a r u n i e n o t o w a n e j — i z o l a c j i m e c h a n i c z n e j .
D r u g i m w a ż n i e j s z y m osiągnięciem j e s t t o , że w s p o m
n i a n e b a d a n i a p e n e t r a c y j n e w y p e ł n i ł y też częściowo
n i c z y m n i e tłumaczącą się lukę, która n a m a p i e zasię
gu d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w P o l s c e i w państwach
ościennych oddzielała o b s z a r P o d l a s i a
zachodniego
i L u b e l s z c z y z n y o d t e r e n ó w białoruskich. S t w i e r d z e
n i e , że w północnej Białostocczyźnie w y s t ę p o w a ł y r ę
czne d r u k i n a płótnie, i t o w y k o n y w a n e p r z e z m i e j
s c o w y c h f a r b i a r z y , rozszerza z n a c z n i e zasięg w y s t ę
p o w a n i a l u d o w e g o d r u k a r s t w a t e k s t y l n e g o w Polsce
i s t w a r z a p o m o s t łączący j e z t e r y t o r i u m białoruskim,
g d z i e l u d o w e d r u k i n a płótnie w y s t ę p o w a ł y w b a r
dzo c i e k a w e j p o s t a c i .
R. R s s .
Tadeusz
NARODNOJE
Kaźmierski.
I S K U S S T W O " . C z . I.
Akademii Nauk Z S R R , Mińsk 1 9 5 1 . T e k s t str. 13, il. 144.
Przedmoira
-
prof
H . M. Nikolski, tekst — M. J . Grinbłat.
W
okresie
międzywojennym
Sekcja
Etnografii
i Fo k l o r u I n s t y t u t u H i s t e r i i A k a d e m i i N a u k ZSRR
przystąpiła d o g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w z z a k r e s u l u
d o w e j s z t u k i białoruskiej. C e l e m podjętych p r a c była
z jednej strony
konieczność
uzupełnienia
zbiorów
m i e j s c o w y c h m u z e ó w , z d r u g i e j zaś chęć n a u k o w e g o
opracowania tej bogatej dziedziny l u d o w e j k u l t u r y
białoruskiej.
W r . 1937 została o d d a n a d o d r u k u część I o b s z e r n e
go a l b u m u , p r z y g o t o w a n e g o p o d redakcją p r o f . H . M .
Nikolskiego przez n a u k o w y c h pracowników Sekcji —
I . A . S e r b o w a , M . J . Grinbłata i H . S. M a c h n a c z a .
S k u t k i e m w y b u c h u w o j n y prace wydawnicze
przer
w a n o , t a k że u r a t o w a n a szczęśliwie I część a l b u m u
została o p u b l i k o w a n a d o p i e r o w r . 1951. M a t e r i a ł y
z e b r a n e d o części I I zaginęły w czasie w o j e n n e j z a
w i e r u c h y . W y d r u k o w a n a w r . 1951 cz. I a l b u m u o b e j
m u j e z d o b n i c t w o t k a n i n o r a z strój. O b f i t y materiał
i l u s t r a c y j n y , n a który składają się b a r w n e p l a n s z e
i czarno-białe f o t o g r a f i e , p o d z i e l o n o n a
8
działów,
o b e j m u j ą c y c h t k a n i n y , d y w a n y , o r n a m e n t , ręczniki,
p a s y , k o r o n k i , d r u k i n a płótnie i odzież.
D l a badaczy polskiej sztuki l u d o w e j o m a w i a n y t u
a l b u m s t a n o w i c e n n y zbiór m a t e r i a ł ó w p o r ó w n a w
c z y c h , wskazujących n a b l i s k i e z w i ą z k i k u l t u r a l n e ,
j a k i e zachodzą między n a s z y m i t e r e n a m i , zwłaszcza
północno-wschodnimi ( A u g u s t o w s k i e , Podlasie,
pół
n o c n a L u b e l s z c z y z n a ) i sąsiednią Białorusią. Szczegól
n i e j a s k r a w o z w i ą z k i t e występują w d z i e d z i n i e t k a c
t w a d e k o r a c y j n e g o , n p . białoruskie l n i a n e
tkaniny
o s p l o c i e r z ą d k o w y m w g e o m e t r y c z n e w z o r y , czy też
p r z e t y k a n e d w u k o l o r o w e „ r a d z i u s z k i " —- z a r ó w n o w
t e c h n i c e , j a k i w o r n a m e n c i e mają ścisłe o d p o w i e d n i
k i p o s t r o n i e p o l s k i e j , p o d o b n i e zresztą j a k i biało
r u s k i e p a s i a k i czy k r a c i a k i . Istotną n a t o m i a s t różnicę
s t a n o w i f a k t w y s t ę p o w a n i a n a Białorusi ( n i e n o t o w a
n y c h na naszych terenach) b a r w n y c h dywanów i go
b e l i n ó w l u d o w y c h o s t y l i z o w a n y c h w z o r a c h roślin
n y c h , zbliżonych z a r ó w n o p o d w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m ,
j a k i o r n a m e n t a l n y m d o z n a n y c h k i l i m ó w ukraiń
s k i c h . Umiejętność w y k o n y w a n i a tego r o d z a j u t k a n i n
zaszczepiona została wśród l u d u białoruskiego w cza
sach f e u d a l n y c h . W pańskich i z a k o n n y c h w y t w ó r
n i a c h s z e r o k o s t o s o w a n a była
praca
włościan p a ń
szczyźnianych, którzy
pod
kierunkiem najemnych
m a j s t r ó w d o s k o n a l e p r z y s w o i l i sobie technikę t k a c
twa dywanowego
i gobelinowego.
Wyrób dywanów
istniał n a Białorusi d o p o ł o w y w i e k u X I X , a t e c h n i k a
d y w a n o w e g o t k a c t w a zachowała się u l u d u w i e j s k i e g o
w postaci gobelinowych t k a n i n d w u s t r o n n y c h , w y r a
b i a n y c h n a z w y c z a j n y c h k r o s n a c h i używanych j a k o
p r z y k r y c i a c z y n a r z u t y n a łóżka.
W czasach n o w s z y c h o b o k t r a d y c y j n e g o zespołu m o
tywów dekoracyjnych widoczny jest z w r o t k u tema
t y c e a k t u a l n e j . S p o t y k a się n p . d y w a n y z p o r t r e t a m i
L e n i n a i S t a l i n a , znajdujące z a s t o s o w a n i e w d e k o r a
c j i l o k a l i o c h a r a k t e r z e społecznym,
jak
świetlice
i k l u b y r o b o t n i c z e , o r a z mieszkań p r y w a t n y c h .
W
materiale
ilustracyjnym, zgromadzonym, j a k
w i e m y , w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m , n i e zostały
uwzględnione t z w . „dywany d w u o s n o w o w e " , występu
jące d o n i e d a w n a dosyć p o s p o l i c i e n a północno-za
c h o d n i c h k r e s a c h Białorusi.
W dziale obejmującym w z o r y ornamentów zebrano
i l u s t r a c j e , k t ó r e przedstawiają m o t y w y i układy d e
koracyjne, spotykane w tkactwie
i h a f c i e białoru
s k i m . Starszą o r n a m e n t y k ę , stosowaną n a Białorusi
do z d o b i e n i a t k a n i n , charakteryzują m o t y w y g e o m e
t r y c z n e , wśród k t ó r y c h n a p i e r w s z e m i e j s c e w y b i
j a się m o t y w r o m b u p o w t a r z a j ą c y się z a r ó w n o w d e
koracji tkackiej („perebory"), j a k i w podobnej
do
n i e j h a f c i a r s k i e j t e c h n i c e „naściełania". D o p i e r o r o z
powszechnienie
się h a f t u k r z y ż y k o w e g o
przyczyniło
się d o w i ę k s z e g o zróżnicowania m o t y w ó w
hafciar
s k i c h n a Białorusi. O b o k m o t y w ó w
geometrycznych
p o j a w i ł y się s t y l i z o w a n e m o t y w y roślinne, a n a w e t
z w i e r z ę c e ( g ł ó w n i e p t a k i ) , przenikające o d 7 0 - t y c h l a t
u b . s t u l e c i a d o l u d o w e g o h a f c i a r s t w a białoruskiego
z zewnątrz, za p o ś r e d n i c t w e m bezpłatnych d r u c z k ó w
r e k l a m o w y c h i wzorników. W nowszych h a f t a c h b i a
łoruskich s p o t y k a się często m o t y w y s i e r p u i młota,
w z o r o w a n e na herbie Związku
Radzieckiego.
S z c z y t o w y m osiągnięciem białoruskiej l u d o w e j s z t u
k i t k a c k i e j i h a f c i a r s k i e j są pięknie z d o b i o n e ręczni-
317
T
�k i , o d g r y w a j ą c e niegdyś ważną rolę w obrzędzie w e
s e l n y m . M o t y w y , które s p o t y k a m y n a t k a n y c h szla
k a c h ręczników, przypominają żywo „perebory", w y
stępujące n a p r z y r a m k a c h k o s z u l , z a p a s k a c h i spód
nicach noszonych u nas W okolicy Włodawy.
t
O s o b n y rozdział stanowią w a l b u m i e i l u s t r a c j e p a
sów, c z y l i k r a j e k , w z o r z y ś c i e
tkanych,
używanych
przez mężczyzn i k o b i e t y do przewiązywania s u k m a n .
P a s y te, z w y k l e k i l k u k o l o r o w e , z d o b i o n e o r n a m e n t e m
g e o m e t r y c z n y m , w y k o n y w a n e były
różnymi t e c h n i
k a m i , m . i n . również na k r o s i e n k a c h t a b l i c z k o w y c h ,
występujących często n a o b s z a r a c h białoruskich.
Zarówno p r z y d e k o r a c j i ręczników, j a k i b i e l i z n y
pościelowej czy u b i o r u
—
pospolitym
elementem
z d o b n i c z y m są n a Białorusi k o r o n k i s z y d e ł k o w e , d o
których w y r o b u u ż y w a n o d a w n i e j d r e w n i a n y c h s z y
dełek. M o t y w y t y c h k o r o n e k n i e odbiegają z a s a d n i
czo o d t y c h , j a k i e z n a m y
z
północno-wschodnich
obszarów P o l s k i . Wyraźnie p o d w p ł y w e m d r o b n o m i e szczańskich gustów m i n i o n e j e p o k i pozostają d z i w a
czne w p o m y ś l e c z a r a i k l o s z , w y k o n a n e z m o c n o n a
k r o c h m a l o n e j k o r o n k i szydełkowej na wystawę b i a
łoruskiej s z t u k i l u d o w e j w r . 1938.
W d z i a l e d r u k ó w n a płótnie u m i e s z c z o n o 12 w z o
rów, o d b i t y c h z klocków używanych do d r u k o w a n i a
płócien techniką b a t i k o w ą . W z o r y t e , o c h a r a k t e r z e
r a c z e j k o s m o p o l i t y c z n y m , n i e dają o b r a z u r z e c z y w i s t e -
ANIELA
J a k w y n i k a z powyższego
opisu,
omawiany
lu
a l b u m z a w i e r a o b s z e r n y materiał ilustrujący b o g a
c t w o poszczególnych działów.
Stronę graficzną w y d a w n i c t w a c e c h u j e w y s o k i p o
ziom techniczny. Plansze kolorowe, w y k o n a n e tech
niką siatkową l u b k r e s k o w ą n a p i ę k n y m k r e d o w y m
p a p i e r z e , są c z y t e l n e i c z y s t e w k o l o r a c h . G u s t o w n a
o p r a w a płócienna s t w a r z a całość miłą d l a o k a .
Hss.
G U T - STAPIŃSKA
D n . 6.IX.1954 r. zmarła w Z a k o p a n e m z n a n a w c a
łej P o l s c e p i s a r k a i l u d o w a g a w ę d z i a r k a p o d h a l a ń
ska — A n i e l a Gut-Slapińska.
Córka
J a k u b a O r a w c a i Bronisławy
Łukaszczyk
z P o r o n i n a n a P o d h a l u , urodziła się
w
Poroninie
29.VII.1898 г., g d z i e uczęszczała d o szkół. Już w s z k o l
n y c h czasach zdradzała u z d o l n i e n i a l i t e r a c k i e , pisząc
okolicznościowe w i e r s z e i g a w ę d y .
Zaprzyjaźnienie
r o d u O r a w c ó w z mieszkańcami H a r e n d y ( K a s p r o w i c z a
m i ) , zamążpójście A n i e l i w 1923 r . za artystę p l a s t y k a
krakowskiego
Władysława
Stapińskiego
wcześnie
w p r o w a d z i ł o młodą g ó r a l k ę w środowisko k u l t u r a l n o a r t y s t y c z n e , p o d t r z y m u j ą c i rozwijając j e j l i t e r a c k i e
u z d o l n i e n i a . A n i e l a Stapińska n i e o d e r w a ł a się j e d n a k
a n i n a c h w i l ę o d środowiska r o d z i m e j l u d o w e j k u l
tury.
W k r ó t c e p o p i e r w s z e j w o j n i e ś w i a t o w e j zaczęła d r u
k o w a ć artykuły, w i e r s z e i g a w ę d y
w
czasopismach
k r a j o w y c h i zagranicznych (w czasopismach Z w . P o d
halan Polonii Amerykańskiej
w
Chicago).
Przypo
minała w n i c h s t a r e , t r a d y c y j n e z w y c z a j e i o b y c z a j e
l u d o w e j k u l t u r y . Równocześnie organizowała w P o
roninie taneczno-teatralne grupy regionalne w ramach
Z w i ą z k u Z i e m Górskich, podnosząc j e n a w y s o k i p o z i o m
a r t y s t y c z n y , za co otrzymała w 1935 r . s r e b r n y K r z y ż
Zasługi.
W okresie o k u p a c j i h i t l e r o w s k i e j początkowo m u
siała opuścić P o r o n i n , u k r y w a j ą c się
w Krakowie.
P ó ź n i e j w r ó c i ł a d o P o r o n i n a , pracując d o końca w o j
ny w tajnym nauczaniu.
Dopiero jednak
w
P o l s c e L u d o w e j znalazła S t a
pińska s z e r o k i e p o l e d o s w e j działalności. O t r z y m a w
szy stałą pensję o d M i n . K u l t u r y i S z t u k i , z j e g o r a
m i e n i a organizowała g r u p y r e g i o n a l n e n a P o d h a l u ,
kierując n i m i p r z e z szereg l a t i s a m a występując w
ich przedstawieniach j a k o r e c y t a t o r k a i gawędziar
k a , odczytując w g w a r z e l u d o w e j własne n o w e l e , l e
gendy i gawędy.
P o p r z e d w c z e s n e j śmierci W ł a d y s ł a w a Stapińskiego
A n i e l a Stapińska w y c h o d z i w 1945 r . p o r a z d r u g i za
mąż za p r o k u r a t o r a J a n a G u t a , przenosząc się w r a z
z m ę ż e m n a stałe d o Z a k o p a n e g o .
W 1946 r . zostaje członkiem k a n d y d a t e m koła w i e j
s k i e g o Z w . L i t . P o l s k i c h . W 1949 r . w y d a j e pierwszą
318
go b o g a c t w a białoruskich d r u k ó w n a płótnie, z n a n y c h
n a m choćby z p r a c y N . N . F u r m a n a ( K r a s z a n i n a ) , w y
d a n e j n a Białorusi w o k r e s i e m i ę d z y w o j e n n y m . N i e
u w z g l ę d n i o n o r ó w n i e ż b a r d z o interesujących ze w z g l ę
d u n a swą p r y m i t y w n ą technikę d r u k ó w n a płótnie,
o d b i j a n y c h za pomocą pieczątek w y c i ę t y c h z b r u k w i
czy r z e p y .
S t r o j e ( w y ł ą c z n i e k o b i e c e ) reprezentują
ilustracje
bądź poszczególnych części, j a k n p . b o g a t o h a f t o w a
ne k o s z u l e , bądź p e ł n y c h u b i o r ó w l e t n i c h , składają
c y c h się z h a f t o w a n e j czy z d o b i o n e j
„pereborami"
koszuli i zapaski, samodziałowej pasiastej
spódnicy
oraz gorsetu szytego z k o l o r o w e j f a b r y c z n e j m a t e r i i ,
S t a r s z e f o r m y białoruskich ubiorów k o b i e c y c h , s z y
t y c h z białego s a m o d z i a ł o w e g o płótna z d o b i o n e g o sze
r o k i m i , c z e r w o n y m i s z l a k a m i t k a n y m i , przypominają
żywo u b i o r y spotykane u nas w o k o l i c y Włodawy.
i ostatnią swoją książkę, zbiór n o w e l , l e g e n d i g a w ę d
p i s a n y c h w pięknej i c z y s t e j g w a r z e podhalańskiej,
pod
tytułem
„Inksy
ś w i a t " . O d 1950 r . M i n . K u l
t u r y i S z t u k i otacza j e j działalność stałą opieką, p r z y
znając j e j stałe r o c z n e s t y p e n d i u m t w ó r c z e .
�Gut-Stapińska próbuje r ó w n i e ż s w y c h s i l w d z i e d z i
n i e c e r a m i k i , szczególnie f i g u r a l n e j . R z e ź b y j e j , p e ł
n e s w o i s t e g o w y r a z u , zyskują c o r a z większą p o p u l a r
ność, chętnie są n a b y w a n e w s k l e p a c h C P L i A .
Z a r ó w n o t a s t r o n a działalności G u t - S t a p i n s k i e j , j a k
i j e j twórczość l i t e r a c k a i n i e z w y k l e ż y w a działalność
a r t y s t y c z n a i o r g a n i z a c y j n a zasługują
bezwzględnie
na powr.żne o p r a c o w a n i e . Zwłaszcza o b e c n i e , g d y t o
czą się d y s k u s j e n a t e m a t y twórczości l u d o w e j , c i e k a
w a j e s t d l a nas postać w y b i t n e j a r t y s t k i i działaczki
społecznej pochodzącej
l u d u i związanej z n i m do
końca s w e g o życia, a z a r a z e m m o c n o t k w i ą c e j w ś r o
d o w i s k u i n t e l i g e n c j i t w ó r c z e j , z t r a d y c j a m i sięgają
c y m i Młodej Polski.
N a g ł a śmierć, dosłownie w k i l k a g o d z i n p o w y s t ę
p i e w w i e c z o r n i c y góralskiej, j e s t p o w a ż n ą stratą d l a
zespołów zakopiańskich. P o g r z e b A n i e l i G u t - S t a p i ń s k i e j stał się ż y w i o ł o w ą manifestacją żałoby l u d u p o d
halańskiego, r a z jeszcze dowodząc, j a k i m s z a c u n k i e m
i miłością była o n a o t o c z o n a .
Wanda
Gcntil-Tippenhauer
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/822e070b041425f3de7c2e86e30fc7e2.pdf
0d3ae74a88f1aeed5a9f126f97f3ba88
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3988
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3731
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.320-322
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
I
OLSKA SZTUKA L
�JVa okładce: Klara Prillowa. Zamyślony chłop. Rzeźba
w glinie, nie wypalana
Wym. 21 x 11 x 11 cm. 1953 r. Muzeum Pomorskie w Toruniu.
ZESPÓŁ REDAKCYJNY
Dr Mieczysław Gładysz, Mgr Stanisław Hiż (zastępca redaktora naczelnego), Mgr
Aleksander Jackowski (redaktor naczelny), Dr Ksawery Piwocki, Dr Roman Reinfuss, Mgr Jan Sadownik, Mgr Marian Sobieski, Mgr Barbara Suchodolska (redaktor
techniczny), Mgr Aleksander Wojciechowski.
Adiustacja i korekta: Jerzy Bokiewicz.
REDAKCJA i ADMINISTRACJA: PAŃSTWOWY INSTYTUT SZTUKI
WARSZAWA, DŁUGA 26
�POLSKA SZTUKA
DWUMIESIĘCZNIK
WYDAWANY
PRZEZ
LUDOWA
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
SZTUKI
T R E Ś Ć :
Str.
Andrzej Abramowicz
Sztuka rybaków i rzemieślników gdańskich X I —
XIII w
323
Maria ZnamierowskaPrufferowa
Klara Pri.lowa - artystka ludowa z Pałuk
.
354
Maria Żywirska
Pokonkursowa wystawa sztuki ludowej w Sta'inogrodzie
375
Wanda GentilTippenhauer
Recenzja. Skarby Podhala
381
Rss.
Recenzja. Art Populaire Slovaque
.
.
.
.
382
Cepelia "
W*C; o r c o w n i a
Nr. S
ROK 1954
P A Ń S T W O W Y
l^M,
NË 6
I N S T Y T U T
S Z T U K I
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4804154f7fb310fa556685b3f7f0fd92.pdf
674fbd1ced7e26b9f2b83b8f31dee364
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3992
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1954
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3735
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1954 t.8 z.6
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1954 t.8 z.6 ; s.381-383
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
SKARBY PODHALA
Opracowanie i materiały — Józef Grabomski, ilustracje — Maria Orłowska, kompozycja
graficzna — Aleksander Haupt, tekst — Maria Kann, redaktor techniczny — Adam Warchła.
Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1954. Stron 24, format A-5. Nakład 15.000 egz.
Z prawdziwą radością powitaliśmy pierwsze popular
ne wydawnictwo z zakresu sztuki ludowej. Wydaw
nictwo to, w postaci broszury-prospektu z licznymi
jedno- i wielobarwnymi ilustracjami i rysunkami,
sprawiało wrażenie prawdziwie masowej publikacji,
tak potrzebnej dla szkół, świetlic i każdego miłośnika
ludowej sztuki. Atrakcyjność wydawnictwa podnosiła
niska cena — 5 zł!
Radość ta zmalała jednak po bliższym zapoznaniu
się z tomikiem. Co tu dużo mówić, książka — pomimo
szeregu interesujących zdjęć i słusznej ogólnej koncep
cji — nie jest dobra. W „Skarbach Padha'a" trudno
dostrzec prawdziwe Podhale, a i skarby skutkiem nie
frasobliwości ilustratora robią nieraz wrażenie fal
syfikatów. Książkę odkłada się z uczuciem rozczaro
wania i żalu do tych, którzy ją tak wydali.
Niedobrze by się jednak stało, gdyby „Sztuka", znie
chęcona tym pierwszym nieudanym dzieckiem (a raczej
podrzutkiem dawnego wydawnictwa artystycznego
CPLiA), zrezygnowała w przyszłości z dalszych, oczy
wiście lepszych pozycji tego typu. Obok poważnych,
naukowych opracowań czy popularno-naukowych mo
nografii w rodzaju wydanych niedawno przez tę samą
„Sztukę" — Romana Reinfussa „Skrzyń ludowych" —
konieczne są popularne, barwne, tanie albumiki poka
zujące piękno sztuki ludowej poszczególnych ziem, dają
ce krótkie informacje i przegląd najlepszych prac
ośrodków, a więc malowanek Zalipia, wycinanek kur
piowskich czy tematycznych wyklejanek łowickich.
Publikacje takie najpełniej realizować będą postulat
zbliżenia szerokich mas do piękna naszej ludowej sztu
ki, rozbudzenia zainteresowań plastycznych w ruchu
świetlicowym itp. Ale jeden warunek — seria taka
musi być wydana z dużą pieczołowitością i fachowo
ścią. Gdzie jak gdzie, ale w wydawnictwach popular
nych każdy błąd czy niechlujstwo mści się najbardziej,
dylentatyzm i radosna niefrasobliwość stają się szkod
nictwem.
Dlatego właśnie tak istotna jest odpowiedź na pyta
nie — w czym leży źródło błędów „Skarbów Podhala"?
Zacznijmy od stwierdzenia, że maleńka ta książecz
ka posiada, sądząc z winiety, wyjątkowo liczną obsadę
redakcyjno-autorską. Firmuje ją nazwisko poważnego
znawcy sztuki ludowej, miłośnika Podhala — dra J ó
zefa Grabowskiego. Piszę „firmuje" z całą świadomo
ścią, trudno bowiem inaczej nazwać fakt użycia jako
parawanu nazwiska człowieka, który dał co prawda
koncepcję książki, ale — jak to łatwo stwierdzić po
równując pierwotny tekst — koncepcję w dużej mierze
zniekształconą w dalszej realizacji. Dr Grabowski do
starczył również materiały, z których część została bez
porozumienia z nim zamieniona. Pół biedy, jeśli cho
dzi o ilustracje, gorzej, że na tekście opisowym doko
nano takich operacji, które nie tylko zniekształcają
sens, ale dają szereg mylnych informacji. Tak np. baca
to nie najstarszy pasterz, jak to sugeruje tekst, ale
kierownik gospodarki pasterskiej na szałasie. Pudełko
przedstawione na ryc. 7 nie jest wykonane z łyka, lecz
plecione z korzeni jałowca. Przyrząd do przędzenia
włókna nie nazywa się „kołowrót", ale kołowrotek,
a na Podhalu „wózek". „Brembolce" (poprawniej „brymbulce") to nie ozdoby z czerwonej włóczki, lecz meta
lowe ozdoby na łańcuszkach od spinek bądź też mo
siężne kulki nanizane na sznurek i noszone jako na
szyjniki (Antoniewicz: Spinki góralskie, s. 21). „Orna
menty na wyrobach metalowych robione były ostrym
narzędziem." — Nieścisłe. Jakim? Do zdobienia zwyk
łych wyrobów kowalskich używa się na Podhalu tłocz
ków, czyli stempli! „Trudno spotkać kowala, który
zdobi młotki, okucia do drzwi czy też okucia do dyszla."
— Nieprawda. W każdej wsi na Podhalu żyją kowale,
którzy to potrafią i nadal wykonują. Potknięć takich
można wyl>zyć więcej.
W jmię czego dokonano tj ch „poprawek" pierwot
nego tekstu? Jak się wydaje, wydawnictwo — w słusz
nej trosce o dostępność tekstu dla najszerszych warstw
czytelniczych,
zwłaszcza
młodzieży
— przeka
zało tekst pierwotny do opracowania literackiego
p. Marii Kann. Niestety, nie zadbało o to, aby skontro
lować ostateczną wersję, aby uzgodnić ją z fachowcem,
który przecież figuruje na stronie tytułowej jako od
powiedzialny za „opracowanie i materiały".
I tu sięgamy do sedna sprawy — współpracy wydaw
nictwa (a ściślej właściwej redakcji merytorycznej)
z autorem opracowania.
Współpraca ta w fazie realizacji — niemal nie ist
niała. Redakcja merytoryczna — jak się wydaje słabo
zorientowana w problematyce — w pogoni za wskaź
nikami, normami, terminami, nie uważała za słuszne
przekonsultować z autorem ani tekstu (o czym wyżej),
ani strony ilustracyjnej. W rezultacie zaangażowano
grafika, który miał opracować ilustracje, dokonać licz
nych kopii rysunkowych przedmiotów znajdujących się
w Muzeum Tatrzańskim i w innych muzeach. Nie
zwrócono jednak uwagi na to, że kopia etnograficznie
wierna — to sprawa, której nie można zawierzyć jedy
nie artystycznemu wyczuciu grafika, po raz pierwszy
chyba stykającego się ze sztuką ludową. Brak kontroli
fachowej spowodował, że otrzymaliśmy w wielu wypad
kach przedmioty sztuki ludowej „poprawione", „upięk
szone". Trudno żądać od plastyka poszanowania sztuki
ludowej, to sprawa jego poglądów estetycznych i sma
ku. Można natomiast chyba wymagać od wydawnictwa
prymitywnej w tym względzie rzetelności, zwłaszcza
gdy chodzi o popularyzację tejże ludowej sztuki.
Aby nie być gołosłownym — kilka przykładów.
Odrzwia (s. 4), cyrkiel (s. 7, ryc 9), maglownica (ryc.
12) czy grabie — rysowane są niedokładnie, niedbale
albo wręcz błędnie („Ospinki", ryc. 13). Przęślica" (ryc.
15) posiada złe proporcje (pióro zbyt masywne, przysiadka za krótka); łyżnik (ryc. 8) publikowany jest „do
góry nogami". Ornament na grabiach nieczytelny w ry
sunku. Zawias żelazny (s. 8, ryc. 9) źle narysowany.
Główna sztaba pozioma jest pod kątem 45°, a boczne
odgałęzienia u góry. Zakończenie zawiasu zgięte pod
kątem prostym, co jest nonsensem, ponieważ zawias taki
nie da się przybić do drzwi. Młotek (ryc. 3) ma dowol
nie zmieniony kształt i w szczegółach ornament. Spinka
(ryc 4) narysowana niedbale. Okrągłe wałki po krajach,
kształt „przekolaca" (nie „przekołaca", jak w tekście!)
podobny do strzałki na transformatorach wysokiego
napięcia. Jakże takim przekolacem przeczyścić fajkę?
Łańcuszek przy nim, złożony w rzeczywistości z po
szczególnych ogniw, w interpretacji plastyka upodobnił
się do kręconego sznura, jakim przepasuje się szlaf
rok. Fajka (ryc. 6) ma błędne proporcje i niewłaściwy
kształt cybucha. Czerpaki i warzecha (s. 18, 19) błędne
w proporcjach. Z powodu użycia 3 kolorów odnosimy
wrażenie, jakby ucha czerpaków były
malowane.
Zwierzę na rączce warzechy z powodu użycia odmien
nego koloru sprawia wrażenie zrobionego z innego
materiału. Warzecha ta nie przypomina zresztą w n i
czym znanego wszystkim miłośnikom sztuki podha
lańskiej oryginału, znajdującego się w Muzeum Ta
trzańskim. Śliczny miś w realizacji grafika przypomi
na szczura, niefortunnie przylepionego do rączki wa
rzechy. Źle narysowane formy do wyciskania serków —
niezgodne z odciskiem (ryc. 7 i 8). W dziale instrumen
tów muzycznych główka kozy w interpretacji plastyka
upodobniła się, do murzyńskiego fetysza. Jak na nie
wielką publikację, ilość uchybień raczej niemała...
Nasuwa się pytanie: czy w przyszłości nie byłoby
bardziej celowe szersze posługiwanie się fotografią?
W wielu wypadkach było to możliwe i na pewno da
łoby wierniejszy i piękniejszy dokument sztuki.
382
�Inna rzecz, że oglądając fotografie zamieszczone w
„Skarbach Podhala" mimowoli myśli się o wyższości
rysunku... Ale to już sprawa inna — poziomu edytor
skiego książki.
Wiemy, z jakimi trudnościami borykają się wydaw
nictwa, jak wątła jest jeszcze baza poligraficzna zdol
na do produkcji
wysokowartościowych
publikacji.
Praktyka pokazała, że „Sztuka" przezwycięża dawne
CPLiA-owskie grzechy, że niemal, z pozycji na po
zycję widoczne jest podnoszenie się poziomu jej wydaw
nictw. Niemniej z obowiązku recenzenckiego wspom
nieć muszę o kilku usterkach szczególnie rażących w
omawianej książce. Kolor — niemal wszędzie jakiś
umowny, zwłaszcza nieudana zieleń
i niebieski.
Okładka nie sprawca przyjemnego wrażenia, i to
zarówno ze względu na kolory, jak też na jakąś
nieprzyjemną, „tłustą" konsystencję i samą kompozycję
(góral robi wrażenie woskowej figury). Fotografie re
produkowane b. słabo. Odbitka redyku sprawia u nie
wtajemniczonych wrażenie spędu psów, a nie owiec,
które na dalszym planie „zatarły się". Turystka, w i
doczna na zdjęciu ostatnim, wisi w powietrzu, a nie
stoi na ścieżce itd.
Należy również wspomnieć o paru błędach korektorskich. Istotny i niestety nie uwzględniony w żadnej
„erracie" — to pomylenie podpisów .pod strojami.
Napis „Spisz" umieszczony jest pod strojem oraw
skim i odwrotnie.
Zastrzeżenia dotychczasowe skierowane były głów
nie pod adresem wydawnictwa i w zasadzie sprowa
dzają się do stwierdzenia, że duża ilość błędów i niechlujstw wynika z niedostatecznej koordynacji książki
przez fachowego autora, z wadliwej praktyki wewnątrz-redakcyjnej, sprowadzającej autora do roli szyldu
i parawanu, za którym dzieją się różne sprawy, redak
cji tylko wiadome.
Niezależnie od tego trzeba jednak zgłosić zastrzeżenia
i pod adresem dra Grabowskiego. Autor, naszym zda
niem, nie ma prawa w żadnym wypadku godzić się
na to, żeby jego kompetencje zostały naruszane. Jeśli
wydawnictwo nie zdradza zbytniej ochoty do konsulto
wania się, uzgadniania zmian i tym podobnych poczy
nań — obowiązkiem moralnym autora jest domagać się
tego, chociażby ze względu na to, że niezależnie od
wszystkiego, nie wydawca, ale autor odpowiada za
swe dzieło.
Z drem Grabowskim chciałabym ponadto posprzeczać
się o kilka spraw. Umieścił on w książce wnętrze izby
góralskiej, co nie może oczywiście budzić zastrzeżeń.
Kwestionowałabym natomiast słuszność wykonania ry
sunkowej kopii na podstawie izby z Muzeum Etno
graficznego w Krakowie, przez co powtórzono błędy tej
ekspozycji, jak — umieszczenie skrzyni sarkofagowej
nieznanej na Podhalu czy umieszczenie pościeli z kanafasu występującego na Spiszu. Dyskutować można
wysunięcie —• w ilustracji — stołu na środek izby, nie
wiem, czy taka licentia grafica była konieczna. Poza
tym wolałabym, aby spinka (ryc. 2) i spinka do pasa
(ryc. 7) miały kształt bardziej typowy dla zdobnictwa
góralskiego. Szkoda również, że — obok ciekawej i
słusznie umieszczonej skrzyni malowanej ze zbójni
kiem z 1846 r. — nie pokazano typowych dla Podhala
skrzyń o ornamencie rysowanym.
Warto by również nieco szerzej omówić problem
rzeźby podhalańskiej, która — pod wpływem importu
z Tyrolu różnych eksperymentów Kovacsa czy Neużila —• zmieniła w ostatnich dziesiątkach lat swój cha
rakter. Szkoda, że nie nawiązano w książce do prac
Szkoły Przemysłu Drzewnego w Zakopanem, która
zwłaszcza w ostatnich latach pod kierownictwem prof.
Kenara ma interesujące osiągnięcia, szczególnie w za
kresie rzeźby, zabawki i pamiątkarstwa (ta pretensja
zresztą pod adresem wydawnictwa — jako że konspekt
autorski to przewidywał).
Pozostaje jeszcze problem rodzimości znanej nam na
Podhalu ceramiki. Oczywiście trudno tu zgłaszać pre
tensje do autora, skoro zagadnienie nie jest jeszcze
opracowane od strony ściśle naukowej. Niemniej na
marginesie recenzji wdarto wysunąć ten problem, wy
magający szczegółowego przebadania. Może Muzeum
Tatrzańskie lub PIS podejmą odpowiednie poszukiwa
nia, i to zarówno w naszym terenie, jak i na Słowaczyźnie?
Lepiej wygląda sprawa ludowego malarstwa na szkle,
którego doskonałym znawcą jest właśnie dr Józef Gra
bowski. Jak wiadomo, miał on jeszcze w 1947 r. za
strzeżenia odnośnie do obrazu
przedstawiającego
„zbójników niosących dudki w kotliku", podejrzewa
jąc tu import słowacki. Nowsze badania pozwoliły mu
na rewizję tego sądu, czego dowodem zamieszczenie
reprodukcji tego obrazu w „Skarbach Podhala".
Kończąc recenzję, dobrze chyba będzie krótko wy
punktować nasuwające się wnioski:
1. Krytyczna ocena „Skarbów Podhala" wynika z du
żej wagi, jaką do tego rodzaju publikacyj przywią
zujemy. Dyskusji może też podlegać w przyszłych
pozycjach tego typu zarówno koncepcja układu,
jak i wygląd zewnętrzny (format, technika druku
itp.), poza dyskusją jest chyba jednak sama kwestia
celowości dalszych wydawnictw popularnych z za
kresu sztuki ludowej.
2. Słuszna troska wydawnictwa o „jasny" wykład
nie może oznaczać ograniczenia kompetencji auto
ra opracowania, który tylko w tym wypadku może
ponosić odpowiedzialność, jeśli istotnie koordynuje
prace „popularyzatora", ilustratora i grafika.
3. Żaden pośpiech i pogoń za realizacją planu nie
mogą usprawiedliwić
faktu
brakoróbstwa —
szczególnie w pracy popularyzatorskiej. Jedynie
kompetencja zespołu autorskiego i poważny sto
sunek wydawnictwa do fachowych recenzji mogą
ustrzec przed takimi pomyłkami, jak szereg po
zycji, wydanych w ostatnim czasie przez różne in
stytucje (np. „Skarby Podhala" i „Stroje ludowe
Lubelszczyzny" J. Świeżego — wydane przez
„Sztukę", „Ubiory ludowe"
J. Rosen-Przeworskiej — nakład CRZZ czy niektóre przeźrocza wraz
z objaśnieniami — wydane przez „Fotoprzeźrocze").
4. Celowa jest fachowa specjalizacja grafików, re
daktorów technicznych itp. — współpracujących
przy wydawnictwach z zakresu sztuki ludowej.
Nawet
najlepszy ilustrator, nie znający dosta
tecznie zagadn.eń ludowej sztuki, może popełniać
żenujące błędy.
Wierzymy, że „Sztuka", która ma już poważne osiąg
nięcia w swej pracy, pozwoli nam w przyszłości na
inne recenzje, tym bardziej że, jak się wydaje, na
„Skarbach Podhala" zaciążyły szczególnie mocno grze
chy dawnego inicjatora-wydawcy.
Wanda Gentil-Tippenhauer
„ART P O P U L A I R E S L O V A Q U E "
Wyd. „Tatran", Bratislava
Każdego z etnografów zajmujących się zagadnie
niami sztuki ludowej, a w szczególności tych, którzy
tkwią w zagadnieniach karpackich, zainteresować musi
piękne wydawnictwo albumowe, ilustrujące słowacką
ludową architekturę i strój wraz z haftem.
Poza kilkustronicowym wstępem
pióra
Rudolfa
Mrliana, album zawiera 265 ilustracji w postaci foto
grafii jednokolorowych i 31 barwnych, zaopatrzonych
382
1953.
w zebrane na końcu krótkie objaśnienia opracowane
przez Jana Svetlika (architektura) i Sonie Kovaćevićovą (strój i haft).
We wstępie R. Mrlian szkicuje tło historyczne i spo
łeczne, na którym rozwijała się słowacka sztuka l u
dowa, podkreślając feudalne niemal stosunki, jakie
istniały na Słowaczyźnie za czasów panowania wę
gierskiego, zmiany, jakie nastąpiły po roku 1918, kiedy
�Słowacja weszła w skład państwa czechosłowackiego,
oraz po I I wojnie światowej, gdy zagadnienie ludowej
twórczości artystycznej stało się przedmiotem zainte
resowania państwa ludowego.
Omawiając dalej poszczególne działy ludowej twór
czości plastycznej, autor wstępu wychodzi poza zakres
tematyki zawartej w części ilustracyjnej i zajmuje się
pokrótce ceramiką, rzeźbą i malarstwem.
Wstęp ze względu na swe szkicowe i popularne uję
cie nie konkuruje z częścią ilustracyjną, która dla czy
telnika polskiego stanowi przede wszystkim zbiór ma
teriałów porównawczych, obrazujących bogactwo sztuki
ludowej naszych zakarpackich sąsiadów.
W części pierwszej albumu, poświęconej architekturze,
materiał zgromadzony został według nie zawsze konsek
wentnie traktowanych regionów geograficznych, okre
ślonych w dodatku w sposób bardzo ogólny („Słowacja
centralna", „północna" itd.). Poszczególne regiony ilu
strują zdjęcia przedstawiające krajobraz, wsie na
tle krajobrazu, charakterystyczne zespoły architekto
niczne, pojedyncze budynki i ich fragmenty. Stosunko
wo najobficiej ilustrowany jest region podtatrzański,
wykazujący w wielu elementach (materiał, proporcje,
forma dachu z „koszyczkiem" i „pazdurem", z ryzowa
nymi tragarzami) bezpośrednie analogie z ludową archi
tekturą polskiej Góralszczyzny. Specjalną uwagę zwra
cają w tej grupie dekoracje malowane wapnem na
zewnętrznej stronie obramienia okien w Żdziarze na
Spiszu, świadczące o rozwoju tej gałęzi zdobnictwa w
porównaniu z prymitywną dekoracją, jaką tam, przed
blisko półwieczem notował Władysław Matlakowski
(„Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu", ryc. 94
•— 98). Wśród fotografii ze Żdziaru znajdujemy rów
nież piec malowany w kolorowe rozety i schematycz
nie traktowane postacie ludzkie. Być może tak malo
wane były dawniej piece na obszarze naszej Sądeczyzny, o czym wiemy z opowiadań starych informatorów,
a czego już dziś — jak się zdaje — w terenie nie znaj
dujemy.
Uproszczony podział materiału według stron świata
spowodował, że architektura „Słowacji zachodniej"
przedstawia obraz dosyć niejednolity. Znajdujemy tam
bowiem zarówno piętrowe, bogato malowane domy
z Cicman (duża wieś leżąca w powiecie Żylina), nawią
zujące raczej do budownictwa górskiego, i typowe n i
zinne glinobitki kryte strzechą z Suchej, Cataja czy
Traehovic, leżących na dolinnych terenach Słowacji,
na południe od Trnavy i Nitry.
Budownictwo centralnej i południowej Słowacji re
prezentują budynki murowane, kryte słomianymi da
chami czterospadowymi lub naczółkowymi o bogato
zdobionych szczytach (Sladkovićovo). Najsłabiej zilu
strowane jest budownictwo „Słowacji wschodniej".
W serii zdjęć architektonicznych znajduje się kilka
interesujących fotografii wnętrz, dokonanych nie w
sztucznej muzea nej scenerii, jak to się często spotyka
w wydawnictwach naukowych, ale wprost w terenie.
Dział architektury zamykają doskonałe zdjęcia (nie
stety nie kolorowe), przedstawiające znane już szeroko
polichromie wnętrz z Cataja (pow. Pez.nok), Vem'ćnego i Piestan (Piszczan) na zachodniej Słowaczyźnie.
Część druga albumu, obejmująca stroje, hafty i tka
niny, jest trudniejsza do omówienia, gdyż zawarty w
niej materiał nie jest uporządkowany ani wedle tech
nik, ani wedle regionów, zaś brak orientacyjnej mapy
bądź też informacji, w jakim powiecie leżą podane
miejscowości, utrudnia zlokalizowanie poszczególnych
zabytków. Rozdział ten, objętościowo przeszło trzy
krotnie przerastający część pierwszą, poświęconą bu
downictwu — otwiera seria haftów wykonanych tech
niką „filet", zdobiących antepedia z końca X V I I I i po
czątku X I X wieku. Szczególną uwagę zwraca w nich
sposób traktowania postaci ludzkiej oraz form zwierzę
cych. Tendencja do dekoracyjnego ujmowania tematu
bierze tu często górę nad realną obserwacją. Ciekawe
go przykładu dostarcza tu XIX-wieczny haft kolorowy,
pochodzący z miejscowości Cataj (południowo-zachod-
nia Słowacja), w którym jako jeden z elementów wy
stępuje szereg sylwetek kobiecych o głowach w postaci
abstrakcyjnej formy ornamentalnej. Ludowe hafty
słowackie odznaczają się szerokim wachlarzem możli
wości technicznych i kolorystycznych oraz niesłycha
nie bogatym zespołem motywów i rozważań ornamen
talnych.
Porównując ludowe hafty słowackie zawarte w al
bumie z haftami występującymi na terenach sąsied
nich, dostrzegamy liczne nici wiążące sztukę ludową
słowacką z sąsiadującym poprzez Dunaj obszarem Wę
gier. Ta sama barwność, ten sam lęk przed pozosta
wieniem wolnej przestrzeni, doprowadzający niekiedy
do zupełnego zaniku wolnego tła. Drugim rysem łączą
cym hafty słowackie z węgierskimi jest stosunkowo sil
ny wpływ hafciarstwa stylowego, zwłaszcza renesanso
wego i barokowego. Poprzez to wspólne źródło — nie
które hafty zakarpackie (np. złotogłowie) czy hafty z
okolicy Piestan przypominają niekiedy hafty polskie,
i to z terenów odległych, jak np. z Kaszub czy Mazurów.
Tymi samymi niezależnymi od siebie drogami mogły
wytworzyć się pewne podobieństwa, występujące np.
w hafcie płaskim białym czy kolorowym, o drobnym
wzorze roślinnym.
Materiału, który w przyszłych badaniach mógłby sta
nowić okazję do rozważań na temat wzajemnych
wpływów kulturalnych, promieniujących poprzez Kar
paty, dostarczają ciekawe wschodnio-słowackie hafty
z Soporni i Senicy, wykonane liczonym ściegiem płas
kim o geometrycznych motywach, złożonych z wystę
pujących w różnych kombinacjach prostokątów, kwa
dratów i meandrów, przypominających nieco podobne
w charakterze hafty ludowe polskie z południowej
części powiatu łańcuckiego (Albigowa i in.).
Tkaniny dekoracyjne w postaci pasiastych lnianobawełnianych „kanafasów" i żeberkowanych kilkukolorowych rypsów, niekiedy urozmaiconych prostym
wzorem przetykanym, dają ciekawy materiał porów
nawczy do naszych ludowych wyrobów tkackich z po
łudniowo-wschodniej
Nowotarszczyzny i występują
cych w centralnej i północno-wschodniej Polsce.
Stroje pokazane są zarówno w kompletach, jak i we
fragmentach. Przeważają ubiory kobiece, które zapew
ne — podobnie jak i u nas — zachowały się w terenie
lepiej niż męskie.
Dobór ilustracyj daje ogólne pojęcie o bogactwie i
charakterze ludowego stroju słowackiego, wyczerpujący
jednak nie jest. Widzimy więc w albumie dosyć pry
mitywne bieliźniane ubiory kobiece z okolicy Cicman
i przeładowane haftami stroje od Trenczyna, Pobedima,
czy fantastyczne
ubrania głowy kobiet z Cajkova.
Spośród ubiorów męskich reprezentowane są ubiory
spiskie (Żdziar) i dolnoorawskie, a z południowo-słowackich ubiory z Detvy, ale bez tak bardzo charakte
rystycznej dla ludowego ubioru słowackiego „haleny".
Tego rodzaju luk dołaby się wskazać więcej (nie poka
zano wspaniałych słowackich parzenic, pasów tłoczo
nych, torb juhaskich itp.). Braki, których listę można by
znacznie przedłużyć, nie zawsze dadzą się wyjaśnić
kończącym wszelką dyskusję argumentem o „braku
miejsca". Przeglądając album, widzimy w niektórych
wypadkach nadmierne szafowanie zdjęciami podobny
mi czy fragmentami, jakie bez szkody dałoby się usu
nąć na rzecz tematycznego rozszerzenia doboru ilustra
cyj.
' ;
Zdjęcia oraz poziom reprodukcji — bardzo dobre.
Doskonałe są zwłaszcza niektóre reprodukcje barwne,
robione wprost z oryginału z zachowaniem wszelkich
subtelności materiału i wykonania.
Komentarze do ilustracyj, umieszczone poza tekstem,
są treściwe i dobrze zredagowane. Jednym z poważ
niejszych mankamentów jest wspomniany wyżej spo
sób publikowania nazw drobnych miejscowości bez
podania dla orientacji jakiejś większej jednostki admi
nistracyjnej, np. powiatu. Podawanie
proweniencji
„Dolny Ohaj — Slovaquie méridionale" nie jest wy
starczające, zwłaszcza w wydaniu dla cudzoziemców,
którzy przecież ńie rozporządzają szczegółowymi ma
pami.
Rss.
�W r. 1955 czasopisma Państwowego Instytutu Sztuki będą w zasadzie rozprowadza
ne drogą prenumeraty. W niewielkiej ilości pozostaną w sprzedaży komisowej
w księgarniach naukowych „Domu Książki" oraz w kioskach, sklepach PPK „Ruch".
Stołeczne Zakłady Graficzne Nr 1. Warszawa, Wiślana 6 Zam. 1897. Pap. ilustrac. kl. I I I 120 g
A l + karton biały kl. I I I 220 g A l . Nakład 3000 egz. B-6-840
�
-
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953
Subject
The topic of the resource
indeks czasopisma " Lud"
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:2024
Title
A name given to the resource
Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40
Description
An account of the resource
LUD 1952-53, s. 3- 1111
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9af1c50cc6405d1dc6a447d8d6933ed6.pdf
50495c8416fef2391d33bed57a7da5be
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4125
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1957
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3848
Title
A name given to the resource
Spis treści i strony tytułowe / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.4
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.4 ; s.193-4
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
�TREŚĆ:
str.
Ludwik
Maria
Olga
Dubiel
Cieszyńska
ceramika
Woleńska
Rzeźby
Dymitra
Mulkiewicz
Ozdoby
rysowane
Nicolae
Dunare
Siedmiogrodzkie
.
.
.
Bilińskiego
.
.
.
piaskiem
.
.
.
kafle ludowe
.
.
.
Anna
Kowalska-Lewicka
H a f t biały na P o d h a l u
Maria
Przeździecka
Na
ludowa
.
195
.
216
208
224
229
ochweśników .
250
Na okładce: Kobieta
„pisząca" wzór p i a s k i e m . Gorzuchowo,
pow.
Fot. J. Swiderski.
Na stronie tytułowej:
Pieta (fragment),
rzeźba w
wykonał D. Biliński. Fot. Michał
Maśliński.
Gniezno.
drzewie,
tropach
skulskich
�P
O
L
I
S
H
QUARTERLY
F
PUBLISHED
N. 4
BY
O
THE
L
STATE
K
A
INSTITUTE
OF
R
T
ART
YEAR BOOK X I
1957
SUMMARY OF ARTICLES
Ludwik
Dubiel
The
Cieszyn
extinct
CIESZYN
Silesia
branches
workshop
down
—
was
before
of
pottery
folk
last
POTTERY
to
bellongs
today
industry.
close
in
The
Jan
to
1936, o t h e r s
The
the
Roszka's
closed
1914.
Wisła
Pottery.
B y t o m and
Cieszyn
of
earthenware
exhibits
in
Wisła.
are
They
Museums
have a
produced
large
number
most
dishes,
probably
bottle-like
and
p o t - l i k e vessels as w e l l as a s p e r g i l l a ( D r a w i n g s 33, 34).
I n t h e 1 9 - t h c e n t u r y , Jabłonkowe, Skoczów, Wisła,
Strumień, T o s z o w i c e , B i r y a n d C i e s z y n
were pottery
centres.
The
The
earthenware
sand
content.
were
all pottery
was
made
Workshops
of fat clay w i t h
were
workshops
land. Pottery-ware
made
poorly
equipped,
i n other
parts
t o e a r l e r , c o u l d be d i s t i n g u i s h e d b y s h a p e
Po
referred
and orna
mentation.
Jan Skamander
ware
for
ka's
jugs
19-th
This
16
centre
red
clay
The
and
covered
known
already
in
patterns
were
made
with
4). T h e
sed
glazed jugs
the appearance
also
engravings
glazed
29 —
A
of
(Drawing
jugs
with
sented
by
often
the period
—
Table
vessels, o r
vessels.
preceding
potters
unomamented
used
else
cups
mode
on
to
jugs.
8).
the
Oven-ware
the
II
and
began
t o be
10, T a b l e 1—10)
Smaill glazed
period
feed
babies,
preceding
The
the
clay, w i t h
earlier
parallel
(Drawing
engraved
beer
and
(50
water
potters
also
those
they
to
Table
dishes
I I , 1—7,
cm.
be
tripod
placed
with
were
in common
world
were
a
the
end
near
use
in
ravian
have
the
The
glazing
was
directly
pottery.
9) w e r e u s u a l l y
influenced
name
of
—
white.
(42
cm
vodka
the owner
either
turn
with
of
or
From
among
worthy
of
floral
the other
m e n t i o n is
pat
of
belly.
and
vesels
are
them
on the
dark,
Raszka's
Drawing
unomamented
inside
the
plain
25)
Some
some
are
26). V e r y
very
numerous
light-brown
p i p k i n s . ( T a b l e I I I 19—21), as w e r e h i s
dishes
of
recent
(Drawing
painted
light
Some
high —
Raszka's
Rasz-
painted
1915—1935. F r o m t h e o l d e r
holding
is
large
were
the
more
t h e i r o r i g i n a l shape.
times
glazed
cone-shaped
ornamentation.
vessels
of
this
workshop,
the oven-foaking-ware
of
va
r i o u s shapes: r o u n d , i n t h e f o r m o f a h e a r t , o r i n t h e
s h a p e o f v a r i o u s a n i m a l s , as w e l l as t h e s m o k e - b e e s
devices a n d aspergilla. T h e l a t t e r , made
i n the T h i r
ties, w e r e i n s p i r e d b y K a r o l Prauss, a local
All
of
t h e m are
brown
convex ornaments
punch-press).
glazed
(with the
The
and
aid of
aspergilla
are
inferior
to
their
collector.
decorated
with
an engraver
overloaded
ornaments and f r o m the aesthetic p o i n t of
The
on
or
with
view
are
predecessors!.
pottery
by
The
pottery made
i n t h e Strumień w o r k s h o p
many
the
p r o d u c t s are k n o w n . Smaill non-tglazed
cream
gla
c h a r a c t e r i s t i c o f Strurndeń e a r t h e n w a r e ,
1—13,
the
(the
Slovak
Pottery.
vicinity. Not
ornamented
covering
Strumień
sold
red
brown
on them. (Table
Jaibłonkowo
for
from
and
groups:
the)
war.
entire
only
earliest
i n t h e nearest
jugs produced
by the potter Leopold
as a r e f l o w e r - p o t s
a n d t w i n s . (Talbie
The
was
its
colou
Kasza
(Drawing
a n d other pots With t w o
are
30)
handles
I I I , 1.).
earthenware
destined
of
from
Strumień
workshops
sale
i n towns;
its
for
was
ornamented
vessels d i d n o t l i v e u p t o S i l e s i a n p o t t e r y t r a d i t i o n s ;
18
cen
p a r t l y i t i m i t a t e d S l o v a k p o t t e r y . I n 1937, t h e w o r k s
and
Mo
hops
p a t t e r n s k n o w n to t h e a u t h o r are f r o m t h e
tury)
centuries
earthen
aspergilla.
into two
originating
for
also
"skillets"
directly
stem
u s u a l l y of
grooves
vessels
mainly
general,
divided
jugs
all kinds of
and
D r a w h i n g 3.
were
to
16,
surface.
In
use,
Reszka).
diameter)
m a n u f a c t u r e d ait t h e
no ornaments
14, 25). T w i n s
Ja
they resembled
jugs
first
Jabłonkowe pots
II,
brown
similar
These
(Drawing
(most
dark
6 and
large
the
handle to
pre
w o r l d war,
plain,
Jabłonkowe
ornaments
19th c e n t u r y .
fire.
is
4,5, T a b l e s
first
make
The
(Drawing
25
1 —
a n d s m a l l e r <(31 c m d i a m e t e r ) —
with
(Table
pottery
imitated stoneware
with
22, 24,
zed
and
1).
jugs. I n shape
(Drawing
made
of
with
glazed jugs w i t h p a i n t e d ornaments
in white paint
błonkowo
18,
(Tab
witnes
I I I , 27, 28)
ornaments
;
of
ornamented
5, T a b l e
Jabłonkowe
a n d 12—14, D r a w i n g
In
19th c e n t u r y
convex
of
be
20-th
remarkable
31).
distinct group
1—6
the
plastic ornaments
le I — 1 — 3 , D r a w i n g —
floral
can
and
terns,
was
earlier
Reszka made
jugs f r o m the years
Pottery.
ptitery
century.
of J a n Sfcamander
every-day
ornamented
Jabłonkowo
Pottery.
(The W o r k s h o p
as
of
i n the workshops
Skoczów
small
were
reactivated
motion of Folk
Arts.
by
the
Society
for
the
Pro
�I m p o r t s
F r o m
The
Slovakia.
desings
geometric
Imports
This
is
from
Slovakia
above
w h i c h w h i t e enamelled
tings o n
with
were
all true of
tric circles
glazing,
with
Silesia.
among
35,39) a n d r e d c l a y
adorned
with
on the bottom and
ornamented
in
ware,
jugs w i t h m u l t i c o l o u r e d p a i n
them (Drawings
brownish
numerous
enamelled
floral
particularly worthy of
white
white
desings
dishes
concen
glazed
{Drawing
dishes
37)
are
mention.
animals
It
or
is
Woleńska
THE
—
SCULPTOR
appear
WORK
OF
that
the floor
arts,
the
among
to
very
rare
ascertain
surface
is
of
the
all
from
and
also
figures,
exceptions.
compositions
sand
to
in
links
was
treated
drawings
murals,
folk
coloured
designs.
decide
view
on
of
the
a
genesis
lack
of
The
authores was
w e l l acquainted w i t h
the
works
the second
world
The
further
where
thern
Koledzlny
village.
we
Biliński u p t o t h e o u t b r e a k o f
war.
Nothing
abouts of
is
'known
this sculptor from
The m a j o r i t y of
war
and
In
simple technique, the m a t e r i a l
between
the
ornamentation
and
no
the
the
his w o r k was
photographs
destroyed
have
been
during the
preserved.
t r a d i t i o n i n peasant
decorations
Denmark
should
in
view
as
well
of
decoration.
i n sand made
are
not
interior
the
by
reminiscent
look
for
any
distance
as c u l t u r a l
sculptured only
leisure hours, w h e n
fields.
But
works
were
he
sought
in
one
to
time
from work
women
of
in sou
the Polish.
influence
separating
of
Yet,
cultures
the
countries,
differences.
he
gained
renown
by
buyers,
he
in wood
block, covered
of
with
often
clad
resigned
that
is w h y
portionalyy
in folk
above
the
his
all
Nicolae
Dunare
—
Rumanian
tiling
folk
in
were
only
Inspired by
his
artist's figures
features
in
as
THE
SIEDMIOGRÓD
art plays
an i m p o r t a n t p a r t
that 'country's historic ethnography, a
yet
the
insufficiently explored.
history
and
the
Dr.
application of
expression,
Biliński
p l a n personages are
into this section of
Anna
IN
Kowalska
THE
folk art.
Lewicka
PODHALE
Among
the
ORNAMENTS
"DRAWN"
IN
—
WHITE
EMBROIDERY
REGION.
t h e numerous types
most
variety
As
SAND
peasant
t h e Clay
presents
custom
floors
of
decorative
sand
designs
of t h e h u t s , o r i n f r o n t o f
them,
a n i n t e r e s t i n g subject of e x p l o r a t i o n of
interior decoration
of village
the
dwellings.
no
of
decorative
this sub
ject.
In
her article the authoress availed
materials collected d u r i n g research
of
the
conducted o n
herself
the
spot b y the F o l k A r t Plastic Research Section
Institute
views
The
of
Art),
drawings,
with
local
peasants.
decorative
photographs
(Polish
and
inter
c u s t o m is
connected
has
been
preserved
in
art
proved
a
rich
p r i m a l sources
relating
are
to
the
available,
the
history
of
authoress
g i v e s an a n a l y s i s o f m o d e r n e m b r o i d e r y , d a t i n g b a c k
to the
last
White
decade o f
embroidery
on
the
19th
was
women's
century.
above
all
ornamental
and
the short linen pettitcoat w o r n under the skirt.
For
merly,
also
aprons
adorned
with
and
till
the
Men's
was
end
a
head-lkerchiefs
The
preserved
of
garments
for
linen
embroideries,
a linen kerchief
men
garments, o n
an
the chemise
except
sand-designing
and
folk
has
forms.
embroidery
element
Etnographic l i t e r a t u r e d i d not deal w i t h
vital
of
Podhale
The
orna
m e n t a l t i l i n g , g i v i n g a n o u t l i n e o n present researches
unpro-
small.
—
analyses
Rumanian
and
f r o m r e a l i s t i c -truthfulness to n a t u r e ,
Mulkiewicz
discipline
Dunare
in the Podhale region, w h i t e embroidery
Olga
TILES.
garments.
artistic
his second
Dr.
abandoned
polychromy
his career.
surroundings, this peasant
Stressing
in
and
a n d his figures
scenes f r o m r e l i g i o u s l i f e h a d p e a s a n t s
were often
during
himself to sculpture.
the Initial period
rustic
time
free
after
He mostly engraved
made
from
was
later, w h e n
f a r m i n g and devoted
on
the
very
t h e f i r s t ^ p e r i o d o f h i s c r e a t i v e w o r k u p t o 1934,
Biliński
at
about
old
of
historic
p r i m i t i v e b u i l d i n g structures w o u l d point to a
of
on
f r o m other decorative
drawings^ on
sources. B u t t h e v e r y
the
floor
and the
"paper-cute"
difficult
in
the
composition
were borrowed
above
and
BILIŃSKI
are
now
as a n o r n a m e n t a l
Easter-egg
CREATIVE
DYMITR
letters
types:
human
o f the designs o n t h e floors of t h e h u t s , b u t i t w o u l d
It
Marto
a n d f l o r a l designs;
difficult
drawings
THE
can be classified i n t o t w o basic
figures
were
custom
of
wearing
by the Podhale
wo
the 19th century.
were
short
as
time
a rule
at
the
not
embroidered,
end
of
the
19th
c e n t u r y , w h e n i t became c u s t o m a r y to e m b e l l i s h
with
t e r r i t o r i a l l y w i t h central Poland, the left b a n k of the
embroideries
Vistula,
time that it became customary to ornament bed
and
table
bed
comprising
Kielce,
and
Kujawy
regions,
the
h u t s of
these
regions.
w e r e d o n e o n t h e eve
to
give
the
wooden
tation
floor
was
disappeared
By
home
now
in
Rawa,
clay
Łowicz
floors
ornaments
in
in
sand
of a h o l i d a y — t h e a i m b e i n g
appearance.
the
clay
front
of
during World
such
as w i t h
The
a holiday
ousted
done
Opoczno,
as w e l l
floor,
the
War
ornamentation
is
the
even
rarity.
the
ornamen
hut. The
I , or
a
When
custom/
earlier.
linen
covers,
table
m e r e ' s S u n d a y s h i r t s . I t w a s also a t t h a t
with
embroideries
cloths,
etc.).
The
(pillow-slips,
embroidered
w e r e not h o w e v e r destined for every day
were
decorative
festive
stom
objects
ceremonies
has
survived
in the
were
till
being
"best"
embroideries
They
where
This
cu
day.
A t present ever m o r e pieces a r e b e i n g
with
use.
room
celebrated.
the present
pieces
ornamented
( n a p k i n s , c u r t a i n s , etc.).
�S t i ł c h e s.
A
characteristic feature
placed
In
addition
to
many
more,
the
are v e r y c o m m o n i n P o d h a l e
flat,
satin, open
compositions
successive
work
vary
by
periods
stitches
ves
,cuffs, r o u n d the neck).
embroideries: The chain,
not
only
and the
overcast
designs
i n the
following
of
The
in
running
net-laoe
the
first
stitch
was
bonnet-like
half
used
quarter of
rably
linked
the
with
of
the
usually
angular embroideries
this
art.
of
The
19th c e n t u r y
the
was
of
white
was
genre
half
i n the
insepa
of
floral
at t h e e n d of the 19th
used
to
embellish
chiefly
kerchiefs,
the
on
second
and
biedermeier
chiefly
bonnet-shaped
the middle
the
flat stitch appeared
atlas-button-hole stitch,
tiste
in
and
in
was
first
tion
needle
on
The
work
on
these
com
differ
scent of
variety
made
a frequent
stitches
i n machine-made
from
most
Remini
t h e b l a n k e t stitch, the h e m s t i t c h , i n a
At
lace,
popular
the
now
of
grew
titcoat
Till
(from
all
end
of
the
altogether
technique
in
in
theme
placed
on the
embroidery,
and today
hem
to
quite recently
an
most
corners
the
the
ornaments
all-embroidered
waist)
is
common.
the
ornamen
t h e composition of
o n stripes. Larger
themes
were
of
above
flowers,
always placed symetrlcaliy, have been recently
duced o n sleeves a n d on the corners
pet-
very
itself and its i n d i v i d u a l elements
based
re
are
n a p k i n s , etc. W i t h t h e i n t r o d u c
machine-made
i n volume
tation
elaborated
not
intro
of bed
covers.
M a t e r i a l ,
Tools
and
T e c h n i q u e .
with
embroi
hand-made.
o f f o r m s , is a d o m i n a n t e l e m e n t
embroidery.
tion
In
the
19th
century,
exclusively made
somewhat
needle^work
kerchiefs, i a b l e
decora
kerchiefs.
decorative
deries
quite
less
ba
introduced
19th c e n t u r y . I n g e n i o u s
were
or
are
but
aprons.
used
b i n a t i o n s of these stitches a n d holes i n t e r s e c t e d
artistic
its
are
Compositions w h i c h
certain elements,
a more
19-th century.
exclusively
ornamentation. I t disappeared
century
the
kerchiefs,
of the 19-th century. The
third
of
repetition of
present
characteristic
development
a
The
stitch.
The c h a i n s t i t c h is by far the earliest. I t made
appearance
is t h a t a l l e m b r o i d e r i e s
i n m o s t conspicuous: p a r t s o f t h e a t t i r e ( s l e e
rich
machine
19-th c e n t u r y ,
forgotten, was
embroidering
the
linen
fabrics.
entered
tury.
the arena
Cotton
at the very
thread
embroidering.
embroideries
was
Along
the
A
with
one
a
t h e 19th cen
chiefly
used
machine-made
of
a fo'iimer
the
embroideress
frame
was
not
for
needle,
embroide-
pierced
used
in
e m b r o i d e r y , i t m a d e its first appearance
made
almost
fabrics
s h a r p l y p o i n t e d a w l , of a pencil's
which
linen.
end of
the
t h e .usual t o o l i n t h e h a n d s
ress w a s a w o o d e n
size, w i t h
were
on home-spun linen. Cotton
holes
in
hand-made
i n machine-
embroidery.
A m o n g the materials, single and double l i n e n were
used. T h e
O r n a m e n t s
The
ornaments
in
the
Podhale
divided into t w o groups —
mentation. The
in
former
includes earlier
chain stitches. Here
tive
motif.
other
various
ments
the
their own
i n the
.trousers
atlas
of
of
form
of
latter
group
beginning
with
ending
broideries.
ousted
with
More
as
a
not originate
headdress.
each
19th c e n t u r y
and
bonnet-like
floral
creative
They
among
In
them
has
to
C o m p o s i t i o n
of
its
ked
composition of
with
its
place
the embroidery
on
the
object
it
have
been
synchronise
E m b r o i
is c l o s e l y
is
The
customers
spinsters, o r
most
famous
nearly
from,
wo
from
all
over
machine-made
this
trade
which
peasant
was
an
embroidery
women
had
became
to
learn
elementary
part
in their
is
seasonal
education.
present,
side-line
embroidery
occupation,
only
practiced
a
exclusively
and
during
the long w i n t e r nights.
H i s t o r y
of
Podhale
W h i t e
E m b o r i d e r y
i n
Region.
oppo
deries.
The
women,
with
art.
P o d h a l e
had
popular, young
The
h i s t o r y of
region
dates
lin
adarniingj
White
back
to
embroidery
the end
of
i n the
the
Podhale
18th c e n t u r y .
D u r i n g t h e 150 y e a r s o f i t s d e v e l o p m e n t , t h e e m b r o i
dery
went
was
dominated
second
The
poor
children.
1925, w h e n
very
The
skill
chiefly
no
ornamen
along
they
were
having
Podhale.
the
patterns. Nevertheless,
in the
on
began
em
patterns, particularly
embroidery
used
men
the
German
in pencil
19-th century.
did
theme
sketched
to b e
ornamentation
the
much
embroideries,
garments
in
with
Drawings
first
N e e d l e - W o m e n
of
womens
number
the Podhale
II,
region
site
remodelled
(an
were
d r a w n i n p e n c i l on paper
At
stylized
Floral
i n Podhale,
pal-
machine-made
Podhale
the
orna
g. " t h e
all other
aprons
less
the
in
usually adorning
(Table
modern
or
in
all
reappearing
others.
includes
introduction into
with
decora
6), „ p a r z e n i c e "
a heart
biedermeier
appeared
kerchief
1 —
highlanders),
kerchiefs,
tation
stitch
themes
n o m e n c l a t u r e , e.
19), s t a r ' s a n d m a n y
The
the
on,
number
be
embroideries
a s p i r a l is t h e c h i e f
(Table I I , Drawings
ornament
17 —
can
combinations m a r k e d the period. The
had
metes",
the
Later
stitches. A
region
abstract and f l o r a l o r n a
designs
the linen. Patterns
through two
was
influence
of
retains
its
artists
who
the
by
popular
introduced by
the so-coiled
folk
and
chain
The
first
stitch.
The
developed
under
"upper strata". I f
character,
remodelled
ornamental and
style.
distinct periods.
the
it owes
town
this
to
embroidery
technical patterns —
it
the
still
peasant
—
both
into
folk
�Patterns
deries
analogous
to
are m e t w i t h
area, i n the C r a c o w
the earliest types
the
i n the
chain
voivodship
of
In
of
these paintings. The
of
Poland
now
among
already
Moravia,
Hungary,
Bulgaria).
the middle
stitch invaded
of t h e 19th century, the
all the Western
The
the
new
old
local
embroidery
atlas-hole-
Slav countries,
in
Podhale
a b i g square
bonnet-like kerchief.
types
The
of
from
very
difficult
20th
s u c h as t h e
decorative
easy
high
Machine-made
Very
was
based
on
abstract
themes
being
a
i n both the
women
character.
folk
atlas-hole-stitch
turn
stitches
and
the
19th
technique,
needle
oblivion
i t became
on
by
cheaper
now,
went
it
ousted
linen.
through
covered
Poland
At
two
the
designs
be
with
was
designs.
The
lasie regions
a n d i t is t h e r e i n these f o r m e r l y
among
for
the n u m e r o u s l y preserved
traces
The
of
Skulsk
of
the
in
the
face
competition
of
Skulsk
'Cheaper
centre
factory
w h i c h suited better t h e changed
At
present
is t o b e
Skulsk
any descriptive
SKULSK
—
IN
THE
only
data available
materials been
points to the themes
patrons reputed
tunes.
In
view
the basis
ting
from
for protecting mortals f r o m
of
of a
the
Skulsk
of
original
of
region,
the
originating
from
that
Sinołeka
(Wągrów
Boczki
(near
region
was
ma'in centre
of
vesniks", that means of f o l k art painters and
and
as
has
three
main
(Siedlce
from
well
the
as
from
the
paintings
neutral
these
groups
background,
were
made
being
forward
around the
contours. The
the
figures
of thick, straight
and
a
in
t h r o w n i n t o sharp r e l i e f b y means
OF
19th c e n t u r y , t h e
authoress
Paprotnia,
Łowicz),
on
origina
Włocławek.
decoration
THE
Skulsfc
"okhpedlars
flowers,
figure
or
else
garlands.
milion,
white
the
sources,
into
region)
those
misfor
paintings
paintings
region),
in
lack
analysis
Skulsk
groups:
Church
the
formal
the
classified
and
paintings
and
green
formal
were
maintained
style.
only p r i m a r y colours w e r e used —
yellow
primitive
U p to the m i d d l e of the
which
needle
„OKHVESNIKS"
Wielkopolski
Nei
preserved.
against
resorts.
TRAILS
painting
dealt mostly w i t h the V i r g i n Mary, Christ and
Generally,
Przezdziecka
pictures
"okhvesnik's"
in
Maria
made
tastes o f t h e b u y e r s .
f o u n d e i t h e r i n S k u l s k or its v i c i n i t y .
ther have
The
n o t one
began
violent
hemstitching
summer
search,
second h a l f o f t h e 19th c e n t u r y w h e n i t h a d t o
the
decay
poorefr
should
folk art paintings,
to
neighbouring
Their
paintings.
was e i t h e r i n ornamentals, i n single
from
the
Vienna
eastern territories.
at t h e s a m e t i m e t h e f a s h i o n f o r f l o r a l d e s i g n s c a m e
villages
areas
of
(set u p a f t e r t h e
Congress) and the a d j a c e n t
All
a
vast
territories
itinerary most frequently l e d t o the L u b l i n and P o d
feature.
there
machine-made
of
the
stitch, or
dominant
war
of
easier
hand-made
world
mastered
of
its development.
it
turn
new!
ornaments
embroidery
second
the
fashionable
ginning
the
Pod-
region,
to
when
—
I m p o r t e d to
f r o m complete
kinds of
stages i n the course o f
After
the
way
embroidery,
popular
at
is
women
qualifications
open-work
saved
to make.
other
pedlars
in particular the
former Kingdom of
ousting
region
for
painstaking
vanished
I t was
machine-made
all
devoid
centuries, g i v i n g
w o r k lace.
and
and
It
Cracow
are
demanded
needle^womian.
headdress
the
embroideries
embroidery
and
new
the
by
probably
Sout
embroideries.
accompanied
hale
a
and
regions w i t h s t r o n g t r a d i t i o n s t h a t w e
hern Poland, Slovakia, Moravia and Bohemia,
everywhere
for
are met w i t h on the southern
side of the C a r p a t h i a n s (Slovakia,
and
embroi
Carpathian
and i n Silesia
embroideries,
gotten. S i m i l a r themes
Rumania
stitched
entire ethnic
in
sky-tolue
touches.
and
full
their
The
,aiccentuated
painters
colouring
of
specific
by
resorted
means,
yet
expresión a n d
individual,
ver
some
relatively
to
their
were
uniform
�polska sztuka ludowa
KWARTALNIK
WYDAWANY
PRZEZ
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
SZTUKI
ROK
XI
1957 NR 4
�KOMITET
REDAKCYJNY
Mgr Aleksander
Jackow
ski, m g r Kazimierz
Piet
kiewicz, prof. dr Ksawery
Piwooki, prof. dr Roman
Reinfuss, prof. dr Tadeusz
Seweryn.
ZESPÓŁ
REDAKCYJNY
Mgr Aleksander
Jackow
ski
(redaktor
naczelny),
mgr
Anna
Kunczyńska
(sekretarz redakcji), prof.
dr Roman
Reinfuss
(za
stępca r e d a k t o r a n a c z e l n e
go), m g r B a r b a r a
Radzi
wiłł ( r e d a k t o r techniczny),
Józef W i l k o ń (okładka i
układ g r a f i c z n y ) , K r y s t y n a
Żmijewska
(adiustacja
i
korekta), Eugenia
Tarska
(tłumacz).
REDAKCJA
i
ADMINI
STRACJA:
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
S Z T U K I ,
W A R S Z A W A , D Ł U G A 26
194
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ccef63839df4a70e194e77eda563ec15.pdf
a2fbed01557aef1bf0bf09058fa74dfd
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3918
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1953
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3669
Title
A name given to the resource
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1953 t.7 z.2
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1953 t.7 z.1; s.131- 132
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
„Oczerki russkogo narodnopoeticzeskogo tworczestwa sowietskoi epochi".
(„Zarys rosyjskiej ludowej twórczości poetyckiej epoki radzieckiej").
Książkę
opracował
zgrupowanych
(Dom
w
W y d a w n i c t w o A k a d e m i i N a u k Z S R R . M o s k w a - L e n i n g r a d 1952 s.
537.
zespół
„...Na
folklorystów
radzieckich,
Literatury
Rosyjskie:
Instytucie
Puszkinowski) Akademii Nauk Z S R R ,
pod
re
wszystkich
nie
narodów
tylko
ZSRR.
n a mnie,
mnie,
wstrząsające
i wiem,
wrażenie
że
wywarł
aszug (poeta l u d o w y , bard), S u l e j m a n S t a l s k i . W i d z i a
d a k c j ą — A . M . Astachowej, I. P. D m i t r a k o w a , A . N.
łem
Łozanowa.
c o ś do siebie t w o r z ą c swe w i e r s z e ; a potem ten H o m e r
Jak
informuje
omawiana
króciutka,
p r a c a jest
4-stronicowa
próbą
przedmowa,
usystematyzowania
dru
j a k ten
starzec, n i e p i ś m i e n n y
mędrzec...
X X w. w c u d o w n y s p o s ó b je o d c z y t a ł . "
na T W s z e c h z w i ą z k o w y m
kowanych i archiwalnych materiałów, dotyczących za
Dalej
autorzy
(Przemówienie
Zjeździe Pisarzy w
stwierdzają,
szeptał
że twórczość
1934 r.).
ludowa
w
g a d n i e n i a oraz p e r i o d y z a c j i h i s t o r i i r a d z i e c k i e j t w ó r
epoce r a d z i e c k i e j o k a z u j e s p e ł n i e n i e s i ę n a d z i e i i o d
czości
wiecznych m a r z e ń ludu, przedstawia realistycznie życie'
ludowej.
K s i ą ż k a s k ł a d a s i ę z w s t ę p u teoretycznego w o p r a
współczesne,
ściśle
c o w a n i u A . M . A s t a c h o w e j i I . P . D m i t r a k o w a , 5 roz
Współczesna
twórczość
działów omawiających
dalszego r o z w o j u ż y c i a n a r o d u radzieckiego. M a r z e n i e ,
twórczości ludowej
mowującego
Autorzy
poszczególne
etapy
radzieckiej
i z krótkiego zakończenia,
podsu
wstępu
podkreślają,
że
zasadniczą
cechą
r a d z i e c k i e j t w ó r c z o ś c i l u d o w e j jest ta j e j w ł a ś c i w o ś ć ,
iż jest to t w ó r c z o ś ć w y z w o l o n y c h n a r o d ó w . S t ą d
nika
które
jej treść, jak też specyfika
form
wy
jej artystycz
rozważaniach
prawdy
historycznej.
podaje
perspektywy
przedrewolucyjnym
zdrowej
psychiki
było
ludu,
nie
wyrazem
dającej
się
p r z e c i w n o ś c i o m ' i m ę c e ż y c i a , teraz s t a ł o się.
lud
w
swej
poezji
opiewa
zbliżającą
się epokę
ko
munizmu
wyniku zwycięstwa
socjalizmu i zlikwidowania
akcentują
wielką
klas w y z y s k u j ą c y c h
w a g ę , j a k ą do t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r z y w i ą z u j e
Partia.
s o w a , k t ó r a o d d z i e l a ł a t w ó r c z o ś ć l u d o w ą od l i t e r a t u r y .
Tylko
swoich
ludowa
a f i r m a c j ą r z e c z y w i s t o ś c i r a d z i e c k i e j . W c h w i l i obecnej
W
w
okresie
zgnębić
nego w y r a z u .
Autorzy
w
optymizmu,
wyniki pracy
przestrzega
d z i ę k i pomocy i opiece P a r t i i i o s o b i ś c i e
Stalina — twórczość
mogła osiągnąć
ludowa w
tak wysoki
Tow,
Związku Radzieckim
poziom.
na
rozwój
twórczości
ludowej.
Wielki
pisarz
wzajemnie,
na
znaczenie
pieśni
dokumentu
epoki,
poznajemy
historię
ludowej
jako
dokumentu,
uwagę
pierwszorzędnego
na podstawie
l u d u , jego i d e a ł y
którego
się
zawada w
swej
pamięci
30 000
z r o z u m i a ł a to lepiej n i ż w i e l u b a r d z o
-
Fiedowierszy,
wykształconych
ludzi'*. (M. G o r k i : Z w y s t a w y w s z e c h r o s y j s k i e j . „ O d e s s k i j e N o w o s t i " n r 3660, 14.VI.1896).
rewolucyjną,
stwierdzają,
odzwierciedla
lecz
pomaga
pracujących,
nowy
może
wpłynąć
na
przeobrażenie
świata.
Autorzy
ko
która
również
wpaja
stosunek
„Folklor
że twórczość
wielkie
do
naszych
ludowa, nie
osiągnięcia
podnosić
nowe
naszego
poziom
poglądy
i
—
starożytnego,
mas
oni
swych
n a siebie.
stało
się
możność
nowych
zaczął
malnego procesu
kształcenia
kwalifikacji.
utworów
o bardziej skomplikowanej
również
bohatera
folklorem
Wielu
zawodowymi
się poniekąd
powstawania
ludowych,
formie
zbliżać
utworu
lub
noległe
procesy
twórczość
twórcze:
rów
literatura zawodowa
indywidualnego
te
do nor
literackiego.
autora i t w ó r c z o ś ć
jako
ludowa
— rezultat pracy t w ó r c z e j mas, kolektywu. T a w ł a ś n i e
masowość,
powstawanie
utworu
poetyckiego
wśród
g r u p y , u d o s k o n a l a n i e go p r z e z k o l e k t y w — jest j e d n ą
n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech
czości
współczesnej
twór
ludowej.
W t a k i to s p o s ó b p o w s t a ł o w i e l e p i e ś n i l u d o w y c h
w
okresie drugiej wojny ś w i a t o w e j — ś w i ę t e j wojny
w
obronie
ojczyzny.
Niejedna
pieśń
żołnierska,
utwór
poety zawodowego, u l e g ł a p r z e r ó b c e i a d a p t a c j i p r z e z
masę
żołnierską
wznióst
twórczości
i w
tej dopiero
formie
zdobyła
Gorki
—
równego
bohatera
po
Prometeu
ludowej
wymieniano
ustne
(pamięciowe)
p r z e k a z y w a n i e . J a s n ą jest r z e c z ą , ż e w o b e c n y c h c z a
sach
cecha
ta
traci
swe
dotychczasowe
znaczenie.
T e n s p o s ó b p r z e k a z y w a n i a zostaje z a c h o w a n y
nad
kla
N i e g d y ś j a k o j e d n ą z n a j b a r d z i e j z a s a d n i c z y c h cech
mówił
tych w s k a z a n i a c h o p i e r a s i ę w s p ó ł c z e s n a p r a c a
badawcza
matyce,
pularność.
szowi".
Na
otrzymali
podnoszenia
etyczne,
pracy.
dni
W ł o d z i m i e r z a L e n i n a do p o z i o m u mitycznego
świata
tyl
kraju,
kultury
normy
gdyż
się, zachodzą
ludowych
Proces powstawania
z
G o r k i u w a ż a ł , ż e t w ó r c z o ś ć l u d o w a jest p o t ę ż n ą s i ł ą
oblicza
przegroda
N i e m n i e j j e d n a k trzeba u z n a ć , ż e i s t n i e j ą d w a
„Pielęgnujcie starą pieśń rosyjską... P i e ś ń rosyjska
sowa, k t ó r a
i
krzyżują
piewców
zwłaszcza
i marzenia.
to h i s t o r i a r o s y j s k a , i n i e p i ś m i e n n a b a b u l e ń k a
i
literatami,
z a s ł u g u j e w pełni n a miano t w ó r c y radzieckiej nauki
o l u d o w e j t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j . O n to z w r ó c i ł
zniesiona
O b i e te dziedziny t w ó r c z o ś c i p o e t y c k i e j p r z e n i k a j ą s i ę
bajarzy
N a s t ę p n i e autorzy o m a w i a j ą w i e l k i w p ł y w M . G o r
kiego
została
gdzie
tego
wymaga
rodzaj
utworu
jedynie
(np.
baśń,
p r z y s ł o w i e , c z a s t u s z k a itp.).
radzieckim.
Gorki podkreślał również obowiązek
tam,
ścisłej selekcji
m a t e r i a ł u , aby n i e w p r o w a d z a ć chaosu, n i e
zaśmiecać
Autorzy
twórczości
ludowej
uwagę,
że
wypełnione
nową
Nawet
jest n a d a l k o n t y n u o w a n y (czasem pod n a z w ą „ n o w i n " ) .
w
twórczości
ludowej
rodzaj u t w o r ó w ,
rodzaje
tematyką.
j ę z y k a itp. P o z a t y m z w r a c a ł u w a g ę b a d a c z y n a n i e
zawarte
specyficzny
wszystkie
są
zmierzone
bogactwa
tak
zwracają
j a k byliny,
131
1
�I
Radziecką
ludową
twórczość
dzielić na następujące
I okres
—
(1917—1920).
poetycką
można
po
etapy:
początek
rewolucji
i 'wojna
domowa
C h a r a k t e r y s t y c z n e dla tego o k r e s u s ą c z a -
s t u s z k i , p i e ś n i , a f o r y z m y , h a s ł a it-p. W s z y s t k i e
utwory
tego o k r e s u s ą p e ł n e patosu w a l k i o w y z w o l e n i e
niezłomnej
wiary
w
zwycięstwo
w epoce k o m u n i z m u .
staje s i ę o r ę ż e m
i
jasną
ludu,
przyszłość
T w ó r c z o ś ć l u d o w a tego okresu
rewolucji, z w y c i ę s k ą
bronią
walczą
s i ę temat — S t a l i n , j a k o s y m b o l nowego ż y c i a , S t a l i n
chorąży
pokoju
Pod
wpływem
o tematyce
nia
Centralną
postacią
utworów
ludowych
jest W ł o d z i m i e r z L e n i n , n a t c h n i o n y
tego
okresu
organizator
rewo
Jednocześnie
twa
(1921—1934).
gospodarki
narodo
k r a j u i kolektywizacji rolnic
zanika dawna
z ł e j doli. Z a n i k a j ą
wstają
natomiast
Zasadnicza tematyka
nabierają
filozofią
wyrzecze
nagrody
na
obrzędowa
twórczości
tych c z a s ó w
cy, to z a ż a r t a w a l k a k l a s o w a n a w s i , to
nawet
Znamienny
—
—
to
wyzwolenie
łość
i wielka
rola Partii
socjalizmu. Postacie
W epoce c i ę ż k i c h
komunistycznej
Lenina
i Stalina
w
nabie
radziecki w
nowej
jego b o h a t e r s k a
z wrogami
doświadczeń
wartości.
światowej
Wielkie było
— d z i e ł a te
znaczenie
i któremu
przewodzą.
c z a s t u s z k a n a tematy
Najczęś
propagandowa
aktualne — a n t y k u ł a c k a
opiewająca
nowe
życie.
i an-
Czastuszka
ludu
pieśni
ludowa
pieśń-satyra
o
tematyce
mię
to n i e t y l k o
Śmierć Lenina,
która okryła żałobą
twórczość
cały naród r a
ludową nową
tematyką.
żywy
„...jest
głos
Lenina,
które
nie
Stalin.
okres (1935—1941) — to k o ń c o w y
etap
s o c j a l i z m u , etap u w i e ń c z o n y K o n s t y t u c j ą
Charakterystyczny rodzaj t w ó r c z o ś c i
budowy
Stalinowską.
tej e p o k i to l u
spo ecz¬
rosyjską
twórczość
tak o k r e ś l i ł
odgłos
teraźniejszości.
przeszłości,
a
to
znaczyłoby
Gdybyśmy
jednocześnie
sprowa
tei roli
dzieła
to
za
ł
stosunków
dawnych
dziejów»...
i
p r z e s z ł o ś c i , lecz
chcieli
P o e z j a tego o k r e s u w y r a ż a smutek i b ó l , p o d k r e ś l a j ą c
idei
afo
dzić folklor tylko do « w c i ą ż ż y w e g o o b r a z u
zarazem
nieśmiertelność
dziedzictwo
obraz w s p ó ł c z e s n y c h
nych. J . M . S o k o ł ó w
ludową:
dziecki, z a p ł o d n i ł a
nowe p r z y s ł o w i a ,
radzieckiego.
razem ż y w y
rewolucyjna
ludo
żołnierza
Autorzy podkreślają, że przedrewolucyjna t w ó r c z o ś ć
gom k l a s o w y m . N i e m n i e j r o z p o w s z e c h n i o n y m
dzynarodowej.
w
nabrały
r y z m y , p o w i e d z e n i a , k t ó r e w e s z ł y do s k a r b n i c y j ę z y k a
tego o k r e s u to o s t r a b r o ń w y m i e r z o n a p r z e c i w k o w r o
rodza
przez
a potem
w b ó j . N a froncie p o w s t a w a ł y
kierują
ciej s p o t y k a n y w t y m okresie rodzaj to
przesz
przeżywanych
okresie w o j n y d o m o w e j ,
dem,
III
te
jest
Ojczyzny.
w e j n a froncie. P i e ś ń ta p r o w a d z i ł a za s o b ą
kontynuuje
zmiany,
utraciiy znaczenia
r a j ą n o w e j mocy, s t a p i a j ą s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć z n a r o
jest
obrzę
charakteru.
obrazujące
ż e nie
i heroiczna w a l k a
czasie d r u g i e j w o j n y
jem
Po
wsi.
patriotyzm ludu rosyjskiego,
dziernikowej
oraz
we
taneczne
funkcje
odświętnego
sztuki ludowe,
j e s t fakt,
pieśń
weselne,
poprzednie
które z a s z ł y w ż y c i u nowej
lud
tyreligijna
tamtym
czekającej młodą mę
pieśni
nowego,
kobiety, to m i ę d z y n a r o d o w e z n a c z e n i e R e w o l u c j i P a ź
którym
za
opowieści
rodzaje t w ó r c z o ś c i ludowej, w k t ó r y c h pokazany
p r a c a w y z w o l o n e g o c z ł o w i e k a i n o w e metody tej p r a
budowie
zupełnie
p ł a c z e pogrzebowe itp.
nowe
itd., k t ó r e u t r a c i w s z y swe
Powstają
o k r e s — to okres o d b u d o w y
r e l i g i j n e j , przepojone
selna, p e ł n a s m u t k u z p o w o d u
Stalina.
uprzemysłowienia
prawie
r o d z a j u g u s ł a , zabobony,
świecie.
dowe,
II
świecie.
życia
s i ę i pokory, z p e r s p e k t y w ą
l u c j i i nowego u s t r o j u . O b o k niego z j a w i a s i ę p o s t a ć
wej,
całym
nowego
n i k n ę ł y wszelkiego
żatkę
cych.
na
to,
że
przechodzimy
k t ó r a P e ł n i f o l k l o r obecnie
uświadamiamy
łecznej
folkloru".
Uczpiedgiz"
sobie
(J
dostatecznie
M. S o k o ł ó w :
Moskwa
1938 s
obok
to z n a c z y ł o b y
funkcji
Russkij
że
spo
folklor.
14).
W l u d o w e j poezji r a d z i e c k i e j o d z w i e r c i e d l a s i ę z w y
d o w y epos b o h a t e r s k i , to b a ś ń i b a j k a , to p i e ś n i histo
cięski marsz ludzi radzieckich k u komunizmowi.
Hi
ryczne i poematy p o ś w i ę c o n e
storia
jest
Stalinowi. L u d opiewa
swoje o s i ą g n i ę c i a , nadal w a l c z ą c z wrogami
wszelkiego
rodzaju.
w obronie
froncie,
ojczyzny. Bohaterska w a l k a z wrogiem
ofiarna
wszystko
epickim
zarazem
radzieckiej
historią
rozwoju
twórczości
p r a c a 'w
znajduje
lub
fabryce
swój
czastuszce
wyraz
i
kołchozie
w
tego o k r e s u .
—
na
Po
to
nicze
pieśni,
utworze
Wiele
utworów
p o ś w i ę c o n o bohaterskiej walce p a r t y z a n t ó w ń a t y ł a c h
wroga. P o w s t a j e
ośmieszających
Ciekawym
t a k ż e szereg
utworów
znienawidzonego
objawem
jest
satyrycznych,
wroga.
fakt,
że
szy
etap r o z w o j u
ogólnym
tezy
rozdziałów;
okresy
ludowej
duchowego
kich, wznoszenia się wielkiego
o k r e s (1941—1945) — to c z a s y h e r o i c z n e j w a l k i
IV
rozwoju
ludzi
radziec
narodu na nowy,
wstępie
pokrótce
autorzy
radzieckiej
teoretycznym,
zreferowałam,
analizują
w
twórczości
którego
zasad
następuje
nich
pięć
poszczególne
ludowej.
T r u d n o jest w r a m a c h r e c e n z j i o m ó w i ć c a ł y bogaty
m a t e r i a ł p r z y k ł a d o w y , k t ó r y został przez a u t o r ó w
twórczość
tego
opracowana
pod
względem
metodycznym,
zebrany
m a t e r i a ł posegregowano i u ł o ż o n o s y s t e m a t y c z n i e ,
haterskiej
kład
twory
poświęcone
ludu
Aleksandrowi
z o w o w i i i n n y m bohaterom
Jednocześnie
utworów
Stalinowi,
jest
wszystkich
dziedzinach
V
okres
—
powrotu
radzieckie
Partia
to
okres
Newskiemu,
odbudowy
komunizm,
i
Związku
jej
rola
we
Radzieckiego.
zniszczeń
życia.
walczy
Wiele
zwycięstwa.
wojen
Społeczeństwo
o
pokój.
t e m a t y k a tego o k r e s u . N a p i e r w s z y z a ś p l a n
132
u¬
Kutu-
liryczna.
twórcy
bolszewicka
życia
do n o r m a l n e g o
buduje
Powstają
historycznym.
rozwija się tematyka
poświęcono
Opiewana
nych,
rosyjskiego.
ze
b r a n y i przytoczony w p u b l i k a c j i . K s i ą ż k a jest dobrze
o k r e s u s i ę g a c h ę t n i e do t e m a t y k i h i s t o r y c z n e j , do bo
przeszłości
wyż
artystycznego.
Oto
wysuwa
odznacza
się przejrzystością
i
S ą d z ę , ż e k s i ą ż k a ta m o ż e d a ć w i e l e p o l s k i e m u
daczowi,
gdyż
zwłaszcza
zawiera
ze
bardzo
względu
istotne
na
wy
jasnością.
metodykę
wskazówki
i
ba
pracy,
wytyczne
w tym kierunku.
Należałoby
kryteria
kiego,
też zwrócić
uwagę
na przyjęte
periodyzacji w s p ó ł c z e s n e g o
które
periodyzacji
niewątpliwie
polskiego
mogą
w
niej
folkloru radziec
b y ć pomocne
przy
folkloru.
Maria
Grzeszczak
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fea3947e580b05d598b31527e4f079e6.pdf
85081d4e0e038336d5edd71dad9babab
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5192
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
2007
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:4817
Title
A name given to the resource
Recenzje i noty recenzyjne / LUD 2007 t.91
Description
An account of the resource
LUD 2007 t.91, s.347-414
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
Lud, t. 91, 2007
IV. R E C E N Z J E I NOTY R E C E N Z Y J N E
Alan B a r n a r d , Antropologia. Zarys teorii i historii, przeł. S. Szymański, wstęp
J. Tokarska-Bakir, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2006, ss. 296.
„Książka Alana Barnarda nie wymaga przedmowy — zwięzły, bezpretensjonal
ny (...) podręcznik mówi sam za siebie" (s. 9) — pisze we wstępie do Antropologii
Joanna Tokarska-Bakir, redaktorka naukowa nowej serii wydawniczej (Seria An
tropologiczna PIW). Rezygnuje tym samym z umiejscowienia tłumaczonej pozycji
na mapie podręczników do antropologii na rzecz komentarza do całej serii. Moim
zdaniem, nie jest to słuszna strategia. Książka Bernarda nie jest pracą idealną, któ¬
ra „mówi sama za siebie" — posiada dobre i złe strony, a przedstawiany przez nią
obraz antropologicznej teorii daleki jest od doskonałości. Sądzę, że tłumaczone prace
naukowe powinny być umieszczane w szerszym kontekście, aby polski czytelnik
dostawał większą szansę ich krytycznego odbioru. Także i w tym przypadku przyda
się ocena Antropologii oraz jej, choćby szkicowe, umiejscowienie pośród innych,
podobnych prac.
Alan Barnard jest znaną postacią w świecie antropologii. Zajmuje się dwojaką
problematyką. Pierwsza dotyczy etnografii i etnologii południowoafrykańskich lu¬
dów mówiących językami z rodziny khoisan, określanych najczęściej mianem Buszmenów i Hotentotów. Autor prowadził badania terenowe wśród niektórych grup tego
regionu, które zaowocowały rozprawą doktorską (Nharo Bushman Kinship and the
Transformation of Khoi Kin Categories, wydaną w 1976 roku), kilkoma monografia
mi o różnym stopniu ogólności, wieloma artykułami (m.in. w „Africa") oraz jego na
jistotniejszą pracą: Hunters and Herders of Southern Africa: A Comparative Ethno
graphy of the Khoisan Peoples. Natomiast drugą dziedzinę jego zainteresowań sta
nowi historia myśli antropologicznej. Efekty studiów na tym obszarze to podręczniki
akademickie, spośród których najbardziej popularna jest właśnie Antropologia (tytuł
oryginalny: History and Theory in Anthropology, Cambridge, 2000), choć wspo¬
mnieć jeszcze wypada o redagowanej wspólnie z Jonathanem Spencerem obszernej
Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology.
Jak sam autor powiada, celem pracy było „przedstawienie rozwoju koncepcji
antropologicznych na tle zróżnicowanych zainteresowań antropologów, przyjmo¬
wanych przez nich założeń oraz stawianych pytań" (s. 29). Barnard starał się więc
pokazać z jednej strony linię rozwojową myśli antropologicznej, z drugiej zaś zaak¬
centować wpływ, jaki wywierały na nią wielkie postacie w antropologii.
Książka składa się z jedenastu rozdziałów, które można podzielić na dwa bloki
problemowe. Na pierwszy składają się rozdział początkowy („Wizje antropologii")
�348
Rezenzje i noty recenzyjne
i końcowy („Wnioski"). Autor wyznacza w nich przede wszystkim ramy teoretyczne
swojej pracy, zapoznając czytelnika z rozstrzygnięciami terminologicznymi (nazwa
dyscypliny, pojmowanie etnografii, teorii i perspektywy teoretycznej), kryteriami
rozwoju koncepcji antropologicznych (przejście od ujęć diachronicznych, poprzez
synchroniczne do interakcyjnych oraz od badania społeczeństwa do badania kultury)
i możliwymi sposobami przedstawiania historii antropologii. W pozostałych dzie
więciu rozdziałach prezentuje swoją wizję historii teorii antropologicznej, poczyna
jąc od jej początków („Prekursorzy antropologii"), poprzez antropologię klasyczną
(„Podejścia ewolucjonistyczne"; „Dyfuzjonizm i teorie areału kulturowego"; „Funkcjonalizm i funkcjonalizm strukturalny"), a kończąc na koncepcjach z drugiej poło
wy wieku XX („Podejścia akcjonistyczne, procesualne i marksowskie"; „Od relaty
wizmu do kognitywizmu"; „Strukturalizm"; „Poststrukturaliści, feministki i (inni)
niezależni badacze"; „Podejścia interpretacyjne i postmodernistyczne"). Na końcu
każdego rozdziału znajduje się lista proponowanych lektur wraz z ich skrótową cha¬
rakterystyką zaś całość wieńczy obszerny (21 stron) słownik terminów oraz indeks
osobowy i rzeczowy.
Ponieważ nie ma potrzeby szczegółowo omawiać znanej zawartości — Antropo
logia jest w końcu podręcznikiem — przejdę od razu do jej oceny. Zacznę od zalet.
Pierwszą z nich i chyba najważniejszą jest zwięzłość pracy. Autorowi udało się
zawrzeć w jednej, stosunkowo niewielkiej książce, całość tego, co uznał za meandry
rozwoju myśli etnologicznej. Zadanie to niełatwe, biorąc pod uwagę ogrom mate¬
riału, który należało posegregować, a później wyselekcjonować. Na tle dotychczas
wydanych podręczników polskojęzycznych (np. Mistrzów antropologii społecznej
Andrzeja Palucha, Człowieka — kultury — osobowości Barbary Olszewskiej-Dyoniziak, Antropologicznych wizji kultury pod red. tej samej autorki czy Antropologii
kulturowej Ewy Krawczyk) jest to całkowite novum. Polskie prace bowiem oferują
tylko wybór koncepcji lub autorów. Praca Barnarda jest więc pierwszym w Polsce
kompleksowym i syntetycznym ujęciem tej tematyki. Jego książka oferuje rzeczywi¬
sty przegląd większości istotnych teorii, jakie pojawiły się w antropologii w wieku
XIX i XX, podczas gdy polskie pozycje ograniczają się do prezentowania mniej lub
bardziej przypadkowych zestawień.
Druga zaleta łączy się z powyższą, albowiem jest nią pomysł na sposób skonstru¬
owania pracy. Otóż owa syntetyczność możliwa była tylko dzięki zastosowaniu kon¬
kretnego klucza teoretycznego do analizy koncepcji etnologicznych. O ile taki sposób
działania jest obecny wśród prac anglojęzycznych (np. w Anthropological Theory Jona
McGee i Richarda Warmsa, w A History of Anthropological Theory Paula Ericksona
i Liama Murphy czy też w Introduction to Theory in Anthropology Roberta Leytona, by wymienić te najbardziej popularne), o tyle jest on nowością w odniesieniu do
prac polskich. Rodzime podręczniki, jeśli stosują jakiś klucz teoretyczny, to jest on
niewypowiedziany i zwyczajowy. Barnard wprost przeciwnie — ukazaniu własnych
założeń, swojej wizji „robienia" historii dyscypliny poświęca rozdziały I i XI. Dzięki
temu jego obraz rozwoju teorii antropologicznej nie udaje obiektywnego i jedynego
możliwego — jest od początku do końca konstruktem badawczym, o którego zale¬
tach i wadach można swobodnie dyskutować. O polskich pracach, niestety, nie da się
�Rezenzje i noty recenzyjne
349
tego powiedzieć. Dodam też, że na tle -wyżej -wymienionych anglojęzycznych pozycji
Barnard próbuje uporządkować koncepcje antropologiczne w najbardziej wyrafino¬
wany teoretycznie sposób.
Po trzecie, na poczet plusów należy zapisać niektóre odważne rozstrzygnięcia
autora związane z umiejscowieniem w strukturze pracy dorobku naukowego danych
badaczy. Dla przykładu, na słowa pochwały zasługuje „rozparcelowanie" do kilku
nurtów teoretycznych sztucznego tworu zwanego antropologią symboliczną. Rze¬
czywiście, prezentowanie twórczości takich antropologów jak Victor Turner, Clifford
Geertz czy Mary Douglas jako jednego kierunku teoretycznego jest od strony meto¬
dologicznej mocno chybione, choć rozpowszechnione w opracowaniach akademi¬
ckich. Barnard wykazuje się dużą czujnością analityczną i tego błędu nie powtarza.
Natomiast karkołomne wydaje się umiejscowienie dorobku Edwarda Evans-Pritcharda w ramach podejść interpretacyjnych i postmodernistycznych. A jednak autorowi
udaje się obronić swoje stanowisko i przedstawić dobre argumenty na rzecz takiego
wyboru.
I wreszcie czwartą zaletą są niektóre rozwiązania formalne zastosowane przez
Barnarda. Myślę tutaj o wydzieleniu w ramach każdego rozdziału części poświęco¬
nej prekursorom danej formacji myślowej, o końcowym słowniku terminów antro¬
pologicznych, oraz o liście proponowanych lektur, która nie jest suchym wykazem
literatury, lecz zawiera też uwagi autora. Są to użyteczne narzędzia, które ułatwiają
operowanie wiedzą. To wszystko, wespół z zestawem biogramów poszczególnych
badaczy oraz skrótowym i wybiórczym streszczeniem ich wkładu w myśl antropolo¬
giczną, sprawia, że książka posiada całkiem duży potencjał dydaktyczny.
Niestety, Antropologia nie jest wolna od minusów stanowiących mocny kontra¬
punkt dla powyższego obrazu, z których przywołam trzy najważniejsze.
Pierwszym z nich jest „rozedrganie" terminologiczne w zakresie podstawowych
pojęć używanych przez autora. Okazuje się, że takie kluczowe dla pracy o teoriach
antropologicznych terminy jak „perspektywa", „podejście" czy „szkoła" mają różne
znaczenia w różnych partiach tekstu. Na przykład perspektywa w rozdz. I określa
paradygmaty (diachroniczny, synchroniczny, interakcyjny), ale już w „Słowniku"
odnosi się do nazw kierunków (dyfuzjonizm, antropologia kognitywna, poststrukturalizm). Z kolei „szkoła manchesterska" to grupa badaczy, ale „szkoła praska" jest
już kierunkiem badawczym. Natomiast tak odmienne sposoby ujmowania i porząd¬
kowania wiedzy jak materializm kulturowy, procesualizm i podejście ideograficzne,
określane są łącznie mianem „podejścia teoretycznego". Zresztą ten ostatni termin
wydaje się cudownym lekiem na „całe zło" złożoności świata antropologicznych
teorii i może być zarówno eksplanansem, jak i eksplanandum — transakcjonizm,
sam będąc podejściem teoretycznym, równocześnie sytuuje się w ramach podejścia
akcjonistycznego. W efekcie praca nie pomaga w usystematyzowaniu wiedzy o teo¬
riach antropologicznych, a czasami wręcz to utrudnia.
Drugą wadą książki jest jej niespójność strukturalna. Oto jedne rozdziały oma¬
wiają całe podejścia teoretyczne (np. interpretacyjne i postmodernistyczne), inne zaś
tylko poszczególne kierunki (np. funkcjonalizm). Jedne zawierają krytykę danego
nurtu (np. postmodernizmu), a inne już nie (np. o słabościach dyfuzjonizmu nie do-
�350
Rezenzje i noty recenzyjne
wiemy się ani słowa). Jednym podejściom poświęcił autor osobny rozdział (np. ewolucjonistycznym), innym zaś nie (np. strukturalistycznym) i tylko dzięki uważnej
lekturze można w ogóle domyślać się ich istnienia. W niektórych miejscach dostaje
my szczegółowy opis koncepcji (np. drobiazgowy opis analizy składnikowej), w in¬
nych zaś jest on bardzo ogólny, by nie rzec ogólnikowy (np. sprowadzona do dwóch
zdań prezentacja transakcjonizmu Fredericka Bartha). Tajemnicą pozostaje też przy
czyna takiej a nie innej kolejności rozdziałów — nie zastosowano tu ani kryterium
następstwa czasowego (dlaczego Maurice Godelier jest omawiany przed Claudem
Levi-Straussem?), ani kryterium paradygmatycznego (dlaczego kierunki sytuujące
się w ramach jednego paradygmatu nie są omawiane obok siebie?).
Trzecim minusem Antropologii są jej braki w zakresie panoramy myśli antro¬
pologicznej. Książka nie uwzględnia lub też tylko wzmiankuje o kilku znaczących
nurtach oraz nazwiskach w antropologii, zwłaszcza jeśli chodzi o dzisiejsze oblicze
tej dyscypliny. Antropologia strukturalno-historyczna spod znaku Marshalla Sahlinsa
pojawia się jedynie w kontekście dyskusji z Gananathem Obeyesekere, choć stanowi
jeden z najbardziej zaawansowanych teoretycznie kierunków w antropologii, a sam
Sahlins jest najprawdopodobniej najczęściej, po Cliffordzie Geertzu, cytowanym an
tropologiem. Podobnie pominięte zostały współczesne wersje ewolucjonizmu, któ¬
re daleko odchodzą od prostych modeli ewolucyjnych opisywanych w książce, już
to przekraczając ramy naturalizmu (np. Christopher Hallpike), już to je rozwijając
(np. Roberto Carneiro). Także materializm kulturowy już dawno uwolnił się od ety
kietki „wulgarnego materializmu" i ma coraz mniej wspólnego z Marvinem Harri
sem, a coraz więcej z wielowymiarowym podejściem diachroniczno-synchronicznym
(np. Brian Ferguson). Antropologia kognitywna właściwie została przez Barnarda
sprowadzona do historii, a jej współczesne, prężnie rozwijające się kognitywne ob¬
licze doczekało się ledwie wzmianki. O pominięciu najnowszych tendencji w strukturalizmie czy ekologii kulturowej już nie wspomnę. Jest to o tyle zrozumiałe, że
Barnard trochę „nawykowo" koncentruje się na tym, co mu bliskie, a więc na tradycji
antropologii brytyjskiej. Niemniej, sprowadzenie jednego z klasycznych kierunków
— psychokulturalizmu do Wzorów kultury oraz hipotezy Sapira-Whorfa, z całkowi¬
tym pominięciem jego odmian psychologizujących, jednak dziwi.
Skąd się wzięły te słabości? Najprawdopodobniej główna przyczyna tkwi w sa¬
mej historii powstawania tekstu. Widać wyraźnie, że swój początek książka wzięła
z notatek do zajęć uniwersyteckich i że najpierw powstał tekst (opisy teorii, biogra¬
fie, prekursorzy, literatura, krytyka itp.), a dopiero potem autor wymyślał koncepcję
jego uporządkowania (wizje paradygmatów w antropologii). Barnard zresztą tego
nie ukrywa. Kłopot w tym, że rozstrzygnięcia autora okazały się nie w pełni zado¬
walające i doprowadziły do wielu niejasności. Wygląda na to, że do porównywania
i systematyzowania koncepcji antropologicznych potrzeba innych jeszcze punktów
odniesienia prócz tych, które zaproponował Barnard. Jeśli więc jednym z celów An¬
tropologii było pokazanie linii rozwojowej myśli antropologicznej, to tutaj autor po¬
niósł porażkę. Od takiej pracy oczekiwałbym przedstawienia rozwoju teorii poprzez
pokazanie różnic jakościowych między poszczególnymi koncepcjami w wyjaśnianiu
faktów etnograficznych. Tego zaś nie da się osiągnąć bez nasycenia pracy konkretny-
�Rezenzje i noty recenzyjne
351
mi przykładami etnograficznymi. Książka Barnarda czasami próbuje się z tym wy
zwaniem zmierzyć i już sam ten fakt zasługuje na pochwałę, choć samo wykonanie
pozostawia dużo do życzenia. Wprawdzie etnografii, jak na polskie standardy, jest
całkiem dużo, ale jej powiązania z teorią najczęściej sprowadzają się do prostej pre
zentacji. Brakuje analizy, na czym opiera się dane -wyjaśnienie, od czego zależy, jakie
są jego plusy i minusy.
Autor za to w pełni zrealizował swój drugi cel, a więc ukazanie wpływu „wiel
kich" postaci na myśl etnologiczną. Właśnie tutaj upatruję pozytywów Antropologii,
które są mniej związane z jakością samej książki, a bardziej z kondycją polskiej an¬
tropologii. Otóż w zakresie podręczników o teorii antropologicznej praca Barnarda
jest pierwszą, dzięki której polski student będzie mógł przybliżyć się do standardów
antropologii światowej. Rodzime prace nieodłącznie „chorują" na syndrom oderwa¬
nia teorii i praktyki, przedstawiając „suche" opisy kierunków, których nie da się za¬
stosować w żaden sposób do własnych badań magisterskich czy licencjackich. Dzię¬
ki książce Barnarda można zobaczyć, że w antropologii nie ma teorii bez etnograii,
że ciągle pojawiający się u nas dziwaczny podział na „terenowców" i „teoretyków"
jest podziałem chybionym i mocno ideologicznym. Można też poszukać przyczyn,
dla których antropologia unika interpretacji nie podpartych badaniami terenowymi.
To duża nowość, jeśli chodzi o podręczniki do nauczania antropologii w Polsce.
Podsumowując, Antropologia jest wielowymiarową, niespójną i niepełną, ale za
to zwięzłą historią myśli etiologicznej. Jest to przyzwoity podręcznik, który wpraw
dzie więcej obiecuje, niż daje, ale i tak stanowi nowąjakość w Polsce. Sądzę, że spot¬
ka się z żywym zainteresowaniem ze strony wykładowców i studentów etnologii.
Tarzycjusz Buliński
Adam Kuper, Kultura. Model antropologiczny, przeł. I . Kołbon, Wydawnic
two Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2005, ss. 264.
Adam Kuper jest profesorem antropologii społecznej w Brunel University w Wiel¬
kiej Brytanii, autorem takich ważnych prac jak The Chosen Primate: Human Nature
and Cultural Diversity (1994), Anthropology and Anthropologists: The Modern Bri¬
tish School (1996).
W przypadku Adama Kupera tak zwięzła notka biograficzna okazuje się niewy¬
starczająca. On sam we wstępie omawianej pracy przedstawia się obszernie, ponie¬
waż przekonany jest, że życie i doświadczenie autora ma wielki wpływ na jego po¬
glądy i prace. Dlatego warto pamiętać, że Kuper jest (jak sam pisze i w tej kolejności)
liberałem w europejskim tego słowa znaczeniu, umiarkowanym materialistą pocho¬
dzącym z RPA, odpornym na relatywizm współczesnej teorii kultury.
�352
Rezenzje i noty recenzyjne
Teorię tę jednak Kuper uczynił tematem swej pracy; omawia j ą ze znawstwem,
erudycją, językiem, który daleki jest od typowego, miejscami niezrozumiałego na
ukowego żargonu. Pracy napisanej z dowcipem i swadą, będącej polemiką z tak
utartymi schematami myślenia o „kulturze" i kulturach, że równie silnie drażni, jak
inspiruje. Dobór tematów oraz omawianych postaci współczesnej antropologii moż
na by zakwestionować, ale tylko w przypadku pracy znacznie mniej osobistej niż
Kultura. Zapewne przeczuwając reakcję na swoje „rewolucyjne" uwagi i spostrze
żenia, Kuper uspokaja polemistów mottem swej pracy. Za Hirschmanem powtarza
słowa: „Jest to prawdopodobnie jedyna rzecz, jakiej można oczekiwać od historii,
szczególnie od historii idei: nie rozwiązywania problemów, lecz podnoszenia pozio
mu dyskusji". O tym cytacie warto pamiętać, czytając tę książkę; nawet gdy Kuper
wytacza najcięższe działa swojej erudycji i ironii, jest tylko jednym z wielu dysku¬
tantów, po raz kolejny omawiających znany wszystkim temat. W dyskusji tej do¬
puszczalne są wszystkie zabiegi podnoszące jej poziom i temperaturę, zawsze mówi
się jednak przede wszystkim „od siebie", dźwigając bagaż własnych (kulturowych)
doświadczeń.
Kultura. Model antropologiczny dzieli się na dwie wyraźnie wyodrębnione czę
ści, zatytułowane: „Genealogie" i „Eksperymenty". W pierwszej autor szczegółowo
omawia historię pojęcia „kultura", w drugiej przedstawia najpopularniejsze w Sta¬
nach Zjednoczonych współczesne teorie kultury i ich twórców.
Oba rozdziały, które składają się na część pierwszą, są historyczną analizą rozwo¬
ju znaczenia dwóch pojęć: „cywilizacja" i „kultura". Omawiając je, Kuper korzysta
w rozdziale pierwszym z prac europejskich teoretyków idei, a w drugim przedstawia
złożone dzieje „kultury" w Stanach Zjednoczonych. Wywód Kupera ma wyraźny
cel — od genezy pojęcia dotrzeć do interesujących go współczesnych koncepcji
kultury i wykazać ich powiązania z wcześniejszym dyskursem. Jednocześnie autor
przeciwstawia „cywilizację" i „kulturę". „Cywilizacja" ma być tworem francuskim,
opisującym rzeczywistość uniwersalną, zdolność całego ludzkiego świata do dosko¬
nalenia się, do postępu, z którym jest ona nierozłącznie związana. Terminem „cywi¬
lizacja" posługiwali się myśliciele narodów imperialnych, wierzący w możliwość
upowszechnienia postępu wśród podbijanych ludów. Cywilizacja ma być nastawiona
na aktywne działanie podmiotu i podkreślać wspólne doświadczenia całej ludzko¬
ści. Termin „kultura" użyty po raz pierwszy przez Cycerona, według Kupera miał
wskrzesić Herder, nadając mu rys romantyzmu. Kulturę stanowi to, co wewnętrzne,
prywatne, irracjonalne i w końcu — narodowe. Korzenie kultury mają więc sięgać
„najciemniejszych lęków" Kupera — tego, co dzieli ludzi i czego nie da się uza¬
sadnić ani podważyć racjonalną argumentacją. Dla większości europejskich intelek¬
tualistów większym problemem stał się strach przed uniformizacją świata, wyrów¬
nującym walcem postępu i rozwoju, stąd zwycięstwo w Europie raczej „kultury"
niż „cywilizacji". W Stanach Zjednoczonych najaktywniej na temat kultury dyskuto¬
wali badacze zebrani wokół Talcotta Parsonsa, w tym antropolodzy Alfred Kroeber
i Clyde Kluckhohn. Celem Parsonsa było stworzenie całościowego bloku dyscyplin
badających człowieka i społeczeństwo. Oprócz psychologii i socjologii weszła do
niego antropologia, co po wielu kontrowersjach doprowadziło do wytworzenia na
�Rezenzje i noty recenzyjne
353
użytek antropologii nowej, węższej definicji kultury. Niestety, dodałby zapewne Ku¬
per, oparto j ą na najbardziej idealistycznych i relatywistycznych wątkach obecnych
w dawnych definicjach. Kultura, dla wpływowej szkoły Parsonsa, to „symbolicz¬
ny świat idei i wartości". Pominięto tradycję materialistyczną i uniwersalistyczną,
podkreślono, że kultura jest całym, zamkniętym światem — i stąd właśnie wyrosły
krytykowane przez Kupera współczesne koncepcje.
Pierwszy rozdział części drugiej, zatytułowany „Clifford Geertz: kultura jako
religia i jako wielka opera", nie jest wyrazistą krytyką, do której łatwo się ustosun¬
kować, a ilość przytoczonych faktów z życia Geertza, znajomość jego prac i ko¬
mentarzy do nich, w pierwszym momencie przytłacza czytelnika. Gdy spróbowałam
dotrzeć do osobistej opinii Kupera o osiągnięciach Geertzowskiej antropologii, tekst
rozdziału stał się „nieprzezroczysty", a słowa, których używa Kuper, odsłoniły nowe
znaczenia. Jakie jest zdanie Kupera o Geertzu? Pisząc o nim, używa następujących
sformułowań: „jego naturalną skłonnością jest raczej bycie eseistą", „nadał podejściu
kulturowemu kuszący powab", „świeże słownictwo i obietnice na czasie", „Geertz
jest kimś w rodzaju władcy w najświętszych gajach amerykańskiej akademii". Tego
typu określenia Geertza i jego pracy pojawiają się w tekście stosunkowo rzadko,
łatwo więc je przeoczyć w ogólnie chłodnym, lekko ironicznym, czyli „obiektyw¬
nym" tonie wypowiedzi. Dopóki czytelnik wierzy, że Kuper pisze tak o wszystkich
antropologach i ich koncepcjach, wydaje się, iż to tylko jego styl. Według mnie
jest to jednak wyraźne bagatelizowanie dorobku Geertza — dla Kupera jego sła
wa jest wynikiem sprawnych zapożyczeń z „ojców chrzestnych" (Webera, Parson
sa, Durkheima), umiejętności wpasowywania się w naukowe „mody" oraz lekkiego,
eseistycznego pióra. Kuper wyraźnie zarzuca Geertzowi bycie raczej artystą niż na¬
ukowcem.
Przy takim odczytaniu rozdziału, jego tytuł zyskuje inne znaczenie, Geertzowska
„kultura" stała się religią wielu młodych antropologów, ale czy jest także „wielką
operą"? Sztuczną grą, w której na bazie starych konwencji tworzy się imponujący
spektakl, najbardziej konserwatywną z „wysokich sztuk"? Należy pamiętać, że dzie¬
ła Geertza, jako jednego z niewielu antropologów, są czytane przez przedstawicieli
innych nauk, stały się inspiracją dla postmodernizmu w antropologii, wprowadziły
na stałe pojęcia tekstu i interpretacji do antropologicznych rozważań. Rozwój meto¬
dologii antropologicznej zawdzięcza więc im wiele. Prace terenowe Geertza zdobyły
sporą sławę wśród antropologów, wywołały dyskusję nad odpowiedzialnością bada¬
cza względem badanych, antropologiczną etyką. Inny świat został — wbrew opinii
Kupera — na pewno zyskany.
W kolejnym rozdziale Kuper dość szczegółowo omawia biografię Davida Schnei¬
dera, wywodząc z doświadczeń jego dzieciństwa i młodości późniejszy przebieg ka¬
riery naukowej. Przywołuje opinie znajomych Schneidera i uniwersyteckie anegdoty,
by poprzeć tezę, iż w życiu naukowym postępował on analogicznie do młodzień¬
czego buntu przeciw autorytetowi ojca i bezkompromisowej rywalizacji z bratem.
Konfliktowość Schneidera, jego niepopularne w środowisku poglądy, a nawet szcze¬
gólny szacunek dla Parsonsa, mają być projekcją skomplikowanych i przykrych dla
Schneidera stosunków rodzinnych.
�354
Rezenzje i noty recenzyjne
„Rodzinna obsesja" miała zdeterminować życie Schneidera do tego stopnia, że
najpierw zajął się on badaniami nad systemem pokrewieństwa na Wyspie Jap w Mi¬
kronezji, a potem próbował dowieść, że pokrewieństwo rozumiane jako genealogia
jest konstruktem kultury euroamerykańskiej, nieznanym Japczykom. Przedstawiona
w ten sposób teoria Schneidera okazuje się jedynie psychologiczną odpowiedzią na
problemy dzieciństwa i młodości. Po raz kolejny Kuper w sprytny sposób (choć me¬
toda jest tu zupełnie inna) dyskredytuje dokonania opisywanego antropologa. Jeśli
przyjmiemy argumentację, że Schneider był całkowicie zdeterminowany przez to,
czego doznał w młodości, jego wszelkie dokonania tracą sens. Podeszłabym do ta¬
kich teorii z dużą podejrzliwością, albowiem wydaje mi się, że „człowiek Zachodu"
odbiera tego rodzaju determinizm psychologiczny jako zarzut wobec wartości dzieła.
Cały ten wywód Kupera czyta się z narastającą irytacją, jego sposób tłumaczenia
rzeczywistości jest prosty i... nieweryfikowalny. Życie (jako całość jego biologii,
psychologii, kultury i wszystkiego, o czym jeszcze nic nie wiemy) Schneidera jest
niedostępne badaczom. Kultura ma w sobie, moim zdaniem, tyle samo biologii, ile
biologia kultury, wydaje się więc, że jako zdeterminowane naszą biologią i kulturą
ludzkie istoty nie mamy szans poza nie wyjść i opisać prawdziwego świata. Sam
Kuper, świadomie lub nie, posługuje się rozróżnieniem na naturę i kulturę — po to,
by ocenić naukową teorię poza naukową grą, która, jak dotąd, nie zakłada badania
powiązań rodzinnych naukowca w celu oceny tego, co stworzył.
Rozdział piąty rozpoczyna Kuper opisem sytuacji w amerykańskiej antropologii
lat 60. XX wieku. W tym czasie popularność zdobyły, według niego, dwa sprzecz
ne i rywalizujące ze sobą kierunki antropologiczne: relatywizm i neoewolucjonizm,
z którymi w różnych okresach życia związany był Marshall Sahlins. Kuper omawia
najpierw pierwsze dzieła Sahlinsa z lat 50. i 60., w których ten analizował kultury
wysp Pacyfiku, by wykazać, w jaki sposób przystosowują one do życia w konkretnym
środowisku przyrodniczym. W tym okresie wierzył w możliwość odnalezienia historii
ekonomii w schematach gospodarowania współczesnych łowców i zbieraczy.
Niestety (tak zdaje się powiedziałby Kuper), w roku 1967 Sahlins wyjechał do
Paryża i tam zetknął się ze strukturalizmem, a spotkanie to okazało się przełomem
w jego myśleniu o kulturze. Jego zainteresowania przesunęły się w stronę schema¬
tów symbolicznych i „determinizmu ideologicznego". Sahlins próbował jeszcze raz
wyjaśnić ewolucję społeczeństw, tym razem już w innym paradygmacie — strukturalistycznym. Następnie rozwijał teorię mitopraktyki, czyli odtwarzania mitów
w teraźniejszych działaniach, wyprowadzając swe tezy z materiałów dotyczących
społeczeństw polinezyjskich i ich mitologii.
Kuper traktuje Sahlinsa znacznie łagodniej niż Geertza i Schneidera; znajduje
w jego dorobku wartościowe przemyślenia. Interesujące jest, że zwraca uwagę głów¬
nie na zmianę w teoretycznej orientacji Sahlinsa, nie widząc podobieństw obu okre¬
sów jego twórczości. Zespala je determinizm — raz materialistyczny, raz kulturowy
— ale wciąż tak samo ograniczający jednostkę.
Rozdział szósty dotyczy wszystkich tych antropologów, którzy studiowali w „go¬
rących" latach 60., co zdaniem Kupera ukształtowało ich myślenie, a tym samym
�Rezenzje i noty recenzyjne
355
najnowsze teorie kultury. Najważniejszym nurtem wypracowanym przez to „poko¬
lenie" jest postmodernizm. Postmodernizm, zdaniem Kupera, stworzył jedynie coś
na kształt teorii, w obrębie swego rodzaju intelektualnej szkoły, czerpiąc z literatu¬
roznawstwa. Przoduje w tym James Clifford, autor pracy Kłopoty z kulturą, w której
etnograię przedstawił jako jeden z wielu kierunków literackich. W opinii Kupera
przyniosło to antropologii co najwyżej wzrost wyrainowania, nie zaś nową myśl.
Z większą sympatią podchodzi do postmodernistycznego „terenowca" Renato Rosal¬
do, który postuluje pisanie (a nie tylko czytanie) ze zrozumieniem. Ostatnimi bohate¬
rami Kupera stali się Michael Fischer i George Marcus. Obaj zostali zakwalifikowani
przez Kupera raczej jako lewicowi politycy niż naukowcy-antropolodzy. Postmoder¬
nizm charakteryzować ma powrót do romantyzmu, rozumianego jako celebrowanie
różnicy. Tym razem, aby uzasadnić uprzedzenie do „myślenia tożsamością", Kuper
powołuje się nie tylko na własne doświadczenia z RPA, ale także na Edwarda Saida
i Lilę Abu-Lughod.
W ostatnim rozdziale Kuper śledzi dalsze dzieje upolitycznienia (i to lewicowe¬
go) sporów o kulturę w Stanach Zjednoczonych. Jego zdaniem, od kilkunastu lat
„kulturą" w tym kraju zajmują się wszyscy poza antropologami. W siłę rosną studia
kulturowe, w których więcej miejsca poświęca się polityce niż nauce i dlatego stały
się one zapleczem multikulturalizmu. Multikulturalizm to opcja polityczna, której
Kuper jako liberał musi się przeciwstawić i robi to tak wyraziście, że przez chwilę ma
się wrażenie, iż cały ten obszerny wywód o „kulturze" był tylko po to, aby dotrzeć
tutaj. Przemawia przez niego lęk przed drugim apartheidem, którego hasła pobrzmie¬
wają w tym, co mówią multikulturaliści. Prawo do bycia odmiennym, według Kupera, musi być zawsze wtórne wobec prawa do bycia równym. Podkreślanie różnic
jest jego zdaniem właściwe ludom, które innych postrzegają jako wrogów i dlatego
postęp społeczny powinien takie myślenie ograniczać.
Aby podsumować całość pracy, warto zatoczyć koło i powrócić do samego po¬
czątku. Kuper jasno przedstawia powód, dla którego pisze — chce walczyć z kulturalizmem (a jego formą jest też multikulturalizm), albowiem może on stać się inną,
nowoczesną formą rasizmu. Autor jest tego świadomy, ponieważ urodził się w kraju,
który najsilniej tego nowego rasizmu doświadczył i chce ostrzec tych, którzy jeszcze
niebezpieczeństwa nie zauważyli. Kuper wykorzystuje całą siłę swej argumentacji,
by przekonać, że „kultura" dzieli. Świadomie jednak lub nie, używa w swej pracy
kulturalistycznych argumentów. Już podana wyżej geneza tej pracy jest czysto kulturalistyczna. Kuper znacznie więcej miejsca niż inni antropolodzy poświęca „przed¬
stawieniu postaci", obojętnie, czy mówi o sobie samym, Schneiderze, postmoderni¬
stach, studiach kulturowych, czy kulturze. Taka strategia doprowadza go jednak do
mocnej krytyki kultu różnicy i samej kultury.
Maja Kostecka
�356
Rezenzje i noty recenzyjne
Empire of the Senses. The Sensual Culture Reader, ed. David H o w e s, Berg
Publishers, Oxford, New York 2005, ss. 422.
Arystoteles twierdził, że nie ma niczego w rozumie, co najpierw nie byłoby w do
świadczeniu zmysłowym. Od starożytnych Greków, średniowiecznych mistyków,
poprzez Karola Marksa do Marshalla McLuhana, zmysły były przedmiotem kultu
rowej refleksji.
Zmysły są źródłem przyjemności i bólu, wiedzy i siły. Są związane z indywidual
nym doświadczeniem, ale stanowią także pole dla intensywnych badań kulturowych.
Odczuwanie to nie tylko kwestia fizjologicznych reakcji i/lub osobistego doświad
czenia. To jedna z podstawowych form kulturowej ekspresji, medium, poprzez któ
re społeczeństwa oddają się swoim kulturowym praktykom i wyrażają wyznawane
wartości. Widok malarskiego dzieła, zapach perfum, smak kolacji, są materią kultu¬
rowego zróżnicowania.
Świat odbiera się i definiuje za pomocą pięciu zmysłów. Wzrok, słuch, smak,
węch i dotyk są oczywistymi „narzędziami" czytania rzeczywistości. Używane są nie
tylko po to, aby uwierzyć, lecz także, by sprawdzić, przekonać, zrozumieć, zadziwić
— odebrać wrażenie na temat naszego bycia w świecie. Nasza pamięć jest w dużej
mierze pamięcią sensoryczną, zmysły łączą nas z przeszłością. Doznania zmysłowe
odgrywają znaczącą i inicjującą rolę w każdym przeżyciu estetycznym. Są związane
z emocjami — rządzą pożądaniem i awersją.
Współczesny dyskurs dotyczący relacji zmysłów i kultury zdominowany jest
przez problematykę wizualności. Obraz oddziałuje na każdego i codziennie. Cała ta
ogromna panorama wizualna istnieje dziś dookoła nas. Należymy do społeczeństwa
nasyconego obrazami, ciągle poddawanego wizualnym bodźcom, posługującego się
masowym językiem wizualnym.
W Polsce, mam takie wrażenie, antropolodzy włączyli się w nurt koncentrujący
się na zagadnieniach obrazu w kulturze. Opracowań z zakresu antropologii wizual¬
nej jest wiele, dotyczą one fotografii, filmu, szeroko pojętej ikonosfery. Natomiast
tekstów antropologicznych poświęconych fonosferze, oddziaływaniu zapachów, roli
dotyku w kulturze czy tematyce smaku — jest znacznie mniej. Są to porozrzuca¬
ne po różnych czasopismach i zbiorowych opracowaniach artykuły, niekiedy w ca¬
łości mówiące o zmysłach, a niekiedy czyniące z nich tylko jeden z poruszanych
wątków.
Tymczasem antropologia zmysłów, jako dziedzina nauki, weszła do antropolo¬
gicznego krajobrazu w późnych latach osiemdziesiątych i wczesnych dziewięćdzie¬
siątych XX wieku. Rozwija się i uprawiana jest przede wszystkim w Stanach Zjed
noczonych i Kanadzie, a jednym z czołowych jej przedstawicieli jest David Howes.
W 1988 roku założył on wraz z grupą zaprzyjaźnionych naukowców The Concordia
Sensoria Research Team (CONSERT). Grupa działa przy Wydziale Socjologii i An¬
tropologii Uniwersytetu Concordia w Montrealu w Kanadzie i zajmuje się kulturo¬
wą interpretacją zmysłów. Zainteresowania badaczy koncentrują się na społecznych
implikacjach komercjalizowania się zmysłów, sterowania percepcją w technologii,
projektowaniu czy konsumpcji. To również, wciąż stawiane na nowo, pytania o rolę
�Rezenzje i noty recenzyjne
357
zmysłów we współczesnych mediach, ideologiach klasowych, rasowych oraz w gen¬
der studies.
David Howes jest redaktorem serii Sensory Formations wydawnictwa Berg. Pu¬
blikujący tu autorzy chcą uzmysłowić czytelnikom, że zmysły to nie tylko indywidu¬
alne, ale także kulturowe doświadczenie, oraz podkreślają znaczenie zmysłów w ba¬
daniach społecznych i kulturowych. W serii tej ukazały się już następujące książki:
The Auditory Culture Reader (M. Bull, L. Back, eds.) — proponująca strategię głę¬
bokiego słuchania, czyli takiego, które obejmuje dźwięki życia codziennego, naturę
i myśli; The Book of Touch (C. Classen, ed.) — zastanawiająca się nad granicami
bólu i przyjemności, światem „dotykanym" przez niewidomych, metodami azjaty¬
ckiej medycyny i ciałem w wyobrażonych światach wirtualnych; The Taste Culture
Reader: Experiencing Food and Drink (C. Korsmeyer, ed.) — ukazująca smak jako
najbardziej poruszający ze zmysłów, przenikający kulturowe, społeczne i religijne
relacje; The Smell Culture Reader (J. Drobnick, ed.) — odpowiadająca na pytania
o najbardziej nieuchwytny ze zmysłów — węch, który nie jest jedynie przekaźnikiem
miłych bądź przykrych zapachów; Cultures of Vision: The Alternative Visual Culture
Reader (E. Edwards, K. Bhaumik, eds.) — w inny od dominującego w kulturowym
dyskursie sposób mówiąca o obrazie i jego roli w rozumieniu otaczającego nas świa¬
ta; The Six Sense Reader (D. Howes, ed.) — poszukująca definicji szóstego zmysłu,
tego, co leży poza naszą percepcją.
W 2005 roku, również w serii Sensory Formations, Howes wydał książkę Empi¬
re of the Senses. The Sensual Culture Reader. Wyjściowym założeniem tego opra¬
cowania jest przekonanie, że zmysły są bramą wiedzy, instrumentem siły, źródłem
przyjemności i bólu; są też przedmiotem dramatycznych różnic. Książka podzielona
jest na pięć części, a każdą z nich poprzedza krótki wstęp Howesa. Tom zawiera
fragmenty większych prac, drukowane już wcześniej artykuły oraz teksty napisane
specjalnie do Empire of the Senses. Antropologią zmysłów zajmuje się wielu bada¬
czy, ale w tym opracowaniu znalazły się przede wszystkim teksty autorów ze Sta¬
nów Zjednoczonych i Kanady. Są to antropolodzy, socjologowie, literaturoznawcy,
geografowie, specjaliści od prawa i języka angielskiego, historycy nauki i techni¬
ki oraz filozofowie (choć znajdziemy także tekst z zakresu neurologii zmysłów!).
Jak zauważa sam Howes, przedmiot naukowej refleksji zawartej w książce znajduje
się na pograniczu wielu dziedzin. Ich połączenie dowodzi, jak owocna może stać
się perspektywa interdyscyplinarna. Ukazanie wielorakich kontekstów, przedsta¬
wienie faktów na podstawie konkretnych badań naukowych i zebranie tego, mimo
różnorodności podejść badawczych, w całość tworzącą wielowątkowe, a zarazem
spójne opracowanie, to podstawowe atuty książki. Bogate bibliografie poszczegól¬
nych artykułów uzupełnia David Howes o listę pięćdziesięciu tytułów z zakresu nauk
społecznych, humanistycznych i sztuki. Są to propozycje lektur dla wszystkich tych,
którzy chcieliby poszerzyć swoją wiedzę z zakresu prezentowanej problematyki.
Pierwsza część książki, zawierająca dwa rozdziały, dotyczy roli zmysłów w pro¬
cesie poznawczym. Oliver Sacks proponuje projekt z zakresu neuroantropologii. Od¬
wołując się do swoich wcześniejszych badań, w których zajmował się percepcją głu¬
choniemych, zadaje pytanie: „Co widzą niewidomi?". Z etnograficzną ciekawością
�358
Rezenzje i noty recenzyjne
opisuje światy swoich pacjentów. Marshall McLuhan, autor drugiego rozdziału, zna
ny jest w Polsce jako badacz mediów i ich oddziaływania na jednostkowe i społeczne
życie człowieka. We fragmencie zamieszczonym w Empire of the Senses McLuhan
porusza się wewnątrz sensorium pięciu zmysłów. Próbuje pokazać, jak ważną rolę
odgrywają one w architekturze i planowaniu urbanistycznym, komunikacji społecz¬
nej i psychologii, historii i antropologii.
Dwie kolejne części tomu koncentrują się na geografii i historii zmysłów. Susan
Stewart bada relacje między doświadczaniem za pośrednictwem zmysłów a pamię
cią i tworzeniem sztuki. Prezentuje krótką historię sensorium w zachodniej filozofii
i literaturze. Odwołuje się między innymi do Arystotelesa, Kanta, Freuda, Marksa
i Prousta, by dowiedzieć się, jak rozumiano relacje między zmysłami a rzeczywi¬
stością, i jak motyw pięciu zmysłów stał się jednym z toposów zachodniej literatury.
Tekst Constance Classen, historyka kultury, wpisuje się natomiast w nurt gender stu¬
dies. Swoją opowieść o „męskich i kobiecych zmysłach" rozpoczyna Classen w śred
niowiecznej Europie, a kończy w epoce modernizmu. Dowiadujemy się, że w historii
kultury mężczyznom przypisywano zazwyczaj zmysły wzroku i słuchu — uważane
za bardziej wartościowe, dominujące. Kobiety żyły wśród zapachów, smaków i do¬
tyku. Alain Corbin zajmuje się z kolei trudnościami, jakie napotyka na swojej dro¬
dze badawczej historyk zmysłów. Jego analizy opierać się mogą prawie wyłącznie
na tekstach pisanych lub dziełach malarskich. Nie zawsze dostarczają one wiedzy
na temat społecznej hierarchii zmysłów. Badacz wciąż musi sobie zadawać pytanie,
jak wtedy smakował, pachniał i brzmiał świat.
Kolejne teksty zawarte w książce to podróże po sensualnych pejzażach. Ich au¬
torzy zastanawiają się na przykład, dlaczego w jednej kulturze przypisuje się domi¬
nującą rolę smakowi, a w innej zmysłowi słuchu. Jaką rolę odgrywa w zachodniej
Afryce wewnętrzny zmysł równowagi? Jak interpretować japońską ceremonię pa
rzenia i picia herbaty? I dlaczego Japonia to imperium wszystkich zmysłów, a nie
—jak chciał tego Roland Barthes — imperium znaków? Jak poprzez smaki, zapachy
i dźwięki, żyjące w diasporze i pracujące w Hongkongu Filipinki odtwarzają swoją
kulturę i tradycję?
W dwóch ostatnich częściach książki autorzy zmagają się z problematyką roli
zmysłów w doświadczaniu nowoczesności i ponowoczesności. Zadają także pytanie,
jak zmysły współtworzą estetykę codzienności. Jim Drobnick przedstawia teorie do¬
tyczące estetyki świata zapachu. Pokazuje, jak różne dziedziny współczesnej sztuki,
a zwłaszcza projekty wystawiennicze i muzealne, wzbogacają swój przekaz dzięki
sile, jaką ma w sobie zapach. David Howes prowadzi czytelnika między innymi do
wielkiego centrum handlowego, by na przykładzie wykorzystania wrażeń sensualnych w socjotechnice przedstawić logikę późnego kapitalizmu. Robert Desjarlais
opisuje zaś schronisko dla bezdomnych w Bostonie, w którym percepcja zdomino¬
wana jest przez ograniczony wachlarz bodźców. Jest to opowieść o świecie głodu,
zimna i przemocy, gdzie ciszę i spokój można znaleźć jedynie we własnym ciele.
Nie sposób odnieść się do wszystkich rozdziałów tak szeroko zakrojonej pracy.
Wielość poruszanych wątków prowokuje pytania, może być inspiracją do wielu prze¬
myśleń i dalszych poszukiwań.
�Rezenzje i noty recenzyjne
359
W zamierzeniu redaktora tomu, Davida Howesa, jest to zatem książka skierowa¬
na do tych czytelników, którzy chcą pełniej poznać i zrozumieć, jak doświadczamy
otaczającego nas świata. Lektura tej pracy jest fascynująca, choć jej interdyscypli¬
narność, która niewątpliwie jest atutem, wymaga od czytelnika intelektualnej ela¬
styczności i antropologicznej ciekawości. Książka wolna jest od autorytatywnych
interpretacji. Jej trzon stanowi jednak niespotykanie pieczołowite zestawienie faktów
i hipotez, z których chyba ani jedna nie została pozostawiona bez przypisu, odnośni¬
ka czy komentarza. Od teoretycznych esejów po empiryczną etnografię, gender stu¬
dies, kulturę materialną i życie codzienne — Empire of the Senses jest opracowaniem
ważnym dla zrozumienia naszych relacji z innymi i z otoczeniem. Zmysły rozumiane
są tu jako kulturowy system. Klasyczne już teksty McLuhana i Corbina oraz te pisane
przed kilku laty, podważają hegemonię wzroku we współczesnym dyskursie i do¬
wodzą intersensualności naszego poznania. Tom ten potwierdza także wielki wpływ
dychotomii tego, co racjonalne i emocjonalne, umysłu i ciała, ale zapewnia jedno¬
cześnie, że jesteśmy w środku sensualnej rewolucji, która wymaga nowych form
reprezentacji.
Prace pisane i redagowane przez Davida Howesa i skupionych wokół niego ba¬
daczy wytrzymują krytykę naukową. Próbują sformułować teorię i metodologię an¬
tropologii zmysłów. Choć język tych tekstów oraz wybrane tematy mogą czasem
sugerować, że mamy do czynienia z atrakcyjną (pseudo-)naukową publicystyką, to
jednak wyrażane sądy wsparte są rzetelnymi badaniami i wyprowadzane z zacho¬
waniem rygorów naukowego postępowania. Brak polskich tłumaczeń prac z kręgu
amerykańskiej i kanadyjskiej antropologii zmysłów wydaje mi się zatem wielkim
przeoczeniem.
Na koniec należy podkreślić intelektualną satysfakcję, jaka płynie z lektury teks¬
tów zawartych w Empire of the Senses. Przypuszczam, że wielu czytelników książki
ma poczucie obcowania z tekstami wyjątkowymi, ze względu na sposób, w jaki auto¬
rzy piszą, błyskotliwy i odbiegający od sztywności akademickiego wywodu, przede
wszystkim zaś z powodu poruszanych treści oraz ich aktualności.
Aleksandra Krupa
Gender. Perspektywa antropologiczna, t. 1: Organizacja społeczna, red. Re
nata E. H r y c i u k i Agnieszka K o ś c i a ń s k a, przeł. M . Bierca i in., Wy
dawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2007, ss. 328.
Pojęcie płci kulturowej (gender) w ciągu kilku ostatnich dziesięcioleci wywar¬
ło ogromny wpływ na rozwój nauk humanistycznych i społecznych. Refleksja nad
konstruowaniem płci w określonych kulturach i społeczeństwach przewartościowała
myślenie na temat kobiecości, męskości, seksualności czy ról społecznych przypisy¬
wanych określonym osobom.
�360
Rezenzje i noty recenzyjne
Książka Gender. Perspektywa antropologiczna jest wyborem jedenastu tekstów
anglojęzycznych. Jedne są klasyczne, znane i często cytowane, inne — nowe, nie
publikowane lub napisane specjalnie do tego zbioru. W przygotowaniu jest jeszcze
drugi tom książki, Kobiecość, męskość, seksualność, składający się z dwóch części:
„Konstruktywizm społeczny: ciało i seksualność" oraz „Wizerunki męskości".
Omawiany tom składa się z trzech części: „Rodzina i pokrewieństwo", „Płeć kul
turowa a naród, państwo i organizacja plemienna" oraz „Gender w świecie postkolonialnym". W każdej części czytelnik znajdzie zarówno teksty teoretyczne, jak
i analizy materiału terenowego z różnych części świata, będące egzemplifikacją przy
jętych założeń teoretycznych. Z konieczności dokonam omówienia tylko niektórych
tekstów, nie uważając innych za gorsze czy mniej interesujące.
W pierwszej części znalazł się ważny tekst Sylvii Junko Yanagisako i Jane Fishburne Collier O ujednoliconą analizę płci kulturowej i pokrewieństwa. Autorki od¬
rzucają przyjęte w badaniach nad pokrewieństwem dychotomie: natura — kultura,
produkcja — reprodukcja i publiczne — prywatne, negując tym samym tezę, że
w centrum kulturowej organizacji gender leży biologiczna różnica między rolami,
które w rozmnażaniu płciowym odgrywają mężczyźni i kobiety. „Jedynie stawiając
to założenie pod znakiem zapytania — piszą badaczki — można w ogóle zacząć
pytać o to, jak inne kultury rozumieją różnice między mężczyznami i kobietami,
i rozpocząć badania nad tym, w jaki sposób nasza własna kultura koncentruje się
na stosunku płciowym i porodzie, które uznaje za kluczowe momenty konstytuu¬
jące kobiecość i męskość" (s. 53). Proponują badanie społeczeństwa na podstawie
trzech elementów: analizy kulturowych systemów znaczeń, analizy systemów mode¬
li nierówności społecznych oraz analizy historycznej. Z kolei w artykule pod intry¬
gującym tytułem Czy rodzina istnieje? Nowe ujęcia antropologiczne, Jane Fishburne
Collier, Michelle Z. Rosaldo i Sylvia Yanagisako odrzucają funkcjonalistyczną teorię
rodziny jako uniwersalnej w każdym społeczeństwie instytucji spełniającej określo¬
ne potrzeby. Ich zdaniem, rodzina jest przede wszystkim konstrukcją ideologiczną
czy moralną, związaną z nowoczesnym państwem. Badaczki zwracają się w stronę
ustaleń XIX-wiecznych naukowców, którzy rodzinę pojmowali w kategoriach dyna¬
micznych (ewolucjonistycznych), wskazując jednak na jej zmienność i dostosowanie
do konkretnych warunków społeczno-politycznych i kulturowych. Tym tropem, nie
przyjmując jednak formułowanych przez naukowców wiktoriańskich koncepcji (ta¬
kich jak pierwotny matriarchat czy promiskuityzm), idą Collier, Rosaldo i Yanagisako. Zakładają, że jednym z zasadniczych pojęć konstytuujących pojęcie współczesnej
rodziny amerykańskiej jest „wychowanie". Wyraz ten określa nie tylko zapewnienie
biologicznego przetrwania, ale ewokuje rodzaj więzi, która pociąga za sobą oddanie
i miłość. Więzi owe są trwałe i łączą się ze współpracą, a nie z konkurencją. Na
gruncie współczesnej kultury amerykańskiej można mówić o przeciwstawieniu się
rodziny państwu i rynkowi, to jest instytucjom przynależnym do sfery publicznej,
podczas gdy rodzina należy do sfery prywatnej, intymnej.
O tym, jak funkcjonuje aparat państwowy w Japonii, pisze Anne Allison, anali¬
zując instytucję obento — pudełka z drugim śniadaniem przygotowywanym przez
matki dla przedszkolaków. To, w jaki sposób powinno zostać przygotowane obento
�Rezenzje i noty recenzyjne
361
(misternie wykonane malutkie porcje różnych potraw, co ma zachęcić dziecko do
zjedzenia wszystkiego) i jak powinno zostać zjedzone (szybko i bez pozostawiania
resztek), wskazuje, jakie role przypisuje się dziecku — przystosowanie do bycia zdy
scyplinowanym i niewybrednym (w obento znajdują się też potrawy, których dziecko
nie lubi) oraz matce — konieczność poświęcenia dziecku należytej uwagi i znacznej
ilości czasu. Dziecku, uczącemu się jeść pałeczkami, przekazane zostają elementy
tradycyjnej kultury japońskiej. Wreszcie zarówno dziecko, jak i matka zostają pod¬
dane obserwacji i ocenie przez wychowawczynie, inne matki i inne dzieci.
Victoria Ana Goddard w artykule „Dziewica i państwo". Płeć i polityka w Ar¬
gentynie analizuje relację pomiędzy płcią kulturową a polityką, zwracając uwagę
na „upłciawianie" (gendering) dyskursu i działalności politycznej. Analizuje dwa
konteksty: rolę kobiet w oddolnych działaniach społeczeństwa przeciwko reżimom
wojskowym w Chile i Argentynie oraz ważność płci w poparciu populistycznych
rządów Juana Domingo Perona. Szczególną uwagę poświęca osobie Evy Perón, żony
generała, która swoją postawą i działaniem akcentowała z jednej strony tradycyjne
wartości przypisywane kobiecie (macierzyństwo, empatia, bliski związek z drugim
człowiekiem), a z drugiej wskazywała na potrzebę zmian, takich jak na przykład
włączenie kobiet do sfery polityki albo dostrzeżenie potrzeb najuboższych. Z kolei
w latach 70. XX wieku w Chile i w Argentynie celem rządów wojskowych było od¬
politycznienie sfery prywatnej. Podkreślano więc takie wartości jak macierzyństwo
czy podporządkowanie się kobiet dobru ich dzieci. Jednakże represje państwa dosię¬
gły nie tylko działaczy politycznych, ale i zwykłych ludzi i ich rodziny. Matki z Pla
cu Majowego w Argentynie czy Stowarzyszenie Rodzin „Znikniętych" Więźniów
w Chile działały oddolnie, poprzez niesformalizowane metody oporu, na przykład
strajki głodowe i organizowanie pomocy najbiedniejszym. Opierając się na wartoś¬
ciach promowanych, a jednocześnie niszczonych przez państwo, kobiety wysuwały
żądania prywatne — między innymi domagały się ujawnienia miejsc przebywania
„znikniętych" z ich rodzin. Ich działania miały jednak wymiar ogólniejszy — Matki
z Placu Majowego podkreślały odrzucenie przemocy i wskazywały na swoją tożsa¬
mość jako matek (ich symbolem była biała chustka wiązana na głowie).
Dwa teksty dotyczą sytuacji w Polsce. Frances Pine, która od lat 70. X X wieku
prowadziła badania na Podhalu, analizuje współczesne góralskie wesele w kontek¬
ście przemian ustrojowych po 1989 roku i w związku ze stosunkiem górali podhalań¬
skich do państwa i organizacji pracy. W czasach socjalizmu, rytuały związane z do¬
mem i rodziną były rozbudowane, co stanowiło swego rodzaju opór wobec systemu.
Obecnie dawne domowe rytuały uzewnętrzniły się (wesele w domu kultury, korzy¬
stanie z usług profesjonalnych kelnerów). Przed rokiem 1989 negatywnie postrzega¬
na praca wykonywana poza domem stała w opozycji do „roboty" w domu i dla domu
(istotnym elementem był nielegalny i półlegalny drobny handel). Po 1989 roku, gdy
to, co należało do szarej strefy, można było zalegalizować, praca wykonywana poza
domem stała się bardziej widoczna, a sfery pracy i rodziny wyraźniej się od siebie
oddzieliły. Dom jednak, pisze Pine, pozostaje centrum kultury góralskiej. „Rytuały
związane z domem, które publicznie ukazują relacje pomiędzy płcią kulturową oraz
pracą a ziemią i które metaforycznie podkreślają jego centralną, kulturową i ekono-
�362
Rezenzje i noty recenzyjne
miczną pozycję, jako sprzeciwiające się państwu, umiejscawiane są „na zewnątrz"
i tym samym przyczyniają się do redeinicji miejscowych tożsamości i przesunięcia
ich w stronę konsumpcji i utowarowienia" (s. 88). I o ile wcześniej najstarsze poko¬
lenia przekazywały wiedzę i umiejętności, o tyle teraz status ekonomiczny i symbo¬
liczny domu reprezentują ludzie młodzi, obeznani z kulturą konsumpcji. Gender jest
tu kluczem w wyborze praktyk, symboli i wartości.
Thomas Chivens, wskazując na zależności pomiędzy koncepcją płci a państwem,
analizuje wymianę modeli interwencji policji i wiedzy eksperckiej dotyczącej prze¬
mocy domowej względem kobiet pomiędzy Stanami Zjednoczonymi a Polską (pro¬
wadził badania w Warszawie w latach 2000-2001). Płeć, która z punktu widzenia
policyjnych interwencji jest kategorią istotną, powinna być rozpatrywana na wielu
poziomach. „Jest ona — pisze Chivens — (...) w coraz większym stopniu kategorią
używaną przez przedstawicieli państwa (state actors) reformujących rządowe sposo¬
by interwencji, mające na celu naprawę moralności obywatelskiej, a zarazem zdolne do
wytwarzania kapitalistycznych i demokratycznych form życia. Także przemoc domo¬
wa nie jest uniwersalnym faktem, które poddaje się odkryciu, a następnie analizie ( . ) .
Jest ona zaś zjawiskiem kulturowym, a zatem deiniowanym w sposób utrwalony przez
historię, materialnym i względnym (contingent)" (s. 185). Artykuł T. Chivensa został
napisany specjalnie do tomu Gender. Perspektywa antropologiczna.
W części III — „Gender w świecie postkolonialnym" na szczególną uwagę zasłu
guje artykuł irańskiej antropolożki Homy Hoodfar, Zasłona w ich umysłach i na na
szych głowach: muzułmanki i praktyki zasłaniania. Rozważania Hoodfar wpisują się
w dyskusję na temat Orientu i orientalizmu jako konstruktu wykreowanego przede
wszystkim przez kulturę Zachodu oraz wskazują na stałe zagrożenie naszym głów¬
nym „grzechem" — etnocentryzmem. Zasłanianie ciała przez muzułmanki autorka
analizuje na trzech poziomach: 1) jak zasłona odbierana jest przez przedstawicieli
świata Zachodu, a mianowicie jako symbol zacofania, islamskiego fanatyzmu i uci¬
sku kobiet; 2) jak była oraz jak jest postrzegana przez same muzułmanki w Iranie (tu
istotna jest historyczna analiza pokazująca, że po pierwsze, zasłona pojawiła się na
Bliskim Wschodzie na długo przed islamizacją, po drugie, na początku była oznaką
prestiżu i wysokiej pozycji społecznej, a po trzecie — przymusowy zakaz zasłania¬
nia się spowodował nie wyzwolenie, ale marginalizację kobiet, gdyż nie chciały one
pojawiać się poza domem „nago") i 3) jakie są konsekwencje noszenia zasłon przez
kobiety niepochodzące z Bliskiego Wschodu — okazuje się, że nie jest istotna sama
zasłona, ale to, kto j ą nosi. Noszące zasłony Kanadyjki-muzułmanki — pisze Hoodfar — będą postrzegane jako podążające za modą, natomiast kobiety z Bliskiego
Wschodu — jako zacofane fanatyczki. U tych drugich jednak zasłanianie się jest
w pełni świadome i co więcej, uważają one, że właśnie noszenie zasłony umożliwia
im wyjazd na Zachód na studia. Odwołując się do islamu, dowodzą, że religia ta daje
równe prawa dziewczętom i chłopcom. Z drugiej strony, okazują przywiązanie do
tradycyjnych wartości, dzięki czemu nie zrażają do siebie rodziców i własnej spo¬
łeczności.
Redaktorki tomu piszą we wstępie, że książka zrodziła się podczas prowadzonych
przez nie zajęć z antropologicznej refleksji nad płcią w kulturze. Dlatego też wybór
�Rezenzje i noty recenzyjne
363
tekstów był podyktowany przede wszystkim celem dydaktycznym. Wiele z tych teks¬
tów jest trudno dostępnych w oryginale, a ponadto znajomość języka angielskiego
nie jest jeszcze wśród polskich studentów czy naukowców zadowalająca. Dlatego też
istotną, aczkolwiek dość skromną częścią książki jest angielsko-polski słowniczek
terminów z zakresu antropologii płci i seksualności. Terminologia antropologiczna
w języku polskim jest chaotyczna i nieprecyzyjna, wiele angielskich wyrazów jest
niejednoznacznych. W związku z tym niejednokrotnie trudno jest znaleźć ich dobry
ekwiwalent. Tym bardziej na uwagę zasługuje fakt, że przekłady w książce Gender.
Perspektywa antropologiczna zostały napisane bardzo starannym językiem.
Książka powinna zainteresować nie tylko studentów czy wykładowców, ale każ¬
dego przedstawiciela nauk humanistycznych czy społecznych, ponieważ, jak się
wydaje, nie można już dziś rozumieć klasycznych antropologicznych kategorii, jak
pokrewieństwo, rodzina czy podział pracy, ale także innych, jak postkolonializm czy
globalizacja, bez odwołania się do analiz prowadzonych z punktu widzenia gender
studies.
Karolina Bielenin
Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung. Beiträge zur Histo
rischen Stereotypenforschung, red. Hans H. H a h n , Elena M a n n o v ä , Peter Lang
Europäischer Verlag der Wissenschaften, Frankfurt am Main 2007, ss. 535.
Wielu ludzi żyjących w Europie Środkowej i Wschodniej jest przeświadczonych,
iż w zachodniej części kontynentu nikt się nimi nie interesuje. Można by rzec, że jest
to swoisty stereotyp czy autostereotyp Europejczyków zapoznanych, może gorszych,
pewnie niezrozumiałych. Ale -wydano niedawno we Frankfurcie nad Menem, czyli na
Zachodzie, książkę złożoną z prac dotyczących Europy Środkowej, w dodatku stano¬
wiącą dziewiąty już tom w serii Mitteleuropa-Osteuropa. Oldenburger Beiträge zur
Kultur und Geschichte Ostmitteleuropas. Świadczy ona o niejakim zainteresowaniu
nie-zachodnim obszarem Europy. Nationale Wahrnehmungen und ihre Stereotypisierung jest tomem, w którym spotykają się teksty uczonych z dwóch krajów Europy
Środkowej: Słowacji i Niemiec. Zredagowali go Niemiec i Słowaczka: Hans Hen
ning Hahn i Elena Mannovä. Nie znaczy to bynajmniej, że w książce można przeczy¬
tać tylko o Niemcach i Słowakach, autorzy nie zapominają bowiem, iż Mitteleuropa
złożona jest także z innych nacji.
Prace zamieszczone w tym tomie poświęcone są przede wszystkim stereotypom
rozpowszechnionym wśród narodów środkowoeuropejskich, zawierają opinie na te¬
mat własnego narodu oraz sąsiednich. Zgromadzone tu przykłady — bardzo liczne,
choć przecież nie wyczerpujące — pozwalają uświadomić sobie rozmaitość sposo¬
bów rozumienia siebie wobec innych oraz innych wobec siebie.
Na początku tomu, poza wstępem, znajdują się rozważania metodologiczne, za¬
warte w dwóch tekstach: Hansa Henninga Hahna i Lubora Kralika. Chociaż autor
�364
Rezenzje i noty recenzyjne
pierwszego z nich wysuwa dwanaście tez historycznych badań nad stereotypem, ża
den z nich nie usiłuje wprowadzać dyrektyw obowiązujących pozostałych autorów
tomu. Obydwaj próbują raczej dać ogólne wprowadzenie do poruszanych dalej te
matów.
W następnej części mówi się o rozmaitych stereotypach związanych z życiem
codziennym. Elena Mannová interesuje się treściami zawartymi w nazwach potraw
w słowackich książkach kucharskich, wydawanych w ciągu XX wieku. Drobny ma
teriał językowy wykorzystuje też Olga Danglová, która analizuje inskrypcje na ma
katkach, wieszanych w krajach Europy Środkowej (także w Polsce), stanowiących
wyraz mieszczańskich idei. Gabriela Dudeková zastanawia się, kto na tym obszarze
w XIX i na początku X X wieku uchodził za ubogiego, kto zaś zasługiwał na mia
no dobroczyńcy. Z kolei Heike Müns snuje nader błyskotliwe rozważania na temat
stereotypów muzycznych, przejawiających się w pieśniach. Ostatni tekst tej części,
Dany Borutovej, dotyczy dziewiętnasto- i dwudziestowiecznej architektury krajów
środkowoeuropejskich, w której, jak na przykład w witkiewiczowskich willach, pró¬
bowano zawrzeć pewne treści narodowe.
Kolejna część tomu to dwa artykuły o przedstawieniach Żydów, pojawiających się
w dość specyficznych tekstach. Birgit Bruns pisze mianowicie o stereotypie Żydów
w osiemnastowiecznych encyklopediach. Tobias Weger zajmuje się żydowskim Kra¬
kowem i żydowską Pragą w niemieckojęzycznych przewodnikach turystycznych.
Stereotypizacji ulegają, jak wiadomo, także procesy historyczne. Tym problemem
zajmują się autorzy następnej partii omawianej książki. Jens Breder porównuje kon¬
strukcje Wschodu i Zachodu w pracach niemieckiego historyka Ernsta Kornemanna
(1868-1946) i historyka sowieckiego Vladimira Sereeva (1883-1941). Stephan Scholz
zastanawia się nad rolą legendy apostoła Niemiec, św. Bonifacego, w dziewiętnasto
wiecznej ideologii narodowej. Rudolf Holbach pisze zaś o stereotypach zawartych
w tekstach dotyczących dziejów Hanzy, a Rainer Grübel analizuje obraz Niemiec
przedstawiony w pismach Vasilija Rozanova.
Trzy teksty składają się na następną część książki. Ich autorzy zajmują się kwe¬
stiami politycznymi z niedawnych dziejów środkowoeuropejskich. Tekst Katariny
Popelkovej nawiązuje do faktu rozpadu Czechosłowacji na Czechy i Słowację, co
wiązało się z problemem wytyczenia granic między nowymi państwami, zamieszka¬
łymi przez narody o podobnej wszakże kulturze. Eva Hahn poświęciła swój artykuł
stereotypowi Europy Wschodniej w okresie zimnej wojny. Do tego tekstu zdaje się
nawiązywać artykuł Hansa Henninga Hahna o lansowanym stereotypie wroga, o Ame¬
rykanach i nazistach w zimnowojennej propagandzie państw komunistycznych.
I wreszcie, ostatnia partia książki dotyczy stereotypów Niemców i Słowaków.
Eva Krekovicová pisze w swoim artykule o autostereotypie Słowaków i jego wyko
rzystywaniu, zwłaszcza w działalności politycznej. W drugim tekście, Duśan Śkvarny podejmuje karkołomną niekiedy próbę wyjaśnienia genezy pewnych stereotypów
funkcjonujących w słowackiej kulturze. Natomiast Magdalena Paríková mówi o tym,
jak postrzegają się wzajemnie Niemcy i Słowacy, a wymieniany już poprzednio
Hans Henning Hahn dzieli się swoimi spostrzeżeniami na temat Słowaków w litera¬
turze niemieckiego obszaru językowego.
�Rezenzje i noty recenzyjne
365
Tak prezentuje się ów słowacko-niemiecki tom o Europie Środkowej. Można
by się zastanawiać, czy wszystkie połacie Europy Środkowej są tutaj ukazane pro
porcjonalnie. Aczkolwiek nie ma to znaczenia, gdyż książka ta nie jest monografią,
a zbiorem artykułów przyczynkarskich. Zresztą, tych przyczynków jest tu aż dwa¬
dzieścia, toteż chyba nie odczuwa się niedosytu.
Niewątpliwie na uznanie zasługuje problematyka tej zbiorowej pracy. Zajmowa¬
nie się stereotypami nastręcza częstokroć sporych trudności; ot, chociażby w toku
badań można stać się niechcący rozsadnikiem stereotypów. Badania nad stereotypa¬
mi mogą jednak przyczynić się również do ich przezwyciężenia. A są przecież takie,
które krzywdzą, utrudniają życie. Dlatego, mimo ewidentnych przeszkód, na pewno
warto podejmować studia nad tą dziedziną. W przypadku niemieckich i słowackich
autorów omawianego tomu dało to dobre rezultaty.
Grzegorz Pełczyński
Guglielmo V e r d i r a m e , Barbara H a r r e l l - B o n d , Rights in Exile. Janus¬
-FacedHumanitarianism, Berghahn Books, New York, Oxford, 2005, ss. 385.
Studia nad uchodźstwem rozwijają się intensywnie od początku lat 80. ubiegłego
wieku. W ich ramach bada się zarówno uchodźców, jak i tych, którzy uchodźcom
pomagają. W roku 1986 ukazała się pierwsza antropologiczna praca poświęcona kry
tyce działalności Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych ds. Uchodźców
(dalej UNHCR) — Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, napisana przez
Barbarę Harrell-Bond (1986). Dziewiętnaście lat później ta sama autorka, we współ
pracy z Guglielmo Verdirame, napisała Rights in Exile, będące udokumentowaniem
błędów i nadużyć popełnianych przez UNHCR, organizacje pozarządowe i rządy
wobec uchodźców przebywających na terytorium Kenii i Ugandy. Jest to swoiste
zderzenie się teorii z praktyką. Po jednej stronie mamy międzynarodowe prawa czło¬
wieka i prawa uchodźców, a po drugiej rzeczywistość, z którą zetknęli się bada¬
cze w ciągu trwających 4 lata systematycznych badań terenowych. Zatem nie jest
to książka łatwa ani przyjemna. Stanowi krytykę ludzi, których uważa się za „tych
dobrych", „tych szlachetnych", którzy pomagają „tamtym, biednym ludziom". Auto¬
rzy nie tyle podważają jednak sens pomocy, ale raczej odsłaniają mniej znaną twarz
humanitaryzmu na świecie.
Barbara Harrell-Bond jest antropologiem, założycielką pierwszego Refugee Stu
dies Centre, powstałego w latach 80. w Oxfordzie. Wykładała także na uniwersyte
tach w Makerere i w Kairze. Zajmuje się głównie tematyką związaną z uchodźstwem
i pomocą humanitarną. Jej wspomniana wyżej książka z roku 1986 otwarła całkowi¬
cie nowe pole badawcze. Rights in Exile odbiło się podobnym echem. Współautorem
tej pracy jest Guglielmo Verdirame, wykładowca prawa międzynarodowego na Uni¬
wersytecie Cambridge. Jest on jednym z wiodących ekspertów w zakresie odpowie¬
dzialności i wiarygodności ONZ oraz prawa uchodźczego.
�366
Rezenzje i noty recenzyjne
Celem zarówno badań stanowiących podstawę tej pracy, jak i samej książki, jest
— jak piszą autorzy — „przeanalizowanie tego, jak międzynarodowe prawa czło¬
wieka i prawo uchodźcze jest używane w praktyce. Innymi słowy, jak międzyna
rodowa ochrona prawna przekłada się na codzienne życie uchodźców w Afryce
Wschodniej" (s. 5). U podstaw tak sformułowanego celu legło przekonanie o tym,
że prawa człowieka są uniwersalne, niezbywalne i ponadkulturowe. Powinny one,
zdaniem autorów, być podstawowym wyznacznikiem standardów pomocy świadczo¬
nej uchodźcom, a ich przestrzeganie winno być głównym probierzem adekwatności
świadczonej pomocy. Badania prowadzono w Kenii i Ugandzie. Nie jest to jednak
praca porównawcza, ale raczej próba zbadania tego samego zjawiska w dwóch róż¬
nych kontekstach.
We wstępie autorzy formułują pięć głównych tez swojej pracy. Po pierwsze,
stwierdzają oni, iż model odseparowanego obozu dla uchodźców nie tylko nie
zwiększa bezpieczeństwa osób tam mieszkających, ale tworzy przestrzeń sprzyja¬
jącą łamaniu praw człowieka. Obozy są strefą leżącą poza prawem, w której życie
regulowane jest przez prawa narzucone przez organizacje humanitarne. Zamykanie
ludzi w obozach dla uchodźców jest już samo w sobie pogwałceniem takich praw
jak możliwość swobodnego przemieszczania się czy wybór miejsca zamieszkania.
Po drugie, autorzy dowodzą, że najlepszym sposobem zagwarantowania uchodźcom
podstawowych praw jest ich społeczna i ekonomiczna integracja ze społeczeństwem
kraju goszczącego. Ukazują to na przykładzie uchodźców przybywających do Kenii
przed rokiem 1991, którzy nie zostali zmuszeni do przebywania w obozie dla uchodź¬
ców i zamieszkali w miastach kenijskich. Po trzecie, dowodzą, iż UNHCR, będący
główną organizacją sprawującą kontrolę nad uchodźcami w krajach goszczących, nie
tylko nie respektuje podstawowych praw człowieka, ale jest odpowiedzialny za tych
praw łamanie. UNHCR jest tutaj przedstawiony jako instytucja skostniała, zbiuro¬
kratyzowana i uwikłana w sieć powiązań z innymi organizacjami sponsorującymi,
rządowymi i pozarządowymi. Jest on organizacją znajdującą się poza jakąkolwiek
kontrolą. Po czwarte, rządy krajów goszczących niemal całkowicie przerzucają od¬
powiedzialność za uchodźców na UNHCR, mimo iż to one powinny formułować
i wprowadzać w życie prawa dotyczące uchodźców. Po piąte, najważniejszym czyn¬
nikiem, przyczyniającym się do łamania praw uchodźców na wielu płaszczyznach,
jest brak świadomości tego, jakie prawa uchodźcom przysługują. Ten brak wiedzy
dotyczyć ma zarówno pracowników humanitarnych, jak i samych uchodźców.
Dalsza część książki stanowi szczegółowe omówienie relacji między UNHCR,
uchodźcami, organizacjami pozarządowymi i rządami tych krajów. W rozdziale
pierwszym zarysowany został prawny i polityczny kontekst przyjmowania uchodź¬
ców w Kenii i Ugandzie. Podkreślone zostało też ogromne znaczenie UNHCR, któ¬
ry jest głównym wykonawcą polityki wobec uchodźców, oraz swoista dysproporcja
w rozkładzie sił między organizacjami międzynarodowymi i krajowymi. W kolejnych
czterech rozdziałach przedstawione są następujące po sobie stadia stawania się i bycia
uchodźcą. Wszystkie te rozdziały mają podobną strukturę. Najpierw dowiadujemy
się, jakie są obowiązki UNHCR oraz danego rządu, poznajemy obowiązujące prawa
i normy. Dalej stykamy się z całym zestawem przykładów, opisów konkretnych przy-
�Rezenzje i noty recenzyjne
367
padków, w których dane prawa zostały złamane. Większość tych sytuacji to historie
uchodźców, z którymi badacze zetknęli się w trakcie swoich badań. Nierzadko są one
kontrastowane z wypowiedziami działaczy rządowych i pozarządowych. Najpierw
więc autorzy omawiają nadużycia pojawiające się w momencie przyjazdu do kraju
goszczącego, następnie — łamanie praw w momencie nadawania statusu uchodźcy,
aby w końcu przejść do problemu przebywania uchodźcy w obozie dla uchodźców
i znalezienia się pod pełną kontrolą i opieką UNHCR. W rozdziale czwartym omó¬
wione zostało łamanie praw politycznych i cywilnych, a w rozdziale piątym — praw
społecznych, ekonomicznych i kulturowych. Fakty przedstawione w tych rozdzia¬
łach, zdaniem autorów, powinny mówić same za siebie. Z analizą zebranego mate¬
riału stykamy się dopiero w rozdziale szóstym, ostatnim. Przedstawiono głównych
aktorów odpowiedzialnych pośrednio lub bezpośrednio za łamanie praw człowieka
i praw uchodźcy w Kenii i Ugandzie. Są to przede wszystkim kraje goszczące, kraje
finansujące i sponsorujące pomoc humanitarną, UNHCR i różnego rodzaju organi¬
zacje pozarządowe. Jako główną przyczynę łamania tych praw autorzy podają za¬
mknięcie w obozie dla uchodźców i postrzeganie zjawiska uchodźstwa jako czegoś
tymczasowego. Pociąga to za sobą niechęć do integrowania uchodźców i traktowanie
repatriacji jako najlepszego rozwiązania kwestii uchodźstwa.
Skoro więc treść Rights in Exile jest już znana przynajmniej w zarysie, przejdę
do oceny tej pracy. Niewątpliwie książka ta wpisuje się w ramy studiów nad uchodź¬
stwem, zarówno w ich aspekcie antropologicznym, jak i prawnym. Studia te niejako
ze swej natury są interdyscyplinarne i stąd też wynika podejście prezentowane przez
autorów. Po raz pierwszy połączono podejście prawne z antropologicznym w odnie¬
sieniu do łamania praw uchodźców przez organizacje humanitarne. Wcześniej za¬
zwyczaj pisano o skutkach przebywania w obozie dla uchodźców (np. Malkki, 1995),
0 relacjach między pracownikami UNHCR a uchodźcami (np. Loescher, 1993). Tutaj
po raz pierwszy skupiono się na łamaniu konkretnych praw człowieka.
Tezy Rights in Exile zostały zakreślone dokładnie we wstępie, natomiast w dal¬
szej części pracy podawane są konkretne dowody, mające je potwierdzać. Uważam,
że cele te udało się autorom zrealizować. Zrobili to w sposób bardzo systematyczny
1 rzetelny. Najpierw przedstawiają kontekst polityczny i prawny (bo bez konkretnych
regulacji prawnych i politycznych uchodźstwo nie byłoby tym, czym jest), pokazują
pewną idealną sytuację opartą na deklaracjach i przepisach, która następnie staje się
punktem odniesienia w prezentowaniu diametralnie od niej różnej rzeczywistości.
Przedstawione liczne dowody są logicznie uporządkowane. Na przykład w rozdziale
czwartym i piątym autorzy dzielą wszystkie prawa przysługujące ludziom na pewne
grupy: prawa polityczne, cywilne, kulturowe, ekonomiczne i społeczne. Następnie
w każdej z tej kategorii wyróżniają prawa bardziej specyficzne, np. prawo do życia,
do niebycia dyskryminowanym itp., aby ostatecznie podać przykłady łamania tych
konkretnych praw przez konkretne organizacje.
Przykłady, którymi autorzy się posługują, są analizowane dogłębnie i przy jed¬
noczesnym wzięciu pod uwagę różnych ich aspektów. W rozdziale czwartym, kiedy
poruszony został problem dyskryminacji ze względu na płeć, zwrócono uwagę nie
tylko na kontekst prawny tego zagadnienia, ale też kulturowy i społeczny. Autorzy
�368
Rezenzje i noty recenzyjne
dostrzegają to, że sytuacja uchodźcza jest tak samo trudna dla obu płci, że powoduje
istotne zmiany społeczne. Moim zdaniem, ta całościowość i kompleksowość, a także
zauważanie różnych niuansów danej sytuacji, jest bardzo ważną cechą tej pracy.
Kolejnym, bardzo istotnym elementem jest ujęcie UNHCR, organizacji pozarządo
wych, rządów krajów goszczących i organizacji finansujących pomoc humanitarnąjako
aktorów, z których każdy odgrywa rolę w łamaniu praw człowieka w tym konkretnym
kontekście. Mimo iż główne oskarżenie pada na UNHCR, to oczywiste jest, że cała
sytuacja (z zamknięciem ludzi w obozach na czele) powoduje taki, a nie inny sposób
traktowania uchodźców. Powiedziałbym wręcz, że jest to swoiste odmitologizowanie
pomocy świadczonej uchodźcom. Każdy aktor tego procederu realizuje w pierwszej
kolejności swoje własne interesy, a nie interesy uchodźców. Co więcej, wszyscy oni są
uwikłani politycznie i ideologicznie, i każdy ma swoje własne przekonania, uprawo¬
mocniające podejmowanie takich, a nie innych działań. Autorzy starają się przedsta¬
wić, w sposób daleki od uproszczeń, możliwie pełny obraz tej sytuacji.
Mimo że jest to książka przede wszystkim krytyczna, to w zakończeniu pojawia
się próba podania sposobu rozwiązania sytuacji. Zdaniem autorów, o wiele lepszym
rozwiązaniem niż zamykanie w obozie, byłoby podjęcie próby integracji uchodźców
ze społeczeństwami krajów goszczących. Choć rozwiązanie to wydaje się trudne do
osiągnięcia, to jednak nadaje pewien sens całej tej krytyce. Pokazuje, że istnieje wyj¬
ście i nie zostawia czytelnika z poczuciem beznadziejności opisywanej sytuacji.
Niezależnie od atutów tej pozycji, dwa zagadnienia budzą moje szczególne wątpli¬
wości. Dotyczą one metodologii zbierania danych oraz terminologii użytej w pracy.
We wstępie autorzy stwierdzają, że jednym z podejść badawczych przez nich wy¬
korzystanych jest tzw. advocacy approach, w którym badacz stara się równocześnie
pomóc osobom badanym. W tym przypadku dotyczyło to porad prawnych, uświada¬
miania uchodźców na temat praw im przysługujących. O ile trudno jest to podejście
krytykować, to rodzi się pytanie, czy nie przyczyniło się to do swoistej jednostronno¬
ści tej pracy. Większość zebranych materiałów (choć nie wszystkie) pochodzi z wy¬
wiadów z uchodźcami. Pojawia się tutaj ogromna dysproporcja; głos został odebrany
UNHCR i organizacjom pozarządowym. Odnosi się wrażenie, że te organizacje są
bezosobowe, a jedynym celem ich istnienia jest gnębienie uchodźców. Jeżeli do tego
dodamy założenie badaczy, iż fakty mówią same za siebie, to negatywny obraz jest
już gotowy. Czy jest to jednak obraz pełny? Pominięto tu niemal całkowicie pozy¬
tywne aspekty istnienia takiej organizacji jak UNHCR.
Drugi zarzut dotyczy terminów używanych w pracy. Uchodźca, UNHCR, pomoc
humanitarna — te terminy i określenia pojawiają się niemal na każdej stronie. I mimo
że jest powiedziane, jakie dokumenty sprawiają, że Kenia i Uganda przyjmują uchodź¬
ców, to już samo słowo uchodźca wydaje się tutaj niedookreślone. Nie pojawia się ani
jedna, konkretna definicja uchodźcy. Książka dotyczy pomocy humanitarnej, ale nie
definiuje, czym ta pomoc jest. Omawiany jest UNHCR, ale brakuje szerzej zaryso
wanego podłoża politycznego czy ideologicznego tej organizacji. Te niedociągnięcia
mogą, moim zdaniem, utrudnić zrozumienie treści osobom niezwiązanym z tematem.
Czym więc jest Rights in Exile — uczciwą i rzetelną oceną działalności UNHCR
czy też systematycznym i jednostronnym zbiorem oskarżeń pod jego adresem? Pew-
�Rezenzje i noty recenzyjne
369
ne jest to, iż autorzy partycypują w konkretnej ideologii i wizji świata, u której pod¬
staw leżą prawa człowieka. Zatem trudno jest nie stanąć po stronie tych, których
prawa są łamane. Niemniej wnioski autorów są poparte konkretnymi materiałami
empirycznymi — rezultatami długotrwałych badań, wywiadów i przebywania wśród
uchodźców. Jest to pierwsza tego typu praca, zatem trudno ocenić, czy, a jeśli tak, to
na ile, ten obraz jest stronniczy. Moim zdaniem, przy podanych przez autorów dowo¬
dach, tezy tej pracy jak najbardziej się bronią.
Ważne jest pokazanie całościowego obrazu pomocy humanitarnej, gdzie UNHCR
wpływa na rządy i organizacje pozarządowe, ale z kolei na UNHCR wpływają or¬
ganizacje sponsorujące. Zwrócenie uwagi na relacje sił, rywalizację o władzę nad
uchodźcami oraz realizację własnych interesów, jest w moim uznaniu najważniej¬
szym atutem tej pozycji. Sprawia to, że jest ona ważnym głosem w dyskusji na temat
zasadności pomocy humanitarnej i tego, jak j ą świadczyć, żeby nie szkodzić. Trudno
jest się zajmować uchodźstwem bez zrozumienia, jakim skomplikowanym jest ono
zjawiskiem.
Daniel Pluta
BIBLIOGRAFIA
Harrell-Bond B.E.
1986
Imposing Aid: Emergency Assistance to Refugees, Oxford University Press,
Oxford.
Malkki L.H.
1995
Purity and Exile. Violence, Memory, and National Cosmology Among Hutu
Refugees in Tanzania, The University of Chicago Press, Chicago.
Loescher G.
1993
Beyond Charity: International Cooperation and the Global Refugee Crisis,
Oxford University Press, New York, Oxford.
Gretchen E. S c h a f f t , Od rasizmu do ludobójstwa. Antropologia w Trzeciej
Rzeszy, przeł. T. Bałuk-Ulewiczowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskie
go, Kraków 2006, s. 272.
Udział środowiska naukowego w formułowaniu, popularyzacji oraz realizacji
projektów ludobójczych dopiero na przestrzeni ostatnich dwóch dekad stał się przed¬
miotem rzetelnych, źródłowo satysfakcjonujących badań . Pomimo upowszechnio
nego w powojennej, zachodnioeuropejskiej publicystyce poglądu o „banalnym"
— w sensie zaplecza społecznego i psychologicznych mechanizmów — charakterze
1
1
Skalę upowszechnienia w zachodnioniemieckiej historiografii i naukach społecznych perspekty
wy krytycznej pod adresem „demonicznej" wizji nazizmu prezentuje między innymi zbiór tekstów pod
redakcją H. Orłowskiego, 2000.
�370
Rezenzje i noty recenzyjne
nazistowskiej praktyki społeczno-politycznej, a zwłaszcza „normalności" codzienne¬
go, powojennego funkcjonowania wiernych, lecz szeregowych wykonawców osta¬
tecznego rozwiązania, wizerunku niemieckiego środowiska naukowego przez całe
dziesięciolecia strzegła specyficzna konstrukcja myślowa, będąca użyteczną kom¬
pilacją trzech wariantów postawy obronnej. Składała się na nią sugestia rzekomej
niewiedzy akademików co do zakresu pragmatycznego zastosowania teoretycznych
rozważań i praktycznych dokonań nauki niemieckiej, wyrażane przekonanie o maso¬
wym stosowaniu przymusu i innych form presji pod adresem naukowców, oraz eks¬
ploatacja strategii, będącej twórczą adaptacją „demonicznej" interpretacji fenomenu
nazizmu. Ta ostatnia rzeczywistego sprawstwa zbrodni upatrywała w wąskiej grupie
urzędników, bezpośrednio po wojnie katarktycznie osądzonych i skazanych, których
interesowny cynizm, dezorientacja aksjologiczna lub zwykła naiwność uczyniła
zdolnymi do udziału w politycznym przedsięwzięciu propagowanym, a później rea¬
lizowanym przez Hitlera, postać w swej demoniczności niereprezentatywną, stawia¬
ną poza przyjętą na Zachodzie moralnością. Słowem — nauka Trzeciej Rzeszy wraz
z dziedzictwem wcześniejszych teorii nie była w swej istocie przyczyną czy współprzyczyną wojennej hekatomby ani tym bardziej — konkretnych działań o charakte¬
rze ludobójczym. Choć gwałtowna, na ogół bezrefleksyjna, konwersja „zwolenników
polityki Fuhrera" na jej „byłych zwolenników" stanowiła w powojennej niemieckiej
rzeczywistości zjawisko powszechne, na różne sposoby obecne po obydwu stronach
Łaby, to jednak wyłącznie środowisko akademickie zachowało — we własnej ocenie
— moralne prawo do głoszenia kategorycznych sądów moralnych.
Gretchen Schafft w książce zatytułowanej Od rasizmu do ludobójstwa. Antro
pologia w Trzeciej Rzeszy (From Racism to Genocide. Anthropology in the Third
Reich) obrała za przedmiot rozważań skalę oraz charakter uczestnictwa środowisk
antropologicznych w działaniach bezpośrednio lub pośrednio ludobójczych. Sam
tytuł rozprawy może potencjalnego czytelnika nieco zdezorientować, z dwóch po¬
wodów. Po pierwsze, zrealizowaną ambicją autorki było przedstawienie kontekstu
naukowego w perspektywie przekraczającej krótki skądinąd okres istnienia Trzeciej
Rzeszy. Przeprowadzona została prezentacja ewolucji zaplecza ideowo-badawczego
rasizmu, począwszy od bezpośrednio inspirowanych darwinizmem XIX-wiecznych
teorii, a skończywszy na współczesnej dyskusji na temat analitycznej użyteczności
czy wręcz zasadności stosowania pojęcia rasy. Ponadto, przystępujący do lektury
odbiorca, utożsamiający się w pierwszym rzędzie z dorobkiem etnografii czy etno¬
logii, może początkowo poczuć się uprawnionym do formułowania ocen zewnętrz¬
nych, będących przywilejem postronnego obserwatora — wszak pojęcia związane
z atrybutami rasy, markerami poszczególnych ras, zagadnieniami dziedziczenia
czy szczegółowe postulaty dotyczące praktycznego zastosowania eugeniki, to spe¬
cjalność antropologii fizycznej, dyscypliny naukowej badającej człowieczeństwo
w perspektywie raczej równoległej niż tożsamej z przyjętą w etnologii/antropologii
kulturowej. Byłby to jednak komfort przedwczesny i bezzasadny; autorka — istot¬
nie — koncentruje się na opisie procedur poznawczych przynależnych raczej biolo¬
gicznej perspektywie opisu człowieka, jednak podkreśla przy tym interdyscyplinarny
sposób uprawiania antropologii przed I I wojną światową, czego świadectwem było
�Rezenzje i noty recenzyjne
371
między innymi powszechne w nauce tego okresu (zwłaszcza w krajach niemieckoję¬
zycznych) synonimiczne traktowanie pojęć tak dalece obecnie odmiennych znacze¬
niowo, jak „kultura" i „rasa" czy „dziedziczenie" i „enkulturacja". Terminologiczne
dyfuzje sprzyjały identyfikacji tych dziedzin nauki, tak na poziomie paradygmatu,
jak instytucjonalnej przynależności. „Mimo, że wielu antropologów określa antro
pologię mianem historii naturalnej ludzkości — zauważa Schafft — etnologię zaś
«historią kultury ludzkości», to w połowie lat 20. kwestionowano nawet to rozróż
nienie. Scheid definiuje etnologię jako «naukę o wpływie rasy na kulturę», natomiast
antropologię jako «naukę o wpływie kultury na rasę»". (s. 47). Wskutek powszech¬
nego utożsamiania tych nauk, zwłaszcza na gruncie użyteczności w konstruowaniu
teorii rasowych, nie mogą dziwić powstałe w tym czasie instytuty i komitety, łączące
— dla pożytku wspólnej sprawy — sekcje antropologiczne, genetyczne, etnologiczne, ludoznawcze oraz eugeniczne.
Jednak cel powzięty przez autorkę znacznie wykracza poza demaskatorskie
rozstrzygnięcia dotyczące skali współuczestnictwa poszczególnych dziedzin nauki
w procesie, który ostatecznie doprowadził do zorganizowanego ludobójstwa. Ponad
spekulacje tego rodzaju Schafft stawia kwestie związane z etycznymi aspektami pra¬
cy naukowej. Próbuje ustalić, jakiego rodzaju motywy skłoniły szanowanych w prze¬
szłości przedstawicieli nauki do postrzegania rzesz ludzkich — zwykle więźniów
obozowych lub mieszkańców gett — wyłącznie w perspektywie „materiału ludz¬
kiego", który mógł być „interesujący" lub „bezwartościowy", głównie w znacze¬
niu: potwierdzający ideowe założenia nazizmu, bądź z tego punktu widzenia zbędny,
a nawet wstydliwy . Problem powyższy w decydującym stopniu organizuje strukturę
publikacji oraz wyznacza strategię zastosowanej argumentacji.
Publikacja składa się z dziewięciu rozdziałów oraz epilogu, jednak w zakresie
poruszanej tematyki wskazać można cztery powiązane treściowo bloki problemowe.
Pierwszy, to szczegółowy opis praktyk badawczych przeprowadzanych na terenie
Małopolski, ze szczególnym uwzględnieniem tarnowskiego getta. Autorka najsilniej
eksponuje tutaj przedmiotowy stosunek badaczy do badanych. Zabiegiem perswazyj¬
nie udanym jest zastosowany w tym miejscu tryb sprawozdawczy, raczej stroniący
od głębokich i uogólnionych ocen moralnych. Czytelnik ma najpewniej odnieść wra¬
żenie aberracji etycznej i korporacyjnego wyłomu konkretnych badaczy-antropologów.
Kolejne części konsekwentnie obalają wstępne czytelnicze wnioski. W dalszym
toku rozważań autorka koncentruje się na genezie ideologii rasizmu oraz metodach
jej adaptacji dla celów polityki nazistowskiej, terenowych i gabinetowych dylema¬
tach dotyczących usytuowania konkretnych ras i „pod-ras" na skali odległości od
germańskiego ideału, korzyści odnoszonych przez naukę (głównie medycynę) i prze¬
mysł z faktu dysponowania rzeszami niewolników, a także technicznych i społecz¬
nych niuansach związanych z eksterminacją jednostek słabych, którą — w duchu
eugenicznej bezwzględności — stosowano także wobec upośledzonych przedstawi2
2
Na przykład, za kłopotliwe uznawano dane pozyskane w toku badań przeprowadzonych w get
tach, które obalały pogląd o istnieniu ściśle określonego i łatwo „mierzalnego" żydowskiego typu an
tropometrycznego.
�372
Rezenzje i noty recenzyjne
cieli Übermenschen. Rozważania podsumowane zostały refleksją dotyczącą nauko¬
wej zasadności wykorzystywania pojęcia rasy oraz postulatami w zakresie etycznego
wymiaru prowadzenia badań w ogóle, a antropologicznych w szczególności.
Niewątpliwą zaletą książki jest rzetelna analiza źródeł, na które składa się zarów
no opublikowana wcześniej literatura przedmiotu, jak i — nade wszystko — liczne
dokumenty urzędowe, raporty i analizy z prowadzonych badań antropologicznych,
korespondencja prywatna i oficjalna badaczy oraz korespondencja prowadzona
między instytucjami. Logika wywodu imponuje żelazną konsekwencją i przejrzy¬
stością, a zastosowany w pierwszej części zabieg indywidualizujący problematykę
nieetycznych, często przy tym dyletanckich badań, metodą kontrastu wzmacnia wy¬
mowę dalszego toku rozważań, w którym zaprezentowano powszechność praktyk
prezentowanych wcześniej w trybie „studium przypadku". Pewne zastrzeżenia może
budzić celowość podręcznikowego wykładu, dotyczącego genezy zdobycia władzy
przez Hitlera. Należy uznać, że w zamyśle autorki odbiorcą tych oczywistych dla
Europejczyków faktów i spostrzeżeń miał być amerykański czytelnik, posiadający
skromniejsze rozeznanie w polityczno-społecznych realiach Niemiec lat 20. i 30.
ubiegłego wieku.
Wnioski dotyczące wiodącego problemu publikacji można zreferować w oparciu
o relacje między nauką a władzą, które, według autorki, przybierają postać wielo¬
krotnej zależności. Dziewiętnastowieczna nauka, pozostająca pod silnym wpływem
idei determinizmu, widziała siebie w roli jedynego wyraziciela Prawdy, koła zama¬
chowego Postępu, stając niejako poza etyczną oceną i dysponując względnie skrom¬
nym arsenałem narzędzi autokrytyki. Ówczesna nauka, wbrew własnym intencjom,
częstokroć przysługuje się uwznioślaniu potocznych sądów, innym razem sama sta¬
jąc się przedmiotem nieporozumień i uproszczeń. Część ustaleń z zakresu antropolo¬
gii biologicznej i nauk pokrewnych — ze swej istoty dyskusyjna i w wąskim gronie
specjalistów dyskutowana — staje się elementem wiedzy pospolitej, wolnej od epistemologicznych dylematów. W tej zbanalizowanej wersji stanowi naturalną nadbu¬
dowę władzy politycznej. Popularność sądów o charakterze rasistowskim bierze się
przede wszystkim z ich zdolności do precyzyjnego wskazywania i napiętnowania
takich sprawców traum społecznych, którzy pozostają poza grupą dominującą (wska¬
zującą). W przypadku Niemiec, w okresie następującym po I wojnie światowej, grunt
dla nazizmu wyznaczała urażona po Wielkiej Wojnie duma narodowa, odczuwalny
kryzys ekonomiczny oraz wczesna faza procesów, które doprowadziły do powstania
współczesnego „społeczeństwa ryzyka". Polityczny ośrodek, respektujący potrzebę
eksterytoriacji społecznych i jednostkowych problemów grupy dominującej, porząd¬
kujący zarazem rzeczywistość według zasad natury, zaświadczanych autorytetem
nauki, mógł w tych warunkach dziejowych oczekiwać sukcesu. W momencie dojścia
do władzy ideologii nazizmu, która najlepiej koiła społeczne niepokoje, dorobek na¬
ukowy przestał być punktem wyjścia, stając się populistycznym alibi dla utrzymy¬
wania władzy oraz akceptacji metod jej sprawowania. Wcześniejsi ideowi „nowinkarze", w drugim pokoleniu stali się filarami systemu, w którym aspekt poznawczy
miał znaczenie służebne wobec legitymistycznego potencjału empirycznych usta¬
leń. Nauki pozostające w kręgu antropologii fizycznej z przyczyn ideowych stanęły
�Rezenzje i noty recenzyjne
373
w awangardzie konserwowania (i konsekrowania) społecznie użytecznych przeko¬
nań. Współcześnie trudno rozstrzygnąć — sama autorka nie podejmuje się tego za¬
dania — w jakim stopniu udział poszczególnych badaczy w działaniach legitymizu¬
jących ideologię nazizmu, a przy tym rozwiązujących doraźne kwestie społeczne,
był skutkiem rzeczywistych przekonań naukowych, a w jakim rezultatem potrzeby
prestiżu, postawy konformizmu, naiwności czy strachu. Jednak Schafft wielokrotnie
podkreśla, że badacze musieli być świadomi konsekwencji podejmowanych dzia¬
łań, a także dysponować mechanizmami racjonalizującymi praktyczne konsekwen¬
cje działań oraz badawczą nierzetelność. Autorka zgodziłaby się zapewne z opinią
Z. Baumana, stwierdzającego, iż: „holocaust pojawił się i był realizowany w naszej
nowoczesnej, racjonalistycznej społeczności, na wysokim szczeblu rozwoju naszej cy¬
wilizacji, u szczytu dokonań ludzkiej kultury" (Bauman, 1992, s. 13).
Omawianej publikacji można wprawdzie zarzucić brak pogłębionej refleksji kul¬
turowej, na przykład co do kwestii, czy traumę związaną ze skutkami funkcjono¬
wania Trzeciej Rzeszy należy pielęgnować w szczególny sposób (ku przestrodze,
ale w duchu poprawnościowym), czy też poddać swobodnym, naturalnym procesom
„zapominania" odczuwalnych skutków, które w przeciągu kilku pokoleń postawią
ją w rzędzie odległej przeszłości. Wówczas, być może — jak wiele przednowoczesnych, dobrze zorganizowanych aktów przemocy — stanie się ona tylko emocjonal¬
nie odrealnionym świadectwem technologicznej i organizacyjnej potęgi sprawców.
Trzeba jednak przyznać, że autorka, w odróżnieniu od wcześniej przywoływanego
Baumana, nie aspiruje do formułowania uogólnień tego rodzaju.
Gretchen Schafft należy do grona tych naukowców, którym procesy i cele po¬
znawcze nie przesłaniają etycznego aspektu działalności — zarówno w pracy badaw¬
czej, jak spekulatywnej. Według autorki, badania antropologiczne, pojmowane jako
szczególny przypadek badań naukowych w ogóle, mają sens jedynie wówczas, gdy
człowiek, w wersji indywidualnej i uogólnionej, jest nie tylko przedmiotem badań,
lecz także ich ostatecznym beneficjentem. Książkę polecić warto czytelnikom zain
teresowanym etycznymi aspektami pracy naukowej, społeczną historią Trzeciej Rze¬
szy, a w szczególny sposób tym wszystkim odbiorcom, którzy w swym (naukowym
i innym) działaniu doświadczają niezachwianego uczucia osobistej i korporacyjnej
niewinności.
Piotr Nowaczyk
BIBLIOGRAFIA
Bauman Z.
1992
Nowoczesność i zagłada, Fundacja Kulturalna Masada, Warszawa.
Orłowski H. (red.)
2000
Nazizm, Trzecia Rzesza a procesy modernizacji, Wydawnictwo Poznańskie,
Poznań.
�374
Rezenzje i noty recenzyjne
Umberto Eco, Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów, przeł. J. Ugniewska, A. Wasilewska, K. Zaboklicki, W.A.B., Warszawa 2007, ss. 417.
Po raz kolejny polski czytelnik ma okazję sięgnąć po eseje autorstwa Umberta
Eco. Nowy zbiór felietonów, podobnie jak wcześniejsze Zapiski na pudełku od za
pałek (1993), to artykuły w większości publikowane we włoskich dziennikach „La
Repubblica" i „L'Espresso" oraz okolicznościowe referaty i wykłady akademickie.
Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów stanowią teksty napisane w latach 2000¬
-2005. Autor zawarł efekt sześcioletnich obserwacji otaczającego go świata w 92
esejach, które pogrupował w osiem tematycznych rozdziałów: I. Wojna, pokój i coś
jeszcze; II. Kroniki pewnego reżimu; III. Powrót do wielkiej gry; IV. Powrót do kru
cjat; V. Summa i cała reszta; VI. Obrona rasy; VII. Starajmy się przynajmniej dobrze
bawić; VIII. Zmierzch początku tysiąclecia. Kryteria wyboru treści składających się
na tę książkę zostały zasygnalizowane już w samym tytule. Są nimi wydarzenia poli¬
tyczne oraz zjawisko nazwane przez Eco „reżimem medialnego populizmu". W jaki
sposób jednak należy tłumaczyć pierwszą część tytułu Rakiem? Otóż włoski semiolog zauważa głęboki regres zarówno w postawach i zachowaniach ze sfery politycz¬
nej, jak też w dziedzinie techniki komunikacji masowej. Współczesny rozwój tech¬
nologii w dziedzinie przekazu jest przez autora nazywany „triumfalnym powrotem
do Galaktyki Gutenberga" (s. 61). Wyznaczają go kolejne -wynalazki: pilot telewizyj
ny, dzięki któremu można wyłączyć dźwięk; wideo dające możliwość zatrzymania
lub cofnięcia obrazu; Internet oparty głównie na informacji pisanej; iPod, w którym
przekaz audio góruje nad wizualnym, i w końcu powrót do nadawania przez kabel po
latach transmisji w eterze. Pewnego rodzaju „regres" dostrzega też Eco, spoglądając
na mapę polityczną Europy. Rozpad Związku Radzieckiego, upadek muru berlińskie
go czy podział Jugosławii przywróciły układ geograficzny co najmniej sprzed pół¬
wiecza. Eco, komentując bieżące wydarzenia, często odwołuje się do tego, co mia¬
ło już miejsce w przeszłości. Pewne porównania czy reminiscencje mogą wydawać
się przesadzone i zbyt odległe zarówno z punktu widzenia historii, jak i położenia
geograficznego. Jednakże głębsza analiza tekstu pozwala czytelnikowi na odnale¬
zienie wielu analogii. Nie zapominajmy, że Eco mówi o sobie, iż teraźniejszość zna
wyłącznie z ekranu telewizyjnego, natomiast średniowiecze — bezpośrednio. Nie
powinno więc nikogo dziwić, że autor pisząc o czasach nam współczesnych i za¬
istniałych w nich problemach, przywołuje historyczne wątki z epoki antycznej (Jak
zawrzeć umowę z Rzymianami), opisuje wyprawy krzyżowe (Powrót do krucjat),
cytuje średniowiecznych teologów (O duszy embrionów) i oświeceniowych myśli
cieli (Krucyfiks, normy i obyczaje), czy przytacza powstałe przed wiekami, ale ciągle
żywe legendy (Uwierzyć Danowi Brownowi). Nie brak też tu tekstów o charakterze
satyrycznym. Eco zamieszcza je w przedostatnim rozdziale, którego tytuł zdaje się
także radą dla czytelnika. „Starajmy się przynajmniej dobrze bawić" — proponuje
autor i snuje humorystyczne opowieści, których bohaterem jest Silvio Berlusconi
i prowadzona przez niego polityka. Nie sposób jednak oprzeć się wrażeniu, że włoski
semiolog poprzez satyrę narzuca kolejną formę refleksji i zwraca uwagę na ważność
poruszonych przez siebie problemów. Eco nie stroni także od stawiania hipotez co
�Rezenzje i noty recenzyjne
375
do przyszłości i wydawania odważnych sądów na temat zdarzeń, które mogą się
dopiero wydarzyć (Zmierzchpoczątku tysiąclecia). Co ciekawe jednak, wcześniejsze
teksty publicystyczne pokazały, że często ma on rację, przewidując rozwój pewnych
sytuacji (Zapiski na pudełku od zapałek). Z tym większym zainteresowaniem i uwagą
należałoby przyjrzeć się treściom zawartym w omawianej książce.
Refleksje na temat interesujących Eco zagadnień są podstawą do tworzenia przez
niego nowych pojęć. Widać to na przykładzie pierwszej części, obejmującej teksty
mówiące o aktualnie toczących się wojnach. Autor analizuje powody, dla których
zostały one wszczęte, sposoby ich prowadzenia, postawy przyjęte przez wrogie sobie
strony, a także możliwości rozwiązania tychże sporów. Punktem wyjścia są dla Eco
wydarzenia z 11 września 2001 roku, które miały miejsce w Stanach Zjednoczo¬
nych. Zamachy terrorystyczne z tego dnia wyznaczają, według włoskiego semio¬
tyka, erę nowego rodzaju konfliktów zbrojnych. Autor określa to zjawisko mianem
Wojny Nowego Typu. Jest ona rządzona całkowicie nowymi regułami w odróżnieniu
od wojen dotychczas prowadzonych. Przede wszystkim wróg nie jest precyzyjnie
określony. Stany Zjednoczone jako państwo, które odpowiedziało na atak, deklarują,
że nie prowadzą wojny z narodem irackim czy afgańskim, ale z organizacjami ter¬
rorystycznymi, których członkowie ukrywają się na terytoriach owych państw. Nie¬
przyjaciel zataja swoją tożsamość i atakuje z ukrycia, więc nie dochodzi nigdy do
starć frontalnych pomiędzy walczącymi ze sobą stronami. W Wojnę Nowego Typu
zaangażowane są międzynarodowe koncerny, które dzięki prowadzonym operacjom
militarnym tracą potencjalne możliwości zarobkowania (na przykład linie lotnicze)
lub też się bogacą (na przykład producenci broni). W związku z tym wywierają one
naciski na rządy uwikłane w działania wojenne, co prowadzi do podporządkowania
strategii wojennej interesom gospodarki kapitalistycznej. Kolejną regułą Wojny No¬
wego Typu jest zasada, że ofiary powinny się pojawiać tylko po stronie przeciwnika,
przy czym nie powinno ich także być zbyt dużo. Natomiast żołnierze NATO są bez¬
pieczni, a jeśli już dojdzie do straty w ludziach, to jest to zawsze sytuacja nadzwy¬
czajna. Ogromną rolę w trakcie trwania nowego typu konfliktu zbrojnego odgrywają
też media, a w szczególności serwisy informacyjne. Każda agencja prasowa czy sta¬
cja telewizyjna wysyła w rejon działań bojowych swoich korespondentów. Relacje
na żywo z „linii frontu" kształtują opinię światową i bezpośrednio przekładają się na
sympatie polityczne, a te zaś na wyniki wyborów. Co więcej, media są udostępnia¬
ne przeciwnikowi, aby i on mógł wypowiedzieć swoje racje. Wojna Nowego Typu
jest więc również produktem medialnym, co nadaje jej kolejny charakterystyczny
rys: „media musiały wprowadzić do logiki wojennej zasadę maksymalnego szczęścia
albo ofiary minimalnej. Jednakże wojna, która nie zakłada ofiary i przestrzega zasady
maksymalnego szczęścia, musi trwać krótko" (s. 20). Jest to więc wojna krótkotrwa¬
ła. Konkluzja Eco zamykająca definicję tego pojęcia zawiera smutną refleksję na
temat wojny globalnej, która prowadzona w epoce globalizacji musiałaby zakończyć
się klęską wszystkich ludzi na naszej planecie.
Drugim z pojęć wprowadzonych przez włoskiego semiotyka na kartach tej książ¬
ki jest termin określony jako „reżim medialnego populizmu", który jest także obecny
w tytule pracy. Autor poświęca temu zjawisku eseje zawarte w drugiej części zbioru.
�376
Rezenzje i noty recenzyjne
Pojęcie to wyrasta z poczynionych przez Eco obserwacji włoskiej sceny politycznej.
W 2001 roku we Włoszech na czele państwa stanął Silvio Berlusconi — właściciel
koncernu medialnego Medianet. To właśnie sposób przejęcia i sprawowania władzy
przez Berlusconiego Eco nazywa „reżimem medialnego populizmu". Równocześnie
precyzuje słowa „reżim" i „populizm", które w tym kontekście przybierają swoi¬
ste znaczenie. Reżimem w tym rozumieniu jest system rządów osobistych oparty na
populizmie, czyli bezpośrednim kontakcie pomiędzy charyzmatycznym przywódcą
a masami. Populizm to, w tym przypadku, apel do ludu. Berlusconi, jako zwycięzca
powszechnych i demokratycznych wyborów, czuje się wybrańcem ludu. Utożsamia
on swoje racje i zamiary z wolą owego ludu, który go wybrał. Mając nieograniczony
dostęp do środków masowego przekazu — jako ich właściciel — bez trudności kon¬
taktuje się ze swymi wyborcami, a także oponentami, których dopuszcza do głosu,
ale w sposób kontrolowany. Jest to medialna dyktatura. Reżim medialny daje złudne
poczucie wolności słowa, poprzez sterowanie wypowiedziami osób będących w opo¬
zycji. Poczucie, że można mieć odmienne zdanie niż to, które mają będący u władzy,
podtrzymywane jest przez brak cenzury i istnienie opozycyjnych gazet. Nie stanowi
to jednak żadnego zagrożenia dla reżimu medialnego populizmu, gdyż, jak słusznie
— zdaniem Eco — zauważył Berlusconi, ludzie nie czytają gazet, ale za to oglądają
telewizję.
Kolejnym z pojęć zasługujących na uwagę, a skonstruowanym w eseju Utrata
prywatności, jest figura Wiejskiego Nierozumnego. Jako pierwowzór posłużyła Eco
postać niegdysiejszego Wiejskiego Głupka, wpisująca się do niedawna w prowin
cjonalny pejzaż. Wiejski Głupek był traktowany przez swych ziomków w sposób
dość pobłażliwy, a jako niepełnosprawny psychicznie, a często też i fizycznie, sta¬
nowił obiekt żartów lokalnej społeczności. „Dzisiejszy nierozumny z telewizyjnej
wioski" (s. 102) dobrowolnie przyjmuje na siebie rolę głupka, który zabawia swoimi
przeżyciami oglądających go telewidzów. Im szczegółowiej obnaża on swoje intym¬
ne sekrety, które przestają być tajemnicą, tym większą ma oglądalność. Dlatego też
Wiejski Nierozumny bez zażenowania opowiada o problemach, z którymi się bory¬
ka w małżeństwie czy rodzinie, a nawet czyni różne gesty — kiedyś uznawane za
nieprzystojne — co przysparza mu dodatkowej popularności. Ten rodzaj ekshibi¬
cjonizmu rozpowszechniany przez media dzięki różnym talk-show, staje się wzo¬
rem do naśladowania. Nagrodą za publiczne uzewnętrznianie się jest popularność
i honoraria od telewizyjnych producentów. Zjawisko to pokazuje, że zmieniają się
normy społeczno-kulturowe. Zachowania, które kiedyś były uznawane za wstydli¬
we i godne potępienia, dzisiaj są akceptowane i znajdują poklask u współczesnego
widza. W szerszym zaś ujęciu jest to dobrowolna rezygnacja z własnej prywatno¬
ści i ci, którzy chcą ją naruszyć, nie popełniają w takiej sytuacji dużego nadużycia.
Ochrona prywatności i figura Wiejskiego Nierozumnego to zagadnienia nie tylko ze
sfery moralności, ale też istniejące jako problem antropologiczno-kulturowy, którego
postrzeganie zmieniło się diametralnie w ostatnim czasie.
Omówione przykłady pokazują, że każda wypowiedź Eco, bez względu na to, do
kogo jest skierowana i jaką formę przybiera (felietonu czy naukowej rozprawy), jest
okazją do tego, aby poruszony temat potraktować poważnie i z należytą mu uwagą.
�Rezenzje i noty recenzyjne
377
Pomimo że eseje zebrane w Rakiem... mają charakter wybitnie publicystyczny, to
jednak ich autor nie poprzestaje jedynie na wskazaniu problemu. Jego naukowa pasja
i dociekliwość sprawiają, że odkrywa on przed czytelnikami coraz głębsze pozio¬
my rozumienia i oceny zjawiska, na temat którego się wypowiada. Pomocne w tym
są jego wielka erudycja i rozległa wiedza. Przegląd tematów tej książki pokazuje,
że włoski semiolog potrafi z każdego problemu uczynić interesującą opowieść dla
przeciętnego czytelnika „L'Espresso". Liczne odniesienia do historii, socjologii czy
antropologii nie oznaczają, że książka skierowana jest tylko do specjalistów w tych
dziedzinach. Nie brak tu też ostrzeżeń wynikających z refleksji nad aktualną epoką
wojny i medialnego populizmu (Zmierzch początku tysiąclecia): „Śni mi się, że na
stępuje globalny blackout, który paraliżuje cały cywilizowany świat, i w szalonym
poszukiwaniu ludzi odpowiedzialnych za ten stan rzeczy, a także z chęci odparcia
zagrożenia rozpętuje się wojna globalna" (s. 381). Ale już nieco dalej można odna¬
leźć bardziej optymistyczny ton: „budzę się ze swojego snu z wielkim niepokojem
i — prawdę mówiąc — mam nadzieję, że się nie spełni" (s. 384).
Czytelnicy Rakiem. Gorąca wojna i populizm mediów z pewnością tę nadzieję
będą podzielać.
Agnieszka Prycik
Barbara G l o w c z e w s k i , Rêves en colère avec les Aborigènes
Plon, Paris 2004, ss. 436.
australiens,
Antropologia rodzi się z ciekawości świata i ludzi. Bywa też, że przeistacza się
w fascynację odmienną kulturą, językiem, wierzeniami. Dla antropologa, który popa
da w taki dyskurs, „obca" kultura staje się tak samo ważna, o ile nawet nie ważniej
sza i bliższa niż jego własna. Marc Augé taki rodzaj antropologii nazwał „osobistą"
i „eksperymentalną". Wcześniejsi antropolodzy sugerowali, iż „osobista" antropo
logia to antropologia „zaangażowana", a według Michela Lerisa każda antropologia
i pisarstwo z niej wynikłe jest „intymnym dziennikiem" podróży po kulturach obcej
i własnej. Dychotomia między scjentystycznym dystansem a bliskim i wnikliwym
poznaniem „Innego" wpisana jest w kontekst etnologicznych badań. Taki rodzaj
„osobistych" studiów prezentuje na pewno książka Barbary Glowczewski, Rêves en
colère avec les Aborigènes australiens. Glowczewski opisała w niej swoje etnogra
ficzne doświadczenia zdobyte wśród australijskich plemion, a szczególnie u Warlpiri.
Nie jest to jednak tylko antropologiczna historia o Warlpiri. Francuska etnolożka
„podróżuje" mianowicie po całym północno-zachodnim obszarze Australii. Wstęp
książki otwiera cytat ze znanej powieści Stanisława I. Witkiewicza, Nienasycenie,
którego fragment i sam tytuł dzieła oddają cel i sposób prowadzenia antropologicznej
narracji przez Glowczewski. Nienasycenie, według Autorki, można by odczytać jako
ciągłe pragnienie zrozumienia najważniejszych kulturowych sensów przenikających
�378
Rezenzje i noty recenzyjne
świat australijskich Aborygenów. Jest motywem przewodnim, który odnaleźć można
niemal w każdym z rozdziałów książki. Jak określiła to sama Autorka, jej publikacja
poświęcona została „projekcji mentalnej" (projection mentale), czynionej przez lu¬
dzi, których na swojej drodze spotkała.
Rêves en colère avec les Aborigènes australiens jest książką specyficzną. Co spra
wia, że jest ona wyjątkowa, i że czyta się ją jak znakomitą powieść? Poczynię tutaj
kilka uogólnień. Po pierwsze, składa się z czterech ksiąg — odrębnych opowieści:
Księga I dotyczy ludności półwyspu Dampier, Księga I I — ludności zamieszkującej
płaskowyż Kimberley, Księga III — grup osiadłych na pustyni Tanami, oraz Księga IV
— ludności rozmieszczonej na ziemi Arnhem. Każda z tych części poświęcona jest
konkretnym ludom: Yawuru, Ngarinyin, Warlpiri i Yolngu. Po drugie, książka ta nie
rezygnuje z „literackości", to znaczy tworzą j ą interesujące opisy kultury, ale także
dialogi z informatorami i bezpośrednie rozmowy między nimi. Momentami nasuwa
się analogia ze znakomitą książką innego francuskiego etnologa, mianowicie Bóg
wody. Rozmowy z Ogotemmelim autorstwa Marcela Griaule'a. Prócz tego Glowczewski, podobnie jak wspomniany Griaule, udokumentowała swoją pracę licznymi
fotografiami, ilustracjami i mapami. Po trzecie, Autorka pomimo literackiego podej¬
ścia udowadnia wartość (niejako „samą w sobie") klasycznego antropologicznego
paradygmatu badawczego — doświadczania terenu. Glowczewski bowiem prowadzi
własne badania nad ludami Australii już od lat 70. minionego wieku, a Rêves en
colère avec les Aborigènes australiens wydaje się podsumowaniem i ukoronowa¬
niem tej wieloletniej pracy. Po czwarte zaś, podejście Autorki bez przerwy oscyluje
pomiędzy wyraźnym zaangażowaniem się w sprawy autochtonów, a dążeniem do
obiektywnego i „chłodnego" spojrzenia naukowca na kwestie wymiany międzykul¬
turowej, tożsamości, ekonomii, sztuki, kosmologii czy hybrydyzacji kultury. To na¬
pięcie między perspektywą subiektywną a naukową pozwoliło Autorce na wytworze¬
nie zażyłej, niemal intymnej, relacji z Czytelnikiem — antropologiem i tym, który
„tylko" interesuje się światem i jego kulturami.
W swojej publikacji Barbara Glowczewski zwróciła uwagę na wiele problemów,
które dotknęły społeczności przez nią opisywane. Za szczególnie ważne uznałbym
kwestie polityki narodowej Australii, na tle której dość jaskrawo prezentują się
sprawy autochtonów. Autorka omawia między innymi tworzenie rezerwatów i póź¬
niejsze uznanie Aborygenów w referendum z 1967 roku za prawowitych obywateli
australijskich i całkiem współczesne protesty na rzecz nabycia i poszerzania praw
przez rdzenną ludność Australii. Sporo miejsca poświęca też rodzimej sztuce, która
nie tylko uwikłana jest w sieć rozmaitych mitów, wierzeń, obyczajów, ale również
wpasowała się w kulturę narodową czy wreszcie konsumpcyjną i popularną. Cha¬
rakterystyczne „kropkowane" malarstwo Aborygenów zaczęło osiągać wysokie ceny
na aukcjach i w galeriach. Dziś przedostało się poza granice etniczne i narodowe,
i w końcu inkorporowane zostało w globalną cyrkulację wytworów kultury. Podobny
los dotknął też muzykę, czego dobrym przykładem są europejskie zespoły grające na
didżeridu. Ten tradycyjny instrument, używany w ceremoniach przez Yolngu i inne
grupy Aborygenów na północy, stał się od pewnego czasu popularny w świecie. Mu¬
zyka tradycyjna zaczęła inspirować muzykę światową.
�Rezenzje i noty recenzyjne
379
W książce nie brakuje też bardziej klasycznych dla antropologii tematów, takich
jak pokrewieństwo, mitologia, szamanizm i totemizm, czy sposoby zawierania mał¬
żeństw. Olbrzymia różnorodność podejmowanych wątków czyni z Rêves en colère
avec les Aborigènes australiens doskonałą lekturę przekrojową dotyczącą kultur
kontynentu Australii. Jednocześnie poszczególne obserwacje, które czyni Autorka,
posiadają wyjątkowo solidny fundament teoretyczny — mamy w nich do czynienia
z przybliżeniem lub raczej weryfikacją niektórych sądów dokonanych na gruncie
socjologizmu Durkheima, strukturalizmu Lévi-Straussa, marksizmu Godeliera, kognitywizmu czy socjobiologii. Glowczewski, opisując chociażby religijność Aboryge¬
nów, odwołuje się do Durkheimowskiej koncepcji „form pierwotnych religii" uka¬
zując jej uniwersalność i wartość operacyjną. Innym razem zaś podejmuje tematykę
klasyfikacji pożywienia u Warlpiri, szukając wyjaśnień w materialistycznym ujęciu
kultury względem „nowej socjobiologii". To pozwala szerzej interpretować doko¬
nania francuskiej badaczki i spoglądać na nie z różnych perspektyw teoretycznych
i metodologicznych, które wysuwa współczesna antropologia kulturowa.
Adam Pomieciński
Chris Hann, „Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism, and
Euroasia, Lit-Verlag, Munster 2006, s.292.
Praca Chrisa Hanna ,Not the Horse We Wanted!". Postsocialism, Neoliberalism,
and Euroasia (Nie tego konia chcieliśmy! Postsocjalizm, Neoliberalizm i Eurazja)
jest zbiorem tekstów, opartych o wygłoszone wykłady i opublikowane wcześniej ra¬
porty. Omówienie zacznę od wyjaśnienia tytułu, perspektywy terytorialnej i czaso¬
wej. Powiedzenie: „Nie tego konia chcieliśmy" wyraża brak satysfakcji oraz brak
kontroli nad zmianami, które zaszły podczas procesów transformacji na Węgrzech.
Paradoksalnie, użył go Vince Kovâcs, który przewodniczył lokalnemu Komitetowi
Reorganizacji Gruntów w Tâzlâr, czyli kierował procesem wprowadzania zmian
we własnej społeczności. Autor podkreśla wagę perspektywy terytorialnej opartej
o Eurazję — której jednak nie definiuje — oraz ujęcia longue durée (długie trwanie)
w studiach nad społecznościami. Hann postuluje zatem badania nad Eurazją, gdyż
przyjęcie takiej perspektywy umożliwia analizę podobieństw oraz wzajemnych kon¬
taktów między Wschodem a Zachodem, ułatwia nawiązania do badań nad historią
świata oraz umożliwia dalszy rozwój antropologii. Hann proponuje też przyjęcie pię¬
ciu perspektyw czasowych w studiach nad postsocjalistyczną Eurazją: okres po 1989
roku, socjalizm, czasy przedsocjalistyczne, czas wcześniejszy na styku historii i ar¬
cheologii oraz okres paleolitu. To nie oznacza bynajmniej prostego łączenia stwier¬
dzenia „nie tego konia chcieliśmy" ze znaczeniem koni w paleolitycznych dziejach
Eurazji.
�380
Rezenzje i noty recenzyjne
Chris Hann jest dyrektorem Max Planck Institute for Social Anthropology w Hal
le/Salle. Jego najbardziej znane prace to monografie: o Tâzlâr na Węgrzech (Tâzlâr:
a village in Hungary), o Wisłoku w Polsce (A Village Without Solidarity) i Anatolii
w Turcji (7ea and the Domestication of the Turkish State); prace dotyczące metod
i stanu badań antropologicznych (zwłaszcza: The Skeleton at the Feast i Teach Your¬
selfAnthropology). Hann jest także redaktorem i współautorem szeregu prac dotyczą
cych zmian od lat 80. XX wieku, których pełna lista znajduje się pod koniec przedsta
wianej pracy. Warto też wspomnieć o publikacji z 2005 roku, pod tytułem Studying
Peoples in the People 's Democracies (Studiujący w demokracjach ludowych), która
przedstawia rozwój antropologii w Europie Środkowowschodniej w okresie realnego
socjalizmu.
We wstępie omawianej pracy autor przedstawia swoją pozycję w badaniach nad
transformacją oraz argumenty przemawiające za używaniem pojęcia Eurazja ipostsocjalizm. Hann jest zwolennikiem lokalnych, pogłębionych studiów etnograficznych,
które powinny się zajmować, cytuję, „każdym aspektem ludzkiego życia". Takie ba¬
dania powinny się jednak odnosić do szerszych zagadnień, a konkretnie ukazywać
miejsce postsocjalistycznych społeczeństw w historii światowej. Zdaniem autora,
terminpostsocjalizm umożliwia nazwanie zjawiska — „unikatowego eksperymentu
społecznego" — lecz nie daje podstaw jego analizy. Hann także zauważa, że pomimo
odmienności krajów objętych tą nazwą warto je porównywać, gdyż postsocjalistyczna Eurazja przechodzi podobne procesy związane z globalizacją i neoliberalizmem.
Próbę porównań podejmuje więc autor w niektórych rozdziałach omawianej pracy.
Książka składa się z dwóch części, zatytułowanych: „Property, Work, Exploita
tion" („Własność, praca, wyzysk") oraz „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia,
etniczność obywatelstwo"), których tytuły pokazują wielość wątków tej publikacji.
W rozdziale drugim - „The Tragedy of the Privates: Efficiency, Equity, and Justi
ce in the Postsocialist Eurasian Countryside" („Tragedia właścicieli: efektywność,
wartość i sprawiedliwość na wsi postsocjalistycznej Eurazji") — autor omawia rolę
własności w krajach postsocjalistycznych, jest przy tym zwolennikiem szerokiego
rozumienia tego pojęcia (własność ziemi, ale też dostęp do różnych dóbr material¬
nych, usług itp.). Hann twierdzi, że istotną rolę odgrywa szereg specyficznych lokal¬
nych działań, podejmowanych przez państwo, wymuszanych przez rynek i lokalne
instytucje zarządzające. Wprowadzanie nowych praw własności, tylko i wyłącznie
przez odwołanie do „sprawiedliwości dziejowej", nie jest „jedyną słuszną drogą",
a pragmatyzm, zwracanie uwagi na teraźniejszość i przyszłość mogą być równie
istotnymi czynnikami.
Rozdział trzeci, nawiązujący tytułem do tytułu całej książki i najdłuższy w pra¬
cy, jest moim zdaniem rozdziałem kluczowym. Dotyczy on procedur prywatyzacji
i sposobów jej legitymizacji w Tâzlâr na Węgrzech. Analiza oparta jest o badania te¬
renowe przeprowadzone w 2001 roku, przy czym autor odwołuje się też do własnych
badań prowadzonych w latach 70. XX wieku oraz wizyt w kolejnych dekadach. Na
tej podstawie powstało ciekawe studium społeczności lokalnej, opisujące warunki
naturalne i gospodarkę w czasach panowania Habsburgów, wczesnego XX wieku,
okresie realnego socjalizmu oraz po transformacji ustrojowej. W Tâzlâr — węgierski
�Rezenzje i noty recenzyjne
381
typ kołchozów (termelôszôvetkezet) nie zastąpił własności prywatnej — w latach
masowej kolektywizacji (60. XX wieku) rolnicy zostali zmuszeni do włączenia się
do „wspólnoty produkcyjnej 'Pokój'", co jednak nie stanowiło przeszkody w dalszej
pracy we własnych gospodarstwach. Stosunkowo liberalna polityka gospodarcza wo¬
bec „wspólnot" oraz wspieranie przez państwo sprzedaży win niskiej jakości, produ¬
kowanych m.in. w Tâzlâr, zapewniły mieszkańcom relatywny dobrobyt.
Sytuacja uległa znacznym zmianom po 1989 roku: „wspólnota produkcyjna"
została rozwiązana, ziemia podzielona między mieszkańców według udziałów,
rozpoczęły się sprawy sądowe o podział ziemi, a uprawa roli i hodowla zwierząt
stały się zajęciem nielicznych mieszkańców. W 2001 roku większość mieszkańców
utrzymywała się z emerytur i wynagrodzeń za pracę (ok. 70%), część mieszkań¬
ców uzyskiwała dochód dzięki nielegalnej pracy w Niemczech, wsparciu państwa
dla programów zalesiania oraz produkcji chałupniczej. Rozmowy z mieszkańcami
wsi na temat zmian praw własności często przeradzały się w dyskusje nad innymi
aspektami transformacji: gorszymi warunkami pracy, brakiem gwarancji pracy, sub¬
sydiów mieszkaniowych, bezpłatnej służby zdrowia czy lekarstw. Jedynie kilka osób
w Tâzlâr skorzystało w widoczny sposób na transformacji ustrojowej. Ironią wydaje
się fakt, że więcej osób doświadczało dobrobytu w ustroju socjalistycznym niż postsocjalistycznym. Socjalistyczny nacisk na produkcję i pragmatyczne kompromisy,
w odróżnieniu od obecnego nacisku na prawa własności i procedury prawne, cieszył
się większym wsparciem mieszkańców gdyż jego rezultatem była poprawa jakości
życia w Tâzlâr i na Węgrzech.
W rozdziale czwartym, zatytułowanym „Proper Peasants, Stakhanovites, and the
Lilies of the Field: Work and Time in Anthropological Perspective" („Prawdziwi
rolnicy, stachanowcy, lilie polne : Praca i czas w perspektywie antropologicznej"),
Hann porusza takie zagadnienia jak studia nad pracą w okresie przedprzemysłowym,
przemiany pracy w okresie transformacji ustrojowej na Węgrzech oraz podejście an¬
tropologów do problematyki związanej z pracą w późnych społeczeństwach prze¬
mysłowych (na przykładzie wschodniej części Niemiec). Hann kontrastuje osoby
pracujące (w przemyśle i na roli) z niepracującymi (jak lilie polne) Romami. Więk¬
szość społeczeństwa obwinia Romów za ich trudną sytuację materialną, choć jest ona
również wynikiem dyskryminacji i przesądów. Jak pisze Hann, nie tylko Romowie
są pokrzywdzeni wskutek transformacji, inną grupą są bezrobotni. Jeden z wniosków
końcowych rozdziału dotyczy zatem roli stałej i płatnej pracy, która sprzyja kształto¬
waniu pozytywnej tożsamości, podczas gdy jej brak może prowadzić do pustki.
Rozdział piąty „Transforming Peasants: Exploitation and Neoliberal Markets in
Four Societies" („Przekształcenie chłopów. Wyzysk i neo-liberalne rynki w czterech
społeczeństwach") przedstawia zmieniające się społeczności rolnicze na przykładzie
Węgier, Turcji, Chin i Polski od późnych lat 70. XX wieku. Badania prowadzone były
w społecznościach wiejskich, m.in. w Wisłoku Wielkim w Polsce. Autor przedstawił
tezę, że definiowanie chłopstwa jako ludności konsumującej głównie to, co ona wy1
1
„I dlaczego troszczycie się tak bardzo o odzież? Spójrzcie na lilie polne, jak rosną, choć nie pracują
ani przędą" Mt 6: 28, Pismo Święte Nowego Testamentu, tłumaczył z języka greckiego ks. prof. dr Sewe
ryn Kowalski, Instytut Wydawniczy „PAX", Warszawa 1957.
�382
Rezenzje i noty recenzyjne
twarza, jest nieaktualne, gdyż charakter gospodarki chłopskiej zmienił się znacząco
w każdym z omawianych krajów. Ponadto wskazuje na coraz większe różnicowanie
chłopów pod względem sytuacjifinansoweji nadal istniejący wyzysk (obecnie czꜬ
ciej w ramach gospodarstw, a nie przez klasy czy grupy posiadające). Ciekawe jest
porównywanie rozwoju gospodarki chłopskiej w krajach, których historia i kultura
są tak odmienne.
Część druga pracy, zatytułowana „Religion, Ethnicity, Citizenship" („Religia,
etniczność, obywatelstwo"), obejmuje rozdziały dotyczące społeczeństwa obywa¬
telskiego, Kościoła unickiego (greckokatolickiego), historii i etniczności w Anatolii
oraz tożsamości we współczesnych „polifonicznych" społeczeństwach. Tak różno¬
rodna tematyka przedstawiona jest przez Chrisa Hanna na podstawie badań etnogra
ficznych w Polsce, na Węgrzech i w Turcji oraz literatury. Rozdział szósty to analiza
pojęcia społeczeństwo obywatelskie. Autor krytykuje prace badawcze redukujące
je do stowarzyszeń (NGO's) i proponuje szerokie ujęcie, w którym społeczeństwo
obywatelskie jest formowane przez różne formy relacji między obywatelami, oby¬
watelem a władzą itd. Rozdział siódmy „Greek Catholicism Today" („Grekokatolicyzm dzisiaj") przedstawia historię Kościoła greckokatolickiego oraz niedawne
konflikty wokół Kościołów greckokatolickich przejętych przez Kościół rzymsko¬
katolicki, m.in. w Przemyślu. Istnienie Kościoła unickiego jest dla autora potwier¬
dzeniem tezy o niesłuszności podziału Europy na Wschód i Zachód. Według niego
takie klasyfikacje niosą za sobą ograniczenia, ponieważ pomijają zjawiska istniejące
w sferze pomiędzy, współistnienia bądź pokrywania się dwóch kategorii (Wschód
i Zachód).
W kolejnym, dziewiątym rozdziale autor rozważa kwestię etniczności, sugerując,
że traktowanie tejże jako podstawy tożsamości (za Barthem) nie jest obecnie wystar¬
czające, gdyż nie wyjaśnia ona całego kontekstu. W ostatnim rozdziale autor podej¬
muje temat tożsamości na podstawie swoich badań i doświadczeń oraz kwestionuje
teorię, sformułowaną przez Ernesta Gellnera, o państwie narodowym jako idealnym
typie organizacji. Teoria ta, przedstawiona w pracy Narody i nacjonalizm (wydanie
polskie w 1991 r., oryginał w 1983 r.), głosi, że tylko państwo narodowe spełnia ocze¬
kiwania i wymogi ponowoczesnych społeczeństw. Hann wskazuje jednak na istnie¬
nie grup mniejszościowych, jednostek i społeczności z wieloma tożsamościami, czy
próbach tworzenia wielogłosowych tożsamości, w ramach choćby Unii Europejskiej.
Na koniec dwie uwagi krytyczne. Wielość wątków przedstawionych w dziesięciu
rozdziałach prowadzi jednak w niektórych przypadkach do uproszczonego przed¬
stawiania tematu, być może jest to wynikiem ograniczenia związanego z objętością
publikacji. Wydaje się, że sięgniecie do opracowań w językach ojczystych krajów
postsocjalistycznych znacznie wzbogaciłoby analizę. Przykładowo analiza transfor¬
macji społeczności chłopskich w Polsce, na Węgrzech, w Chinach i Turcji ma czę¬
sto charakter impresyjny, nie poparty badaniami terenowymi czy odniesieniem do
istniejącej już literatury. Drugim mankamentem pracy jest zachowanie oryginalnej
treści wygłoszonych wykładów (np. „organizatorzy tej konferencji poprosili mnie
o wygłoszenie wykładu...") bądź opublikowanych tekstów oraz rzadkie odniesienia
między poszczególnymi rozdziałami.
�Rezenzje i noty recenzyjne
383
Książka „Not the Horse We Wanted!" obejmuje bardzo dużą liczbę zagadnień, po
stulatów badawczych, danych etnograficznych z różnych części świata i odniesień do
istniejącej literatury na temat transformacji w postsocjalistycznych społeczeństwach
(sama bibliografia obejmuje ponad 400 pozycji, w większości w języku angielskim,
ponadto niemieckim i węgierskim). Dzięki takiemu wielowątkowemu ujęciu tema¬
tu autor rozbudza w czytelniku zainteresowanie społecznościami chłopskimi, trans¬
formacją, podobieństwami i różnicami między krajami postsocjalistycznymi oraz
wskazuje na zagadnienia badawcze, które mogą stać się podstawą dalszych badań
antropologów.
Izabella Main
Agnieszka C h w i e d u k , Alzatczycy. Dylematy tożsamości, Wydawnictwo
Naukowe U A M , Poznań 2006, ss. 244.
Wobec ubóstwa badań prowadzonych przez krajowych antropologów wśród lu¬
dów Europy Zachodniej, każda pozycja dotycząca tego obszaru jest na wagę złota;
książka Agnieszki Chwieduk, poznańskiej antropolożki i romanistki, to właśnie taki
przypadek. Traktuje ona o przemianach tożsamości Alzatczyków, grupy pochodzenia
germańskiego, która — zamieszkując pogranicze francusko-niemiecko-szwajcarskie
— znajdowała się naprzemiennie (począwszy od wyłączenia z Świętego Cesarstwa
Rzymskiego) pod panowaniem Francji (1648-1871, 1918-1939, od 1945 do dziś) lub
Niemiec (1871-1918, 1939-1945). Autorka próbuje uchwycić procesualny charakter
alzackiej tożsamości na podstawie równolegle prowadzonych w latach 1992, 1997¬
-1998, 1999 badań terenowych i etnohistorycznych. Opracowanie stanowi poprawio¬
ne i skrócone wydanie rozprawy doktorskiej.
Formalnie praca zbudowana jest z czterech rozdziałów i obszernego wprowadze¬
nia (a także podsumowania wraz z zestawem aneksów), w zasadzie jednak jej struk¬
tura jest dwuczłonowa: część pierwsza (do rozdziału drugiego włącznie) omawia
kwestie natury teoretycznej, o tytułowych dylematach alzackiej tożsamości traktuje
zaś pozostała część studium. Całość opracowania przenikają dwie perspektywy cza¬
sowe — do czynienia tu mamy nie tylko z prezentacją wyników badań, lecz również
z (samo)krytyką wcześniejszego podejścia antropologicznego.
Przyjrzyjmy się zawartości poszczególnych partii książki. We wprowadzeniu
zatytułowanym „O sześciu istotnych sprawach na początek", na pierwszym planie
znajdujemy informacje wstępne (dotyczące m.in. zastosowanej metody czy wyko¬
rzystanych źródeł); rolę tła pełnią uwagi krytyczne, których ostrze wymierzone jest
w stronę metodologiczno-metodyczną pracy. Wychodząc z założenia, że słowa sta¬
nowią odzwierciedlenie rzeczywistości, Autorka posługiwała się metodą wywiadów
pogłębionych; obecnie odrzuca ona to zbyt socjologiczne podejście, ponieważ „py¬
tając o (...) kulturę, pytamy [tylko] o wyobrażenia, idee, zawarte w słowach" (s. 16),
�384
Rezenzje i noty recenzyjne
tymczasem o zjawiskach świadczy nie tylko warstwa deklaratywna, lecz również
zachowania, szczególnie nawykowe. Badania kultury nie powinny polegać więc tyl¬
ko na pytaniu, lecz na „wielopoziomowym doświadczaniu", tj. „procesie pełnego
partycypowania w życiu danej grupy" (s. 11), którego celem nie ma być „śledzenie
wyobrażeń", lecz „uchwycenie mechanizmów, których badacz jest dodatkowym,
«obcym» elementem prowokującym do odpowiednich zachowań odsłaniających
różnice międzykulturowe" (s. 13).
Rozdział pierwszy, czyli „Tożsamość — pomiędzy koncepcją a rzeczywistością",
stanowi zaplecze pojęciowe pracy. Koncepcję tożsamości E. Ardenera Autorka „roz¬
bija" na dwa poziomy: tożsamość kulturową, „dotyczącą zachowań nawykowych",
oraz tożsamość etniczną, czyli „wykreowane przez elity wyobrażenie" (s. 34). Szcze¬
góły tego ujęcia przedstawione są w dwóch polemikach: z „klasyczną" definicją toż
samości kulturowej rozumianej jako „wybór" oraz z obiektywistyczną wizją „wyróż¬
ników" (w oparciu o koncepcję grupy etnicznej F. Bartha). W przypadku pogranicza
— w kontekście unifikacji Europy — A. Chwieduk orzeka o jego zmienności w cza
sie, wyróżniając „pogranicze konfliktu", „kiedy to dochodzi do starcia na danym
obszarze całych etnosów o odmiennych wzorcach kulturowych" (s. 57), oraz „po
granicze współpracy", które charakteryzuje „bezkonfliktowe przenikanie się kultur"
(s. 58). Na koniec podkreślona zostaje równoczesność zjawisk: „regionalizmu", któ¬
ry jest „postawą afirmującą wartości kulturowe występujące w danym, wydzielonym
obszarze, czyli regionie", oraz „regionalizacji", oznaczającej „podział określonego
obszaru geograficznego na mniejsze jednostki terytorialne" (s. 64).
Kolejny rozdział, „Alzatczycy — wyróżniki grupy etnicznej", omawia kwestie
języka „alzackiego", granic regionu oraz zmityzowanej przeszłości grupy (problem
nazewnictwa regionu i grupy potraktowano skrótowo), stanowi więc rozwinięcie
poprzedniej partii książki. W przypadku Alzatczyków trudno o określony wyróżnik
językowy, ponieważ posługują się oni językiem niemieckim i/lub językiem francu
skim i/lub lokalną odmianą języka niemieckiego (promowaną przez elity jako „dia
lekt alzacki") — o specyfice grupy stanowi więc raczej jej trójjęzyczność. Odrębność
regionu to nie tylko konsekwencja odosobnienia geograficznego (naturalne granice
regionu tworzą Wogezy i Ren), ale również podziału administracyjnego oraz miej¬
sca zajmowanego w przestrzeni symbolicznej (peryferie). Odmienność tę dodatkowo
wzmaga wyobrażenie o specyficznym, mieszanym (germańsko-romańskim) pocho
dzeniu mieszkańców Alzacji.
Z rozdziałem trzecim przechodzimy do właściwej części pracy. „Pogranicze kon¬
fliktu" traktuje o tożsamości Alzatczyków historycznych, trwających na „linii og
nia" między „jedynymi słusznymi bytami" (s. 113) Francją i Niemcami, przy czym
ramy czasowe zawężone są do czasów „intensywnej zmiany" (1871-1945), w ciągu
których Alzacja czterokrotnie i „wahadłowo" zmieniała przynależność terytorialną.
Opierając się głównie na źródłach pisanych, Autorka śledzi postawy alzackich elit
(literatów) wobec alternatywy „bycia Niemcem" albo „bycia Francuzem". Okazuje
się, że w zmiennych warunkach politycznych każdy wybór pociąga za sobą naprzemian represje i przywileje, których „suma" nie tylko owocuje zjawiskami na skalę
ogólnoalzacką (exodus, konflikt międzypokoleniowy, językowy i/lub polityczny czy
�Rezenzje i noty recenzyjne
385
walka elit o autonomię), lecz prowadzi w finale do zbiorowego „rozdwojenia kultu
rowego" (s. 117).
Ostatni rozdział książki — „Pogranicze współpracy" — opowiada o tożsamości
Alzatczyków współczesnych; tożsamości wyraźnie odmiennej, bo niedwubiegunowej. Powojenny antagonizm alzacko-francuski (wynikający z rzekomo proniemie¬
ckich sympatii całej Alzacji) wobec procesu jednoczenia się Europy traci na znaczeniu
— postępująca regionalizacja prowadzi do rewitalizacji pozytywnie wartościowanej
alzackości, która ufundowana jest na folkloryzmie i twórczości w dialekcie (w przy¬
padku elit) oraz kultywowaniu zachowań nawykowych (w przypadku „zwykłego"
mieszkańca regionu). Równocześnie Alzatczyków cechuje „syndrom Europejczy¬
ka", polegający na „kulturowym niezdecydowaniu w sprecyzowaniu więzi szerszej
niż więź z regionem" (s. 193). Na tym tle Autorka zwraca uwagę na rozdźwięk mię¬
dzy deklarowanym kosmopolityzmem Alzatczyków a poparciem — najsilniejszym
w skali Francji — udzielonym populiście J.-M. Le Penowi podczas wyborów pre
zydenckich w 1995 roku oraz na przypadki „ukrywania" alzackości. Okazuje się, że
alzackie „rozdwojenie" (mimo zmiany charakteru pogranicza) nie zanikło, a jedynie
przybrało inną postać, którą A. Chwieduk nazywa „niezdecydowaniem".
Pora dokonać krytycznego omówienia recenzowanej pozycji. O jej wartości — poza
wzmiankowaną na początku unikatowością przedmiotu badawczego — świadczy rów¬
nież (może nawet przede wszystkim) przedstawiony przez Autorkę program badawczy.
Powszechnie praktykowane w kraju podejście metodologiczne zasadza się na analizie
deklaracji dokonanych przez respondentów (nader często przedstawicieli lokalnych
elit), w związku z czym polskie badania terenowe zdeterminowane są przez szuka¬
nie „wiedzących" (przemieszczanie się) i ich wypytywanie (słuchanie). Posługując
się metodą pogłębionego wywiadu, badacz (który spisuje głównie racjonalizacje) nie
ma ani czasu na nawiązanie głębszych relacji ze swoimi informatorami, ani okazji na
głębszą obserwację praktykowanych przez nich zachowań nawykowych, co rozstrzyga
o dość powierzchownym poznaniu badanych ludzi i ich kultury. Inaczej rzecz wyglą¬
da w przypadku antropologów zachodnich, którzy nie ograniczają się do prowadzenia
wywiadów, lecz skupiają się na nawiązywaniu z „obcymi" bliskich kontaktów (uczest¬
niczenie) i doświadczaniu (obserwowanie) otaczającej ich rzeczywistości, co odbywa
się na drodze „osiadłego" trybu życia antropologa i w konsekwencji umożliwia głębsze
zrozumienie danej (mikro)kultury. Postulat badań na drodze interakcji wskazuje więc
kierunek podążania za światową antropologią i jako taki posiada wartość bezcenną;
należy przy tym zastrzec, że powyższe założenia nie zostały przez autorkę wcielone
w życie i to stanowi największy mankament studium.
Kolejnym minusem opracowania jest brak definicji tak ważkich (w kontekście
„programu" Autorki) pojęć jak „nawyk" czy „interakcja", niemniej jednak niedo¬
ciągnięcia w tym zakresie wynagradza Czytelnikowi (i to z nawiązką) teoretyczne
ujęcie tożsamości. Orzeczenie istnienia dwóch poziomów tego zjawiska to fakt o nie¬
banalnym znaczeniu, ale to tylko przysłowiowy wierzchołek góry lodowej, ponieważ
redefinicja klasycznego pojęcia tożsamości kulturowej stanowi próbę sprecyzowania
przedmiotu badawczego dyscypliny. Antropologiczne badania tożsamości w kraju
polegają na analizie konstruktów ideologicznych (mówionych i pisanych), nie róż-
�386
Rezenzje i noty recenzyjne
nią się więc niczym od studiów podejmowanych przez przedstawicieli innych nauk
humanistycznych (socjologów, historyków, pedagogów i in.); zainteresowanie się
zachowaniami pozainstytucjonalnymi, poświęcenie uwagi życiu codziennemu, jest
tym samym równoznaczne z wyznaczeniem przedmiotowej odrębności polskiej an¬
tropologii.
Poświęćmy jeszcze kilka zdań stronie językowej opracowania. Bardzo liczne
przypadki użycia na jego stronicach trybu przypuszczającego odczytać chyba na¬
leży jako świadomość braku obiektywności poznania, natomiast liczne cudzysłowy
— które zaznaczają nie tylko słowa padające z ust respondentów (w oryginale i prze¬
kładzie), ale i kategorie opisu: zarówno terminy naukowe (np. „tutejszość"), jak i me
tafory (np. „wahadło") — jako świadectwo refleksji nad literackim wymiarem etno
grafii z jednej strony, a z drugiej — precyzji opowieści. Taki sposób konstruowania
tekstu nie rozwiązuje oczywiście problemu tzw. kryzysu przedstawiania, propozycja
warta jest jednak głębszego namysłu, zwłaszcza że alternatyw jak na lekarstwo. Przy
okazji warto zwrócić uwagę na dygresyjny i wielowątkowy styl narracji, bardziej
„syntetyczny" niż „analityczny", który wydaje się dowodzić „kobiecej ręki". Jeśli
to nie tylko stereotyp, a tego nie podejmuję się rozstrzygnąć, to książka Autorki jest
cenna również o tyle, że pod względem formy stanowi nieczęsto spotkany w kraju
przykład antropologii feministycznej.
Podsumowując, praca Agnieszki Chwieduk to dzieło nowatorskie i choćby tylko
z tego względu godne uwagi. O jego wartości nie stanowi jednak „zwykła" odmien¬
ność myśli, lecz jej głębia, która ukazuje możliwość przezwyciężenia drążącego od
dłuższego czasu antropologię kryzysu, dotyczącego metody, przedmiotu badań i spo¬
sobu opisu. Pominięcie recenzowanej pozycji milczeniem byłoby ze szkodą nie dla
samej pracy czy Autorki, lecz dla polskich studiów etnicznych.
Mariusz Filip
Tibor R e m i a s, In memoriam Derenk, Dominium Bt., Miskolc,Budapest,
t. 1, 2004, ss. 142; t. 2, 2005, ss. 142; t. 3, 2007, ss. 304.
Derenk to nieistniejąca już polska wieś w północno-wschodniej części Węgier.
Założona na wyludnionych terenach tzw. Nowych Ziem w roku 1717, została zli¬
kwidowana przez władze węgierskie w roku 1943, a jej mieszkańców przesiedlono
na inne tereny, głównie do wsi Andrastanya, Szajoszentpeter, a przede wszystkim
Istvanmajor. Zwłaszcza ta ostatnia miejscowość wzbudziła zainteresowanie węgier¬
skich i polskich językoznawców i etnografów, ukazało się kilka artykułów w obu
językach, a w roku 1981 Ewa Krasińska i Ryszard Kantor opublikowali książkę Po
tomkowie osadników z Polski we wsiach Derenk i Istvanmajor na Węgrzech. Wszyst¬
kie jednak prace opierające się na relacjach żyjących jeszcze Derenczan dotyczyły
ich losów w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, równocześnie przekazywane były
też przez ludzi, którzy Derenk opuścili przed kilkudziesięciu laty. Dane o dalszej
�Rezenzje i noty recenzyjne
387
przeszłości opierały się na legendach, które w Derenczanach widziały czasem osad¬
ników z czasów króla Beli IV i wojen tureckich bądź potomków kuruców z cza¬
sów powstania Ferenca Rakoczego, a tylko niekiedy zwykłych osadników polskich
(„Lendzieli"), pochodzących gdzieś spod Krakowa (w rzeczywistości z pogranicza
Podhala i Spisza), których Eszterhazy osiedlił w swych włościach. Dopiero w latach
2004-2007, przy pomocy Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, ukazała się
trzytomowa praca Tibora Remiasa, węgierskiego historyka, wywodzącego się z ro¬
dziny polskich mieszkańców Derenku. Przebadał on księgi parafialne wszystkich
parafii, do których w ciągu swej ponad dwuwiekowej przeszłości należał Derenk
(Bódvaszilas, Jablonca, Szadalmas, Szógliget). Obecnie znajdują się one w archi
wach państwowych węgierskich i słowackich oraz w parafiach należących do diece¬
zji egerskiej na Węgrzech i rożnowskiej na Słowacji. Dotarcie do tych dokumentów
nie zawsze było łatwe, nie wszędzie chciano udostępniać stare dokumenty kościelne.
W wyniku poszukiwań, w roku 2004 autor wydał pierwszy tom trzyczęściowej mo
nografii historycznej, zatytułowany In memoriam Derenk, z podtytulem: A derenki
lengyelseg nyomaban. A temetókutatas eredmenyei az egyhazi halotti anyakónyvek
alapjan („Śladami polskich mieszkańców Derenku. Wyniki badań cmentarnych na
podstawie kościelnych ksiąg zgonów"), zawierający dane 1865 osób pochowanych
na derenczańskim cmentarzu od roku 1789 (wcześniejsze dane się nie zachowały) do
roku 1940. Tom drugi, wydany w roku 2005 z podtytułem: A derenki lengyelseg kapesolatrendszere a hazasultak egyhazi anyakónyvei tukreben („Krąg powiązań polskiej
ludności Derenku w świetle kościelnych ksiąg ślubów") zawiera dane o 720 ślubach
zawartych w Derenku w latach 1751-1943. Tom trzeci, z podtytułem A derenki lengy
elseg nyomaban za egyhazi szuletesi ill, keresztelesi anyakónyvek alapjan (1724-1943)
(„Śladami polskich mieszkańców Derenku. Na podstawie kościelnych ksiąg urodzeń
i chrztów [1724-1943]"), opublikowany w 2007 roku, zawiera informacje o 2966 dzie¬
ciach tam urodzonych, jak również o przystępujących do bierzmowania. Każdy z tych
tomów, obok dokładnego wyciągu z ksiąg parafialnych, obejmuje obszerny komentarz
po węgiersku i jego tłumaczenie na język polski, dokonane przez Konrada Sutarskiego
— byłego przewodniczącego Samorządu Polskiej Mniejszości na Węgrzech, a obecnie
dyrektora Archiwum i Muzeum Węgierskiej Polonii w Budapeszcie. Nie są to tylko
zbiory nazwisk i imion, lecz — jak to autor podkreśla — źródło faktograficzne, umoż¬
liwiające wgląd w świat życia i zwyczajów derenckich Polaków.
Dane zawarte w tych księgach pozwalają na dość dokładne odtworzenie bytu tej
niewielkiej polskiej kolonii. Pierwotny stan społeczny i gospodarczy jej mieszkańców
jest jasno określony — niemal wszyscy byli chłopami pańszczyźnianymi (jobbagy),
nieliczni chłopami posiadającymi jedynie działki (telkes) oraz bezrolnymi (zseller),
w księgach prowadzonych po łacinie zapisani zostali jako rusticus, coloni lub plebei. W latach 1837-1843 pojawia się bardziej neutralne określenie nemtelen, czyli „nie
szlachcic", a od roku 1848 zanika termin jabbagy, spotykany jednakże, choć już coraz
rzadziej, do 1880 roku, a zastępowany przez fóldmuves lub (po łacinie) — agricola,
czyli rolnik. Dopiero od lat czterdziestych występuje określenie gazda, gospodarz lub
nawet gazdaember, większy gospodarz, co świadczy o istnieniu pewnego zróżnicowa¬
nia społecznego wsi i powstaniu grupy zamożnych rolników.
�388
Rezenzje i noty recenzyjne
Derenczanie zajmowali się, oprócz rolnictwa, także pasterstwem, toteż niejed¬
nokrotnie spotyka się wzmianki o pasterzach pasztor, a nawet o specjalizacji w tym
zawodzie — tehenpasztor, pasterz krów, okorpasztor, pasterz wołów, juhasz, pasterz
owiec, kanasz, czyli pasterz świń, czy csikós, pasterz koni (o wypasie koni świad¬
czy też pastwisko nazywane „Kobulyanka", znajdujące się na planach wsi będących
obecnie w opracowywaniu Remiasa). Do tej grupy zaliczyć też trzeba stajennego,
lovasz. Ponieważ wszyscy występują w okresie istnienia pańszczyzny, nie wiadomo,
czy świadczyli swe usługi społeczności wiejskiej, czy też pracowali dla właściciela
dóbr.
Na cmentarzu derenczańskim znajdują się również groby leśników, mają oni jed¬
nak przeważnie węgierskie nazwiska, byli mieszkańcami sąsiedniej osady Vidumaj,
gdzie mieściła się administracja leśna.
Rzemiosło we wsi nie było licznie reprezentowane. W księdze zmarłych zanoto¬
wano od roku 1812 do1893 ślusarza, krawca i dwóch szewców, dopiero na początku
XX wieku napotykamy większe zróżnicowanie zawodowe — pojawia się stolarz,
murarz, ślusarz, kołodziej, cyrulik, rusznikarz, a także pracownicy kolejowi, mimo
że Derenk leży daleko od linii kolejowej. W tym też okresie pojawiają się miejscowi
kupcy (kereskedó, mercenarius) oraz napszamos, czyli robotnicy dniówkowi.
Porównując dane z księgi zgonów (1865 osób pochowanych na derenczańskim
cmentarzu) i księgi urodzeń (2966 osób), dostrzec można dużą dysproporcję między
narodzinami a zgonami, spowodowaną nie tylko faktem, że księga chrztów rozpo¬
czyna się w roku 1724, a księga zgonów w roku 1789, a zatem brak informacji
0 zgonach w okresie 65 lat. Fakt, że w wielu przypadkach nie odnotowano zgonów
kilkudniowych dzieci (notatka o tym była zapisywana przy akcie chrztu) również nie
usprawiedliwia tak wielkiej różnicy między urodzinami a zgonami. Wpłynęła na nią
niewątpliwie emigracja - nawet do Ameryki, jak również śmierć z dala od Derenku.
1 tak na przykład, w czasie pierwszej wojny światowej w Derenku zmarło 12 doro¬
słych kobiet i tylko 6 dorosłych mężczyzn.
Brak, niestety, danych o emigracji z Derenku, natomiast wśród przybyszy parokrot¬
nie wspomniane są osoby przybyłe z Galicji, wymieniani są też nauczyciele (Węgrzy),
pojawia się organista (prawdopodobnie pełniący również obowiązki nauczyciela bądź
sekretarza gminnego) oraz Cyganie, określani nieraz jako neo-coloni bądź uj-magyar
— „Nowowęgrzy" (przez pewien czas próbowano tym określeniem zastąpić słowo Cy¬
gan), którzy niejednokrotnie wżeniali się w rodziny derenczańskie. Kilkakrotnie spo¬
tyka się też wzmianki o wędrownych żebrakach, którzy zmarli w Derenku. Z innych
źródeł wiadomo, że we wsi były żydowskie karczmy, jednak ze względów oczywistych
brak o nich i o ich właścicielach wzmianek w aktach kościelnych.
Świat derenczańskich Polaków był zamknięty i endogamiczny, małżeństwa były
najczęściej zawierane wewnątrz tej społeczności (na 720 zarejestrowanych ślubów,
tylko w 92 przypadkach narzeczona, a w 170 — narzeczony, pochodzili spoza Derenku), tym bardziej rzadkie były małżeństwa zawierane z osobami wyznającymi inne
religie. Były dwa małżeństwa katolicko-kalwińskie oraz pięć katolicko-luterańskich.
Ponadto zawarto 13 małżeństw z katolikami obrządku unickiego, zaliczonych błęd¬
nie przez Remiasa do międzywyznaniowych. Dzieci nieślubnych było około 4,5 %,
�Rezenzje i noty recenzyjne
389
jednakże bliższa analiza księgi chrztów wykazuje, że znaczna część nieślubnych
dzieci była pochodzenia cygańskiego.
Remias w swej pracy przeprowadza analizę występujących w Derenku nazwisk
i nadawanych dzieciom imion. Prawie połowie dziewcząt nadano imię Maria, po¬
nadto często pojawiały się imiona Anna, Katarzyna i nieco rzadziej Elżbieta. Do¬
piero w XX wieku przybyło trochę nowych imion. Chłopców nazywano najczęściej
imionami: Andrzej, Jan, Maciej, Jerzy, Marcin i Jakub. W XIX i XX wieku przybyli:
Józef, Stefan i Władysław. Dwa ostatnie imiona są bardzo popularne na Węgrzech
(Istvan, Laszló), ponieważ jednak w księgach kościelnych były one zapisywane w ję¬
zyku węgierskim, nie wiadomo, w jakiej wersji były używane w środowisku derenczańskim.
Polskie brzmienie nazwisk i ich polska pisownia wkrótce się zatracały; tak na
przykład Chudy powoli zmienił się w Chudi, a następnie w Hudi, natomiast Woda
w Voda. Nazwisko Kowal jeszcze w roku 1761 pisano jako Koval, ale już w roku
1788 jako Kovacz, w innym miejscu „Kovacz alias Toporczi". W paru przypadkach
nazwiska mogą wskazywać, że ich nosiciele byli Słowakami, a nawet Czechami.
Typowo polskie są Kopka czy Kuchta; ważne dla ustalenia pochodzenia ludności
są takie nazwiska jak Spisak, Krakovszki, Lapscanszka lub Krosznitzky, sugerujące
pochodzenie ze spiskich Łapsz oraz z Krośnicy nad Dunajcem.
Często podawane w księdze zgonów informacje o przyczynach śmierci mogą stać
się materiałem do studiów nad stanem zdrowotnym mieszkańców Derenku, przyj¬
mując oczywiście założenie, że prowadzący księgi parafialne mieli dostateczne roze¬
znanie w chorobach trapiących Derenczan (pominąwszy naturalnie epidemie cholery
w latach 1831 i 1873).
In memoriam Derenk daje wgląd w historię polskiego osadnictwa na Węgrzech.
Dzieło to pozwala na zrekonstruowanie historii mieszkańców tej wsi i odkrycie, z któ¬
rych konkretnie spiskich i podhalańskich parafii wywodziła się większość jej miesz¬
kańców. Gdyby Remias na tym poprzestał, na pewno też pozostałby we wdzięcznej
pamięci wszystkich, którzy interesują się historią polskiego wychodźstwa. Ale — jak
zapowiada — ma to być dopiero początek, zamierza bowiem napisać kompletną
monografię historyczną Derenku.
Janusz Kamocki
Halina M i e l i c k a, Antropologia świąt i świętowania, Wydawnictwo Aka
demii Świętokrzyskiej, Kielce 2006, ss. 290.
Halina Mielicka jest już autorką książki Kultura obyczajowa wsi kieleckiej XIX
i XX wieku (1995), skryptu Podstawy socjologii. Mikrostruktury społeczne (2002)
oraz wyboru tekstów Socjologia wychowania. Wybór tekstów (2000). Jej najnow
sza publikacja to Antropologia świąt i świętowania, która jest kontynuacją badań
podjętych już w pierwszej publikacji, acz przyznać trzeba, że idących o wiele dalej
�390
Rezenzje i noty recenzyjne
i wielce przekształconych. Tematyka publikacji wskazuje, że wątek obyczajowości
i religijności (ludowej) wybija się w jej twórczości na plan pierwszy.
Autorka ma ambicję przedstawienia w sposób całościowy tytułowego zagadnie
nia. Kompleksowość polega miedzy innymi na czerpaniu inspiracji z takich dziedzin
wiedzy, jak filozofia, teologia, socjologia, religioznawstwo i etnologia. W trakcie lek¬
tury możemy również zapoznać się z aspektami symbolicznymi, językowymi, psy¬
chologicznymi, funkcjonalnymi i doświadczeniowymi święta i świętowania. Święto
rozpatrywane jest w swym wymiarze ziemskim i transcendentnym, a także w wielości
form jego objawiania się w życiu. Zastosowane metody interpretacyjne uwzględnia¬
ją i fenomenologię, i hermeneutykę, i metody semiotyczne, i analizę funkcjonalną.
Krótko mówiąc, Halina Mielicka pociąga za wiele sznurków, a ta mnogość nasuwa
pytanie, czy w tym teatrzyku ruchy poruszanych lalek są skoordynowane, a przedsta¬
wienie ma swój scenariusz?
Ogólny zarys robi wrażenie dobrze przemyślanej całości. Mielicka rozpoczyna
swe dzieło od określenia przedmiotu badań. Wychodzi z dobrze znanego i powiela
nego w literaturze założenia, iż sacrum iprofanum to dwa odrębne rodzaje rzeczywi
stości. Święto łączy się z tą pierwszą sferą, przeto analizować je trzeba w kategoriach
właściwych dla świętości. To założenie wsparte jest następną ideą, a mianowicie, że
rzeczywistość empiryczna podporządkowana jest nadprzyrodzonej, albowiem w tej
ostatniej lokowane są wartości ostateczne, nadające sens działaniom w innych obsza¬
rach. Przedstawicielkę nauk społecznych interesuje świat poznawalny empirycznie.
Oznacza to, iż nie wypowiada się ona w kwestiach istnienia sacrum jako takiego, lecz
„tylko" o wyobrażeniach na jego temat i o sposobach jego objawiania się, na przy¬
kład w koncepcji święta i praktyce świętowania. Analiza takich kategorii jak czas,
przestrzeń, i postrzeganie wzorów zachowań pozwala na odróżnienie sakralnego od
codziennego. Jest to tradycja widzenia tego zagadnienia, której korzenie znajdujemy
już w podejściu Emila Durkheima i Rudolfa Otto. Sacrum i profanum można rów
nież odróżnić przez prześledzenie etymologii tych słów. Sposobem dystynkcji czasu
święta i czasu zwykłego okazuje się także zakaz pracy, przeciwstawiony nakazowi
pracy oraz szczególny rytualizm świętowania. Dywagacje te prowadzą do wniosku,
że święto „to taki aspekt rzeczywistości, który tworzy odrębną sferę doświadczeń
odnoszonych do codzienności, ale pozwalających przekraczać kategorie czasu, prze¬
strzeni i obowiązujących norm na poziomie działań indywidualnych, społecznych
i kulturowych" (s. 26). Świętowanie zaś, „to powszechnie obowiązująca i powszech¬
nie akceptowana forma uczestniczenia w tym, co niecodzienne, niepowtarzalne ze
względu na odniesienie do wartości porządkujących rzeczywistość, a jednocześnie
zgodny z tradycją sposób realizowania idei, którym przypisywane są szczególne zna¬
czenia społeczne" (s. 28). Uzbrojeni w tak zdefiniowane pojęcia tytułowe wyrusza¬
my w podróż przez gęsty las koncepcji i podejść, przez który prowadzi nas Autorka.
Stara prawda fenomenologiczna mówi nam, że trudno oddzielić rzeczywistość
od sposobów jej ujawniania się; inaczej, problematyczne jest odróżnienie subiek¬
tywnego od obiektywnego. Zabieg redukcji fenomenologicznej konieczny jest także
w przypadku święta. Poruszając więc problem świętości, fenomenolodzy zawieszają
sądy oparte jedynie na empirii, a szukają „sedna sprawy". Rudolf Otto, Gerardus van
�Rezenzje i noty recenzyjne
391
der Leeuw i Mircea Eliade włożyli wiele wysiłku w pokazanie metodą fenomeno¬
logiczną tego, co Durkheim starał się udowodnić empiryczną metodą socjologiczną
— że sacrum i profanum to dwie ontologicznie różne sfery. Niemniej, i dla „mor¬
fologów sacrum", i dla empirycznych socjologów ta dwoistość zostaje przełamana,
albowiem zawsze nadrzędne „hierofaniczne objawia się w sferze profanum" (s. 33)
i dlatego sacrum daje się badać. W tej perspektywie, za Leszkiem Kołakowskim,
powiedzieć możemy, iż święto jest społecznie regulowanym sposobem obiektywi¬
zacji subiektywnych doznań religijnych. (Jednak nie sposób się dowiedzieć, skąd
biorą się owe doznania religijne; czyż ich źródłem nie jest internalizowana kultura,
która wszak tworzy się nieustannie w praktyce społecznej?). Nadzwyczajne sacrum
ma pewne cechy, które Paul Ricoeur charakteryzuje w pięciu punktach, począwszy
od jego numinotyczności, a skończywszy na zasadniczej jedności świata sakralnego
i ziemskiego. To skłania do wniosku, iż święto ma zarówno charakter racjonalno-praktyczny, jak i irracjonalno-wierzeniowy, jakoż i pełni przy tym szereg funkcji
indywidualnych, społecznych i kulturowych. Daje się interpretować jako system
ideologiczny, utylitarny, komunikacyjny oraz ludyczny. Można też przeprowadzić
typologię świąt, w których szereg rytuałów składa się na obrzęd, a obrzędy z kolei
tworzą ceremoniały. Jednocześnie ceremonie to wyznaczane kulturowo zachowania,
które są celem samym w sobie, zaś uroczystości mają określone cele (szkoda, iż
autorka nie wspomina się w tym miejscu o podobnym pomyśle Bronisława Mali¬
nowskiego, dla którego celowość odróżniała rytuał magiczny od stanowiącego „cel
sam w sobie" rytuału religijnego). Zdaniem Mielickiej religię i religijność da się też
umieścić w trzech światach Karla Poppera. Świat trzeci, to religia zobiektywizowana
i zinstytucjonalizowana, świat drugi to subiektywne wyobrażenie tego, co uznaje się
za prawdę obiektywną, zaś religijność stanowi tu łącznik ze światem pierwszym.
Światy te można też podzielić na świat porządku naturalnego przeciwstawionego
światu nadprzyrodzonemu, na światy społeczny i religijno-magiczny. Religia i reli¬
gijność mają przy tym do spełnienia funkcje organiczne (np. poznawczą czy eduka¬
cyjną), osobowościowe (inaczej psychologiczne), integrujące społecznie i kulturowe.
Prowadzi to do wniosku, że „podstawową funkcją świąt jest utrzymywanie tradycji
i ciągłości pokoleniowej danego społeczeństwa. Funkcja ta zaspokaja potrzeby zwią¬
zane z poczuciem tożsamości kulturowej, wzmacnia poczucie wspólnoty i odrębno¬
ści w stosunku do przedstawicieli innych kultur" (s. 60).
Ludzie wyrażają transcendentne za pomocą znaków i symboli. Kolejna par¬
tia pracy poświęcona jest więc symbolice świętowania. Autorka wtajemnicza nas
w skomplikowaną materię semiotyki, odwołując się przy tym do ustaleń Jerze¬
go Pelca, Izydory Dąbskiej, Sergieja Awierincewa, Umberta Eco, Rolanda Bartha,
Terence'a Hawkesa, Paula Ricouera, Claude'a Levi-Straussa, by wymienić najważ¬
niejsze postacie, a w kwestii samego „rozumienia" — do ustaleń Hansa-Georga
Gadamera i , poniekąd dla kontrastu, Jana Marii Bocheńskiego. Dowiadujemy się
0 różnicach między znakiem a symbolem, o archetypach, o znakach analogizujących
1 arbitralnych, o syntagmie i paradygmie, wreszcie o wielości znaczeń i znaczeniu
wyobraźni symbolicznej. Kody symboliczne mogą być ograniczone (denotacyjne)
i rozszerzone (konotacyjne). Właśnie tę drugą cechę podzielają język i symbolika
�392
Rezenzje i noty recenzyjne
religijna. Przedsądy (Gadamerowska wspólnota, która jest źródłem rozumu) nadają
sens działaniom religijnym. Charakteryzując logikę religii, Mielicka podąża tropem
Paula Tillicha, Louisa Dupre i Georgesa Duranda, podkreślając unikatowość symboli
religijnych, ich ambiwalencję oraz kosmiczny, oniryczny i poetycki charakter. Przy
tym wiara religijna „przybiera formę schematu pojęciowego" (s. 94), który stanowi
jeden ze sposobów interpretacji świata i doświadczenia. Święto, przez zastosowanie
szczególnych symboli, jest zaprzeczeniem doczesności, nadaje sens przedmiotom,
zjawiskom i wydarzeniom. Rytuały, za którymi kryje się sens religijny, są przejawem
konwencjonalizacji semantyki. Tak rozumiane wywoływać mogą „naturalną" (wręcz
bodźcową) reakcję na określone symbole. Mogą też kanalizować emocje i sterować
procesami poznawczymi. Stają się także źródłem racjonalności świata, albowiem
„racjonalność polega (... ) na redukcji percepcji do sensu, który jest sposobem doda¬
wania intencji do świata przedmiotów", natomiast „wiara staje się gwarantem postaw
racjonalnych wobec świata" (s. 105). Postrzeganie świata określone jest przez sens
symboliczny, natomiast rytuały odgrywają w tej symbolizacji rolę pierwszorzędną.
Wszelako zapytać trzeba, jak należy rozumieć transcendencję świąt? Halina Mielicka nawiązuje do klasycznych definicji transcendencji dyskutowanych przez takich
filozofów, jak Immanuel Kant czy Roman Ingarden. Przyjmuje przy tym, że jeśli
porządek świata jest rozumiany w terminach religijnych, to taka też dla wyznawców
staje się natura tego świata. Transcendencja może przybrać formę doświadczenia mi¬
stycznego, a wówczas świat jawi się jako unio mystica. Elementy takiego mistyczne¬
go doświadczenia znajdujemy w świętowaniu. Są różne rodzaje transcendencji, lecz
wszystkie one odsyłają do pewnego uniwersum symboli religijnych. Święto staje się
sposobem odgraniczania codzienności od niecodzienności, w którym ta pierwsza jest
konkretna, a druga reprezentuje ideały. Transcendentność święta objawia się w nie¬
zwykłości czasu świętowania; chodzi m.in. o zaprzeczenie linearności czasu, o cy¬
kliczną naturę kolei rzeczy, o fakt, że „czas nabiera znaczenia właśnie poprzez świę¬
ta" (s. 131). Transcendencja wyraża się także w miejscu (przestrzeni) świętowania,
w którym ze wzmożoną siłą działają moce sakralne. Wreszcie, święta skłaniają nas
do refleksji i podejmowania działań skierowanych na określone wartości „wyższe".
To kosmologia porządkuje rzeczywistość, a świętowanie jest sposobem realizacji
wartości absolutnych. Zatem świętowanie ma charakter symboliczny, wiąże się z sy¬
stemem wartości, które nadają dodatkowy sens prozaicznym kategoriom czasu, prze¬
strzeni i wartości. Święta pełnią przy tym funkcje integrujące, ludyczno-rekreacyjne,
estetyczne, stratyfikacyjne, etyczne, rytualne, dostarczające wzorów kulturowych
oraz rytualnie integrujące z transcendencją.
Rozdział o perspektywach badawczych jest w zasadzie syntetycznym, oryginal¬
nym, bardzo zwartym i gęstym teoretycznie powtórzeniem konkluzji autorki, jed¬
nocześnie pokazującym jej tok rozumowania i postępowania. Swe rozważania stara
się ona ująć w formie wynikających z siebie „logicznie" tez. Zatem święto tworzy
odrębny rodzaj rzeczywistości ukierunkowanej na sacrum; jest systemem odrębnych
zachowań społecznych; zaspokaja wielorakie potrzeby; wreszcie — stanowi zespół
„idei przekładalnych na znaki i symbole kulturowe oraz interpretowanych i wyjaś¬
nianych orientacją na wartości absolutne" (s. 231). Podobna uwaga odnosi się do
�Rezenzje i noty recenzyjne
393
części poświęconej projektowi badań empirycznych. Steruje nim przekonanie, iż
„święto przynależy do ukrytego aspektu kultury, a świętowanie do jawnego. Święto
bowiem tworzone jest przez ludzi jako system idei porządkujących rzeczywistość
(...). Świętowanie jest sposobem realizacji tych idei (...), jest zestawem czynności
i działań, które stają się symbolami owych idei" (s. 235).
Zacięcie edukacyjne Haliny Mielickiej bierze górę i dlatego na koniec, niejako
dla wątpiących bądź pogubionych, sporządza ona „Słownik podstawowych pojęć".
Moja stosunkowo obszerna — a mam nadzieję, iż także adekwatna — relacja
z zawartości Antropologii świąt i świętowania ma swe ważkie przesłanie. Ma na celu
pokazanie, iż Mielicka rzeczywiście kompleksowo podeszła do zagadnienia i wy¬
kazuje się znajomością określonej problematyki, którą tak heterogeniczne tradycje
myślowe interpretowały na jakże wiele sposobów. Ogarnięcie tych szkół i podejść
oraz przedstawienie ich w formie spójnego wywodu było samo w sobie zadaniem
trudnym i ryzykownym. Jest to udana synteza, a ponadto dobrze wykorzystywana
do przedstawiania własnych propozycji. Wątków rozważań jest wiele, momentami
dzieło tchnie duchem dydaktyzmu i sprawozdawczości, niemniej cały czas narracja
trzyma się osnowy. Autorka stara się uchwycić istotę „święta" i osobliwości „święto¬
wania". Rzuca na nie światło z różnych, niekiedy przeciwstawnych, stron. Sięga do
ustaleń wielu dyscyplin, a jednocześnie stara się pogodzić fenomenologię z analizą
funkcjonalną, co samo w sobie jest przedsięwzięciem karkołomnym. Konstatacjom
religioznawczym, balansującym na granicy teologii, stara się nadać empiryczny sens,
aczkolwiek w trybie wyłącznie konceptualnym. Czyni wiele, aby wyjaśnić znaczenie
szeregu pojęć, które zakorzenione są w określonych tradycjach myślowych, a jed¬
nocześnie wkomponować je w ramy własnej teorii socjologicznej. W sumie, jest to
dzieło kompetentne, zwarte i posiadające przy tym znamiona oryginalności. Odpo¬
wiadając na postawione pytanie, czy w tym teatrze lalek sznurki pociągane są w sko¬
ordynowany sposób, generalnie powiedzieć trzeba, że tak, a reżyserka realizuje swój
własny scenariusz.
Zrozumiałe, że w tak ambitnym dziele znaleźć można fragmenty słabsze lub bu¬
dzące wątpliwości. Jak łatwo zauważyć, niektóre z następujących uwag krytycznych
mają charakter polemiczny, wskazujący na to, iż poszukiwania mogły pójść w kie¬
runku bardziej obiecującym.
Zacznijmy od kwestii podstawowej. Halina Mielicka słusznie wprawdzie wyraża
pogląd, że nie istnieje pozakulturowe postrzeganie rzeczywistości, albowiem zawsze
zapośredniczona jest ona przez system naszych pojęć, lecz jednocześnie twierdzi, że
owe „okulary kulturowe", to „wyobrażany świat idei, który pozwala wyjaśnić rzeczy
wistość" (s. 17). Wydaje się, że u podstaw takiego podejścia leży jednak przekonanie,
iż istnieje jakaś obiektywna rzeczywistość, do której przykładamy nasze idee. Być
może trafniej byłoby powiedzieć, że po prostu nasze idee są nieuchronnie częścią
rzeczywistości; reprezentantka nauk społecznych nie potrzebuje wypowiadać się na
temat rzeczywistości innej niż ta, która jest „od stóp do głów" kulturowa. Podejście
takie pozwoliłoby wyplątać się z ontologicznej tezy o dwoistości świata, o tym, że
istnieje duch i materia, Ustawiłoby także inaczej problematykę badawczą, w tym
zmienne relacje tego, co my konceptualizujemy jako sacrum i profanum. Natomiast
�394
Rezenzje i noty recenzyjne
postępowanie Mielickiej zmusza j ą niejako do brnięcia nieustająco w tym dychotomizującym myśleniu. Według niej, sacrum to wyobrażany świat idei będących inter¬
pretacją rzeczywistości i wszelkich wartościowań na jej temat, a profanum to wyjaś¬
nianie rzeczywistości doświadczanej zmysłowo. Tym razem to nasze idee oddzielone
są kategorycznie od zmysłów, a nasze myśli na temat owej w mistyczny sposób do¬
świadczanej „rzeczywistości" pozaempirycznej od namacalnej empirii. Mamy też
dwa rodzaje poznania: „przez rozum" i „przez wiarę". Podążając dalej tym tropem
dowiadujemy się, że realnie istnieje tylko rzeczywistość poznawalna empirycznie.
Skąd zatem nasza wiedza o rzeczywistości sakralnej? Otóż idee, w szczególności te
na temat sacrum, materializują się w postaci symboli i znaków abstrakcyjnych pojęć
zrodzonych w naszym umyśle oraz naszych postaw i działań wobec tychże materiali¬
zacji. Czy jednak symbole nie są arbitralną kreacją naszej wyobraźni? W ten sposób
błędne koło się zamyka.
W tym miejscu powinienem poczynić istotne zastrzeżenie. Nie jestem pewien,
czy istnieje sensowne i przekonujące rozwiązanie powyższych dylematów. Polemi¬
zując z Haliną Mielicką, wyrażam wątpliwości dotyczące dominującej tradycji my¬
ślowej, w której ona, jako jedna z wielu, tkwi. Jej rekonstrukcja jest ze wszech miar
rzeczowa i przekonująca. Nie należy jednak zapominać, że książka pisana jest w ra¬
mach pewnego paradygmatu. Tak spontanicznie wyznawana filozofia określa całość
dzieła i poglądy na kwestie bardziej szczegółowe, choć nie mniej istotne; wyznacza
tok rozumowania i determinuje wyciągane wnioski.
Nie dziwi przeto, że w wielu sprawach autorka operuje zdecydowanie w ramach
refleksji wyrastającej z tradycji judeochrześcijańskiej, która swe przedłużenie znajduje
nie tylko w konstatacjach teologów (co jest całkowicie zrozumiałe), ale i ludzi parają¬
cych się „nauką o religii". Punktem wyjścia, przybierającym w pracy wręcz status tezy
ontologicznej, jest założenie o absolutnej heterogeniczności sfery sacrum i profanum.
Autorka zdaje sobie sprawę, iż podział taki jest wynikiem kulturowo uwarunkowa¬
nej percepcji świata przez ludzi, niemniej, jak pisze, na podstawie analizy literatury
przedmiotu dojść możemy do wniosku, „że sfery sacrum i profanum tworzą odrębne
rodzaje rzeczywistości" (s. 17). Tymczasem istnieje wiele świadectw empirycznych,
a co za tym idzie przesłanek teoretycznych i konstatacji badawczych, wskazujących,
iż są społeczeństwa, w których heterogeniczność taka nie występuje, a każda myśl,
działanie i uniwersum całe są, patrząc z naszej europejskiej perspektywy, jednocześnie
i sakralne, i profaniczne, albo — by wyrazić się precyzyjniej — ani czysto sakralne, ani
czysto profaniczne, można by powiedzieć — sakrofaniczne. Stwierdzenie to nie odnosi
się przy tym li tylko do tak zwanych społeczeństw pierwotnych. Autorka jest z wy¬
kształcenia etnolożką i oczekiwałbym z jej strony większej wrażliwości w tej materii,
uwzględnienia ograniczeń zasięgu czasowego i przestrzennego ferowanych sądów,
a jednocześnie uświadomienia sobie pozycji, z której własne sądy są wypowiadane.
Wspomniałem o orientacji, która przyjmuje, iż sakralne jest dostępne tylko przez
doświadczenie religijne; jest nadzwyczajne, ponieważ stosuje się w nim niezwykły
kod. Pogląd ten wyrażał już chociażby Otto, powtarzał Eliade, a za nim Mielicka
(s. 20). Autorka z jednej strony powtarza owe sądy, bynajmniej ich nie podważając,
a ze strony drugiej, sama uprawia socjologię inspirowaną przez Durkheima i Maksa
�Rezenzje i noty recenzyjne
395
Webera. Tak jak oni, mówiąc, że idee wyrażane są w symbolach, „sprowadza sacrum
na ziemię" i poddaje je analizie kulturowej. Z pewnością jest to pewna niekonse
kwencja, która wynika z próby pogodzenia religioznawczej fenomenologii z socjo
logicznym funkcjonalizmem. Piszę tu o „analizie kulturowej" nie bez kozery, ponie
waż coś, co można by nazwać analizą społeczną, pojawia się w pracy w charakterze
śladowym. Autorka, owładnięta perspektywą kulturoznawczą tylko w terminach
abstrakcyjnych pisze o powiązaniu stosunków społecznych ze sferą kultury, w tym
kultury rozumianej jako forma ideologii sankcjonującej istniejący porządek społecz¬
ny. Wrażenia tego nie jest w stanie zatrzeć podrozdział o „stratyfikacyjnej funkcji
świąt" (s. 160-163). Na przykład zacytowana myśl Torstena Veblena, iż celebracja
„nie-pracy" w czasie święta jest de facto wartościowaniem tego rzadkiego przywileju
bogatych (s. 166), pozostaje tylko wzmianką. Uważam, że badanie kultury w ode¬
rwaniu od relacji społecznych jest przedsięwzięciem cokolwiek jałowym.
Z uwagami powyższymi wiąże się kolejna. Parokrotnie dowiadujemy się, iż za¬
sadny jest pogląd o homologii mitu i rytu. Znaleźć to możemy chociażby w charakte
rystyce święta autorstwa Paula Ricouera (s. 36) czy w stwierdzeniu, że w czasie świąt
następuje „połączenie w jeden system sfery wierzeniowej i obrzędowej" (s. 39). Przy
staję na to, ale z niezrozumiałych dla mnie względów Halina Mielicka praktycznie
całkowicie pomija bogatą tradycję antropologiczną w tym względzie. Jej klarowny
wyraz znaleźć można w dostępnych po polsku pracach Alfreda R. Radcliffe-Browna,
Claude'a Levi-Straussa, Edmunda Leacha, Victora W. Turnera czy Mary Douglas.
W takim ujęciu rytuał jest realizacją mitu, zaś z kolei owa mityczno-rytualna zbitka
odzwierciedla symbolicznie strukturę społeczną. Przeczytać możemy, że widowiska
świąteczne są formą lustra odbijającego ludzkie problemy (s. 155). Uderza jednak
brak choćby wzmianki o tym, że w rytuale odczytać można ponadto nie tylko kon¬
tury relacji społecznych, ale i społecznych konfliktów, o czym pisał Max Gluckman
w książce o „rytuałach rebelii". O święcie jako karnawale przewracającym codzienne
relacje do góry nogami traktował Michaił Bachtin i w podobnym duchu pisał Eco
(s. 164), niemniej autorka przemilcza bardziej brzemienne teoretycznie konstatacje
Victora Turnera w tym względzie, które mówią nie tylko o zabiegu stawiania świa¬
ta na opak, lecz także o dialektycznych kategoriach struktury i antystruktury, które
nie tylko dobrze konceptualizują charakter czasu normalnego i nadzwyczajnego, ale
pozwalają spojrzeć na obrzędy wspólnotowe jako na stan communitas, i w ostatecz¬
ności wzmacniające istniejący porządek społeczny. Nie domagam się w tym miejscu
zwiększenia kwoty argumentów antropologicznych, lecz oczekiwałbym wzmocnie¬
nia wątków wskazujących na głębsze społecznie aspekty świętowania.
Brak zakorzenienia społecznego argumentów powoduje też, iż trudno się zorien¬
tować, czy praca traktuje o koncepcji święta w ogóle, o jego charakterze w świecie
chrześcijańskim, czy w kulturze polskiej. Czy jest dziełem tylko teoretycznym, czy
też ma ambicje empiryczne? Tematyka pierwszej publikacji, czyli książki o kulturze
obyczajowej, uwagi we „Wprowadzeniu" oraz przywoływane przykłady, zwłaszcza
w rozdziale o polimorfizmie świętowania, wskazują na to, iż Mielicka ma na uwa¬
dze kulturę polską, która jest dla niej kulturą przesiąkniętą katolicyzmem. Niemniej,
wywody jej zdają się „jak duch unosić nad wodami". Konstatacje odnoszone do
�396
Rezenzje i noty recenzyjne
doświadczeń osobistych i badawczych są niepostrzeżenie uniwersalizowane. Pomi¬
nięty jest czas i miejsce akcji, kontekst działań, heterogeniczność kulturowa i zło¬
żone motywacje aktorów społecznych. Antropologia święta i świętowania staje się
bezwiednie europocentryczną bądź polonocentryczną filozofią święta i świętowania.
Polimorfizm świąt jest w tym układzie jedynie ilustracją uniwersalnych konstatacji.
Wbrew zapewnieniom autorki o wieloaspektowości święta i świętowania, nie zawsze
wiemy, czy traktuje się o nim jako o kategorii i wydarzeniu religijnym, ideologicz¬
nym czy rodzinnym.
Chwalebne pragnienie uwzględnienia możliwie szerokiego spektrum teorii i po¬
glądów prowadzi niekiedy do sprzeczności. Jeśli za Piotrem Skrzyneckim powtarza
się, że „wszystko jest świętem" (s. 28), to nie sposób tego pogodzić ze stwierdze¬
niem, iż czas świąteczny jest wyjątkowy i różni się radykalnie od codzienności. Od
Bronisława Malinowskiego dowiadujemy się, że głębokie doświadczenie religijne
możliwe jest tylko w samotności (s. 44). Nie wiem, czy zgodzą się z tym badacze lub
wyznawcy religii ekstatycznych w rodzaju santerii bądź voodoo. Czas świąteczny
regulowany jest ponoć rytmem życia i przyrody (s. 129), a święta nadają znaczenie
zmianom przyrodniczym. Zapytać by można, jak sympatyczny i opatulony „święty
Mikołaj" ma się do obchodzenia świąt Bożego Narodzenia w słonecznej i gorącej
w grudniu Australii. W czasie święta zapewnia się także ponoć dostatek tego, cze¬
go brak na co dzień (s. 161). Tak być może było w ubogich pouwłaszczeniowych
wsiach galicyjskich, lecz nie sądzę, by kapusta na stole wigilijnym była dziś towarem
deficytowym bądź luksusowym. Mówiąc poważniej, autorka nie bierze pod uwagę
zjawisk takich, jak globalizacja, transnarodowość czy siła popkultury. Stwierdzenia
odnoszące się do partykularnej interpretacji polskiej kultury ludowej uogólniane są
na całość kondycji ludzkiej.
Bez wątpienia, w tradycji polskiej święto kojarzy się z religią, o czym przeczytać
możemy parokrotnie. Niemniej, nawet w tejże tradycji istnieją „święta świeckie" (np.
1 Maja, Święto Niepodległości, Walentynki, nie wspominając o świętach indywidu¬
alnych w rodzaju imienin czy urodzin, którym niekoniecznie przysługuje przymiot
sakralności). Przypadek ten wskazuje zresztą na nie do końca rozwiązaną kwestię
desakralizacji kultury i istnienie wartości ostatecznych o charakterze świeckim. Roz¬
ważania o pięknie świąt przeciwstawionym rzekomej brzydocie codzienności, oparte
na egzaltowanych, spontanicznie wartościujących opisach Bożeny Krzywobłockiej
(s. 159-160) nijak się mają do analizy kulturowej. Podobna uwaga odnosi się do frag
mentu o oszołamianiu się alkoholem w trakcie świąt (s. 160-161), co według autorki
nie wnosi do stylu życia ludzi nic cennego, a wręcz przeciwnie, jest naganne (czyżby
święta nie były aż tak piękne?!). Zamiast interpretacji antropologicznej tych praktyk
mamy do czynienia z tekstem, którego treść i wydźwięk przypomina straszące zgub¬
nymi skutkami stosowania używek ulotki z poradni przeciwalkoholowej.
Każdą z powyższych uwag krytycznych można potraktować jako polemiczną.
Kolejna z usterek pracy nie podlega jednak dyskusji: w cytowanej literaturze nie ma,
z wyjątkiem jednej pozycji, żadnego dzieła obcojęzycznego. Czyżby w literaturze
obcej, chociażby anglosaskiej, nie sposób znaleźć niczego interesującego? Autorka
odwołuje się do wielu publikacji i, jak wspomniałem, jej erudycja jest duża. Zasadni-
�Rezenzje i noty recenzyjne
397
czy trzon literatury, na którą się powołuje, nie wykracza wszakże poza połowę lat 90.
XX wieku. Być może to właśnie sprawia, że Halina Mielicka czuje się dobrze w ob¬
rębie idei, które określiłem jako tradycyjne. Zaznaczyć jednak wypada, że w ramach
tego paradygmatu porusza się swobodnie.
Ambitne dzieło rodzi kontrowersje i takim właśnie przypadkiem okazuje się An¬
tropologia świąt i świętowania. Nawiązując do wyjściowej metafory, powiedzieć by
można, że pociągane przez autorkę sznurki jednak czasem się plączą, a poruszane
przez nią, z lekka zakurzone lalki, wykonują niekiedy chaotyczne ruchy. Niemniej,
walory pracy ukazane przeze mnie w pierwszej części recenzji przesądzają ostatecz¬
nie o jej pozytywnej ocenie. Dla zainteresowanych problematyką religijną antropolo¬
gów/etnologów/etnografów książka Haliny Mielickiej jest więc niezbędną lekturą.
Michał Buchowski
Bartłomiej K r u p a , Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pisar
stwa historycznego, Universitas, Kraków 2006, ss. 171.
Książka Bartłomieja Krupy Wspomnienia obozowe jako specyficzna odmiana pi¬
sarstwa historycznego to praca niezwykle ciekawa oraz ze wszech miar godna pole¬
cenia. Napisana jest z pasją, zdradza dużą erudycję i kompetencję badawczą jej auto¬
ra. Niewątpliwym walorem pracy jest przy tym niekonwencjonalne, znoszące utarte
schematy oraz nawyki warsztatowe podejście Krupy do kwestii źródeł historycznych.
Podejście to koresponduje z coraz żywiej obecną w naukach humanistycznych ideą
myślenia narratywistycznego, która — odniesiona do świadectw historii, jakimi są
między innymi wspomnienia obozowe — każe poszukiwać w nich nie samych fak¬
tów, lecz ich interpretacji (choć owe interpretacje nieraz w sposób jawny kwestionują
lub też pomijają jakieś wydarzenia istotne z punktu widzenia historyka). Najważniej¬
sze dla badacza-narratywisty jest bowiem — wyrażone za pomocą struktur języka
w opowieści — jednostkowe doświadczenie rzeczywistości, a nie składające się na
tę rzeczywistość poszczególne fakty i zdarzenia.
Problem rozmaitych sposobów odbioru i analizy świadectw Holocaustu na grun¬
cie historiografii autor omawia w rozdziale pierwszym. Wyodrębnia przy tym dwa
— jego zdaniem, zasadnicze a zarazem przeciwstawne — style czy też konwencje
pisania na ten temat, które określa jako nurt scjentystyczny/racjonalistyczny oraz
etyczny. Jak sam wskazuje, stosowana przezeń systematyka ma charakter odautorski
i nie pokrywa się z żadną, funkcjonującą w literaturze naukowej, klasyfikacją czy też
ogólną charakterystyką tekstów dotyczących Shoah. Pierwszy z wymienionych nur¬
tów Krupa przyrównuje do modelu historii modernistycznej, drugi zaś do modelu an¬
tropologii historycznej. Cechami wyróżniającymi kierunek racjonalistyczny są więc
między innymi: absolutyzacja paradygmatu racjonalistycznego przez twórcę tekstu,
jego wiara w fakty i bezpośredni do nich dostęp, hołdowanie klasycznym sposo-
�398
Rezenzje i noty recenzyjne
bom opisu (przy wykorzystaniu modelu dedukcyjno-nomologicznego), jak również
tendencja do konstruowania tak zwanej narracji odczłowieczonej, zorientowanej na
przedmiot, a nie na podmiot poznania oraz, co za tym idzie, silnie nasyconej obiek¬
tywnymi danymi w postaci liczb, danych, statystyk. Sytuujący się w opozycji do
nurtu scjentystycznego kierunek etyczny cechuje natomiast: odwoływanie się przez
autora tekstu do różnych paradygmatów myślenia (nie tylko racjonalistycznego),
odejście od klasycznego stylu opowiadania, przekonanie piszącego, że nie istnieją
tak zwane czyste fakty (wolne od „zaciemniającego" wpływu języka, interpretacji
i ideologii), a także narracja „uczłowieczona", wyraziście eksponująca pierwiastek
ludzki, to znaczy zawierająca rozliczne ślady egzystencji konkretnych osób (ich
imiona, nazwiska, szczegóły z osobistej biografii oraz ich własne, subiektywne wizje
i interpretacje przeszłości).
Omówiwszy zaproponowany przez siebie podział na dwa kierunki pisania o Holo
cauście, Krupa dokonuje ogólnego przeglądu prac na ten temat, powstałych w latach
1945-2003. Przegląd ów ma charakter skrótowy i z całą pewnością nie wyczerpujący.
Obejmuje tylko te publikacje, które autor uznał za najbardziej charakterystyczne,
ważne lub kontrowersyjne na interesującym go polu. Brak w nim jakiegokolwiek
odniesienia do bardzo obszernej literatury niemieckojęzycznej, liczba prac angloję¬
zycznych też nie jest imponująca. Rodzaj poruszanych w toku prezentowanej anali¬
zy spraw i tematów koresponduje ściśle z zakresem specjalizacji zawodowej autora
i ogranicza się niemal wyłącznie do kwestii wchodzących w obszar kompetencji hi¬
storiografii, z pominięciem innych zagadnień, takich choćby jak problem sztuki czy
filozoficznych oraz teologicznych interpretacji Holocaustu.
Rozdział drugi książki otwiera krótka charakterystyka tych przekazów wspo¬
mnieniowych, które autor poddaje analizie w dalszych częściach pracy. Warto pod¬
kreślić, iż są to wyłącznie wspomnienia oświęcimskie, pisane przez różnych ludzi,
którzy skazani zostali na przymusowy pobyt w tym właśnie obozie. Choć są to teksty
ściśle autobiograficzne, to ich autobiografizm bywa niekiedy niejawny, to znaczy nie
wszystkie one pisane są w pierwszej osobie liczby pojedynczej, który to zabieg gra¬
matyczny sugeruje pełną tożsamość autora, narratora oraz głównego bohatera wypo¬
wiedzi. Omawiane relacje mają status pamiętnika, to znaczy zostały sporządzone do¬
piero po jakimś czasie od uwolnienia z obozu, a nie na bieżąco, pod wpływem chwili.
Z obszaru podjętej eksploracji badawczej Krupa stanowczo wyłącza także wszelkie
go rodzaju oświadczenia oraz ankiety, które — ze względu na motywy towarzyszące
ich powstaniu — mają, jego zdaniem, całkiem odrębną jakość poznawczą. O ile bo¬
wiem w przypadku wspomnień mamy do czynienia z relacjami dobrowolnymi, choć
pisanymi „również w związku ze stymulacjami w postaci organizowania różnych
konkursów na wspomnienia obozowe, o tyle w przypadku oświadczeń do autora uda¬
wał się pracownik Muzeum [Auschwitz-Birkenau — A. Rz.] i poruszał interesujące
go akurat szczegóły życia obozowego. W podobnym co w przypadku oświadczeń
celu wysyłano do byłych więźniów ankiety" (s. 57). Cały ten materiał grupowano
następnie w odpowiednie zespoły. Zgodnie z przyjętymi założeniami metodologicz¬
nymi, Krupa skupia swą uwagę wyłącznie na zespole „Wspomnienia", w miejscach,
które dotyczą Auschwitz I oraz Birkenau, pomija natomiast wspomnienia z Mono-
�Rezenzje i noty recenzyjne
399
witz (czyli Auschwitz III), który jako obóz pracy różnił się wyraźnie swym charakte¬
rem od dwóch pozostałych. Tak dobrany materiał wzbogaca dodatkowo o fragmenty
relacji wspomnieniowych z innych obozów, jeśli ich autorzy opisują również dłuż¬
sze lub krótsze okresy przebywania w Auschwitz czy Birkenau. Wielka szkoda, że
Krupa nie zawarł w tej części rozważań nieco dokładniejszych danych odnoszących
się do twórców wykorzystywanych przez siebie wspomnień oświęcimskich; nie po¬
wiedział, kim byli, z jakich środowisk rodzinnych i społecznych się wywodzili, ile
mieli lat w momencie przeżywania obozowej gehenny. Brak ten jest tym bardziej
odczuwalny, iż sam autor prezentuje się jako zwolennik uprawiania historiografii
antropologicznej, zwróconej „ku jednostce", a więc silnie dowartościowującej osobę
świadka procesu historycznego.
Po tych wstępnych wyjaśnieniach Krupa przechodzi do bardziej szczegółowego
omówienia specyfiki badanych przez siebie przekazów (w aspekcie genologicznym,
relacji wewnątrztekstowych, źródłoznawczym, a także stylów odbioru). Na zakoń¬
czenie drugiego rozdziału omawia pokrótce wypracowaną przez Arnolda van Gennepa koncepcję obrzędów przejścia, a następnie odnosi j ą do doświadczenia świata
obozu, w ramach którego skazany nań człowiek — podobnie jak uczestnik rite de
passage — stawał się kimś innym, doznawał jakościowego, radykalnego przekształ¬
cenia swej dotychczasowej egzystencji.
Rozdział trzeci poświęcony jest w całości analizie i interpretacji wspomnień obo¬
zowych w oparciu o koncepcję van Gennepa. Analiza ta rozpisana jest przy tym na
siedem osobnych fragmentów, które z jednej strony odpowiadają poszczególnym
etapom oraz właściwościom sytuacji przejścia, z drugiej zaś — paralelnym im czꜬ
ciom struktury wspomnień. Są to: rampa, brama, kwarantanna, hierarchia społeczno¬
ści więźniów obozu, charakterystyczne dlań doświadczenie odmiennego czasu, nie¬
ustannej obecności śmierci oraz ewakuacja, która jest fizycznym oraz symbolicznym
początkiem kolejnego cyklu, inicjującego następny rytuał przejścia.
Wykorzystany w omawianej pracy pomysł ujęcia doświadczenia pobytu w obo¬
zie koncentracyjnym w schemat rite de passage nie jest całkiem świeży i oryginal¬
ny. Próby tego rodzaju odczytań można wszak odnaleźć w innych tekstach z nurtu
„obozowego" lub jemu pokrewnych. Nie zyskują tam one jednak tak rozbudowanej
formy ani stopnia uszczegółowienia refleksji badawczej jak u Krupy. Tym samym,
omawiana publikacja tworzy nową, niezwykle interesującą jakość na tle rozważań
poświęconych rzeczywistości lagrowej, oferuje nowy, wielce inspirujący język jej
opisu i interpretacji. O jej atrakcyjności z punktu widzenia etnologa czy antropologa
decydują przy tym co najmniej dwa względy.
Po pierwsze, stanowi ona interesujący przykład zastosowania antropologicznej
kategorii obrzędu przejścia w odniesieniu do świata obozu koncentracyjnego. Warto
zwrócić uwagę, że kategoria ta jest rozumiana w recenzowanej pracy bardzo szeroko,
w sposób istotnie wykraczający poza oryginalną jej wykładnię, opracowaną przez
van Gennepa, który twierdził, iż obrzędy przejścia to praktyka kulturowa właści¬
wa głównie społeczeństwom pierwotnym. Proponowane przez Krupę ujęcie może
więc spotkać się z zarzutem o pozakontekstowość, próbę nadmiernej uniwersalizacji
czy wręcz banalizacji koncepcji van Gennepa. Jeśli jednak przyjąć, iż istotą obrzędu
�400
Rezenzje i noty recenzyjne
przejścia jest zmiana stanu lub miejsca w strukturze społecznej, wyjście przez jed¬
nostkę lub grupę z jednej pozycji i wkroczenie w inną, można chyba zgodzić się co
do słuszności stanowiska prezentowanego przez autora książki.
Po drugie zaś, o czym już wspominałam, jest to praca, w której dominuje antropo¬
logiczne spojrzenie na przeszłość oraz historię. Jest to zatem spojrzenie, które kieruje
się przede wszystkim ku człowiekowi jako najważniejszej części zdarzeń historycz¬
nych, bez zrozumienia której wszelkie nasze próby rozpoznania ich sensu i znaczenia
okazują się niewystarczające i ułomne.
Aleksandra Rzepkowska
Zdzisław K u p i s i ń s k i SVD, Śmierć jako wydarzenie eschatyczne. Zwy
czaje, obrzędy i wierzenia pogrzebowe oraz zaduszkowe mieszkańców regionu
opoczyńskiego i radomskiego, Wydawnictwo KUL, Lublin 2007, ss. 661.
Prezentowana praca jest w zasadzie monografią tematyczną obejmującą proble¬
my tanatologii. Materiał źródłowy stanowią wywiady kwestionariuszowe z miesz¬
kańcami regionu opoczyńskiego i radomskiego, zrealizowane w latach 1995-2005.
Towarzyszyła im obserwacja, często uczestnicząca, prowadzona przez autora w cza¬
sie posługi duszpasterskiej oraz pobytów na objętym badaniami terenie. Stosowa¬
ne dwie metody, przynależne do jakościowych, intensywnych badań terenowych,
wywiad i obserwacja, uzupełniają się nawzajem, ale i pozwalają na weryfikację
trudnych zagadnień światopoglądowych. Godna podkreślenia jest właśnie dbałość
o rzetelność warsztatu badawczego, widoczna w tekście od pierwszej do ostatniej
jego strony, potwierdzona rozbudowanymi przypisami wskazującymi zarazem stan
badań poruszanej problematyki. A pułapek, przy problematyce eschatologicznej, jest
szczególnie dużo, zarówno tych z zakresu przedmiotu badań, jak i możliwej do za¬
stosowania metodologii.
Na pierwszy rzut oka, czy może raczej przy pierwszym czytaniu książki, zwraca
uwagę wyśmienite połączenie podejścia teologicznego i etnograficznego do proble¬
mów umierania i śmierci. Wyśmienite jest ono dlatego, że autor nie stawia granicy
— która zazwyczaj pojawia się w opisach etnograficznych — między tym, co przy¬
należy do lokalnego folkloru, a tym, co przynależy do Kościoła. Zwyczaje i obyczaje,
rozumiane jako schematy postępowania, których obowiązywanie potwierdzone jest
przekazem międzypokoleniowym, opisywane były i często dzisiaj są jeszcze przed¬
stawiane jako lokalna tradycja, która nie miała i nie ma związku z systemem wierzeń
religijnych. Rytuały i obrzędy zaś, dla etnografa, to takie schematy postępowania,
którym przez respondentów nadawana była i jest interpretacja wierzeniowa, religij¬
na, ale nie zawsze zgodna z dogmatami wiary chrześcijańskiej oraz nauką Kościoła.
Skrupulatnie więc w opisach etnograficznych były i są omijane obrzędy liturgiczne.
Innymi słowy, opisy etnograficzne kończą się zwykle tam, gdzie zaczyna się prze¬
strzeń kościoła oraz tam, gdzie rozpoczyna działanie kapłan. W opisach tych więc
�Rezenzje i noty recenzyjne
401
istnieje swoista luka, zawieszenie akcji obyczajowej i obrzędowej, brak ciągłości
i przerwanie akcji wykluczające liturgię, czyli to, co stanowi przecież kulminację
obrzędu. W recenzowanej książce luki tej nie ma, co decyduje o wartości zawartych
w niej wątków etnograficznych. Ale jest w tym też jedna z owych wspomnianych
wcześniej pułapek, która polega na tym, że wszelkie treści wierzeniowe oraz dzia¬
łania obrzędowe i obyczajowe, które nie są zgodne z nauką Kościoła, traktowane są
i interpretowane jako pogańskie, w rozumieniu: przedchrześcijańskie. Bardzo często
nie tylko księża, ale także etnografowie zapominają o tym, że ich respondenci nie
są teologami i po swojemu wyjaśniają zarówno liturgię, jak i prawdy wiary. Mogą
w okolicy i swojej wiosce uchodzić za znawców i specjalistów religijnych. W opinii
społecznej są jednak nimi dlatego, że pełnią jakieś funkcje związane z Kościołem (na
przykład organisty) lub mają odwagę głosić swoje, mniej lub bardziej własne, sądy
na temat wiary. Zresztą w literaturze etnograficznej interpretowanie wszystkiego, co
nie jest zgodne z katolicyzmem, jako pogańskiego czy przedchrześcijańskiego, jest
tak powszechne, że stanowi kanon interpretacyjny, swoisty skrót myślowy, jakże czę¬
sto stosowany właśnie po to, aby niczego więcej już nie wyjaśniać.
Książka Zdzisława Kupisińskiego Śmierć jako wydarzenie eschatyczne, składa
się z pięciu rozdziałów. Poprzedza je obszerny wstęp, który zawiera prezentację tere¬
nu i przedmiotu badań oraz przedstawia stan badań w literaturze przedmiotu. W roz¬
dziale pierwszym „Ludowe wyobrażenia o śmierci i jej aksjologia" autor przedsta¬
wia sposób rozumienia śmierci przez informatorów oraz nadawane jej znaczenia.
Mieszkańcy Opoczyńskiego i Radomskiego rozumieją śmierć jako nieuchronność,
warunkowaną życiem. Wyraźnie widoczne jest tu opozycyjne traktowanie począt¬
ku i końca, narodzin i umierania, jako dwóch punktów granicznych ludzkiego losu.
Śmierć, widziana jako konieczność i następstwo życia, jego kres, interpretowana
bywa jako przekleństwo lub błogosławieństwo. Przekleństwem jest wtedy, gdy przy¬
chodzi nagle, kiedy kojarzona jest z grzechem pierworodnym, z karą za przewinie¬
nia popełnione w życiu lub postrzegana jako skutek grzechów ojców oraz życzeń
wypowiedzianych w chwili złości. Śmierć jest natomiast błogosławieństwem wtedy,
gdy człowiek jest do niej przygotowany, gdy zdąży uporządkować wszystkie swoje
ziemskie sprawy. Owa dychotomia wprowadza podział na dobrą i złą śmierć, który
przewija się w całej pracy i jest echem opinii informatorów na temat konieczności
odejścia z tego świata.
W rozdziale pierwszym zawarte jest jednak coś więcej niż tylko przybliżenie
wyników badań terenowych. Znaczenia przypisywane śmierci przez mieszkańców
regionu opoczyńskiego i radomskiego są wyjaśniane przez autora interpretacją teo¬
logiczną Starego i Nowego Testamentu. Trochę niepokoi pytanie, czy z punktu wi¬
dzenia wiedzy informatorów jest to uprawnione. Z drugiej jednak strony, jak wie¬
lokrotnie podkreśla to autor książki, są oni praktykującymi katolikami, trudno więc
zakładać, że nie mieli i nie mają możliwości zapoznania się z teologicznym punktem
widzenia. Śmierć kojarzy im się z przeznaczeniem i wolą Boga oraz zasadą równo¬
ści społecznej i sprawiedliwości nawet wtedy, gdy dotyczy dzieci i ludzi młodych.
Nie była jednak prowadzona analiza tego, jak informatorzy rozumieją przywoływane
w tym rozdziale fragmenty Starego i Nowego Testamentu.
�402
Rezenzje i noty recenzyjne
Relację: „ten świat" — „tamten świat" omówiono w ostatnim podrozdziale, za¬
wierającym analizę wyobrażeń o życiu pozagrobowym. Została ona dokonana przede
wszystkim na podstawie pieśni i lamentów pogrzebowych oraz modlitw opowiada¬
jących o drodze duszy w zaświaty, sądzie ostatecznym oraz pobycie w niebie, czyść¬
cu lub piekle. Jest to interesujące zestawienie folklorystycznych wierzeń z tekstami
rozpowszechnianymi przez Kościół. Brak jednak informacji, jak te teksty są przez
informatorów rozumiane, choć obecne jest założenie, że słowa stanowią coś więcej
niż utarte, „osłuchane" zwroty językowe.
Rozdział drugi, „Przeżywanie śmierci w tradycji ludowej", przedstawia problemy
umierania. W badaniach etnograficznych obrzędów przejścia wielką wagę przypisuje
się do sytuacji i wydarzeń poprzedzających śmierć. Notowane i przedstawiane przez
etnografów wierzenia mieszkańców wsi dotyczą zarówno zapowiedzi śmierci, umie¬
rania, jak i pogrzebu oraz żałoby. Za zwiastuny śmierci uznawane są przez miesz¬
kańców badanego regionu wszelkie sytuacje i zdarzenia, które są odmienne od tych
spotykanych na co dzień. Należy do nich zachowanie ptaków (sowy, jaskółki, kur
i koguta), zwierząt domowych (koni, bydła), niewyjaśnione hałasy, stukania, pęknię¬
cia przedmiotów, nagłe więdnięcie kwiatów czy łamanie się drzew.
Rozdział trzeci — „Obrzędy pogrzebowe" — omawia praktyki i rytuały przygo¬
towania ciała zmarłego do pochówku, czuwanie przy zmarłym, dzień pogrzebu, po¬
chówek oraz konsolacje (uczty pogrzebowe, stypy). Opisy postępowania są niezwykle
dokładne oraz opatrzone wypowiedziami informatorów wyjaśniającymi konieczność
wykonywania tych czynności. Ponadto zawierają przedstawienia stosowanych przez
księży praktyk liturgicznych. Rzadko w materiałach etnograficznych przedstawiana
jest rola kapłana i omawiane jego działania. Jeszcze rzadziej przywoływane są pieśni
religijne i litanie śpiewane w odpowiednich chwilach dokonywanych rytuałów. Trak¬
towane są one bowiem przez etnografów jako przynależne do „spraw Kościoła" i po¬
mijane w badaniach terenowych. Takie podejście prowadzi do przerwania scenariusza
obrzędowego i skupienia uwagi tylko na tym, co przynależy do warstwy folklorystycz¬
nej. Znacznie ogranicza to jednak wartość opisów, pozbawia je ważnych aspektów re¬
ligijnych, występujących w obrzędach przejścia. Ze względu na pełny scenariusz ob¬
rzędów pogrzebowych, tych kościelnych i pozakościelnych, traktowanych jako jeden
system, rozdział trzeci ma szczególną wartość etnograficzną. Liturgia wcale nie jest
taką „oczywistością" dla wiernych, jak powszechnie zakłada się w opracowaniach re¬
ligioznawczych. Nie stanowi osobnego nurtu w systemie wierzeń i praktyk religijnych.
Pomijanie jej znaczenia dla przebiegu obrzędów przejścia jest swoistą, cichą zgodą na
ograniczenie analiz etnograficznych.
Ogromne znaczenie dla etnografów ma też rozdział czwarty omawianej książki.
Zawiera on analizy obrzędów dorocznych przeprowadzone z punktu widzenia wystę¬
pujących w cyklu świąt elementów zaduszkowych. Znane opracowania Jadwigi Klima¬
szewskiej, Adama Fiszera, Henryka Biegeleisena, aby wymienić te najbardziej znaczące
w odniesieniu do poruszanej problematyki, poszerzone zostały o literaturę religioznaw¬
czą oraz teologiczną. To nadało inny wymiar interpretacyjny obrzędom cyklu rocznego.
Rozdział piąty, „Przemiany obrzędowości pogrzebowej i zaduszkowej", zawiera
odpowiedzi na ważne pytania współczesności: o eutanazję, sens cierpienia i umiera-
�Rezenzje i noty recenzyjne
403
nia, marginalizowanego, a nawet eliminowanego przez ludzi jako wydarzenia „nie¬
stosownego", przypadkowego czy wręcz wstydliwego i wymagającego ukrycia. Po¬
ruszany jest i w tym rozdziale problem dobrej i złej śmierci — wartościowania, które
pojawia się w opiniach informatorów. Interpretacje te uzupełnia autor wyjaśnieniami
zgodnymi z Biblią i nauką Kościoła katolickiego. Nie pomija jednak innych religii,
lecz bierze je pod uwagę analizując problemy sądu ostatecznego, zmartwychwstania
i, tak popularnej nawet w Polsce, wiary w reinkarnację.
Obszerne aneksy zawierają teksty modlitw o dobrą śmierć i modlitw za zmarłych,
pieśni żałobne, inskrypcje nagrobne, relacje informatorów oraz kwestionariusz ba¬
dań terenowych.
Prezentowana książka Zdzisława Kupisińskiego jest pozycją godną polecenia,
ważną dla etnografów zajmujących się obrzędami przejścia. Zwraca uwagę warsztat
badawczy oraz konsekwentnie prowadzony sposób wyjaśniania, który badane zjawi¬
ska etnograficzne odnosi do teologicznych problemów eschatologicznych.
Halina Mielicka
Anna Szyfer, Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, Prace Komisji Et
nograficznej, t. 3, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk,
Wydział Historii i Nauk Społecznych, Poznań 2006, ss. 132.
Wśród wielu publikacji metodologicznych, zawierających wskazówki dla opty¬
malnej, w rozumieniu autorów, strategii badań, pojawienie się pozycji, w której uczo¬
ny przedstawia własne, empiryczne doświadczenia badawcze, jest rzadkością. Znane
są, co prawda, różnego rodzaju wspomnienia „uchylające rąbka tajemnicy" o życiu
codziennym, drodze do osiągnięć naukowych, poszukiwaniach badawczych, ich po¬
pularyzacji (przykładem obszerne wspomnienia Eliadego, Malinowskiego), nie za¬
wsze jednak poznajemy w nich w pełni człowieka-badacza, jego bezpośredni kontakt
z badaną rzeczywistością społeczną, co w naukach humanistycznych ma szczegól¬
ne znaczenie. Etnograf — etnolog — antropolog kulturowy to badacz wyjątkowy,
bo w kręgu jego dociekań prawdy znajduje się drugi, inny człowiek i jego kultura,
którą on tworzy i żyje w niej na co dzień, uzależniony od dziedzictwa pokoleń, od
współistnienia w konkretnej społeczności. Przede wszystkim jednak ma do czynienia
z żywą, dynamiczną rzeczywistością społeczno-kulturową, w której pojawia się jako
„obcy", jako reprezentant najczęściej innej opcji kulturowej, świadomy innej tożsa¬
mości, chcący nie tylko poznać i dokumentować, ale zrozumieć i interpretować.
Anna Szyfer to uczona o wieloletnim doświadczeniu badacza „terenowego",
a wszystkie Jej prace analizują rzeczywistość społeczno-kulturową, poznaną nie tyl¬
ko bezpośrednio, osobiście, ale jakby od wewnątrz. Do najcenniejszych, w moim
odczuciu, należy jedna z ostatnio wydanych przez Poznańskie Towarzystwo Nauk
— Zapisane w pamięci. Z badań etnografa, opatrzona dedykacją dla współczesnego
�404
Rezenzje i noty recenzyjne
środowiska etnologicznego: „Starszym etnografom dla przypomnienia — młodszym
dla pokazania, że badania etnograficzne w terenie mogą być również fascynującą
przygodą". Spełni się ona wtedy, gdy badacz zrozumie, że „trzeba po prostu pójść
do tych ludzi, koło których rozbijasz namioty, u których sypiasz na sianie w stodole
w czasie wędrówki i pogadać". Tymczasem współczesny etnolog coraz częściej zaj¬
muje się teoretyczną analizą antropologiczną, korzysta z sondaży diagnostycznych,
nie doceniając jakby roli szczegółowego opisu — efektu bezpośredniego kontak¬
tu z indywidualnym informatorem, z pasjonującym badacza odkrywaniem inności.
Dlatego Anna Szyfer — przywołując z „zapisanych w pamięci" swoje wspomnienia
badawcze — pominęła sztywne ramy metodologii badań, odkrywając warsztat bada¬
cza konkretnych sytuacji wśród ludzi o określonej osobowości, miejscu pochodzenia,
naznaczonych przez historię pogranicza i własne doświadczenia życiowe. Jej opo¬
wieść o ludziach, miejscach, zdarzeniach, faktach kulturowych, jest relacją niezwy¬
kle żywą, niekiedy dramatyczną, czasem humorystyczną i refleksyjną.
Zapisy dotyczą badań prowadzonych przeważnie w środowiskach wiejskich, na
terenie Warmii i Mazur, Mazowsza, Podlasia, w Cieszyńskiem, na Orawie, na Pod¬
karpaciu oraz poza Polską, między innymi w Rumunii, w Alpach Transylwańskich,
wśród francuskich farmerów, na Słowacji, Morawach, w Czechach i na Węgrzech.
Zaczynają się pierwszymi badaniami terenowymi (w 1951 roku, w czasie studiów
polonistycznych) słownictwa i fonetyki na Podhalu, po których nastąpiły później¬
sze wędrówki, obserwacje i dociekania etnograficzne, prowadzone osobiście, często
z grupą studentów, a kończą „obrazkami" z badań w ostatnich latach. Nazwą terenu
prowadzonych badań zatytułowała rozdziały książki.
Najobszerniejszy, bo zajmujący prawie jedną trzecią książki, rozdział poświęcony
jest Warmii i Mazurom, bowiem obszarem tym zainteresowała się Autorka już na po¬
czątku lat pięćdziesiątych, początkowo od strony gwary. Ciągle tu później powracała
na penetracje etnograficzne, co pozwoliło opracować monografię regionu (Szyfer,
1996). We wprowadzeniu do pierwszego rozdziału Zapisane w pamięci... pisze, że
choć historia tych terenów różniła się, to wspólnota losów, począwszy od pierwszego
rozbioru Polski do II wojny światowej, była podobna (w obrębie Rzeszy, zwane były
Prusami Wschodnimi). Zamieszkałe przez ludność rdzennie polską, zasymilowaną
ludność pruską i osadników niemieckich, traktowane są przez Autorkę jako szcze¬
gólnie interesujący badawczo teren pogranicza. Dzięki znajomości gwary i postawie
otwartości na wysłuchiwanie opowieści o przeszłości tutejszych rodzin, wydarzeń,
legend i „prawdziwych" opowieści o różnych miejscach nawiązywała łatwo kon¬
takt z miejscowymi. Cytowane w rozdziale opowieści, pozornie oderwane swą treś¬
cią od siebie, poprzez obraz ludowej wiedzy i wierzeń przetrwałych w mentalności
mieszkańców, ich poczucia tożsamości, wiedzy historycznej i patriotyzmu polskiego,
dają możliwość poznania przestrzeni struktury społecznej, więzi społecznej, bądź
czynników powodujących konflikty międzyludzkie. Wielokrotne, swobodne rozmo¬
wy, nawiązane z badaczem przyjaźnie, owocowały poznaniem osobistych poglądów,
swoistej filozofii, co znalazło wyraz w zamieszczonych tu przykładach zapisków.
Wielu etnologów studiujących w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych bra¬
ło udział w badaniach na Mazowszu, a ściślej na terenie Kurpi i Podlasia. Autor-
�Rezenzje i noty recenzyjne
405
ka w tych rozdziałach prezentuje swoje wspomnienia badawcze z pogranicza Kurpi
i Mazur, zwłaszcza wsi w Puszczy Kurpiowskiej, które w latach sześćdziesiątych,
choć zaznaczone na starych mapach, trudno było nieraz znaleźć z uwagi na zmiany
nazw. Rozdział dotyczący Mazowsza traktuje o warunkach bazowych badań, które
dla prowadzących je były, jak na czasy współczesne, siermiężną przygodą, trakto¬
waną wówczas naturalnie i z humorem, co zresztą znajduje odbicie w tekstach zapi¬
sków. W istocie dawały możliwość poznania z autopsji warunków codziennego życia
mieszkańców wsi, a młodych badaczy hartowały w trudach pozyskiwania materiałów
mających wartość dokumentującą autentyzm funkcjonującej tu tradycji kulturowej,
sposobu jej tworzenia i przeżywania.
Teksty dotyczące Podlasia, podobnie jak Mazur, poprzedzone komentarzem historyczno-demograficznym, dotyczącym terenu pogranicza polsko-białoruskiego,
traktują o „dwóch światach" — chłopskim i szlachty zaściankowej oraz resztek boja¬
rów białoruskich. Autorka podkreśla tutejsze zróżnicowanie wyznaniowe i językowe
(prawosławie i katolicyzm; język polski i białoruski), które czyniły ten teren jeszcze
ciekawszy badawczo. Przytoczone zapiski — gawędy, traktują o problemie współ¬
życia między różnymi grupami, ich systemie wartości, stosunkach kulturowych,
o sposobie prowadzenia przez Nią badań etnograficznych wśród tak zróżnicowanej,
0 silnym poczuciu tożsamości warstwowej, religijnej i narodowej ludności.
Kolejne rozdziały, poświęcone Cieszyńskiemu i Orawie, mają podobną strukturę.
Cieszyńskie to „żywe" pogranicze, gdzie, jak pisze Autorka, zderzenie kulturowe
1 społeczne jest ciągle aktualne i nadal powoduje konieczność samookreślania się
opcji narodowej — polskiej bądź czeskiej (teren tzw. Zaolzia). Orawa, typowy re¬
gion pogranicza polsko-słowackiego (XVIII-XIX wieku należała do Austro-Węgier).
W obu przypadkach przytoczone wspomnienia badawcze poprzedzone zostały krót
kim wprowadzeniem historyczno-demograficznym i zwróceniem uwagi na lokalną
pasję zachowania specyfiki dziedzictwa kulturowego przez mieszkańców pochodze
nia polskiego. Szczególnie interesująca jest tu część pod tytułem: „Co ważniejsze?
Wyznanie czy narodowość?", w której Autorka opisuje, jak namawiała informatorów
do opowiadania swoich autobiografii . W trakcie opowiadania o sobie „ludzie za¬
czynali zastanawiać się nad swoimi postawami, nad swoimi opcjami, nad sprawą
tożsamości". Ułatwiały to przeplatające się relacje małżonków, podkreślanie roli
tradycji, zwyczajów rodzinnych itp. Autorka prowadziła rozmowy z miejscowymi
działaczami oraz wywiady ukryte (np. rozmowy w autobusie), w różnych środowi¬
skach, poznając nie tylko tradycję kulturową i postawy społeczne ludzi pogranicza,
lecz ludową etymologię nazw miejscowości. W pielęgnowaniu takiej wiedzy przez
miejscowych znajdywała dowody na utożsamianie się z miejscem pochodzenia i ak¬
tualnego zamieszkania, z innymi ludźmi „ztela" (stąd). Podobne zagadnienia znajdu¬
jemy w opowieściach z badań na Orawie, w wioskach pogranicza polsko-słowackie¬
go, gdzie przetrwała także wiedza o dawnych wierzeniach, kultywuje się noszenie
w okazjach świątecznych stroju ludowego, uważając go za symbol tożsamości.
1
1
Z badań prowadzonych tą metodą terenową na różnych obszarach pogranicza powstała inna książ
ka Autorki (Szyfer, 2005).
�406
Rezenzje i noty recenzyjne
Relacje z badań na terenie Polski zamyka rozdział zatytułowany „Podkarpacie"
z wspomnieniami z terenu Podkarpacia i Bieszczad. Tu też Autorka zajmowała się
problematyką tożsamości społecznej i kulturowej, zwracając jednak uwagę na rolę
w niej środowiska przyrodniczego jako przestrzeni życia społecznego i jako wartości
symbolicznej. Oddaje to tytuł pierwszego zapisku „Tam lepiej, gdzie krajobraz i zie¬
mia swoje", co „ciąży" nad nastrojem całego rozdziału, w którym wiele miejsca po¬
święcono wędrówkom badawczym po górach i dolinach w poszukiwaniu „dobrych"
informatorów, pojedynczych i rodzin, przytoczono ich opowieści o stosunku do gór,
miejsca w nich szczególnych, gospodarce pasterskiej i gościnności. Autorka przyzna
je się, że natrafiwszy współcześnie na sytuację funkcjonowania w wielu miejscach
prawie pełnej tradycji, zachowywanej „ze zrozumieniem jej potrzeby", w natural¬
ny sposób zwracała uwagę jednocześnie na ową warstwę tradycyjną i na warstwę
współczesną, na relacje między nimi, na proces zmiany kulturowej i to, co nadal
stanowi wartość wyróżniającą od innych. Przywołuje tu także wspomnienia przygód
turystycznych w czasie dawnych badań dialektologicznych w Pieninach, co przybli¬
ża czytelnikowi osobę badacza — człowieka „skazanego" na różne niespodzianki
w terenie. Podobny charakter ma opowiadanie o ukrytym przed informatorem użyciu
dyktafonu w czasie badań w Bieszczadach i wynikłych z tego kłopotach.
Badania poza Polską, prowadzone często okazjonalnie, to obserwacje zewnętrz¬
ne rzeczywistości kulturowej i społecznej. Obrazki wspomnień zawierają różnego
rodzaju ciekawostki dotyczące zachowań ludzi, form gospodarowania (np. u francu¬
skich farmerów), charakteru wsi słowackiej na Węgrzech itp. Sporo badań Autorka
prowadziła na Słowacji, w Czechach, Morawach i na Węgrzech. Są tu zatem zapiski
dotyczące relacji słowacko-czeskich, opis malowanych domów na Morawach, czy
„podziemnej granicy" na Węgrzech. Książkę kończą wspomnienia różne. Dotyczą
m.in. paroletniej współpracy z warszawskim Muzeum Etnograficznym, z czym zwią¬
zana była przygoda z „pływającą" ekspozycją muzealną „Kultura ludowa Mazurów
i Warmiaków", na barce wiślanej. Autorka opisuje też kłopoty (lata 60. XX wie¬
ku) z ingerencją cenzury w realizację użycia kwestionariusza badawczego dotyczą¬
cego wierzeń ludowych, a zawierającego pytania o diabła. Kilka innych zapisków
dotyczy różnych przygód badawczych Autorki. Rozdział kończą zapiski „Dobra
wieś do napisania monografii", która rzeczywiście powstała (Szyfer, 2000). Bada¬
jąc przez wiele lat Warmię i Mazury, Anna Szyfer związała się z terenem badań,
polubiła tutejszych mieszkańców tak dalece, że wreszcie zdecydowała się w jednej
z wsi mazurskich (Woryty) nabyć dom, na stałe pobyty wakacyjne. Jak pisze, jeszcze
przed rozpoczęciem rozmów została rozpoznana, mimo iż była tu przed laty. Fakt
ten można przyjąć jako sukces badacza, który widocznie dzięki swej osobowości
i podejściu do podmiotu, a nie przedmiotu badań, był akceptowany przez miejscową
społeczność.
Zakończenie książki zastępuje autorski „Komentarz", w którym Autorka podsu¬
mowuje czas i problematykę zawartą w przedstawionych wspomnieniach. Myślę,
że na zakończenie warto przytoczyć niektóre Jej stwierdzenia zawarte we wprowa¬
dzeniu, gdyż to one oddają główny zamysł i wartość tej publikacji. Konieczne jest
bowiem nie tylko poznawanie inności, ale jej rozumienie:
�Rezenzje i noty recenzyjne
407
Rozumieć — to dobrze poznać, precyzyjnie zinterpretować i zawsze widzieć prob
lem z pozycji nie tylko badacza, ale i tego, który jest podmiotem naszej rozmowy.
Przez lata badań — tych dla mnie najważniejszych — nad żywą, przekazywaną,
przeżywaną i tworzoną kulturą, zdobywałam potwierdzenie procesów, a z czasem
wprowadzenie do teorii naukowych. Bo to one — badania — je potwierdzają.
Dlatego książką Anny Szyfer powinni zainteresować się wszyscy humaniści, nie
tylko etnolodzy.
Irena Bukowska-Floreńska
BIBLIOGRAFIA
Szyfer A.
1996
2000
2005
Warmiacy. Studium tożsamości, Kantor Wydawniczy SAWW, Poznań.
Jest taka wieś. Typowa czy inna?, M-Druk, Wągrowiec.
Ludzie pogranicza. Kulturowe uwarunkowania osobowości, WSNHiD,
Poznań.
Oskar K o l b e r g Wołyń. Suplement do tomu 36. Dzieła Wszystkie, t. 84.,
z rękopisów i źródeł drukowanych zebrała i opracowała Agata Skrukwa, opraco
wanie muzykologiczne Anna Ruda, Instytut im. Oskara Kolberga, Poznań 2002,
ss. LIV, 506.
Oskar Kolberg to ceniony przez wielu polskich badaczy etnograf, folklorysta, mu¬
zyk i kompozytor. Bogactwo i rozległość problematyki zawartej w jego spuściźnie
unaocznić może chociażby tytuł pierwszej, wydanej w 1865 roku, części jego dzieła:
Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy,
pieśni, muzyka i tańce. Seria I. Sandomierskie. Wraz z tą publikacją Kolberg rozpoczął
realizowanie koncepcji serii monografii regionalnych, w których zebrany materiał miał
ukazać „syntezę w postaci obrazu polskiego ludu (...), uzyskaną na solidnym i wy
czerpującym fundamencie empirycznym" (Domański, 1995, s. 64), docelowo tworząc
„panoramę etnograficzno-folklorystyczną dawnej Rzeczpospolitej" (Skrukwa, 1995,
s. 48). Z tej przyczyny, pośród dzieł Kolberga wydawanych nieprzerwanie od lat sześć¬
dziesiątych minionego wieku, znalazły się także te, w których zawarte materiały doty¬
czą terenów nie znajdujących się na terenie Polski współczesnej.
Taka sytuacja ma miejsce w przypadku przedostatniego, 84. z serii tomu, zatytu¬
łowanego Wołyń. Suplement do tomu 36. To jedna z ostatnich publikacji Instytutu im.
Oskara Kolberga, stanowiąca uzupełnienie do wydanej prawie sto lat temu monografii
regionalnej. Obejmuje ona swoją treścią kilka różnych obszarów badawczych, mogących
�408
Rezenzje i noty recenzyjne
zainteresować etnologa, folklorystę, etnomuzykologa czy ukrainistę. Znajdują się tam
informacje na temat Wołynia, jego mieszkańców oraz spotykanych u nich zwyczajów
i obrzędów. W książce odnajdziemy jednak głównie pieśni oraz melodie z tego regionu.
Biorąc pod uwagę strukturę pracy, można w niej wydzielić dwie główne części.
Pierwszą z nich stanowi szeroki i rzetelnie przygotowany komentarz, którego autorami
jest zespół redakcyjny z Instytutu im. Oskara Kolberga. W tej części Agata Skrukwa
wyjaśnia motywy wydania suplementu, do których należą chęć poprawienia błędów
zawartych w tomie Wołyń z 1907 roku oraz uzupełnienie informacji pominiętych w po¬
przedniej publikacji. Opisuje także dokładnie pracę nad zbieraniem i opracowywaniem
materiałów do książki, wybranych spośród pozostawionych przez Kolberga rękopisów
i źródeł drukowanych. Natomiast Anna Ruda zajęła się opracowaniem muzykologicz¬
nym prezentowanych w tym tomie pieśni. Zasługą pań redaktorek jest także, znajdują¬
cy się na końcu książki, zbiór przypisów źródłowych do podstawowego tomu mono¬
grafii oraz bibliografia i indeksy do obu tomów. Układ taki pozwolił ująć zamieszczone
w środku książki materiały źródłowe w swoistą klamrę redakcyjną.
Druga spośród wyróżnionych części Suplementu stanowi prezentację efektów pra¬
cy badawczej Oskara Kolberga. Nie ma w niej jednak tez naukowych, jedynie opisy
i cytaty. Biorąc pod uwagę cele przyświecające Kolbergowi, można stwierdzić, iż było
to zgodne z przyjętą przez niego koncepcją - badacz zajmował się bowiem głównie
gromadzeniem i dokumentowaniem materiałów, natomiast analizę zebranych materia¬
łów zamierzał pozostawić innym. Tak więc informacje zawarte w tej części zebrane
zostały przez Oskara Kolberga, natomiast ich układ jest dziełem redakcji, która ułożyła
je w kilku rozdziałach. Dwa pierwsze z nich, „Materiały do rozdziału «Kraj»" oraz
„Materiały do rozdziału «Lud»", zawierają notatki Kolberga zaczerpnięte z dostępnej
mu literatury i traktują o Wołyniu oraz o zamieszkującej ten teren ludności. Następne
rozdziały zawierają uporządkowane tematycznie pieśni, wraz z komentarzami na temat
okoliczności, w jakich je śpiewano. Są to, w kolejności zgodnej z książką: „Zwyczaje
doroczne", „Obrzędy rodzinne", „Pieśni powszechne", „Pieśni szlacheckie i miejskie",
„Tańce i melodie bez tekstu" oraz „Materiały do rozdziału «Świat nadzmysłowy»".
Ułożono je ze względu na tematykę oraz liczbę komentarzy, które udało się odnaleźć
w teczce stanowiącej spuściznę po Kolbergu, w kolejności od najszczegółowiej opra¬
cowanego, kończąc na rozdziale obejmującym pieśni, po których zachował się sam
tylko zapis nutowy. Warto zaznaczyć, że w rozdziale zatytułowanym „Zwyczaje do¬
roczne" zastosowano chronologię uwzględniającą rok obrzędowy, rozpoczynając od
okresu bożonarodzeniowego. Natomiast niewielka liczba informacji na temat podań,
przysłów, zagadek i kwestii językowych skłoniła redakcję do umieszczenia tych zagad¬
nień w jednym, ostatnim w tej części książki, rozdziale.
Styl opisów Kolberga trudno oceniać pod względem walorów literackich. Zasadniczą
treść książki stanowią notatki sporządzane przez autora prawie półtora wieku temu, ję¬
zyk jest więc miejscami dość archaiczny. Jednakże w przypadku słów, których znaczenia
trudno jest się domyślić lub też można je mylnie skojarzyć, redakcja umieściła ich wy¬
jaśnienie w przypisach dolnych, np. słowo chołostyi zostało wyjaśnione jako: kawalery
(s. 217). Pewne zastrzeżenie budzić może wielość i długość cytatów w tekście. Liczne wy¬
pisy z innych dzieł, w tym niemieckojęzycznych, zajmują po kilka stron (np. s. 16-21),
�Rezenzje i noty recenzyjne
409
co zaburza płynność czytania tekstu. Nie można jednak zapominać o tym, że korzy
stanie z przedruków i fragmentów publikacji innych osób było częścią metody pracy
stosowanej przez dziewiętnastowiecznego badacza przy zbieraniu materiałów.
Uwagi na temat kwestii językowych należy także odnieść do redakcyjnego wstę
pu. Powinien on być jasny i czytelny, stanowiąc objaśnienie charakteru prezentowa
nych materiałów, nie do końca jednak zdaje się spełniać swoją rolę. Mankamentem
jest tutaj użycie dość hermetycznego języka, w tym specjalistycznego słownictwa.
Sprawia on, że nawet naukowcom taki tekst czyta się dosyć trudno. Redaktorski
wstęp do Suplementu opracowany bowiem został metodą stosowaną przez źródłoznawców, etnologom na ogół nieznaną. Nasuwa to wiosek, iż w celach badawczych
z tak opracowanego źródła korzystać mogą raczej muzykolodzy czy historycy kultu¬
ry, posiadający odpowiedni do tego warsztat i aparaturę naukową.
Na pochwalę zasługuje sposób zapisu słów pieśni, zastosowany przez Kolber
ga: uchwycenie brzmienia samogłosek pośrednich poprzez umieszczenie, nad prob
lematyczną głoską, drugiej. W czasach, gdy znany folklorysta prowadził badania,
nie ustalono jeszcze standardowego zapisu fonetycznego, tak więc stosowany przez
Kolberga zapis jest dziś niezwykle pomocny w badaniach prowadzonych przez dia¬
lektologów. Wartość naukowa obu tomów dotyczących Wołynia opiera się także na
dużej liczbie zawartych w nich tekstów ukraińskich, dokumentujących przejściowy
etap rozwoju języka ukraińskiego. Do czasów Kolberga na Ukrainie udało się zebrać
i opublikować jedynie około 100 pieśni, tak więc recenzowana książka stanowi waż¬
ne uzupełnienie luki źródłoznawczej.
W kwestii zawartości merytorycznej pracy, z etnologicznego punktu widzenia,
zwraca uwagę znikoma ilość materiałów etnograficznych opisanych na kartach
książki - to zaledwie około 30 stron czystego tekstu w ponad pięciusetstronicowym
dziele. Należy mieć jednak na uwadze, iż w publikacji znajdują się jedynie materiały
pominięte w wydanej wcześniej monografii podstawowej. Uboga ilość zawartych
w książce informacji z zakresu etnografii jest więc usprawiedliwiona, podobnie jak
i sposób ich ułożenia. Celem stworzenia tej publikacji było wydanie uzupełnienia do
tomu nr 36, nie zaś - nowej, pełnej monografii regionu wołyńskiego. W tym miej¬
scu nasuwa się wniosek, iż lektura omawianej książki, a tym bardziej chęć podjęcia
przy jej pomocy badań porównawczych czy analitycznych, nie ma racji bytu bez
jednoczesnego korzystania z tomu podstawowego dotyczącego Wołynia. Należałoby
nawet postąpić odwrotnie: czytanie tomu 36 uzupełniać lekturą Suplementu.
Warto jeszcze odnieść się do celów przyświecających idei wydania tego oraz
pozostałych tomów z serii DWOK. Redaktorzy książki Oskar Kolberg. Prekursor
antropologii polskiej wskazują na możliwość wykorzystania publikowanych mate
riałów „w badaniach, popularyzacji i edukacji" (Bielawski, Dadak-Kozicka, Lesień-Płachecka, 1995, s. 5-6). Suplement, wraz z tomem Wołyń, do którego omawiana
książka stanowi uzupełnienie, z powodzeniem można więc odnieść do sfer życia nie
tylko stricte naukowych. Ciekawym pomysłem mogłoby być propagowanie prezen
towanego tomu w nowoczesnej edukacji, korzystając z modnego dziś hasła: „Europy
regionów" - rozumianego jako chęć czy potrzeba „powrotu do korzeni", manifesto¬
wanego współcześnie zarówno w aspekcie politycznym, społecznym, jak i dydak-
�Rezenzje i noty recenzyjne
410
tycznym. Właśnie ten ostatni element stwarza wyjątkową szansę na praktyczne wy¬
korzystanie informacji z monografii regionalnej Kolberga podczas prowadzonych,
w ramach ścieżek międzyprzedmiotowych, zajęć z zakresu edukacji regionalnej. Jed¬
nocześnie osiągnięty byłby dydaktyczny cel wydawania dzieł Kolberga. Odwołanie
się do tradycji daje bowiem bardzo konkretny kontekst i stwarza możliwość wyko¬
rzystania w praktyce spuścizny kolbergowskiej, nadania jej nowego sensu.
Niewątpliwie, można się zgodzić z redaktorami książki, iż Suplement — wraz
z tomem podstawowym — „stanowią najobfitszy XIX-wieczny zespół źródeł folk
lorystycznych z tej części Ukrainy w zakresie pieśni i muzyki (...), [który] poszerza
wiedzę o ukraińskiej i polskiej kulturze ludowej Wołynia oraz daje cenny materiał
porównawczy dla badań współczesnych" . Po prezentowane dzieło sięgnie więc
z pewnością ten czytelnik, który - przejrzawszy monografię podstawową na temat
Wołynia - zapragnie poznać szerszy kontekst prezentowanych w niej informacji.
Będzie to raczej muzykolog i/lub ukrainista, gdyż etnologa mogą nie zaciekawić
nielicznie prezentowane w tomie informacje z zakresu interesującej go dziedziny.
Suplement może się także okazać ciekawym źródłem dla wywodzących się spoza
świata naukowego miłośników kultury Wołynia, w tym animatorów kultury czy też
muzyków-praktyków. Jednakże wielce prawdopodobny jest fakt, iż potraktują go oni
jako zbiór tradycyjnych tekstów i melodii, omijając podczas lektury zbyt trudnym
językiem napisany redakcyjny wstęp.
Katarzyna Linda
1
BIBLIOGRAFIA
Bielawski L, Dadak-Kozicka K.J., Lesień-Płachecka K.
1995
Wstęp, Oskar Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski,
K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa,
s. 5-7.
Domański W.
1995
Oskar Kolberg i jego dzieło, w: Oskar Kolberg. Prekursor antropologii
polskiej, red. L. Bielawski, K.J. Dadak-Kozicka, K. Lesień-Płachecka, In
stytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 63-72.
Kolberg O.
1964
Wołyń, Obrzędy, melodie, pieśni. Dzieła wszystkie, t. 36, z brulionów
pośmiertnych przy współudziale S. Fiszera i F. Szopskiego wydał J. Tretiak,
Wrocław-Poznań, reedycja fotooffsetowa, pierwodruk: Kraków 1907.
Skrukwa A.
1995
Dzieje spuścizny rękopiśmiennej Oskara Kolberga i jej obecny stan, w: Oskar
Kolberg. Prekursor antropologii polskiej, red. L. Bielawski, K. J. DadakKozicka, K. Lesień-Płachecka, Instytut Sztuki PAN, Warszawa, s. 37-54.
Strona Instytutu im. Oskara Kolberga: http://www.oskarkolberg.pl, dostęp: 20.07. 2007.
1
Ze strony internetowej Instytutu im. Oskara Kolberga, http://www.oskarkolberg.pl
�Rezenzje i noty recenzyjne
411
Janusz H o c h l e i t n e r, Obrzędy doroczne w kulturze chłopskiej Warmii
południowej w XVI-XVIII wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Ma
zurskiego, Olsztyn 2006, ss. 314.
Przedstawioną poniżej książką zajęłam się z dwóch powodów: obowiązku etnolo¬
ga oraz mojej znajomości terenu — Warmii, gdzie prowadziłam badania przez ponad
pół wieku.
W tytule pracy występuje jako teren penetracji badawczych Warmia, a czas został
określony przez autora-historyka jako XVI-XVIII wiek. I tu pojawia się pierwszy po¬
ważny problem. Autor nie ogranicza się bowiem ani do terenu, ani do zakreślonego
wstępnie czasu — przedstawia wyrywkowe materiały z całej Polski i dość swobod¬
nie skacze ruchem konika szachowego od średniowiecza po współczesność.
Wykorzystane zostały źródła zastane — materiały archiwalne i literatura przedmio¬
tu. Pierwsza kategoria źródeł to autentyczne dokumenty dotyczące regulacji, mówiąc
skrótowo, kościelnych, między innymi wskazówki i polecenia dla parafii i probosz¬
czów, zawarte w aktach archiwów Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Drugą sta¬
nowią różne pod względem wartości, prace i opracowania etnograficzne odnoszące się
do poszczególnych regionów oraz do całego obszaru Polski. Tak więc mamy tu dwa
typy źródeł, ale tylko jedno odpowiada tematowi pracy zawartemu w tytule.
Pracę otwiera wstęp, zawierający omówienie stanu badań, źródeł i literatury
przedmiotu. Rozdział pierwszy to rys historyczny terytorium Warmii południowej;
w rozdziale drugim, „Religia a tradycja", autor przedstawił problem autorytetu pro¬
boszcza, funkcji ówczesnych parafii i , co ciekawe, znaczenia luterańskich Mazur.
Kolejne dwa rozdziały odnoszą się bezpośrednio do tematu pracy: rozdział III, „Czas
pracy", dotyczy nakazów i zakazów kościelnych związanych z pracą, a rozdział IV
(„Święta religijne a obrzędowość ludowa") — związanych ze świętami. Ma to od
niesienie do podziału na czas profanum i czas sacrum. Ale czy poza świętami koś
cielnymi człowiek nie odpoczywał i nie bawił się? Pewne elementy takiej zabawy
przedstawia rozdział V, „Szczególne formy pobożności", w którym omówiono piel¬
grzymki i odpusty.
Dodać trzeba, że praca zawiera 1560 przypisów (tak!) i bardzo obszerne wyka¬
zy źródeł i literatury (450 pozycji). Wygląda to imponująco, ale analizując przypi¬
sy i literaturę można zauważyć, że udział pozycji odnoszących się do tematu pracy
nie wynosi więcej niż 1/3. Niestety, zarówno sposób ich przytaczania, w ogromnym
przemieszaniu, jak i spora liczba błędów merytorycznych zmusza do stwierdzenia,
że — trawestując znane powiedzenie — w tej beczce miodu znaleźć można już nie
jedną, ale kilka łyżek dziegciu.
Zacznę od kilku ogólniejszych stwierdzeń, podkreślając pozytywne strony pracy.
Niezwykle ważne dla etnografa jest wskazanie na genezę niektórych zwyczajów
i obrzędów dorocznych oraz na ich źródło — normatywne regulacje instancji koś¬
cielnych. Tu autor z kompetencją historyka wyzyskuje cenne materiały z archiwów
kościelnych, głównie Archiwum Archidiecezjalnego w Olsztynie.
Interesujące jest zwrócenie uwagi na społeczność — tu parafialną czy wioskową
— jako zbiorowego „konsumenta" wzorów (np. bractwa kościelne). Dobre uwagi
�412
Rezenzje i noty recenzyjne
dotyczą synkretycznych procesów wchłaniania elementów pogańskich (tak pruskich,
jak i pozostałości słowiańskich u osadników na Warmii). Sądzę, że ważne jest również
zwrócenie uwagi na rolę luterańskiego sąsiedztwa Mazurów. Ponadto, ciekawy jest
wykaz prezentujący kult świętych, co pozwala na porównanie z obrazem dzisiejszym.
No tak! To jest miód. A zapowiadany dziegieć? Chyba głównym powodem nie¬
dostatków książki jest podjęcie się pracy z zakresu etnologii przez nie-etnologa,
który nie sięgnął po konsultacje i recenzje specjalisty-etnologa. Bo popatrzmy: tam,
gdzie autor sięga do źródeł historycznych, daje to wartościowy poznawczo materiał.
Niestety, odniesienia do obszernej literatury etnograficznej — choć należy podzi¬
wiać pracowitość autora — stanowią zlepek informacji o różnorodnej proweniencji
i wartości.
Drugim błędem jest sposób, w jaki autor wykracza poza omawiany teren i czas.
Teren Warmii południowej można i trzeba było porównać z cechami kulturowymi są¬
siednich regionów, z których przybyli osadnicy na Warmię. Są opracowania i nawet
mapy dotyczące tego tematu. Można też wskazać na zasięg ogólnopolski większości
zwyczajów i obrzędów dorocznych — istnieją przecież atlasy etnograficzne i mono
grafie. Można by wtedy uniknąć powoływania się na tak liczne drobne i rozproszone
źródła. Z kolei czas, to przecież dla historyka kategoria najważniejsza! A tu wiek
X V I wymieniany jest z XX, a XVII z XIX.
Niestety, nie powiodły się też próby autora wykorzystania w pracy koncepcji
strukturalnej, gdyż rozumie j ą błędnie, przyjmując, że „zmiana choć jednego ele¬
mentu pociąga za sobą zmianę wszystkich" (s. 14).
Aby nie być gołosłowną w stwierdzeniu o wielu błędach, pozwolę sobie przyto¬
czyć choć kilkanaście przykładów:
— wymienianie łącznie, w przeglądzie literatury, autorów z różnych prac zbio¬
rowych. Na przykład w monografii Kultura ludowa Mazurów i Warmiaków znaleźli
się Steffen, Gębik, Grajek. Rzeczywiście, pisali oni, ale zamieszczali swoje teksty
gdzie indziej;
— mówiąc o typach wsi (w części dotyczącej charakterystyki omawianego tere¬
nu) autor pisze, że „owalnica" zaginęła, przekształcając się w wielodrożnicę. Jednak¬
że ciągle są jej ślady na wsi;
— autor stale przywołuje termin „kultura typu ludowego" odnosząc go do okresu
od X V I wieku. A przecież to termin ukuty współcześnie i odnoszący się do współ¬
czesności;
— nie wiadomo czemu przywoływany jest Jerzy Topolski i jego artykuł Problemy
metodologiczne monograficznych badań wsi. Przecież Hochleitner nie zajmuje się
monografiami;
— o szkołach w XVI-XVII wieku autor pisze raz, że są to szkoły elementarne,
raz że parafialne, a raz — wiejskie. A przecież szkoły elementarne to dopiero rezultat
działania Komisji Edukacji, w końcu XVII wieku;
— wprowadza bardzo dziwne określenie: „odrębność lokalna", myląc j ą z regio¬
nalną, a może etniczną;
— wyraźną pomyłką jest przypisywanie Warmiakom wierzenia w „płanetnika"
— to tylko Podhale i Orawa, jak też potrawy wigilijnej „kutii" — to Wileńszczyzna;
�Rezenzje i noty recenzyjne
413
— zespoły maszkar zwane „rogalami" chodzą — prawie do dziś — w okresie od
Bożego Narodzenia do Nowego Roku, a nie po święcie Trzech Króli (podany przypis
odnosi się zresztą do Wielkopolski);
— we fragmencie o odpustach i pielgrzymkach (rozdz. V), autor wyraźnie myli
z nimi „kiermas" pisząc: „odpusty parafialne nazywano «kiermasami»". A kiermasy są to spotkania uczestników pielgrzymek i odpustów, przybywających z okolicy,
u któregoś z gospodarzy w czasie odpustów. Hochleitner przywołuje pracę ks. Wa¬
lentego Barczewskiego Kiermasy na Warmii, ale nie korzysta z niej. Czyżby potrzeb¬
na była tylko do umieszczenia w przypisie?
— zbiór artykułów pokonferencyjnych Warmiacy i Mazury. Życie codzienne lud
ności wiejskiej w Ipoł. XIX w., Hochleitner uważa za podręcznik.
Przedstawiłam tylko wybrane przykłady; z braku miejsca nie mogę tutaj wskazać
licznych błędów w przypisach.
Podsumowując, ogromna szkoda, że autor nie ograniczył się do przedstawienia
i zanalizowania źródeł historycznych — jak zapowiada to tytuł. Byłaby to praca war¬
tościowa poznawczo i przydatna. Niestety, mimo ogromu pracy włożonego przez
autora, próbującego wprowadzić materiał etnograficzny z XIX i XX wieku, brak
przygotowania etnologicznego prowadzi do nieporadnych interpretacji, stwarza cha¬
os i prawie uniemożliwia wykorzystywanie tej części książki.
Anna Szyfer
Jędrzej Wowro. Świątkarz beskidzki / Beskidian Holy Sculpture Maker, tekst
A. Kowalska-Lewicka, zdjęcia J. Kubiena, projekt graficzny M . Hojda, Wadowi
ckie Centrum Kultury, Wadowice 2006, ss. 96, il. 100.
Odkryty w 1923 roku przez Emila Zegadłowicza i rozsławiany przez tegoż oraz
krąg zaprzyjaźnionych z nim literatów i artystów, skromny rzeźbiarz z Gorzenia
pod Wadowicami stał się wkrótce najbardziej znanym i cenionym twórcą ludowym
okresu międzywojennego. Powstało sporo prac na jego temat, jego twórczość ana¬
lizowana jest też współcześnie, ale omawiany album po raz pierwszy przedstawia
jego dorobek tak szeroko i w kolorze. Wśród stu fotografii, poza kilkoma zdjęcia¬
mi archiwalnymi ukazującymi samego Wowrę i jego najbliższe otoczenie, wszyst¬
kie pozostałe przedstawiają jego rzeźby oraz drzeworyty. Autor zdjęć wybierał je
nie tylko w zbiorach muzeów etnograficznych (Państwowe Muzeum Etnograficz
ne w Warszawie, Muzeum Archeologii i Etnografii w Łodzi), Muzeum Śląskiego
w Katowicach, Górnośląskiego w Bytomiu oraz placówek regionalnych (Bochnia,
Myślenice, Gorzeń), ale spenetrował również dziewięć najważniejszych prywatnych
kolekcji. Z tego ogromnego materiału dokonał celnego i starannego wyboru, wska¬
zując na rozległość tematów podejmowanych przez Wowrę. W jego twórczości do¬
minowała zdecydowanie tematyka sakralna. Powtarzał wielokrotnie, ale w różnych
i oryginalnych ujęciach te same osoby czy sceny; należy do nich nie tylko Święta
�414
Rezenzje i noty recenzyjne
Rodzina, Chrystus Ukrzyżowany, Frasobliwy, Chrystus przed Piłatem czy Pieta, ale
także, między innymi, św. Michał Archanioł, św. Franciszek, św. Kinga. Takie ze
stawienia, prezentowane w książce, pozwalają ocenić ogromne możliwości twórcze
Wowry. Większość rzeźb pokazano na neutralnych lub zanikających tłach, a sporo
w udanych zbliżeniach.
Dwujęzyczny tekst, włamany między fotografie krótkimi akapitami, potoczyście
napisany, czyta się świetnie. Przedstawia on koleje życia Jędrzeja Wowry, a właś
ciwie Andrzeja Wawry. Wowro, urodzony 13 listopada 1864 w Gorzeniu Dolnym
pod Wadowicami, był synem miejscowego gospodarza, który przez pewien czas był
nawet wójtem, ale utracił rodzinny majątek. Życiorys Wowry przypominał koleje
losu wielu chłopskich twórców — pierwsze próby rzeźbiarskie przy pasieniu krów,
potem długa przerwa na podejmowanie różnych prac zarobkowych, także „na Sak
sach", z miernym zresztą skutkiem, wreszcie w początku lat 20. powrót na stałe do
rodzinnej wsi i do rzeźbienia. W 1923 roku ukazała się Ballada o Wowrze powsino
dze, beskidzkim świątkarzu... Emila Zegadłowicza, który przy tej okazji twierdził,
iż od dawna zna Wowrę, ale w rzeczywistości dopiero później zobaczył jego rzeźby
i zachwycił się nimi. Ten moment odmienił życie rzeźbiarza — w swojej twórczości
zyskał źródło zarobkowania i stabilizacji, gdyż przyjaciele, znajomi i goście Zegad¬
łowicza rozsławiali i chętnie kupowali jego świątki. Kolejne 12-13 lat od tego czasu
(Wowro zmarł bowiem 21 listopada 1937 roku), to zarazem apogeum twórczości
rzeźbiarza. Autorka tekstu nie wgłębia się w analizę formalną jego dzieł, przytacza
tylko opinię, że nie znalazł naśladowców (poza własnym synem, Stanisławem, który
przeżył go zaledwie o kilka lat) ze względu na swoisty, trudny do podrobienia styl.
Anna Kowalska-Lewicka wychwytuje rozbieżności we wcześniejszych relacjach na
jego temat i podkreśla wątpliwości. Żałuje, że w tamtej epoce nie dysponowano dyk¬
tafonami, przez co opowieści Wowry, a gawędziarzem był ponoć również świetnym,
znane są tylko z relacji pośrednich.
Dopiero na samym końcu eseju autorka przyznała, że Wowro był jej znany osobi
ście. Miała rodzinne powiązania z Wadowicami, stąd często tam przyjeżdżała. Naj¬
pierw jako dziewczynka, potem jako młoda panienka chodziła z ojcem na spacery,
nierzadko właśnie do Gorzenia, gdzie odwiedzali rzeźbiarza. Pamięta Wowrę, jego
żonę, dzieci, atmosferę domu. Wspomina, że nie mieli wówczas żadnej możliwości
wyboru wśród jego dzieł, bo na ogół tylko jedna figura była gotowa na sprzedaż.
Profesor Tadeusz Kowalski, słynny orientalista, zakupił w sumie sporą liczbę rzeźb
Wowry, dla upiększenia własnego domu i na prezenty dla znajomych. Anna Kowalska-Lewicka dorastała więc w otoczeniu tych świątków. Należy do ostatnich świad¬
ków życia i twórczości legendarnego rzeźbiarza, stawianego niegdyś — z emfazą
— obok Wita Stwosza i Xawerego Dunikowskiego.
Ewa Fryś-Pietraszkowa
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f41f2c0b9a84edc0ca43f83c0a55e386.pdf
7038050b8b7f68231b565841abbe6128
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4040
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1955
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:3777
Title
A name given to the resource
Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t. 9 z.1
Description
An account of the resource
Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.1 ; s.1
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Państwowy Instytut Sztuki
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA SZTUKA LUDOWA
NR 1
P A Ń S T W O W Y
ROK IX
I N S T Y T U T
1955
S Z T U K I
�DWUMIESIĘCZNIK
WYDAWANY
PRZEZ
PAŃSTWOWY
INSTYTUT
SZTUKI
j
ZESPÓŁ R E D A K C Y J N Y
D r M i e c z y s ł a w Gładysz, M g r Stanisław H i ż (zastępca
redaktora
naczelnego),
M g r A l e k s a n d e r J a c k o w s k i (redaktor
naczelny).
D r Ksawery Piwocki, D r Roman
Reinfuss, M g r J a n S a d o w n i k , M g r M a r i a n Sobieski, M g r B a r b a r a Suchodolska
(redaktor
techniczny).
M g r Aleksander Wojciechowski.
Adiustacja: Jerzy
Na
Jeleń
Redykałka
'naśladująca
!
/
;
Bokiewicz.
okładce:
z wystawy
pamiątkarstwa
w Zakopanem
serek
owczy.
1953 r. Fotografował:
wykonana
Stefan
z gliny p a l o n e j ,
Deptuszewski.
ii
REDAKCJA
i
ADMINISTRACJA
PAŃSTWOWY INSTYTUT
WARSZAWA.
DŁUGA
26
SZTUKI
�1 I
\ -1 *•J
J
SZTUKA
I / ^ Ł A D
LUDOWA
T.iHCORAFN
u .
R O K
POLSKI
1955
w .
T R E Ś Ć
A r t y k u ł y
Str.
Leopold
Roman
Węgrzynowicz
Reinffus
2
Z d o b i e n i e serków o w c z y c h
Z badań n a d sztuką l u d o w a w
Strój z J a m n a p o d K o s z a l i n e m
R e c e n z j e
Franciszek K o t u l a
Rss.
i
I
N
.
.
52
.
w y s t a w y
.
.
.
.
60
w Muzeum w Tarnowie
63
twórczości m a l a r e k w i e j s k i c h
Powiśla Dąbrowskiego
P A Ń S T W O W Y
.
W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j w Łańcucie
Wystawa
•IZ
Radomskiem
S
T
Y
T
U
T
S Z T U K I
�Rye.
2. Huculska
forma
na
serki.
Muz.
Etnograficzne
w
Krakowie.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58f6c068919af0dfb5e97194c274f3a1.pdf
05fe5d6236b2ada5eca13f2f9d9a36c3
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:171
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:147
Title
A name given to the resource
Muzea / LUD 1957 t.44
Description
An account of the resource
LUD 1957 t.44, s.351-480
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
'350
doskonale wprowadza
czytelnika
w piękny kraj Serbów Łużyckich ich
l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne
i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym
przyswojeniu
sobie postępowej, historycznej
metody, która dla naukowych
pracowików
serbskich
jest obecnie postulatem
prawidłowych
rozwiązań
naukowych.
Adam
Grapa
z
\1
MARIA
E
A
ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA
MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE
Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1
l. OCHRONA
ZABYTKOW
KULTURY
I UDOWEJ
Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych
oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem,
dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce.
Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii
w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace
naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów
Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł
mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów
z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie
zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie
palących potrzeb muzealnictwa
etnograficznego
na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie
¥•.ydrukowane
pod redakcją
M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej.
sprawozdania ponad
60 muzeów
i działów
etnograficznych.
Niestety
względy
techniczne
nie pozwoliły
na to i artykuł
ten ukazuje
się z trzyletnim opóźnieniem,
już po wydrukowaniu
części sprawozdań
muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą
tego
artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości,
gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których
.Już nie można było tu uwzględnić.
�353
352
technicznych Zakładów Architektury Polskiej, Instytutu Badań
Literackich oraz Urzędów Konserwatorskich, a od 1954 f. Polskiej
Akademii Nauk, w której Instytut Historii Kultury Materialnej
m. in. przejął znaczną część prac naukowo-badawczych w zakresie
monograficznych opracowań kultury ludowej oraz prace nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
Przechodząc do rozpatrywania
aktualnych potrzeb muzealnictwa etnograficznego, rozpoczniemy od zwrócenia uwagi na
sprawę stanu ochrony zabytków kultury ludowej w Polsce, stanowiącej problem podstawowy w rozwoju muzealnictwa etnograficznego. Wiemy, że muzea i działy etnograficzne posiadają
niekompletne zbiory wytworów i dokumentacji polskiej kultury
ludowej, której zabytki od lat giną w terenie.
Klęski wojenne spowodowały zniszczenie 2 i rozgrabienie tysięcy
zabytków zabezpieczonych w muzeach oraz rozproszonych w terenie. Obecnie żyjemy w okresie, w którym zabytki kultury ludowej zostały podniesione do godności dokumentów naszego życia
narodowego wielkiej wagi, jednak tylko nieliczna część społeczeństwa wie a tym, że nie wolno mim ich lekceważyć. Sytuacja
obecna mówi bowiem o poważnej groźbie utraty w ciągu najbliższych lat zabytków rozproszonych w terenie u ludzi nieświadomych ich bezcennej wartości, jako elementów naszej rodzimej
kultury ludowej, na której pragniemy i usiłujemy opierać naszą
kulturę narodową.
Związek prac naukowych i prac o charakterze społecznym jest
w zakresie badań etnograficznych tak oczywisty, iż nie potrzeba
udowadniać, że utrata w terenie zabytków mówiących o przeszłości, to pozbawienie naszej historii. niejednego ogniwa pozwalającego na budowanie syntez naukowych, tak ważnych ze względów nie tylko naukowych, lęcz również społeczno-oświatowych.
~ Nie omawiam tu stanu przedwojennych
zbiorów etnograficznych
ani
nie poruszam najpoważ:1iejszej
straty w tym zakresie, jaką spowodowało
spalenie w 1939 roku Muzeum Etnograficznego
w Warszawie. O ile 'viem,
ma o nim ukazać się artykuł dyrektora
tego Muzeum, prof. dr Eugeniusza Frankowskiego.
Celem tego artykułu jest zwrócenie uwagi najwyższych czynników kierowniczych i odpowiedzialnych za te sprawy przedstawicieli społeczeństwa na problem zagrożenia zabytków kultury
ludowej i wiedzy ożyciu chłopa polskiego z okresu przed wielkimi
przemianami. gospodarczymi i społecznymi oraz w trakcie ich
dokonywania, a w związku z tym przedstawienie pilnych potrzeb
naszego muzealnictwa etnograficznego na tle jego obecnego stanu.
Jak wiele w tej dziedzinie pozostało u nas do zrobienia, mówią
przedstawione w 42 i w 43 tomie Ludu sprawozdania ponad 60
muzeów i. działów etnograficznych. Sprawę ratowania zabytków
kultury ludowej należy postawić zasadniczo i otwarcie zdecydowanym głosem etnografów-muzeologów, którzy są świadomi
odpowiedzialności, jaka na nich spada wobec historii i społeczeństwa za bierne godzenie się z faktami skazywania na zagładę
tego wszystkiego, co tworzyło zręby kultury materialnej, duchowej i społecznej chłopa polskiego. Wystarczy sięgnąć do naszej
historii, spojrzeć na mapę i przypomnieć jak wielkie połacie naszego państwa są zdewastowane i pozbawione tego co rodzime,
aby zdać sobie sprawę, że nie wolno nam tracić ani jednego
dnia, ani lekceważyć żadnego zabytku u nas, w kraju tak wyjątkowo ubogim w dokumenty przeszłości.
Jeśli naszą nową kulturę chcemy opierać na najbardziej cennych
rodzimych wartościach, jeśli chcemy aby spełniały one S\vą rolę
społeczno-wychowawczą, to musimy je zachować, chroniąc przed
nie uniknioną zagładą, wynikającą m. in.z naszego wadliwego przystosowania się do dokonywu.iących się u nas procesów gospodarczospołecznych.
Znane jest wszystkim badaczom terenowym powszechne palenie starych, malowanych mebii i sprzętów ludowych, cięcie
i przerabianie strojów ludowych, :rozbieranie chat, o kt6rych
wiele już napisano itp. I jeśli trwogą napełnia nas fakt rozebrania
okołe 1949 r. na Mazurach, na terenie woj. białostockiego, i l}życia
na opał starej chaty pochodzącej z początku XVIII w., posiad.ającej
polski napis, to jednak musimy sobie powiedzieć, że sołtys l nauczycielka, którzy się do teg,) przyczynili, nie byli temu winni,
podobnie jak ci, którzy na złom zabierali zabytki dawnego kowal2:1 .. Lucl".
t. XLIV.
�--------------354
publikacji oddać swemu społeczeństwu. Nasze braki i zaniedbania
na tym polu są ogromne, a przecież historii potrzebne są realia
z okresu wielkich przemian, gdy naturalny rozwój cywilizacji
zmiatał ślady dawnego życia.
Sprawa ta, podjęta w skali ogólnopolskiej, leży w znacznym
stopniu w rękach czynników decydujących. Posiada ona ogromną
wagę społeczno-wychowawczą; toteż chcemy zmobilizować wszystkich powołanych do tego, aby szukali wyjścia z dotychczasowej
sytuacji i koordynowali wysiłki swe w kierunku zapobieżenia
dalszym stratom. Straty te bowiem uniemożliwiają pełną realizację społecznych zadań muzeów i działów etnograficznych. Rozważania na temat braków w zakresie ochrony zabytków kultury
ludowej winny jak najszybciej doprowadzić do stworzenia w całej
Polsce jednego frontu akcji ratowniczej, która objęłaby całe
społeczeństwo.
Do czołowych zadań młodzieży miast i wsi - a przede wszystkim odradzającego się Harcerstwa Polskiego - Wojewódzkich,
Miejskich i Powiatowych Wydziałów Kultury, Domów Twórczości
Ludowej, Domów Kultury, świetlic, Towarzystwa TurystycznoKrajoznawczego itp. powinna należeć kierowana przez fachowców
czynna pomoc w tej dziedzinie.
Przede wszytkim w celu poinformowania społeczeństwa o wartości, zagrożeniu i możliwości ratowania zabytków kultury ludowej w terenie powinien być wydany barwny plakat, oraz krótka
ulotka, które by dotarły do każdej wsi, szkoły i do każdej instytucji oświatowej w Polsce, podobnie jak docierają plakaty donoszące o groźbie duru brzusznegQ i nakazie przymusowych szczepień ochronnych lub o walce ze stonką ziemniaczaną.
Oprócz plakatu winny być oczywiście wykorzystane wszelkie
inne sposoby anonsowania o wartości zabytków kultury ludowe},
o ich zagrożeniu i możliwości zachowania dla przyszłych pokoleń.
Hasła te powinny głosić: prasa, radio, kino itd.
Poza tym pilna i potrzebna jest przemyślana akcja zabezpieczająca teren przed rabunkowym wykupywaniem przedmiotów
sztuki ludowej dla celów handlowo-spekulacyjnych oraz wnikliwa
23'
..•._._-_ .._----_
;;;
_-.
355
skiego rzemiosła. Winni byliśmy my, wszyscy świadomi wartości
kultury ludowej i odpowiedzialni za jej ochronę. Wszakże nie
dość mocno żądaliśmy, aby w każdej gminie, wsi i szkole był
plakat wyjaśniający te sprawy, ostrzegający przed lekkomyślnym
niszczeniem zabytków i pouczający, jak do nich należy się odnosić.
Zbieranie dokumentacji, m. in. rysunków i fotografii, mówiących o przeszłości nie wystarcza. Nic nie zastąpi autentycznego
dzieła rąk ludzkich, przemawiającego plastycznie swą specyficzną
jakością, na którą składa się surowiec i swoista technika wykonania, forma oraz patyna wieków i to wszystko co stwarza wizję
przeszłości poprzez całokształt wytworu - świadka niezaprzec:zalnej prawdy minionego życia. Waga takiego zabytku leży nie
tylko w sferze wartości naukowych, lecz w sferze sugestywnych
wartości dydaktycznych.
Daleko silniejszą wizję przeszłości, uderzającą swą plastyką,
daje np. wnętrze folusza czy olejarni podhalańskiej w Muzeum
Etnograficznym w Krakowie, niż dziesiątki ilustracji i napisów
starannie opracowanych. Nie tutaj jednak miejsce na dowodzenie
naukowej, dokumentacyjnej
wartości każdego zabytku kultury
ludowej, jego wagi dla badań historycznych, a w szczególności
dla badań o charakterze etnogenetycznym. Wiadomo, że archeologowie w muzeach etnograficznych często bezskutecznie poszukują
odpowiedników .dla szeregu szczątkowych wytworów kultury,
trudnych do zidentyfikowania, że często brak nam materiałów
do historii kultury ludowej, które pozwoliłyby na rekonstrukcję
jej przeszłości. Wiadome jest na podstawie nie tylko własnych
obserwacji, ale także licznych sprawozdań i relacji etnografówmuzeologów z całej Polski, że zabytki kultury ludowej w Polsce
giną z zastraszającą szybkością, że żyjemy VI' ostatnich latach
ich istnienia, a wysiłki skierowane ku ich ratowaniu są kroplą
w morzu istotnych wielkich i palących potrzeb.
Jakże gorzka i bolesna jest świadomość, że nasi sąsiedzi o tyle
mają szczęśliwsze warunki do odtworzenia historii, że zdołali
jeszcze uratować zabytki swojej kultury ludowej i że dziś jeszcze
urządzają wielkie ekspedycje, z których przywożą tysiące zabytków, aby je zabezpieczyć, opracować i w formie wystaw oraz
:l ~
..
_._-_._ .•..
_.
_----------_ ..
,..
�356
357
ingerencja w szczególności w sprawy wykupu w terenie starych
strojów ludowych.
Znikome możliwości badawcze muzeów i działów etnograficznych nie tylko powodują bezpowrotną stratę dokumentów naszej
historii, lecz również paraliżują usługową rolę muzeów. Szczególnie daje się to odczuć w zakresie ogromnego i powszechnego
zapotrzebowania na autentyczne stroje ludowe poszukiwane jako
wzory przez domy kultury, teatry, ze~poły taneczne, świetlice itd.
Niestety, w mniejszych miastach oraz na Ziemiach Odzyskanych
muzea przeważnie ich nie posiadają, gdyż nie mają możliwości
prowadzenia badań i zakupów. To samo dotyczy wzorcowych okazów rodzimej kultury, a więc rzemiosł i różnych dziedzin plastyki
ludowej. Stan taki powoduje, iż np. stroje ludowe kupowane
są bez właściwej dokumentacji, nie mają właściwego zabezpieczenia, znajdują się poza ewidencją muzeów i często są stracone
d.la badań naukowych. Umożliwienie muzeom rozszerzenia ich
działalności winno doprowadzić do zbadania przez nie w terenie
i do wykupienia zabytków kultury ludowej, a w szczególności
starych strojów oraz do czuwania nad wszelkimi zabytkami rozproszonymi w terenie. Winny one być sfotografowane, zaopatrzone we właściwą dokumentację i przekazane do właściwego
miejsca jakim jest muzeum, po ewentualnym wykorzystaniu ich
przez małe rozproszone instytucje, podlegające fachowej opiece.
Przyszłość zabytku uwarunkowana jest koniecznością jego właściwego zabezpieczenia, przeprowadzenia odnośnych wszechstronnych badań, łącznie z terenowymi, Ol'az udostępnienia społeczeństwu jego wartości. Toteż sprawa miejsca, w którym ma on
być przechowywany i udostępniony, jest sprawą pierwszorzędnej
wagi. Niewątpliwie muzea i działy etnograficzne są do tego powołane przed wszystkim, jednak w przejściowym okresie rozbudowy
placówek kulturalnych może wyjątkowo zachodzić uzasadniona
potrzeba czasowego przechowywania ich w instytucji o charakterze społeczno-uslugowym, która w dalszym planie rozbudowy
winna stać się częścią składowa określonego muzeum.
Tu dochodzimy do pnruszanej już sprawy gromadzenia wycz2r-i
pującej dokumentacji, która winna być nad wyraz skrupulatnie
zbierana według wskazówek wypracowanych przez specjalistów,
a uwzględniających nie tylko nazwę gwarową części odzieży, technikę jej wykonania i pochodzenie, lecz również historię przeobrażeń danej odzieży, związek jej z historią danego środowiska.
z podłożem gospodarczo-społecznym itd.
W tej sprawie winny być opracowane ścisłe instrukcje ułatwiające opiekę nad szczegdnie zagrożonymi zabytkami kultury ludowej, gromadzonymi nie zawsze przez fachowców.
2. ZARYS OBECNEGO
STANU ZBIOROW
ETNOGRAFICZNYCH
I l o ś f: z b i o rów
e t n o g r a f i c z n y c h w P o l s~.t
Przegląd mu;zealnych zbiorów etnograficz:1ych pocho~zą~ych z P01~~1', p~dl~g.łrch Ministerstwu Kultury i Sztuki, z uwzględmemem
przybllzone] 110sCl zebranych okazów, przedstawiał
się na początku 1955 r. następująco w ranncr.
17 województw 5:
ilość obiektów
1. Woj. białostockie
(2 muzea)
266
Muzeum w Białymstoku
.
1542
1808
" Łomży
2. Woj.
Muzeum w
Muzeum w
"
bydgoskie (3 muzea)
Grudziądzu
Toruniu
.
.
.
.
Kujawskie we Włocławku
3. Woj. gdańskie (3 muzea)
Muzeum Pomorskie w Gdańsku (;
w Kartuzach
" Kwidzynie
ok.
. ok.
539
4006
384
4929
70
590
350
1010
W kilku miastach łącznie ze zbiorami innych krajÓW europejskich.
, Dane dotyczące obecnego zarysu uzyskane zostały dzięki rozesłaniu
w 1954 r. przez Połskie Towarzystwo Ludoznawcze (Redakcja Działu Muzealnego "Ludu") ankiety uzgodnionej z CZMiOZ, który ze swej strony
również udzielił materiałów.
Z przykrością
stwierdzam, że ze względó"v
technicznych,
niezależnych
od Redakcji, dodatkowo
:1adesłane materiały
sprawozdawcze nie mogły być rozszerzone, a czasem musiały być skróeone.
(~zczegółowe dane zob. w sprawozdaniach
poszczególnych muzeów w 42
'l
i 43 tomie
5
~.
"Ludu").
Nie wymieniam
tu
zbiorów
skiego.
(; Nie znam ilości obiektów
dotyczących
znajdujących
muzeów
typu
się w Zbiornicy
skansenow-
w Oliwie.
�358
4. Woj.
Muzeum w
"
"
"
"
"
"
katowickie (7 muzeów)
Bielsku-Białej
Bytomiu .
Chorzowie
Cieszynie.
.
Częstochowie 8
Gliwicach
Zabrzu
7
78
4506
2365
1750
222
1414
64 10393
------
5. Woj. kieleckie (2 muzea)
Muzeum Swiętokrzyskie
w Kielcach
w Radomiu.
6. Woj. koszalińskie
Muzeum w Darłowie .
Koszalinie
Słupsku
.ok.
834
179
(3 muzea)
286
66
347
.ok.
.ok.
8. Woj. lubelskie (3 muzea)
Muzeum w Chełmie
" Lublinie
Zamościu
. ok.
1013
w Łodzi .
.ok.
.ok.
110
973
337
1420
11. Woj. opolskie (4 muzea)
Muzeum w Brzegu
Nysie
Opolu 10
" Raciborzu
170
207
570
465
1412
100
100
1738
225
2163
77
1455
2200
432
4164
.ok.
1000
1000
.ok.
260
8000
5000
13260
2000
1061
2045
5106
430
17
447
12. Woj. poznańskie (4 muzea)
Muzeum w Kaliszu
Lesznie
"
Narodowe
w Poznaniu (Rogalin)
.
.
Narodowe w Poznaniu (Instr. Muzycznych)
699
14. Woj. szczecil'lskie (1 muzeum)
Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie
15. Woj. warszawskie
Muzeum w Płocku
Kultury i Sztuki w Warszawie
"
Ministerstwo
Kultury i Sztuki (CZSPiW)
3738
11000
2960
596
360
1678 16594
. ok.
. ok.
13. Woj. rzeszowskie (4 muzea)
Muzeum w Jarosławiu
Przemyślu
Rzeszowie 11
Sanoku
18349
3500
50
1000
950
5018
17
274 29158
278
2780
680
10. Woj. olsztyńskie (3 muzea)
Muzeum w Kętrzynie .
Mazurskie w Olsztynie
w Szczytnie .
"
-------
7. Woj. krakowskie (8 muzeów)
Muzeum Etnograficzne
w Krakowie
Narodowe w Krakowie
Historyczne w Krakowie
w Nowym Sączu
Rabce
.
Zakopanem
Tarnowie
Zywcu
9. Woj. łódzkie (5 muzeów)
Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne
w Łowiczu 9 •
..•
" Piotrkowie Trybunalskim
Sieradzu
.
.
.
.
.
Tomaszowie Mazowieckim
r
359
16. Woj. wrocławskie (3 muzea)
Górze
Muzeum w Jeleniej
Górze
Kamiennej
" Wrocławiu
[2
.ok.
"
;
17. Woj. zielonogórskie (2 muzea,.
Muzeum w Międzyrzeczu
Zielonej Górze
"
; Wg nieco później otrzymanych informacji prof. dr M. Gładysza ilośt
obiektów wynosiła w Bielsku-Białej
- 100, w Bytomiu - 3664, w ChoJ'zowie - 2359, w Cieszynie - 700, w Gliwicach - 2000, w Pszczynie -206, w Zabrzu - 62.
8 Ekspo:J.aty te stanowią
przeważnie własność Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie.
• Muzeum w Łowiczu w ramach CZM i OZ podlega Muzeum Narodowemu w Warszawie.
10 Według
informacji prof. dr M. Gładysza ilość obiektów etnograficznych była następująca: w Nysie - 356, w Opolu .- 712, w Raciborzu - 201.
11
Liczba ta obejmuje
zbiory, które tam przyszły z Muzeum w Łańcucie.
Według później otrzymanych
informacji prof. dr M. Gładysza i mgr
L. Itmana ilość obiektów była następująca:
w Bolkowie - 425, w Jawope _ 150, w Jeleniej Górze - 1919, w Kamiennej Górze - 360, w Wał12
�.,-- ••..•.--·-----··-·-·------·-··-------------r···
361
360
Ogólna ilość etnograficznych
zbiorów pochodzących z Polski,
znajdujących się pod opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki, CZM
i OZ oraz CZSPiW wynosiła na początku 1955 r. ok. 97000
obiektów.
Zbiory europejskie
(pozapolskie),
w szczególności dotyczące
kultury ludowej Słowian, znajdują się: w Muzeum Górnośląskim
w Bytomiu, Muzeum Etnograficznym w Krakowie, Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warw Warszawie oraz w niewielkiej
ilości rozproszone w innych
muzeach.
Zbiory pozaeuropejskie
znajdują się przede wszystkim: w Muzeum Kultury
i Sztuki Ludowej w Warszawie (12000), gdzie
zostały celowo scentralizowane,
a poza tym w Muzeum Etnograficznym w Krakowie (1754), w Muzeum Narodowym w Poznaniu (1120), w Dziale Muzealnym Biblioteb.i Kórnickiej w Kórniku (200) oraz w Muzeum w Nysie (ok. 55).
Ogólna ilość muzealnych
zbiorów pozaeuropejskich
w Polsce
wynosiła ponad 15000 okazów; bardziej ścisłych danych nie udało
mi się uzyskać. Nie uwzględniłam
też rozproszonych
zbiorów
prywatnych.
Pod względem
ogólnej ilości zbiorów
etnograficznych
na
pierwszym
miejscu stoi Muzeum Etnograficzne
w Krakowie
(21 023, a do końca 1957 r. - 22.027) posiadające znaczną część
uratowanych zbiorów przedwojennych,
a następnie Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie (ok. 20000, a do końca
1957 r. - 21.389) 13, które dopiero po wojnie zaczęło je gromadzić,
bogate również. w zbiory jest Muzeum Etnograficzne
w Łodzi
(ok. 11.000).
brzychu - 248-278, we Wrocławiu - 804, w Zgorzelcu - 143,
each - 305 (wg informacji mgr L. Itmana) i Zelaźnie - 123.
\V
Ziębi-
13 Dla
porównania
można wymienić
jedno z muzeów
szwajcarskich,
a mianowicie muzeum Etnograficzne
w Bazylei, które w 1942 r. posiadało
ok. 61 000 okazów etnograficznych.
-,
'~.
Zbiory polskie, inne europejskie, lub pozaeuropejskie
znajdują
się poza tym w posiadaniu uniwersyteckich
Zakładów Etnologii
i Etnografii m. in. np. w Poznaniu, w Toruniu i Wrocławiu.
Ogólna ilość zbiorów etnograficznych
w Polsce, podległych Ministerstwu
Kultury i Sztuki, pochodzących
z Polski, z innych
terenów
Europy i z krajów pozaeuropejskich
wynosi ponad
112000 okazów 14, zaś załączona mapa za str. 000 ilustrująca rozmieszczenie zbiorów etnograficznych
w Polsce jest pierwszą próbą
kartograficznego
przedstawienia
ewidencji tych zbiorów na dzień
1 stycznia 1955 r. Posiada ona niestety braki i nieścisłości wynikające np. z niekompletnych
lub nieustalonych
danych, ze zmian
zachodzących w organizacji muzealnictwa,
a w związku z tym
z przemieszczania zbiorów, z różnych sposobów obliczania ilości
obiektów, oraz z odmiennego ujmowania ilości depozytów itp.
Braków tych nie udało się uniknąć, sądzę jednak, iż w ogólnych
zarysach nie zniekształciły
one zbytnio obrazu stworzonego na
podstawie sprawozdań nadesłanych przez dyrekcje muzeów lub
przez miejscowych kierowników 15.
P r z e g l ą d w i ę k s z Y c h k o l e k c j i. Specyfikacja 16 muzeów i działów etnograficznych
w Polsce na tle niektórych przykładów większych zbiorów specjalnych,
znajdujących
się pod
opieką Ministerstwa Kultury i Sztuki:
-
.
l4 Dla
porównania
można też dodać, iż np. jedno Państwowe
Muzeum
Etnografii w Leningradzie
posiadało w 1948 r. do 250000 obiektów. (Sow.
Etnogr., 1948 N. l, s. 222) mając QCzywiście znacznie szerszy zasięg geograficzny.
L; Uwagi
i uzupełnienia,
a które prosiłam referując
powyższe dane :la
konferencji muzealnej w Warszawie, zwołanej przez CZMiOZ 19-20 V 1955
roku, uwzględniłam
w tekście lub w przypisach. Dalsze sprostowania
lub
uzupełnienia
dotyczące stanu zbiorów z 1. 1. 1955 r. mogą być wydrukowa:1e w następnym
tomie "Ludu".
16 Nie używam
tu terminu "specjalizacja"
mu£eów, gdyż w niektórych
wypadkach
posiadanie
większej
ilości okazów z wybranego
działu nie
;.Llo w parze z planowym
ich gromadzeniem
i opracowywaniem.
Różne
Ilości okazów z wymienionych
działów znajdują
się oprócz tego w wielu
innych muzeach; z braku danych nie można ich było uwzględnić.
�363
362
Zbiory
z
tere:lU
Łowiectwo
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Rybołówstwo
Szczecin
(Muz. Pomorza
Zachodniego)
Toruń (Muzeum w Toruniu)
Kartuzy (Muz. Kaszubskie)
Pasterstwo
Zakopane (Muz. Tatrzańskie)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Cieszyn (Muz. w Cieszynie)
Pszczelnictwo
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Toruń (Muz. w Toruniu)
Uprawa roślin
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Łódż (Muz. Arch. i Etnogr.)
Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Górnictwo
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Kielce (Muz. Świętokrzyskie)
Budownictwo (modele chat)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Rzeźba figuralna
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Rabka (Muz. w Rabce)
Warszawa
(Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.)
Drzeworyty ludowe 18
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Zdobione przedmioty gospodarskie
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Polski!'
Warszawa (Muz. Kul. i Szt. Lud.)
Zakopane (Muz. Tatrzańskie)
l"ormy piernikarskie
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Cieszyn (Muz. w Cieszynie)
Gliwice (Muz. w Gliwicach)
Krakó\"l (Muz. Etnograficzne)
Koszalin (Muz. w Koszalinie)
Racibórz (Muz. w Raciborzu)
Toruń (Muz. w Toruniu)
\Varszawa (Muz. Narodowe)
Wrocław (Muz. Śląskie)
Plecionkarstwo
Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie)
fzczytno (Muz. w Szczyt:lie)
Sitarstwo
Lublin (Muz. w Lublinie)
Sprzęty
Warszawa
(Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Obrazy malowane na szkle
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Gliwice (Muz. w Gliwicach)
Jelenia
Góra
(Muz. w Jeleniej
Górze)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Warszawa
(Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Zakopa:le (Muz. Tatrzańskie)
Wycinanki i nalepianki
Lublin (Muz. w Lublinie)
łJowicz (Muz. w Łowiczu)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Warszawa
(Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.)
17 Z braku
dostatecznych
danych w okresie pisania artykułu nie omawiam specyfikacji
pozapolskich zbiorów europejskich
i zbiorów pozaeuropejskich, ani też nie wyczerpuję
zróżnicowania
bardzo cennych zbioró,,'
Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego
w Łodzi.
1~ Muzeum
Etnograficzne
w Krakowie
posiada
poważne
archiwum
ikonograficzne,
obsługujące całą Polskę, a często i zagranicę·
Tkanin~'
Białystok (Muz. w Białymstoku)
Bielsko-Biała
(Muzeum w BielskuBiałej)
Olsztyn (Muz. Mazurskie)
Warszawa
(Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.)
Klocki do drukowania tkanin
Białogard (Muz. w Białogrodzie)
Brzeg (Muz. w Brzegu)
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Cieszyn (Muz. w Cieszynie)
Darłowo (Muz. w Darłowie)
Gliwice (Muz. w Gliwicach)
Koszalin (Muz. Etnograficzne)
Kraków (Muz. Narodowe)
Kwidzyn (Muz. w Kwidzynie)
l\1iędzyrzec (Muz. w Międzyrzecu)
Olsztyn (Muz. Mazurskie)
Przemyśl (Muz. w Przemyślu)
Racibórz (Muz. w Raciborzu)
Słupsk (Muz. w Słupsku)
Szczecin
(Muz. Pomorza
Zachodniego)
Szczybo
(Muz. w Szczytnie)
Toruń (Muz. w Toruniu)
Wrocław (Muz. Śląskie)
Zakopane (Muz. Tatrzańskie)
Zamość (Muz. w Zamościu)
Farbiarstwo roślinne i zwierzęce
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Hafty i koronki
Bytom (Muz. Górnośląskie)
Gliwice (Muz. w Gliwicach)
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Kraków (Muz. Narodowe)
Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.
Lud.)
Odzież i strój ludowy
Kraków
(Muz. Etnograficz:le)
Warszawa
(Muz. Kultury
i Sztuki
Ludowej)
Warszawa
(Zbiory Min. Kult. i Szt.)
Garncarstwo
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Kraków (Muz. Narodowe)
Lublin (Muz. w Lublinie)
Łowicz (Muz. w Łowiczu)
Łódż (Muz. Arch. i Etnograficzne)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.)
Warszawa (Muz. Kult. i Szt. Lud.)
Kafle
Kraków (Muz. Etnograficz:le)
Kraków (Muz. Narodowe)
Olsztyn (Muz. Mazurskie)
Szczytno (Muz. w Szczytnie)
Brzeg (Muz. w Brzegu)
Zdobnictwo i obróbka skóry
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Kraków (Muz. Narodowe)
Zakopane (Muz. Tatrzańskie)
Zdobnictwo i obróbka metali
Kraków (Muz. Narodowe)
Zakopane (Muz. Tatrzańskie)
Zdobnictwo i obróbka bursztynu
ł..
omża (Muz. w Łomży)
Szopki
Kraków (Muz. Historycz:1e)
Maszkary
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Pisanki
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Kraków (lV.l:uz.Narodowe)
Warszawa (Zbiory Min. Kult. i Szt.)
Wyroby z ciasta
Kraków (Muz. Etnograficzne)
ł,omża (Muz. w Łomży)
Podłażniki (pająki)
Kraków
(Muz. Etnograficzne)
Zabawki
Kraków (Muz. Etnograficz:1e)
Tańce (modele)
Kraków
(Muz. Etnograficzne)
�364
Instrumenty
muzyczne
Poznań
(Muz. Narodowe: Instr. Muz.)
Lecznictwo
Chorzów (Muz. w Chorzowie)
Muz.
Kraków (Muz. Etnograficzne)
Zwyczaje
prawne
(miary,
godła)
Kraków (Muz. Etnogaficzne)
znaki,
Oprócz wyżej wymienionych
zbiorów należy wymienić zbiory specjalne, znajdujące
sie w ramach innych i:1stytucji, a mianowicie:
rybotowstwo
do niedawna
w tak zwanym
Muzeum Kłusowniczym
\V Łopusznej
pod Nowym Targiem (ok. 70);
pszczelnictwo
-- kolekcja
narzędzi bartniczych
(61) w Muzeum Przyrod:J.iczo-Leśnym przy Białowieskjm
Parku Narodowym
jako ośrodku wy,tawowym lU w Białowieży;
uprawa
roślin zbiory narzędzi rolniczych znajdują się w Warszawie
w Instytucie Elektryfikacji
i Mechanizacji
Rolnictwa 20;
górnictwo
--- zbiory narzędzi, sprzętów górniczych itp. w Muzeum Górniczym Związku Zawodowego Górnikóv- \v Sosnowcu (4000) oraz w Wieliczce w Muzeum Salinarnym;
wyroby
z bursztynu
w Muzeum Ziemi w Warszawie.
Jedną z najpowaŻ:J.iejszych
kolekcji
sztuki
ludowej
Polski,
liczącą
w 1954 r. 5500 obiektów, a w 1957 r. ok. 10000 posiada Ministerstwo
Kultury i Sztuki, (Centralny
Zarząd Sztuk Plastycznych
i Wystaw, Wydział
Sztuki Ludowej) w Warszawie. Zbiór ten obejmuje rzeżbę, malarstwo, wycinanki, pisanki,
stroje ludowe oraz zdobnictwo
wyrobów drewnia:lych,
ceramicznych,
tkanin itp. Kolekcja ta, spełniająca
rolę usługową, miała
wejść do zbiorów stołecznego Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej.
Obok niej należy wymie:lić, poważną kolekcję sztuki ludowej, należącą
do Wzorcowni
Krajowego
Związku
Spółdzielni
Przemysłu
Ludowego
i Artystycznego
CPLiA w Warszawie. Liczy ona 4000 obiektów. Składają
się na nią stroje, tkaniny,
ceramika,
wyroby z metalu, wycinanki
itd.
~łużące jako wzory przede wszystkim dla produkcji, lecz również dla celów społeczno-oświatowych.
Zbiory sztuki ludowej i rzemiosła posiada również Wzorcownia Instytutu Wzornictwa Przemysłowego
w Warszawie.
Obiekty sztuki ludowej
znajdują
się rozproszone
w muzeach kraj 0wawczych
PTTK, które ostatnio IJowstają (:J.p. w Myślenicach,
w woj.
krakowskim
oraz \V Bieczu, Gorli::ach i Krośnie); w muzeach diecezjallU Muzeum
założone w 1922 r., posiadające
2546 okazów puszczańskich,
nie jest instytucją
samodzielną lecz wchodzi w skład Białowieskiego Parku
Narodowego.
20 Zbiór po prof.
Biedrzyckim
w znacznym procencie
\V okresie
wojny i w pierwszych
latach powojennych.
pcdobno ok. 45 obiektów.
i;
uległ zniszczeniu
Obecnie liczy 0:1
r
I
365
nych i muzeach pod opieką władz kościelnych, np. w Raciążku
clawek), Złakowie (pow. Łowicz) itd.; przy niektórych szkołach,
111 (pow. Szubin) oraz u wielu prywatnych
kolekcjonerów.
(pow. \'nonp. w Kcy-
Miejskie Rady Narodowe posiadają czasem zbiory etnograficzne:
;'vrRN
w Wiśle np. pragnęła
oddać swe zbiory do Muzeum, które skupiałoby
wytwory kultury ludowej Beskidu. Podobnie MRN w Krapkowicach
n. Odra
w pow. opolskim
posiadała
resztki dawnego większego zbioru etnogra-'
ficznego.
Przykłady
powyższe
oczywiście
nie wyczerpują
cal ości zagadnienia
zbiorów etnograficznych
rozproszonych
w Polsce, o których nie posiadamy
całkowicie dokładnych
danych.
W związku z istnieniem
w Polsce zbiorów et:1ografieznych
znajdujących się poza opieką Ministerstwa
Kultury i Sztuki, należałoby dla skoordynowania pracy stworzyć z nimi stałą więż pozwalającą
na wciągnięcie
tych zbiorów do ogólnej ewidencji w celu usprawnie:1ia
możliwości korzystania z nich w pełni do celów naukowych i spolecznych.
Odnośnie do zasięgu działania muzeów zaznaczyć należy, iż zbiory z calej Polski, aczkolwiek w różnym stopniu, gromadzone
są przez Muzeum
Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie,
Muzeum Etnograficzne
w Krakowie, Muzeum Archeologiczne
i Etnograficzne
w Łodzi, Muzeum Narodowe w Poz:1aniu.
Dział Etnograficzny
Muzeum w Toruniu, przekształcony
od 1. L 1959 r.
Muzeum Etnograficzne,
gromadzi obiekty z północnej Polski, a jedynie
obiekty rybackie z całej Polski.
w
Pozostałe muzea mają zasięg wyra żnie regio'1alny
kie obszary zajęte przez mniejsze lub większe grupy
spokrewnionych
grup etnicznych.
obejmując poblisetniczne lub zespoły
21,
Regiony te wahają się w granicach
paru powiatów
Muzea regionalne
z:1ajdują się p~eważnie
w jednym
ośrodków danego regionu.
lub województw.
z poważniejszych
Istnieje potrzeba pewnej dyslokacji
wybranych
zbiorów w niektórych
muzealnych
placówkach
śląskich.
szczególnie
ważnych
ze względu
na
obsługiwa:1ie największego
robotniczego terenu Folski.
Potrzebne są etnograficzne
placówki muzealne
np. na terenie Pienin, na Kujawach (w Kruszwicy
21 Zob. wypowiedzi
t. "Ludu".
kierowników
muzeów
lub muzea-wnętrza
nad Gopłem) itd.
w spra '.\'ozdcwiach
chat,
w 42 i ·12
�r
366
M uzea
:1 a w o l n y m
p
I,.
o w i e t r z u.
Muzea typu skansenowskiego
w Polsce w postaci chat
lub całych kompleksów
wsi w ramach województw:
22,
zagród, kościoł-
KOW
1. Woj. gdańskie
Wdzydze, pow. Kościerzyna,
2 chaty
-
zabytkowa
i nowoodbudowa:1a.
2. Woj. katowickie
Katowice - w parku znajduje się przeniesiony przed wojną z SyrY:1i oryginalny, zabytkowy kościołek, a poza tym dzwonnica i śpichlerz.
Bytom - w parku zabytkowy kościołek drewniany.
Chorzóv,. - na górze Wyzwole:1ia - kościołek drewniany.
Brenna, pow. Cieszyn .- stara chata kurna i folusz będący w ruchu (pod
opieką konserwatora) 23.
3. Woj. krakowskie
Kraków - kościołek w lesie Wolskim,
Zakopane - kompleks chat we wsi Kościeliska, kościołek na Harendzie.
Zubrzyca Górna, pow. Nowy Targ - Dwór Moniaków.
4. Woj. olsztyńskie
Olsztynek kościołek
(rekonstrukcja),
którego
oryginał
znajduje
się·
w pow. Ostróda; parę chat i kuźnia dworska z pow. Pasłęk, oraz zespół
budynków (częściowo w postaci rekonstrukcji):
chata, stodoła, szopa i tzw.
kleć z terenu litewskiego b. Prus Wschodnich rekonstr.24
i in.
W woj. wrocławskim
były dwie chaty-muzea.
Jedna z nich w Karpaczu
posiadała wiele nieautentycznych
sprzętów, druga w Szklarskiej
Porębie
doskonale urządzo:1a przez prof. dr T. Seweryna przez kilka lat spełniała
rolę muzeum-wnętrza.
Projektowane
od lat Centralne Muzeum na Wolnym Powietrzu w Warszawie dotychczas nie zostało nawet zapoczątkowane,
aczkolwiek Muzeum
Kultur Ludowych włożyło w tę sprawę wiele wysiłku, biorąc pod uwagę
tereny w Wila:1owie lub na Bielanach. Planowane
jest utworzenie już zapoczątkowanego
Muzeum na Wolnym Powietrzu
w Krakowie,
w Parku
Wolskim, w Poznaniu nad. jeziorem Maltańskim,
w Pyzdrach i w Krotoszynie oraz w Kieleckim, w Bielanach Kapitulnych.
Czynio:le są przygotowania do stworzenia Skansenu w Parku Kultury i Wypoczynku między
Katowicami 25, Chorzowem,
a Siemianowicami
i w Parku Pszczyńskim.
22 Brane
są tu pod uwagę same obiekty budow:1ictwa ludowego lub też
również wewnętrzne
urządzenie w postaci sprzętów, narzędzi itp.
23 Dane
dotyczące Śląska zawdzięczam Dr Longinowi Malickiemu.
24 H. Skurpski.
Muzeum "Skansenowskie"
w Olsztynku,
"Lud«, t. 37;
1947, s. 412-415.
25 Wszystkie
zabytki woj. katowickiego
podlegają
Wydziałowi
Kultu-
ry MRN.
367
!I
Projekty podob:1e były v.rysuwane dla Torunia lub Parku Narodowego nad
Gopłem i w innych miejscowościach.
Jak widzimy znikoma jest ilość naszych zabytków budownictwa
ludowego wykorzystanych
jako wnętrza
muzealne.
Dla porównania
można
wymie:1ić, iż w roku 1955 Szwecja oprócz ogromnego Skansenu w Sztokholmie i kilku innych większych, posiadała około 700 urządzonych
zagród
lub chat (muzeów-wnętrz)
w terenie.
Zbiory
etnograficzne
w ramach
administracyjnej
o r g a n i z a c j i m u z e a l :1 i c t w a w P o l s c e. Znakomita
większość
zbiorów etnograficznych
w Polsce znajduje się pod zarządem Centralnego
Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki
\V Warszawie.
W powyższych ramach na początku 1955 r. układ administracyjny
muzeów przedstawiał
się :1astępująco: istniały w Polsce 3 etnograficzne
muzea
autonomiczne:
1) Muzeum
Kultury
i Sztuki
Ludowej w Warszawie '8.
2) Muzeum Etnograficzne
w Krakowie, 3) Muzeum Etnograficzne
w Łodzi
oraz Dział Etnograficzny
autonomicznego
Muzeum
Tatrzańskiego
im.
T. Chałubińskiego
w Zakopanem.
Zbiory et:lograficzne
posiada też autonomiczne Muzeum Historyczne w Krakowie.
Poza tym zbiory znajdują
się w wyodrębnionych
lub niewyodrębnionych Działach Etnograficz:1ych lub Oddzia.łach Muzeów Narodowych, bądź
tzw. muzeów okręgowych lub podległych im tzw. muzeów podopiecznych,
niejednokrotnie
do niedaw.na nie posiadających
fachowego kierownictwa.
Układ tych Działów
w zakresie
zależności
i opieki przedstawiał
się
w końcu grud:1ia 1954 r. następująco:
1. Muzeum
Górnośląskie
w Bytomiu posiadające
Dział Etnograficzny
2. Muzeum Pomorskie w Gdańsku
posiadające Dział Etnograficz:1Y
w organizacji
3. Muzeum Świętokrzyskie w Kielcach posiadające
Dział Etnograficzny
et
Dawne
Muzeum
Kultur
Ludowych.
Muzea podległe:
Muzeum w Bielsku
w Cieszynie
w Częstochowie
Oddziały:
w Chorzowie
w Gliwicach
w Zabrzu (w zaczątku)
Muzea podległe:
Muzeum w Kartuzach
w Kwidzynie
Oddział:
we Wdzydzach (skansen)
Muzea podległe:
l'vIuzeum w Radomiu
�369
368
4. Muzeum Narodowe
w
wie
nie
posiadające
Etnograficz::lego
KrakoDziału
5. Muzeum w Lublinie posiadające Dział Etnograficzny.
6. Muzeum Sztuki w Łodzi nie posiadające Działu Etnograficznego.
7. Muzeum Mazurski", w Olsztynip.
posiadające
Dział Etnograficzny
8. Muzeum
niu.
Narodowe
\"1
pozn8.-
9. Muzeum w Rzeszowie posiadające Dział Etnograficzny.
10. Muzeum Pomorza
Zachodniego
w Szczecinie posiadające
zbiory
etnograficz::le.
11.
Muzeum w Toruniu posiadaj qce Dział Etnograficzny.
12. Muzeum Narodowe w WarszaDziału
wie
nie
posiadające
Etnograficznego.
Muzea podległe:
Muzeum w Nowym Sączu
w Rabce
w Tarnowie
w Żywcu
Oddział:
w Krakowie
Muzea podległe:
Muzeum w Chełmie
w Zamościu
Muzea podległe:
Muzeum w Łęczycy
w Piotrkowie
Tryb.
w Sieradzu
w Tomaszowie Maz.
Muzea podległe:
Muzeum w KętrzY::1ie
\V Szczytnie
Muzea podległe:
Muzeum w Kaliszu
w Lesznie
w Międzyrzeczu
w Zielonej Górze
Oddziały:
w Poznaniu
Oddział Instrumentów
Muzycznych
w Rogalinie (Dział Etnograficzny)
Muzea podległe:
Muzeum w Jarosławiu
w Przemyślu
w Sanoku
Muzea podległe:
Muzeum w Darłowie
w Koszalinie
w Słupsku
Muzea podległe:
IVluzeum \V Grudziądzu
w Włocławku
Muzea podległe:
Muzeum w Białymstoku
w Łomży
w Łowiczu
w Płocku
II
l
13. Muzeum
Śląskie
posiadające
we Wrocławiu
Dział Etnograficzny
Muzea podległe:
lVJuzeum w Bolesławcu
w Brzegu
w Zielonej
Górze
w Karnie::1nej Górze
w Opolu
Nysie
"\v
w Raciborzu
W związku z reorganizacją
muzealnictwa
ilość muzeów, posiadających
etnograficzne
zbiory muzeal:1e podległe CZM i OZ zmniejszyła
się od
1948 r. o liczbę około 2027 dzięki komasacji zbiorów w większych muzeach,
toteż znajdowały się one w 59 muzeach 28, z których zaledwie około 20 posiadało fachowy personel etnograficzny 20, powołany do prowadzenia
badań,
gromadzenia
zabytków, dokumentacji
itp., reszta jest pozbawiona
naukowego kierownictwa
w zakresie etnografii.
Ostatnio aktualne
jest przejście muzeów pod opiekę Rad Narodowych.
Sprawa ta jest bardzo powaba,
chodzi bowiem o to, aby w dalszym ciągu
rozwijać osiągnięcia muzealnictwa
polskiego w zakresie organizacji i fachowej opieki nad zbiorami, oraz w zakresie planowania w oparciu o budi,ety ustalane
przy
uwzględnianiu
naukowo-badawczych
i społecznoof.wiatowych potrzeb danego terenu w ramach planów ogólno-polskich.
Ogólna ilość muzeów etnograficznych
oraz muzeów i innych instytucjI
rosiadających
zbiory etnograficzne
wynosi w Polsce około 75 jednostek.
Zob. K. P i e t k i e w i c z, Stan muzeów i ,zbiorów etnograficznych
"Lud", t. 36: 194(,;,s. 389-396; tenże, op. cit., "Lud" i.; 37: 19·17;
s. 409-412; R. R e i n f u s s, Stan Muzealiów
etnograficznych
w województwie
wrocławskim,
"Lud", t. 38: 1948, s. 416-431.
27
lI,;
Polsce,
2" Liczba
ta jest niezupełnie
dokładna,
otrzymałam
ścisłych da::1ych dotyczących
cych w tym czasie likwIdacji.
gdyż w kiiku wypadkach
nie
niektórych
muzeów podlegają-
29 Z braku
wyczerpujących
danych nie poruszam tu szczegółowo sprawy personelu
omawianych
muzeów, dodam jedynie, że w wielu wypadkach dział etnograficzny
w muzeum opierał się na pracy tylko jednej
osoby (np. w Muzeum w Bytomiu, Olsztynie, Pozna:-liu, Rogalinie, Tomaszowie Maz., Wrocławiu i in.) Ilustruje
to dostatecznie
trudności należytego wywiązania
się z odpowiedzialnych,
a tak bardzo wielostronnych
obowiązków
naukowo-badawczych,
ściśle muzealnych
oraz oświatowospołecznych, jakie ciążyły :-la tych pracownikach.
2-1 ,.Lud",
t. XLIV.
�371
370
NaJ'większa
nych
terenów
h d
ch z Polski oraz L1poc o zący
na początku 1955 r. wynosiła:
przybliżona ilość obiekt6w
·łowiańskich i europejskich
S
woj. krakowskie
łódzkie
warszawskie
katowickie
wrocławskie
bydgoskie
rzeszowskie
lubelskie
" poznansJde
29153
16594
13260
10393
5l0e)
492!l
4lfH
3733
2163
"
białostockie
olsztyńskie
opolskie
kieleckie
gdańskie
szczecińskie
koszalińskie
zielonogórskie
18t,'!
142'i
1412
1Gt~l
101.
lOIl<ł
59!
4n
Liczby te nie dają jednak pojęcia o ogólnym sta~ie posiadani:
.,
h d
ych z danego obszaru geografIcznego, gdyZblOrow poc o ząc
-....
ch
muzea o szerszym zasięgu posiadają rówmez zblOry z mny
województw.
stopnia
. . zbiorów mówi do pewnego
Wymienione zes t aWleme
b
() skupieniu zainteresowań ludoznawczy~h ~a .danym. o szarz~
o tradycji gromadzenia zabytków i o Istme~1U za~ło,wan~c_
zbieraczy ludoznawców. Wyciąganie jednak taklch wmosko:v wm,
ięcie pod uwagę zmszczen
no być jeszcze skorygowane przez wz
.'
wojennych, przejęcia nowych zbiorów przedwo)enny~h z t.erenu
Ziem Odzyskanych (woj. Olsztyn, Szczecin, Koszahn, ZIelona
Góra, Wrocław, Opole) .itp.
, .
.
.
a
da)'e
obraz
nierównomiernoscl
rozmleszczema
Zał ączona map
"
'l d
e
placówek muzealnych i wskazuje tereny ~z~zegolme, upos e zon_
w zakresie zbiorów etnograficznych, Spehlla)ących me tylko nau
kową lecz i społeczno-oświatową rolę·
.
Przedstawiony na mapie stan posiadania zbiorów etnogr~fIc~nych pochodzących z Polski, niezmiernie skromny w zestawlemu
ze zbiorami naszych sąsiadów, niewątpliwie spowodowany. został
.
l'
kową ze sp 0że etnografia jest młodą dyscyp mą nau
,
przez fakt ,.
l . t g zrołeczeństwo polskie nie miało i jeszcze me ma. ~a ezy e o enzumienia wartości przedmiotów kultury ludowe) Jako. dok~m .
tów historycznych, że nie przywiązywano u nas ~alezy.te) wagI
do spraw muzealnictwa etnograficznego, ~e
o~resIe WOJny~tr.aciliśmy wielkie zbiory polskie, europeJskIe l pozaeurOpe)Skle,
v:
znajdujące się w Muzeum Etnograficznym w Warszawie, Katowicach, a także cZĘściowo w Krakowie, Łodzi, Poznaniu, Gdyni,
Nov.;ogrodzie Łomżyńskim i \V muzeach wielu innych mniejszych
miast. Poza tym w związku ze zmianą granic Polski część zbiorów
pochodzących również z naszych obecnych terenów przeszła do
ZSRR wraz z muzeami, np. we Lwowie, w Wilnie, \v Stanisławowie, Piń.sku itp.
W pierwszych latach okresu powojennego dzięki wydatnej pomocy eZM Ministerstwa Kultury i Sztuki nastąpił rozkwit muzealnictwa również w zakresie etnograficznym. Wtedy to rozpoczęło
się na większą skalę gromadzenie zbiorów, dzięki czemu rozbudowały się już istniejące stare muzea i działy etnograficzne i od
nowa powstawały na podstawie gromadzenia zabytków w terenie,
Muzeum Kultur Ludovv'ych w Warszawie (Młociny, Tarchomin)
oraz działy etnograficzne w muzeach w Toruniu, Poznaniu, Kielcach, Białymstoku, Zamościu i in. Pomoc ta nie objęła jednak
wszystkich terenó\v, wiele z nich pozostało bez personelu fachowego i finansowych możliwości ratowania zabytków, co odbiło
się fatalnie na stanie posiadania zbiorów etnograficznych, które
niewątpliwie w znacznym stopniu bezpowrotnie zaginęły w okresie minionego dziesięciolecia.
3. POTRZEBY
MUZEALNICTW A ETNOGRAFICZNEGO
W POLSCE
Mówiąc o brakach etnograficznego muzealnictwa polskiego
należy zwrócić uwagę :'.0 na brak dostatecznej koordynacji pracy
między muzeami i innymi instytucjami,
badającymi kuitUl'ę
ludo\vą w zakresie ustal,nia wspólnego, generalnego planu na
:10 19---20
maja 1955 r. odbyli:! się \V Warszawle konferencja
dotYCZ'ica
muzealnictwa
etnograficznego,
na której w ogólnych zarysach
zost3.ły
określo~le zasięgi muzeów i działów etnograficznych
v,' zakresie
akcji
gromadze:1ia z?bytków i dokumentacji,
oraz Vy' zakresie rozpoczętych lub
przewidywanych
badań monograficznych.
W lutym zaś 1957 r. zostało
przez CZMiOZ powolane do życia Stale Prezydium Konferencji
Muzeów
Etnograficznych.
Do zakresu
prac jego należy omawianie
i stawianie
w:1iosków w sprawie działalności i charakteru
muzeów i dzialó"v etnograficznych, ochrony zabytków. doskonalenia
naukowych
kadr muzealnych,
�373
372
najbliższe lata, po to, aby stwarzając celową i przemyślaną współpracę, zapobiec przypadkowym i bezcelowym działaniom.
Aby sprostać stawianym sobie zadaniom należy jak najszybciej
przystąpić do ustalenia charakteru i kierunku rozwoju muzeów
i działów etnograficznych na tle opracowanej sieci muzeów i działów etnograficznych. Określenie bowiem ich charakteru jest
zagadnieniem podstawowym dla ugruntowania ich sieci oraz dla
dalszego ich rozwojU.
Sprawy omawiane winny też być objęte opieką przedstawicieli
muzealnictwa etnograficznego w Radzie Muzealnej. Oni to, znając
te potrzeby, winni stawiać je na forum dyskusji ogólnopolskich,
dotyczących całego muzealnictwa.
Istnieje w tej chwili pilna potrzeba uznania naukowych muzeów
i wybranych działów etnograficznych za placówki naukowo-badawcze spełniające również rolę społeczno-oświatową.
Przemawia za tym nie tylko potrzeba, lecz fakt, iż w mniejszym
lub większym zakresie spełniają już one te zadania, prowadząc
prace naukowo-badawcze i planowo gromadząc w czasie badań
terenowych wytwory kultury ludowej i odnośną dokumentację,
publikując prace naukowe oraz spełniając prace społecznooświatowe.
Muzealne placówki naukowo-badawcze posiadające obok zbiorów archiwa dokumentacji pisanej, archiwa ikonograficzne itp.
to laboratoria posiadające realne dane, aby rozwijać się nadal
w kierunku naukowo-badawczym przy uzyskaniu należytej pomocy. Pomoc ta winna iść przede wszystkim w kierunku należytego, wystarczającego
obsadzenia etnograficznych
placówek
koordynacji
badań naukowych, eksploracji terenu, ewidencji zbiorów, wystaw i wymiany eksponatów
krajowych
i zagranicznych,
w sprawie wydawnictw muzealnych, repreżentacji
muzealnictwa
etnograficznego
w orga:1izacjach międzynarodowych
itp. Prezydium
zajęlo się przede wszystlnm
staraniem
o fundusze na eksplorację
terenu i zakup gi~ląCych ;,;abytkóv,i,
a poza tym sprawą ewentualnego
zorganizowania
w pszczynie
stał'~go
ośrodka doskonale:1ia kadr muzealnych w zakresie etnografii i regionalistyki. Przyszłość pokaż.e czy nowoutworzone
Prezydium będzie mogło i potrafi bronić należycie spraw muzealnictwa
etnograficznego.
•
muzealnych przez fachowy personel naukowy, po to aby usprawnić
pra~ę, doprowadzić muzea do porządku i podnieść na należyty
pozlOm.
Do zadań tych muzeów i działów należałyby skoordynowane
w.całej Polsce z Polską Akademią Nauk, z uniwersytetami, z Polsklm Tow. Ludoznawczym, z Państwowym Instytutem Sztuki
i z innymi placówkami etnograficznymi badania na określonych
teren,ach oraz gromadzenie, przechowywanie i udostępnianie wy~worow kultury ludowej i dokumentacji w celach poznawczych
I społeczno-oświatowych.
(Wiele muzeów już przeprowadziło
koordynację takiej współpracy.)
Ustalenie charakteru (specjalizacji) muzeów i działów obok
z~sadniczych koncepcji, powinno uwzględniać podłoże fi~jograf1czne, ~t.nog:~ficzne i gospodarczo - kulturowe danego terenu
oraz,mozhwosCI rozwoju na tle już istniejących w danym mieście
placowek naukowych i kulturalnych i zbiorów oraz możliwości
spełniani~ n~ukowo-społecznej roli usługowej. .
.Z~gad.meme u,stale~ia zasięgu ekspansji naukowo-społecznej
wIąze SIę .bezposredmo z ustaleniem charakteru muzeum. Jest
rzecz.ą komeczną, aby Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w War~zawIe uzyskał~ ,,:reszcie własny budynek i możliwości rozwoju
I zo.stało podmeslOne do godności Centralnego Muzeum EtnografIczn~go, które. o~ar~iając zasięgiem swych zbiorów całą Pol:kę, kr~]e .europ:]S~Ie I pozaeuropejskie, spełniałoby rolę repreentacy]ne] pla~owkI naukowo-badawczej i społeczno-oświatowej.
,Sp~a:va ta me tylko ze względów naukowo-społecznych lec!:
rO~~Ie~ ~e względ~~ ~iędzynąrodoych urasta do miary potrzeb
na] pIlme] szych. DZISIe]SZebowiem bezskuteczne wysiłki w k' runku ~loko.wa~ia. tego muzeum w stolicy i drastyczny stan r~:proszema zblOrow I pracowni nie przynoszą nam zaszczytu.
. Mu~~um Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie znajduje
SIę m,e]e~nokrotnie w ~ardzo trudnej sytuacji wobec zapotrzebow~n ~Ie tylko polskIch lecz zagranicznych naukowców plastykow Itp.
'
n Spe:Yfikac~a char~kteru muzeów, uwzględniając potrzeby daego srodowIska, wmna też mieć na celu ustalenie charakteru
�375
374
specjalizacji w kierunku rozbudowy określonych działów, np.
łowiectwa, rybołówstwa, określonych rzemiosł powiązanych np.
z przemysłowymi ośrodkami danego terenu, jak np. tkactwo
i ceramika: W konsekwencji w muzeach tych winny skupiać się
przynajmniej niektóre wybrane wytwory rozproszone po wielu
drobnych ośrodkach muzealnych, w których często nie spełniają
one swej roli, oddane zaś do właściwego muzeum dopełniałyby
obraz danego regionu lub właściwej mu formy gospodarki, co
posiada ważne znaczenie dla wspomnianych już badań o charakterze etnogenetycznym oraz dla celów społeczno-oświatowych.
Jednym z podstawowych czynników, które zadecydowały już
o charakterze zasięgu danego muzeum, lub działu, był wybór
regionu obejmującego bądź określoną grupę etnograficzną, bądź
zespół grup, związanych wspl>lną historią, tradycjami itp.
W związku z takim ujmowaniem zagadnień istniej e w Polsce
szereg muzeów wielodziałowych, posiadających szerokie lub bardziej wąskie zasięgi działania i skupiania zabytków. Niektóre
spośród nich określane są mianem regionalnych.
Niewątpliwie w takich muzeach prace działów etnograficznych
winny być całkowicie zharmonizowane z pracami innych działów
po to, aby muzeum obejmujące swym zasięgiem określony teren
mogło, jako całość, spełniać należycie swą rolę badawczo-naukową
i społeczno-oświatową w oparciu o skoordynowane plany wszystkich działów.
Jednak jeszcze nie wszystkie większe muzea, np. tzw. okręgowe, posiadają sprecyzowaną koncepcję swego rozwoju; w takim
wypadku należy wszechstronnie rozważyć zagadnienie rozwoj u
działów etnograficznych. W niektórych bowiem wypadkach ogólnopolskie potrzeby naukowo-badawcze, potrzeby terenu oraz stan
posiadania zbiorów i rozwój wewnętrznej organizacji działów etnograficznych wymagają stworzenia z nich samodzielnych Muzeów
Etnograficznych.
Bardzo poważne trudności czasem sprawia organizacyjnoadministracyjna
zależność mniejszych jednostek
muzealnych
(tzw. muzeów podopiecznych) od muzeów nadrzędnych narodowych lub tzw. okręgowych. Wiąże się ona z zagadnieniem orga-
.~,
ni~acj.i i finansowej pomocy tym muzeom oraz z zagadnieniem
?plekl n~ukowej i odpowiedzialności za wartość i przyszłość danej
Jedno,stkl m~zealnej. I tu działy etnograficzne powinny być pod
wyraznym kIerownictwem Muzeów Etnograficznych lub naukowy?h. DZiałó:-v Etno~raficznych, które kierowałyby pracami tych
mniejszych Jednostek w zakresie badania regionu crromadzenia
zabytków i dokumentacji oraz prac społeczno-ośWia~q~ych 31.
. Oczywiści:, mówiąc. o muzeach obejmujących określony teren,
n~e moze byc mowy o rygorystycznym trzymaniu się granic admin~stracY.Jnych itp., gdyż jasne jest, że względy naukowo-badawcze
me. mogą l~czyć się z tego rodzaju przeszkodami; foteż zagadnienie
~aslęgu dZlałaln~ść:i dane,go muzeum powinno podlegać dyskusji
l korektom w miarę posuwania się badań.
~iew~tpliwie spośród około 70 jednostek muzealnych w Polsce,
~osladając?ch zbiory etnograficzne, tylko niektóre rozwijałyby
Się nadal Jako placówki naukowo-badawcze.
Winny. one by~ tak rozmieszczone, aby, jak to było do ok. 1955 r.
np. w. połn~cneJ Polsce,. ogromne połacie kraju nie pozostawały
b~z ?srodkow naukowo-badawczych, zajmujących się zagadniemaml kultury ludowej (zob. mapa).
W konsekwencji ogólnego planu uwzględniającego naukowoba~awcz~ i społeczny lub dydaktyczno-społeczny charakter muzeow ~mn.o nastąpić definitywne
przesądzenie rozwoju lub
1=( wstama Jed?~ch pla~ówek muzealnych i likwidacja innych.
~a~ tu na mysh ~e p.lacowki muzealne, które nie mają przyszłości
l me mogą nalezycle spełnia~ swej roli, a w których liczne
wytwory w pewnym. s~nsie marnują się, dając obraz wyrwany
z cał~kształt~ zagadmen danego regionu lub danego działu kultury ludoweJ .. Jedn~k należałoby tu być bardzo ostrożnym, aby
przy generahzowamu zagadnień i korekcie sieci muzealneJ'
.
'"
k
me
przymesc .sz ody' społecznej danemu regionowi i nie przeoczyć
czasem mespodZlewanych możliwości rozwoju tych placówek.
"l Nie poruszam .. tu szerzej
zagadnienia
gólności
ekspozycJI
muzeabych,
którym
uwagę·
prac oświatowych,
należy
poświęcić
a w szczeszczególną
�377
376
W tego rodzaju sprawach oprócz głosu naukowców winien być
uważnie wysłuchany głos społeczeństwa danego regionu. Niewątpliwie pomocy muzeom i działom etnograficznym winien też
udzielać etnograf-muzeolog, pracujący w CZM i OZ.
Wyrażone wyżej sugestie dotyczące ustalenia charakter~ muzeóW mogą wywołać błędne wrażenie, jakoby etnografowie-muzeologowie pracowali bezplanowo; przeciwnie różne naukowe
muzea i dziai:y etnograficzne konsekwentnie
realizują plany
specyfikacji, która nie objęła jeszcze wszystkich muzeów.
Mówiąc o zbiorach muzealnych należy dodać, iż ogromną rolę
wychowawczą spełniać winny muzea na wolnym powietrzu bądź
w formie poszczególnych chat lub zagród z zachowanym
wnętrzem, bądź w formie całych kompleksów wsi nieoderwanych
od swego właściwego podłoża. W tej chwili nie poruszam tu
jednak tego zagadnienia.
Dyskutując zagadnienie charakteru muzeów i działów etnograficznych należałoby mieć na uwadze możliwość stworzeni~
w Polsce jednego lub paru muzeów uwzględniających rozwóJ
całokształtu materialnej, duchowej i społecznej kultury ludowej
w Polsce, lub na wybranym terenie Polski, na tle historii kultury
od jej zarania aż do chwili obecnej, przy możliwie wielostronnym
zastosowaniu autentycznych materiałów archeologicznych. i etnograficznych.
W zakresie organizacji wewnętrznej muzeów i działów etnograficznych na plan pierwszy wysuwa się sprawa planowego gromadzenia zabytków kultury ludowej oraz współczesnych wytworów opartych na tradycji ludowej. Sprawa ta wiąże się z ustaleniem naukowego charakteru muzeów i działów, jako też z szerzej porusz~nym we wstępie problemem ochrony zabytków
kultury ludowej i z jej tragicznym stanem w Polsce oraz potrzebami w tym zakresie.
Druga sprawa to planowe i systematyczne gromadzenie właściwej naukowej dokumentacji do zbiorów.
Obie te sprawy winny być rozpatrywane łącznie, gdyż gromadzenie zbiorów w terenie winno być połączone z naukowym
1
·1
,
j,
i
l
ł
badaniem, którego sedno stanowi właściwa dokumentacja wytworów kultury.
Niewłaściwe zbieranie dokumentacji, lub jej zupełny brak, jest
smutnym dziedzictwem okresu przedwojennego, albo też konsekwencją konieczności gromadzenia zbiorów w tempie zbyt szybkim, aby można było je zanotować. Wynikało ono niejednokrotnie
w ostatnim dziesięcioleciu z otrzymywania kredytów na zakupy
obiektów, np. w końcu grudnia z obowiązkiem wydania ich
w ciągu kilku dni, co powodowało trudne, pośpieszne,. zimowe
wyjazdy i zakupy w wysoce niesprzyjających warunkach, dających jedynie satysfakcję uratowania zabytku i nadzieję dopełnienia dokumentacji w przyszłości.
Po to więc, aby obiekty ~uzealne nie straciły właściwego
związku ze swym środowiskiem i przeszłością, należy jak najszybciej, póki jeszcze żyją ostatni starzy ludzie mijającej epoki,
zanotować ich wypowiedzi.
Wiąże się z tym sprawa regularnego przyznawania muzeom
kredytów na badania oraz na zakup obiektów, gdyż dotychczas
niektóre działy muzealne były przez szereg lat pozbawione dotacji
na ten cel. Do niedawna zupełnie brak było kredytów na badania
terenowe oraz na niezbędne sfotografowanie wszystkich zbiorów
etnograficznych w Polsce.
Prace naukowo-badawcze, prowadzone przez etnografów, winny
być otoczone wnikliwą opieką, albowiem właśnie etnografowie
są powołani i przygotowani do badania żywego człowieka i jego
kultury ludowej. Etnograf-terenowiec, podobnie jak np. dialektolog ma zazwyczaj umiejętność"'właściwego zdobywania materiałów
naukowych na wsi.
Trzeba tu jednak raz jeszcze przypomnieć, iż mimo poważnych
dokonań w tej dziedzinie w okresie powojennym są jeszcze wielkie połacie kraj u szczegółowo nie zbadane od czasów Oskara Kolberga, czyli od około 100 lat.
Czy możemy sobie pozwolić na to, aby w ciągu najbliższych
lat utracić na zawsze materiały naukowe pochodzące od jedynych
świadków naszej przeszłości, wymierających ludzi starych, którzy
�37B
378
stanO\vią bezcenne kopalnie wiedzy o trudnym okresie życia
chłopa polskiego?
Czy w hierarchii pilnych badań historycznych, te oparte na
wypowiedziach żywego człowieka nie powinny być w planach
badań naukov.:ych w Polsce przewidziane na najbliższe lata? Po
tych bowiem latach nie będzie już kogo badać w tym zakresie.
Stwierdzenie tego faktu powinno zastanowić tych, którzy badania
etnograficzne stawiają na szarym końcu innych prac.
Udział etnografów w pracach Millenium może i powinien przynieść nowe materiały do historii ludu polskiego, oświetlając
w szczególności do dziś przetrwałe, archaiczne elementy kultury
ludowej Polski, ilustrujące jej ciągłość na naszych ziemiach.
Aby zapobiec rozpraszaniu wysiłków i podnieść ich planowość
należy dążyć do generalnego skoordynowania w Polsce prac
wszystkich instytucji badających kulturę ludową 32. Konsekwencją tego powinno być utrzymywanie stałego kontaktu i dokładne
informowanie
muzeów, przynajmniej
o szczególnie cennych
zabytkach w terenie, po każdej kampanii badawczej, prowadzonej
przez Instytut Historii Kultury Materialnej PAN, w ramach prac
Polskiego Atlasu Etnograficznego lub w ramach opracowywanych
'12 Jako
niektóre przykłady
osiągniętych
już pozytywnych
rezultatów
współpracy
lub współdziałania
kilku instytucji
naukowo-badawczych
w zakresie gromadzenia
zabytków
można wymienić:
a) gromadzenie
w 1949 r. ebograficznych
zabytków muzealnych na Mazurach dla Działu Etnograficznego w TOrUIJiu, w czasie przeprowadzania
prac z ramienia
Instytutu
Zachodniego; b) gromadzenie w 1955 r. zabytków i szczegółowej dokumentacji
do rolnictwa i hodowli
zwierząt dla tegoż Muzeum
w czasie prac terenowych przeprowadzanych
przez pracowników muzealnych, pracujących
w Polskim Atlasie Etnograficznym
z ramienia PAN
JHKM a poprzednio z ramienia Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego;
c) gromadzenie
w 1955 r. zabytków sztuki ludowej dla tegoż Muzeum,
dzięki umożliwieniu
kustoszowi wzięcia udziału w wyprawie terenowej
Państwowego
Instytutu
Sztuki (Zakład Bad. PIast., Arch. i Zdobno Lud.)
w 1955 r. na Kujawy i 1956 r. w Bory ·Tucholskie. Kierow:lietwu tych instytucji należą się wyrazy wdzięczności, gdyż Muzeum w ubiegłych latach
Jlie posiadało środków na badania, a lokomocji własnej również -nie posiallało. Niewątpliwie takich przykładńw możnaby wymienić wiele i z innych
t.erenów PolskI.
l
,
'/
monografii przez uniwersyteckie Zakłady Etnologii i Etnografii.
przez Państwowy
Instytut
Sztuki (Zakład Badania Plastyki.
Architektury i Zdobnictwa Ludowego), Zakład Badania Muzyk
Ludowej oraz Zakład Badania Tekstów Ludowych i Instytut Badań
Li terackich.
Również cennych danych, dotyczących nie tylko budownictwa
ludowego, lecz na przykład sprzętu ludowego, mogliby dostarczać
terenowi pracownicy Urzędów Konserwatorskich i Politechnicznych Zakładów Polskiej Architektury,
którym muzea ze swej
strony również sygnalizują zagrożone, szczególnie cenne obiekty
budownictwa ludo\-veBo.
W zakresie spraw dotyczących przyszłych skansenów winna
istnieć jak naj bliższa współpraca między etnografami i architektami. Została ona już w 1955 r. nawiązana z inicjatyw~'
CZMiOZ oraz Katedr-y Ar-chitektury i Planowania Wsi Politechniki Warszawskiej, które to instytucje zajęły się sprawą ochrony
zabytków ludowego budownictwa drewnianego oraz muzeów na
wolnym powietrzu. Organizują one inwentaryzację budownictwći
ludowego w Polsce, zabezpieczanie ważnych obiektów a także.
przy udziale Wojewódzkich Urzędów Konserwatorskich
oraz
muzeów terenowych inicjują tworzenie skansenów.
Osobno pragnę zwrócić uwagę na niezmiernie ważne dla rozwoju mUZiealnictwa :etnograficznego prace terenowe Wydviału
Sztuki Ludowej Centralnego Zarządu Sztuk Plastycznych i Wystaw, dzięki którym gromadzone są poważne zbiory sztuki ludowej. Wydział ten ma za sobą wiele chlubnych kart dzięki badawczym pracom w terenie, urząd,zaniu licznych wystaw przyczyniających się do popierania artystów ludowych, do ratowaniR
cennych wytworów sztuki ludowej oraz do upowszechniania
współczesnych wytworów ludowych. Niewątpliwie przy pracach
tych niejeden obiekt z zakresu materialnej
kultury ludowej
zostaje spostrzeżony - jakże cenne byłyby dane informacyjne
umożliwiające ich nabycie. A trzeba pamiętać, że pracownicy wymienionych instytucji docierają do setek wsi znacznie oddalonych
ed głównych szlaków. Możliwości zaś penetracji terenu przez:
�380
muzea i działy etnograficzne są tak znikome, że trudno je nawet
zestawiać z możliwościami wymienionych instytucji.
Zbiory Wydziału Sztuki CZSPiW skupione w Warszawie, są
też w znacznej ilości rozdzielane między muzea, zaś fotografie
zbiorów znajdują się w archiwum PIS w Krakowie. Spełniają one
swą rolę usługową, gdyż korzystają z nich naukowcy oraz liczne
instytucje społeczne. Cenne te zbiory miały stać się częścią Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie, bądź podwaliną
przyszłego Muzeum Rzemiosł i Sztuki Ludowej.
Szeroko znany już jest 'wkład sztuki ludowej w życie współczesne, bezimiennych niegdyś, dziś w znacznym stopniu świadomych swego celu artystów ludowych. Twórczość w zakresie
zdobnictwa ludowego w dziedzinie różnych rzemiosł, w dziedzinie
malarstwa i rzeźby, pieśni, tańca i muzyki ogarnęły całą Polskę,
służąc wszystkim warstwom społecznym. Podobnie jest też
w wielu innych krajach. W tym zakresie na omawiane muzea
spada obowiązek badania i popierania wszystkich dziedzin twórczości ludu.
Wracając do sprawy zbiorów trzeba dodać, że z gromadzeniem
zbiorów porównawczych z terenów pozapolskich wiąże się sprawa
wymiany zabytków z krajami europejskimi w celu zdobywania
materiałów porównawczych oraz w celu tworzenia w.innych krajach - szczególnie tych, z którymi łączą nas bliskie więzy - wybranych, niejako reprezentacyjnych
kolekcji dających pojęcie
o ludowej kulturze i sztuce Polski.
Ta dziedzina jest u nas szczególnie zaniedbana i polskie zbiory
za granicą w niektórych miastach europejskich wręcz przynosiły
nam wstyd, m. in. np. zbiory polskie w Muzeum Etnograficznym
w Genewie. Tymczasem wymiana obiektów byłaby korzystna
obustronnie, a jest ona możliwa na tle obecnych stosunków międzynarodowych.
Ostatnio Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej
w Warszawie zapoczątkowało już tego rodzaju akcję w stosunku
do Etnograficznego Muzeum Narodowego w Budapeszcie. Sprawa
gromadzenia zbiorów pozaeuropejskich, posiadających w Polsce
piękne tradycje wiążące się z ruchami wolnościowymi, winna
być rozpatrzona przez czynniki miarodajne, z uwzględnieniem
381
wszelkich możliwych pomocy ze strony Żeglugi, Handlu Morskiego itp.
Sprawa tradycji i przekształcania się kultury ludowej Polonii
zagranicznej oraz jej więzi z macierzą jest również sprawą, która
powinna znaleźć należytą pomoc i miejsce w ramach planów muzealnych. W tej dziedzinie poważnymi osiągnięciami w okresie
do roku 1956 może poszczycić się Muzeum Kultury i Sztuki Ludowej w Warszawie.
Należy też zwrócić baczną uwagę w muzeach na gromadzenie
zbiorów i szczególnie ważnej dokumentacji dotyczącej migracji
ludności przesiedleńczej, przenoszącej ze sobą na inne tereny
bądź własne wytwory, bądź tradycje, według których tworzą oni
nowe formy kultury lub powtarzają własne wzory, albo też przejmują zastane i modyfikują je.
Do pilnych spraw związanych z pracami wewnętrznymi muzeów należy ustalenie w Polsce stanu posiadania zbiorów etnograficznych w ramach określonych działów specjalnych i terytoriów. Bez skoordynowania tej pracy i cyfrowego przedstawienia
jej rezultatów nie da się definitywnie stwierdzić braków w zakresie przedmiotowym, ujętym geograficznie 33. Z pracą tą wiąże się
wyżej omawiane zagadnienie określenia zasięgu działalności muzeó\v, odpowiedzialnych za właściwą penetrację terenu oraz ochronę i gromadzenie zabytków i dokumentacji.
W celu ustalenia stanu posiadania zbiorów etnograficznych należałoby jak najszybciej przeprowadzić (dokonaną już przez szereg muzeów, systematyzację zbiorów, ustalając kolejny podział
katalogowy na zagadnienia zw"iązane z całokształtem kultury ludowej, jak zbieractwo, łowiectwo, pszczelnictwo, rybołówstwo,
rzemiosła itp.
Lzy tym należałoby przyjąć pewne umOVine zasady dotyczące
kwalifikowania określon~.'ch przedmiotów, bądź np. do rolnict\va
;: Próba :>ojj\;t·~ prZ2Z~ mni(;:, aby zębne odnCJŚne
dane drog'1 :omJdety
rozeslanej prze:c PT'L nie dale: całkowicie pożądanego
rezultatu
nie tylko
z brak~~ odpowiedzi z kilku muzeów, lecz I. braku w wielu muzeach kata~01ÓW p!.".<:ec1miotowych i geografiC'z:1ych
jak również z braku ustalo:1eJ
~,.~,.::;
tern2 tyk i zbior(·v ..,· E:'~r:ografirznyc:l.
�383
czy transportu lądowego (np. włóki), do rybołówstwa czy do zwyczajów prawnych (np. pływaki z merkami rybackimi), do rzemio.~·łaczy do plastyki ludowej (ceramikę lub tkaniny ozdobne i in.),
do obrzędowości czy do sztuki (pisanki) itp. Tego rodzaju systematyczne ujęcie pozwoliłoby na precyzyjne stwierdzenie braków,
sygnalizując szczególne potrzeby w tym zakresie. Wspomnieć
należy, iż już około 6 lat temu z Zarządu PTL wyszła inicjatywa
stv\:orzenia w Polsce Centralnego Katalogu zbiorów etnograficznych, który jednak ze względu na liczne trudności nie został
L.realizowany 34.
Przyjęcie pewnej umo\'mej systematyki powinno dotyczyć nie
tylko zbiorów, lecz również archiwów etnograficznych obejmujących negatywy, odbitki i inne reprodukcje, rysunki itp. oraz
zapisanych materiałów dokumentacyjnych, co wymagałoby oczywiście znacznego rozszerzenia
systematyki
materiałów
muzealnych.
Katalog geograficzny, również wprowadzony już przez niektóre
muzea, pozwalający na rzutowanie na mapę pochodzenia zbiorów
z uW7s1~dnieniem ich charakteru, jest stosunkovvo łatwy do przepro\',;adzenia, gdyż wymaga tylko przepi.sania zbiorów na karty
7, bardzo skróconą dokumentc:cją. Poz\'loliJoby to na szybką orientację w brakach dotyczących wiedzy o danym terenie. Katalog
taki ułatwiłby poszukiwania w ~zczcg61nje upośledzonych regionach i alarmowałby o ich zagrożeniu.
Przy naukowym opracowywaniu zbiorów na przeszkodzie staje
katastrofalny brak literatury polskiej i obcej, utrudniający właściwe ujmowanie zjawisk na tle historyczno-porównavvczym, bowiem niektóre muzea lub działy etnograficzne posiadają zbyt
skromne biblioteki, a nabywają rocznie cz~sern ?Clledwie po kilka
l';siążek.
"\V zakresie muzealnych zagadnieil organizacyjr;o-technicznych.
przy pojmowaniu muzeum jako placówki naukowo-badawczej
'" Przed kilku laty CZMiOZ powolał komisję specjalistów etnografówmuzeologów,
którzy
opracowali
i ujednolicili
katalogi
przedmiotowe,
inwentarze i karty magazynowe, a ostatnio CZM i OZ wprowC1dz:ł doskonale
pomyślany katalog magazynowy.
i społeczno-oświatowej posiadającj specjalne archiwa, staje kilka
problemów związanych: a) z budynkiem i technicznym urządzeniem, b) z wyposażeniem muzeum w niezbędne pomoce jak biblio,.
teka, urządzenie pracowni konserwatorskiej,
modelarskiej fotograficznej, filmowej itp., c) z urządzeniem magazynów, d) wystaw
i innych form pracy społeczno-oświatowej, m. in. tak społecznie
ważnego poradnictwa dla placówek terenowych oraz e) z wewnętrzną organizacją, która winna być oparta na pracy fachowego
personelu naukowego.
Traktujmy te sprawy otwarcie. Jeśli bowiem nałożona została
na nas odpowiedzialność za określony odcinek pracy, to musimy
r;osiadać fizyczne warunki umożliwiające wykon~anie'naszych ob~wiązków. Przede wszystkim zabiegać musimy o uzyskanie dla
muzeów i działów etnograficznych dostatecznej ilości fachowego
personelu i pomieszczeń oraz .o przystosowanie posiadanych
budynków do ich zadail muzealnych, narazie przynajmniej choć
dla kilku ważniejszych muzeów, innym zaś niech będzie umożliwione tymczasem stwarzanie magazynów pokazowych dla celów
naukowo-społecznych.
Magazyny tego rodzaju, przedstawiające
porównawcze materiały ułożone pod kątem określonej problematyld 'pozwoliłyby społecz;eństwu w pełni z nich korzystać,
pozwoliłyby na stwierdzenie braków, oraz na pobudzenie do dal-.
szych poszukiwań, do twórczej analizy mającej na celu powiązanie
badań z życiem, z pracą człowieka na terenie wsi itp. Tego rodzaju
magazyn pokazowy już stworzyło Muzeum Etnograficzne w Krakowie, przygotowując narazie <io wystawy rzeźbę, zabawki, ceramikę, strój oraz sprzęty domowe. Nie bójmy się zakładania
magazynów nawet w odrębnych, zabezpieczonych lokalach. W pokazowym magazynie spełnią one swą rolę naukową i społeczną,
zabytki tam gromadzone będą bezpieczniejsze, niż w terenie,
gdzie skazane są na zagładę (zob. magazyn pięknego Muzeum
V·j Łodzi).
Zakładanie magazynów pokazowych i choćby jednoosobowych
stacji muzealnych to w tej chwili jedyna droga zmierzająca do
umożliwienia gromadzenia w terenie i zabezpieczania zabytków,
które jak najszybciej winny być uratowane od zagłady. Należy je
�385
384
w niektórych wypadkach traktować jako formę tymczasową
w trudnym okresie historii, gdy nie ma możliwości wystawiania
wszystkich działów kultury ludowej. Można jednak sądzić, iż
magazyny demonstracyjne stosowane w niektórych krajach Europy, a także propagowane w Polsce, wejdą jako stały wkład,
do muzealnictwa polskiego.
Wyżej omówione prace wiążą się z postawioną na pierwszym
miejscu potrzebą zwiększenia personelu fachowego w niektórych
przynajmniej muzeach i działach etnograficznych oraz pilnego
obsadzenia poważniejszych placówek muzealnych, pozbawionych
w ogóle etnografów lub obsadzonych przez osoby niefachowe.
Sprawa ta wiąże się nie tylko z pozbawieniem ogromnych terenów kraju opieki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej,
lecz również z pozbawieniem ich ośrodka skupiającego naukowobadawcze i usługowe prace w zakresie ludoznawstwa.
Jako przykład takich poważnych ośrodków przez dłuższy czas
pozbawionych etnografów mogą służyć muzea w Gdańsku
i w Szczecinie, a obecnie np. w Białymstoku.
Należałoby też poruszyć sprawę personelu działów etnograficznych w muzeach wielodziałowych (różnego typu) nie prowadzących narazie pracy naukowo-badawczej.
Niejednokrotnie
zdarza się, iż są one obsadzone przez humanistów nieetnografów,
którzy w ciągu kilku- lub kilkunastoletniej praktyki drogą samokształcenia uzyskali wiedzę fachową. Ze względu na nieraz wielkie
ich zasługi i oddanie pracy należałoby im dopomóc w dopełnieniu
studiów naukowych (może nawet drogą etnograficznych studiów
zaocznych, których potrzeba w Polsce jest coraz większa), a także
ściśle naukowo-muzealnych, ewentualnie drogą praktyk w naukowych placówkach muzealnych.
Sprawa doszkalania pracowników działów etnograficznych nie
posiadających cenzusu naukowego, którzy nieraz ogromnie przyczynili się do ratowania zabytków, jest pilna i również wymaga
gruntownego przemyślenia po to, aby należycie oceniając ich
trud, dopomóc pogłębianiu specjalizacji pozostawiając ich na placówce, której nadal przy fachowym kierownictwie mogą służyć
w granicach swoich możliwości z większym jeszcze pożytkiem.
Zagadnienie fachowego szkolenia naukowego personelu muzealnego to ważny i pilny problem organizacji studiów wewnętrznych
i międzymuzealnych, kursów i konferencji, wycieczek naukowych itp.
Mówiąc o personelu muzealnym, należy mocno podkreślić, iż
praca etnografa-muzeologa jest wyjątkowo żmudna, wyczerpująca
i szkodliwa dla zdrowia jeśli chodzi o opiekę nad zabytkami
muzealnymi. Wrai z obowiązkami' usługowymi pochłania ona też
tak wielką ilość czasu, że nieraz przez całe lata utrudnia, a czasem
wręcz uniemożliwia pracownikom przystąpienie do należytego
pogłębienia swej wiedzy i opracowywania materiałów z trudem
przez nich zebranych w terenie. Może nie zawsze dostatecznie
doceniamy twórczy wkład młodych pracowników muzealnych, ich
inicjatywę, pracę i ofiarność przy rozwijaniu placówek muzealnych. Tym właśnie pracownikom należy przychodzić z jak naj dalej
idącą pomocą, m. in. też w zakresie dalszych studiów naukowych
i poznawania muzeów polskich i zagranicznych.
Z gromadzeniem i przechowywaniem zbiorów wiąże się ważna
sprawa konserwacji zabytków etnograficznych.
Niedoceniana
przez starsze pokolenie muzeologów, nie znalazła jeszcze dość
zamiłowanych przedstawicieli. W konsekwencji niejeden zabytek
w Polsce uległ zniszczeniu. Dziedzina ta nie jest jeszcze w muzeach i działach etnograficznych należycie postawiona, mimo zalecenia ze strony CZMiOZ odnośnych studiów 35. Do spraw pilnych
należy znalezienie sposobu zapobiegania: dalszemu złu, albowiem,
konserwacja zabytków etnogra •.ficznych wielokrotnie odbywa się
w sposób najbardziej prymitywny, a dotyczy tylko niektórych
wytworów kultury ludowej, lub jest przeprowadzana źle jeśli
chodzi np. o wyroby z kory, ze słomy, z ciasta itp., bądź nieraz
wcale nie jest przeprowadzana z braku umiejętności i środków.
Toteż niejedno małe muzeum prowincjonalne, a czasem i większe
przedstawia żałosny widok zaniedbania w zakresie opieki nad zbiorami nie tylko w magazynach, lecz i na wystawach.
• :~5Odczuwa się w Polsce brak specjalnych
sWlęconych zabytkom kultury ludowej.
25 "Lud",
t. XLIV.
studiów kO:1serwatorskich po-
�387
386
Należałoby stworzyć w Polsce Centralną Etnografi,czn~ p~acownie Konserwatorską, do której można by odsyłac mektore
cenne ~biekty etnograficzne, np. obrazy malowane na szkle, stroje
ludowe, pisanki, pająki itp. Pracownia konserwa~orska zosta~a
już stworzona w Muzeum Kultury i Sztuki LudoweJ w:"arszawle
i w Muzeum Etnograficznym w Krakowie. Może nalezałoby tez
stworzvć stanowiska konserwatorów zabytków etnograficznych,
którzyby spędzali po kilka miesięcy w różnych .muzea~h, przeprowadzając pilniejsze prace, zabezpieczając oblekty l ~zkoląc
laborantów, lub przydzielić muzeom własnych konserwatorow.
Poza tym byłoby słuszne, aby laboranci muzeów i działów etnograficznych przechodzili regularne przeszkolenie fachowe w pracowniach konserwatorskich lub na specjalnych kursach zaznajamiając się z naj nowszymi zdobyczami wiedzy w tym zakresie~
aby muzea otrzymywdy chemikalia i inne pomoce z CentralneJ
Pracowni. Konserwatorskiej itp.
Bardzo pomocne byloby stworzenie Centralnej Pracowni Stolarsko-Modelarskiej, obsługującej potrzeby muzealne całej Polski
w zakresie pomocy dla wystaw, magazynów itp. (np. modele
budownictwa i narzędzi rolniczych wykonywane w jednej ska11).
Tego rodzaju placówka w mniejszym zakresie już. rozwija się
\V Warszawie w Nluzeum Kultury i Sztuki Ludowej.
Do bardzo pilnych potrzeb należy też umożliwienie naukowym
działom etnograficznym
posiadania pracowni fotograJ'icznych
i fachowej pomocy technicznej, pozwalających na opracowywanie
zdjęć muzealnych i terenowych, co przyniosłoby duże oszczędności.
Byłoby bardzo wskazane, aby powstała Centralna Pracownia
Fotograficzna na potrzeby ludoznawstwa polskiego, która ułatwiałaby szybkie i oszczędne wykonywanie zdjęć z literatury, powiększeń itp. Podobną pracownię zapoczątkowało kilka lat temu
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze; nie spełniała ona jednak jeszcze tak szerokich zadań.
Zagadnienie stworzenia generalnego planu prac muzeów i działów etnograficznych
wymaga zespołowego przedyskutowania
szeregu poruszonych tu i nie poruszonych problemów. W tym
celu winny być powoływane do życia etnograficzne naukowe kon-
ferencje muzealne, których zadaniem byłoby zespołowe rozwiązywanie omawianych problemów w oparciu o laboratoria, jakimi
są i być powinny wybrane muzea. Muzea i działy etnograficzne
powinny być miejscem konferencji naukowych dotyczących szeregu problemów związanych ze zbiorami muzealnvmi. Słuszne
byłoby, aby na nich poruszano też sprawę publikacji muzealnych
i najbardziej palące potrzeby w tym zakresie.
.
Tego rodzaju robocze konferencje muzealne, odbywane kolejno
w różnych muzeach i działach etnograficznych, niewątpliwie
byłyby również korzystne ze względu na udział w nich młodych
pracowników muzealnych. W konferencjach takich winni też
niej ednokrotnie brać udział etnografowie niemuzeologowie, o koordynacji pracy z którymi już wyżej była mowa.
W artykule niniejszym nie poruszam osobno i szczegółowo
sprawy dokonań i zdobyczy muzealnictwa etnograficznego od
czasu ostatniej wojny. Są one oczywiste tak w zakresie zgromadzenia licznych zabytków w krótkim okresie dziesięciu lat
(zob. sprawozdania muzeów), jak również w zakresie podniesienia
organiza~ji wewnętrznej· muzealnictwa oraz może najbardziej
w zakres1e zreformowania stosunku do wystaw muzealnych i całoks~tałtu prac naukowo-badawczych
i społeczno-oświatowych,
opleranych
obecnie
w
miarę
możliwości
poszczecrólnych
muzeów
.
b
~a naJ~owszych zdobyczach naukowych. Tu .trzeba podkreślić,
1ZCZM10Z, przy udziale pracowników muzealnych, włożył wysiłek w podniesienie poziomu, szczególnie niektórych muzeó\v
w Polsce drogą rozmaitych instrukcji, organizowania szkolenia
wyróżniania poszczególnych osiągnięć muzealnych itp.
'
. Zamierzeniem artykułu była chęć zwrócenia uwagi na istnieJące braki i pop~łniane błędy społecznie szkodliwe. W pierwszych
latach bu~~w~l1la naszego życia były one zrozumiałe i dopuszczalne, dZ1S me wolno nam ich powtarzać. Obecnie nie może
na~. wystarczyć prowizoryczny schemat organizacyjny, z koniecznosCl dopuszczający wiele niedociągnięć.
n Zamyk~j~c ?~wyższe rozważani~ na]e~y wyrazić nadzieję, iż
.Owe mozhwoSCl pracy, przy oczek1waneJ coraz większej pomocy
ze strony władz terenowych, pozwolą na rychłe, gruntowne prze2S'
�389
388
analizowanie poruszonych problemów i wyciągnięcie wniosków,
które znajdą swe odbicie w najbliższym planowaniu etnograficznych prac muzealnych 36.
Koszalin - Muzeum
Lud XLV.
w Koszalinie.
Rabka Muzeum
XLII, s. 844
Kraków Muzeum
Lud XLV.
w Krakowie.
Racibórz - Muzeum
Lud XLIII, s. 378
Kwidzyn Muzeum w
nie. Lud XLII, s. 820
INDEKS MUZEOW I INNYCH INSTYTUCJI W POLSCE
POSIADAJĄCYCH ZBIORY ETNOGRAFICZNE
Białowieża Muzeum Przyrodniczo-Leśne ... Lud XLII, s. 801
Białystok - Muzeum w Białymstoku. Lud XLII, s. 802
Bielsko-Biała
- Muzeum w Bielsku-Białej. Lud XLIII, s. 359
Brzeg - Muzeum w Brzegu
XLIII, s. 372
Bytom
Muzeum
Górnośląskie
w Bytomiu. Lud XLIII, s. 361
Chełm - Muzeum w Chełmie. Lud
XLII, s. 854
Chorzów - Muzeum w Chorzowie.
Lud XLIII, s. 363
Cieszyn Muzeum w Cieszynie.
Lud XLIII, s. 364
Częstochowa - Muzeum w Częstochowie. Lud XLIII, s. 366
Darłowo - Muzeum w Darłowie ...
Lud XLII, s. 82'6
Dębki
Muzeum
w Dębkach
(przedwojenne). Lud XLIV, s. 453
Gdańsk
Muzeum
Pomorskie
w Gdańsku. Lud XLII s. 817
Gdynia Szkoła :Ylorska (przedwojenne). Lud XLIII, s. 415
Gliwice Muzeum w Gliwicach.
Lud XLIII, s. 368
Golub
Muzeum
w
Golubiu
(przedwojenne). Lud XLIII, s. 419
Grudziądz - Muzeum w Grudziądzu. Lud XLII, s. 807
Jarosław - Muzeum w Jarosławiu.
Lud XLIII, s. 388
Jelenia Góra - Muzeum w Jelenie~
Górze. Lud XLIII, s. 405
Kalis"", - Muzeum w Kaliszu. Lud
XLIII, 379
Kamienna Góra - Muzeum w Kamiennej
Górze.
Lud
XLIII,
s. 408
Kartuzy - Muzeum w Kartuzach.
Lud XLII, s. 819
Kętrzyn - Muzeum w Kętrzynie.
Lud XLII, s. 870
Kielce Muzeum Świętokrzyskie
w Kielcach. Lud XLII, s. 822
38 Wszystkim,
którzy
nadesłali
sprawozdania
muzealne,
udzielili mi
swych cennych uwag oraz konkretnych
materiałów,
a w szczególności
Centralnemu
Zarządowi Muzeów i Ochrony Zabytków Ministerstwa
Kultury i Sztuki, dr Tadeuszowi Delimatowi, mgr Władysławowi Jareckiemu,
dr Longinowi Malickiemu, dyr. mgr Janowi Manugiewiczowi, naczelnikowi mgr Kazimierzowi Pietkiewiczowi,
dyr. prof. dr Tadeuszowi Sewerynowi, radcy Janinie Stankiewiczowej,
mgr Marii Zywirskiei oraz pracownikom Działu Etnograficznego
Muzeum w Toruniu mgr. Kalinie AntoIlowiczowej i mgr Marii Polakiewicz najserdeczniej
za nie dziękuję.
Leszno - Muzeum
XLII, 381
Kwidzy-
w Lesznie. Lud
Lublin - Muzeum w Lublinie.
XLII, s. 855
Łomża - Muzeum
XLII, s. 803
w Łomży. Lud
Łowicz Muzeum
Lud XLII, s. 861
Łódź -
Muzeum
Lud
w
Łowlczu ...
w Rabce.
w Raciborzu
Radom Muzeum
w Radomiu.
Lud XLII, s. 825 __ ~__..--Rogalin - Zob. Muzeum Narodowe
w Poznaniu. Dział Etnograficz:ly
Rzeszów - Muzeum w Rzeszowie.
Lud XLIII, s. 391
Sanok XLIII,
Muzeum
s. 395
w Sanoku.
Sieradz Muzeum
Lud XLII, s. 867
Lud XLV
Lud
w
Lud
Sieradzu.
Międzyrzec - Muzeum w Międzyrzeczu. Lud XLIII, s. 413
Słupsk - Muzeum w Słupsku.
XLII, s. 827
Młociny Zob. Muzeum Kultur
wych w Warszawle
Nowy Sącz - Muzeum w Nowym
Sączu. Lud XLII, s. 843
Nysa Muzeum w Nysie. Lu'd
XLIII, s. 373
Sosnowiec
Muzeum
Górnicze
Związku Zawodowego Górników.
Lud XLIII, s. 369
Szczecin - Muzeum Pomorza Zachod:liego w Szczecinie
XLIII, s. 396
Olsztyn Muzeum Mazurskie
Olsztynie. Lud XLII, s. 871
Szczytno - Muzeum
Lud Xl II, s. 875
Opole Muzeum
XLIlIs.
375
w
Opolu
w
Lud
Tarchomin Ludowych
Lud
w Szczytnie.
Zob. Muzeum
w Warszawie.
Kultur
Piotrków
Trybunalski
_ Muzeum
w
Piotrkowie
Trybunalskim.
Lud XLII, s. 365
"
Płock - Muzeum w Płocku. Lud
XLIV, ·s. 477
Tarnów Mu.zeum w Tarnow,ie.
Lud XLII, s. 845
Tomaszów Mazowiecki Muzeum
w Tomaszowie Mazowieckim.
Lud XLII, s. 869
Poz:lań Muzeum Narodowe
w
Poznaniu (Rogalin). Lud XLIII,
s. 382
Toruń - Muzeum w Toruniu. Lud
XLII, s. 808
\Varszawa - Muzeum Kultur Ludowych
w
Warszawie.
Lud
XLIII, s. 398
Warszawa - Zbiory
Ministerstwa
K u It ury i Sztuki (C.Z S.P.iW.)
s. 419
\V "T3.~·sz;.:n?h::. Lud XLIT!.
Poznan - Muzeum Narodowe (Muzeum Instrumentów Muzycznych).
Lud XLIII. 387
Przemyśl - Muzeum w Przemys·lu.
~"""xqn.
s, 390
�390
Wdzydze Muzeum na wolnym
powietrzu. Lud XLII, s. 817.
Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku
Spółdzielni
Przemysłu Ludowego i Arty"tycznego
CPLiA. Lud XLIII, s. 421
Włocławek Muzeum Kujawskie
we Włocławku .., Lud XLII, s. 815
Wrocław Muzeum
Śląskie we
Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411
Zakopane
Pod Jedlami.
Lud
XLIII, s. 848-849
Zakopane Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846
Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII,
s. 847-848
Zamość Muzeum w Zamościu.
Lud XLII, s. 860
Zielona Góra - Muzeum w Zielonej
Górze. Lud XLII, s. 413
Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud
XLII, s. 851.
TADEUSZ SEWERYN
METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA
MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO
Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów
w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich
wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez
widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym
przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą
księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie
zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii
rarytasów, ani od ich ceny s?,:acunkowej, niezwykłości lub piękna
formy - al1e od takiego ich zestawienia, aby przemawiały do
widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana.
Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez
względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością
zaś postępową, tego postulatu •.określamy nie to, co go brata,
lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka
wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest
ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka
działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze
zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej.
�390
Wdzydze Muzeum na wolnym
powietrzu. Lud XLII, s. 817.
Warszawa - Wzorcownia Krajowego Związku
Spółdzielni
Przemysłu Ludowego i Ariy"tycznego
CPLiA. Lud XLIII, s. 421
Włocławek Muzeum Kujawskie
we Włocławku ... Lud XLII, s. 815
Wrocław Muzeum
Śląskie
we
Wrocławiu. Lud XLIII, s. 411
Zakopane
Pod Jedlami.
Lud
XLIII, s. 848-849
Zakopane
Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem ... Lud XLII, s. 846
Zakopane - Willa Tea. Lud XLIII,
s. 847-848
Zamość Muzeum w Zamościu.
Lud XLII, s. 860
Zielona Góra - Muzeum w Zielonej
Górze. Lud XLII, s. 413
Żywiec - Muzeum w Żywcu. Lud
XLII, s. 851.
TADEUSZ
SEWERYN
METODY EKSPOZYCJI I STRUKTURA IDEOLOGICZNA
MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO
Wystawą nazywamy takie rozmieszczenie zespołu przedmiotów
w przestrzeni oraz takie ich ustawienie i oświetlenie, aby ich
wartości lub myśl nimi wyrażona mogła być apercepowana przez
widzów. Innymi słowy czynność wystawnicza polega na zastosowaniu zespołu środków nieodzownych do nadania wybranym
przedmiotom funkcji społecznej. Dobra wystawa jest rozwartą
księgą zapisaną przedmiotami materialnymi, ale wartość jej nie
zależy ani od przynależności każdego z eksponatów do kategorii
rarytasów, ani od ich 'ceny s?acunkowej, niezwykłości lub piękna
formy - aJe od takiegc1 ich zestawienia, aby przemawiały do
widza w sposób niemniej przekonywujący, niż księga pisana.
Słowa te, odnoszące się do każdej wystawy muzealnej bez
względu na jej charakter, są postulatem współczesnym; wartością
zaś postępow~ tego postulatu określamy nie to, co go brata,
lecz to, co go dzieli od innych idei, jakimi świadomość ludzka
wypowiadała się w wystawach. Tak postawione zagadnienie narzuca konieczność historycznego spojrzenia. Czymże bowiem jest
ekspozycja ze stanowiska historycznego? Tak samo jak wszelka
działalność społeczna ludzi jest ona odbiciem stosunków gospodarczych, społecznych i kulturalnych swego czasu. Dlatego ze
zmianą tych stosunków zmieniał się także i typ formy ekspozycyjnej.
.
~
�393
392
ZARYS TYPOWYCH
FORM WYSTAWNICZYCH
W historycznym przeglądzie wystawnictwa zarysowały się
w ostatnim pięćdziesięcioleciu trzy różne fazy. Do pierwszej należy s y s t e m m a g a z y n i e r s k i, polegający na tworzeniu
w muzeach otwartego dla publiczności składu eksponatów. Poprostu pakowało się obok siebie bez składu i ładu, jak w oknie
sklepu detalicznego sprzed kilkudziesięciu lat, to, tamto i owo
cum omnibus rebus et quib11.sdam aLiis, a ciężkie, nieestetyczne
graty zwane gablotkami wieńczyły to dzieło magazyniera, którego
jedynym celem było pomieszczenie jak największej ilości przedmiotów w ciasnej przestrzeni. Organizator tego typu wysta'.\'y
popadał w sprzeczność z własnymi założeniami, bo chciał pokazać
jak najwięcej, a w istocie pokazywał bardzo mało, toteż widz
gubił się w oferowanej mu gmatwaninie przedmiotów i przechodził obok nich obojętnie.
System magazynierski był produktem stosunków, w których
muzea pozbawione należytej opieki ze strony państwa, zmuszane
do gnieżdżenia się w ciasnych lokalach i skazane na ofiarność
społeczną, nie mogły wyzwolić się z doli biednego chałupnika.
Nie widziano również potrzeby innego sposobu pokazu. Organizowane z końcem XIX wieku wystawy krajowe lub rolnicze,
na których dawano także przegląd wyrobów przemysłu ludowego
(np. Powszechna Wystawa Krajowa we Lwowie w 1894 r.), przyjęły ten sam system ekspozycji, a więc sklepikarskiej wystawności, będącej często gestem bogacącego się mieszczaństwa, chcącego patetycznie imponować wszystkim wielością dóbr posiadanych. Wystawy typu magazynowego były więc przedłużonym
ramieniem układu stosunków gospodarczych i społecznych swego
czasu.
Rzymska zasada non multa, sed multum, wynikająca z świadomości, że człowiek wypO\viedzieć może wiele bez posługiwania
się wieloma środkami, nie mogła przetrzebić gąszczu eksponatów
na stoiskach wystawowych i witrynach muzealnych swego czasu,
bo rewolucyjny zwrot ku prostocie wyrazu wyjść by musiał ze
źrć<:1!p, (któr<:>całkowicie zamulone było na ÓWCZf's), tj. z świa-
domości jasno określonego celu ekspozycji, a więc jej społecznej
przydatności. Nie dziw zatem, że jeszcze koło 1935 r. nikt nie
grzmiał protestem przeciw zastosowaniu magazynowego systemu
w wystawach zbiorów Polskiej Akademii Umiejętności, :Muzeum
Etnograficznego na Wawelu i Muzeum Etnograficznego w Warszawie, a na dobrą sprawę tylko nieliczni odważyli się krytykować
Luwr za obwieszenie ścian bogactwami nieomal od podłogi do
sufitu.
Na polu ekspozycji zbiorów etnograficznych nie lepiej działo
się u naszych sąsiadów. Dość przypomnieć, że reprezentacyjny
oddział czeski w muzeum w Piotrogrodzie, założony w 1903 r.,
obejmował: 1) szereg szaf trójdzielnych, wypełnionych haftami
i zdobionymi częściami stroju, 2) przed szafami stojące manekiny
odziane w stroje ludowe, 3) ogromne napisy nad szafami, 4) a nad
nimi zawieszone zapaski, spódnice, poszev"ki i chusty haftowane.
Eksponatów nie za\\lieszono tylko u sufitu, ponieważ miejsce
to zajął ogromny, szklanny żyrandol. Dość przypomnieć także,
że w jednym z naj starszych muzeów czeskich w Hlińsku, w 1908 r.
ustawiono dzbany na malowanej szafie, a nad nimi obrazy na
szkle aż w pIęciu rzędach. W muzeum słowackim w Bratysławie
jeszcze przed 1939 r. ule rozstawione były w ten sposób, że
kłodowe umieszczono na podłodze, powyżej na półce figuralne.
a nad nimi, również na półce, słomiane. Nie wyzwoliło się z dawnych nawyków do magazynowania Muzeum w Turczańskim Marcinie, gdzie rozmieszczono w dwóch kondygnacjach ule figuralne
i kłodowe, i to w sąsiedztwie namiśnika z naczyniami. Wymienić
jeszcze należy muzeum w Keczkemet, gdzie nawet jednolita pod
względem tematycznym ekspozycja w sali poświęconej rybactwu,
posiada dołem w gablocie nieoszklonej drobne utensilia rybackie,
nad nią w ramkach obrazy z zakresu rybołówstwa a nad nimi
oraz u sufitu - sieci.
Drugi typ wystawnictwa muzealnego cechuje dekoracyjność.
W okresie międzywojennym zasadniczo nic nie zmieniło się
w wystawnictwie malarstwa, rzeźby i przemysłu artystycznego
w polskich muzeach sztuki; zaszły natomiast duże zmiany w metodzie eksp07:vcji dzieł sztuki ludowej. W powyżej 09isane magazyny
�395
394
\vkrad lo sie zdobnictwo. Do głosu przyszli esteci kosmor,olityczhe.<::o autor;mentu.
którzy mieszczańskie upodobania do \'/ielości
za~-tr.pc\':ać zaczE;Ji r..owymi gustami i realizacją mody na t.c,1wrat VWDOŚĆ. Przvszli do głosu artyści, którzy wybierali ze zbiorów
muv'<:c,,;m,jak ~odzynb z ciasta, potrzebne im formy i kolory
i bawili si,; w układanki mart'.'vych natur. A VI ślad za nimi oddawały się temu i.ojęciu róż~lego rodzaju dziedziczki dobreGo gustu,
uw,~:·:;:.j;;cesię również za fachowe siły do urządzania wystaw
dzid sztuki na tej z:1sadzic. że nieraz potrafiły dobrać sobie szal
do c2nvy włosów, karnacji twarzy i koloru bluzki. Ci właśnie
aral~żerowie wystaw zaczęli redukować ilość eksponatów, ale tylko
w imię dekoracyjr.,cgo sensu.
Słowem uszczuplali wartość eksponatów, sprowadzając je do
roli elementu składowego dekoracji. A przecież wystawa jest
czymś więcej, niż układem martwych natur, których żaden malarz
malować nie będzie, czymś więcej niż popisem pań obdarzonych,
tzw. dobrym gustem, czymś więcej niż dekoracją ścian muzeum.
Dekoracja dla dekoracji, jako cel jedyny, a więc i ostateczny,
była odpryskiem idei "sztuka dla sztuki", a osiągano ją kojarzeniem elementów' przypadkowych, różnych zarówno materiałem,
jako też zastosowaniem. W praktyce były to kompozycje, na które
składało się coś ze stroju ludowego, coś z ceramiki, wycinanki,
palmy wielkanocne, jakiś świątek itp. Nie wahano się podsypać
sędziwie spatynowanej rzeżby pisankami, a tkaninę wzorzystą
rozesłać pod radłem, bo dekorator nie ograniczał się żadną życiową
użytkowością rzeczy. Jak dzikus, dla którego wszystkie dary europejskiej cywilizacji były zabawką lub ozdobą, brał co popadło
ze zbiorów sztuki ludowej i bawił się w stereoskopowe układanki.
Nic go nie obchodziła sztuka, sprzęgnięta z istotnymi potrzebami
człowieka, jej przeobrażenia dokonujące się na taśmie historycznej zmienności życia - te problemy były mu obce, co więcej
w poczuciu swoim tym górował nad naukowcem, że \V tworzeniu
swych kompozycji dekoracyjnych nie był obciążony żadną wiedzą
o przedmiocie, którym się posługiwał, ani też celem społecznym
kompozycji wystawy. Broń sieczną układano w wachlarze i palmety, ze strzał robiono mandorlę promienistą wokół tarczy lub
'i
.,
herbu, z bogato, ażurowo wyciętych krężli przęślic mazurs~ic~
komponowano duży kwiat o koronkowych płatkach, z grzeblem
do czesania lnu tworzono tkacki motyw zdobniczy, a nawet - bo
i takich wybryków się dopuszczano - wieszano na ścianie gorsety
w kształt wyolbrzymionego biustu l,
Tej metodzie ekspozycyjnej, która tylko względy dekoracyjne
miała na celu, towarzyszył zwyczaj nabywania do zbiorów muzeum etnograficznego przede wszystkim rzeczy barwnych, jako
najlepiej nadających się do głównej funkcji, jaką im wówczas
wyznaczano.
W dziedzinie stosunków społecznych przypomina ta metoda
czasy, kiedy chłopów zapraszano na uroczystości narodowe, a~e
tylko do ich dekoracji, a sztukę ludową traktowano jako chłopskIe
barwności lub rodzime ciekawostki o egzotycznym posmaku. Charakterystyczną dla tych stosunków karykaturę podało krakowskie
pismo satyryczno-polityczne
"Diabeł" 20. II. 1896: Pod łukiem
triumfalnym, na którym widnieje napis Justitia fundamentum
regnorum oraz "Nauka tylko dla bogatych", przejeżdżają powozem zaprzężonym w osły posłowie pochodzący z panów, wioząc
na przodzie legitymację: "My na grece wykształceni". Za nimi
z tyłu szlachcic w kontuszu niesie sztandar z napisem "Z polską
szlachtą polski lud" i prowadzi orszak chłopów krakowskich
w sukmanach i rogatywkach. Oni zaś stoją z rękami z tyłu założonymi, a może skrępowanymi na znak, że zostali tutaj spędzeni
przymusowo, a gdy spełnią swój "paradebauerski" obowiązek, mają
wrócić na wieś i nadal pracować na rektorskie togi, na pańskie
cylindry i oficerskie szlify.
Metoda dekoracyjna w ekspozycji przyszła do nas z Zachodu,
jako jedna z naj płytszych formalistycznych koncepcji, wnikających
wprzód do życia codziennego przez wytwory rękodzieła i prze1 Muzeum
etnograficzne
w Bukareszcie,
założone przez N. Minovicia,
jest w Europie klasycznym przykładem takiego typu muzeum, w którym
eksponaty traktowane
są jako przedmioty a wartości drugorzędnej,
~ako
materiał do pomysłów dekoracyjnych.
Muzeum to otoczone zostało opIeką
rządu jako zabytek świadczący o manowcach, po których błąkało się muzealnictwo rumuńskie za rządów mO:larchicznych.
�396
397
mysłu, a bodaj na koniec do muzealnictwa jako zasada wystawnictwa zbiorów. Choć na Zachodzie odwrócono się już dawno
od igraszek dekoracjonizmu, to jednak dziś jeszcze stwierdzić
nie trudno, że ziarna jego rozsiewają się cora~ dalej i dalej,
jak rozszerzające się kręgi fal, odpływających w dal od punktu,
w którym się zrodziły.
Wydawane przez Unesco pismo "Museum" (1954, nr 4, s. 223)
podaje, że w państwowym ośrodku wychowania przeznaczonym
dla państw arabskich, w muzeum w Sirs-el-Layyan w Iraku,
znajdują się obok siebie w układzie zaprojektowanym przez plastyka instrumenty muzyczne, laki, kalebasy zdobione, talerze
z rafii, strój itp., w muzeum zaś w Leopoldville (Museum, 1955,
nr 2, s. 86) w dekoracyjnym związku zgromadzono obok siebie
rzeźbę z Kuby, ceramikę, broń, wyroby z drzewa, hafty, matę
wzorzystą itp.
Ale nie szukajmy przykładów daleko. W Polsce w 1955 r. też
zaprezentowano tę wsteczną metodę wystawniczą w problemowej
Wystawie Sztuki Ludowej X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury
i Nauki w Warszawie przez prof. Jerzego Sołtana i Oskara Hansena. Użyto tam, jak wiadomo, tkanin dwuosnowowych do dekoracji wystawy rzeźb ludowych, a malowanych zabawek do czarnobiałych fotografii architektury ludowej. Była tam lina z korzeni
ekscentrycznym skrętem wijąca się wśród obrazów na szkle,
a barwne kiecki i zapaski rozwieszone na patykach, mające dekorować rzekomo "smutne" dla oczu siwaki. Tego rodzaju sztuczki
minionej przeszłości, obliczone na kokietowanie widza, surowo
skrytykowane zostały w publicznej dyskusji na Walnym Zgromadzeniu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Warszawie
w październiku 1955 r.2
2 W ramach
omówionych powyżej sposobów ekspozycji mieszczą się na
podłożu naukowym
oparte próby uporządkowania
zbiorów muzealnych
wedle podziału regionalnego,
typologii pewnych wytworów kultury i ich
zasięgów geograficznych,
lub też rodzajów tworzywa i techniki wytwarzania. Próby te :lie wpłynęły ani na jasne określenie idei muzeów, ani
też wzbogacenie muzealnictwa
polskiego nowymi metodami
ekspozycji.
Pierwsza praca polska o muzealnictwie
etnograficznym.
wydana jeszcze
W ciągu ostatniego ćwierćwiecza wzbogaciliśmy się o n~we
doświadczenia, chłonęliśmy przykłady nowatorstwa zza gra~lCY,
a w szczególności w okresie X-lecia uświadomiliśm~ sobi~ komeczność postawienia rusztowania do struktury ideologIczne] w muz~~
ach etnograficznych oraz przemyślenia nowych metod ekspo~Y:Jl
w oparciu o praktykę własną i cudzą. Nie kusimy się o zdefIm~wanie istoty tych zmian, jakie w ciągu kilku lat dokonały. SIę
w polskim muzealnictwie etnograficznym - są one z~yt złozon~
pod względem ilościowym i jakościowym, aby ct.ały SIę ~awrzec
w jednym zdaniu. Wchodzi tu bowiem w grę zarowno polItyczna,
naukowa, i oświatowa rola muzeum, jako też styl pracy, sposoby
sprzęgania podstawowych czynników historii z nadbu~ową, przesłanki ideologiczne wystaw, jako środków oddziaływama na masy,
metody wystawnicze itp.
. .
Uważam przeto za wskazane, aby raczej na przykładzIe Jednego
muzeum zilustrować tę skomplikowaną problematykę. Wybrałem
do tego celu Muzeum Etnograficzne w Krakowie nie d.latego, a~y
mu przypisywać czołową rolę w tym ruchu przemIan, ale ze
jako jeden z pracowników tegoż Muzeum znam je lepiej. Zresztą
usprawiedliwia mnie także i ta okoliczność, że w roku 1955
upłynęło 50 lat od założenia fundamentów pod tę placówkę .kul~
turalną, tedy wypada mi coś niecoś powiedzieć o zapommane]
przez innych jubilatce.
w 1928 r., a mianowicie Kazimierza M o s z y ń s k i e g o Etnograti.a ~ m~ze ach regionalnych,
wychodziła
z bezwzględ:lie słusznego z~łozema, ze
"podstawowym
zadaniem regionalnych,
jak i w ogóle wszelk~ch. muzeów
etnograficznych,
jest odszukiwanie,
pozyskiwanie
i udostępmame
~auce
wszelkich dających się kO~1serwować zabytków kultury ludowej (o.rygmały,
oryginalne "fragmenty i starannie w skali wykonane .:node~e)'.'. ~l~ ma tu
wprawdzie jeszcze wzmianki o muzeum jako instytucJl takze.l oswla~oweJ,
toteż autor uświadamia
sobie hermetyczny
zakres zbyt Clasno ujętych
celów muzeum, "jak gdyby zostało ono utworzone wyłącznie dla !edneg?~
lub paru prowincjonalnych
etnografów-amatorów,
widzących w mm sWOJ
warsztat pracy, oraz dla kilku etnografów-fachowców,
oczekujących wz~ogacenia swych wiadomości przez zapoznanie się z zebranym tam materiałem". Niemniej stwierdzić :lależy, że w pracy tej po raz pierwszy V.7sunięty został problem naukowego charakteru muzeum etnograficznego l postulat "wybicia drzwi między społeczeństwem i nauką"'.
�398
399
STRUKTURA IDEOLOGICZNA
WYSTA W MUZEUM ETNOGRAFICZNEGO W KRAKOWIE
Zbiory Muzeum Etnograficznego, usuniętego przez okupanta
W
1940 r. z Wawelu, długo tułały się po piwnicach, nim po
wyzwoleniu Krakowa prezydent socjalistycznego Zarządu Miasta,
dr Henryk
Dobrowolski,
autorytetem
swoim zadecydował
w 1948 r. o ich przyszłości. Oddanie budynku ratusza kazimierskiego (ryc. 1) na potrzeby Muzeum było nadrobieniem dawnych rządów, które od lat kilkudziesięciu nie zdołały tej placówce
kulturalnej zabezpieczyć odpowiedniego lokalu. Otóż w pierwszym
pięcioleciu powojennym, gdy Muzeum istniało właściwie tylko
de nomine, gdy nie dysponowało jeszcze budynkiem na pomieszczenie i wystawienie zbiorów, uznało się za instytucję żywą,
w związku z czym wytyczyło sobie zgodny ze swym profilem
plan pracy korelujący z aktualnymi zadaniami i potrzebami Państwa Ludowego. Przykładowo plan ten, mobilizujący nieliczny
naówczas personel Muzeum do ważnych prac, włączonych w nurt
bieżącej polityki kulturalnej
państwa, przedstawiał się następująco:
Po ustąpieniu faszystowskiego okupanta, gdy przed muzeami
polskimi stanęło zadanie obliczenia strat poniesionych podczas
wojny, Muzeum Etnograficzne
samorzutnie rozpoczęło akcję
badawczą w terenie, a wyniki przeprowadzonej naówczas rejestracji, obejmującej straty w zakresie sztuki ludowej na całym
obszarze Rzeczypospolitej, wydane zostały później przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w publikacji, pt. Straty wojenne zbio'1'ów polskich w dziedzinie rzemiosła artystycznego, t .. 2 Prace
i Materiały Biura Rewindykacji i Odszkodowań, nr 13..
Jednym z czołowych zagadnień Państwa w pierwszych latach
okresu powojennego było ożywienie życia gospodarczego i kulturalnego na Ziemiach Odzyskanych. Wtedy Muzeum Etnograficzne zajęło się remontem zabytkowego domu góralskiego
w Szklarskiej Porębie Średniej, pochodzącego z czasów Sobieskiego, i koncentracją zabytków kultury ludowej na Dolnym
Śląsku. Restauracja tego budynku wedle planów i kosztorysu
opracowanego przez Muzeum prowadzona była z funduszu Mini-
sterstwa Kultury i Sztuki (Centralnego Instytutu Kultury), CI nadzorowanie prac remontowych przez przedstawiciela Muzeum. Po
"
'" ..
Ryc. 1. Budynek
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie
�400
przezwyciężeniu ogromnych przeszkód dom ten został odrestaurowany, pomieszczone zaś w nim zbiory stały się podstawą Muzeum
typu skansenowskiego, a w ogóle pierwszego na Ziemiach Zachodnich muzeum polskiego powstałego po wojnie.
Gdy po raz pierwszy w dziejach Polski rzucono hasło włączenia twórczych pierwiastków polskiej kultury ludowej do skarbca
kultury narodowej, Muzeum Etnograficzne przystąpiło wydatnie do akcji organizowania wielkiej wystawy sztuki ludowej,
a w szczególności plastyki ludowej z zakresu rzeźby, malarstwa
i grafiki, celem upowszechnienia jej wielkich, a mało znanych
wartości. Wystawa ta przewieziona została w 1949 r. z kraju za
granicę i w ciągu dwuletniego eksploatowania jej w większych
miastach Europy i Ameryki dobrze spełniła swoje zadania propagandowe, jako pierwsza całkowicie udała polska wystawa sztuki
za granicą. Liczne fachowe recenzje, a w szczególności entuzjastyczna ocena tej sztuki przez Pabla Picassa, wywarły wpływ na
plan przyszłych wystaw analogicznych.
Gdy zaś powstała Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego, a więc instytucja spółdzielczo państwowa, która zajęła się
organizacją całokształtu drobnego przemysłu ludowego i artystycznego w Polsce, Muzeum Etno'graficzne urządziło w salach Muzeum Przemysłu Artystycznego w Krakowie wystawę pt. Sztuka
Ludowa i Przemysł Artystyczny w Polsce Ludowej (ryc. 2), celem
wykazania, że a) zdrowy rozwój sztuki ludowej nie może się dokonywać w odcięciu od tradycji oraz, że b) przestawienie indywidualnej wytwórczości na spółdzielczą może się wykazać osiągnięciami pozytywnymi.
Jednocześnie p~zeprowadzano w bibliotekach i archiwach historyczną dokumentację ikonograficzną z zakresu etnografii, przygotowując wystawę objazdową, pt. Historia Wsi, mającą spełnić
swą rolę oświatową w okresie najostrzejszej walki o nową spółdzielczą strukturę wsi.
Ta garść przykładów obrazuje, w jaki sposób muzeum nie dysponujące jeszcze własnym lokalem wystawowym szukało dróg do
uaktywnienia się jako instytucja żywa, chcąca W miarę sił swoich
i zgodnie ze swym profilem służyć idei czynnego współuczestni-
401
czenia w rozwiązywaniu aktualnych zadań, wchodzących w zakres polityki kulturalnej państwa.
Po tej linii szedł plan dalszych wystaw urządzanych w czasie,
gdy Muzeum posiadało już własny budynek i adaptowało go do
•
j
.t
Ryc, 2. Część wystawy czasowej "Sztuka ludowa w Polsce Ludowej" \'1 Muzeum Etnograficznym
w Krakowie
2~ ..Lud",
t. XLIV,
�402
403
celów wystawowych. Wystawa Zdobnictwo Izby Wiejskiej (ryc. 3)
dostarczało materiału do urządzania regionalnych wnętrz w powstających coraz liczniej domach kultury i świetlicach wiejskich,
Ryc. 3. Wystawa
skrzyń
ludowych na korytarzu
nego w Krakowie
Muzeum
właściwego wyrazu plastycznego, który by nie dorywczo, ale
stale oddziaływał na coraz to nowe masy widzów. Tę ideę znaleziono, a realizacja jej nadała już w 1951 r. Muzeum Etnograficznemu własną fizjonomię a profilu odcinającym się ostro od tła
polskiego muzealnictwa etnograficznego.
W przedmowie do pierwszego wydania w 1884 r. książki Fryderyka E n g e l s a O pochodzeniu rodziny, własności prywatnej
i państwa znajduje się uwaga, że "według materialistycznego pojmowania momentem decydującym w historii jest w ostatniej
Etnografcz-
a wystawa Polskie Tańce Ludowe (ryc. 4), wraz z drukowanym
przewodnikiem, była wyrazem tendencji do umasowienia wartości
polskiego folkloru w powstających wówczas tłumnie zespołach
pieśni i tańca. Również aktualną treść w swoim czasie miały wystawy: Wieś Dawna i Nowa oraz Przeobrażenia Współczesne
w Sztuce Ludowej.
Ale najważniejszym zadaniem Muzeum Etnograficznego było
znalezienie idei, nadającej się na tworzywo do budowy nowego
<Jwiatopoglądu ludzi państwa ludowego i znalezienie dla niej
Ryc. 4. Makieta
krakowiaka"
na Wystawie Tańców
" zeum Ebograficznym
w Krakowie
Ludowych
w Mu-
instancji produkcja i reprodukcja bezpośredniego życia. Z jednej
strony wytwarzanie
środków utrzymania,
środków spożycia,
odzieży, mieszkania i niezbędnych do tego narzędzi i z drugiej
26'"
�405
404
strony wytwarzanie samych ludzi rozmnażame się gatunku" 3. Wysunięte tutaj na czoło trzy podstawowe dziedziny produkcji, jako
zasadnicze czynniki w historii ludzkości, stały się zrębem wystawy stałej, obejmującej ludową kulturę materialną w trzech członach: a) jak człowiek zdobywał pożywienie b) jak się odziewał
i c) jak mieszkał.
Rozstawione na tych trzech liniach wybrane zjawiska kulturowe ujęte zostały z pozycji materializmu historycznego tj. metody
wynikającej z istoty etnografii, jako nauki badającej takież zjawiska z punktu genezy i rozwoju.
Już w pierwszej sali tej wystawy ma widz możność stwierdzenia, że "technologia ujawnia czynny stosunek człowieka do przyrody" (Marks), że człowiek odkrywając pewne prawa przyrodnicze i wyzyskując je dla własnego dobra tworzył narzędzia, które
rewolucjonizowały postęp (ryc. 5). Taką rolę w historii spełniły
np. narzędzia do niecenia ognia, których matką było praktyczne
stwierdzenie, że przez tarcie wytwarza się ciepło. Ale nim ignis
fricatus de ligna zastąpiony został przez ignis de lapide excussus
powstała ze świdra ogniowego tokarka do obróbki drzewa, kości
lub kamieni w celach użytkowych lub zdobniqych, z niego powstał też łuk, który w epoce kamienia młodszego zmienił metody
łowieckie i sposoby wojowania, z łuku zaś powstał pierwszy strunowy instrument muzyczny, świder do wiercenia otworów i zapalniczka świdrowa. Wynikiem zaś praktycznego poznania innych
praw przyrodniczych, np. grawitacji, równowagi lub równi pochyłej są niektóre narzędzia łowieckie o konstrukcji, występującej nieraz na sZl:'rokich obszarach globu ziemskiego.
Oczywiście, że ścisłe pod względem historycznym określenie
pojawienia się pewnych zjawisk kulturowych, sygnalizowanych
na wystawie przez eksponowane narzędzia, a nawet niekiedy
przedstawienie właściwego ich ciągu rozwojowego - natrafia na
trudności. Występowanie np. różnych świdrów do niecenia ognia
i to w czasach zamierzchłych oraz na ogromnych przestrzeniach
3 F. E n g e l s,
O pochodzeniu
Warszawa 1948, s. 8.
rodziny,
własności
pryn'Cltnej
i P(l)1.stv:a,
świata, uniemożliwia właściwy układ tych narzędzi. Dlatego muzeolog musi często posługiwać się hipotezą, tym bardziej że operować musi skrótami, a zawsze i wszędzie wdrażać widza do
myślenia historycznego, stawiając mu przed oczy zagadnienie
,
,
"
I
Ryc. 5. Narzędzia do niecenia ognia. Wstęp do działu "Jak człowiek zdobywał pożywie:lie". Wystawa stała ,,Ludowa Kultura
Materialna"
w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie
�406
ewolucji, np. rozwój narzędzi od piły ogniowej do zapalniczki benzynowej, od barci samorodnej do nowoczesnego ula nastawkowego, od kopaczki drewnianej do wielolemieszowego pługa nowoczesnego, sczepionego z ciągnikiem itp.
W pomoc oryginalnym okazom przychodzą na wystawie obrazy,
drzeworyty, sztychy i fotografie, a cały ten materiał ikonografii
historycznej, rozwijając treści przodujące, wypowiadane przez
narzędzia pracy, pozwala widzowi zapoznać się z warunkami pracy w dobie feudalizmu i gospodarki kapitalistycznej, oraz ostatnimi zdobyczami gospodarki planowanej i kolektywnej, której
przyświecają idee zawarte wart. 7 Konstytucji: "Polska Rzeczpospolita Ludowa opierając się na uspołecznionych środkach produkcji rozwija życie gospodarcze i kulturalne kraju na podstawie
narodowego planu gospodarczego, a w szczególności przez rozbudowę państwowego przemysłu socjalistycznego, rozstrzygającego
czynnika w przekształceniu stosunków społeczno-gospodarczych".
Zawieszony obraz, pt. "Stare i nowe", uzmysławia przejście
kultury ludowej w kulturę socjalistyczną mas ludowych.
W drugim skrzydle budynku przedstawiono problem; jak człowiek się odziewał. Narzędziami i surowcem demonstrowano
obróbkę lnu oraz wełny, technikę przędzenia, snucia i tkania. Ponad
eksponowanymi narzędziami zawieszono fotografie, ilustrujące jak
człowiek posługuje się nimi. Wystawę środków produkcji uzupełniono zobrazowaniem sił produkcyjnych. Aby zaś widz, obserwując proces ludowej produkcji tekstylnej od włókna do tkaniny, nie
tkwił myślami jedynie w elementach zachowawczych kultury materialnej, ale uświadamiał sobie jej dalszy rozwój aż do współczesnych przejawów postępu technicznego, zawieszono nad niektórymi
narzędziami fotografie, które uplastyczniają to zagadnienie: nad
prymitywnym
gremplem - fotografię nowoczesnej gremplarni,
nad kołowrotkiem maszynę przędzalniczą itp. Następnie celem wykazania, że wszystkie wytwory kultury materialnej są wynikiem
łańcucha społecznej pracy ludzi, dano przegląd różnych czynności
technicznych, związanych z produkcją odzieży. Obok warsztatów
tkackich wystawiono próbki tkanin ludowych z ważniejszych
407
ośrodków tkackich w Polsce oraz pI zyrządy do prania
maglowania.
W sąsiedniej zaś sali rośliny farbiarskie i próbki wełny nimi
barwionej oraz owady farbiarskie, szczególnie czerwca polskiego
(Coccus polonicus L.), którego stanowisko znajduje się na nieużytku w obrębie Krakowa. Obok zawieszono deski do druku bezpośredniego, klocki do zadrukowywania tkanin batikową techniką
zdobniczą oraz niektóre narzędzia z warsztatu wiejskiego drukarza płócien. Na specjalnych ekranach zilustrowano zagadnienie
posługiwania się w fabrycznym przemyśle tekstylnym tradycyjnym zdobnictwem ludowym. Historię zaś ubiorów ludowych
przedstawiono na fotografiach: okazów wykopaliskowych, płaskorzeźb, miniatur, drzeworytów i sztychów; w mniejszym zaś stopniu na muzealiach ilustrujących dawne formy odzieży na ziemiach
naszych. Dział ten kończy się unaocznieniem problemu klasowego
przez rozwarstwienia stroju.
Ten szkicowy przegląd drugiego działu kultury materialnej,
którego dokładny plan przygotowano w 1951 r., świadczy, że idei
jego przyświecała metoda dialektyczna, wedle której każde zjawisko zrozumiałe staje się dopiero wtedy, gdy się je rozpatruje
Vol powiązaniu z innymi zjawiskami. Dlatego też wystawa ta w zobrazowaniu zagadnienia odzieży, jako elementu składowego bazy,
nie ograniczyła się, samym materiałem etnograficznym, ale czerpała go z technologii, chemii, archeologii, historii przemysłu, a nalii-et historii sztuki i literatury. Ten śmiały zestaw odzieży zróżnicowanej w zależności od różnych nurtów kultury, różnego stanu
posiadania, różnej warstwy i hierarchii społecznej, kończy silny
akcent, sztych nadworrtego malarza króla Władysława IV., Stefana Della Belli, zatytułowany "Incisione dela Solenna Ambasciata
del Conte Giorgio Ossolinski mandata al Papa dal Re di Polonia
Vladislao IV. d'anno 1633". Przedstawiony tu tak często opisywany sławny wjazd Ossolińskiego do Rzymu otrzymał dodatkowy
cytat wyjęty z przemówienia wojewody Firleja w czasie wojen
szwedzkich, a zamieszczony w Epistołach biskupa Andrzeja Załuskiego: "Widzisz tych panów tak kosztownie i wytwornie strojnych, jakby szli na ślubny kobierzec - skąd myślisz mają na to
I
, I
I
!
, I
I
,,'
�408
środki? Z łez i krwi ubogiego chłopa tak się postroili. Wierzaj mi,
że gdyby Anioł Pański ścisnął w dłoni te lamparty i sobole, te jedwabie i purpury, krew i łzy pokrzywdzonych strugą by z niej
płynęły".
Trzecim czynnikiem podstawowym, kształtującym w historii
materialne
warunki
bytu człowieka, jest wedle struktury
F. Engelsa - mieszkanie. Na wystawę tego działu w Muzeum
składają się modele groty zamieszkanej przez łowcę paleolitycznego, szałasów i ziemianki z epoki kamienia młodszego, grodu
biskupińskiego, chaty opolskiej z XII w., chaty zagrodnika
z XVI w., a wreszcie modele chat reprezentujących polskie budownictwo regionalne. Należą tu również przykłady "stylu podhalańskiego", tworzonego przez S. Witkiewicza z elementów ciesiołki góralskiej, oraz model chat odbudowywanych wedle planów
Centralnego Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego we wsiach
spalonych przez hitlerowskiego najeźdźcę.
Tak zobrazowany aspekt gospodarczy, społeczny i estetyczny
budownictwa ludowego z XIX i XX wieku uzupełniają powiększone fotografie, przedstawiające rodzaje zabudowy wsi, oraz plany poziome chat.
Oczywiście żaden z problemów powyższych nie został tu wyjaśniony ani rozwinięty wyczerpująco. Toczona w ciągu dziejów
walka człowieka o żywność, odzież i mieszkanie ma już za sobą
bogatą historię. Wystawa w Muzeum nie ma na celu konkurowania nawet z podręcznikiem do historii kultury materialnej. Wystawa nie miała na celu wyczerpania nawet wszystkich składników bazy. Z braku miejsca ograniczono się do wspomnianych już
trzech podstawowych czynników w historii, podanych przez
Engelsa. Chodziło bowiem o uczenie widzów przede wszystkim
podstaw światopoglądu postępowego, o uczenie historycznego
myślenia.
W związku z tym, dla podkreślenia zależności postępu od rozwoju doskonalszych narzędzi produkcji, na wystawie ludowej kultury materialnej w Muzeum Etnograficznym raz po raz skierowuje się uwagę widzów na narzędzia w określonym czasie przodujące i rewolucjonizujące poprzedni sposób wytwarzania. DG
409
Takich należy w rolnictwie pług, w budownictwie siekiera, ciosła,
piła, w tkactwie kołowrotek, w produkcji odzieży nożyce, w garncarstwie koło - tak jak w nowoczesnym przemyśle zastosowanie maszyny parowej, elektryczności i energii atomowej.
Uzupełnieniem tak przemyślanej wystawy kultury materialnej
jest zajmująca całe skrzydło II piętra budynku Muzeum wystawa:
Historia Wsi, będąca w przeważnej części przedstawieniem historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi polskiej. Obejmuje
ona czasy od rozpadnięcia się wspólnoty rodowej i połączenia się
plemion pod wspólną władzą, rozwój feudalizmu, gospodarkę folwarczną, formy poddaństwa chłopów, zakres powinności chłopów
względem pana, przeciwieństwa klasowe w Polsce feudalnej, formy chłopskiej walki klasowej, walki chłopów w obronie ojczyzny,
przejawy polskiej myśli postępowej w obronie chłopów, początki
układu kapitalistycznego (manufaktury), rok 1846 i 1848, mapę
walk chłopskich w 1861 r., rozwój kapitalizmu w rolnictwie, rozwój klasy robotniczej, emigrację chłopów, przeciwieństwa wsi kapitalistycznej, powstanie ruchu ludowego, powstanie i strajki
chłopskie w okresie imperialistycznym, wojnę i okupację, manifest
Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego, reformę rolną, nowe narzędzia produkcji, postęp techniczny, spółdzielczość produkcyjną, elektryfikację i radiofonizację, higienę i zdrowie, opiekę
nad dzieckiem, szkolnictwo i czytelnictwo oraz życie kulturalne
w okresie wielkich przemian gospodarczych i społecznych, dokonanych w Polsce Ludowej.
Podany powyżej zespół faktów historycznych, składający się,
jak widać, z ogniw ciągłości i zmian, starano się w miarę możności
określić trzema płasz'.:zyznami przedstawienia: ekonomiczną, społeczną i polityczną.
Przedstawienie jednak tych zagadnień w formie wizualnej napotkało na olbrzymie trudności z tej przyczyny, że każda wystawa
jest takim układem wybranego materiału, aby przemawiał przez
oczy do myśli i wyobraźni widzów - ta zaś wystawa składała
się: a) z zabytków muzealnych, a tych, jeśli chodzi o wymagany
ich związek z tematyką podaną powyżej, jest w zbiorach naszych
ilość znikoma b) z napisów, których ilość wybrana być musi jak
I
,
"
�411
410
naj oszczędniej , bo żadna wystawa nie może konkurować z książką
i c) z materiału ikonograficznego, którego na ogół nie ma w Polsce
wiele, a na dobitkę nikt go systematycznie nie zbierał.
Dlatego prace i zbiory dokumentacyjne w archiwum ikonografii
etnograficznej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie mają
wartość pionierską. Dzięki nim mogło Muzeum urządzić wystawę
historii ubiorów w dziale ludowej kultury materialnej, wystawę
sił produkcyjnych oraz wystawę Historia Wsi, obrazującą historyczny rozwój stosunków produkcji na wsi polskiej 4.
Na tym jednak nie kończy się ideologiczna struktura wystaw
stałych w Muzeum Etnograficznym. Dopiero po zapoznaniu się
z narzędziami produkcji w trzech podstawowych członach bazy:
zdobywania żywności, mieszkania i odzieży, po zapoznaniu się
z siłami produkcji i stosunkami produkcji w ujęciu historycznym,.
przechodzi widz do przejawów nadbudowy, do wystawy sztuki
ludowej, w której dominują trzy tworzywa: drzewo, glina i włókno. Materiałom tym odpowiadają rozliczne formy architektury
ludowej, rzeźba, snycerstwo i rytownictwo w drzewie, garncarstwo, rzeźba ceramiczna, zabawki. tkactwo, hafciarstwo, koronkarstwo, strój. Uboczne znaczenie mają w sztuce ludowej inne
tworzywa, np. skóra, metale, szkło, farby i papier. Z wielości zaś
materiałów, za pomocą których człowiek wyrażał swoje ideały
piękna, wywodzi się wielość sztuki ludowej i wielość ich dróg
rozwojowych. Której z nich jednak przyznać przodownictwo
w konkretnym układzie ekspozycji?
Olbrzymia większość eksponatów, któryr.1i rozporządzają muzea
etnograficzne, wywodzą się z końca XIX i pierwszej połowy
XX w. W dawniejsze jednak czasy, niż te, z których konkretnie
nam są znane dawne zabytki sztuki ludowej, sięgają świadectwa
• Przed kilku laty, gdy dopiero kiełkowała u nas idea ekspozycji marksistowskiej,
wysuwa:J.Q na konferencji
w Nieborowie zasadę pokazania
jednocześnie narzędzi produkcji,
sił produkcyjnych
i stosunków wytwarzania, zbyt mechanistycznie
przenosząc na teren praktyki ekspozycji dialektyczną zależ:1ość zjawisk od otaczających je warunków. Wydano nawet
urzędowe zalecenie w tej sprawie, zapominając o słusznej zasadzie mówców
rzymskich, że qui nimium probat nihil probat.
"
\
o prastarych formach obrzędowych, będących obiektywizacją minionych wierzeń. Wiele z tych archaicznych tradycji przetrwało
do dziś jako przeżytki, zwyczaje i widowiska, występujące
w określonych porach roku rolniczego i astronomicznego oraz
w obrzędach rodzinnych. W formach tych widowisk i w złączonych z nimi przedmiotach obrzędowych tkwią zaląźki teatru ludowego, a jednocześnie najdawniejsze elementy plastyki ludowej.
W Muzeum Etnograficznym zaczęto więc przegląd sztuki ludowej
od kukły marzanny ze słomy, gaika. 'l drzewka zielonego, od
maszkar zwierzęcych, tj. postaci ludzkich okrytych skórą i wytykających przed sobą maskę konia, kozy, tura lub bociana, od
wózka z kogutem, wieńców dożynkowych, rózg weselnych i pieczywa obrzędowego. Do tego cyklu włączone zostały późniejszego
pochodzenia gwiazdy i szopki obnoszone w kresie Bożego Narodzenia, zestawione z ludowym teatrzykiem
lalkowym o treści
świeckiej.
Dalsze miejsce zajmuje rzeźba religijna, przeciwstawiona rzeźbie o tematyce świeckiej, ceramika, obrazy na szkle, koronki, tkaniny aż do współczesnych przeobrażeń w produkcji planowanej,
kolektywnej, spółdzielczej, przystosowanej db potrzeb człowieka
współczesnego.
Nie ograniczamy swego pola widzenia jedynie sztuką tradycyjną, ale chcemy dojrzeć w jej rozwoju etap dokonujący się współcześnie. Ekspozycja sztuki ludowej nie jest pod względem rzeczowym wyodrębniona z całokształtu wystaw w Muzeum Etnograficznym, lecz ściśle związana z wystawą kultury materialnej, jako
jej logiczne dopełnienie. Dlatego zaró\\'!1O wnętrze izb wiejskich,
przykłady budownictwa i garncarstwa, oraz plecionkarstwa, tkactwa, farbiarstwa, dTllkowania na płótnie, historyczny rozwój
odzieży, rozwarstwienie klasowe stroju jako też obrazowe przedstawienie historycznego rozwoju stosunków produkcji na wsi
mają swe uzupełnienie i nadbudowę w wystawie sztuki ludowej.
Na tej wystawie widz również musi zdawać sobie sprawę z tego,
że sztuka jako zja\visko społeczne mieści się też w kategoriach
czasu. Nie możemy budować na nai\\'I1ym stosunku widza do
eksponatów. Żąda on bowiem czegoś więcej, niż zdawkowego po-
I
l
l!
I
�412
413
kazania mu kolorów i kształtów rzeczy. Trzeba mu więc wskazywać na wątki genetyczne zjawisk artystycznych
i ich przeobrażenia w określonych warunkach, trzeba mu ułatwić dostrzeżenie znamiennej
cechy sztuki ludowej,
wypowiadającej
się
w ścisłym związku z potrzebami życia codziennego. Ten bowiem
chleb powszedni warstw ludowych jest naszym dziedzictwem,
które ma być przyjęte i włączone do budowy kultury socjalistycznej z udziałem świadomości mas.
PERYPETIE
PLANU PRZESTRZENNEGO
Podstawową zasadą realizmu architektury
jest wyprowadzanie
planów przestrzennych
z jasno określonego przeznaczenia
bu.dynku.
Zamazanie
treści,
tj. brak
sprecyzowania
funkcjonalności wszystkich niezbędnych
elementów
składowych
przestrzeni podporządkowanej
celowi użytkowemu odbija się ujemnie
na koncepcji architektonicznej.
Z idei rodzi się więc szkoła, dworzec kolejowy, sanatorium, bank czy też muzeum. Ale ten oczywisty porządek rzeczy nie panował w świecie zawsze i wszędzie.
Wszakże znaną bolączką muzeów jest powstała pod naciskiem
nieustannie wzrastających
potrzeb walka z fizycznymi, zastanymi
warunkami
budynku. Przeciwieństwa
te spiętrzają się do tego
stopnia, że wszelka radykalnie zaradcza myśl kapitulować często
musi wobec niemożliwości narusZenia murów muzeum, należących do form zabytkowej architektury,
którym bez względu na
to, jakim celom dzisiaj służą, należy się opieka.
Tak jest nawet w ojczyźnie muzeów - we Włoszech. W zabytkowym budynku mieści się tam bowiem i Museo Sforzesco w Mediolanie i Museo Civico i Cit d'oro w Wenecji, Museo Etrusco,
Muzeum Uffizich i Pittich we Florencji, Museum Kapitolińskie
w Rzymie, setki i tysiące w innych krajach Europy. Po nich
ciągnie się szereg budowli nowszych, a nawet nowoczesnych,
które naprzód postawiono" a potem głowiono się nad sposobem
ich zużytkowania.
W Polsce nawet gmachy na muzea stawiano
w okresie przedwojennym
bez jasno określonego planu, powierzając to fundamentalne
zagadnienie niekompetencji
architektów.
W gorszym położeniu znalazły się muzea etnograficzne,
spośród
których ani jedno do dziś nie korzysta z budynku postawionego
specjalnie dla jego potrzeb. Wszystkie przeto zmuszone są do
walki z zastanymi warunkami
fizycznymi przestrzeni,
ilekroć
podejmują się organizowania jakiejkolwiek
wystawy, a cóż dopiero planowania rozmieszczenia całego muzeum w przydzielonym
budynku.
Często punkt wyjściowy planu wyznacza nie idea, ale przypadek. Pojawienie się wilgoci w dotychczas suchych piwnicach Muzeum Etnograficznego
w Krakowie zmusiło do radykalnej
przebudowy planu pierwotnego. Piwnice nie mogły być użyte nawet
na tymczasowy magazyn ceramiki oraz narzędzi i sprzętu gospodarskiego, a trzeba było na zmagazynowanie
tej grupy zbiorów
przewidzieć inne miejsce. Podobnie miała się rzecz z trzema zawilgoconymi salami \v północnym skrzydle parteru. Jedynym zabezpieczeniem
przed zaciekaniem wilgoci było podcięcie fundamentów i założenie izolacji. Na to jednak brakło funduszów
zresztą czas pilił, bo ślimaczenie się z remontami groziło przej~
ściem budynku Muzeum w inne ręce.
Te niespodzianki
zadecydowały
a umieszczeniu
warsztatów
przemysłu ludowego, folusza i olejarni w planie parteru budynku.
~. związku z. tym nasunęła się konieczność wyburzenia
jednej
sCIany przedzIałowej i to właśnie nośnej, a przerzucenia jej funkcji na cztery dźwigary żelazne, "dwuteówki". Dzień za dniem coraz apodyktyczni ej przemawiała
alternatywa:
albo plan - albo
~i~tykalność budynku.
Zwyciężył plan. Odtąd przesuwały
się
sClany, do góry podnosiły się podłogi, obniżały stropy, klatka
sc~~dowa powędrowała
do pionu środkowego,
a po podcięciu
wIęzby dachowej o~warły się na strychu nowe przestrzenie
na
pomieszczenie magazynów. Były to prace pod względem technicznym t:udne, ale zawsze celowe, bo podykto\vane
określonym
szcze~~łowo. ~lanem rozkładu
wystaw,
pracowni
magazynów
~ :Z~SCl ~dmlrdstracyjnej.
Plan zaś to owoc długiej pracy twórczej.
i"heOezple.czr~le je::-:timprowizować go lub powierzać fantazji. Niedob~ze ~ez zamawiać u innych. Planem samemu trzeba żyć tj. walczye o Jego realizację; z planem trzeba się nosić, kształtować go
�415
414
nieustannie i obliczać, smucić się nim i cieszyć. W nim wypowiada
się właściwa funkcja muzeum w szerokim wachlarzu jego zadań,
z niego też padają światła i cienie na gospodarkę muzeum. Wystarczy kilka przykładów: Jedno z dużych muzeów powstałych już
w Polsce Ludowej rozpoczęło remont budynku od pobielenia fasady, drugie nie mogło przyjmować wycieczek robotniczych wieczorem, ponieważ w planie robót remontowych nie umieściło instalacji świetlnej, trzecie nie uwzględniając potrzeb nauki nie posiada
urządzeń do fotografowa!,lia okazów w salach wystawowych,
w wielu zaś nie pomyślano o sprawie bynajmniej nie błahej o kierunku przesuwania się masy ludzkiej w przestrzeni muzeum.
Tymczasem ruch publiczności w muzeum powinien mieć charakter automatyczny na podobieństwo potoku, w którym wody toczą
się w zależności od struktury łożyska i brzegów. Przewidzenie
więc naturalnej cyrkulacji widzów należy do podstawowych elementów planu organizacji wystawy pod względem przedmiotowym. Zwiedzający ani na chwilę nie powinni mieć uozucia niepokoju, że coś ominęli.
W Muzeum Etnograficznym uregulovvano tę sprawę w ten sposób, że zamurowano drzwi wejściowe od korytarza, z wyjątkiem
pierwszych i ostatnich, a przepruto ściany środkiem wzdłuż osi
jego skrzydła na dwóch kondygnacjach, wytyczając tym sposobem
zdecydowany kierunek przepustu publiczności. Przeprowadzona
środkiem drzwi linia podzieliła wszystkie sale symetrycznie na
połowę lewą i prawą, predestynując równowagę układu ekspozycyjnego i jego rytm.
Stworzenie fizycznych w~runków do racjonalnej cyrkulacji publiczności w budynku muzealnym o architekturze zastanej jest
bardzo trudne, a niekiedy nawet wręcz niemożliwe. Często z konieczności regulatorem ruchu zwiedzających stać się musi wyznaczony do tego celu jeden z pracowników muzeum, gdy we właściwym kierunku nie skierowują widzów ani malowane strzałki,
ani graficzne plany porządku zwiedzania ani też drukowane przewodniki.
Zaprojektowanie dobrej cyrkulacji publiczności jest trudne
z tego powodu, że zależy zawsze od logicznej kolejności wystaw
nieodwołalnie
rozmieszczonych w określonych
przestrzeniach.
Trudności te docenić może tylko praktyk, myślący z metrem lub
eksponatem w ręce, a nie człowiek decydujący o rozkładzie rzeczy
bez bliskiego z nimi kontaktu. Praktyk bowiem, świadom zasadniczej funkcji wystawy, tj. oddziaływania jej na zmysł wzroku,
kształtuje ekspozycję tylko z doświadczeń na formach konkretnych. Dlatego nie ufając swej fantazji, prowadzi w każdej sali
przeznaczonej na wystawę grę koncepcyjną, operując materiałem
wizualnym, czyli poprostu odpowiednimi eksponatami wniesionymi do sali. Tylko taka metoda uchroni od pomyłek w kolorystyce,
-czytelności przedmiotów i właściwym dystansie pomiędzy eksponatami.
Oddzielenie części administracyjnej od wystawowej, rozkład
wystaw, biblioteki, archiwum i pracowni, to jeszcze nie wszystko. Co robić z przedmiotami, które nie zostały wystawione; Muzeum Etnograficzne w Krakowie posiada ponad 30 000 przedmiotów, spośród których na wszystkich wystawach, zajmujących
22 sale o powierzchni 1036 m2, znalazło się ledwie 2227. W budynku o kubaturze 17400 m3, a o powierzchni podłóg wynoszącej
2392 m2 przypada na przestrzenie przeznaczone na magazyny
352 m2• Przestrzeń tę wyzyskano do urządzenia nowoczesnych magazynów, różniących się tym od wszystkich innych w Polsce, że
pełnią funkcję społeczną na równi z wystawami problemowymi.
Magazyny te, dostępne zarówno dla naukowców, jak i publiczności, obejmują przechowywane w szafach oszklonych zbiory
w układzie rzeczowym oraz regionalnym. i zaopatrzone w podpisy
·oraz mapki.
STYL PRACY
Podstawowym warunkiem realizacji planu jest odpowiednio
d.obrany zespół pracowników wdrożonych w odpowiedni styl
pracy. Brakowało go jeszcze w pierwszych latach okresu powojennego, ale wychowała go atmosfera pracy w okresie konsekwentnego realizowania
planów wymagającego
od personelu
Muzeum dyscypliny, pracowitości, ofiarności i zapału.
�417
416
Największe
nasilenie
prac remontowych
~. organizacyjnych
Muzeum przypadło na czas, kiedy przesuwano sClany na parterze"
przebudowywano
klatkę schodową w .~ałym bu~ynku, b~rzono
stropy na całym drugim piętrze, odblJan~, tynk! na I pIętrze,
Pracownicy Muzeum zmuszeni byli wchodzl.C do Muzeum po dT~abinie przez okno na piętrze. Kobiety ubezplecza~o sz~urem. ~1~ustanny , gęsty pył i ciasnota miejsca przyczymły .Slę. pow~zm~
do utrudnienia warunków pracy. Po wyremontowamu
JedneJ sall
natychmiast przystępowano
do urządzania w niej wystawy wedle
z góry określonego planu. Dzięki tej zasadzie Muzeum Etnograficzne otwarło 3 wystawy na parterze budynku: W~ętrze Izb
Wiejskich; Warsztaty Przemysłu LudO\vego; oraz Zdobmctwo Izb~
Wiejskiej - gdy jeszcze na I i II piętrze budynku było słych ac
stuk młotków murarskich,
a publiczność zwiedzająca Muzeum
mijała się na korytarzu z robotnikami niosącymi cegły, wapnCi,
żelazne szyny lub rury. Ta atmosfera pracy sprawiła, że kiedy
personel Muzeum liczył już 28 osób, wszyscy pracownicy, zaróv;no umysłowi, jak i fizyczni, podzielili się na zespoły robocze, ktorych zadaniem było wykonywanie sposobem gospodarczym wielu
prac, umożliwiających
szybsze wykonanie zamierzony~h planów.
Mierzono siły na zamiary, ale również zamiar według sIł. Powstał
wówczas zespół odlewniczo-literniczy,
szklarski, introligatorski,
ślusarsko-kowalski,
stolarsko-modelarski
i instalacyjny,
które po
odpowiednim
przeszkoleniu
fachowym
wykonały
tysiące liter
z gipsu i drzewa, szkliły szafy i gabloty, sporządziły plansze i ekrany, modele budownictwa ludowego, postumenty, instalacje oświetlenia elektrycznego
w gablotach, makietach i warsztatach
przemysłu ludowego. Prace te wykonywane w kolektywach zgodnie
z powziętymi zobowiązaniami na naradach produkcyjnych.
Poważne zasługi w realizacji \vystaw w Muzeum ma pracownia
konserwatorska.
Ponieważ dav\ll1€ zbiory, ocalone pEed wywozem
do Niemiec ucierpiały bardzo wiele od hitlerowskiego
systemu
zw. Sicherstellung
der Kulturwerte,
pierwszą
czynnością po
uzyskaniu własnego budynku dla Muzeum, tj. zabytkowego ratusza na pl. Wolnica w 1\49 r. było uruchomienie komory g~zowej:
\V której
gazGwano zbiory odzieży ludowej w oparach dwusIarczku
węgla. Była to praca ogromna, wymagająca rozbijania mnóstwa
skrzyń i sortowania ich wedle zawartości. Równocześnie uruchomiono pracownię stolarską, która naprawiała uszkodzone sprzęty,
potem zaś pracownię fotograficzną,
która przygotowywała
materiał ikonograficzny do przyszłych wystaw. Wstępne wiadomości
z zakresu konserwacji czerpała pracownia konserwatorska
z pracy
T. S e w e r y n a Konserwacja
okazów etnograficznych,
wyd.
przez Związek Muzeów w Polsce w 1948 r. oraz tegoż autora
Restauracja ckazów etnograficznych,
Kraków 1948 - potem zaś
w miarę rozszerzania i pogłębiania swych doświadczeń usprawniała swą technikę pracy i dochodziła do własnych metod postępowania zależnie od właściwości różnorodnych materiałów, z którymi każde muzeum etnograficzne
ma do czynienia. Bez tych
trzech pracowni Muzeum nie mogłoby zrealizować żadnej wystawy
w nowo otrzymanym budynku.
METODY I SRODKI EKSPOZYCJI
Społeczeństwu,
które od dziesięciu lat było przekonane,
że
krakowskie
Muzeum Etnograficzne,
usunięte
przez okupanta
z Wawelu, zostało bądź wywiezione, bądź rozkradzione,
bądź
też rozrzucone po różnych piwnicach - trzeba było co rychlej
pokazać muzeum odrodzone, tchnąć weń nową ideę i nadać mu
nowe formy ekspozycji nie przypominające przedwojennych,
nieestetycznie urządzonych magazynów, zwanych wystawami. Trzeba
było podziałać na widza kilkoma silnymi akcentami plastycznymi,
pokazać urodę wsi polskiej i użyć takich środków wychowawczych,
które zachęcą społeczeństwo do zwiedzania Muzeum. Bo muzeum
bez publiczności jest cmentarzem.
Wspomniano już o względach, które zadecydowały o pomieszczeniu warsztatów przemysłu ludowego na parterze. Otóż gdy
zaprojektowano,
aby do tych trzech wnętrz dodać wnętrza izb
wiejskich, trzeba było ustalić metodę, wedle której należałoby
je konstruować. Wystawę bowiem izb ludowych urządzano w muzeach od dawna i to w różny sposób. Jeszcze w 1908 r. w Museum
fiir Osterreichische
Volkskunde w Wiedniu urządzono pokaz izb
27 "Lud",
t. XLIV.
'I'
�418
\viejskich z Austrii, Styrii, Śląska, Słowacji, Moraw, Tstrii i Rumunii, które potraktowano jako reprezentacje dość swobodnie
pojętych regionów. W zvviązku z tym pomieszczono w nich
przedmioty, które normalnie vv izbie wiejskiej znaleźć się nie
powinny. Poza tym wadą ich było nieuwzględnienie proporcji
znamiennych dla każdego typu izby. W Muzeum Etnograficznym
na Wawelu izba krakowska posiadała w 1925 1'. zestaw autentycznych sprzętów ludowych i innych przedmiotów należących
do wypo~ażenia wnętrza, ale mieściła się w sali z dużym oknem
i wysokim pułapem, co z natury rzeczy podkreślało dysproporcję
między nieproporcjonalnymi dimensjami obudowy a naturalnymi
wymiarami sprzętów. Ten sam błąd w założeniu cechował izbę
opoczyńską, urządzoną w Muzeum Etnograficznym
w Łodzi
w 1949 r. Gdzie indziej znów pOUT epater les bourgeois
silono
się na prz sadne pstrzenie izby ozdobami. Izba górala sudeckiego
w dawnym muzeum w Karpaczu urządzona w 1934 r., nie przebierająca w środkach podobania się publiczności, została niepotrzebnie udekorowana kwiatowymi ozdobami, które rozrosły się
gęsto nawet na tragarzach. Te same cechy i to w spotęgowanym
stopniu znamionują czatajską izbę w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie, urządzoną w 1938 r. Dosyt bogacza wyraził
się tam w całkowitym zapełnieniu ścian talerzami i paterami
ozdobnymi, półkami obwieszonymi w czterech szeregach miskami
i dzbankami oraz w dekorowaniu przestrzeni nadokiennych gęstą
malowanką kwiatową. Formę pośrednią między wnętrzem izby
górala śląskiego, a ekspozycją przedmiotów z zakresu kultury
materialnej zaprezentowało w 1930 r. Muzeum Śląskie. Rozmieszczono tutaj w nowoczesnej sali sprzęty ludowe, a więc stół "rozkraczysty" z zydlami, z półką z talerzami, skrzynię i namiśnik,
ale odstąpiono od ścisłego przedstawienia wnętrza izby, wieszając
obrazy nad kredensem, kapliczkę nad drzwiami i wprowadzając
do izby nowoczesną gablotkę muzealną z eksponatami itp.
Muzeum Etnograficzne w Krakowie posłużyło się inną metodą.
Przede wszystkim postanowiono wciągnąć rękodzielników wiejskich do współpracy w zakresie czynności, należących do ich
umiejętności zawodowych.'Dzięki temu dano w Muzeum autentyk,
419
nie uciekając się do imitacji, zwykle łatwiejszej do v.:ykonania.
Wychodząc z założenia, że w Krakowie należy zacząć od tego,
co mieszkańcom tego grodu jest najbliższe, choć nie zawsze znane,
zaczęto od urządzenia v./spółczesnej izby krakowskiej. Cieśle wykonali w naturalnych
proporcjach ściany, powałę i okna, zdun
z Jadowników Mokrych z pow. brzeskiego postawił piec (rys. 6),
'ii
.,;1;'1
!i
i':1t
:!!I"
Ryc. 6. Piece w izbie krakowskiej z Powiśla Dąbrowskiego na wystawi~
stałej "Izby wiejskie": w Muzeum Etnograficznym w Krakowie
a małorolna Rozalia Zaród z Kłyża w pow. dąbrowskim wykonała
polichromię izby, imponującą widzowi barwnością, bogactwem
ornamentu i nie zwykłym poczuciem dekoracyjnym. Jest to dzieło
autentyczne, gdyż sprowadzona ze wsi malarka wykonała wszystkie fantastyczne kwiaty na ścianach, piecu i powale w takiej samej
proporcji, układzie i charakterze, jak czyniła to we własnej izbie
(ryc. 7).
2'1.
H
�420
421
Tę samą metodę w posługiwaniu się fachowcami wiejskimi
czynności należących do ich zawodu zastoso-
wano w budowaniu izby podhalańskiej z połowy XIX wiekLi.
Dla zduna góralskiego, Stanisława Stefaniaka, trzeba było zwieźć
w. wykonywaniu
,'-.
:i-! '
Ryc. 7. Fragment
wystawie
stałej
izby krakowskiej
z Powiśla Dąbrowskiego
na
"Izby wiejskie" w Muzeum
Etnograficz:1ym
w Krakowie
Ryc.
6
8. Piec w izbie podhalai1skiej
na wsytawie stał.ej
wiejskie" w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie
_
"Izby
�423
kamienie otoczaki z łożyska rzeki Raby, bo góral z cegieł pieca
nie st:l\V:ał (rye:. 8). Cegła daje ostre krawędzie bryły, on zaś
::łvc. 9. Izba podhalańska
nR wystawie
"Izby Wiejskie"
Etnograficznym
\\' Krakowie
\V
l'vluzeum
lubuje się w formach miękkich. Dla cieśli, Stanislawa Giblaka
i Andrzeja Plewy z Ochotnicy Dolnej w pow. nowotarskim,
trzeba było sprowadzić za zezwoleniem władz leśn:ich grube bale
z gór, bo w agencjach drzewnych były do nabycia tylko kantówki
22 ,/ 22 cm. \f..,T budowie tej izby każdy zacios siekierą i dłutem
wykonały sprawne ręce góralskie (ryc. 9). Ich dziełem są również
wszystkie ryzowania kozic reciatych, gwiazd cyrklowych, ząbców,
jedliny, parzenicy i le~uji na sosrębie, ocapach drz'vviowych itp.
Współpracujący z nami cieśle rozmieścili też \\1 izbie z rozwagą
gazdowską autentyczne sprzęty, coby każda rzecz była na swym
miejseJ. bez uchyby dawnemu zwyczajowi.
Fachowcami wiejskimi posłużono się również w budowie pieca
do \vypalania naczyń. Postawili go w naturalnych
wymiarach
nienagannie bracia Trąbowie z Zalasa w pow. chrzanowskim.
Od metody powierzania rzemieślnikom wiejskim wykonania
czynności należących do ich specjalności trzeba było odstąpić
w projektowaniu i budowaniu izby dolnośląskiej, mającej w Muzeum reprezentować Ziemie Zachodnie oraz zobrazować procesy
krzyżowania się elementów góralskich z mieszczańskimi. Wymarli
już cieśle, którzy w Karkonoszach i Sudetach w ubiegłym jeszcze
wieku stawiali miejscowym góralom rozłożyste domy. Toteż
w odbudowie
zabytkowego,
drewnianego
domu góralskiego
w Szklarskiej Porębie Średniej w 1948 r. musieliśmy się posłużyć
cieślami sprowadzonymi z Podhala. Ci sami więc stawiali potem
izbę dolnośląską w muzeum krakowskim.
Dalszą część parteru wypełniają warsztaty przemysłu ludowego: (folusz do zbijania sukna (ryc. 10), olejarnia (ryc. 11) i garncarnia, obiekty przewiezior.e do muzeum z terenu wraz z całkowitym urządzeniem i obudową ścian. Jest to więc ekspozycja
typu skansenowskiego. Rozbiórką tych urządzeń przemysłowych
w terenie kierował kustosz działu kultury materialnej, ale montaż
całości wykonali sprowadzeni ze wsi cieśle folusznicy, olejarze
i garncarze.
Wystawy tego działu, w~'wierające na widzach wrażenie dzięki
autentyzmowi starożytnej konstrukcji i patynie starego drzewa,
są w historii lI'luzeum Etnograficznego radosnym etapem zwycię-
,i
i
'
I
;',
�424
stwa zaciekłej pracy nad tysiącznymi trudnościami. Dziś już tylko
do miłych wspomnień należy rozbiórka opalonych dawniej w pożarze belek folusza, praca na pustkowiu w skwarny dzień, dokuczliwe pragnienie, bo do źródła było daleko, uczernione twarze
Ryc.
10. Folusz
na wystawie
stałej "Warsztaty
Przemysłu
w Muzel,lm Ebograficznym
w Krakowie
Ludowego"
i ręce, zawalenie się mostku na potoku podczas przewożenia
oelek wozami, a potem ogromne zbiegowisko ludu w Krakowie,
gdy przed budynkiem muzeum wyładowywano z aut ciężarowych
belki z pogorzeli, stare kłody, deski, stępy i stępory i wnoszono
je do świeżo odnowionego ratusza.
Metoda posługiwania
się pomocą rzemieślników
wiejskich
urządzaniu niektórych wystaw. podyktowana była nakazem
przedstawienia prawdy, a więc obowiązkiem nauki. Prawdę tę
narzuca zresztą widzom sam materiał swoimi właściwościami
nie tylko kształtu i barwy. W apercepowaniu prawdy przedmiotowej wystaw na parterze Muzeum Etnograficznego przydatny
jest ludziom nie tylko zmysł wzroku. Prawdziwe są tam bowiem
nawet zapachy. Wszakże w izbie krakowskiej panuje woń mleka
VI
Ryc. 11. Olejarnia
na wysta""ie stałej "Warsztat Przem.ysłu
w Muzeum Etnograficznym
w KrakowIe
Ludowego"
(użytego jako spoiwo do malowanek), w izbie podhalańskiej woń
żywiczna świeżego drzewa, w izbie dolnośląskiej zapach smoły,
którą powleczone są grube tragarze i deski powały, w olejarni
olej, a w foluszu spalenizna od powierzchniowego opalenia belek
podczas pożaru.
�426
Inną metod(~ ekspozycji zastosowano \v \\-ystawie polskich tańców ludowych, wykoncypowanej samodzielnie bez poshą;i\':ania
się wzorcami obcymi. Polegała O:.1ana ścisłej współpracy etnografa z a,t,vstą. :Vluzeum przygotowało dokumentację naukową
do strojó\'., Iudov'.:yeh, wedle których artystka ,Józefa HorwathChodacka wykonała zespoły tancerzy, starając się nadać im takie
ruchy i gesty, by reprezentovvały najcharakterysiyczr,iejsze
cechy
każdego z przedstawionych tańców. Miniaturowi tancerze 'N strojach ludowych pomieszczeni zostali w szklannych kloszach, których wnętrze oświetlone zostało od góry. Dzięki temu, że makiety
te ustawione są w mrocznej sali, a zalane sztucznym światłem
wybłyskującym z zewnątrz, umożliwia się widzom większą koncentrację uwagi na samej ekspozycji tańca.
Odmienne metody ekspozycji zastosowano w innych salach.
Gdyby bowiem jeden typ \vysta\vmczy wprowadzono we wszystkich salach, wystawa wywoływałaby nudę schematyzmem sprzętu
i układu eksponatów.
Mówiliśmy o ważnej roli rzemieślników wiejskich realizujących
w muzeum niektóre zadania planu, mówiliśmy o zatrudnieniu
plastyka spoza muzeum pracami zleconymi, wykonanymi przy
naukowej pomocy muzeum i współpracy w dziedzinie oprawy
technicznej. Naj więcej jednak wystaw, zarówno pod względem
koncepcji ideologicznej, jak i oprawy artystycznej,
wykonało
Muzeum Etnograficzne własnymi siłami. Cechą ich jest radykalne
odstępstwo od sztuczek dekoracjonizmu i tendencji do gadulstwa
w wypowiadaniu myśli prostych przesadnie wielką ilością eksponatów. Punktem wyjściowym tej metody jest uznawanie wystawnictwa za czynność należącą do zakresu plastyki, a tym samym
uznawanie w niej prymatu treści przed formą. Marksistowskie
ujęcie problemu \\'ystawniczego streszcza się w postulacie: naprzód idea wypowiedziana rzeczami, potem dopiero estetyczny
układ rz .czy. Rzecz naturalna. że narzędzia rolnicze rozmieszczone
być powinny wedle kolejności ich używania w uprawie roli,
a więc \\. układzie funkcjonalnym.
Przejrzystości
tego pokazu
nie powinn:-i zacierać przedmiot:-; cyklu nie rolniczego, jak to
się dzieje np. w szwedzkim muzeum etnograficzn~'m \V Umea
427
p.ad Zatoką Botnicką w prowincji Vasterbotten. Rze.cz natl~ralb~~C:
za lub oleiarm
musza . J .
ze wszystkie części s.kł a d owe f'0 l US_
..
\\'urzód' ustawione na swoim miejscu zar.im zaczme Sle ~'oz\:'azac,
zachowujac logiczny układ całości można mu nadac \~il(3~SZą
'ł'
.
u 'n' p rozmieszczeniem żródeł światła, \\ VZ\·slzame.m
SI e wyraz
efe'ktu' refleksó\v, zadymieniem szybeJ<: okiennyc.h, zal<:rycIem
prętów kaloryfera
wiklinO\vą las.są itp. PrzyjęCIe. :)~z"e~~wr:)
zasady postępowania, tj. wysunięcIe czynmkow este,.:':Zll:V'-~ l.a
czoło,' doprowadziłoby
do całkowitego zdemontowama
ukiadu
rzeczowego.
.
Zadaniem plastyka jest więc takie ukszt~łtowa~ie pr.zestr~e~1
i takie zestawienie kolorów, aby nie prowadzIły wOJny z Jednosclą
treści i formy. Pod tym względem \vystawa proble.m~:va w m~lzeum nie różni się od wystawy reprezentacYJneJ, Jesh ta druba
ma być też dorzeczną·
Zr~sztą określony porządek eksponatów bynajmni~j nie zamyk~
plastykowi 5 drogi do wyżywania się w orgamzowamu przest:zem
pod względem plastycznym. We wszelk~ch wy:tawach, zarown~
muzealnych, jak i reprezentacyjnych,
me mUSI SIę. on trz.:vmac
schematu jednolinijności albo symetrii prostej. Moze on IS~Otę
problemu zaakcentowaĆ tłem, oświetleniem, symb?l.em, a wId~~
~vprawić w zdumienie niezwykłością indywidual~eJ ~n:e~pretacJl.
Że możliwości twórcze w tym zakresie mogą przeJawIac SIę w formach nawet monumentalnych - niech posłuży za przykład urzą-
c;v
J.
_
•
., JVl:ałoludzi zdaje sobie sprawę z tej niespornej prawdy, ~e nie istni~ją
t: n<.s (a może nie tylko u :las) specjaliści od wystaw w ogole. Ar~~l:eK.t,
- t - . \\.. swvm
dorobku
posiada urządzenie .., wystawy
maszyn, W)staW Y
){ Or}
J
• lTk
_
lodó'v rolnych i wystawy
obrazów, niekomeczme
dysponuje
kwa.l l ~
~jam\' do ur~adzenia wystawy typu etnograficznego.
Podob:lie nie nadaje
:-ię dG tego c~lu historyk kultury materialnej,
,r0zbc,wiony POCZUC1~pbs'v~zn oe'O i niezasobny w bogact\vo dośvv"lc;dczen laboratorYJnych,
v. Jakle
~~fi~~~J~ dobra praktyka
muze<1lna. Nie ulega vlątP:iwOŚCi,. że do .~ea.llza('ji v:ystawy w muzeum powola:1Y jest plastyk, ktory sClsle1WSpC).Pl~.CO;'
W<1Ć
p'1winie:l z etnografem,
jako scenarzystą
wystawy,
a.e me ~c,Zd~
Ci l.a\\,t
plastv].;: potrafi nienaganme . zro b"lC t o, czego s'l'~
-,.' nig·r1'· nle uczv!
.,
_.. '.__
nigd;- nie próbował. Trudność wywi1zania
się ~1~stYk~. z~ _s\vy,:h . L"ad~
·· na t y m , że. bpdac
zwvklt'
laikier.: IA- dZledzJl1le naJko\\ e.], real1zowac
po Iega
....
.
�428
dzenie sali poświęconej Leonardowi da Vinci w Museo Nazionale
delIa Scienza e delia Technica w Mediolanie. Nad całą salą panuje
tam, jak zjawisko niezwykłe, olbrzymi portret Leonarda na dużej
szybie postawionej
w środku, przeświecającej
i rzucającej
refleksy na rozstawione po posadzce tafle z konstrukcyjnymi
rysunkami mistrza. Sprawia to silne wrażenie.
Plastyk, realizujący scenariusz opracowany przez etnografa,
ma szerokie pole do popisu, jeśli tylko stać go na uczuciowy
stosunek do przedmiotu, którym posługiwać się ma jako tworzywem.
Truizmem jest już dzisiaj przypominanie, że piękno rzeczy
nie wypowiada się tylko strojnością jej naskórka, ale również
celowością formy i to zarówno skomplikowanej, jak np. w maszynie, jako też oszczędnie prostej, jak np. drewnianej stępie, słomianym koszu, glinianym garnku itp. Plastyk świadomy tej
prawdy, tzn. widzący w okazach etnograficznych rzeczy nie tylko
celowe, ale i piękne, postara się, aby urok każdego przedmiotu
wydobyć, podkreślić i spotęgować odpowiednio dobranymi środkami plastycznymi. Z tych względów unikać będzie nadmiernego
stłoczenia eksponatów. Wystawa nie może popadać w konflikt
z funkcjonalnością elementów składowych sali. Eksponaty nie
mogą wychodzić na okno lub drzwi albo piętrzyć się od podłogi
aż po sufit 6. Z drugiej znów strony aranżer wystawy powinien
stronić od popadania w skrajne imponowanie rozrzutnością w dyslokacji rzeczy - co tak cechuje wiele muzeów amerykańskich.
Nie może też popadać w przypadkowość, bo ta jest zwykle
ma wizualnie całokształt problemu wystawniczego, a nie jedynie jego fragment. Rozbrat pomiędzy projektodawcą,
tj. scenarzystą
a plastykiem, tak
częsty u nas, wynika z źle pojętych zadań przez jedną lub przez drugą
stronę. Rozgraniczanie
kompete:lcji w ten sposób. "Ja jestem od tego, aby
było pięknie, a pan od tego, aby było dobrze", grozi w konsekwencji
zwichrzeniem
syntezy, jaką każda dobra wystawa dawać powinna. Rwanie całości siłą bwazji
czynnika naukowego w logicznie skomponowany
zespół form jest równie niepożądane,
jak sobiepańskie
organizowanie
całości wedle subiektywnie
określonych rygorów piękna.
G W muzeum
induskim w Baroda obrazy zawieszone są tak gęsto, że
stykają się ze sobą ramami.
matką nieprzejrzystości.
Zagmatwanie
zaś środków wyrazu
utrudnia widzowi sformułowanie idei wystawy w jego świadomości.
Jeśli cyrkulacja publiczności odbywa się środkiem sal po linii
symetrycznej, jak to jest np. na wystawie kultury materialnej
0raz wystawie sztuki ludowej w Muzeum Etnograficznym w Krakowie, wtedy na czoło koncepcji plastycznej wysuwa się problem
równowagi. Jest to zagadnienie bardzo ważne, choć nie uwzględniane nawet przez dobre zresztą muzea skandynawskie. Problem
rozmieszczenia ciężarów bryły i kolorów zrozumiały się nam
stanie na tle trudności, jakich nastręczało skomponowanie układu
przedmiotów w jednej z sal Muzeum Etnograficznego, w której
zgodnie z planem miała się znaleźć z jednej strony ekspozycja
rybactwa i hodowli, a z drugiej rolnictwa. W związku z hodowlą
postawiono w rogu sali fragment szałasu góralskiego. Jego dach
z desek sięgający aż pod sufit, czerń okopconych belek oraz
płonący pod kotłem ogień dawały w sumie duży ciężar masy
i koloru (ryc. 12). Ciężar ten powiększony został nadto przez
postawiony w sąsiedztwie drewniany cokół wysypany żwirem
rzecznym, na którym rozmieszczono pękate, rybackie wiersze
z pręcia. Po drugiej stronie sali miały się znależć narzędzia
rolnicze: kopaczki, widły, radła, socha, brona itp., słowem mierzwa patyków i żerdzi nie stanowiąca żadnej cieżarowej przeciwwagi do form pomieszczonych naprzeciwko. Trzeba więc było
przyjść w sukurs tym wątłym kształtom. Wsparto więc bronę
laskową na poziomych klocach, a w sąsiedztwie postawiono
olbrzymią kłodę wydrążoną, z której siewca czerpie ziarno; wszystkie zaś narzędzia rolnicze eksponowano na szerokim przysadzistym cokole, biegnącym przez CJlą długość sali i wysypanym
gęsto żwirem rzecznym. Ponadto w dużym odstępie od tych
eksponatów zawieszono szereg powiększonych fotografii ilustrujących siły produkcyjne w rolnictwie. Tym sposobem starano
się usunąć niemiłe wrażenie, jakie dawała zbyt zuchwale
zachwiana r'ównowaga ciężarowa mas i kolorów.
W imię prawdy zaznaczyć wypada, że ów żwir, jako śmiały
środek pomocniczy w ekspozycji, określany był początkowo przez
;
I
:
I
\,
I
"'"
I.
III
I
,FI
'I
�430
431
(
Ryc. 12. Fragment szałasu góralskiego na wystawie stałej "Ludowa Kultura Materalna"
w Muzeum Etnograficznym
w Krakowie
,
niektórych ludzi jako prowokacja widza. Ostatecznie widz przyzwyczaił się do tego, że no\vocześnie urządzone muzeum. prowokujące do nowych skojarzeń myślowych, może operować nowymi
środkami wyrazu. W rzeczywistości posłużenie się żwirem w tej
ekpozycji posiada wielorakie uzasadnienie: jako element prawdy
przyrodniczej jest żwir rzeczny najlepszym podłożem wierszy
rybackich. Żwirem wysypana jest wozownia lub szopa do przechowywania narzędzi rolniczych. Poza tym żwir akcentuje silnie
prymitywizm drewnianych narzędzi rolniczych, którymi chłop
pracował przez wiele 'vvieków na dostatek warstw uprzywilejowanych. Narzędzia te drogą kontrastu
ułatwiają widzowi lepszą
orientację w jakości przemian, dokonanych przez postępową gospodarkę kapitalistyczną i socjalistyczną. Żlvir wreszcie daje się
w muzeum łatwo oczyścić odkurzaczem elektrycznym, dlatego
zastąpienie go mniej higieniczną ziemią, jako to zrobiono w Tarchominie, w oddziele b. Muzeum Kultur Ludowych, było ze wszech
miar niecelowe.
W ekspozycji działu kultury materialnej posłużono się nie tylko
samymi narzędziami i materiałem ikonograficznym i właściwym
tym narzędziom tłem przyrodniczym. Każda z sal posiada ściany
w innym tonie barwnym. Kolor iłowy dano tam, gdzie eksponowane są przedmioty należące do kultury jaskiń i ziemianek, kultury zbieraczy i kopaczy poprzedzających występowanie rolników
na widowni dziejów. Kolor zielony jest właściwym tłem dla narzędzi prymitywnych łowców i bartników, kolor zaś piaskowydla sieci rybackich itp.
Ale samo ubarwienie płaszczyzn ścian, nawet mające wyraz
realistyczny, byłoby mało czytelne, gdyby jednocześnie tła przyrodniczego nie uzupełnić akcentami, przemawiającymi już nie
samą parabolą, syntezą czy też symbolem koloru, ale przedmiotami a najautentyczniejszym
kształcie i barwie rzeczy występujących w przyrodzie. Założenia te zrealizowano praktycznie w ten
sposób, że wniesiono do sal wystawowych wyrwane z przyrody
przedmioty, które same przez się nie mają wartości zabytkowej,
ani też nie mogą pełnić funkcji eksponatu, ale stanowią niejako
bliższe dopowiedzenie do treści wyrażonej przez zabytek i ekspo-
.i
I.
�.,~
432
nat. Wniesiono np. do sali pień świerkowy, umocowano go w rogu
naprzeciw pnia z barcią naturalną, by na jego konarach postawić
ul kłodowy i zawiesić leziwo bartnicze (ryc. 13). Sidło podrywane
zwane cewie na rogacze i jelenie zawieszono u nagiętego konara,
a klatki zwane potrzaski na szczygły i sikorki umieszczono wśród
gałązek korony gruszy polnej. Odziomkom drzew dodano poszycie
z mchu i ściółki leśnej. Do innej sali wniesiono fragment szałasu
górskiego, rozpalono w nim ogień pod kotłem, a na okopciałych
cd dymu belkach zrębu zawieszono na kołkach półkę na czerpaki,
gielatki, i drewniane formy do oszczypków. Zwieziono z gór
piaskowce zwane skrzizalami i wykonano z nich ochronę ognia
przed wiatrem.
Te przykłady, których mnożyć nie ma potrzeby, na pozór łatwe
do zastosowania i pociągające w wyobrażanym efekcie, w istocie
są bardzo niebezpieczne, jak wszelkie elementy naturalistyczne
wciągane do nowoczesnej ekspozycji. Niebezpieczeństwo posługiwania się nimi polega na tym, że niezachowanie umiaru w określeniu proporcji tego materiału pomocniczego w stosunku do
liczby i przestrzeni zajmowanej przez same wytwory kulturowe
może się odbić ujemnie na estetycznej i dydaktycznej stronie
wystawy. Fragmenty przyrody wniesione do muzeum nie mogą
być przez widza odczuwane, jako wtręty, zamącające ideę przewodnią wystawy lub odstręczające konfliktem między wytworem przyrody, a wytworem umysłu i rąk człowieka.
Tu należy jednak zauważyć, że równie silny konflikt zachodzi
nieraz między przedmiotami wyrwanymi z tła przyrodniczego,
a przeniesionymi do warunków w muzeum. Gdy np. w muzeum
indiańskim w Rio de Janeiro ustawiono w piasku ujętym w ramkę
namiot Indian Karaja na tle klatki schodowej i ściany pałacowej,
widok jego musi budzić wrażenie żałosne.
Chodzi tu zarówno o tło, jak i proporcje. Któżby przemawiał
przeciw żywej zieleni w muzeum? Ale jeśli jest jej za dużo,
muzeum przeobraża się w ogród. Zresztą recep,ty na przydatność
kwiatów w muzeum nie ma. Lud zaobserwow8ł już dawno, że
nie godzi się dawać "kwiatka do kożucha". Dziwacznie wyglądałyby fiołki alpejskie przy sieciach rybackich, grzybienie białe
Ryc. 13. Ul kłodowy
tura Materialna"
21 "Lud",
,I
t. XLIV.
i sidło na sarny na wystawie "Ludowa Kulw Muzeum Etnograficznym
w Krakowie
�przy narzędziach łowieckich, a bukiet cynii przy kopaczkach
i widłach do gnoju. Natomiast tam, gdzie eksponatami są książki,
grafika czarno-biała lub koronki - żywy kolor kwiatów dobrze
spełnia swą rolę.
Posługiwanie się kwiatami żywymi w celach dekoracyjnych
nie oznacza naszej rezygnacji z ścisłej rzeczowości w ekspozycji.
Nie godzimy się na zastosowanie w Słowackim Muzeum w Turczańskim Marcinie malowanek ściennych do dekoracji fryzów,
tworze~ia z nich pilastrów między witrynami lub olbrzymich
bukietów sięgających od podłogi do sufitu. Ale jednocześnie nie
godzimy się z całkowitym wyrugowaniem elementów naturalistycznych w ekspozycji właśnie dlatego, że obowiązuje nas ścisła
r2;eczowość. Chodzi tu nie tylko o jakość i ilość, ale i o linię
demarkacyjną rozdzielająoą rewiry dozwolone od zakazanych.
Wolno więc posługiwać się elementami naturalistycznymi w wystawie obrazującej problemy kultury materialnej, ale w wystawie
dzieł sztuki należy raczej odgrodzić się od nich. Sztuka bowiem
nie znosi konkurencji ze strony natury.
Ale takie radykalne rozstrzygnięcie tego zagadnienia nie da
się stosować rygorystycznie w muzeum etnograficznym. Wszakże
strój ludowy należy do kultury materialnej, ale niespornie także
i do sztuki. Nie można go traktować jako wartości samej w sobie,
tj. w oderwaniu od człowieka. Co prawda od dawna uzna wano
za właściwe, aby jego części nie wystawiać jako odrębnych ekspofIatów, ale tworzyć z nich komplety dające wyobrażenie o jego
całokształcie. Założenie to zrealizowano jednak rozmaicie. W Nordiska Museet w Sztokholmie wystawa strojów ludowych z Dalekarlii urządzona została jako zbiegowisko kilkudziesięciu postaci
mężczyzn, kobiet i dzieci w ubiorach zimowych i letnich. Wszystkie występujące tam manekiny mają postawę stojącą, głowy zaś
realistycznie ukształtowane z masy papierowej oscylują z lekka
ku naturalizmowi. Usunięto taflę szklanną, aby znieść przegrodę
między widzem a obiektem, a mimo to coś zawodzi w zamyśle
aranżera, gdyż niepotrzebnie szukamy związku przyczynowego
tego społecznie nie uzasadnionego zbiegowiska, zamiast. skoncentrować uwagę na samym stroju.
W Polsce znów w sposobie ekspono'.\',~()'" '.i;~(;j ~i j''.ci-,'(j 'Nzięła
górę koncepcja naturalistyczna. Klasyczny m ~"j p; zyk:aclc::rn była
jeszcze przed 1939 r. wystawa w Dziale Ludoznawczym Muzeum
Wielkopolskiego w Poznaniu, gdzie w ogromnym pudle oszklonym
pomieszczono "zakątek salonu szlacheckiego" z naturalnej wielkości postacią damy siedzącej przy fortepianie z szlachcicem rzekomo zasłuchanym itp. W ir;mych potężnych witrynach znajdowały się manekiny mające obrazować chłopskie życie rodzinne,
sceny obrzędu weselnego, a nawet naturalnej wielkości pary
taneczne - oczywiście w ciasnocie oszklonego kiosku. Obficie
l'zeźbione i toczone krawężniki dużych gablot oraz listwy przedziałowe pochodziły oczywiście z czasu, kiedy żądano od sprzętu
muzealnego, aby był przedmiotem popisu stolarza. Ponad właściwą wartością samych eksponatów, tzn. autentycznych strojów
ludowych dominowały jednak naturalistyczne i lalkowate twarze
postaci, wywierających przykre wrażenie lichą imitacją gabinetu
figur woskowych, wykonanych przez plastyka pozbawionego
smaku i kultury artystycznej.
Ale radykalne odwrócenie się od człowieczych głów, w jakie
zaopatrywano manekiny demonstrujące strój ludowy - zaprowadziło do prób również niezbyt wydarzonych. W Muzeum Sztuki
i Rzemiosł w Rabat w Maroku, jak podaje wydawane przez
Unesco pismo "Museum" (1954 nr I, s. 65), postaci kobiet marokańskich mają zamiast twarzy białe walce, a zamiast rąk kikuty.
Okutane w białe płachty, siedzące na dywanach i grające swymi
zniekształconymi rękami na skrzypcach wyglądają jak straszydła.
W Neprajzi Muzeum w Budapeszcie posłużono się inną metodą
.ekspozycji strojów. Odzież nadziano 11amanekiny z nogami, które
obuto. Postaciom nadano wygląd realistyczmy, ale zaniechano
:posłużyć się głowami i twan.ą, jako nie nakżącymi do właściwego
przedmiotu ekspozycji. W związku z tym przedmioty noszone
zwykle w rękach lub chustki zawieszono nad postaciami, co robi
wrażenie pokazu mediumicznej lewitacji.
Inni biorąc przykład z arealistycznego malarstwa, wieszali kapelusze na spiralach z drutu lub politurowanych kulach z brzeziny
przyśrubowanych do szyi manekinu. A jeszcze inni upinali strój
~I
',','"
[,
,Iii'
�436
'i
na dykcie, nadając figurze pozę dekoracyjną w ruchu na podobieństwo stylizowanych scen ludowych na pocztówkach sprzed
20 lat. Kontury twarzy, a w razie potrzeby i rąk, rysowano węglem
wprost na dykcie, tworząc dysharmonię między rysunkiem linijnym a formą bądź co bądź naturalistyczną, jaką jest autentyczny
strój ludowy.
Radykalnym przeciwstawieniem się wszystkim dotychczasowym sposobom wystawiania stroju był w roku 1955 mało wybredny pomysł, zastosowany na Wystawie Sztuki Ludowej
X-lecia urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, a polegający na zawieszeniu strojów ludowych wprost na standaryzo-:wanych manekinach krawieckich, wspartych na filuternie wygiętych trójnogach. Pomysł ten nie zdał egzaminu, g<;lyżczółka i czepki położone na stołkach lub na podłodze, wystające spod kaftanów
kikuty spodni, z boku na żwirze położone buty, czapka z piórami
spoczywająca na ramionach - żałosne czyniły wrażenie.
Tu przypomina mi się charakterystyczny szczegół: gdy w 1937
roku zagraniczny publisher zamawiał u mnie napisanie tekstu do
albumu z planszami, Z. Stryjeńskiej pt. Polish peasants costumes,
wymagał, aby w charakterystyce poszczególnych typów stroju
podkreślić trzy cechy: archaizm, dekoracyjność i komizm. Otóż
przypadkowo tak się składa, że większość stosowanych u nas manier wystawniczych odpowiada życzeniom amerykańskich wydawców, chcących widzieć w europejskich strojach ludowych coś
bardzo dawnego, bardzo barwnego i ogromnie komicznego. My
natomiast widząc w stroju ludowym dzieło sztuki, odrzucamy takie sposoby ekspozycji, które pomniejszają jego wartość artystyczną·
Na ogół wszystkie wymienione sposoby wystawiania stroju ludowego sprowadzają się do zagadnienia podstawowego: z głową
czy bez. Poco trudzić swą wyobraźnię rozkładaniem całości na
części, jeśli potem zmusza się wyobraźnię widza do składania
tejże całości? Z drugiej strony któż by się odważył wnosić do muzeum wycackane i tępe w swej poprawności lalki fryzjerskie?
.Ale również zastępowanie głów walcami, kubami, stożkami, spiralami itp. nie daje właściwego wyniku, bo te formy abstrakcyjne
Rvc. 14. Próba l plas(vcznego
rozwiązania
głowy na manekinach
do stroju ludowego w
Muzeum
Etnograficznym w Krakowie
Forma realistyczna
l
i
,I
~
Ii
<
I
I}
nie nadają się do współżycia z naturalistycznym
charakterem
reszty figury. Mając do wyboru zawieszenie kapelusza góralskie~o
lub czepca śląskiego na głowie, czy też na wyrastającej z tułowIa
sprężynie - bez wahania oświadczymy się przeciw sprężynowym
rozwiązaniom.
W Muzeum Etnograficznym w Krakowie posłużono się w ekspozycji strojów głowami odciskanymi z form w masie papierowej·, ale indywiduali~owa~ymi ~ ks.ztałt.ach zależn~e od cec~
samego stroju, a takze wIeku l płcI osob, dla ktorych dany
strój był szyty. Głowy te ani kolorem ani kształtem nie mają
konkurować z naturalistyczną prawdą, toteż nie posiadają ani
oczu, ani uszu, ani malowanych brwi, ust lub policzków, (ryc. 14,
�438
439
Ryc. 15. Próba I! plastycznego
rozwiązanh
głowy
na ma:1ekinach
do stroju
ludowego w
Muzeum
Etnograficznym w Krakowie
Uogólnienie formy realistycznej
15, 16, 17, 18). Szczegóły twarzy zredukowane są do występu nosa
i wgłębieni.a oczodołów, gdyż celem 1:lkiej cgólnikowej formy nie
jest zwracanie, ale odwracanie uwagi widza od twarzy manekinów ku właściwemu przedmiotowi ekspozycji. Można przyjąć
zasadę, że im łatwiej zwrok widza ześlizguje się z twarzy tak
sumarycznie potraktowanych - tym lepiej spełniają one swoje
zadanie. Ale to tylko złudzenie. Wprawdzie sposób zastosowany
przez Muzeum Etnograficzne jest ze wszystkich znanych mi dotychczas najlepszy, nienmiej z uznaniem powitać by należało jego
Ryc. 16. Próba II! plastycznego
rozwiązania
głowy na manekinach
do stroju
ludowego w
Muzeum
Etnograficz:lym w Krakowie
Forma geometryczna
o
zarysie twarzy z akcentacją jedynie nosa. Za
tą formą wypowiedział
się plebiscyt fachowców
zorganizowany
przt'z
Muzeum.
uszlachetnienie w tym kierunku, by forma twarzy całkowicie zerwała z oscylowaniem ku naturalizmowi, nie zatracając nieodwołalnie koniecznych cech współżycia z resztą figury. Nie jest to
jednak zadanie łatwe do rozwiązania.
W Muzeum Etnograficznym zniesiona została szablonowość
figur dzięki wprowadzeniu rytmu w układzie szaf, a nadto elementów różnicujących zachowanie się poszczególnych postaci.
Niezawodnie okrasza to wystawę strojów, jeśli kurpianka niesie
rózgę weselną, lubelska korowajnica kołacz, wielkopolanin dudy
z miechem, kielczanka koszyk z przędzą barwioną, góralka dzba-
�44:1
Ryc. 17. Próba IV plnstycznego
rozwiązaniu
głowy na manekinaell
do stroju
ludowego w
Muzeum
Etnograficznym w Krakowie
Forma geometryczna.
nek, góral ciupagę, a dziecko zabawkę. Tego pomysłu nie chcemy
zmieniać. Tym jednak piętrzymy trudności przed artystą podejmującym się zadania dotychczas niezadowalająco w świecie rozwiązywanego. Łatwiej będzie mu usunąć elementy naturalistyczne w makietach tańców ludowych, a zastąpić je, np. w tle,
elementami umownymi, niż tchnąć życie w lalki naturalnej wielkości - bez uciekania się do naturalistycznej imitacji.
Dotychczasowy dualizm metod wystawniczych,
stosowany
w wystawie strojów ludowych i tańców ludowych, wywodzi się
stąd, że przedmiot obydwóch stoi na pograniczu dwóch kategorii
Ryc. 18. Próba V plastycznego
rozwiązania
głowy na manekinach
do stroju
ludowego w
Muzeum
Etnograficznym w Krakowie
Zastąpienie
głowy konstrukcją
pomocniczą
z
żelaza
eksponatów: przedmiotów z zakresu kultury materialnej i dzieł
sztuki.
Rozdroża te nie istnieją w wystawnietwie przedmiotów z innych dziedzin sztuki ludowej. Przez to jednak trudności eksponowania, np. rzeźby, ceramiki, haftów, malowanek itp. bynajmniej się nie zmniejszyły, a głównym tego powodem jest brak
tradycji wystawniczej w Polsce, co zmusza każdego projektanta
wystawy do indywidualnego przemyślenia wszystkich składowych
elementów ekspozycji, a więc do specjalnej t\vórczości w najpełniejszym tego słowa znaczeniu.
�442
443
Wiele prób, jakie dotychczas czyniono w' wynajdywaniu sposobów ekspozycji ludowej rzeźby figuralnej, należy dziś odrzucić
jako niefortunne.
Umieszczanie okazów tego działu plastyki
np. w gablocie oszklonej i to na półkach szklanych nie jest stosowne, bo szkło jako materiał obce jest drzewu i to jeszcze spatynowanemu. Umieszczanie ich na cokole obitym jutą, a na tle
fałdowanego perkalu wprowadza niepokój zbytecznym sugestionowaniem rytmu, który tylko akcentuje małe wymiary tych figurek. Stawianie zaś tej drobnicy na półce z deski lub cokole na tle
ściany nie nadaje się do sztucznego oświetlenia, bo cienie padające na ścianę łudzą widza wrażeniem zdwojonej ilości rzeźb wystawionych, wytwarzając niepożądaną gęstwę form. Wprawdzie
istnieją przypadki celowego wyzyskania rzucanego na ścianę cienia do spotęgowania ekspresji rzeźby 7, ale tego rodzaju środki,
doprowadzone do wysokiego kunsztu w teatrach cieni na wschodzie, uwodzą właściwie widza, odciągając jego uwagę od oryginału ku igraszkom jego cienia.
W muzeach dysponujących szczupłymi przestrzeniami przeznaczonymi do celów wystawowych stosuje się do ekspozycji rzeźby - kratę z twardego drzewa. Jest to sprzęt świetnie nadający
się do wystawy rzeźby ceramicznej, np. kropielniczek glinianych,
kafli malowanych lub płaskorzeźbionych, drzeworytniczych klocków do drukowania tkanin, itp. Ale gdy w muzeum w Damaszku
pomieszczono w trzech szeregach prostokątów drewnianej kraty - reliefy palmirskie tj. popiersia płaskorzeźbione 8, efekt był
chybiony. Rzeźby bowiem nawet małego formatu, ale nacechowane wyrazem monumentalnym,
osobliwie ,nie nadają się do
wtłaczania ich w sztywny szablon ramy.
Na wystawach sztuki przyjęto zasadę stawiania każdej rzeźby
na osobnym cokole. W muzeum etnograficznym zastosowanie tyl7 W
Galleria di Palazzo
Ukrzyżowanego z rozmysłu
padał na ścianę, wyolbrzymiał
Bianco w Ge::lUi zawieszona
została rzeźba
skośnie do płaszczyzny ściany, aby cień jej
ją i rozszerzał
8 Wedle
fotografii zamieszczonej
"Museum", 1954 nr l, s. 42.
\V
wszerz i wgłąb.
wydawa:1.ym przez
Unesco
piśmie
ko tego sposobu ekspozycji nie jest jednak celowe, gdyż przeważna część tradycyjnej rzeźby ludowej o tematyce świątkarskiej
posiada wymiary małe. Trzeba by więc do sali wystawowej wnieść
las postumentów.
W Muzeum Etnograficznym w Krakowie użyto w ekspozycji
rzeźby różnego sprzętu pomocniczego: cokołów, kolumn, półek,
krat, ale przede wszystkim wnęk, których konstrukcja opiera się
na zasadzie asymetryczności, a jednocześnie równowagi mas, aby
celowo nie budziła analogii do wnęk architektury kościelnej. Celem sharmonizowania patyny rzeźby z tłem użyto do budowy
wnęk - starych spatynowanych desek z płotu podmiejskiego.
Okna, które zwykle należą do nieużytków przestrzeni wystawowej w muzeach, w 1951 r. wyzyskano do ekspozycji wycinanek
w sali sztukiJudowej, wstawiając w nie duże, odpowiednio przycięte szyby, między którymi na matowej kalce przyczepiono duże
ażurowe gwiazdy lubelskie lub drzewka kurpiowskie. Efektowny
ten sposób nadaje się do wyzyskania tylko w oknach od północy
i to w związku z wystawą krótkotrwałą, jeśli nie chce się narażać
koloru wycinanek na odbarwienie skutkiem oddziaływania światła.
Również duże hafty na tiulu, np. zapaski żywieckie, imponująco
wyglądają między dwiema szybami zczepionymi u góry mosiężną klamrą, a u dołu nasadzonymi w jesionowy, politurowany
cokół. Inne zaś hafty eksponowano w gablotach płaskich na cokołach, na oszklonych ekranach zawieszanych na ścianach oraz
w ramach okiennych, harmonijkowato ułożonych i zaopatrzonych
\V szyby podwójne.
Wielki kłopot w ciasnych lokalach muzeów polskich sprawiają
tkaniny wymagające własnej przestrzeni i perspektywy do ich
oglądania, oraz ceramika, która nie dobrze się czuje w salach
"ładownych". Garnkowi bowiem nie każdy sprzęt odpowiada.
Wierzch szafy np. nie może być używany za półkę do garnków
lub innych przedmiotów. W układzie zaś tych statków na półce
niedobrze jest przestrzegać symetrii. Kobieta wiejska nigdy tak
nie czyni. Dla garnków chłopskich nadaje się półka z surowego
drzewa miękkiego, co najwyżej powoskowana. Siwaki na tle złotawej maty słomianej uszlachetniają swoją czerń ołowianą, ale
�444
445
ostrożnie z takimi pomysłami, degradującymi jeden eksponat do
roli służki lub dekoratorki przedmiotu drugiego.
W Muzeum Etnograficznym do wystawy ceramiki użyto półek
wiszących na hakach, a wspartych o posadzkę na żelaznych esowato wygiętych wspornikach, które całemu sprzętowi użyczają
dużej lekkości. Ceramikę zaś drobną, np. zabawki, figurki, naczyńka itp. umieszczono w płytkich gablotach dwustronnie
oszklonych, a posiadających ruchome połówki szklannych półek.
Gabloty te są dołem szersze. niż u góry, skutkiem pochylenia
ścian szklanych ku sobie. Kafte pokuckie umieszczono zaś w ścianach pieca rekonstruowanego w wymiarach naturalnych i zaopatrzonego od dołu w wierną rekonstrukcję jego obudowy drewnianej, inne zaś kafle oraz kropielniczki rozwieszono w jesionowej
kracie.
l
I
Ważnym problemem, wymagającym rozwiązania konstrukcji
oszklonych szaf w muzeach etnograficznych 9 jest: a) obliczenie
maksymalnie dopuszczalnej cieńkości lasek szkieletu. tj. krawężników i tzw. szprosów czyli pionowych listew przedziałowych
na żłączu szyb b) wyznaczenie miejsca na drzwi oraz c) kształt
podium. W trójdzielnych witrynach Muzeum Etnograficznego,
przeznaczonych do ekspozycji strojów, drzwi dano z boków,
"szprosom" nadano szerokość 3 cm, podium zaś zaopatrzono dołem w uskok, obity zewnątrz dyktą niepoliturowaną, aby nie zarysowała się podczas· froterowania podłogi. Wysokość całego
podium, ustalona po licznych doświadczeniach, wynosi 27 cm,
przy czym na sam uskok przypada 7 cm. Zagubienie proporcji
między wymiarami szafy, a wysokością podium daje wyniki
ujemne. W Muzeum w Bernie na Morawach witryny oszklone
z czterech stron posiadały w r. 1950 podium za wysokie, a za
wąskie w stosunku do bryły szafy. Skutkiem tego sprzęt nabierał
cech niespokojnych; trudnych do shatmoniwwania
z innymi,
a mało funkcjonalnych o tyle, że wysokie podium zmuszało widza
eZnane są nam przykłady
niefortunnego
umieszczenia
drzwi u wierzchu szafy, co w razie potrzeby wyjęcia stroju z szafy zmusza do kłopotliwego przewracania
sprzętu i wyciągania zeń figur.
9
I
.I
I
~.
do obserwowania figur zbyt wysoko postawionych. Słusznie więc
sprzęt ten rychło zastąpiony został innym.
Kolor szaf nie jest rzeczą obojętną. Naturalny kolor tw~rdego
drzewa szlachetnego jest niezawodnie najpiękniejszy, ale me należy się bać kolorów sztucznych. Skończyć trzeba z szarą. nudą
sprzętów muzealnych o zrudziałych barwach. Drzewo politurowane które po kilku latach zmienia swą barwę na tandetną,
mętn~brunatnawą, nie jest piękniejsze od drzewa barwionego na
kolor ułatwiający sprzętowi ukrycie się przed okiem widza. Chodzi tu o to, aby witryny muzealne nie narzucały się ani kształtem
ani kolorem. Już od dawna razi nas bowiem szkielet gablot, składający się z ozdobnie toczonych słupków, w których lubo.wano
się jeszcze z początkiem XX wieku. Dzisiaj aż nadto rozumIemy,.
że sprzęt, podobnie jak i oprawa plastyczna, nie może być zbyt
agresywny. Niedopuszczalna jest rywalizacja ramy z obrazem,
sprzętu z eksponatem. Sprzęt nie może robić wrażenia w~żnego
właśnie dlatego, że znajduje się w towarzystwie rzeczy mespornie od niego ważniejszych. Nie powinien rzucać się w oczy, jak
to się działo na Wystawie Odrodzenia'w Warszawie w r. 1953.
Nie istnieje standaryzowany sprzęt muzealny o uniwersalnym
zastosowaniu w ekspozycji, Zmienia się on bowiem zależnie od
przedmiotu i charakteru samej wystawy. Pojemne szafy p:ze~naczone do pomieszczenia manekinów ze strojami ludowymI me
nadają się do ekspozycji haftów, obrazów lub fotografii, bo głębia
szafy nie odpowiada płaskości tych eksponatów, a ich rozmiarom
i wielkość sprzętu.
Poza charakterem przedmiotu przemożny wpływ na strukturę
sprzętu pomocniczego wywiera charakter samej wystawy. Innych
sprzętów wymagają wystawy objazdowe, innych zaś wystawy
stałe lub czasowe. Muzeum Etnograficzne posługiwało się w wystawach objazdowych przystosowanymi do transportu ekranami
oszklonymi, gablotami dyptykowymi wspieranymi na cokołach,
przy czym cokoły te używane były jako skrzynki do przewozu
eksponatów.
W wystawie stałej stroje muszą być pomieszczone w odpowiednich witrynach, w wystawach zaś krótkotrwałych manekiny ze
�446
'.
strojami mogą być eksponowane w wolnej przestrzeni, (ryc. 19),
nie odgradzając się od widza taflą szklanną. W ten sposób eksponuje się też stroje ludowe na wystawach reprezentacyjnych obywając się bez szaf 10.
•
Nowoczesne muzealnictwo posługuje się sprzętem niewidocznym tzn. tak skonstruowanym, by nie zwracał na siebie uwagi
Ryc. 19. Część wystawy
czasowej "Sztuka Ludu Krakowskiego"
Etnograficznym w Krakowie
447
wystawniczych w muzeach. Oddziałał on rówmez na kolorystykę
ścian w muzeach nie ze względów dekoracyjnych, ale funkcjonalnych. Jeśli np. w Cincinnati Art Museum w Ohio ścianka przedziałowa z wnęką oświetloną od wewnątrz posiada tło ciemne to nie dlatego, aby barwą tą kontrastowała z sąsiednią ścianą
jasną, oświetloną z zewnątrz i nie dlatego, aby przez to sala była
"ciekawsza". Chodzi tu o to, aby słonecznie jasna wnęka tym
silniej ogniskowała na sobie uwagę widza. Swoją drogą to różne
ubarwienie ścian wnosi do wystawy nowy element malarskoarchitektoniczny 11.
Ekspozycja wnękowa łączy się zwykle z problemem oświetlenia. Zagadnienie to nabiera w nowoczesnym muzealnictwie specjalnego znaczenia z uwagi na to, że właściwe oświetlenie wystaw
w muzeach ułatwia właściwą recepcję wrażeń. W Muzeum Etnograficznym w Krakowie starano się stosować różnorodne spOsoby
oświetlenia. Izbę krakowską oświetla spod powały żarówka zawieszona w!środku pająka wykonanego z ziarnek fasoli, izbę zaś
podhalańską żarówka wsadzona dyskretnie w zakopcone szkiełko
lampy naftowej. W piecu garncarskim przebłyskuj e czerwony
ogień między garnkami przeznaczonymi do wypalania, olejarnię
zaś i folusz oświetla ogień dobywający się z pieca i płonący w świecaku zwisającym z belki powały. Makiety tańców ludowych
otrzymują światło z góry dzięki specjalnemu urządzeniu, zakrytemu dyskretnie abażurem. W oświetleniu strojów zastosowano
wyłącznie światło sztuczne, ukryte i podwójne, tj. od góry i od
dołu, zapalane i gaszone generalnie albo częściowo, zależnie od
potrzeby. Dwojakie oświetlenie, tj. sztuczne i dzienne, zastosowano w wystawie przedmiotów obrzędowych i rzeźby. Dzienne
oświetlenie otrzymała np. marzanna, gaik, przepiórka żniwna,
a sztuczne - turoń, gwiazda kolędnicza i szopka. W dziale zaś
w Muzeum
widza. Wchodzą tu w grę przede wszystkim wnęki oświetlone od
wewnątrz, podpatrzone w wystawach sklepowych. System wnękowy wprowadził rewolucję w konserwatywny zespół środków
11 W
tego rodzaju wnękach w Cincinnati Art Museum w Ohio zawieszono niektóre przedmioty
lekkie, np. instrume:lty
muzyczne, na mało
widocznych nitkach nylonowych. Pomysł ten znalazł u nas naśladowców
w wystawach oddziału archeologicz:lego w Muzeum Narodowym w Warszawie oraz oddziału instrumentów
muzycznych w Muzeum Narodowym
w Poznaniu .
10 Takie zaprezentowanie
strojów ludowych użycza im wiele uroku. Nie
jest w tym oczywiście zasługa aranżera wystawy, ale krasy samych strojów. Ze względu jednak na przepisy, obowiązujące w konserwacji okazów
muzealnych, wystawie:lie zabytków stroju w miejscach otwartych powinno być zaniechane.
.i
,1
i!
i
�448
rzeźby sztuczne oświetlenie otrzymała rzeźba o tematyce religijnej, a dzienne współczesna o tematyce świeckiej.
Dodać jeszcze należy, że w walce z pobłyskami na szybach
obrazów na szkle posłużono się naśladownictwem sposobu praktykowanego przez lud, który obrazy swe w izbie wiesza skośnie
do prostopadłego kierunku ściany. Środkiem zaś eliminującym
blaski są firanki w oknach, a w salach o silnym nasłonecznieniu - story.
W tej walce ze światłem, jako też we wszelkich sposobach posługiwania się światłem jako kombatantem w walce o spełnienie
zadań muzeum, chodzi nam zawsze o podkreślenie realizmu treści
i formy eksponowanych przedmiotów, a nie o ich opaczne przedstawienie. Całkowicie abstrahowane od kształtów realnych wizje
oraz irrealistyczne igraszki, dominujące nad konkretnymi treściami, nie wchodzą dziś nawet do programów teatrów iluzji.
Istnieją jednak mniej drastyczne dywagacje od realistycznej drogi. W Colorado Springs Taylor Museum urządzono np. taką
wystawę: na dużym cokole przykrytym ciemną draperią ustawiono tarasowato prostopadłościany, a na nich ceramikę Indian
Pueblo z nad Rio Grande. Ostatecznie można i tak. Jeśli jednak
tę "architekturę" oświetlono z góry, a całe tło utajono w mroku,.
pytamy się, poco ta mistyczna nastrojowość, dlaczego indiańskie
czarki i krągłe baniaki polichromowane i czarne na podkładzie
białym mają przy pomocy sztuczek z repertuaru filmowego przemawiać do widza tajemnicą jakiejś magii? Właśnie muzeum ma
zbliżać rzeczy dalekie, a zawiłe wyjaśniać - dlatego ekspozycja
powinna przemawiać mową prostą, a nie skomplikowaną w formie - wtedy jej treść stanie się więcej komunikatywna, a zasięg
jej oddziaływania się rozszerzy.
Do środków pomocniczych, zbliżających obiekt do widza należą też podpisy i napisy. Pożądana jest tu lakoniczność. Ściany
muzeów nie powiny konkurować z zadrukowanymi płachtami
gazet. W okresie przestawienia muzeów na nową ideologię, gdy
zdawkowe slogany i puste deklaracje zastępowały właściwą myśl
rewolucyjną, mającą przemawiać poprzez nowe, świadomie tworZOhe układy i stosunki rzeczy - pojawiały się w muzeach pol-
)
I
!
I
~
ł)
I
!
\
\
I
\
\
\
l
I
I
�.
•
LUBLIN 2790
i.\.
~
Che Im tla
�449
skich napisy, które "wisiały w powietrzu", nie mając oparcia
o przedmioty, znajdujące się w ich najbliższym otoczeniu 12. Tymczasem napis w muzeum powinien być albo sztandarem, którego
jak wiadomo, byle gdzie zatykać nie wolno, albo słowną klamrą
łączącą treść rzeczy - w przeciwnym razie mija się z celem. Poza
tym napis, jak dobry nauczyciel, może w sposób zwięzły i jasny
tłumaczyć treść niedostrzegalną wzrokiem.
Te wszystkie notatki warsztatowe, składające się z teoretycznych przemyśleń i. praktycznych doświadczeń, mógłbym zakończyć słowami onego rybałta, autora Pereg7'ynacyji dziadowskiej:
"Com pisał to prawdziwie, bom sam tego świadom". Ale ani wypróbowane metody, ani też środki podane w formie receptalnej
same przez się nie stają się zaczynem wystawy. Wystawę bowiem
tworzy człowiek. Dlatego, jeśli była mowa o typologii sprzętu
wystawowego, należy w formie przynajmniej anneksu podać
choćby w kilku rysach charakterystykę plastyka parającego się
sztuką wydawniczą.
12 W 1950 r. w ówczesnym
Muzeum Wielkopolskim (Oddział w Rogalinie, dział kultury i sztuki ludowej) umieszczony był na ścianie duży napis: "Sojusz robotniczo-chłopski,
a z :lim związana spółdzielczość wsi
wyzwoli kobietę z prymitywnych
warunków życia codziennego". Poniżej
zaś znajdowały się obrazy świętych niewiast z św. Barbarą na czele. Drugi
napis głosił: "Spółdzielczość państwa ludowego przynosi wymianę towarów bez wyzysku i racjo:lalne współdziałanie wsi z miastem". Poniżej zaś
dano przykłady z zakresu plecionltarstwa
i obróbki kory. Trzeci napis
brzmiał: "W czasach pańszczyzny i kapitalizmu
chłopi uciekając przed
wyzyskiem, zachowują prymitywne
urządzenia przetwórcze". Poniżej zaś
postawiono narzędzie zwane w Wielkopolsce wijotko,
używane przez tkaczy do robienia większych motków, a bynajmniej tego napisu nie ilustrujące. Na wystawie Odrodzenie w Polsce, urządzonej w 1953 r. w Muzeum
Narodowym w Warszawie, obok drzeworytów, przedstawiających
egzamin
studentów w Akademii krakowskiej, wnętrze izby chłopskiej oraz płacenie
przez chłopów renty w :laturaliach, znajdował si.;: napis: "Przy pańszczyżnie następuje oddzielenie producenta od miejsca, gdzie wytwarza produkt
niezbędny dla swego wyżywienia i na skutek tego całkowity produkt jego
29 "Luci", t. XLIV.
�450
Otóż obowiązuje go znajomość osiągnięć w dziedzinie wystawnictwa w kraju, jak i za granicą, korzystanie z dorobku dotychczasowego, a rozważna konfrontacja własnych pomysłów z cudzymi. Cechować go powinno nie upodobanie do nierozważnej
pogoni za nowością i nie aprioryczne przyznawanie racji temu, co
nowe. Plastyk urządzający wystawę sztuki ludowej nie powinien
szukać ekscentrycznych środków olśnienia i zadziwienia widza.
Właśnie dlatego, że ma pokazać sztukę ludzi prostych,. sztukę
związaną z potrzebami życia codziennego, obowiązuje go użycie
jak najprostszych środków ekspozycji, bo nic nie zdoła wyrazić
lepiej wielkości prawdziwej sztuki, jak prostota i artystyczna
prawda. Dlatego niewłaściwe są formy, które tę prostotę zasłaniają i te kolory, które ją zamazują. Ale pamiętać należy, że wulgaryzacja prostoty daje prostactwo, prostota zaś może być wytworna, ale nie przerafinowana.
Dla aranżera wystawy sztuki ludowej drogowskazem powinny
być słowa, które zapisał Ralf Waldo E m e r s o n: "Przypominam
sobie, że gdym za młodych lat słyszał o cudach włoskiego malarstwa, że wielkie obrazy będą mi czymś bardzo obcym, że będą
jakąś niespodziewaną kombinacją barwy i kształtu, jakimś zagranicznym cudem, przewspaniałą perłą wschodnią i złotem, czymś
na kształt sztandarów i błyszczącej broni, co tak zdumiewa oczy
i wyobraźnię uczniaka. Miałem ujrzeć, miałem się nauczyć, już
nie wiem co. Ale kiedym wreszcie przyjechał do Rzymu i zoba-
451
+
j
]
1
I
I
l
"
tl
:1
1
i
pracy jest produktem
dodatkowym przywłaszczonym
przez feudała". Na
wojewódzkiej wystawie sztuki ludowej w Gdańsku w 1955 r. czytaliśmy
taki napis nad dwiema malowa::lymi skrzyniami: "Forma ludowego sprzętu
kształtowała się w wyniku walki ludu o lepsze warunki bytu i wyzwolenie społeczne". Na wystawie Sztuka Ludowa w Okresie X-lecia, urządzonej w Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie w 195'5 r., pod figurą barana
z epoki brązu - właśnie barana - dał aranzer wystawy, architekt O. Hansen, taki napis: "Wielowiekowy dorobek artystyczny
mas ludowych jest
dla nas jednym z elementów budowy kultury socjalistycz::lej". Podobnych
przykładów można by przytoczyć więcej. W sumie dowodzą one, że marksistowskiego sensu wystawy nie realizuje się sloganem lub deklaracją.
choćby naj szczerszą i najsłuszniejszą,
ale wypowiedzianą
::lie we właści.,IVymczasie i miejscu.
l
I
,
j
+
czył własnymi oczyma te obrazy, spostrzegłem, że geniusz zostawił dla nowicjuszów barwność, fantastyczność, chęć błyszczenia,
a sam przenikał bezpośrednio do prostoty i prawdy, że był szczery, był bliski".
Od projektanta wystawy wymaga się wiele pomysłowości. Jeśli
nie zadowala go symetria, równowaga czy jednolinijność układu,
niech szuka innych rozwiązań. Picasso i Bracque otwarli nam
oczy na piękno form przenikających się, przechodzących i przecinających, piękno dynamiki linii, ciężai'lJ form i koloru, piękno
nowoczesnej symboliki i surrealistyki. Świat podniet twórczych
jest rozległy. Od talentu artysty zależy tylko, czym zastąpi strupieszałe szablony czy też staroświeckie nawyki i w jakim stopnin
jego nowatorstwo będzie komunikatywne dla innych. Ale ani na
moment zapominać mu nie wolno, że wystawa dla wystawy, wystawa jako cel sam w sobie jest czystym formalizmem, któremu
muzea służyć nie mogą.
Od każdej wystawy wymagamy, aby ~lyła urządzona estetycznie, ale to nie jest jej "alfa i omega". Za piękny uważamy układ
zgodny z celem, a więc ściśle wyrażający treść zamierzoną, a posiadający w ramach rzeczowego zespołu taką organizacją, która
daje widzowi także zadowolenie estetyczne. A więc prymat treści
przed formą zachowany być musi. Treść jest punktem wyjściowym zarówno dla scenarzysty, jak i plastyka dającego jej właściwą oprawę artystyczną.
W czasach, gdy muzea nie miały na celu upowszechnienia dóbr
kulturalnych,
gdy doborem eksponatów kierowała przypadkowość - nie istniała naukowa metoda ekspozycji. Zastępowało ją
estetyzowanie nie kontrolowane przez żaden cel społeczny, a opierający się jedynie na guście. Dziś cei, któremu muzeum służy,
jest z góry określony.
Powyższe fotografie wykonali: Zdzisław Furman ryc. 2, 10 i U, Staaisław
Kolowca ryc. 3, 6, 7, 8 i 9, Michał Maśliński ryc. l, 4, 5', 12, 13, 14, 15, 16, 17,
18 i 19.
,1
;fI
·1
29*
�t
i
I
ł
l
i
ADAM WRZOSEK
PRZEDWOJENNE MUZEUM KASZUBSKIE W DĘBKACH
\
~
Zacząłem interesować się etnografią przed laty przeszło czterdziestu, gdy byłem profesorem Uniwersytetu
Jagiellońskiego
i gdy powstawało muzeum etnograficzne w Krakowie. Inicjatorami założenia tego muzeum byli: wielce zasłużony dla etnografii.
polskiej inspektor szkolny Seweryn Udziela i profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego
Julian Talko-Hryncewicz,
antropolog,
z którym łączyły mię stosunki przyjaźni. Inicjatywa powstała
w 1910 r., a już w roku następnym dnia 19 lutego nastąpiło uroczyste ot\varcie muzeum. Podwaliną jego były zbiory etnograficzne Udzieli, Uniwersytetu Jagiellońskiego i Muzeum Przemy&lowego w Krakowie l. Przed otwarciem Muzeum powstało towarzystwo, którego zadaniem było opiekowanie się nim i dbanie
o jego rozwój. Przewodniczącym Wydziału Towarzystwa Muzeum
Etnograficznego został prof. Talko-Hryncewicz, a kustoszem Muzeum Udziela, który był duszą i Towarzystwa, i Muzeum.
Inteligencja krakowska, a za jej przykładem i prowincjonalna,
chętnie zapisywała się w poczet członków Towarzystwa, zwłaszcza profesorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego czynnie popierali
nową, szybko rozwijającą się instytucję, jaką było Muzeum. Ze
Sprawozdania
Wydziału Towarzystwa
Muzeum Etnograficznego
w KTakowie za rok 1918 i 19192 dowiadujemy się, że wśród
'7 członków Wydziału było aż czterech profesorów Uniwersytetu
1 M.
G li m o w s k i, Muzeum
;V.[uzealny", 1920 nr 6, s. 92-94.
2
VIII
te Krakowie
Sprawozdanie
za rok
Wydziału.
Etnograficzne
Towarzystu;a
1918 i 1919, Kraków
1920.
w
Krakowie,
Muzeum
"Przegląd
Etnograficznego
�455
454
Jagiellońskiego, a wśród 34 osób, które do roku 1919 były członkami założycielami, znajdowało się nas 8 profesorów tegoż Uniwersytetu. I wśród członków zwyczajnych Towarzystwa było
kilkunastu profesorów Wszechnicy Krakowskiej.
Z chęci przyczynienia się do rozwoju Muzeum, zacząłem zbierać
okazy etnograficzne, do czego miałem niemałą sposobność w czasie pierwszej wojny światowej. Będąc naczelnym lekarzem jednego z austriackich szpitali wojskowych w Krakowie (szpitala
przeznaczonego dla jeńców wojennych), stykałem się z żołnierzami różnych narodowości nie tylko w szpitalu, lecz i w dużym
obozie jeńców w Dąbiu pod Krakowem. Do obozu tego miałem
wyjątkowo dostęp w celu zbierania materiałów antropologicznych.
Zarówno w szpitalu, jak i w obozie nabywałem od jeńców, przeważnie z armii serbskiej i rosyjskiej, różne przedmioty przemysłu
ludowego, bez których mogli się w niewoli obejść, a natomiast
za uzyskane pieniądze kupić sobie coś z żywności, zwłaszcza, że
w obozie byli wprost głodzeni.
Do roku 1918 mój zbiorek etnograficzny składał się ze 192 okazów, z których 76 drobnych, a wśród nich kolekcję drzewnianych
łyżek rosyjskich, ofiarowałem Muzeum, a pozostałe 116 złożyłem
w nim jako depozyt wraz z oszkloną szafą. Wśród tego depozytu
było: 25 pasów kolorowych wełnianych serbskich ręcznej roboty,
szerokości od 5,7 do 75 cm i długości od 138 do 354 cm, dwa pasy
"kórzane, jeden z ładownicą na naboje; 2 kilimki serbskie, kierpce,
bałałajka, 5 obrazków ludowych rosyjskich, ręcznie malowanych,
53 rycin, fotografii i litografii oraz różne inne przedmioty.
i litografii oraz różne inne przedmioty.
Zapaliwszy się do gromadzenia okazów etnograficznych, zacząłem je zbierać od r. 1926 również na ziemi kaszubskiej, w czym
mi pomagała śp. żona moja Maria z Dąbrowskich.
Ponieważ zasobne Muzeum Kaszubskie we Wdzydzach, założone
przez Izydora Gulgowskiego, zawierało przeważnie okazy z południowej części Kaszub, przeto postanowiłem gromadzić je z północnej części. Zadanie okazało się zrazu niełatwym. Starałem się
wyszukiwać okazy etnograficzne kaszubskie tylko z najbliższych
okolic Zarnowca, oddalonego o 5 km od Dębków, osady rybac-
••
(
•
•
kiej położonej na północno-zachodnim krańcu Rzeczypospolitej,
na samej granicy Pomorza pruskiego, od którego oddzielała ją
rzeczka Piaśnica, przepływająca przez jezioro Żarnowieckie i wpadająca w Dębkach do morza. Przebywałem w Dębkach od 1923 r,
corocznie w miesiącach lipcu, sierpniu i wrześniu do r. 1939,
w którym w przewidywaniu wybuchu wojny, wyjechałem wyjątkowo wcześniej, bo w drugiej połowie sierpnia. Przeżyłem w Dęi.;kach ogółem 50 miesięcy, więc przeszło 4 lata. Wędrując często
po ziemi kaszubskiej, zwłaszcza w okolicach Żarnowca, wyszuki. wałem tam okazy muzealne.
W Dębkach nie spodziewałem się znaleźć wiele zabytków rzemiosła kaszubskiego, bo to była mała osada, której początek datuje się dopiero od drugiej połowy XVIII w. W 1922 r. gdym po
raz pierwszy był w Dębkach, składały się one zaledwie z jederiastu gospodarstw (8 kaszubskich i 3 niemieckich) położonych
wzdłuż wybrzeża w kierunku Kci.rwi na przestrzeni około 2 km.
Prócz jedenastu domów gospodarzy był jeszcze niezamieszkały,
mały domek byłego nauczyciela Niemca, razem więc dwanaście
domów mieszkalnych, z których tylko jeden był lepianką ze strzechą słomianą, pozostałe zaś były murowane prawie wyłącznie
kryte papą, tylko jeden z nich miał strzechę słomianą.
Ponieważ Dębki posiadają nadzwyczajne warunki na letnisko:
morze, piękną plażę, rzekę, las i łąki, wreszcie ciszę, ponieważ
jeden dom od drugiego stoi dość daleko, nic więc dziwnego, że
wybraloł sobie je na letni wypoczynek ludzie pracujący naukowo,
zmęczeni pracą i znużeni hałaśliwym życiem miejskim. Zaczęli
więc przyjeżdżać na lato do Dębków przede wszystkim profesorowie Uniwersytetu Poznańskiego, z rodzinami. Zachwyceni urokiem tej osady, chcieli mieć stałe w niej letniska, więc· wykupili
od miejscowej ludności cztery gospodarstwa: jedno niemieckie
i trzy kaszubskie, tak, że w roku 1923 pozostało już tylko pięć
kaszubskich gospodarstw i dwa niemieckie. Ponieważ w Dębkach
gleba jest licha, piaszczysta, a połowy ryb w morzu i rzece, w niektórych latach nie dopisują, przeto czterech gospodarzy zgodziło
się sprzedać profesorom Uniwersytetu Poznańskiego swoje gospodarstwa, aby za otrzymane pieniądze nabyć w bliższym lub dal-
�456
457
szym sąsiedztwie więcej i lepszej ziemi. Byłem jednym z nabywców. Kupiłem od Jana Grena jego gospodarstwo z dużym, najwięk~zym w Dębkach, murowanym budynkiem, pod którego dachem było parę izb gospodarza, duża izba szkolna, dwupokojowe
z kuchnią mieszkanie nauczyciela i stodoła oraz chlew. Dom ten,
według przypuszczenia Bernarda Chrzanowskiego, stał na mie:jscu
dawnej chaty, w której mieszkał w 1773 r. rybak Maciej Dębek,
osadzony tam przy uj';ciu Piaśnicy do morza przez benedyktynki
z Zarnowca. Za prawo łowienia ryb w morzu i korzystania z pastwiska dla 4 sztuk bydła, zobowiązał się chatę własnym kosztem .
naprawiać i w porządku utrzymywać, pilnować lasu, oddawać
klasztorowi w Zarnowcu rocznie łososi sztuk 15, jesiotra (jeśli
ułowi), i bursztyn (jeśli go znajdzie) 3. Od nazwiska tego pierwszego rybaka u ujścia Piaśnicy pochodzi nazwa miejscowości,
która za czasów niemieckieh brzmiała oficjalnie Dembeck, przez
Kaszubów była nazywana Dembeki, a przez letników Dębki i ta
nazwa ogólnie się przyjęła.
W tym domostwie, nabytym od Jana Grena, ostatnim na północno-zachodniej granicy Polski z 1772 r. i również po odzyskaniu niepodległości po pierwszej wojnie światowej, zapoczątkowane zostały zbiory etnograficzne kaszubskie.
•
przeznaczyć na JeJ pomieszczenie także kilka wielkich namiotów
na' 40 osób każdy, będących własnością Fundacji im. rektora
Swięcickiego. W 1939 r. było już w Dębkach domów mieszkalnych 22. Dom, w którym mieściły się okazy etnograficzne został
gruntownie przebudowany według planów architekta Tadeusza
Hornunga z Poznania i zamieniony na miły dworek z łamanym
dachem, pokrytym czerwonym eternitem. Po przebudowie było
w nim 9 pokoi i 2 kuchnie na dole, a prócz tego 5 pokoi mansardowych. Jeden duży pokój parterowy, z oddzielnym wejściem,
przeznaczony był na zbiory kaszubskie, a ponieważ rozrastały się
one coraz bardziej, została obok domu wybudowana w stylu kaszubskim drewniana chatka z podcieniem, pokryta strzechą
z trzciny obficie w Dębkach na brzegach Piaśnicy rosnącej. W tej
chacie (fot. 1) na dole i na stryszku, posiadającym okienka,
'mieściły się L":niej vvarto;:';ciowerzeczy, j ak narzędzia rolnicze,
W okresie międzywojennym Dębki zaczęły się szybko rozwijać.
Dwaj Kaszubi z młodszego pokolenia wybudowali domy murowane dla siebie i swych rodzin; letnicy - dwie obszerne wille
murowane i trzy domki drewniane; zmartwychwstańcy z Poznania - dużą kaplicę, a przy niej drewniany piętrowy dom wypoczynkowy; rząd - piętrową murowaną szkołę z mieszkaniem dla
nauczyciela; a Fundacja Nauka i Praca im. rektora Uniwersytetu
Poznańsńkiego Heliodora Święcickiego - duży piętrowy drewniany dom w stylu kaszubskim, jako letnisko dla młod7.ieży, z salę
jadalną i sypialnią na 50 osób. Gwarno było w lecie w Dębkach,
zwłaszcza, że przyjeżdżało tam tak dużo młodzieży szkolnej i akademickiej, iż dom wakacyjny nie wystarczał dla niej. Trzeba było
3 B. C h r z a n o w s k i,
s. 33-34.
Z
lcybrzeża
o
wybrzeżu,
Poznań
1917,
rot.
20. Chata
kaszubskc, w DE;bkach. \v któri'j
cenne okaz.v muzealne
znajdo\valy
się mniej
�459
458
modele sieci rybackich, skrzynie z mocno już wytartymi
malowidłaP'\i, stary warsztat tkacki itp. Nie spodziewałem
się, że?
w Dębkach w domu p. Augustyna Grena, naj starszej rodziny zamieszkałej w Dębkach, znajdę naj cenniejszy okaz dla zbiorów,
mianowicie piec z kaflami pomalowanymi ręcznie bardzo prymitywnie. Na białych kaflach znajdowały się niebieskie malowidła
przedstwiające kwiaty, dalej zwierzęta, przeważnie ptaki, i wreszcie różne inne malowidła nie powtarzające się na innych kaflach,
jak młyn, wiatrak, myśliwy strzelający do zwierzyny, piwniczy,
trzymający w jednej ręce kufel, w drugiej klucze. Piec był już
bardzo zużyty. Całych kafli zachowało się 52 (5 narożników i 47
płaskich, czworokątnych).
Część kafli była popękana. Piec nie
zapowiadał już długiej służby. Więc p. Gren, który popierał zakładanie zbiorów kaszubskich w Dębkach, chętnie zgodził się odstąpić mi go w zamian za nowy kaflowy. Stary piec malowany został przeniesiony
do pokoju muzealnego i umieszczony w rogu
izby. Według tradycji rodzinnej piec ten znajdował się dawniej
w Zarnowcu w zabudowaniach, należących niegdyś do tamtejszego klasztoru benedyktynek.
Stamtąd został on przeniesiony
do
Dębków. Ze tradycja ta może odpowiadać prawdzie, o tym świadczy niejedna rzecz. Jak wiadomo, klasztor w Zarnowcu założony
został w pierwszej połowie XIII wieku. Z początku był to klasztor cystersek, a od końca XVI w. benedyktynek.
Prócz Zarnowca
posiadał on dwanaście okolicznych wsi, z których jedna, Świecino, stała się pamiętna, gdyż w jej wąwozach stoczyli Polacy zwy-.
cięską bitwę z Krzyżakami w 1462 r. Benedyktynki
gospodarowały dobrze w swych wioskach, a Zarnowiec stał się ogniskiem
oświaty dla całej okolicy. Zakonnice utrzymywały
w niej szkołę
dla dziewcząt, w której uczyły także haftowania, muzyki i śpiewu 4. Zarnowiec był również siedzibą różnych rzemieślników, jak
się o tym mogłem przekonać z naj starszej księgi paraf:alnej, założonej w końcu XVI w. i zawierającej, prócz wykazów urodzonych, zaślubionych i zmarłych, także zapiski kronikarskie. Z tego
źródła cennego dla historii Zarnowca i okolic. oraz z dalszych
~ B. C h r
Z:3
n o w s k i,
Na kasz:!bsk:m
orze:;J~(, Poznań.
1910, s. 65.
t
I
••
,j
ksiąg parafialnych
robiłem mnogie wypisy. Niestety księgę tę
nieżyjący już proboszcz z Zarnowca wypożyczył jeszcze przed
wojną komuś, czyjego nazwiska nie pamiętał, a kto jej jnż nie
zwrócił, a liczne moje odpisy z tej księgi wywieźli Niemcy w czasie wojny z mego mieszkania w Poznaniu wraz z różnymi rękopisami i ślad po nich zaginął., Być może, wśród rzemieślników
żarnowieckich byli tacy, którzy potrafili kafle wyrabiać, zwłaszcza że gliny w Zarnowcu jest pod dostatkiem.
Za przypuszczeniem, że piec zrobiony był istotnie na miejscu w Zarnowcu na
zlecenie lub zamówienie klasztoru, przemawiają
malowidła na
dwóch kaflach i ułamku trzeciego: na jednym kaflu jest głowa
wołu (symbol ewangelisty
św. ł.ukasza), na drugim wizerunek
księdza w sutannie, trzymającego w jednej ręce krzyż, a w drugiej różaniec. Jeden z kafli ma malowidło jak gdyby z inicjałem
króla Sobieskiego. Malowidła robia wrażenie, że zostały one wykonane na żądanie tego, kto piec zamawiał. Na kaflu z głową wołu
wypisany był rok 1765. We wsi War3zkowie niedaleko odległej od
Zarnowca widziałem, bodaj w budynku szkolnym, podobni" malowany piec, lecz staranniej wykonany i lepiej zachowany. Miał
on datę 1793 r. Jak świadczyły maluwidła na kaflach, był on zrobiony przez innego rzemieślnika, niż piec z 1765 r., posiadającego
większe zdolności malarskie.
Przypuszczam,
że takich pieców
było w okolicach Zarnowca znacznie więcej. Były one wyrabiane
zapewne nie później jak w drugiej połowie XVIII w., gdyż już
w 1835 r. klasztor został skasowany po śmierci ostatniej zakonnicy 5, a zdaje si~ że już i przedtem podupadł. Piece z malowanymi kaflami wyrabiane w XVIII w., a może i wcześniej, oczywiście
zużywały się z czasem i spotykał je zapewne taki los, jak inne
zużyte rzeczy, tj. wyrzucenie na śmietnik. O kaflach nie wspomina ani Gulgowski 6, ani Lorentz 7, ani Fischer 8, ani Tadeusz
B. C h r z a n o w s k i, op. cit., s. 65.
L G u l g o w s k i, Kaszubi, Kraków 1924.
7 F.
L o r e n t z, Zarys etnografii
kaszubskiej,
"Pamiębik
Instytutu
Bałtyckiego", t. 16: 1934 z. 1.
8 A.
F i s c h e r, Kaszubi na tle etnografii
polskiej.
Studi um porównawcze, "Pamiętnik
Instytutu Bałtyckiego", t. 16: 1934, z. 2.
5
6
,
'
i
�4:60
!
~
.
461
Seweryn 9, ani Stelmachowska 10. Być więc może, że piece takie
znajdowały się tylko w bliższych i dalszych okolicach Żarnowca
a przede wszystkim w wioskach klasztornych. Należą one do za~
bytków sztuki ludowej kaszubskiej, i z tego też względu prof.
Stelmachowska podała fotografie 4 kafli pieca ze zbiorów w Dębkach w swoim pięknie wydanym dziele o sztuce ludowej na Kaszubach.
.
Jak wspomniałem, z początku gromadzenie okazów etnograficznych szło mi niełatwo, tak że w pierwszych czterech latach zdołałem z~brać tylko bardzo małą ich liczbę. Sądziłem, że otrzymam WIadomości o miejscach znajdowania się zabytków kaszubskich za pośrednictwem listonoszów poczty w Żarnowcu. Prosiłem ich, aby, roznosząc listy i gazety po okolicznych wsiach, bacznie śledzili czy w izbach gospodarzy kaszubskich nie ma malowanych skrzyń, stołków, ław, obrazków na szkle itp. rzeczy. Nie
~o~ta~cz~li mi oni żadnych wiadomości o ~ym, bo te rzeczy, jako
JUz meuzyteczne, częściowo zniszczone, a do tego niemodne, usuwane były na strychy, do różnych zakamarków lub do budynków
gospodarskich. Inna próba dowiadywania się, gdzie można znaleźć poszukiwane przeze mnie' rzeczy, także z początku zawiodła.
Ponieważ w całej okolicy był tylko jeden lekarz, i to już W podeszłym wieku, Niemiec, w ;Krokowie, oddalonym o 11 km. od
r:ębk~w, pr.zeto udawano się do mnie po porady lekarskie z sąsledmch WSi, a nawet dalszych, tym chętniej, że udzielałem porad
bezpłatnie, a nieraz i lekarstwa dawałem, które otrzymywałem
w dużej ilości jako bezpłatne próbki z wytwórni farmaceutycznych krajowych i zagranicznych. Po udzieleniu porady, wypytywałem chorych, czy nie mają dawnych kaszubskich sprzętów domowych i narzędzi rolniczych. Nie zawsze rozumiano o co mi
chodzi, a gdy jeden Kaszuba zrozumiał, odrzekł: u nas już takich
rzeczy nie ma, bo je przed laty wykupił też taki stary dzywok.
9 T.
S e w e r y n, Polskie malarstwo
ludowe,
Wydawnictwa
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie, nr lO, Kraków 1937.
19 B.
S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa na Kaszubach, "Archiwum
Etnograf1czne Instytutu
Zachodnio-Słowiańskiego
Uniwersytetu
Poznańskiego", 1937, z. 3.
Kto był tym starym dziwakiem, nie mógł mi wyjaśnić. Był to zapewne Niemiec, zbierający zabytki kaszubskie dla 'Muzeum
w Gdańsku. Później jednak, gdy już zgromadziłem pewną liczbę
okazów i pokazywałem je chorym, zrozumieli o jakie rzeczy za-_
biegam i zaczęli mi podobne przynosić lub przywozić, za które
naturalnie płaciłem. Na ogół zadawalali się mierną zapłatą, a tylko
żądano ode mnie wygórowanej zapłaty raz jeden. Sprzedawcą był
rolnik z sąsiedniego osiedla, Niemiec. Jednak i z nim doszedłem
do porozumienia.
Nawiasem dodam, że wśród Kaszubów nie brak nazwisk niemieckich. Byli to zapewne dawni przybysze niemieccy, którzy
stali się Kaszubami, jak Hochschulz, Semmerling i inni. Niektó-.
rzy rdzennni Kaszubi z dziada pradziada mieli także niemieckie
nazwiska, a właściwie zgermanizowane przez urzędników niemeckich, jak np. Gaffke, Kuhr lub Gron, których przodkowie, jak
się z ksiąg parafialnych dowiedziałem, nazywali się Gawk, Kur,
Grena. Gronowie zmienili już zniemczone nazwisko na Grenowie,
a Kuhrowie na Kurowie. Niestety wśród Niemców spotykałem
w okolicach ,ŻarnoWca i zgermanizowanych Kaszubów, o czym
świadczyły ich nazwiska: Katschke, Katschor.
W zbieraniu okazów do Muzeum pomagał mi Augustyn Dominik
z Poręby pod Sobieńczycami, który jako stypendysta Fundacji
Nauka i Praca im. Rektora Heliodora Święcickiego ukończył
Uniwersytet Ludowy w Dalkach, założony i kierowany przez ks.
Ltidwiczaka.
Gdy liczba okazów kaszubskich w Dębkach doszła w r. 1936
do 177, miałem o nich odczyt ilustrowany
przeszło 100
fotografiami i kilku akwarelami w Komisji Etnograficznej Polskiej Akądemii Umiejętności 11. W roku tym liczba zwiedzających
muzeum w czasie lata doszła już do 605.
W następnych latach zbiory znacznie się powiększyły. W r. 1937
przybyło do nich przedmiotów. 33, a w 1938 aż 42. Ile przybyło
,.
A. W r z o s e k, Etnograficzne
zbiory kaszubskie w Dębkach
w pow. morskim
[w) Sprawozdania
Polskiej Akademii
ności, t. 41: 1936, nr 9, s. 295-298.
11
pod Zar-
nowcem
Umiejęt-
�462
w 1939 nie wiadomo, gdyż zapiski z tego roku nie zachowały się.
W roku 1938 liczba okazów wynosiła już 250, nie licząc archeologicznych i jednego przyrodniczego. Szybki wzrost liczby przedmiotów w zbiorach w paru latach przed drugą wojną światową
można po części wytłumaczyć tym, że po udostępnieniu zbiorów
dla zwiedzających, zapoznawali się z nimi nie tylko liczni letnicy
z wybrzeża, którzy w celu zobaczenia kamienia granicznego przybywali do Dębków, lecz i Kaszubi: chorzy, którzy przychodzili
do mnie po porady lekarskie, dostawcy środków spożywczych,
którzy przynosili z sąsiednich wsi do Dębków masło, mleko, jaja,
drób, jagody, grzyby, miód itp., wreszcie Kaszubi, którzy w niedzielę robili wycieczki na wybrzeże morskie. Muzeum stało się
wśród Kaszubów dość znane. Nie potrzebowałem już szukać po
wsiach, a czasem i po strychach okazów muzealnych, gdyż przynoszono mi je i przywożono z własnej inicjatywy. Czasem byłem
w kłopocie z nabywaniem większych przedmiotów, na które zaczynało już brakować miejsca nawet w magazynie, którym był
strych w chacie kaszubskiej. Tak np. w 1936 r. miałem już siedem
skrzyń malowanych, w 1937 r. przywieziono mi trzy dalsze. Musiałem je nabyć, aby nie zrażać tych, którzy mogli dostarczyć
mi innych rzeczy, których jeszcze w zbiorach nie było.
W latach 1932 i 1933 zbiory w Dębkach były jedynymi tego
rodzaju, gdyż Muzeum Kaszub5kie małżonków Gulgowskich we
Wdzydzach, umieszczone w drewnianej chacie kaszubskiej, doszczętnie zniszczył pożar w 1932 r. Dopiero w 1934 r. dr Bożena
Stelmachowska zaczęła z inicjatywy prof. Bystronia, ówczesnego
dyrektora Departamentu nauki i szkół akademickich w Ministerstwie Oświaty, gromadzić okazy zabytków kaszubskich, umieszczając je na razie w Muzeum przy Szkole Morskiej w Gdyni. Już
w ciągu trzech pierwszych lat zgromadziła ich ponad 500, wśród
których było wiele' bardzo cennych rzeczy. Przy wspaniałych
tych zbiorach moje w Dębkach wyglądały arcyskromnie.
W 1936 r. zaczęła organizować zbiory kaszubskie również
w Gdyni, w Muzeum Miejskim, dr Janina Krajewska. Tak więc
zainteresowanie się etnografią kaszubską wzrastało bardzo w międzywojennym okresie.
463
Zaznaczyć \'/ypacla, że nie wszystkie przedmioty w zbiorach
w Dębkach były kupione, gdyż znalazło się pięciu ofiarodawców.
Czterech nazwiska znalazłem w części ocalałego inwentarza zbiorów. Do nich należał przede wszystkim śp. mgr prawa Franciszek
JagaIski. Znalazł on w domu rodzinnym w Sławoszynie, w tej
wiosce, w której urodził się naj zasłużeńszy badacz kaszubszczyzny
dr med. Florian Ceynowa, - na strychu piękny obrazek na szkle
ukrzyżowanego Chrystusa i ofiarował mi go. Wójt w Krokowie
Józef Nagel podarował mi ładną tabakierkę z rogu tzw. rożk
(rożek). Sołtys w Sławoszynie Augustyn Bober złożył w darze
dla Muzeum stare bardzo wiadro skórzane na wcdę, dobrze zachowane; takież wiadro, również dobrze zachow2.ne, dał mi Jan
Dominik z Żarnowca. Wreszcie tabakierkę drewnianą z artystycZ-"
nie wykonaną głową Żyda otrzymałem od Kaszuby, którego nazwiska nie odszukałem. Poniekąd do ofiarodawców zaliczyć trzeba
jeszcze dwie osoby, które wykazywały wielką bezinteresowność.
Jedną z nich była nieżyjąca już Dominikowa z Wybudowania
pod Żarn~wce~, która za dwa pięknie haftowane czepce po swej
matce, jeden wyszywany nićmi srebrnymi i złotymi, a drugi haftowany jedwabnymi, zażądała tylko tyle, ile będzie kosztować
msza za nieboszczkę. Drugim podobnym ofiarodawcą był Józef
Hochschulz z Kartoszyna, który mi przysłał piękny czepiec haftowany złotem i srebrem na czarnym aksamicie, dołączając list
do mnie, datowany 18 sierpnia .1938 r.: "Ta czapka była własnością Marty Hochschulz z Kartosz,vr.a, a ta ją miała po swej matce
Mariannie Hochschulz z domu Trella ze Sławoszyna, a ta znów
po jej matce także ze Sławoszyna. Że nie jestem zamożnym, Sza-:
nowny Pan Profesor może dać ile uważa. Pieniądze za tę czapkę
ofiarowane szłyby na mszę świętą lub zdrowaśki. Z uniżeniem
Józef Hochschulz. Do Jaśnie Oświeconego Pana Profesora Dr
Wrzoska w Dębkach".
Zbiory w Dębkach posiadały kartkowy inwentarz doprowadzony do 1938 r. włącznie, bo przybytkami ostatniego przedwojennego roku nie zdążono go uzupełnić. Po wojnie z 250 kartek inwentarzowych znalazłem w śmietniku w domu, w którym przed
wojną mieściły ~ę zbiory, tylko 140 kartek, niektóre w takim
�464
stanie, że nie można było ieh cciczytać. Na kartkach wypisana
była nazwa przedmiotu po polsku i po kaszubsku, data nabycia
go, imię i nazwisko osoby, od której go nabyto, i miejscowość,
z której okaz pochodził.
Nie mogę podać dokładnego spisu wszystkich przedmiotów,
które znajdowały się w zbiorach w Dębkach wobec nie zachowania się całego inwentarza i wobec tego, że nie wszystkie przedmioty były sfotografowane. Fotografie większości cenniejszych
okazów na szczęście zachowały się, gdyż były przechowywane
nie w Dębkach. Mam fotografie 72 przedmiotów z nieistniejących
już zbiorów w Dębkach.
Zbiory te zawierały dwojakiego rodzaju przedmioty, po pierwsze, kultury matrialnej, po drugie okazy sztuki kaszubskiej.
Przedmioty kultury materialnej składały się z następujących
działów: 1) dawnych mebli kaszubskich, 2) odzieży, 3) sprzętów
gospodarskich, 4) narzędzi rolniczych, 5) wyrobów koszykarskich
i w ogóle plecionkarskich, 6) wyrobów kowalskich, 7) 'przedmiotów z rybołówstwem związanych, 8) tabakierek' i p~zyrządów
służących do wyrobu tabaki, 9) różnych przedmiotów, nie mieszczących się w powyższych dział?ch.
Okazy sztuki kaszubskiej składały się: 1) z malowideł na drzewie i szkle, 2) z ceramiki, 3) z haftów, 4) z rzeźb.
Z przedmiotów, które się znajdowały w muzeum w Dębkach,
można było by wiernie odtworzyć wnętrze dawnej izby kaszubskiej bo nie brakowało w nim ani żadnego rodzaju sprzętów domowych, ani żadnego rodzaju okazów sztuki ludowej, ozdabiających niegdyś mieszkania Kaszubów.
465
mentem kwiatowym, drugie rodzinne rozsuwane na 6 nogach,
z firanką, trzecie ze śladami dawnego jednostajnego pomalowania, czwarte składające się z dwóch ław, które na noc zsuwano
i nakrywano siennikiem); ława składająca się z dwóch części
(pod prostym kątem złożonych), do postawienia przy piecu (tzw.
komka); 10 skrzyń, na niektórych zachowały się nieźle malowidła
(dwie z nich mają daty 1843 r., jedna 1844 r.); 5 szelbiągów
w rodzaju kredensów (Fot. 2), zwanych tabrotami, (z których
i
l
.-
,
.,,'
"
'J
I
Do działu dawnych mebli należały: stół dębowy w dole wiązany; ława z malowanym oparciem; 6 stołków, (niektóre z oparciami malowanymi w kwiaty); 2 fotele (jeden rzeźbiony, drugi
z wyplatanym siedzeniem z korzeni leszczyny) oraz stołek z takim samym wyplatanym siedzeniem 12; 4 łóżka (jedno z orna12 Fotografe
4 stołków, fotelika z wyplata:1ym siedzeniem i z takimże
siedzeniem krzesła zostały umieszczone w pracy A. W r z a s e k, Kaszubski przemysl
ludowy,
Poznań 1939, s. 9-11.
Fot. 21. Szelbiąg w rodzaju kredensu, zwany
(Muzeum Kaszubskie w Dębkach)
JO "Lud",
t. XLIV.
tabrot.
�466
467
jeden w kwiaty malowany, a drugi trójkątny do postawienia
w kącie izby, pozostałe ze śladami malowideł); kołyska na 4 nóżkach wpuszczonych do biegunów. Stare stołki kaszubskie mają
formę renesansową, podobną zupełnie do stołków na Podhalu,
a dawniej rozpowszechnioną i w innych częściach Polski.
Prawie wszystkie wymienione staroświeckie meble zostały
w okolicach Żarnowca z izb usunięte i zastąpione nowoczesnymi
meblami; nawet zegary z tarczami malowanymi i wagami są jako
niemodne wypierne z izb kaszubskich przez tanie budziki. W innych okolicach Kaszub, głównie południowych można jeszcze, jak pisała w 1'. 1937 dr Stelmachowska - "zauważyć ... niekiedy
w starych chatach dawny sprzęt zdobiony, a więc szelbiągi malowane z dekoracyjnym ornamentem, skrzynie malowane w kwiaty z przeważającym ornamentem tulipana i róży, ławy i krzesła
malowane oraz oryginalne w kształcie stoły i łóżka" 13.
Z dawnej odzieży kaszubskiej zachowało się w ogóle bardzo
mało rzeczy. Uczony rosyjski A. Hilferding, który podróżował po
ziemi kaszubskiej w celach naukowych w 1856 r., już wtedy
zauważył, że u Słowińców i Kaszubów strój ludowy zupełnie
zanikał, bo nosili go jedynie ludzie starzy, i to tylko niektóre
części dawnej odzieży H. Toteż dział dawnych strojów w zbiorach
dębkowskich był bardzo skąpy, jeśli nie liczyć pięknie haftowanych czepców. Z dawnego stroju dotąd jest w środkowej części
Kaszub w użyciu tylko jeszcze "czapka futrzana męska (muca),
szyta z zabarwionej na czarno skóry owczej, z wysokim brzegiem
do spuszczania, której Kaszubi uparcie się trzymają i której niechętnie pozbywają się nawet w lecie" 15. Czapki takie nosili dawniej również Kaszubi z okolic Żarnowca. Dwa okazy takich czapek były w zbiorach dębkowskich, a nadto czapka rybacka, która
była niegdyś własnością ojca Augustyna Grena w Dębkach.
13
B.
Warszawa
S t e l m a c h o w s k a,
1937,
[Odbitka
z:]
Etnografia
Słownik
Pomorza
Geograficzny
i Prus
Państwa
Wschodnich,
Polskiego,
t. 1, s.
14
208.
A. H i l f e r d i n g,
moria,
15
Petersburg
L o r e n t z,
Ostatki
1862, s. 49.
op. cit., s. 30.
Sławian
na jużnom
bieriegu
Czapka ta pochodziła z dawnych lat, skoro syn jej niegdyś właściciela ma już obecnie przeszło 80 lat, będąc naj starszym mieszkańcem Dębków. - Z dwóch wymienionych czapek kaszubskich,
baranim futrem podszytych, jedna była z wierzchu skórzana,
druga z ciemnozielonego sukna. Nadto z dawnej odzieży męskiej
posiadało muzeum ciemnogranatową
męską kapotę (kurtkę)
z warpu, czyli z grubej tkaniny wełnianej na krosnach wyrabianej. Ze stroju niewieściego miało muzeum kabat, od bardzo dawna już nie noszony przez Kaszubki, i innego kroju kaftanik czarny, także tylko dawniej noszony, oraz dwa czarne czepce niehaftowae, które niegdyś nosiły stare bialki tj. stare Kaszubki.
Dział sprzętów gospodarskich zawierał żarna ręczne w kadłubie stołowym, stępę ręczną z jednego pnia (do tłuczenia ziarna na
kaszę), stępor młotowaty, dwie maślnice w kształcie skrzynki na
biegunach, nosidło typu nieckowatego, duży warsztat tkacki
(krosna), 3 przyrządy do obrabiania lnu, 3 kołowrotki różnego
kształtu, 4 motowidła, ręczną maglownicę, 2 kijanki do prania
bielizny, duże niecki w kształcie koryta do zarabiania ciasta na
chleb, ławę do strugania wyrobów z drzewa, sieczkarnię ręczną,
przyrząd do prania wełny, dwa wiadra skórzane na wodę, które
dawno wyszły z użycia, ul pleciony ze słomy, takiż lecz z nadstawką drewnianą, 3 wagi drewniane z ciężarkami z cegły; również drewniane następujące rzeczy: latarnię, pułapkę na szczury,
maszynkę do robienia kiełbas, łyżki, miarkę do zboża i skrzyneczkę na sól.
Z dwóch maślnic jedna była bardzo stara, innego zupełnie typu
niż maślnica, która była w Muzeum wdzydzkim 16, druga zrobiona przez stolarza wJeidzinie na wzór wdzydzkiej (Fot. 3, Fot. 4).
Fischer, powołując się na niemieckie dzieło Gulgowskiego
o Kaszubach, pisze, że do skrzynki maślnicy na biegunach "wstawia się naczynie ze śmietaną, a potem się nią buja i w ten sposób
wyrabia masło" 17. Do starej maślnicy na biegunach, która była
w zbiorach w Dębkach, nie wstawiało się naczynia ze śmietaną,
Bałtijskogo
11
17
G li l g o w s k i, op. cit., s. 66.
F i s c h e r, op. cit., s. 15.
�468
469
a wprost wlewało się ją do skrzynki, która była przedzielona
\V środku prostopadłą
deszczułką, z licznymi okrągłymi otworami, a w górze szczelnie zamykana kwadratową deseczką·
Do działu narzędzi rolniczych należały następujące przedmioty:
3 drewniane pługi-radła, z których jeden mały służył, jak mi to
wyraźnie zaznaczył były jego właściciel, do orania ludźmi, a nie
,
były tak trwałe, że np. krzesło przez liczne lata używane, a potem
wyrzucone na strych jako nieużyteczny grat, gdyż było częściowo
stoczone i spróchniałe, zachowało w wybornym stanie siedzenie,
które wskutek częstego używania lśniło się jak szkło; wreszcie
do wyrobów koszykarskich należy zaliczyć żak z wikliny na wę-
,. "'_.A"T-··--'-~··-···""'-1
.
Fot. 22. Maselnica z pcczątku XIX w. (Muzeum
SzubsKie w Dębkach)
!
Ka-
końmi; brona cała drewniana; cep, który miał połączony dzierżak
z bijakiem rzemieniem ze skóry węgorza; kosa; grabie drewniane,
pojedyńcze jarzmo podgarlicowe, używane przyoraniu
jednym
wołem.
Do wyrobów koszykarskich i w ogóle plecionkarskich należały
różnego rodzaju koszyki, niektóre z dnem płaskim drewnianym,
4 wiaderka bardzo ściśle plecione z korzeni drzew iglastych, służące do noszenia wody, przy czym do trzymania ich w ręku służył
rzemień przymocowany do wiaderka w górnej jego części
w dwóch przeciwległych miejscach. Wspomniane wyżej wyplatane siedzenia fotela i krzesła paskami dartymi z korzeni leszczyny,
Fot. 23. Maselnica wykonana na wzór znajdującej
się niegdyś w Muzeum we Wdzydzach, wykona:la
przez stolarza \v Jeldzinie.
(Muzeum Kaszubskie
w Dębkach)
gorze, jakich obecnie nie używa się wcale, znaleziony niedaleko
ujścia Piaśnicy w błotnistym dawnym jej łożysku, które zmieniła w 1914 r. w czasie wielkiej burzy morskiej tamującej odpływ
jej wody do morza. W czasie tej pamiętnej burzy półwysep helski
został przerwany.
W dziale wyrobów kowalskich i ślusarskich były stare zamki
przy skrzyniach i jeden duży zamek zapewne do wielkich drzwi,
duża motyka do kopania rowów tzw. haka, trójnóg do stawiania
na nim garnków w kominku, hak dwuramienny z jednym ramieniem zakrzywionym kabłąkowato, służący do przyciągania i odpychania łodzi, a także do rozrywania strzechy w czasie pożaru.
W dziale przedmiotów z rybołówstwem związanych znajdowały się: dawne liny rybackie z drzewa i model przyrządu do ich
�471
robienia; kilkadziesiąt pławików z merkarni rybackimi, wyrzuconych w Dębkach na brzeg przez morze w różnych latach; modele
sieci do łowienia fląder i krewetek w morzu oraz ryb w stawach
i rowach; modele żaków do łowienia węgorzy w morzu i w Piaśnicy; model łódki rybackiej; drewniane czerpaki do wyle ..vania
wody z łodzi, wreszcie duża kilkumetrowej dugości łódź zrobiona
\"l
drugiej połO\"'7ieXIX wieku Vi nadmorskiej wiosce kaszubskiej
w Białog6rze na ówczesnym Pomorzu pruskim, nabyta przez nieżyjącego już rybaka w Dębkach Augustyna Kura i przez wiele
lat przez niego używana do połowów morskich.
Wśród Kaszubow niezmiernie rozpowszechnione jest zażywanie
t<::.baki,którą da\;vniej sami wyrabiali z liści tytoniowych. Do tego
celu służyła im zwężająca się ku dołowi okrągła misa, wewnątrz
chropo'vvata, w której miażdżyli wysuszone liście rozcieraczem
w kształcie maczugi, zwanym tabacznik
lub mjeLók, po czym
przesiewali sproszkowane liście przez sitko własnego wyrobu.
Wszystkie te trzy przedmioty znajdowały się w zbiorach dębkowskich, jak również różnego rodzaju tabakierki. Tabakę miał Kaszuba zawsze przy sobie bądź w zakorkowanych flaszeczkach białych, niebieskich lub zielonkawych, bądź w tabakierkach, których
trzy rodzaje są rozpowszechnione. Robione są one przez wiejskich
rzemieślników
kaszubskich.
Do najładniejszych należy rożek
(rożk), wyrabiany z górnej części rogu krowiego, wyskrobanego,
aby stał się możliwie cienkim, po czym ostry koniec rogu zagina
się ku dołowi, a potem nadaje się tabakierce kształt płaski. Tabakę wsypuje się przez dolny koniec tabakierki, zamykany wieczkiem drewnianym. W zagiętym końcu robi się otwór, przez który
wysypuje się tabakę. Otwór ten pozostaje stale otwarty, bo wskutek zagięcia rożka tabaka się nie wysypuje, jeśli tabakierką nie
potrząsał. Drugi rodzaj tabakierek wyrabia się z rogów baranich.
Mają one kształt owalny. Trzeci rodzaj tabakierek vlyrabianych
z kory wiśniowej lub brzozowej, ma także kształt owalny. Wszystkie te rodzaje tabakierek znajdowały się w muzeum w Dębkach
(różki w kilku nawet egzemplarzach różnych wielkości). Była
tam również wspomniana już tabakierka z drzewa z pięknie wyrzeźbioną. głową Zyda.
Tabakierka była, a poniekąd jest, ulubionym przedmiotem Kaszuby, z którym się nie rozstawał; nawet czasem do trumny nieboszczykowi wkładano ją, o czym Lorentz wspomina, pisząc, że
"Kaszubi na Pomorzu Niemieckim dawali dawniej zmarłemu do
grobu śpiewnik, monetę, jakiś przedmiot ulubiony, np. jego tabakierkę ..." 18.
Do działu różnych przedmiotów, które znajdowały się w zbiorach dębkowskich, należy zaliczyć kilka lasek domowego wyrobu,
laskę sołtysowską, (kleica, kozełj, parę fujarek, drewnianą formę
cio robienia cegieł, 4 stare zegary (jeden z drewnianymi walcami,
pochodzący od Jana Labudy ze Starzyna), 2 drewniane sikawki
ręczne do gaszenia ognia, dożynkowe bukieciki z kłosów w kształcie serca, parę zabawek: tyrkawkę
zwaną także klekotką i bąk
(kołowrotek
albo krużel), drewniany przyrząd do zdejmowania
obuwia tzw. piesek, 4 ręczniki na krosnach zrobione.
Muzeum w Dębkach posiadało daleko mniej okazów sztuki ludowej kaszubskiej niż kultury materialnej, np. obrazek na szkle
malowany tylko jeden, już wspomniany, małych rozmiarów, bo
171/2 X 271/2 cm. Do malowideł na drzewie należały ornamenty
na sprzętach domowych: szelbiągach, skrzyniach, ławach, stołkach, łóżkach.
W dziale ceramiki były dwa malowane stare dzbany, 2 dwojaki,
piece z malowanymi kaflami, dwie stare kropielniczki gliniane,
oraz współczesne wyroby ceramiczne Necla z Chmielna i Meissnera z Kartuz.
Szczególnie interesowałem się haftami i rzeźbami. Miałem
w zbiorach 6 czepców haftowanych. Pięć z nich było odmalowanych w naturalnej wielkości w r. 1937, w którym przygotowywałem pracę o haftach kaszubskich, o czym wspomniała dr Stelmacho\lska w swoim dziele o kaszubskiej sztuce ludowej 19. Miałem również akwarele wykonane przez artystkę malarkę innych
da\;vnych haftów kaszubskich, znajdujących się na sukienkach
madonn w kapliczkach domowych w Zarnowcu i w jego okoli18
L o r e :1 t z,
op. cit.,
s. 71.
'9 S t e l m a c h o w s k a,
Sztuka
ludowa
na Kaszubach,
s. XI.
�472
473
cacho Na niektórych madonnach były dwie sukienki, spodnia
i wierzchnia: Udało mi się otrzymać do zbiorów tylko jedną spodnią sukienkę, bo z kapliczkami Kaszubi rozstawać się nie chcieli.
Wypożyczyli mi je jednak do Dębków, gdzie zostały madonny
i ich sukienki odmalowane i odfotografowane. Niestety, wszystkie akwarele haftów, które przywiozłem z Dębków do Poznania,
nie ocalały w czasie wojny. Więc i zamierzona praca moja o haftach kaszubskich nie doszła do skutku.
W Muzeum w Dębkach nie brakło i współczesnych haftów, gdyż
wskrzeszone przez Teodorę Gulgowską hafciarstwo kaszubskie
rozwijało się dość pomyślnie, także dzięki instruktorkom hafciarstwa, które urządzały kursy po wsiach. Odbył się taki' kurs również w Krokowie, wsi odległej o kilka kilometrów od Żarnowca.
Prowadziła go rodowita Kaszubka Bronisława z Wryczów Plińska
z Wiela, żona artysty rzeźbiarza Teodora Plińskiego. Z tego powodu i w okolicach Żarnowca pojawiło się niemało nowych haftowanych rzeczy.
Na SZczęSClew Żarnowcu i okolicznych wsiach, w Odargowie,
Lubkowie, Jeldzinie i Sławo szynie zachowały się do naszych czasów dawne rzeźby kaszubskie, a zapewne i w innych wsiach, które
należały do obszernej parafii w Żarnowcu, dopiero po drugiej
wojnie światowej zmniejszonej przez utworzenie parafii w Krokowie (Fot. 5).
Co się tyczy okazów dawnych rzeźb ludowych kaszubskich, to
utarło się zdanie, że zachowało się ich niewiele. O rzeźbach kaszubskich wspominają w kilku tylko wierszach zarówno Gulgowski, jak i Fischer. Znacznie obszerniej rozwodzi się o nich Stelmachowska, lecz i ona opisuje szczegółowo zaledwie kilka rzeźb,
podając ich fotograficzne reprodukcje, a o innych wspomina
ogólnikov'lo ~o. Gulgowski, entuzjasta sztuki ludowej kaszubskiej,
wysoko podnoszący wartość artystyczną kaszubskich obrazów na
szkle i rzeźb, pisał o jednych i drugich, że zachowało się ich
mało 21. Fischer wszystkie uwagi swoje o rzeźbie kaszubskiej
zamknął w niespełna 4 następujących wierszach: "O znacznym
poczuciu artystycznym ludu kaszubskiego świadczą także pięknie
w drzewie rzeźbione przydrożne figury, które tak kształtem
swym jak nawet nazwą "bożą męką" wiążą się jak naj ściślej z podobnymi wytworami polskiej sztuki ludowej" 22.
20
21
22
S t e l m a c h o w s k a, Sztuka ludowa
G u l g o w s k i, op. cit., S. 84.
F i s c h e r, op. cit., S. 238 (98).
na Kaszubach,
S.
49-53.
Fot. 24. Dawna rzeźba kaszubska z Odargowa.
(Muzeum Kaszubskie w Dębkach)
�474
W Muzeum w DGbkach było wprawdzie tylko 9 okazó\v rzeźb
kaszubskich, ale było ich w okolicy więcej i to najlepszych, w domowych kapliczkach w Żarnowcu, Odargowie i Sławoszynie.
W Muzeum były następujące rzeźby: 1) Matka Boska z Dzieciatkiem Jezus polichromowana, zupełnie dobrze zachowana, poch"o..
dząca z Lubkowa; 2) z tejże wsi poC'Lodząca rzeźba i=.olichromowana postaci niewieściej siedzącej, mcże Jakiej świętej; 3) polichromowana figura z Jeldzina, uszkodzona (brak jednej ręki)
może św. Scholastyki (wysokość 46 cm); 4) madomla ze Sławoszvna, rzeźba bardzo prym:tywna ze śladami złocenia, u;;/~kodzo;13
(brak nosa i obu rąk od przedramion poc ~ynając); prz0drhmiona
były oddzielnie rzeźbione i na sztyftach osadzone o czym świadczą
otwory w ramionach), głowa nieproporcjonalnie mała, wysokość
figury 29 cm, a z rzeźbioną podstawką, do której jest przyklejona
i gwoździem przybita - 34 cm.); trzy rzeźby stolarza, rzeżbiarza
z J eldzina Franciszka Lemkego, ż)jącego w drugiej połowie
XIX wieku, a mianowicie: 5) fotel z wyrzeźbionym aniołem na
oparciu u góry i na końcach poręczy z artystycznie wykonanymi
łbami żmij; 6) ołtarzyk domowy wysokości 140 cm, bardzo dobrze
zachowany; 7) ozdobna :;zafeczka, co :lajmniei J 00 cm wysokości
z 6 rzeźbami (z dwiema głowami mfiskimi, ~ tyluż nie~ieścimi
i. u SZCZ?tu z dwiema postaciami brodatymi męskimi w postaci
SIedząceJ, plecami do siebie zwróconymi); 8) szopka zrobiona
przez Okroja w Wybudowaniu pod Karlikowem z figurkami ludzkimi i zwierzęcymi z drzewa wyrzeźbionymi i z gliny ulepionymi:
9) w~pomniana już tabakierka z wyrzeźbiona głową Żyda. Do
sztukI l.udowej można zaliczyć do pewnego stopnia także krzyż
dwa lIchtarze misternie znbbne z drobnych patyczków.
Z obu stron drzwi, pro\h;adzących do zbiorów w dworku umieszczonych, znajdowały się dwa duże żarna neolityczne, znalezione
przeze mnie, jedno przy drodze z Żarnowca do Lubkowa, drugie
w Pucku przy kościele, które podstawione było pod rynnę. Żarna
te pochod~ą z przed kilku tysięcy lat. Ówcześni mieszkańcy, może
p~z.odkowle Kaszubów, pracowicie je wyrobili, wyżłabiając w gramCI~ owalne mi.ejsce do wysypywania ziarna, które okrągłym
kamIennym rOZCIeraczem miażdży li.
475
W Muzeum był też kącik z kilkunastoma, nie włączonymi do
ir,\\-entarza zbiorów etnograficznych, okazami przedhistorycznymi, jak urnami i innym: naczyniami, oraz z kilku toporkami kamiennymi znalezionymi przez Kaszubó\v przy uprawie roli.
Te pochcdzące od KasZLibów okazy przedhistOl-yczr;e były czasem
dla mnie cenną wskazówką, \V jakich miejscach mam robić poszuki\vania archeologiczne, które prawie corocznie przedsiębrałem
\v czasie letniego pob:vtu \'17 Dębkach, a wyniki ich przcdsta\viałem
\V Komisji A:>.tropologicznej Polskiej Akademii Umie.iętności.
Jakby m:upelnier..iem zbiorów muzealnych był piękny ołtarz
w stylu kaszubskim w oddalonej o kilkadziesiąt kroków od mego
domu kaplicy XX Zmartwychwstańców.
Wyrzeźbił go miłośnik
sztuki ludowej kaszubskiej, zdolny Kaszuba Teodor Pliński z Wiela, miejsca urodzenia sławnego poety kaszubskiego Jarosza Derdowskiego. Jako stypendysta Fundacji Nauka i Praca im. rektora
Heliodora Święcickiego ukończył on najpierw Szkołę Zdobniczą
\v Poznaniu, a później Akademię Sztuk Pięknych 'vV Krakowie.
Smutny był los rzeczy, o których wyżej wspomniałem. Niemcy
z wielką pasją mścili się w czasie wojny na Dębkach, które po
pierwszej wojnie światowej stały się poniekąd ośrodkiem polskości dla całej okolicy, gdyż w tym samym domu, w którym były
zbiory kaszubskie, znajdowała się także biblioteczka. Przed wyjazdem z końcem lata z Dębków zostawiałem u nauczyciela
w Zarnowcu co roku kilkadzliesiąt książek, coraz Ito innych,
z których korzystała ludność kaszubska w zimie, gdy było mniej
pracy. Hitlerowcy snadź postanowili przede wszystkim zniszczyć
domy letników w Dębkach. Jedną murowaną piętrową willę
rozebrali do fundamentów, z drugiej pozostawili tylko trochę
muru dolnej części domu. Śladu nie pozostało z kilku drewnianych domów letników i z chatki w stylu kaszubskim, w której
była część mniej wartościowych okazów muzealnych. Z dworku,
w którym było muzeum, wywieźli najpierw drzwi i okna z futrynami, po czym zabrali się do rozbierania dachu, ale zdążyli tylko
część jego zniszczyć.
Co się stało ze zbiorami T:1uzealnymi i umeblowaniem kilkunastu pokoi, dokładnie dowiedzie0 się nie mogłem, bo rozmaitE'
�477
476
wieści o tym krążyły, między innymi, że sprzedawano za bezcen
meble. Dębki przechodziły i później w czasie wojny różne koleje.
Przez pewien czas cała ich ludność była z nich wysiedlona.
Zbiory kaszubskie odznaczały się tym, że pochodziły prawie
wyłącznie z Żarnowca i jego okolic, a więc z bardzo niewielkiego
terytorium pow. puckiego. Z ocalałych kartek inwentarza wynika,
że spośród 94 okazów, szczegółowo wymienionych w kartach,
pochodziło: z Lubkowa '34, z Żarnowca 9, tyleż z Wybudowania
pod Odargowem, z Jeldzina 6, tyleż z Dąbrowy, ze Sławoszyna 5,
z Dębków 4, z Kartoszyna 3, tyleż z Tyłowa, po 2 z Wybudowania
pod Żarnowcem, z Krokowy, Poręby pod Sobieńczycami, z Karlikowa, ze Starzyna i z pow. kartuskiego, po 1 z Nowego Dworu
pod Żarnowcem, z Nadola i Sobieńczyc. Prawdopodobnie i inne
okazy w liczbie 156 pochodzily również pr<lwie wszystkie z tych
samych miejscowości: z .pow. plckiego, a tylko kilka, a najwyżej
kilkanaście z pow. wejherowskiego i z pow. kartuskiego, z którego
pochodziły tylko dwa współczesne hafty.
Gdy przyjechałem po wojnie do Dębków, zastałem dom w iście
opłakanym stanie. Nie tylko nie było w nim ani drzwi, ani okien,
lecz nawet podłóg, a piece we wszystkieh pokojach rozbite. Piec
kaszubski z malowanymi kaflami został rozbity na drobniutkie
kawałki widać z premedytacją. Część tych kawałeczków pozostała
w miejscu, gdzie stał. Drewniane ściany i sufity w mansardowych
pokojach, użyte zostały zapewne na spalenie. Z zabytków kaszubskieh pozostał dawny ceglany piec chlebowy, wolno stojący,
w którym piekli niegdyś chleb dawni jego właściciele. Pozostały
także na dworze na dawnym miejscu dwa bardzo ciężkie żarna
neolityczne. Wśród drobnych szczątków pieca z malowanymi
kaflami znalazł się ułamek rzeźby z ozdobnej szafeczki, zapewne
potrzaskanej i użytej na opał.
Po wojnie, po naprawie zniszczeń w domach w Dębkach, okazało się, że nadających się do zamieszkania domów pozostało
tylko 12, a było ich w 1939 r. 22. Zniszczony został ołtarz w stylu
kaszubskim w kaplicy w Dębkach. I twórca jego Teodor Pliński
już nie żyje. Zeszedł również do grobu Michał Gaffke (Gawk)
z Jeldzina, zdolny cieśla i stolarz, który zrobił na moje zamó-
wienie kilkanaście stołków kaszubskich, stół i ławę na wzór
znajdujących się w Muzeum, i pięknie je pomalował motywami
kaszubskimi; rozstał się z tym światem Jan Gren, dawny mieszkaniec Dębków, który zrobił modele sieci rybackich dla Muzeum
i umiał wyplatać krzesła korzeniami leszczyny oraz wyrabiać
liny z drzewa; umarł także Jan Fleming, zwany Flemontem,
również dawny mieszkaniec Dębków, który umiejętnie wyplatał
ze słomy ule. Ubyli ci starzy Kaszubi, którzy podtrzymywali
resztki tradycji kaszubskiego przemysłu ludowego w okolicach
Żarnowca.
W końcu sierpnia 1939 r. przywiozłem z Dębków do Poznania
tabakierki kaszubskie, czepce haftowane nićmi złotymi, srebrnymi
i jedwabnymi, obrazek na szkle i jedną madonnę, tę najprymitywniej wykonaną, z odbitymi rękami i nosem. Jakby na
ironię losu ta jedyna rzecz znalazła się po wojnie u któregoś
z moich znajomych, natomiast przepadły czepce, obrazek, tabakierki i akwarele czepców i madonn kaszubskich. Ocalały tylko
fotografie, już teraz jako pamiątki po Muzeum.
MUZEUM W PŁOCKU
Muzeum w Płocku powstało w 1950 r. w wyniku wydzielenia
Muzeum z Towarzystwa Naukowego Płockiego i podporządkowania go Muzeum Narodowemu w Warszawie. Od tego momentu
tutejsze Muzeum otrzymało nazwę "Muzeum w Płocku" i zostało
zaliczone do typu regionalnego.
Muzeum nie posiada własnego gmachu i mieści się w dwóch
budynkach Towarzystwa Naukowego P~ockiego. Oba budynki
znajdują się przy reprezentacyjnym placu przylegającym do dawnego terenu zamkowego książąt mazowieckich.
W budynku przy pl. Narutowicza nr 8, który w swej części
najstarszej pochodzi z XV w., znajduje się biuro Muzeum oraz
magazyny; Jest to również siedziba Towarzystwa Naukowego
Płockiego z cenną biblioteką Im. Zielińskich.
W budynku przy pl. Narutowicza nr 2, który pochodzi z I poło
XIX w. mieszczą się stałe działy Muzeum, a mianowicie; parter --
�Dz. Geologii z Mineralogią, I p. - Dz. Archeologii Mazowsza
Płockiego. Dz. Historii Płocka, Dz. FaL~nyPolskiej; II p. - TVlagazyn Dz. ArcheologiczY1ego.
W budynku tym zamieszkuje również 8 rodzin oraz dwa lokale
użytkowane są przez instytucje usługowo-handlowe.
Ogółem II.'!uzeum posiada 22 pomieszczenia w tym 8 sal wystawo\vych. Powierzchnia sal wystawowych wynosi 293,91 m2, a ogólny metn'ż 504,27 m~. Ogromne trudności lokalo'tve paraliżują
planowy rozwój Muzeum. Odczuwa się brak pomieszczenia na
wystawy czasowe, na sale odczytowe i na pracownię konserwatorską. (Otwarcie Dz. Etnograficznego uzależnione jest również
od uzyskania nowych lokali.) Muzeum w Płocku posiada około
3 tysięcy eksponatów w tym blisko 300 pozycji etnograficznych;
część ich odnosi się do regionu płockiego. Do ciekawszych eksponatów należą skrzynie ludowe, tkaniny i ceramika. Sanniki w pow.
gostynińskim naj żywiej zachowały ludowe meblarstwo, zdobnictwo wnętrz i barwny ubiór kobiecy.
W zbiorach tutejszych jest wiele przykładów sztuki garncarskiej
z końca XIX wieku. Część zbiorów etnograficznych jest nieokreślona, pochodzi z różnych okolic Polski a nawet krajów zamorskich. Obecnie przy opracowywaniu Dz. Etnograficznego wskazane jest powiększenie zbiorów drogą zakupów czy też wymiany.
Własne badania muzealne prowadzone są w terenie w związku
z urządzaniem Dz. Etnograficznego. Do roku 1955 w gmachu Muzeum urządzane były czasowe wystawy, a z chwilą zajęcia sali
na Dz. Geologii z Mineralogią, wystawy czasowe organizowane
były w lokalach obcych na mieście.
Biblioteka Muzeum posiada około 200 pozycji z zakresu sztuki
i muzealnictwa. Muzeum nie ma archiwum.
W latach 1956/57 kierowniczka Muzeum wydrukowała 2 prace
w kwartalniku pt. "Notatki Płockie" wydawanym przez Komisję
Badań nad powstaniem i rozwojem Płocka.
W ramach pracy społecznej wygłaszane są stale odczyty w tutejszych szkołach i miejscowych instytucjach. Nawiązano ścisły kontakt z Muzeum w Toruniu, gdzie w Dz. Etnograficznym Kierowniczka Muzeum odbyła w 1957 r. 3-tygodniową praktykę.
Muzeum w Płocku winno się specjalizować w kierunku historycznym i przyrodniczym, jednocześnie prowadząc etnograficzne
prace badawcze w terenie.
K7'ystyna
PARK ETNOGRAFICZNY
Mierzejewska
W ZUBRZYCY GORNEJ NA ORAWIE
Podstawą organizacji Parku Etnograficznego
w Zubrzycy Górnej była
darowizna z 1937 r., dokonana przez rodzeństwo Joannę Wilczkową i Aleksnadra Lattyaka :la rzecz ówczesnego Pań.stwa Polskiego. Na dar składa
się dworek drewniany, pochodzący z XVIII w., rodowa siedziba nobilitowanych sołtysów i zasadźców Zubrzycy Górnej, Moniaków, oraz budynki
gospodarcze, pochodzące z pierwszej polowy 19 w. Obiekty powyższe roz·
mieszczone są na terenie ogrodu o powierzchni 6 ha, odz:J.aczającego si~
pięknym starodrzewem. Akt darowizny przewidywał pomieszczenie w starodawnym dworku muzeum, poświęconego kulturze ziemi orawskiej.
Po śmierci ostatniej spadkobierczyni,
Joan:ly Wilczkowej, konserwator
wojewódzki przeprowadził w 1953 r. remont dworku, przy czym przywrócono, w niektórych szczegółach pierwotną post~ać obiektu, zreko:lstruowano
brakujące szopy na podstawie inwentaryzacji
B. Tretera oraz prze:J.iesiono z sąsiednigo Pod wilka zabytkową
karczmę i zorganizowano w niej
schronisko turystyczne. Postawiono ją w pobliżu dworku. Ponieważ dworek służący sołtysiej rodzinie nie jest, ze względu na swoje rozmiary, typowym okazem budownictwa orawskiego, zakupiono w 1956 r. w Jabłoce
chłopską "chatę z wyżką" posiadającą na sosrębie komnaty datę 1764 r.
Prace nad przeniesieniem jej na teren Parku są w toku. Dalszy plan prac
konserwatorskich
przewiduje przeniesienie budynków przemysłowych, które w nie dawnej przeszłości składały się na całośc gospodarstwa sołtysiego,
jak: folusz, olejarnia, młyn i tartak. Administrację
Parku powierzyło Ministerstwo Kultury i Sztuki Polskiemu Towarzystwu Turystyczno-Krajoznawczemu, które związało ruch turystyczny
beskidzki z działal;lOścią
oświatową Parku Etnograficznego.
Park Etnograficzny
Orawski jest zamierzeniem
o znaczeniu ogólnopolskim. Czołowym eksponatem
Parku jest dworek, wywodzący swoją
architekturę
z ściśle chłopskiej chaty orawskiej lecz różniący się od :liej
dwukrotnie
większymi rozmiarami. Najcenniejsze
pomieszczenie dworku
stanowi czarna izba, kurna, z nalepą, kotłem zawieszonym nad otwartym
ogniskiem oraz wielkim piecem, bez przewodów komi:lOwych.
Organizacja ekspozycji muzealnej w dworku l przyległymi szopami polegać będzie na pracy etapami, w miarę u?:y,skiwania kredytów na zakup
�480
zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK.
Scenariusz
ekspozycji przewiduje
zorganizowa:lie
w lewym skrzydle
dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej,
typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej
Orawy. Dotychczasowa
działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji
izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego
oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych
eksponatów wynosi 236 szt.
Obowiązki admi:listratora
i pracownika
oświatowego pełni kierownik
schroniska turystycznego.
Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej
Komisji Opieki :lad Zabytkami,
stanowiącej
Sekcję
Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego
w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r.,
w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów
w terenie i prace
nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej
będzie przewodnik-ulotka,
przygotowany
przez pracowników
Muzeum Tatrzańskiego.
W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca
o charakterze
naukowym,
której celem jest etnograficzne
opracowanie
Orawy.
Wanda
i
I,
j
Jostowa
K
R
PROFESOR
o
N
I
K
A
DR BOŻENA STELMACHOWSKA
Wspomnienie
pośmiertne
Nauka polska pO:1iosła
bolesną stratę - w dniu
21 listopada 1956 r. zmarła
w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii
Uniwersytetu
M. Kopernika
w
Toruniu,
kierownik
Katedry i Zakładu Etnografii
U.M.K.
Profesor
B.
Stelmachowska
urodziła
się 5
grudnia 1889 r. we Wrześ:1i
w Wielkopolsce. W pobliskim
Poznaniu
pobierała
naukę w szkole średniej,
i na tamtejszym
Uniwersytecie
odbywała
wyższe
studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem
wybitnych profesorów:
Jana
Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego.
Jedną z Jej pierwszych
prac
l._
zawodowych było kierowanie w latach
1933-1939
placówką muzeabą,
Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła
szereg wyjazdów do zagranicznych
muzeów celem pogłębienia przedmiotu.
Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon,
Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga,
Szczecina, Stuttgartu,
Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in.
I
31 "Lud",
t. XLIV.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d948a517220a4a6b8e4c329b03e28299.pdf
946e3030b24b59b0ee419584fb5d6682
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:170
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:146
Title
A name given to the resource
Recenzje i sprawozdania / LUD 1957 t.44
Description
An account of the resource
LUD 1957 t.44, s.205-350
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
204
Istniejąca i przyjęta sieć badań 'PAE odpowiada w zasadzie
p?~rzebom atlasu; należałoby tylko na pograniczu zasięgów £aktow kulturow~ch, na granicach zróżnicowań kulturowych, a dalej
w .~asach ~społwyst~p?wania
zjawisk antagonistycznych prowadZlC b~~ama uzupe.ł~~aJ~ce, zagęszczając sieć przebadanych miej~COWOSCl,
~elem sClsleJszego sprecyzowania granicy zasięgów
l przebadama uwarunkowań, które na taki, a nie inny zasięg się
składają
44
II
Zobacz ró,,:nież artykuły
"D!e Erforschung
.J. G a J e~,
}.
.,i
dotyczące
der
Polskiego
Ackerbaugeriite
Atlasu
Etnograficznego:
im Zusammenhang
mit
Akademie der Wisse:lBerlin 1957. str. 1-22;
dem polmschen etnographischen
Atlas. Deutsche
schaften zu .serli.n. Band 13. Agrarethnographie,
K. M o s z y n s k l, Na marginesie
dyskusji
o Polskim
Atlasie
Etnograficznym.
Kwartabik
Historii Kultury Materialnej R. IV Warszawa 1956
nr3, str .. 391-412; J. G a je k, W sprawie dyskusji nad Polskim Atlase~
Etnograf!cznym.
Odpowiedź prof. K. Moszyńskiemu. Kwartalnik
Historii
Kult~ry Materialnej
1957 nr 3/4 str. 606-634, J. G a j e k, VAtlas
Ethnograpnlque
Polonais en 1953-1954. Kwartalnik
Historii Kultury Material:lej 1/2 1~58; Ergon str. 307-314; Zobacz też: Polski Atlas Etnograficzny
Zesz.~t probny. P. A. N. Instytut Historii Kultury Materialnej Zakład Etnografn we Wrocławiu, Wrocław 1958.
RECENZJE
I
SPRAWOZDANIA
SOWIETSKAJA ETNOGRAFIJA A. N. ZSRR Moskwa
L. N. CZIZIKOWA, M. N. SZMELEWA: Współczesne
z a b u d o wan i a c h ł o p s k i e (s. 54-72).
1955 z. 1-4'
rosyjskie
Wieś Wiriatino położona w dolinie rzeki Czelnowa (dopływ Cny), należy
to liczby starszych osiedli okręgu Tambowskiego. Wieś jest zabudowana
wg planu osiedli terenów południowowielkoruskich,
lecz zachowała ślady
starszego rozplanowania
zabudowań, właściwego osiedlom położonym na
brzegach rzek i wyciągniętych w jedną linię.
Celem uzyskania pełnego obrazu rozwoju i historii powstawania zabudowań mieszkalnych,
przeprowadzono
szczegółowe badania nad każdą
z ulic i zaułków. W trakcie badań nad budownictwem., brano również
pod uwagę ogólne wypadki historyczne, stan gospodarki i rodzinny byt
chłopów.
W XIX w. dla wsi Wiriatino, jak zresztą i dla całego okręgu Tambowskiego, było charakterystyczne
budownictwo zrębowe. Dawne budynki nie
zachowały się jednakże we wsi i opis ich został odtworzony na podstawie
opowiadań starych mieszkańców i na podstawie resztek starych zabudowań
:majdujących się w okolicy.
Budynek mieszkalny stał wzdłuż ulicy i był pokryty słomianym, czterospadowym dachem, budowany z belek o okrągłych zrębach wieńca; pod
węgły zrębu podkładano dębowe pnie tzw. podwałki. Zrąb izby składał się
z 15 wieńców, belki podłogi były wrąbane w pierwszy wieniec, między po·
dłogą a ziemią pozostawala wolna przestrzeń (ok. 0,5 m wys.). Belki sufitu
były wrąbane w wieniec, tzw. podbałocznyj
wenec.
Sufit był zrobiony
z połowic. tzn. cienkich bierwion przepołowionych.
Budynek mieszkalny
składał się przeważnie z jednej izby, sień była często wyplatana.
Piec
znajdował się w kącie przeciwległym od wejścia, otwór pieca był zwróeony do drzwi (jest to plan izby południowowielkoruskiej,
podtypu wschodniego).
Przeciętne
rozmiary
dawnych
budynków
mieszkalnych
były bardzo
małe (6 X 5, 7 X 7 m), natomiast rodziny zamieszkujące
je liczyły od 25
do 30 osób. Każdy kąt w izbie miał swoje przeznaczenie i nazwę: w perednem ugłu (w reprezentacyjnym
kącie) jadano i przyjmowano gości, \V zadnem
* Wskutek konieczności
lIlieszcza tylko te recenzje
zmniejszenia objętości "Ludu" - redakcja zac7.asopism, które dotyczą aktualnych badań.
�206
(wreprez.entacyjnym
kącie) Jadano i przyjmowano
gości, w zadnem
tylnym) spano, w pecznum ugtu (kąt pieca) znajdował się ruski piec,
w sudnem (kuchennym) prano. Starcy spali na piecu, młodzi na podłodze,
półkach i lawach.
Sypiano
zazwyczaj
na słomie, którą
przykrywano
plachtą tkaną w domu, postitkoj;
płachtą również okrywano się. Kobiety
prały na ławie Irontowej.
Podłogi nigdy nie myto, natomiast przed dorocznymi świętami skrobano ją skrobaczkami.
Domy o dwóch .izbach mieszkalnych
były zjawiskiem
bardzo rzadkim
i należały do najzamożniejszych
chłopów. Niektóre zamożne gospodarstwa
miały po kilka izb w zagrodzie.
Podwórza wsi Wiriatino
były otwarte.
Dawna forma i konstrukcja
podwórza zachowała się do dziś. Kryte pomieszczenia
dla bydła, drzewa
j
narzędzi gospodankich
były zrobione z opłotków i nazywano
je po~L1ieti. Powieti (szopy) stały za domem w odległości od 20-40
m. zaginały
się w stronę domu pod kątem prostym i czasami dochodziły z jednej
&trony domu, z drugiej sięgały do wrót. W dużych rodzinach, które po;iadały wielką ilość bydła, zdarzało się, że za pierwszym szeregiem szop
ustawiano
w pewnej odległości drugi rząd powiet·i.
Szopy były często
przegradzane
na m8.łe izdebki, w których latem sypiały pary małżeńskie
jednej wielkiej rodziny.
Pod szopami sporządzano
piwnice i łażnie zrębowe, w których piec był stawiany wg planu południowowielkoruskiego.
W zagrodach chłopskich znajdowały się szopy i stodoły dla niewymłócoBego zboża i siana. Młócono na klepisku, czasami młóckę organizowano
\V stodole.
Ten typ chłopskich
budynków
byl charakterystyczny
w XIX w. dla
'lvielu okręgów południowowielkoruskich:
w guberniach
orłowskiej, kurskiej, woroneżskiej,
tambowskiej
i przylegających
do nich okręgów tulskiego i riazańskiego.
Niedostateczne
materiały nie pozwalają na ustalenie
czasu powstania tego typu budownictwa.
Od 1880 r. w spoleczno-ekonomicznym
życiu wsi zaszły znaczne zmiany.
Masowy odpływ chłopów na sezonowe roboty sprzyjał stopniowemu wciąganiu chłopstwa w stosunki towarowo-pieniężne,
co z kolei powodowało
zmiany wewnątrz rodzin chłopskich.
Rodziny zaczynają się dzielić, tym
samym zmniejsza się ich liczebność. Wieś zaczyna szybko rozbudowywać
się. Do 1870 r. wieś liczyła 200 domów. Od 1880 r. powstają nowe ulice,
zabudowują stare, powsta je coraz więcej zagród.
Szczegółowe badania pozwoliły na prześledzenie
historii poszczególnycłt
:odzin, które często noszą to samo nazwisko. Poza tym w każdej rodzinie
istnieją jeszcze tzw. podwornyje
kliczki,
(podwórzowe przydomki), które
.:Jodawano do imienia głowy rodziny i które dotąd przetrwały.
Przy rodzinnym podziale, bracia zazwyczaj dzielili między siebie domy
i zabudowania
gospodarskie
lub przesiedlali
się na koniec wsi, gdzie
g'mina wydzielała im kawałek ziemi na zagrodę. ¥,T centrum wsi można
•.;głu
Iw
. !
i
'li
207
było osiedlić się tylko w tym wypadku, gdy ktokolwiek przenosił się na
inne miejsce i sprzedawał
swoją ziemię·
WlataciI
1880 zrębowe budynki
zaczynają być wypierane przez domy
!. cegły.
Chłopi wykupili od ziemian boga tą w glinę ziemię i bez większych
trudności mogli wyrabiać cegłę. Chlopi z dwóch lub trzech gospodarstw
wspólnie zakładali
cegielnię, sta"viali szopę do suszenia cegieł i sami
ją wypalali. W ten sposób w stosunko"vo niedługim czasie (1890 i pierwsze
dziesięciolecie XX w.) wieś była w znacznej mierze przebudowana.
Mimo
pewnych braków domów zbudowanych
w tym okresie (wilgoć, zużycie
WIększego zapasu opału niż w domach drewnianych)
budownictwo z cegieł
;'OZWiJ310 się coraz bardziej.
Pierwsze domy z cegiel stawiane były wg tradycyjnych
planów domów
drewnianych.
W miarę jednak wzrastających
kontaktów z miastem i rozwojem oBrodków przemysłowych,
ludność wiejska zaczęła stawiać większe
wymagania swemu domostwu. W pierwszym rzędzie objawia się to w dążeniu do wydzielenia w domu tzw. czystej połowy. Przy budowie z cegieł,
często ściana fundamentalna
dzieliła budynek na dwie części: kuchnię
i pokój. Do kuchni (jeżeli dom stal wzdłuż ulicy) prowadziły dwa wejścia:
jedno od ulicy, drugie od podwórza; piec był stawiany w kącie przeciwnym od ulicy·, otwór pieca był zwrócony ku wejściu,
prowadzącemu
z' ulicy. Ustawienie pieca świadczy o zachowaniu starych tradycji, chociaż
wejście znajduje się nie w bocznej ścianie, jak ongiś, lecz od ulicy. Budynek
mieszkalny z cegieł. oprócz pieca ruskiego, ogrzewany był piecem kaflowym, który od 1900 r. stawiany był w pokoju na środku "ślepej ściany",
wydzielając w ten sposób miejsce do spania.
W okresie poprzednim, przy podziale rodziny, odchodzącym cała rodzina
wspólnie budowała oddzielny dom. Z braku ziemi często nową izbę przyGudowywano do domu rodzicielskiego lub stawiano ją w tej samej zagrodzie, dzieląc zagrodę między dwie rodziny.
W okresie budownictwa
ceglanego przy podziale, pożądanym było również stawianie osobnego domu, jednakże taniej wypadało stawianie większego domu z myślą podzielenia go- w przyszłości na dwie łub trzy części.
Często, gdy rodzina nie posiadała
środków na wybudowanie
większeg6
domu. początkowo budowano go na jedną rodzinę, przy podziale zaś dobudowywano potrzebne izby. Zrozumiałe, że takie rozwiązanie pomieszczeń
dla rozrastającej
się wci<lŻ rodziny zmieniło tradycyjny
plan wnętrza, jak
również piec zmienił swoje tradycyjne ustawienie.
Piec mógł być stawiany
"~O różnych kątach w z~leżności od kierunku ulicy, wejścia i otaczających
dom innych mieszkalnych
i gospodarczych budynków.
W każdym zaś wyl'adku piec starano się ustawić jak najbardziej
racjonalnie.
tak aby kąt
kuchenny zabierał jak najmniej przestrzeni. W końcu XIX w. i na początkll
XX w. zachodzą zasudnicze zmiany w umeblowaniu domów z cegieł. W użyciewchodzą
meble ruchome .
�209
208
W budownictwie
gospodarczym
nie zaszły w owym czasie żadne zasadnicze zmiany. Spichrze były również murowane z żelaznymi drzwiami.
Biedniejsze gospodarstwa stawiały spichrze gliniane.
Rozwój budownictwa
ceglanego trwał do 1914 r. w Okresie I wojny
światowej rozwój budownictwa
mieszkaniowego
został poważnie zahamowany.
Reforma rolna po Wielkiej Rewolucji Październikowej
przyczyniła sit:
do ożywienia budownictwa, wieś zaczęła rozrastać się w szybkim tempie,
przybyły nowe ulice. W 1920 r. wybudowano 80 nowych domów, z czego
60 było drewnianych,
zaś 20 murowanych z cegły. Nowe budynki zrębowe
by~y obliczone na jedną małą rodzinę. Ogólne rozmiarj' domu zmieniły
się mało, lecz powierzchnia
mieszkalna,
przypadająca
na jednego człowieka wzrosła. W wielu drewnianych domach z tego okresu zachowało się
tradycyjne ustawienie pieca, lecz wzrastająca
tendencja (1900 r.) do wydzielenia "czystej" połowy spowodowała przesunięcie pieca bliżej drzwi, co
z kolei pozwalało w niektórych wypadkach na oddzielenie kuchni od "czystej" połowy. Dla lat 1920 charakterystyczny
zacźyna być drugi typ umieszczenia pieca w kącie koło drzwi. Takie ustawienie pieca, przy niewielkich
rozmiarach domu pozwalało na racjonalniejsze
wykorzystanie
powierzchni
i wydzielenie miejsca na pokój. Ten typ rozplanowania
wnętrza utrzymuje
sit; do dziś. Do pięciosciennych
budynków drewnianych
zaczęto stosować
plan izb domów murowanych
z lat 1900, tzn. wejście było umieszczone
w ścianie przeciwległej
od ulicy, piec znajdował się w kącie około drzwi,
otwór jego był skierowany na ścianę frontową.
Następny etap budownictwa' jest związany z kolektywizacją
gospodarki
wiejskiej.
Poczynając
od 1930 r. we wsi znów powraca budownictwo
drewniane,
gdyż wzrasta
zapotrzebowanie
cegły na budynki
społeczne
organizowanych od nowa kołchozów.
Obecnie większość nowych domów buduje się "na obłap" co ułatwia
obszycie domu tarcicą a kołchoźnicy znajdują, że jest to forma ładniejsza
od poprzednich.
W fundamentach
domów drewnianych
również zaszły
zmiany. Wprawdzie
wiele budynków
wzniesionych
w ciągu ostatnich
2'0 lat znajduje się na drewnianych piwnicach, jednakże przestrzeń między
podłogą a piwnicą jest wyłożona cegłami. Dzięki dostatecznej
ilości cementu na potrzeby
budownictwa,
zamiast
piwnic wznosi się ceglane
umocnione cementem słupy lub pełny cementowy fundament.
Podłogi są
wykładane z 5-cio cm. desek, heblowanych,
ściśle dopasowanych
i połączonych w "szkant".
Belki podłogowe,
tak jak niegdyś,
są wrąbane
w wieniec, jednakże w domach, które mają fundament cementowy, wp,o··
wadza się je w otwory zrobione w cemencie fundamentu, chroni to podłogę
od przedwczesnego gnicia i zniszczenia. Belki sufitu, tak jak niegd-yś, są
wmocowywane w przedostatnim
wieńcu, lecz budowa sufitu i dachu jest
o wiele poprawniejsza.
Sciany drewnianych
domów są wewnątrz otyn-
kov,'ane, zewnątrz zaś poszyte tarcicą i malowane. Niektóre domy później
budowane, mają wygląd i rozklad wewnętrzny na wzór domów miejskich.
Znaczne zmiany zaszły również w planie
wnętrz.
Na 40 zbadanych
domów zbudowanych
ok. 1930 r., 25 domów posiadało plan wnętrza
typu drugiego. Zaleciwie w 8 domach piec znajdowal się na starym tradycyjnym miejscu. Projektuje się również usunięcie pieca ruskiego z pomieszczeń mieszkalnych i ustawienia go w osobnej komórce, przeznaczonej
clo prania, gotowania jadła dla bydła oraz okresowego przetrzymywania
w niej młodego przychówku (cielaka, prosiaka, jagniąt).
Ten ostatni sposób powiększania
przestrzeni mieszkalnej rozpowszechnia się szybko \". wielu okręgach ZSRR, np. na terenie okręgu moskiewskiego, ulianowkiego,
kujbyszewskiego
gorkowskiego.
Okręgi te niegdyś
budowały domostwa wg planu środkowowielkoruskiego,
natomiast na terenie okręgu tambov,lskiego budowano wg planu południowowielkoruskiego.
Domy wieloizbowe nie są związane ze starymi t.radycjami etnicznymi i są
charakterystyczne
dla budownictwa nowego.
Obecnie można odróżnić trzy typy planu wnętrza zarówno w domach
murowanych jak drewnianych, w zależności od ustawienia pieca. Najbardziej przyjętym jest plan z ustawieniem pieca w kącie koło drzwi, z otworem skierowanym
na boczną ścianę. Kołchożnicy uważają go za najbardziej wygodny przy dwuizbowym planie domu. Potwierdzeniem
jest rozpowszechnienie
się w całym kraju tego typu rozplanowania
wnętrza, niezależnie od miejscowych tradycji rozplanowania
izb. Dowodzi to również
o zacieraniu się różnic między poszczególnymi okręgami, które powstały
na tle tradycji etnicznych.
Wraz z ustrojem kołchozowym nastąpiły zmiany w urządzeniu
domu
i w całym bycie ludności. Wielkie zmiany zaszły również w zabudowaniach
gospodarskich. W rezultacie kolektywizacji gospodarstwa wiejskiego zmniejszyła się znacznie liczba zabudowań gospodarczych, część tych budynków
(st.odoły, stajnie) znikły zupełnie, zastąpiły je budynki kołchozowe. Konstrukcja pozostałych jest znacznie ulepszona: plecionka i glina zostały zastąpione drzewem. W rozwoju współczesnego domostwa na wsi wyraża się
proces zacierania
się różnic kulhualnych
i bytowych między miastem
i wsią. Przejawem tego jest dążenie do ulepszenia konstrukcji
domu, d,o
budownictwa
wieloizbowego i urządzania
wnętrza meblami typu miejskiego.
A. P. OKLADNIKOW, W. W. NARYSZKIN: N o wed
a n e o s t a r 0ż y t n y c h k u l t u r a c h n a pół w y s P i e C z u k o t s k i m (Starożytne
osiedle nad rzeką Kanczałan) (str. 151-159).
W 1953 r. czukotskie muzeum krajoznawcze zostało zawiadomione przez
:udność miejscową o odkryciu
dawnego osiedla nad rzeką Kanczałan.
Rzeka Kanczalan
bierze swój początek z gór Anadyrskich,
biegnie na
H ..Luci", t. XLIV.
�211
210
południe i wpada do Kańczałańskiej
zatoki, którą uważa się za ujście rzeki.
Zatoka Kańczałańska
jednoczy się z ujściem rzeki Anadyr, obie więc rzeki
wpadają w rezultacie do wielkiej laguny Anadyrskiej,
która z kolei łączy
się z zatoką Berynga. Okolica jest dość płaska, pokryta tundrą, brzegi rzek
porosłe krzewami.
Pierwsze badania
osiedla stwierdziły,
że składało się ono z li półziemianek, położonych w jednej linii na niewysokim pagórku, prostopadle
do
brzegu zatoki, tzn. z południa na północ. Ostatnia ziemianka znajduje się
o 2 m od urwistego i wysokiego brzegu rzeki. Resztki ziemianek mają dziś
wygląd jam w formie czaszy, o średnicy 3 do 6,5 m, głębokie od 0,5 do l m.
Każda ziemianka
jest otoczona wałem, wysokim od 20 do 30 cm z zewnętrznej strony, szerokim ok. 0,7 m. Wyjście z ziemianki ma dziś wygląd
wgłębienia
w wale otaczającym
ziemiankę.
Zimą, wyjściem z ziemianki
był prawdopodobnie
otwór odprowadzający
dym, gdyż głębokie
śniegi
uniemożliwiały
wydostanie
się na zewnątrz otworem bocznym.
W odległości ok. 200 m od wymienionego
osiedla, odkryto drugą grupę
analogicznych
ziemianek. Znajdują się one na nieco wyższym pagórku położonym wzdluż zatoki w odległości od 10-15 m od brzegu. Ziemianki są
ustawione jak i poprzednie, w jednej linii. Miejsce na osiedla zostało wybrane mądrze, gdyż okolica obfituje w ryby i dzikie zwierzęta, poza tym
przez tę okolicę prowadziły
ongiś drogi wędrówek reniferów.
Jedna z częściowo odkrytych
ziemianek pierwszego osiedla była wykopana w piasku; podstawa
jej znajdowała
się na głębokości ok. 70 cm
od poziomu tundry.
Na głębokości ok. 12-13 cm odkryto ognisko wokół
którego znajdowało
się 7 gładkich
kamieni
otaczających
nagromadzony
popiół. W ognisku i wokół niego znaleziono wielką ilość kości jelenia
północnego; mało natomiast
znaleziono ości ryb. Prócz kości odkryto skorupy prymitywnych
glinianych
garnków
i 16 skrobaczów
z obsydianu.
W ziemiance
znajdowały
się dwie grupy skorup ceramiki.
Obok narzędzi
)tamiennych
znaleziono wyroby kościane: 2 motyki-kopaczki,
młot, harpun.
W tejże ziemiance znaleziono 8 małych, okrągłych kamieni podobnych
do kamieni, których
dziś używają
Czukczowie
jako ciężark6w
do sieci.
Być może mieszkańcy
ziemianek
używali sieci do łowienia ryb. W południowej
i zachodniej
części ziemianki
odkryto resztki dw6ch 'słupów,
które podtrzymywały
pokrycie
ziemianki.
Z przedmiotów
kultury
materialnej znaleziono zaledwo 16 szt. narzędzi kamiennych.
Są to masywne
skrobacze,
z twardym
prawie
pionowym
ostrzem.
Inwentarz
narzędzi
kościannych
jest b. nieliczny.
Składa się nań kopaczka-motyka,
ciężka
i masywna z kła morsa; młot zrobiony również z kła morsa, ostrze kopaczki
illb pałki _ kopaczki z rogu jelenia północnego, w końcu harpun z kości
morsa.
Sądząc z dość
rodzaju.
Pierwsza
licznych
skorup
ceramiki,
grupa to naczynia zrobione
naczynia
z grubej
były trojakiego
glinianej
mas.v,
lawierającej
dość dużą ilość okrągłych
ziaren kamienia,
prawdopodobnie
:norskiego piasku.
Kolor czerpaków
był czerwonawo-szary.
Forma tego
naczynia jest dość niezwykła. gdyż bylo ono bardzo szerokie i stosunkowo
n'skie, dno okrągłe, lekko spłaszczone.
Ceramika z Kanczałanu
ma wiele
wspólnego z ceramiką
staroeskimoską,
podobnie zresztą jak i narzędzia
z kości. Natomiast
przedmioty
z kamienia.
szczególnie skrobacze, różnią
się formą od podobnych narzędzi staroeskimoskich
i raczej są zbliżone do
starokoriackich
z okolic wybrzeża Morza Ochockiego.
Należy podkreślić, że kultura mieszkańców
stanowiska
kanczałańskiego
jest zasadniczo różna od kontynetalnej
kultury środkowej części półwyspu
Czukotskiego,
którą odkryto ostatnimi czasy nad jeziorem Jakitiki i Czyrowego w basenie rzeki Anadyr.
Różnice między obu kulturami
są tak
zasadnicze,
że należy brać pod uwagę istnienie
dwóch różnych kultur.
Kultury
z nad jezior Jakitiki
i Czyrowego
należy uważać
za kulturę
I tysiąclecia p.n.e., kultura Kanczałańska
jest późniejsza. Mieszkańcy z nad
jezior Środkowoczukotskiej
tundry byli kontynentalnymi
myśliwymi i rybakami, natomiast
ludzie z Zatoki Anadyrskfej
należeli do plemion nadmorskich
zajmujących
się nie tylko polowaniem
na jelenia p6łnocnego
i rybołówstwem,
lecz i polowaniem
na zwierza morskiego.
Ich związek
z kulturą
plemion Arktyki nie pozostawia
wątpliwości,
co jest widoczne
szczeg6lnie w ceramice. Wątpliwe
też jest, czy należy za ich przodków
uważać Koriak6w.
Jest to jakaś nieznana dotychczas kultura
p6łnocnowschodniej Azji, która wymaga dalszych badań archeologicznych
z udziałem etnografów,
lingwistów i antropologów.
L. PUSZKAREWA:
Na r a d a k ole k t y w u a u t or s k iego n a d
"R o d z i n a i b Y t r o d z i n y c h ł o p s t w a koł c h oz o w e g o n a r o d ó w ZSRR" (s. 173-175).
t em a t em
6 grudnia
J.954 r. w Instytucie
etnografii
AN ZSRR odbyła się narada
wsp6łautorów
pracy: Rodzina i byt rodziny chłopstwa
kołchozowego
na1'odów ZSRR. W czasie narady wygłoszono
następujące
referaty:
1) W. J.
K r u p i a n s k a: Metoda
badań <ł"odziny kołchozowej
we wsi Wiriatino
dzielni.cy Tambowskiej,
2) E. M. Kra w e c: Badania nad bytem rodziny
chłopstwa.
kolchozowego
Ukrainy,
3) 1. F. S i m o n e n k o: Byt rodziny
we wsi zakarpackiej
Neresnicy,
4) E. T. Kar a p e t i a n: Skład ormiańskiej rodziny kołchozowej.
5) E. P. L a s s e: R O d z i n a i byt rodziny chłopstwa kołchozowego
okręgu
Cesisskiego
Łotyskiej
SRR, 6) A. 1. W i s z n i a u s k a j t e: Rola rodziny
w produkcji
i życiu społecznym
kołchozu.
W trakcie dyskusji skonstatowano,
że prace monograficzne
nad omav!~anym zagadnieniem
zostały w Armenii i Litwie zakończone. 1. F. S im o n e n c e, którego referat oceniono pozytywnie, zarzucono jednak, że nie
zostały zbadane wszystkie rodziny zamieszkujące
wieś Neresnicę, poniewal
autor ograniczył się tylko do rodzin pracujących
w kołchozie.
�213
212
Z dużym zainteresowaniem
wysłuchano
referatu
W. J. K r li p i a n-s k i e j i podsumowania
P. L K u s z n i e l' a o wynikach badań na podstawie etnograficznej
ankiety opracowanej
przez P. L Kuszniera.
Ankiet<>przyniosła dokładne informacje o liczbie ludności, o poziomie jej kultury,
o zawodach, o stosunkach
pokrewieństwa,
o tym kto jest głową rodziny,
o składzie i charakterze
rodziny wsi Wiriatino.
Ankieta objęla 454 rodziny.
Statystyczne
dane pozwalają
na naukowe
opracowanie
nowych
problemów, oraz na rzeczową ocenę rozwoju kultury i bytu rodziny, j<'k
też pogłębią badania
nad różnymi formami wpływu miasta i miejskiej
kultury
na rodzinę
kołchozową.
W referacie
W. J. K l' U P i a n s k i e j
szczegółowo
został przeanalizowany
budżet
rodziny
kołchozowej,
jako
czynnik rozstrzygający
wiele zagadnień bytu rodziny.
P. L K u s z n i e l' zalecał etnografom
stacjonarną
metodę
badań
w trakcie różnych pór roku. Metoda ta daje pełny i wszechstronny
materiał oraz pozwala na wyciągnięcie faktycznych
wniosków.
W trakcie
dyskusji
nad pracą
moskiewskich
etnografów,
oceniono
obiektywnie
metodę posługiwania
się danymi statystycznymi,
ankietami
i budżetami rodzin. Metoda ta pozwoli ustawić badania nad bytem rodziny
na pC'dstawie naukowej i pozwoli na przejście od zwykłych opisów zjawisk
etnograficznych
do ustalenia prawidłowości
rozwoju rodziny.
Na skutek
różnego rodzaju trudności przy badaniu budżetu, zebrani zwrócili się z apelem do Instytutu
Etnografii
o opracowanie
badań budżetów.
Referat E. T. Kar a p e t i a n a o składzie współczesnej rodziny ormiańskiej wywołał gorącą dyskusję nad teoretycznymi
zagadnieniami
związanymi ze strukturą współczesnej rodziny i jej składem liczbowym, oraz nad
możliwością powstania współcześnie wielkich rodzin nierozdzielanych
itd.
Dalszych badań wymagają przeżytki egzystujące jeszcze we współczesnych
stosunkach rodzinnych, oraz przyczyny wpływów przesądów na byt chłopa.
Zagadnienia te często występują w kołchozach okolic nadbałtyckich.
Stwierdzono również, że etnografowie
do dziś nie zajmowali się poważnie źródłem przesądów i przyczynami
ich trwania
wśród ludności.
Uczestnicy
narady stwierdzili konieczność podjęcia badań nad tym zagadnieniem.
Na zakończenie podjęto decyzję wydania materiałów
o rodzinie i bycie
rodziny w oddzielnych zbiorach i seriach.
"SOWIETSKAJ A ETNOGRAFIA",
A. BERNSZTAM:
Zagadnienie
g i s k i e g o.
z 2. Moskwa,
r. (s. 16-27).
n a l' o d u k i r-
1955
p oc h o d z e n ia
Artykuł został napisany z konieczności podsumowania
zebranego w ostatnich latach
materiału,
oraz poddania
anali2lie niektórych
zagadnień
dotyczących
etnogenezy
Kirgizów,
zagadnień
zagmatv:anych
pod wplywem fałszywych teorii N. J. Marra. Skrajny autochtonizm
N. J. M a l' l' a
sprzyjał rozwojowi poglądów według których przodkowie takiej czy innej
'.7'
narodowości pojawiali się tam, gdzie obecnie zamieszkują ich następne poJwlenia. Teoria "autochtonizmu"
odegrała odmienną a zarazem hamującą
rolę w badaniach nad historią narodów Azji Środkowej.
Wielu naukowców radzieckich
uważa lo, że narody Azji Środkowej wywodzą się z ,.genealogicznego drzewa", które wyrosło z zalążka, na którym powstały narody współczesne. odrzucając w len sposób związki kulturowe z narodami
Azji Środkowej.
A. B e l' n s ? t a m zamierza w artykule
scharakteryzować
zasadnicze
etapy historii pO'Nstania ruchu kirgiskiego, biorąc pod uwagę opinie kry··
tyczne na temat jego poprzednich prac. Autor pomija w artykule problem
etnogenezy Tiurków, któremu jest poświęcona specjalnie jego inna praca.
Etniczne i kulturowe
więzi, na terenie Azji Środkowej
w okręgach
z;;mieszkałych
przez ludność osiadhj, rolniczą, powstawały
prędzej i były
trwalsze niż to miało miejsce w okręgach hodowli bydła. Innymi słowy
mcwiąc u ludności osiadłej AzjI Środkowej, szczególnie u Tadżyków, elementy kultury narodowej powstały wcześniej niż u koczowników.
Jeżeli dla I tysiąelecia n.e. można ustalić etniczne nazwy przodków narodów wspóiczesnych,
nie oznacza to jeszcze, że można z całą stanowczością twierdzić o ich etnicznej przynależności.
Sarmaci-Allanie
pierwszych wieków n.e. - nie są jeszcze Turkmenami
- starożytni Kirgizi Jeniseju z III w. p.n.e "- to jeszcze nie tiańszańscy
Kirgizi; Baktryjczycy
z końca I tysiąclecia p.n.e. - to jeszcze nie Tadżycy. Mówił o tym S. P.
T o ł s t o w na sesji poświęconej etnogenezie narodów Azji Sr., w 1943 r.:
,przy wielkiej ilości b. dawno powstałych wspólnot historyczno-terytorialnych, na bazie których, z różnorodnych
miejscowości
i naleciałych
elementów etnicznych zrodził się proces konsolidacji współczesnych,
średnioazjatyckich narodów, ani jeden z tych narodów nie wchodził bezpośrednio
do jakiejkolwiek
ze starszych grup etnicznych.
Przeciwnie, jak starożytne
miejscowe ludy, tak i narody, które przywędrowały,
weszły w różnym
stopniu w skład niektórych,
czasami nawet wszystkich
narodów
Azji
Środkowej, częściowo zaś nawet w skład narodów poza jej granicami".
Przy obecnym stanie badań nie. można jeszcze określić ściśle, jaka była
"podstawowa komórka powstania tego czy innego narodu Azji Środkowej.
Przy powstaniu narodu tadżyckiego wielką rolę odgrywali przede wszystkim Sakowie, Baktryjczycy,
Sogdyjczycy i Tocharzy, lecz do tej chwili pozLstaje niewyjaśnione,
które z tych plemion było nosicielem starożytnego
języka tadżyckiego.
Oprócz Baktryjczyków,
których język jest nieznany,
pozostałe grupy etniczne mówiły językiem północnoirańskim,
gdy tymCzasem język tadżycki przynależy do zachodnioirańskiej
odmiany.
Jest zrozumiałe, że kultura
Sogdu miała wielki wpływ na powstanie
kultury Uzbeków, jednakże Sogdyjczycy mówili językiem grupy irańskiej,
wobec czego nie mogli przemienić się w Uzbeków tiurkojęzycznych.
Praw<Iopodobnie zostali oni "stiurczeni"
językowo przez inne plemiona tiurkQ-
�215
214
języczne, najprawdopodobniej
przez któreś z plemion zachodniotiurskiego
k~ha~atu,
może Karłuków.
Stawiać jednakże znaku równania między
plemIOnami zachodniotiurskiego
kahanatu
lub Karłukami
z jednej strony
a UZbek~n:i z d.rugiej, nie można gdyż wiadomo, że znaczna część plemion
zachodmotlUrsklego
kahanatu,
jak np. kO:1federacja plemion Dułu. weszła
w skład kazachskich
dułatów.
Proces ten nie jest szCZegÓłOw~ znany
zamierzone są badania nad nim; to co jest znane, pozwala jednak na odrz~~
cenie koncepcji pochodzenia narodów współczesnych
z narodowości starożytnych. Nie należy zapominać o różnorodnych
drogach tworzenia się kultury i.o specjalnej drodze rozwoju języka - jednego z najważniejszych
dowodow przynależności
etnicznej.
?YC
.Wielorakie plemiona tiurskie, najczęściej południowosybirskiego
(ałtajskIego), środkowoazjatyckiego
pochodzenia, szczególnie zaś z Siedmiorzecza.
rr:ieszając się z kuszańskimi
i sogdyjskimi plemionami
środkOwOazjatyc~
~Iego MIędzyrzecza, założyły podstawę powstania
narodowości
uzbeckiej
Jesz~ze w okresie zachodniotiurskiego
kahanatu
z VI-VIII
w. Skrzyżowa~la te wzrosły w okresie Karachanidów;
na terenie ich państwa powstalI Uzbecy, którzy aż do XVI w. ciągle wchłaniali
inne plemiona.
Podobny proces, prawie w tym samym czasie, zachodził z Turkmenami,
pr.zy powstawaniu
których
decydującą
rolę odegrali Ogyzi, ob·ejmu.iąc,Y
mIejscowe grupy Sarmatów-Allanów
i plemiona eftalijskie (Hunnów).
Być może, najmłodszą formacją są Kazachowie i Kirgizi, których proces
formowania się narodowości, mimo licznych starożytnych przodków i wczesnej organizacji państwowej
został przerwany
najazdem Mongołów, a co
za t~m idzie, zahamowany
przez słaby rozwój kultury rolniczej i szereg
specJalnych
konkretnych
warunków
historycznych.
Jednym z nich było
przesiedlenie
się Kirgizów za granice Jeniseju i poludniowej
Syberii oraz
podporządkowanie
ich różnym innym narodom.
Wszystkie narody Azji Środkowej, szczególnie zaś Kazachowie i Kirgizi, powstawali historycznie z różnych plemion, narodowości i ras. Źródła
p~sane, odnośnie Kirgizów, zawierają
wiadomości o różnicach antropologIcznych z okresu jednego tysiąclecia.
Autor ma na myśli opisy Chińcz\'ków oraz dzieła Gardizi o Kirgizach w XI w. Właśnie u ludów koczow~iczych szczególnie uderzające są skrzyżowania, podkreślane
nie tylko uwagami w źródłach pisanych, lecz przede wszystkim etnonimiką
tych plemion. Pozostawiając
na uboczu wszystkie możliwości odtworzenia
nazw
plemiennych
z chińskiej
transkrypcji,
autor wskazuje, że w etnonimice
wyrażają
się wspólne nazwy plemienne
Kirgizów, Kazachów,
Uzbeków
i Turkmenów.
Dowodzi to pewnej wspólnoty etnicznej, podziału szeregu
plemion starożytnych
i wcielenia się ich poszczególnych części do różnorodnych formacji etnicznych.
Toteż nie jest przypadkowe,
że w wielu zjawiskach kultury
narodowej
tych ludów dostrzegalne
jest etnograficzne
pokrewieństwo,
IIp. w folklorze,
jako prosty
rezultat
wspólnoty
ich histo-
rycznego rozwoju.
Cechą szczególną etnogenezy
Kirgizów jest jej kształtowanie
się na
dwóch terytoriach:
na brzegach Jeniseju i nad Tia11-Szań. Gałęzią starszą
Kirgizów jest ludność z nad Jeniseju.
Proces rozwoju kirgiskich plemion
nad Jenisejem doprowadził ich do okresu powstania spolecze11stwa klasowego, do utworzenia
własnego państwa
i powstania
specyficznych
cech
kultury,
przede wszystkim
pisma runicznego
w tzw. literackim
języku
orchońskich Tiurków.
Polityczna i ekonomiczna izolacja jenisejskich Kirgizów, odrębna droga ich rozwoju historycznego
sprzyjały
rozszerzaniu
ekonomicznej
podstawy ich gospodarki oraz powstawaniu
im tylko właściwych cech bytu.
Zasadniczą
rolę odegrało rozwijanie
się rolnictwa,
jako pomocniczej gałęzi gospodarki, powstawanie
grodów obronnych i rozwinięte rzemiosło, szczególnie metalurgiczne.
Jenisejscy
Kirgizi nawiązywali
stosunki ekonomiczne z sąsiadującymi
dzielnicami, o czym wyrażnie mówią żródła pisane i zabytki kultury ma·terialnej.
Wystarczy chociażby wymienie znane opisy z chińskiej kroniki
Tamzu z VII-VIII
k., gdzie o Kirgizach mówi się, że byli w przyjaciel~kich stosunkach.
Stosunki el<onomiczne nawiązywały
się również skutkiem akcji wojennych,
kOl1czących się nierzadko sojuszami. Wojenne pochody Kirgizów jenisejskich
sięgały na południe w stepy Mongolii i do
granicy Chin, na zachodzie zaś - do Ałtaju i Siedmiorzecza.
Bezpośrednim
~astępst\'.'em t.ych pochodów było wchłonięcie przez Kirgizów elementów
innych plemion, szczególnie plemion Ałtaju, w związku z tym zaś zjawiły
się pewne cechy, pochodzenia niekirgiskiego;
doprowadziło to do przyswojenia przez Kirgizów pewnych cech kultury
chińskiej i Azji Środkowej.
(wzmianki w kirgiskim
folklorze o Ałtaju, jako o miejscu pochodzenia
Manasa-Żakypa).
Należy przypomnieć
o kronice Tanszu, w której
jest
powiedziane, że państwo Kirgizów "sięgało na wschodzie do Guligani (Kurykanie nad Bajkałem), na południu do Tybetu, na południowym
zachodzie
do Gełoiu (tzn. Siedmiorzecza)".
W trakcie pochodów wojennycu i przyswajania
elementów innych kultur z caią pewnością następowała
utrata pewnych cech własnej kultury.
Z punktu widzenia kahanów tiurskich stanowiło to wielkie niebezpieczeństwo. Autor przytacza w związku z tym slowa Kiul-Tegina
i Bilge-chana,
którymi zwrócili się oni do swych drużyn: "Naród chiński, który daje
(nam teraz) bez ograniczenia
(nas) tyle złota, srebra, zboża i jedwabiu,
(zawsze) był w mowie słodki, a dary miękkie:
kuszące słodką mową
i wspaniałymi
darami, bardzo silnie przyciągali ku sobie daleko (mieszka;ące narody); (ci też) osiedlając się pomiędzy (Chińczykami}, przyswoili
sobie tam "wykształcenie".
Charakterystyczne
jest, że już w okresie Hunnów
Laoszana Czua przestrzegał
jego doradca Czżunsiniue
(II w. p.n.e.) Szańju
przed zbliżaniem się
�216
zbytnim ku kulturze chińskiej tymi słowy: "Liczebność Hunnów nie może
się równać z ludnością jednej dzielnicy ~hińskiej, lecz oni są dlatego silni,
:ie mają odzież i strawę doskonałą i nie zależ8, w tym od Chin. Jednakże.
nańju, ty zmieniasz
obyczaje i lubisz przedmioty
chińskie.
Jeżeli Chiny
użyją tylko l/lO swych przedmiotów,
to Hunno'vie co do jednego znajd,;
się po stronie domu Chań. Otrzymawszy
od Chin jedwabie i bawełnian'~
tkaniny, drzyjcie odzież z nich (zrobioną) biegając wśród kolczastej roślinności, i tym udowodnicie, że taka odzież wytrzymałością
nie dorówna wełnianej i skórzanej
odzieży. Otrzymawszy
od Chin wiktuały
nie spoży\vajcie ich i tym udowodnicie,
że przenosicie
ponad nie ser i mleko".
Jak z tego widać, już w II w.p.n.e. w środowisku
analogicznym
do kirgiskiego, na porządku
dziennym
stał problem
zachowania
swoich etnicznych właściwości, obyczajów i bytu.
Znaczenie pochodów wojennych
jenisejskich
Kirgizów nie zostało wyczerpane przez wytłumaczenie
ich ekonomicznymi
warunkami.
Następstwem ich bylo przeniknięcie
części Kirgizów nad Tiań-Szań,
szczególnie
intensywne
w VIII-X
w., tj. w okresie .gdy tiańszańskie
odgałęzienie
Kirgizów ostatecznie
umacnia się.
Dokumenty takie jak Hmdud-al-Alan
i dzieła I s t a l' c h y potwierdzają
niezbicie twierdzenie,
że w X w. Kirgizi znajdowali
się nad Tiań-Szań,
przy czym Hmdud-al-Alan
wspomina o mieście "kirgiskiego chana", znajdującym się na północ od Tiań-Szań.
Jednakże dokumenty
te wprawdzie
podkreślają
stały przypływ plemion kirgiskich na ten teren, nie pozwalają
jednak na pełne uzasadnienie
ich panowania
w okresie przedmongolskim.
Analiza tematyki
epicznej,
języka, ornamentu
i zabytków kultury
materialnej
Tiań-Szań
tego okresu, jak również współczesna etnografia Kirgizów jaskrawo
świadczą o analogiach
z tematyką
ałtajską,
co z kolei
dowodzi wędrówki Kirgizów przez Altaj i stepy Mongolii. Poza archeologicznymi i pisanymi źródłami, tematyka
ta jeszcze jaskrawiej
występuje
'.~ eposie Manus. Również etnonimika
kirgiska zawiera istotne dane, na
co zwracał uwagę N. Aristow. W VI-X w. przesączali
się oni nad TiańSzań pod dowództwem "książąt-śmiałków"
nie tworząc tu jednak własnego
państwa.
Przesiedliwszy
się nad Tiań-Szań
jenisejscy Kirgizi, w trakcie
swoich wędrówek, krzyżowali się z plemionami Ałtaju i Centralnej
Azji,
przenikali w obce sobie środowisko oraz popadali w zależność kulturalną
i polityczną
przyjmując
od ludności miejscowej
etniczne
i państwowe
właściwości.
W starożytności
ludność
miejscowa,
to byli Usunowie,
póżniej zachodni
Tiurkowie,
Tiurgeszowie,
Karłucy,
przede wszystkim
zaś Sogdyjczycy.
Występowali
również
Ujgurowie,
Jagma,
Karakitaje
i inne grupy etniczne.
W tym właśnie środowisku
i w kulturalnych
z nim stosunkach
rozwijała się historia Kirgizów z nad Tiań-Szań w okresie przed Mongołami.
Kirgiska plemienna mniejszość, przybywająca
z nad Jeniseju, hieodmien-
217
nie podlegała wpływom większości, rdzennie miejscowych
plemion i ludów Tiań-Szań, z których pewna część: stała na wyższym poziomie. Rzecz
prosta, że więcej cech pokrewnych
mogło istnieć pomiędzy starożytnymi
golskim.
.Jako koczownicy
i mieszkańcy
górzystych
terenów
Tiań-Szań
łatwiej wytrzymali
od ludności osiadłej miast uderzenie
najazdu mongolskiego. Wchłonęli oni w siebie różnorodne plemiona tiurskie tego teryKirgizami a koczowniczymi
mieszkańcami
tego kraju.
Koczownicze plemiona, które nie uprawiały
wielu gałęzi wytwórczości,
szczególnie rolnictwa, zdobywały brakujące im przedmioty drogą wymiany
lub wojen z ludno~cią osiadłą, tym samym" zaznajamiały
się z kulturalnymi obyczajami tej ostatniej.
Wpływy sogdyjskie jaskrawo są widoczne
"\~ budownictwie
i ceramice.
Równocześnie
z wpływami
sogdyjskimi
na
zachodzie Tiań-Szań występują
równie silnie wpływy Fergany, czego dowodzi technika budowlana i zawartość warstw kulturowych
w grodziskach
Tiań-Szań.
Drugą istotną okolicznością, kształtującą
etnogenezę tiańszańskich
Kirgizów, było panowanie
polityczne
państw tiańszańskich
nad Kirgizami:
od VI-VIII w. kahanatu
zachodniotiurskiego,
od VIII do X w. państwa
karłuskiego,
od XI-XII w. państwa karachanidskiego,
w XII w. państwa
karakitajskiego.
Brak jakichkolwiek
podstaw
do twierdzenia,
że były
lo pal1stwa kirgiskie, przeciwnie,
Kirgizi podporządkowali
się tym państwowym organizacjom.
Państwa te rozczłonkowywały
plemiona kirgiskie,
skutkiem tego w skład starożytnych
Kirgizów (również Uzbeków i Kazachów) weszły inne komponenty
etniczne, przy czym proces ten nie był
zakończony jeszcze w XIII w. Wystarczy choćby wymienić nazwy z okresu
!=,rzedmongolskiego.
Dowodzi to, że proces tworzenia się kirgiskiej narodowości trwał również w okresie po Mongołach, jak również i tego, że w skład plemion
kirgiskich wchodziły wciąż nowe grupy etniczne, wnosząc nowe elementy
przyszłej kultury narodowej Kirgizów. Wyjaśnia to, dlaczego kultura materialna, sztuka i folklor Kirgizów, obok form starodawnych
posiada elementy kultury, które tylko z biegie"m czasu stały się kirgiskimi.
W procesie formowania
się narodu kirgiskiego
wielką rolę odegrało
masowe przesiedlanie
się Kirgizów
jenisejskich
nad Tiań-Szań
w IX
i. ~ w. Naukowcy
zachodni uważają, że już w X w. powstała kirgiska
grupa etniczna, której kształtowanie
zakończyło
się w okresie pomontorium: chociażby Sogdyjczycy,
ludność iranojęzyczna
tego okręgu była
mieszana na terenie Karłukskiego
Siedmiorzecza
już w XI w., a Fergana
zaczęła tiurczyć się w połowie XII w., o czym wspominają chińskie źródła
pisane i materiały
epigraficzne.
Etniczny skład ludności Tiań-Szań
stawał się mniej więcej jednolity już w VI do VIII w. n.e., szczególnie zaś
Vi XI-XII
w.
�219
218
Zdaniem autora, takie były zasadnicze etapy historii Kirgizów TiańSzan. Historia zasadniczo różna od historii Kirgizów jenisejskich. Odmiennie niż nad Jenisejem, potoczyła się również socjalno-ekonomiczna
i polityczna historia Kirgizów.
Przesiedlenie
si<; Kirgizów nad Tial1-Szal1 następowało stopniowo. Źródla historyczne
pozwalaj,] na wydzielenie
dwóch zasadniczych
etapów:
T w.p.n.e. i od VIII-X
w.n.e. Należy przypuszczać, że trzeci etap przesiedlenia się miał miejsce w okresie Karakitajów
i Mongołów, w trakcie
gdy do końca dobiegało kształtowanie
się podstawowej
masy etnicznej
Kirgizów z nad Tial1-Szań.
Zrozumiałe, że stopniowy proces osiedlania
się Kirgizów nad Tiań-Szal1 nie mógł wywołać zmian zasadniczych w stosunkach społecznoekonomicznych,
które tam istniały. Według badań archeologicznych plemiona
kirgiskie
należały przeważnie
do liczby rolniczokoczowniczego kręgu i jest mało prawdopodobne,
ażeby ich ekonomika
j
ustrój społeczny mogły odgrywać przodującą
rolę w historii rozwoju
Tiań-Szań.
Źródła chińskie z XVIII w. wskazują na plemienne rozdrobnienie Kirgizów. Mówią one nie tylko o podziale ich na zachodnich i wschodnich.
W ukształtowaniu
się wspólczesnych Kirgizów Tiar.-Szań podstawowym
razeniem były plemiona jenisejskich Kirgizów. Wielka masa tiańszańskich
Kirgizów powstawała nie tylko na skutek wędrówek jenisejskich Kirgizów,
nie tylko na skutek przyrostu naturalnego.
lecz w znacznym stopniu na
skutek asymilacji przez Kirgizów koczowniczych osiadłej ludności TiańSzań. Historia Kirgizów Tiarl-Szarl wyjaśnia się w świetJe marksistowskiej
teorii o powstawaniu narodów z różnorodnych plemion, narodowości i ras.
Jest charakterystyczne,
że współczesne badania nad rasowym składem ludności Tiań-Szań, Pamiru-Ałtaju
tzn. dzielnic zamieszkałych przez Kirgizów,
stwierdzają wielką różnorodność typów rasowych. Jeszcze bardziej różnorodne są cechy kulturalnego
rozwoju Tiań-Szan i Siedmiorzecza.
Znana
jest wielka ilość na terenie Siedmiorzecza różnych rodzajów piśmiennictwa:
sogdyjskiego, syryjskiego,
arabskiego, runiczno-tiurskiego,
chińskiego, ujgurskiego, sanskryckiego
itd. W zabytkach kultury materialnej
występują
cechy różnorodnego pochodzenia tradycji artystycznych
i nawyków rzemieślniczych;
widać to w budownictwie,
malarstwie,
rzeźbie, metalurgii
i garncarstwie.
Podczas gdy koczownicza kultura autochtonów
Tiań-Szań
i Siedmiorzecza tworzyła się z miejscowych elementów pod wzajemnym wpływem
centralnoazjatyckich
i południowosybirskich,
kultura
ludności osiadłej,
szczególnie zaś miejskiej powstawała
pod wpływem miejscowej kultury
koczowniczej i osiadłej środkowoazjatyckiej
(sogdyjskiej i syrdariańskiej).
Przejawy miejscowej kultury koczowniczej szczególnie wyraziście występują w okresie brązu, do X w., osiadłej zaś środkowoazjatyckiej
od V do X w.
Po X w. różnorodność kulturalnych
skrzyżowań zmniejsza się znacznie
a różnice elementów
etno-kulturalnych
Tiań-Szań
występują
w mmeJszym stopniu. Pozwala to przypuszczać, że od tej chwili rozpoczyna się
kształtowanie
się cech typowych dla kultury Kirgizów, przede wszystkim
wśród ludności koczowniczej.
Jednakże nie należy uważać wieku X za
okres ostatecznego ukształtowania
kultury kirgiskiej i kirgiskich plemion
nad Tiań-Szań.
Badania
historii powstania
narodowości
kirgiskiej
w oderwaniu
od
środowiska społecznego. \'1 którym plemiona kirgiskie żyly i rozwijały się,
byłyby jednostronne,
Jako konieczny warunek
opracowania
i ustalenia
historycznej prawdy jest objęcie badaniami różnorodnych istotnych faktów,
które wpłynęły na kształtowanie
się kirgiskiej narodowości.
S.
L BRUK:
Sk lad
et n iczn y
kra
,i ó w
b] i s k i e j
Az j i
(O'. 66-82).
Najbardziej
zlożony sklad etniczny cechuje Iran i Afganistan,
gdzie
,ludność
miejscowa
(Persowie
i Afgańczycy)
stanowi<l zaledwie
50%
całej ludności. Autor zaznacza, że polityczne granice obu krajów nie odpowiada ją etnicznym.
Wiecej niż polowa Afgańczyków
znajduje
się poza
granicami
Afganistanu
- w Pekistanie,
gdy tymczasem północna część
Afganistanu
jest zamieszkała
przez ludność nieafgańską.
Wręcz przeciwnie przedstawiaja
:cię sprawy w Iranie, gdzie państwowe granice są
szersze od etnicznych i okręgi pograniczne są zamies:ókane przez ludność
nie perską. Badanie skladu etnicznego narodów bJiskiej Azji natrafia na
poważne trudności z powodu braku
ma1?riałów
statystycznych.
Turcja
np. rozporządza
szczegółowym :spisem ludności.
natomiast
Irak,
Syria,
Liban, Izrael, Jordania i kolonie Adenu posiadają jedynie spisy wg. wyznań i dane o liczermości niektórych mniejszości naTodowych. W innych
krajach materiały
dotyczące składu ludności są opracowane w przybli;i:eniu z usiłowaniem przedstawienia
raczej jednolitego składu etnicznego
kraju. Kraje bliskiej Azji nie posiadają map etnicznych, ani też, lingwistycznych toteż autor oparł się na literaturze.
Większa część ludności krajów" bliskiej Azji zajmuje się przewazl1le
rolnictwem i hodO\"lą bydła. Mieszkańcy miast zaledwie w pięciu krajach
stanowią znaczny odsetek całej ludności (w Izraelu 780/0, w Libanie 45°/0,
w Syrii 300/0, w Turcji 25%, w Iranie 220/0). Gęstość zaludnienia wynosi
mniej więcej 13 osób na l km2, przy czym w Libanie dochodzi do 127 osób,
<l w koloniach angielskich i Arabii Saudyjskiej spada do 3-4 osób. Gęstość
zaludnienia zmienia się zasadniczo przy przejściu z pustyni do oaz, z dolin
rzek na tereny górzyste.
'
Na terenach
bliskiej Azji zamieszkuje
ok. 50 narodów.
Najbardziej
róźnorodny skład ludności posiada Iran: spotyka się tam Azerbejdżańczyków, Kurdów. Łurów, Bachtiarów,
Arabów, Beludżyków
i Turkmenów.
\\T Afganistanie
50%
ludności stanowią Sadżycy, Chezarejczycy.
Uzbecv.
�221
220
Turkmeni, Dżemszydzi, Firiuzkuchowie
i Tajmeóczycy.
Bardziej jednolity
skład etniczny posiada Turcja (gdzie 86% ludności stanowią Turcy, 10,5°/0
Kurelowie
i 1,3%
Arabowie,
oraz nieliczne grupki Czerkiesów, Lazów,
Gruzinów, Ormian itd.). Kraje arabskie, z wyjątkiem
Iraku i Syrii są
również stosunkowo
jednolite w swym składzie etnicznym.
Spotyka sit'<
tam w niewielkim procencie. Persów, Beludżejów, Hindusów i Afrykańczyków. W Iraku zamieszkują również Kurdowie i Turkmet'lczycy, a w Syrii
Kurdowie i Ormianie.
Dostępne materiały w wielu wypadkach
nie pozwalają na rozwiązanie
zagadnienia
czy te lub inne grupy są samodzielnymi
narodami, czy też
VI liczbie
grup etnograficznych
wchodzą w skład innych narodów. Dotyczy to Giliańczyków,
Mazanderańczyków
i Galeszów (zbliżonych do Persów), Kuchgełów i Mamasenijczyków
(zbliżonych do Lurów) oraz Afszarów, Karadagaców
i Szachsewenów
(zbliżonych do Azerbejdżańczyków).
Niedostatecznie
wyjaśnione
pozostaje
zagadnienie
czy można w chwili
obecnej uważać za odrębnych
narodowościowo
Turkmenów
i Tatarów
w Turcji, czy też zostali oni zaasymilowani
w pełni przez Turków. Pewne
grupy miejscowych
plemion najprawdopodobniej
jeszcze nie uformowały
się w narody, lecz mówią podobnymi językami lub dialektami
i zajmują
sąsiednie terytoria. Do grup tych należą Kaszkajczycy, Lurowie, Bachtiarzy,
Kadżarowie.
Językowo większość narodów bliskiej Azji dzieli się na trzy grupy:
irańską, tiurską i semicką. Zaledwie 2,5% ludności zamieszkującej
bliską
Azję nie wchodzi w żadną z w.w. grup językowych.
Większa część ludności bliskiej Azji wyznaje wiarę muzułmańską
obrządku
sunnitskiego
~ub szyitskiego. Wiarę chrześcijat'lską
wyznaje
część Arabów,
Ormian,
Greków i Asyryjczyków.
Wyznawcy religii judejskiej prawie w pełni są
skoncentrowani
w Izraelu.
Po ogólnym wstępie autor podaje krótkie opisy poszczególnych narodów, dzieląc je według grup językowych:
1. G l' U P a i l' a ń ska.
W grupie tej autor wymien~a: Afgańczyków, Tadżyków, Przypamirskich
Tadżyków, Persów, Gilańczyków, Mazanderal1czyków, Galeszów, Tałyszów, Kurdów, Lurów, Kuchgełów, Mamasenijczyków, .Bachtiarów, Chezarejczyków-Berberów,
Dżemyszdów, Firiuzkuchów,
Tajmenów,
Chezarejczyków-dech
i zejnat, Tejmurów
i Nuristal1czyków
(Kafirów).
2. G l' U P a t i u l' ska.
W grupie tej autor podaje krótkie informacje
o Turkmenach.
Uzbekach, Kirgizach, Karakałpakach,
Azerbejdżańczykach,
Szachsewel1czykach,
Karadagczykach,
Afszarach, Kadżarach,
Kaszkajczykach, Karapapachach,
Turkach, Juriukach,
Tatarach
i tiurskich grupach
wschodniego i południowego Iranu.
3. W g l' U P i e s e m i c k i e j autor
czyków i Żydów.
omówił
pokrótce
Arabów,
Asyryj-
4. N a l' o d v i n n y c h g l' U P j ę z y k o w y c h. W części tej znajduje
się krótka cha~akterystyka
Ormian, Gruzinów, Lazów, Greków, Hindusów,
Afrykańczyków
i innych mniejszości
narodowych,
zamieszkujących
na
terenach bliskiej AZJi.
L. FAJNBERG:
sów.
(s. 82-100).
Za gadnieni
ustr oju
l'
o d o w e g o E s k i m o-
Zagadnienie istnienia ustroju rodowego u Eskimosów, szczególnie rodu
macierzystego,
jest sporne; wielu etnografów
twierdzi. że nie było go
wogÓle. Znany naukowiec, badacz życia społecznego Eskimosów D. Jenness
sądzi, że zbudowali oni swą spoJeczność na bazie małej rodziny. K. BirketSmith zapewnia również, że ród u Eskimosów nie istniał. W. Schmidt zalicza Eskimosów do kręgu narodów, dla których typowa była wielka rodzina
patriarchalna,
chociaż równocześnie
przyznaje, że w ich kulturze zachowały się pe\o\'ne cechy ustroju matriarchalnego.
Tymczasem wielu etnografów konstatuje
istnienie rodu macierzystego
Eskimosów w przeszłości.
F.. W. Nelson zapewnia, że Eskimosi z Alaski w kOl1cU XIX w. dzielili się
na rody totemiczne, które zapewne stanowiły jednostki terytorialne.
W. Thalbitzer,
opierając się na materiałach
Nelsona, pisze o istnieniu
rodu macierzystego
Eskimosów, a W. Bogoraz, opierając się
głównie na zachowanych przez Eskimosów formach wspólnoty pierwotnej
i danych religijnych,
wnioskuje,
że istniał tu ród macierzysty.
Żaden
jednak z wymienionych
badaczy nie próbuje rekonstruować
ustroju tego
na podstawie zachowanych
wśród Eskimosów przeżytków.
I właśnie to
rna na celu artykuł F a j n b e l' g a. Autor próbuje w oparciu o materiały
z literatury
zrekonstruować
ród macierzysly
Eskimosów rozkładający
się
jeszcze przed przybyciem
Europejczyków.
Większość danych literatury
dotyczy XIX i początku XX w. Głównym zajęciem Eskimosów było polowanie i rybołówst\vo.
Zdobycz z polowań prowadzonych
w pojedynkę
oddawana była do wspólnej gospodarki
wg ustalonych
norm, które nie
były wszędzie jednakowe. Po upołowaniu foki myśliwy otrzymywał udział
,;tosunkowo mały, większil jej czę~c rozdzielano między pozostałych myśliwych, część otrzymywali członkowie koczowiska nie uczestniczący w polowaniu z powodu pilnych prac, chorzy, starcy i sieroty. W końcu XIX w.
zasady podziału znacznie wypaczyły się, jednakże zwyczaj wzajemnej pomocy zachowal sie. szczególnie w czasie głodu - zapasy żywności były
wó~czas
dzielone' wśród wszys tkich członków
koczowiska.
Zwyczaje
'.\spólnoty pierwotnej
przetrwały
do końca XIX i początku XX w. przy
nodziale mięsa wieloryba.
w przeszłości
Za własność osobistą w społeczel1stwie eskimoskim
z końca XIX w.
uważane były: kajak, sanie, myśliwskie pułapki, odzież, przedmioty domo\\'cgo użytku, zabawki itp. Eskimosi z zatoki Berynga znaczyli swe przedmioty swoim znakiem, tamgą. Wiełka liczba tych znaków oznaczała roz-
�223
~22
kład ustroju wspólnoty pierwotnej.
Za osobistą własność uważane były
również małe odcinki lodu z przeręblami dla fok. W Grenlandii. gdy my~liwy napotykał
przeręblę,
stawiał swój znak, wchodząc w ten sposób
w jej posiadanie.
Własnością
całe j rodziny były zapasy żywności.
Za własność całej
grupy uważano kamienne ogrodzenia wznoszone przez wszystkich członków grupy, wykorzystywane
do polowań na jelenie. groble do łowienia
ryb oraz domy dla mężczyzn tzw. kaiymy.
Tereny mySliwskie i rejony rybołówstwa,
zdaniem Birket-Smitha
były
\vspólne. Zaprzecza temu D. Jenness, który stwierdza
istnienie podziału
tereDOW mysJiwskich
i rybackich
wśród poszczególnych
grup lokalnych.
Przedmioty osobiste mogiy być wypożyczane. Na Alasce właściciel uważał
za niestosowne upomnieć: się o zwrot pożyczonego przedmiotu.
Gdy głowa rodziny umierała, część jego własności wkładano do grobu.
Pozostałą część dziedziczyli krewni i dzieci; wg. innych danych dziedziczyli tylko synowie, zdaniem zaś Birket-Smith'a
i Jenness'a
dziedzictwo
przypadało
wszystkim
dzieciom; synowie dziedziczyli narzędzia myśliwskie, córki zaś _ przedmioty domowego użytku.
Wdowa nic nie otrzymywała w spadku, lecz odbierała swój posag. W Grenlandii ten kto posiadał chałupę nie mógł otrzymać w spadku drugiej itp. Na Alasce w tym
okresie, nie było już takich ograniczeń w dziedziczeniu, co stało się jedną
z przyczyn większego rozdrobnienia
własności wśród Eskimosów Alaski.
Podział
spadku
wśród
dzieci starszych
i młodszych
był różnorodny.
np. w Grenlandii większą część majątku ojca otrzymywał najstarszy
syn,
natomiast inni Eskimosi nie robili różnic między starszymi i młodszymi
synami przy podziale spadku. Na Alasce najstarszy syn otrzymywał mniej
od młodszych, najcenniejsze
przedmioty otrzymywał najmłodszy z synów.
U Eskimosów Alaski, żona zmarłego dokonywała podziału spadku.
W drugiej połowie XIX w. między poszczególnymi grupami Eskimosów
ustaliły się trwałe stosunki handlowe;
jarmarki,
szczególnie na Alasce,
nabrały formy świąt, którym towarzyszyły tańce i różne obchody rytualne.
Jarmarki
były organizowane
zazwyczaj na pograniczu różnych grup eskimoskich.
Handel odbywał się drogą wymiany.
Za jednostkę
wartości
przyjmowano
skórę starej wydry, później skórę bobra.
Wg. Nelsona, w każdym osiedlu na Alasce, z końcem XIX w. można
było znaleźć bogacza (wg. pojęć Eskimosów), który drogą handlu złożył
znaczny majątek wartości kilkuset dolarów.
Bogacz był zobowiązany od
czasu do czasu do organizowania
poczęstunków dla swych współmieszkańców oraz do rozdawania
źywności i podarków.
W ten sposób upewniał
swych powinowatych,
że nagromadzone
bogactwo jest również ich udzialem. W wypadku gdy bogaty Eskimos uchylał się od poczęstunków, albo
go zabijano i zabierano mu wszystko, albo siłą zmuszano go do organizowania przyjęć i rozdania majątku.
Kilkadziesiąt
lat wstecz własność w każdej grupie nosiła charakter
społeczny.
Na wyspie Huniwak wszystkie przedmioty miały znaki wła~mości (proste lub łamane linie) lecz liczba tych znaków była bardzo niewielka. Wszystkie osoby wywodzące się od jednego przodka oznaczały
swoją własność wspólnym
znakiem.
Celem odróżnienia
poszczególnych
gałęzi drzewa genealogicznego
umieszczano kilkakrotnie
znak na przedmiotach (nie wyżej ponad 5). Stosunki własności u Eskimosów w XIX
i z początkiem XX w. w zasadzie zachowały więc charakter
społecznorodowy.
Eskimosów można podzielić na kili{a grup biorąc pod uwagę terytorium,
dialekt i kulturę. Każda grupa nosi swoją nazwę. zapożyczoną od zamieszKIwanego rejonu z sufiksem miut. Wychodźcy z takiej czy innej grupy,
przesiedliwszy się na teren innego regionu przyjmowali nową nazwę·
Jeszcze w 40-latach XIX w. Eskimosi z nizin Jukonu i Kuskokwimuoraz z wybrzeży Zatoki Brystolskiej
nosili jakieś sobie właściwe nazwy,
~achowane w trakcie osiedlania się członków jednej grupy. L. A. Zagoskin
7.auważa, że "tuziemcy tego kraju dzielą siebie niezależnie od nazw osiedli,
'N którym
mieszkają, wg. nazw miejscowych lub przydomkowych.
charakteryzujących
walki wewnętrzne, które zmusiły słabszych lub zwyciężonych
do przesiedlenia
się, albo wg nazw rozrastającego
się plemienia, lub też
w końcu wg nazw przynależących
do różnych pokoleń. Prawdopodobnie
c:hodzi tu o rodowe i plemienne przezwiska.
Skład grupy nie był stały, ponieważ poszczególne rodziny eskimoskie
często przesiedlały
się. Są pewne dane świadczące, że płynność składu
grup zwiększyła się znacznie w ostatnim stuleciu, lecz jeszcze w 80 latach
XIX w. prawie wszyscy Eskimosi urodzeni na terenie przy Zatoce Hudsona,
którzy przesiedlili
się na inne tereny,
przestrzegali
surowo
zwyczaju
powracania
w starości do rodzinnych osiedli; dlatego teź prawie wszyscy
starzy znajdowali
się w grupie, której członkami byli ich przodkowie.
Do niedawna poszczególne grupy były wyraźnie podzielone między sobą,
Do XVIII w. włącznie, a być może i później, grupy eskimoskie wojowały między sobą. Przyczyną wojen prawie zawsze była zemsta rodowa.
Pewne fakty dowodzą, że Eskimos! niegdyś posiadali wodzów, W XVIII w.
plemię
eskimoskie
było całością
społecznO-organizacyjną.
W pracach
Nelsona znajdują się materiały o międzyplemiennych-wojnach
wśród Eskimosów Alaski, o zwyczaju posyłania
gOJ1CÓWdo zaprzyjaźnionych
koczowisk z wezwaniem do udziału w wojennym wypadzie, organizowanym
przez mieszkańców któregoś z koczowisk lub o zwyczaju zapraszania
do
prac przy budowie nowego każymu dla koczowiska współplemienników
z najbliższych osiedli.
Podział Eskimosów na grupy w pewnym stopniu odzwierciedla
ich
poprzedni podział na rody i plemiona, grupy bowiem są resztkami rodów
i plemion, które zachowały do niedawna (niejednokrotnie
do dziś) rodowe
�224
lub plemienne
\J
przezwiska,
wspólnotę
terytorialną,
kulturę
i język, obyczaj
rodowej zemsty.
Na terenie koczowiska zazwyczaj mieszkali członkowie jednej grupy.
PrawiE; wszyscy byli związani z sobą węzłami pokrewieństwa
lub powinowactwa.
Na zachodzie Alaski, mieszkaniec
obcego koczowiska
a-urn-ta
był przeciwstawiany
człowiekowi "mojego klanu" (koczowiska), który był
uważany za krewnego i nazywano go u-jo-huk
(dosłownie dziecko siostry).
N'ektóre dane dowodzą istnienia zwyczaju wzajemnej pomocy; członkowie
jednego koczowiska byli obowiązani troszczyć się o chorych, kaleki, starców, wdowy i sieroty.
Wg Nelsona, Eskimosi z Alaski określali ród terminem u-jo-huk (odpowiada to grenlandzkiemu
u-jo-Tuk).
Thalbitzer wyprowadza
z tego wniosek o matriarchacie.
Na czele takiego rodu znajdował się prawdopodobnie
starszy dziadek ze strony matki.
Na Alasce do początku XX w. a na wyspie Nuniwak aż do 40 lat
XX w. zachował się podział Eskimosów na grupy totemiczne.
Przeżytki
totemizmu zostały uwypuklone
przez Nelsona \ Lautisa.
Nelson stwierdza,
że Eskimosi zamieszkujący
teren pomiędzy rzeką
Kuskokwim a zatoką Koceba, posiadali ustalony system totemów, któremu
odpowiadał
podział na rody. Niestety Nelson nie wyjaśnia
co rozumie
pod nazwą "totem" i "ród", co umniejsza wartość jego informacji. Nelson
wymienia totemy wilka, sokoła, wrony, jako najbardziej
rozpowszechnione
wśród zbadanych przez niego Eskimosów.
W XIX w. totem wśród Eskimosów tego terenu dziedziczony był po linii męskiej.
Wszyscy członkowie grupy nosili na sobie części ze zwierzęcia totemicznego i rysowali
jego stylizowane
wyobrażenie
na broni i innych
przedmiotach
osobistego użytku. Broń ze znakiem totemicznym była uważana za zawierającą
wszystkie przymioty zwierzęcia totemu. Na grobach
również umieszczano często wyobrażenie
totemu.
W okresie opisywanym
przez Nelsona znaki totemiczne, nakreślone w różnych wariantach,
wskazywały właściciela przedmiotu.
Wg Lantisa Eskimosi wyspy Nuniwak szanowali "zwierzęta-pomocników" (inogo). Członkowie wielkiej grupy nosili amulety jego lub rysowali
go na kajakach,
harpunach
itd. Zwierzęta "pomocnicy" były wspólne nie
tylko dla rodziny, ale i dla kuzynów wszystkich
stopni pokrewieństwa.
Prawdopodobnie
jednym z przeżytków ustroju rodowego u Eskimosów
Alaski jest zachowanie
instytucji
seniorów. Za przeżytek
rady rodowej
można uważać, praktykowane
do dziś, posiedzenia
starców, na których
roztrząsane
są ważniejsze
zagadnienia.
U Eskimosów z nad Labradoru
postanowienia
podjęte na takim posiedzeniu są decydujące. Na północnym
zachodzie Alaski wszystkie poważniejsze zagadnienia
były rozstrzygane
na
ogólnym zebraniu mieszkańców.
Przytoczone fakty dowodzą, że istl1iałorównouprav,:nienie
mężczyzn i kobiet w sprawach wspólnoty.
225
Wśród Eskimosów Alaski i Zatoki Hudsona do połowy, XIX w. były
r~zPolvszechnione
domy dla mężczyzn tzw. kazllmu (podobne domy są
zJa";iskiem
związanym
z matriarchatem),
w których mężczyźni przebywah przez cały czas wolny od polowań. Tam pracowali, spali, organizowali narady i uroczystości. Wewnątrz kazllmu mieszkańcy jego rozmieszezali się wg pokrewieństwa
i stanowiska
społecznego. Kobiety i dzieci
mieszkały osobno.
":,,g ZagOs~ina, ~obiety przynosiły do kazymu pożywienie. Nelson podkresla fakt, ze kobIety mogły przychodzić do kazymu tylko na czas trwania niektórych
obrzędów. Na wyspie
Nuniwak
chłopcy po skończeniu
5 lat przenosili się do kazymu. Staruszkowie
w kazymu zaznajamiali
młodzież z podaniami, obyczajami i tradycjami
grupy.
Eskimosi centralni w ciągu ostatnich 100 lat już nie posiadali domów
dla mężczyzn. Mężczyżni zamieszkiwali
wraz ze swymi rodzinami, budynek zaś był wykorzystywany
tylko w czasie świąt. W Grenlandii
prawdopodob.nie również istniały domy dla mężczyzn, ale dość wcześnie znikły.
BudynkI społeczne, które służyły za miejsce spotkań wszystkich mieszkańeów osiedla, prawdopodobnie
zniknęły z chwilą pojawienia
sie wielkich
domów", w których mieszkało niejednokrotnie
ok. 10 rodzin.
."
Święta grenlandzkich
Eskimosów były organizowane
tylko zimą, gdy
.•••
szyscy znajdowali się w swych stałych osiedlach. Eskimosi z nizin JU'konu i Kuskokwima,
poza wielkimi świętami religijnymi,
na które przybywah wszyscy mieszkańcy sąsiadujących
koczowisk (którzy w przeszłości
~YI.i .prawdoPodobnie
członkami
jednego plemienia),
organizowali
święta
.,mIeJscowe" oddzielnie dla każdego koczowiska, celem skrócenia długich
"\iieczorów póżnej jesieni i zimy. W organizowaniu
takich świąt udział
orali wszyscy mieszkańcy
koczowiska, czasami zaś tylko mężczyźni, lub
tylko k~biety. Jeżel.i święto było organizowane
przez kobiety, zapraszały
ene ~ęzczyzn.
"Świętom kobiecym" towarzyszyło
często przebieranie
się
"!' stroJ męski, w trakcie zaś świąt organizowanych przez mężczyzn wszyst10(0
odbywało się odwrotnie.
Zwyczaj ten prawdopodobnie
wywodzi się
J. o.kresu ~atria.rchatu
ze związanyrpi z nim obyczajami odrębnego życia
Jrlęzczyzn I kobIet. Należy podkreślić, że zwyczaj przebierania
się kobiet
w. st.rój męski i mężczyzn w strój kobiecy, jak i zamiana ról w trakcie tań~ow był powszechny u Eskimosów tylko przy tańcach tradycyjnych.
System zawierania małżeństw przez Eskimosów jest mniejwięcej
jednakowy z wyjątkiem
Alaski. Małżeńswo zawierano w 15 lub 16 roku życia
Eyło. ono często poprzedzone zaręczynami, które miały miejsce tuż po uro.ze~lU. się dzieci a czasami odbywały się nawet przed urodzeniem dzieci.
Małzenstwo było organizowane
przez babki rodziny narzeczonego lub naneczonej.
Wśród niektórych
grup Eskimosów
istniał zwyczaj płacenia
kałymu
\okupu) przez rodziców narzeczonego.
W wypadku
gdy narzeczeni
zaIS .,Lud",
'.
i,
t. XLIV.
�226
227
mieszkiwali w różnych koczowiskach, nie widzieli się do momentu zawarcia małżeństwa. Gdy narzeczony nie zjawiał się w ustalonym terminie po
swą żonę, mogła ona wyjść za mąż za swego ziomka. W takich wypadkach
gdy narzeczony
zjawiał się po zam'jżpójściu
swej narzeczonej,
walczył
o nią z jej mężem.
Małżeństwu parzystemu
towarzyszyło małżeństwo grupowe. We wszystkich grupach eskimoskich była rozpowszechniona
poliandria oraz w większym jeszcze stopniu poligamia. W XIX w. wśród różnych grup eskimoskich pozostały jeszcze ślady lewiratu
i sororatu. Młodsi bracia byli
obowiązani troszczyć się o żony starszych, gdy ci ostatni wyjeżdżali w jakąspodróż.
Eskimosi z Igłulik mogli żenić się z dwiema siostrami. Należy
przypuszczać,
że w okresie organizacji
rodowej poligamia
i poliandria
występowały
w formie małżeństwa
mężczyzny z grupą sióstr, z jednej
strony, i kobiety z grupą braci z drugiej strony, w rezultacie czego wszyscy
członkowie dwóch związanych małżeństwem
rodów byli odpowiednio zabezpieczeni mężami i żonami. Później, w związku z rozpadem ustroju rodowego stało się obojętne, czy żony są siostrami (z urodzenia), a mężczyźni
braćmi, odpowiednio zmieniał się i charakter
tych instytucji.
Wszyscy Eskimosi ur;rawiali powszechnie "vymianę żon na dłuższe lub
krótsze okresy czasu. Zwyczaj ten był szczególnie popularny wśród tzw.
"towarzyszy
w pieśni". Każdy mężczyzna z Netsylik miał swego stałego
partnera,
który w trakcie świąt w kazymu śpiewał mu w odpowiedzi
i używał jego bębna. Tacy partnerzy byli nazywani towarzyszami w pieśni.
Uważano ich za ściśle z sobą związanych, od czasu do czasu wymieniali
między sobą żony i mieli w stosunku do siebie pewne określone obowiązki.
Stosunki pomiędzy "towarzyszami
w pieśni" przypominają
stosunki pomiędzy kuzynami w prostej linii w okresie ustroju rodowego. Eskimosi
z wybrzeży Oceanu Spokojnego jeszcze w 30 latach XX w. zachowali teOl"etycznie małżeńskie
prawo braci żonatych z grupą sióstr, do każdej
z nich, jak również prawo grupy kuzynów do grupy kuzynek. W ten sposób grupowe małżeństwo Eskimosów w formie wymiany żon należy wywodzić z praw ustroju rodowego, z wzajemnych praw małżeńskich
braci do
swoich żon, które w wypadku podwójnej egzogamii były siostrami rodzonymi.
Wg zwyczaju Eskimosów grenlandzkich,
jeżeli w trakcić wymiany żon
rodziło się dziecko, obaj mężczyźni w równym stopniu uważani byli za jego ojców. Chociaż dziecko zamieszkiwało w domu jednego z nich, uważane
było za dziedzica obu. W takim wypadku mężczyżni nazywali siebie "przyrodnimi kuzynami". Nazwę tę możnaby również przetłumaczyć:
"partnerzy,
towarzysze, dzielący coś po połowie".
Najczęściej
jednakże wśród Eskimosów występowała
rodzina składająca się z rodziców i dzieci, lecz w wielu wypadkach z rodzicami zamieszkiwali ich dorośli synowie ze swymi żonami, lub córki ze swymi mężami,
':ak ró\vnież i ich C];;ieci. Rodzina CLęsto składała się z braci i sióstr wraz
z dziećmi. Wielka rodzina najczęściej
spotykana
była na terenie Grenlandii. Dom05l'.'o'o b:;ło raczej własnością wspólną małżonków. Zasadniczym
7.ajęciem mężczyzny było myślistwo, kobiety zaś gospodarstwo
domowe.
Rybołówstwo
na Jukonie i Kuskokwimie
oraz w Zachodniej
Grenlandii
było zajęciem wyłącznie kobiet, które latem łowiły siecią nelmy i sigy.
Kobiety eskimoskie z Igługlik również łowiły ryby (łososie) lecz tylko na
wedle;
sieciami
!owili mężczyżni.
W wielu
okręgach,
kobiety
były
często mistrzyniami
w polowaniu na lisy, ptaki i in. drobną dziczyznę.
Kobiety-łowcy
wielorybów zdarzały się rzadko, lecz i tu nie było żadnych
zakazow wzbraniających
kobiecie udziału w polowaniu
na wieloryby.
Kobiety uczestniczyły często w polowaniu na kariba jako naganiacze. Wielkie. znacz.enie przypisywano
magicznym zaklęciom kobiet, zapewniającym
męzczyzme powodzenie w czasie polowania.
W wierzeniach
religijnych
Eskimosów
dominowały
bóstwa rodzaju
żeJ1skiego. Najpotężniejszą
z nich była władczyni morza Sedna znana również i pod tymi nazwami, które oznaczały "ona tam w dole", "stara kobieta", "matka morza" itp. Obraz jej wszędzie był jednaki (chociaż na zachodzie kraju Eskimosów rywalizował z nią "człowiek na księżycu"). Eskimosi wyobrażali sobie ją jako starą kobietę, mieszkającą
na dnie morza·
panukcą
nad stworzeniami
morskimi, które od czasu do czasu oddawał~
ludziom. Jak Sedna tak i inne bóstwa rodzaju żeńskiego były wrogami
m(~żczyzn. Męża, ,vg jednych legend, nie posiadaŁa, wg innych był nim
pie~, wg zaś trzeciej wersji był nim mężczyzna, który odgrywał w jej do~u
pOdrzędną rolę. Na ziemi, odpowiednikiem
Sedny była "leśna gospodyni"
u Eskim.osów znad Oceanu Spokojnego i "matka Kariby" u Eskimosów
znad zatoki Hudsona. Bóstwami rodzaju żeńskiego była ChUa, duch powietrza i Pinga, duch ziemi. Należy przypuszczać, że religijne wierzenia Eskimosóv. z przewagą bóstw rodzaju żeńskiego powstały w okresie matriarchat:.!. Z matriarchatem
związane jest również powszechne przeświadczenie
Eskimosów o ich pochodzen~u od kobiety i psa.
W niektórych
grupach Eskimosów znajdowały
się kobiety szamanki.
Coprawc1a kobieta szamanka
z okręgu zatoki Hudsona, jak i z innych
mogla stosować swe czary tylko w stosunku do kobiet. Uważano również,
że kobiety rzadko mogą stać się wielkimi
szamanami.
Wg niektórych
relacji kobieta mogła dziedziczyć; po ojcu stanowisko szamana.
Prawie wszyscy Eskimosi rozróżniają
ojcowską i macierzystą
linię 1'0dow~. Wiekszość Eskimosów rozróżnia dzieci brata i siostry, co jest niewątP~IWI: .przeżytkiem ustroju rodowego. Z rodowym ustrojem związane jest
r?:"me.z rozróżnienie pomiędzy braćmi męża i żony oraz sióstr męża od
sJ.Qstr z.~ny. W stosunku do młodszych braci zasada ta jest mniej przestrzegana nlz w stosunku do starszych, co zdaniem autora związane jest z wielką rolą starszych braci w okresie początkowym
przej~cia do patriarchatu.
�228
22.
Zdaniem M. Lantisa nuniwaski
system pokrewieństwa
w zasadzie jest
podobny do systemu irokeskiego i Kalifornii zachodniej.
Proces rozpadania się rodu zakończył się stosunkowo niedawno. Dotychczasowy eskimoski układ pokrewieństwa
jest odbiciem rodowego ustroju
społecznego. W miarę posuwania się na wschód zanikają cechy matriarchatu, zanikają domy mężczyzn (oprócz okręgu z nad zatoki Hudsona)
1 zanikają przeżytki małżeństwa
wśród krewnych, totemizm, matrilokalność. Jednakże rozwój rodu patriarchalnego
zostaje zahamowany rozpadem
ustroju rodowego wogóle.
"SOWIETSKAJA
ETNOGRAFIJA",
z. 3, Moskwa,
1955 r. s. 30-42.
O. A. SUCHAREWA : B a d a n i a e t n o g r a f i c z n e
s t w e m koł c h o z o w y m Ś r o d k o w e j A z j i.
nad
c h ł o p-
Badania nowego bytu i nowej kultury
chłopstwa
kołchozowego Azji
Srodkowej jest właściwie badaniem nad problemem przejścia od feudalizmu i przeżytków patriarchatu
do socjalizmu z pominięciem stadium rozwoju kapitalistycznego.
Badania są prowadzone
w trzech
kierunkach:
1) opracowania monograficzne
jednego z typowych kołchozów, 2) badania
nad historią, kulturą i bytem kilku kołchozów o .różnym składzie etnicznym ludności, 3) opracowanie tematów szczegółowych.
Z opracowań monograficznych
ukazały się dotychczas: KuLtura
i byt
tadżiskogo...
kolchoznogo
krestianstwa
("Trudy Instytuta
etnografii
AN
SSSR", nowa serija, t. 24, M, 1954) oraz Proszloje i nastojaszczeje
Ajkyran
(Akademia Nauk Uzbeckoj SSR, Institut
Istorii i Archeołogii, Taszkent,
1955). O bycie i kulturze turkmeńskich
kołchoźników J. R. W i n n i k 6 w
opublikował obszerny artykuł w "Trudach Instytutu Etnografii AN SSSR"
(nowa seria, t, 21. 1954 r.). Wysunięcie na plan pierwszy opracowań monograficznych
jest uzasadnione
potrzebą długich badań stacjonarnych,
co
z kolei sprzyja głębszemu zaznajomieniu się z ~yciem kołchozu.
Wydane dotychczas monografie są wynikiem prac badawczych w latach 1950-1954. Zawierają
one opracowania
dotyczące: historii ludności,
bistorii powstania i rozwoju kołchozu, współczesny stan jego ekonomiki,
warunków życia kołchoźników, ich kulturę duchową oraz opis życia rodziny
i kołchozu.
Liczne zabytki archeologiczne, badania topograficzne, toponimiczne oraz
podania ludowe, przykłady z literatury
na terenie prowadzonych
badań
Jlaukowych uzupełniają
całość. Autorka omawia błędy i niedociągnięcia
"publikowanych
monografii.
Etnografowie muszą w swych badaniach życia kołchozowego zajmować
się głównie współczesnością, w sprawach zaś gospodarki, albo przestudio'lVać ekonomię i agrotechnikę,
albo zrezygnować
z opracowywania
tych
zagadnień, pozostawiając
je ekonomistom. O. A. Sucharewa podkreśla, że
badania nad życiem i bytem współczesnej rodziny radzieckiej jest naczelnym zadaniem etnografów. Zdaniem jej rozdziały poświęcone zagadnieniom
rodziny kołchozowej zarówno uzbeckiej jak i tadżyckiej są opracowane
starannie, mimo, że zbyt wiele miejsca poświęcono starym formom bytu.
.Błędnie potraktowano
jednakże w monografii zagadnienie rozpadu wielkiej
rodziny. Odnosi się wrażenie, że proces rozpadu wielkiej rodziny rozpoczął
się już w XIX w., podczas gdy w rzeczywistości miał on miejsce w chwili
powstania kołchozu. Problem przeżytków przetrwały ch w źyciu współczesnym chłopa kołchozowego
jest problemem
trudnym,
wymagającym
od
etnografa głębokiej analizy, ażeby ocenić czy zjawisko jest pozytywne lub
negatywne w procesie rozwoju życia socjalistycznego.
Autorka na przykładzie niedawno opublikowanej
pracy S. M. Abramsona poświęconej życiu kołchozu kirgiskiego udowadnia,
jak nieostroźna
analiza doprowadza do pozytywnej oceny zjawiska wskazującego na to, że
w tej czy innej rodzinie panują najbardziej
zacofane, patriarchalne
stosunki rodzinne. W monografii
tadźyckiej
takich błędów nie popełniono,
ale teź problem przeżytków
w życiu rodziny
potraktowano
pobieźnie
i deklaratywnie.
A. Sucharewa uważa, że w badaniach nad współczesnością
najistotniejszym
źródłem wiadomości jest człowiek.
W drugiej części artykułu O. A. Sucharewa analizuje dość różne załoźenia obu monografii. Zespół autorski Instytutu historii i archeologii AN Uz.
SRR położył nacisk na problemy społeczno-historyczne,
podczas gdy w tadżyckiej monografii prace szły w kierunku wyłącznie etnograficznym
z niedostatecznym
uwzględnieniem
zagadnień historycznych,
wysiłek skupił się
na zagadnieniach
tradycji i narodowej specyfiki.
W końcu O. A. Sucharewa podkreśla konieczność prowadzenia dalszych
badall naukowych,
szczególnie w okręgu Buchary i Chiwy, gdzie nastąpiło zjawisko przejścia z feudalizmu do ustroju socjalistycznego.
Autorka
uważa, że badania winny obejmować większe tereny i muszą być prowadzone kompleksowo.
Nowym problemem
badań naukowych
są tereny nowonawodnione
na
których osiedlają się przedstawiciele
różnych narodowości, gdzie następuje
proces jednoczenia się różnorodnych kultur i tradycji. Badania w tym zakresie podjął już T. A. Zdanko. Problem ten wymaga jednak wieloletnich
i wszechstronnych
badań.
Z badań tematycznych
instytut wysunął na pierwsze miejsce dwa tematy: domostwo i rodzina kołchozowa. W Uzbekistanie
dobiega końca
opracowanie takiej monografii z doliny fergańskiej. Badania w kołchozach
nad dawną ludnością kipczacką przeprowadza
druga ekspedycja fergańska
pod kierunkiem W. G. Moszkowej. Kipczacy weszli obecnie w skład naro'"
'duwości uzbeckiej. Podobny problem porusza w swej pracy o Beludżach
J. R. Winnikow. Do tego typu opracowań należy również praca L. S. Toł-
�230
stowej, poświęcona
zagadnieniom
etnogenezy
i historii Jwltury
fcrgar.skkh Karaka!paków.
Na zakończenie autorka podkreśla wagę zadań jakie stoją przed ct:10grill;ą w okresie badal1 nad współczesnością.
A. D. BECHIvIAK: N a w e c e c h y b u d o w n i c t w a mieszkaJn e g a c h ł a p s t war
9 s y j s k i e g o (Czerty no\vego w architekture
ruskogo krestiar-skogo żiliszcza) (s. 43-55).
Na wstępie autor zażnacza, że budownictwo
wiejskie w Rosji zi'.r:zęłe
ulegać zmianom już \v okresie rozwoju kapitalizm'\.
Zmiany zasadnicze
nast'lP!ły jednak w okresie porewolucyjnym.
Ogólną c~ciq tych zmian jest
dążenie
do zastosowania
udogodnień
miejskich
w architekturze
wiejskiej, równocześnie
zaś zdobnictwo
domów wiejskich
zachowuje
w dużym stopniu swoje formy tradycyjne,
choć nie je;?t p<1Zbawione nowych
eL:!1lentów, zG'.pożyczonych z budownictwa
miejskiego.
A. Bcchman na przykładzie
wsi JawIe, położonej nad rzeczką Jawlejką
i rzekó: .surą (7 km od miasta Ałtyria, Czuwaska
AS lU',), rysuje obraz
zmian zachodzQcych w budownictwie
wiejskim. Wieś posiada szeroką głów-'ną ulicę i niewielkie zaułki. Zagrody znajdują się z obu stron ulicy w nie·
przerywanym
ciągu. Stara część wsi leży na wzniesieniu. Mieszkailcy obok
rolnictwa,
zajmowali
się niegdyś spławianiem
drzewa, wywózką drzewa
z lasu i in. pracami leśnymi.
Vhele zagród zachowało
tradycyjny
rozkład
zabudowań:
pod"iórze
oloczone zabudowaniami,
dom obrócony szczytową ścianą z trzema oknami
do ulicy. Tego typu zabudowa
zagrody pojawiła
się w okresie rc.:.:padu
wspMnoty i trwała do okresu wielkiego rozdrobnienia
gospodarstw,
tzn.
do ckresu rozwoju kapitalizmu
w XIX w.
W związku z rozwojem przemysłu i pojawieniem
się na rynku m,\lcriał6w piłowanych
i toczonych, towarów żelaznych oraz szkła i in. wyrobów
w życiu i domostwie chłopów nastąpiły zmiany. Okna domów stały się
większe, a podwójnych
skrzydłach, kominy i przewody murowano z cegły,
óawano domom poszycie tarcicowe, ramy drzwi i okien były z tarcic, kar··
nisze i ornament piłowany zastąpiły dawne dłubane (drążone).
Cechą charakterystyczną
izb z połowy XIX w. była wielka ilość gzymsów
horyzontalnych
oraz zamiast ciosanej
sieni ozdobny fronton wejściowy.
Gzymsy były bogato rzeżbione, w czym wyrażał się wpływ miejskiej architektury
kamiennej,
ozdobionej
medalionami,
kasetonami,
roz'etami itd.
Okna formą
daleko
odbiegły od dawnych
małych okienek, ozdobione
gzymsami i rzeźbionymi
futrynami.
W póżniejszym
okresie powierzchnię
frontonu
zaczęto pokrywać
rzeżbionym
poszyciem
i skomplikowanymi
dekoracjami
nakładanymi,
rozmieszczając
je horyzontalnie
równoleglE:
do linii dachu.
r
231
W ogrodzeniu obejścia, tuż obok domu znajdowały
się wrota i furtka
prowadzące na pod\vórze. Wejście do izby w domu starego typu znajduje
się na równi z ziemią· Drzwi \vejściowe nrowadzą
do krytego korytarza
7 wewnętrzną
klatką schodową a kilku s:opniach, które sięgają do podiogi
lub tzw. "mostu" sieni. Dom typu nowego budownictwa
posiada ganek ze
stopniami,
przykrytymi
daszkiem
na dwóch rzeźbionych
kolumienk2ch;
domy ostatnio
budovvane nie mają kolumienek,
daszek spoczywa
aa
wspornili:ach. Vhększość domów posiada tzw. "łeb" i dwuspadowy
óach,
Rzadkie S'l domy czterospa<lo' ..ve, ustawione długą stroną budynku WZdiuż
ulicy.
We wszystkich
zagrodach sad OWOCO\\1Y
przytyka bezpośrednio
do podwórza zabudowanego
jak dawniej z wolną przestrzenią
pośrodku.
Stare
rodwórza
są wielkich rozmiarów
z mnóstwem
zabudowań gospodarczych.
Nie przetrwały
one do dziś. Wszystkie zostały przebudowane.
Z kolei następuje opis jednej z zagród kołchozowych, której budynek mieszkalny zachował architekturę
z polowy XIX w. Podwórze jest zabudowane
w kwadrat. Bezpośrednio
od strony
sieni przylega
szopa z sianem.
Drzwi
z drwalni
wychodzą
na
podcienie.
Do
drw:llni
przylega
obora.
Przy przebudowie
stajnie i pomieszczenia
pomocnicze usunięto.
Za podwórzem, już w ogrodzie na miedzy znajduje
się studnia z której korzystają również sąsiednie zagrody. Obok studni umieszczono krytą piwnicę,
której część nadziemna miała formę stodoły, z drzwiami w bocznej ścianie
i dwuspadowym
dachem.
Wewnątrz
znajduje
się otwór, prowadzący
w podziemną
część, do której składają
lód. Za podwórzem
znajduje
się
warzywnik
i sad OWOCO\vy. Około warzy\vnika
umieszczona
jest szopa
przeznaczona
do przechowY'J\.'ania róźnego rodzaju sprzętu i siana. W najbardziej
odleglej części zagrody znajduje
się łaźnia, niewielki
budynek
zrębowy, o dwuspadowym
dachu.
Dom mieszkalny
zachov:al wewnątrz
tradycyjny
plan; podzielony
jest
na trzy części: izbę ze strychem i piwnicą, sieó z mostem, komorę z podcieniem.
Drzwi z ulicy prowe,dzą do zamkniętego
korytarza, który 'przecina dom
na przestrzał.
Z korytarza
wchodzi się do izby przez sień. Izba jest podzielona na dwie nierówne części. Mniejsze pomieszczenie służy za kuchnię
i pralni~; okno znajduje się w ścianie licoweJ naprzeciw
pieca; większa
część izby jest pomieszczeniem
mieszkalnym
o pięciu oknach.
Kuchnię
dzieli od izby mieszkalnej
piec, szafa z naczyniami kuchennymi
i zasłona
klóra zastępuje drzwi.
.'11' podłodze kuchni znajduje
się otwór prowadzący
do piwnicy, w któreJ :imć) przechowuje
si<; karlone
i jarzyny.
W kuchni stoi stolik, ława
z WIadrami i saganami,
na podłodze koło pieca szaflik, bliżej okna ku-
�232
chenna ława tradycyjnego
typu.
półka na naczynia z poziomymi
233
Tuż nad ławą kuchenną
drążkami do wieszania
umieszczona
łyżek.
jest
Z użytku znikają ławy biegnące wzdłuż ścian i łóżka domowej roboty.
Ze starych sprzętów spotyka się czasami jeszcze półki koło pieca, które
zimą służą za łóżka, latem zaś do składania odzieży i drobnych przedmiotów.
W izbie mieszkalnej kąt ściany długiej i krótkiej jest oklejo::lY tapetą
prawie do sufitu. Tu rozwieszone są fotografie rodzinne.
Podłogę i sufit
przy zmywaniu skrobie się dużym nożem tzw. kosariem,
również ławy
i stoły są w ten sposób oczyszczane. Sufit myje się parę razy w roku.
Z sieni wchodzi się do komory, w której przechowuje się odzież i zapasy żywnościowe. Tuż pod komorą z::lajduje się podklet do której wchodzi
się z drwalni (saraj). Jest to pomieszczenie przewidziane dla bydła domowego w czasie mrozów. Sufit w sieni ułożony jest z desek pokrywających
tylko połowę przestrzeni.
Podłoga sieni nazywana jest mostem, pomieszczenie zaś pod podłogą podmostem. Latem umieszcza się tam świnie. W sieni
ustawione są drewniane
łóżka i skrzynia z płaskim wierzchem. Na ścianach wiszą przedmioty gospodarstwa domowego.
Na strych wchodzi się po drabinie.
Tu zwraca uwagę konstrukcja
komina, który nieodmiennie
posiada dodatkowo poprzeczny przewód kominowy, umieszczony na deskach opartych ponadto ::la bierwionie. Dodatkowy
przewód używany jest przy czyszczeniu sadzy w kominie, a co ważniejsze.
jest to prymitywny
skrolowiciel,
który zmniejsza groźbę poźaru.
Konstrukcja
ścian z masyw:1ych bierwion jest nieskomplikowana.
Komora i pomieszczenie pod nią są zrobione z grubych desek. Sufit spoczy,va
na ścianach zrębowych i na jednej maticy biegnącej w poprzek domu, która
równocześnie słuźy do umoc:1ienia wiązań.
Podłoga ułożona jest na ścianach i bierwionach poprzecznych.
Pod piecem podłoga jest dodatkowo umocniona dwoma bierwionami i podpórkami
w piwnicy. Dach domu jest dwuspadowy, pokryty tarcicą z frontem wspartym na belkach poszytych deskami. Pochyły gzyms bramujący
wsparty
jest na belach
biegnących
wzdłuż wiązań.
Dom został wybudo"'any
w 1863 r. i jest bardzo charakterystycznym
wzorem architektury
drugiej
połowy XIX w. Pośrodku rzeżbionego gzymsu znajdują się dwa lwy, których rysunek stracił wiele z tradycyjnego kształtu. Przednie, pochyłe deski
frontonu (w gwarze miejscowej periliaJ przykrywają
krokwie dachu i opierają się na wystających
końcach bierwio:1 najwyższego wieńca.
Końce
wieńców obciosane półokrągło są ozdobione rzeźbą i wypolerowane
do połysku. Deski pokrywające krokwie są pokryte głęboką rytą rzeźbą.
Niemniej interesujące
są futryny i okiennice bogato ozdobione, o nie
powtarzającym
się rysunku rzeźby, mimo że często wyko:J.ywane przez
tegoż samego majstra. Domy zostały wybudowane przez zespół cieśli, którzy
równocześnie wykonywali rzeźbę i in. ozdoby.
Jak wynika z opisu drugiego domu kołchozowego, połoźenie domu oraz
zabudowanie podwórza są podobne pierwszemu.
Dom, ongiś podzielo:J.Y na
dwie części: mieszkalną
i gospodarczą, dziś jest zamieszkały
przez dwie
rodziny. Dawna izba mieszkalna została podzielona na trzy części: sypialnię.,
bawialnię i kuch:J.ię. Dawna sień została również przerobiona
na pokój.
tzw. środkowy.
Wejście do izby z niskim ganeczkiem jest bezpośrednio
z ulicy. Wewnętrzne schody wzdłuż ściany licowej prowadzą do sieni z komorą i skrzynią w rogu. Pokoje są wypełnione
meblami
fabrycz:lymi.
W izbie środkowej zachowały się jeszcze łóżka i półki pod sufitem. Zniknęły
ławy pod ścianami.
Lewa połowa domu jest podzielona na trzy części: dwie izby mieszkalne
z ławą i półkami.
We wszystkich prawie izbach prócz pieca
ruskiego znajdują się płyty kuche:J.ne a nawet okrqgłe piece w kożuchach ..
i kuchnia
Opisywany dom jest masywnej konstrukcji.
Bierwiona mają średnicę
30 cm. Budynek jest wysoko wzniesiony ponad poziom ziemi. Dom pokryty jest czterospadowym
dachem
klepkowym,
po bokach
ma dwa
ganki wsparte
na kolumienkach.
Ramy okienne i okiennice
są bogato
i pięknie
rzeźbione. Autor stwierdza, że podobne zmiany w układzie wnętrz
i zuslosowaniu ich do nowych warunków bytowych zaszły w domostwach
niemal całej wsi.
W budynkach późniejszych ornament rzeźbiony przybiera inny charakter, zaczęto stosować ozdoby toczone i nakładane.
Okna zaczęto wstawiać
szersze, bez okiennic, ramy przy zdobiono również toczonymi ozdobami.
Ganek jest zręcznie wkomponowany
w ścianę i znajduje się pod dachem
domu. co niewątpliwie
zostało zapożyczone z miejskiej architektury
drewnianej. Zagroda najnowsza z 1953 r. zabudowana jest wg planu tradycyjnego,
Dom w miejsce
sieni posiada
korytarz
na przestrzał
z wejściem do
komory i na podwórze. Podobne korytarze spotyka się również w domach
starych. Latem rodzina sypia w korytarzu, ponadto służy 0:1 do przechowywania rowerów. Po schodach w korytarzu wspina się do komory, przy
której znajduje się drewniana drabina na podstryszek.
Drzwi z korytarza
prowadzą do izby "przejściowej". z oknem i piecem ruskim z prawej strony.
Przestrzeń za piecem przeznaczo:'ia jest do suszenia odzieży. Zimą miejsce
to będzie służyło do chowania jagniąt,
cieląt itd. Z przedpokoju
jest
wejście do kuchni z oknem naprzeciw paleniska pieca. W kuchni znajduje
się wejście do piwnicy. kuchenna ława i :lad nią półka. Piec jest stawiany
tradycyjnie.
Izby są stosunkowo niewysokie, zaledwie 21/2 m, natomiast okna stały
się znacznie wyższe i szersze, to też zmieniło się równieź ich zdob:1ictwo ..
Fronton, czyli łeb jest poszyty deskami w jodełkę. Gzyms horyzontalny zachował rzeźbiony karnisz.
Górna część futryn okie:J.nych jest ozdobiona
rzeźbą podobnie jak ganek. Okna są bl?z okiennic. ganek bez kolumienek.
�235
234
zamknięty z boków ścia:1ami domu. Dach jest pokryty
wsi uważaja dachy tarcicowe za trwalsze od innych.
klepką.
Mieszkańcy
W podsumowaniu
aut er stwierdza, że zmiany główne w budownictwić;
kołchozowym dotyczą planu wnętrza domu dzielonego na wiele izb i pomieszczeń oraz zmienia się zasad:1iczo urządzenie wnętrz, z którego znikają
meble domowej roboty. Natomiast w sposobie wznoszenia domów i w ornamencie zdobniczym zachowało się wiele cech tradycyjnych,
z czym prze:'
mysł budowlany
przy projektowaniu
domów kołchozo'.vych powinien si~
liczyć.
W. STEINITZ:
Niek tór e
rn i e c k i e j (z. 2 s. 54-66).
za g a d n i e n ia
et nog raf ii
n i e-
Dla lepszego zrozumienia
współcz.:snc[;o
:;tanu prHC etnograficznych
Niemieckiej Republice Demokratycznej,
a'Jtor mvaża za wskazane podać:
krótki zarys historycznego
rozwoju tej nauki w Niemczech, poczynaj8,c
oti okresu reformacji
i Wielkiej wojny chłop~khoj w Niemczech, po przez
okres wielkich ruchów społecznych,
okres "burz i ucisku" wojen napoleońskich do ch\;vili ukazania
się Czarodziejskiego
rogu Arnima
i Brentano, którego wydanie
stało się bodżcem żywych zainteresowań
poezją
i sztuką ludową.
VI
Okres od 1770 r. do 1848 r. jest okresem \vzmożonej pracy badawczej,
na której nie ciążą uprzedzenia
nacjonalistyczne.
Naukowcy
niemieccy
współpracowali
w owym czasie ściśle z światem słowiańskim;
niektórzy
zaś z nich, jak A. Herder i J. Grimm głosili wielką przyszłość narodów
słowiańskich.
Auter, mówiąc o postępowości
wielkich romantyków
niemieckich, nie zapomina jednak, że nie byli oni wolni od obciążeń ideologii
burżuazy jnych.
Po roku 1848 demokratyczny
kierunek
badań \': etnografii
niemieckiej
upada st.opniowo. R y l, który niewątpliwie
położył wielkie zasiugi dla
etnografii
niemieckiej.
w referacie
swym pt. LlldcZ1,awstwo
jako nauka
(1858) zrywał
już całkowicie
z postępowymi
tradycjami
etnografii
niemieckiej.
Burżuazyjni
etnografowie,
popierani
przez real~cyjnopolicyjny
system państwowy,
zacierali świadomie demokratyczne
elementy w kulturze narodowej, stwarzali atmosferę nieufności i uprZedZe!1 do ludu i jego
siły twórczej.
Powstc'W?!Y nowe leorie, budowane
na zasadzie nowych
poglądów. W latach 1920 H. N a u m a n n stworzył teorię, zasadzającą
się
na twierdzeniu, że rozwój kultury narodowej następuje tylko w warstwach
wyzszych społeczeJ1stwa, natomiast
masy ludowe przejmują
pewne elementy kultury od warstw wyższych, wulgaryzują
je i wypaczają.
Teoria
'90,' gruncie
rzeczy antynarodowa,
t.ym niebezpieczniejsza,
gdyż pochodzi od
wybitnego etnografa, na którego pracach wychowywali
się przyszli pedagogowie niemieccy.
Nie wszyscy ~ecJ~ak et.nografowie nie,nieccy przeszli na pozycje reake
('yjne. Wymienić na!ezy tu przecie w~zystkim A. S P a m e r a (1883-1953),
znanego nie tylko i.e swych prac naukowych,
lecz również ze swej dziae
łalności społecznej, jednego z twórców republiki
radzieckiej
w MUnchen
(1919 r.) skaz<mego 0<:< śmierć (V/Foku nie wykonano na skutek interwenc ii
wpływO'.vych 118.uko'.vców uniwersytetu
w l\1Unchen). Odsunięty
od ŻYC;'l
polityczne"o
i r:auko· •.:e;(), dopiero w 1926 r. powrócił do pracy dydaktycznej.
Pc upa~jku l1i.ilerO\\,Tów zostal ,>vybrany na c::ionka Pruskiej
Akademii (19-+-; r.), rf)/~;;
...
·in<~! ;:Y\\'<1 ciziałalno;ć: naukowq, zorganizował
prac~
t'tnografiCZ!le w J\EID, pO·,\Otllj"C Komisję do spraw niemieckiej etnografii.
A. Spamer obc:jmow81 ~:.wyrni zainkresowaniami
i badaniami wiele dyscyplin etnogra~icznych,
jaic malarstwo
i twórczość
ludo\vą,
upodobania
i zwyczaje oraz ogólne zagadnienia
metodologiczne
etnografii.
Drugim wybitnym przedstawicielem
etnografii niemieckiej
w pierwsz0j
1)010wie XX w. oył J. lVIe y e r związany również z pracami
Instytutu
Etnografii Niemiec, odznaczony za swe prace z dziedziny pieśni ludowych
niemieckich.
Zebralon
olbrzymi materiał
Jicz<:jcy ok. 30000 pieśni lud o,.
wycb, l~tóry stał się podstawą jego \vjclkiej pracy naukowej, pt. Niemieckie pieśni i ich melodie.
Druga jego praca pośv:ięcona ludowym pieśniom
demokratycznym
z okre'su przed 1848 r. i późniejszym
która ukazała się
drukiem, pt. Ludowe
pi e Ś'/,i ivlozeii. i SCWTy, jest jak dotychczas jedynym
:dJiorem pieśni o tematyce walki klasowej robotnikó\v niemieckich.
Meyer
w 1920 1'. odstąpił od teorii Naumanna tak dalece, że nie pozwolił mu korzystać ze sVloich prac dla uzasadnienia
jego teorii. W pracach Meyera
występuje wyraźnie jego linia rozwojowa 'vV kierunku
coraz większej jego
demokratyzacji.
Od 1945 r. do swej śmierci, :;',Iey~r walczył o jedność nauki
ni:2mieckiej. DernonsLrovvał to wspólpracujqc
ściśle z Komisją do spraw
ni.emieckiej etnografii,
której pozostawił
w spadku ok. 10000 fotografii
i kopii pie~ni chłopskich, robotniczych
i źołnierskict..
Po wojnie przed etnografią
niemiecka stanęło wielE: nowych zagadnień
organizacyjnych
i problemowych.
Pierwszym
z nicll bylo: czy i w jakim
stopniu naukowcy niemieccy, niemarksiści
włączą się do prac nowopowolanych do życia instyt.ucji naukow);:h
NRD. JednakŻI~ słuszność nowego
k;erunku prac, uznana przez wszystkich etnografów i cały kolektyw pracowników naukowych
Instytutu
Etnografii
przekonała,
że metoda badań
historyczno-ma terialistyczna
nie zawęża
lecz
rozszerza
i wzbogaca
plan badań naukowych.
Toteż etnografowie
niemarksiści
wnoszą
dzi!',
znaczny wkład w prace Instytutu i są jego aktywnymi wspólpracownikami.
Drugim zagadnieniem,
które jest dyskutowane,
to zagadnienie
stosunku
etnografii powszechnej
(Volkerkunde)
do etnografii narodowej (Volkskuncle). Na łamach czasopisma Niemieckiej
Akademii Nauk ukazał się artykuł
L Weber-Kellerman
poruszający
to zagadnienie,
Volkskunde
i Volkerknnde są synonimami;
nie ma między nimi zasadniczych
różnic, jednakże
�236
237
termin Volkskunde
utrwalił się jako określenie etnografii narodowej i nie
ma zresztą szczególnych
powodów
aby
go zmieniać.
Von Heramb,
A. Haberland,
E. Weiss, 1. Weber-Kellerman
i in. przyznają
wprawdzie ścisłe zazębianie
się obu pojęć, równocześnie
jednak twierdzą,
że
między
obu zakresami
nauki
istnieją
zasadnicze
różnice.
Jednym
7. argumentów
ich twierdzenia
jest stosunek
naukowca
do badań nad
ojczystą etnografią, który ich zdaniem jest różny od badań nad etnografią
powszechną;
znajomość
języka i bardziej serdeczny
stosunek
do przedmiotu badań stwarzają
znacznie żywsze zainteresowanie
badaniami,
niż
to ma miejsce w stosunku do etnografii powszechnej.
Z punktu widzenia
autora, jest to podejście do badań naukowych
niesłuszne i subiektywne.
W wyniku tego literaturoznawstwo,
językoznawstwo
i wiele innych dyscyplin naukowych należałoby podzielić na dwie różne nauki.
padku naród obejmuje wszystkich
członków wspólnoty etnicznej, w drugim wypadku
- tylko klasy pracujące.
Najbardziej
rozpowszechnione
w Niemczech określenie pojęcia "naród" pochodzi od E. Hoffman-Krayera
i ogranicza
zakres
działania
etnografii
do ludu. Z marksistowskiego
punktu widzenia lud, to klasy pracujące
(na początku XIX w. byli to
głównie chłopi i rzemieślnicy).
Różnice między marksistami
i niemarksistami wyrażały się nawet w terminologii.
Etnograf niemarksista,
używając
terminu "warstwa niższa" od razu sugerował istnienie "warstwy wyższej".
Hoffman-Krayer
w swym określeniu
zamykał
obraz ludu prymitywnie
myślącego o niewielu cechach charakterystycznych.
Naumann posunął się
dalej i już wyrażnie określał warstwę wyższą, jako obejmującą ludzi twór··
czych i warstwę
niższą skladającą
się z ludzi prymitywnych,
odbiorców
dóbr kulturalnych
i to odbiorców wulgaryzatorów.
Drugim z kolei argumentem
przemawiającym
za utrzymaniem
dyskutowanej terminologii
Volkskunde
i Volkerkunde
zdaniem w.w. etnografów
niemieckich
jest konieczność
rozdzielenia
badań na 2 rodzaje: 1) badań
nad narodami
cywilizowanymi
i niecywilizowanymi,
z kolei zaś badania
nad narodami cywilizowanymi
powinny się dzielić na badania nad warstwą
niższą lub macierzystą i nad warstwą panującą.
Autor
jest przeciwnikiem
stosowania
nieokreślonego
bliżej terminu
..warstwa"
w miejgce ściśle ustalonego
terminu
"klasa".
Stwierdza
on
.dalej, że pewna różnica metod badań
nad społeczeństwami
klasowymi
i bezklasowymi,
nad historią kultury
własnego
narodu i historią
pows7echną istnieje, nie dzieli to jeszcze jednak nauki etnograficznej
na dwie
różne
nauki.
Różnicom
metod
badawczych
towarzyszy
specjalizacja
w takim czy innym zakresie etnografii - lecz metody badań naukowych
i specjalizacja
nie stoją w sprzeczności z pojęciem jedności nauki etnograficznej.
Aulor podkreśla, że podział na etnografię
narodową i etnografię powszechną przyjęty jest tylko w krajach germańskich.
Podział etnografii na
dwie gałęzie
nauki
nastąpił w Niemczech po 1890 r., zdaniem
autora
w związku z przejściem
do imperializmu.
Podział taki nie istniał i nie
istnieje w innych krajach.
Jak dalece podział etnografii
na Volkskunde
i Volkerkunde
znajduje się blisko teorii rasistowskich,
dowodzą prace
austriackiego
naukowca
Artura Haberlanda.
W ostatnich
kilkudziesięciu
lata~h etnografia
niemiecka stworzyła wiele fałszywych teorii, poczynając
od Naumanna,
kOllcząc na nazistowskiej
etnografii lat 1930-1940.
Głównym obiektem badań etnograficznych
było ongiś chłopstwo bar·
dziej związane z tradycjami
i dlatego bardziej uległe wpływom władz państwowych i kościoła. Nie należy jednak zapominać, że chłopstwo podejmowało jednak walki z junkrami
pruskimi
i kościołem, poczynając
od
\"deków średnich aż do Wielkiej wojny chłopskiej
i później w okresie
\\lojny trzydziestoletniej,
na początku
XIX w. i w okresie
rewolucji
w 1848 r. Niestety historycy
niemieccy nie wiele zajmowali
się badaniami powstal'! chłopskich,
a etnografia
wogóle nie pamiętała
o chłopiebojowniku.
Etnografia
niemiecka nie zajmowała
się i innymi warstwami
klasy pracującej.
Dlatego też na naukowcach
marksistach
spoczywa po·.vażne zadanie podjęcia badań nad postępowymi
tradycjami
klasy pracującej.
Marksistowscy
etnografowie
niemieccy
odrzucili zdecydowanie
termin
Deutsche Vólkerkunde.
Badania
nad narodową
kulturą
nazywa się po
prostu Volkskunc1e, termin, który również dobrze może być zastosowany
przy badaniach
nad innym narodem.
Z kolei autor przechodzi do analizy
pojęcia "naród", które określa przedmiot
badań etnografów
niemieckich.
W języku hiemieckim
słowo "naród" ma dwa znaczenia: w jednym wy-
W zakresie badań etnograficznych
naa niemiecką klasą pracującą
nie
esiągnięto jeszcze wielkich rezultatów, poczyniono jednak próby badawcze.
Wydana w 1930 r. praca P e u ker t a, pt. Etnografia
proletariatu
ogranicza się do prehistorii zagadnienia. w innych zaś nie ma opisu najbardziej
charakterystycznych
form bytu klasy pracującej.
Wprawdzie
Drezdeński
Instytut
Etnograficzny
prowadzi
badania
nad górnikami,
obejmują
one
W ostatnich dziesięciu lalach w etnografiitliemieckiej
zrodził się kie~'unek psychologiczny,
który jest reprezentowany
przez Adolfa Spamera
i Ryszarda
Weissa. Kierunek ten widzi w "vulgus"
nie tyle klasę lub
.,tan, ile sytuację, sposób bycia, cechy narodowe w każdym
człowieku.
Wei s s w swojej pracy z 1946 r. pt. Szwajcarska
etnografia
podaje schemat świadomosci ludzkiej, którą dzieli na świadomość narodową "warstwy
niższej" i świadomość indywidualną ""warstwy wyższej". Zdaniem Weissa,
przedmiotem
badań etnografii, powinna być dziedzina świadomości
narodowej. Psychologizm
tego rodzaju doprowadza
do całkowicie subiektyw. "'h ocen i nie może być podstawą badań naukowych.
Etnografia
winna
liać ogólne określenie przedmiotu swoich badań, a nie psychologiczne, które
zaciera jednocześnie róż'1ice socjalne narodowe.
�239
c:czej del\\'ny byt górników i jego przeżytki, mz zycie współczesnych
robot...:
ników. Autor wyznaje, że zagadnienie
to jest dla niego zupełnie Jasne.
T\'m bardziej że śledząc prace z tego zakresu w Związku Radzieckim
lub
k;a'ach
demokracji
ludowej stwierdza, że noszą one raczej charakter
pro,~ra~owy i nie dają rzeczywistego
obrazu .życia robotnikóvi.
.
:Nie rozstrzyga to jednak zagadnienia głownego: VI JakIm stopmu prze.d+ m badań
etnograficznych
mają być badania nad formami
bytu, wspol,T1.0,e
.
t.
.
ezC'snej klasy robotniczej
VI
przemyśle
w stosunku
do Klasy ropo mczeJ
ok~esu industralizacji,
która by la przecież powiązana tysiącem nici z wsią?
!
o
;
Anastazja
HISTORYCZNO-ETNOGRAFICZNY
ATLAS
AZJI
Kojdec/w
ŚRODKOWEJ
T. A. ŻDANKO,
Istoriko-etnograficz'eskij
atlas
n i e j A z j i, Sowietskaja
Etnografija,
1955 r., z. 3 (s. 20-29).
Śred-
ODracowv"vanie
historyczno-etnograficznych
atlasów
odpowiada
obecnem~ etap;wi
rozwoju etnografii
ponieważ
dla przygotowania
uogól'1' "i"~\"ch
prac etnocrraficznych
stało się rzeczą niezbędną stworzenIe
solidnej naukowej
podstawy
poprzez systematyczne
ujęcie i wykorzyscame
nagromadzonych
materiałów
etnograficznych
oraz wy~ełnienie l~k \~' etnograficznej z:-lajomości ró.żnych krajów i ich poszczegolnych
regl~now.
- Etnografia radziecka swoje główne zadanie, którym jest ~ad~l1le kult~ry
i sposobu życia różnych narodów, rozwiązuje
w programIe
hlst?rycznym
śledząc zjawiska kultury i zjawiska dotyczące sposobLl życia w r)lerwsz~ch
okresach rozwoju wspólnot
etnicznych.
Proces powstawa:-lia
form ~ZlaLejności gospodarczej,
form kultury i sposobu życia każdego naro~u, mero:ćcrwanie związany z etnogenezą, historią rozmieszczenia
i migraCJI, warunkują kulturowo-historyczne
związki i wzajemne
oddziaływanie.
wspólnot.
Prześledzić
ten proces z naukową ścisłością, moż:la tylko przYJr::u.Jąc za
podstawę skrupulatnie
zebrane możliwie pełne materiały archeologII l etnografii uzupełnione
danymi antropologii
etnicznej i językoznawstwa.
Specyfika
metod
etnograficznych
jak
i
archeologIcznych.
wymaga: a) zebrania
ogromnego
materiału
ilustracyjnego,
odtwarzaJące.go
konkretne
elementy
kultury
materialnej
stanowiące
główny .przedmlOt
analizy etnograficznej
oraz b) wymaga konieczności rozmiesz~ze~~a wYk~ytych typów zjawisk etnograficznych
na mapie~ co daJe, ~az~osc .za~~o"owania metody historyczno-porównawczej
z naJ\\7lększą SClsłG:j~Ją l wwrog{)dnością. Dlatego,
do szybkiego
rozwoju
jej konieczne
jest wYdan;.~
naukowych
prac
uogólniających
nie
tylko
dotyczących
monogra 11
i serii
monografii
(jak np. Narody
Mira),
ale
również
mających
charakter
historyczno-etnograficznych
atlasów, zawierających
albumy ry~ J..aJ~''''''ol
CI
.j..
•
sunków, tablice typologiczne
i mapy etnograficzne,
archeologiczne,
antropologiczne, terminologiczne
i dialektologiczne
opracowane
dla poszczególnych okresów historycznych.
Prace nad tablicami
typologicznymi
i kartografowanie
ujawnia
nowe
ważne dane dla badania
takich zlożonych problemów
historycznych,
jak
etnogeneza,
historia sil wytwórczych,
historia kultury i sztuki, kulturalne
związki między ludami, historia rozwoju narodowości i formowania
się narodów. Na tym nie kończy się znaczenie atlasów. Są one niezbędne nie tylko
dla historyków
ale i dla praktyków
w dziedzinie ekonomicznego
i kulturalnego budow:lictwa.
Uogólniając ludowe doświadczenia
w zakresie działalności gospodarczej,
budownictwa
(architektury),
ubioru ludowego, sztuki
użytkov/ej,
mogą oni tworzyć nowe harmonijne
całości architektoniczne,
dzieła sztuki użytkowej, typy odzieży itd. l.
W XIX i na początku
XX w. atlasy
etnograiicz:le
opracowywano
w Niemczech, w Polsce, w Szwajcarii,
w Szwecji i w niektórych
innych
krajach.
Ogólną cechą charakteryzującą
te atlasy jest statyczność.
Pokazują one tylko geograficzne
rozmieszczenie
rozmaitych
zjawisk
etnograficznych. :-lie przedstawiając
ich historycznego
rozwoju i jego prawidłowości. W atlasach
tych znaJazł odbicie burżuazyjny
pozytywizm,
sprowadzający rolę nauki do formalnego opisu faktów 2. Za przykład przezwyciężenia tego podstawowego
braku można uważać prace nad stworzeniem
Polskiego Atlasu Etnograficznego, prowadzone
przez bstytut
Historii Kultury l'vlaterialnej Polskiej Akademii Nauk. Polski Atlas Etnograficzny
stawia sobie za zadanie: odzwierciedlić
specyfikę "polskiej kultury narodowej
we wszystkich jej różnorodnych
przejawach
- w epoce feudalizmu, kapitalizmu i we współczesnej
epoce budownictwa
socjalizmu J, pokazać regionalne różnice polskiej kultury ludowej, wykryć genezę powstawania
różnych
etnicznych grup w różnych okresach historii polskiego narodu oraz zbadać
związki między określonymi
grupami
i dialektyczną
strukturę
polskiego
terytorium
językowego".
Wśród map części wstępnej
Atlasu
jest kilka
historycznych:
mapa
epoki średniowiecza,
"mapa
obrazująca
kultury
w/g regionów"
(przygotowana
ws.pólnie z archeologami),
mapa "rekonstruująca plemienne granice", mapy centrów handlowych
i przemysłowych
w XVI w. i inne. Jak zaznacza J. G a je k. Atlas pozwoli prawdopodobnie
wyjaśnić niektóre zagadnienia odnoszące się do epoki pierwotnej.
Wszystko
to charakteryzuje
przełom w pracy naukowej
(w porównaniu
np. z AtlaS. P. T o ł s t o "\7, Zadania
etnografii
rndzieckiej,
"Woprosy Istorii",
nr 11. s. 161.
P. L K u s z n i e r (K i1 Y s l e w). Ros~';ski
atlas historyczno-etnograficzny,
"Kratkije
SO()~szczenija Instituta
Etnografii",
XXII, 1955.
:J J.
G a j e t. O polskim
atlasie
etnograficznym,
"Kratk'ije
SOC)')3ZCZe11 ijrl
InstHl/tn
Etnografii",
XX1I. 1955. s. 54.
1
1954,
�240
241
sem kultury ludowej w Polsce K. M o s z y ń s k i e g o) i prawidłowe historyczne podejście do opracowania tematu.
Zastanowimy
się teraz bardziej
szczegółowo nad atlasami
etnografizycznymi, które są opracowywane
w ZSRR, przede wszystkim nad przygotowywanymi przez Instytut Etnografii Historyczno-etnograficznym
Atlasem
Syberii i Rosyjskim Atlasem Etnograficznym,
z których pierwszy już jest
ukończony. Każdy z tych atlasów stanowi odrębny typ. Pierwszy z nich
obejmuje duży teren zamieszkały przez liczne ludy, z których dwa (Jakuci
i Buriaci) rozwijają
się jako narody socjalistycZlle.
Kolektyw
autorski
Atlasu syberyjskiego
skrupulatnie
studiując
elementy każdego z ludów
Syberii, przedstawił ich właściwości w albumowej części Atlasu i w tekstach
objaśniających.
Tablice typologiczne i mapy zestawione są natomiast dla
całej Syberii a nie dla poszczególnych ludów. Atlas zawiera dwie szczegółowe mapy etniczne - rozmieszcze::lie ludów Syberii w XVII w. (opracowane na podstawie danych archiwalnych)
i na początku XX w. (na podstawie spisu z lat 1926-1927).
Z kultury materialnej
opracowane są następujące tematy: mieszka::lie ludów Syberii, odzież, hodowla psów, hodowla
reniferów,
narty, łódki. Oprócz tego w Atlasie znajdują
się rozdziały
poświęcone twórczości ludowej i wierzeniom religijnym:
ornament ludów
Syberii, bębny i szaty szamanów.
Atlas Syberii opracowano
prawie wyłącz:1ie na podstawie
materiału
muzealnego,
mianowicie
na podstawie
naj bogatszych
kolekcji muzeum
antropologii i etnografii A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum Etnograficznego
(Leningrad) i na podstawie kolekcji innych muzeów zebranych w okresie
przeszło stuletniego rozwoju etnografii w Rosji. Materiał wyznaczył chronologiczne ramy pracy. Większość map charakteryzuje
okres XIX i początek XX w., a jedynie części z :lich (np. Typy hodowli psów) udało się rzucić pewne światło na wiek XVIII. Słaba archeologiczna znajomość Syberii
nie pozwoliła konsekwentnie
przeprowadzić
zasady następstwa
danych
archeologii i et:lografii we wszystkich rozdziałach.
Równocześnie wykorzysano
każdą możliwość pogłębienia
problematyki
przy pomocy wypraw archeologicznych. W szczególności temat Ornament został przez autora
S. W. Iwanowa pomyślnie powiązany z danymi archeologicznymi
co pozwoliło wykazać powiąza:1ia motywów ornamentu sięgające neolitu 4.
Nie zważając na duże trudności, luki w materiałach
i inne braki, kolektyw radzieckich znawców Syberii dokonał pierwszej próby stworzenia
atlasu etnograficznego,
która okazała się bardzo interesująca
i owocna.
Na terytorium
Syberii udało się odkryć kilka historycz::lo-etnograficznych
regionów, zaludnionych w pewnych wypadkach przez ludy rozmaitego poClhodzenia, których kultura jednak w rezultacie trwałego współżycia przy4 S. W. I wan
o w, Ornament
.,Kratkije
soobszczenija
Instituta
ludów
Syberii
Etnografii"
jako
źródlo
XV, B., 1952,
historyczne,
brała szereg wspólnych cech. Niektóre z tych regionów (amlU"o~sachaliński~ wschodniosyberyjski)
terytorialnie
pokrywają się z amurską i przy-,
bałkaJską prowincją neolityczną wydzieloną przez A. P. Okładnikowa
na
podstawie
danych archeologicznych.
Uzyskano liczne dowody dawnych
zwi,ązków ludów Wschodniej Syberii z Chinami oraz Zachodniej Syberii
z Azją Środkową· Nowe oświetlenie zyskały liczne zagad::lienia etnoge-"
nezy. Kartografowanie
ornamentu i odzieży doprowadziło do jednakowych
i przekonywających
argumentów
o 'ścisłych kulturowych
a być może
i ,etnicznych
związkach obskich Ugrów z Chantami i Mansi z żyjącymi
we Wschodnim Ałtaju Szarcami i Kumadyńcami.
Zbieżne formy ornamentu i odzieży potwierdzające
ten związek rozprzestrzenione
są oprócz
tego na Powołżu (Baszkiry, Czuwa si i in.) i u n.iektórych narodów Środkowej Azji. Już teraz można na pewno stwierdzić, że materiały Atlasu Syberyjskiego przedstawiają
ogromną wagę naukową i że trudno przecenić
ich znaczenie, w szczegó1::lości dla przygotowywanych
prac nad Atlasem
Azji Środkowej.
'
Należy teraz ustosunkować
się do drugiego typu -- Rosyjskiego Atlasu
Etnograficznego, poświęconego nie grupie ludów zjednoczonych
w histo-,
ryczno-kulturowym
regionie lecz jednemu ludowi rosyjskiemu.
Ten
temat jest tak obszerny, że opracowanie go potrwa nie jedną lecz kilka
pięciolatek.
W minionym początkowym czteroletnim okresie pracy zespół
autorów przeprowadził
ewidencję i zbadał kolekcje muzealne, dokumenty
archiwalne i da:1e z literatury,
zorganizował kilka ekspedycji do poszczególnych okręgów, w których odczuwano największe braki w materiałach
(w 1953 r. zorganizowano
ekspedycję w 5 okręgach, a w 195'4 r., w 10Jl,
i kończy przygotowywanie
do druku czterech rozdziałów Atlasu: wpro.vadzającego,
dotyczącego
techniki
rolnictwa
chłopów rosyjskich
w XIX
i początku XX w., mieszkania
ludu rosyjskiego oraz rozdział dotyczący'
rosyjskiej odzieży ludowej.
Podobnie jak dla Atlasu Syberyjskiego
tak i dla Rosyjskiego podsta .•..
wową bazę materiałową
stanowią muzeabe
kolekcje zabytków datowane
przeważnie na, XIX i początek X~ w., oprócz tego szeroko wykorzysty"
wane są materiały
archiwalne
(Wolnego Towarzystwa
EkonOmicznego,"
Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego i in.) i materiał terenowy zebranY.
przez uczest:J.ikÓw organizowanych
ekspedycji.
Zespół Rosyjskiego Atlasu Etnograficznego
przywiązuje duże znaczenie',
do datowania przedmiotów;
ustalane jest współwystępowanie
poszczegolJ;
nY~h wytworów.
Przyjęte zostały trZy wyjściowe daty, odpowiednio dO:
Ktorych rozdzielane
są wszystkie
badane przedmioty:
połowa XIX wi'
~pr~eddzień zniesie:1ia' poddaństwa
chłopów),
druga
połowa
XIX w;
l Pl~rwsze
dwa dziesięciolecia XX w. Ten podział jest ściśle związany
2 ~golną periodyzacją
historyczną i ~procesem rozwoju narodowosci rosyjskIeJ w naród burżuazyjny,
Do połowy XIX w: charakterystyczne"
'jest
16 .. Lud",
l. XLIV,
�243
242
istnienie wielu regionów z 10kal:1ymi właściwościami sposobu życia, odzieży.
mieszkania, licznymi gwaramii dialektami. W końcu XIX w. i na początku
XX w. te etnograficzne właściwości stopniowo się zacierają·
Przy zestawieniu tablic typologicznych i map autorzy Atlasu wyjaśniają
przede wszystkim główne cechy form, charakteryzujące
narodową specyfikę
kultury rosyjskiej i terytorialne rozmiestczenie tych form. Drugie ich zadanie polega na uściśleniu granic zamieszkania lokalnych grup i określeniu
tej _ niekiedy niesłowiańskiej - ludności, całkowicie lub częściowo zlanej
z wielkorosyjską
narodowością
w procesie jej konsolidacji
narodowej.
W ten sposób ze względu na swoje zadania, Rosyjgki Atllls różni się od Syberyjskiego przede wszystkim tym, że bada on procesy etniczne, charakterystyczne dla drugiego etapu historii etniki, nie tyle etnogenezę i proces
formowania się narodowości (materiał archeologiczny przez badaczy jest
niewykorzystany),
co przejście narodowości w naród burżuazyjny. To nie
wyklucza dygresji, które okazują się konieczne w szczególności przy bada':'
niu odzieży', jednak nie siegających głębiej niż do XVII i XVIIIw.
W 1954 r. Prezydium A, N. ZSRR w uchwale o wynikach ogólnej sesji
naukowej poświęconej
historii narodów Środkowej Azji i Kazachstanu
w okresie przed pażdziernikiem,
zorganizowanej w Taszkencie w styczniu
i lutym 1954 r. poleciło Instytutowi Etnografii przystąpić do opracowania
t,istoryczno-etnograficznego
atlasu Azji Środkowej. Ta uogólniająca praca
winna pomóc w rozwiązaniu szeregu historycznych problemów, opracowywanie których opiera się na razie na niedostatecznej znajomości materiału
faktycznego,
w szczególności w dziedzinie historii etnicznej
i historii
kultury ludów Azji Środkowej i Kazachstanu. Praca nad przygotowaniem
atlasu włączona została do państwowego planu Instytutu
Etnografii na
lata 1955-1960 i przeciągnie się na następne pięciolecie. Pomyślne wykonanie tego wielkiego i złożonego naukowego przedsięwzięcia możliwe jest
tylko pod warunkiem współpracy Instytutu Etnografii z Instytutem Historii
Kultury Materialnej oraz z Instytutem Językoznawstwa
A. N. ZSRR a także
z muzeami Moskwy i Leningradu, z instytutami historii, archeologii i etnografii A. N. republiki
Azji Środkowej. Przy opracowaniu
Atlasu winno.
być, oczywiście, wykorzystane
doświadczenie zespołów autorskich Atlasu
Syberyjskiego i Rosyjskiego.
Zr6dła dla historyczno-etnograficznego
atlasu Azji Środkowej są bogate.
Gromadzone
one były w ciągu d1ugotrwałego okresu ścisłych związków
ludów Azji Środkowej i Kazachstanu z Rosją, zachowały się w bogatych
zbiorach rękopisów wschodnich i Występują w charakterze masowego materiału etnograficznego z drugiej połowy XIX w. po zjednoczeniu Azji Srodkowej z Rosją. Daleko jest jednak do pełnego wykorzystania
tych żródeł,
5
ty
G. S. M a s ł o w a, Próba opracowania
map zasięgu rosyjskiej
odzłe••Kratkije
soobszczenija Instituta Etnografii" XXII, 1955.
ludowej,
systematycznie
uporządk
.
które nawet nie są Jeszcze
,
atlas tworzy się historię badań etnog f'
h
., owane. Opracowująe
stanu, badane są muzealne zb'
ra hlCZnyC AZJI Środkowej i Kazach-.·:
·
lOry zac owane w Mosk'
Le'
.
I W republikach
środkowo-azjaty
k' h T
. .'
WIe,
mngradzie'
uważać, że przy współpracy i ~:iaie
a praca J~z, Jest rozp?częta i można
szych latach rozpocznie si" n uk
pracownikow muzeow w najbliż.• a owe opracowywan'
'b
cji muzeum antropologii i et
f"
Ie naj ogatszych kolekEtnografii Narodów ZSRR
,;:og.ra 11 A. N. ZSRR, Państwowego Muzeum
prawie zupełnie jeszcze nV:' emngradzie, byłego Muzeum Narodów ZSRR,
, Ie znanych etnografom
k b'
uzeów historii i sztuki
k'
s ar mc taszkenckich
· .
. samar andzklego
ferga' k'
I mnych muzeów Uzbekistanu
,',
ns lego, chiwińskiego
menii i Kirgizji. KolekcJ'e te 'bmuzeudm Tadzyklstanu, Kazachstanu, Turk, ze rane
o muzeów przed
tk'
eu XIX i na początku XX
.
l
e wszys lm w końtego czasu były mało publ'k w. l w , at~ch władzy radzieckiej (1920-30) do
'
l owane l me wykorzysty
d
.
, lstoryczno-etnograficzneJ'
anal' IZy l' naukowych uogóln'
wane . oJ porownawczej
h
,
t
meczną uwzględnienie tych k l k ..
len. es rzeczą kopleksów, wykonanie nauków °he c~16chronologiczne wydzielenie ich komgóinych części przedmiotówYC op;s w, sfotograf0;-vanie i podanie poszczem.
wienia tablic typologicznych
z(;ach uwzględnione
winny'
naukową wartość,
~,ce u p~Z~gotowama materiałów
do zesta~
by~w::zesn~e
z ko~e~cj,ami za~ytków w mupy,
ysunkl l llustracJe posiadające
Za przykładem
zespoll,l Atlasu R
' .
zbadanie podstawowych żród ł
h'
OSYJsklego przygotowuje
się także
,
e arc lwalnych przedst
.,
h
ny zycia ludu: gospodarstwo
k lt
':
aWlaJącyc różne strowierzenia i twórczość lud
' Uw ur~ matenalną,
życie rodzinne, obyczaje
ową.
pIerwszym rzędz'
l'
. "
•
gę na archiwa dające masowy , , . 'l
k
Ie na ezy zwrOClC uwaregionów Azji Środkowej'
. kI SClsh~o reślony w czasie ma1Jeriał z różnych
_.'
,Ja
arc lwa Rosyjskiego T
tlcznego, Urzędu Przesiedleńcze
',
.
owarzystwa Geogra.
,turkmeńskiego generał-gUberna~~
:egl~n~lnyCh komitetów statystycznych,
dach i powiatach naniesion
t s .wa l lOne. Materiały zebrane w obwostawę dla wielu innych tee ZOt~aJąAnla mapę i stanowią niezbędną pod-"
ma ow
t asu (np
d
.'
,
rzemiOsła, mIeszkania) Nie
..,
' gospo arstwa wIeJskIego'
Ak
"
mmeJ wa~nym źródłem
h'
•
. .•. ademii Nauk republik"
dk
'
.'
są arc lwa z r.ękopisami
,
sro owo-azJatyckIch' gd '
wlelu etnograficznych
l' folkI
t
'
Zle wwarte są materiały
orys ycznych eksp d "
wolucją i władzy radzieckiej' D l"
k'
e YCJl z okresu przed re-e' ł
,"
a ej,
omeczne będzie d' kł 'd
.
.
et ego matenału
z literat ury, wykorzystujące
.
o "l a.'. ne zebrame
ogro
'
z prasy periodycznej,
"Turkmenskij
Zbornik'"
mn~ l osc artykułów
W czasie tej pracy mogą być
t
.1 opubhkowane
archiwa.
etnograficznego
Azji Środk
p~zygo owy~ane zblOry materiałów do atlasu
. k'
owej. uzupełmone wycią'
"..
\\y azy bIbliografii dotyczące' p
óI
gaml z archlwow oraz
i\ ., Ś
'
oszczeg nych temat6
t
.
• ZJl rodkowej (np mieszka"
d"
. w e nografli narodów
należy o ile możnoś~i zebrać :~~' o zlezy albo sztuki' stosowanej). W końcu
l'Q7..lnieszczenie ludów i
l
. ny ma~:riał kartograficzny przedstawiający
p emlOn AZJI Srodkowej , Jak wJado
•
mo, map.1
�245
244
wiadomościami
tego rodzaju posiadano już w średniowieczu.
Oczywiście,
konieczna będzie również naukowa interpretacja
tych map ze względu nR
te lub inne przyczyny powodujące fałszowanie map ludnościowych.
W miarę prz;gotowywania
materiałów
do atlasu wystąpią naj~ardziej
istotne problemy wynikające
z nierównomiernej
znajomości Azji Srodk~wej. I tak np. w najmniej znane przez etnografów regiony trzeba będzIe
skierować ekspędycje
etnograficzne,
podobnie jak to robi zespół Atlasu
Rosyjskiego. poważna szczegółowa i systematyczna
praca przygoto~aw~~
~ad materiałem
archeologicznym
do atlasu winna być wykonana rowmez
przez archeologów.
Istnieje dostateczna
podstawa
do przewidywania,.
że
planowa, zorganizowana
koncentracja
zebranego przez naukę mate~Iału
etnograficznego
pozwoli postawić prace nad stworzeniem
atlasu hIStOuczno-etnograficznego
Azji Środkowej
na odpowiednim
poziomie teoretycznym i doprowadzić
jego chronologię w pierwszym rzędzie do okresu
poprzedzającego
bezpośrednio
wielką socjalistyczną
rewolucję październikową. Na tej podstawie w dalszym ciągu będą opracowywane
rozdziały
poświęcone etnografii okresu radzieckiego. Obecnie jeszcze jest mało materiałów do tych rozdziałów, chociaź jest on zbierany prawie przez wszystkie
ekspedycje etnograficzne Instytutu Etnografii A. N. ZSRR i Akademie Nauk
li
l
t
l
;"
republik Azji Środkowej.
Wykorzystując
doświadczenie
uzyskane
przy opracowywaniu
Atlasu
Syberyjskiego
i. Rosyjskiego i uwzględniając
właści.wości zadań i struktury
każdego z nich winniśmy dojść do wniosku, że dla Atlasu Środkowoazjatyckiego konieczne jest połączenie obydwu tych typów. W rzeczywistości bo-,
"':iem, Azja Środkowa stanowi rozległy, kształtujący
się w ciągu wielu
tysiącleci
historyczno-kulturowy
region, którego
ludność utrzymyw~ła
zawsze między sobą ożywione i wszechstronne
związki. Wzajemne oddziaływanie i przenikanie
etnicznych i kulturowych
elementów występowało
tu.taj w dużym stopniu. Jest rzeczą ogólnie wiadomą, że związki etniczne
plemion i ludów Azji Środkowej sięgające jeszcze pierwotnej epoki neolitu
i brązu przetrwały
na prze'strzeni całej ich dalszej historii. Ten proces
nieprzerwanego
i aktywnego wzajemnego oddziaływania
specjalnie wyraźnie uwidoczniony został w wynikach odkryć archeologicznych
dokonanych
w latach władzy radzieckiej.
Odkryciami tymi objęte zostało prawie całe
terytorium
środkowo-azjatyckich
republik i powstała w ten sposób możliwość ustalenia charakterystycznych
właściwości, oblicza i ~ultury plemion
i ludów starożytnych
i wczesnego średniowiecza. Dane a,rcheologii i paleoantropologii potwierdzane
są przez badanie historyczno-etnograficzne
(ba~
danie składu rodowo-plemiennego,
i legend historycznych),
które prowetdzone są prze~ dwie wielkie archeologiczno-etnograficzne
ekspedycje Aka-:de~ii Nauk ZSRR (chorezmijską
i" kirgiską)·
Niemniej
ścisłe (barqziej
~cisłe, niź na Syber'ii, gdzie ź p~wodu warunków
przyrodniczych
istniał(),
duże odizolo~val1i~p~szczęgÓlnych
grup) były związki gospodarcze i kultuo
o
o,
.'
.•.. j.,.
" .•-...,.".,
•
ralne mi~dzy ludami Azji Środkowej w okresie wielu wieków ich wsp6lnego rc,zWO]U. Now.e materiały archeologiczne i etnograficzne świadczą o tym,
w?rew poprZe?~Im poglądom, że te związki były nadzwyczaj silne nie tylko
mIędzy ~udn~scIą oaz rolniczych ale także między rolnikami i sąsiednimi
kocz0v.:mkamI-hodowcami
ze stepów nadaralskich
i nadkaspijskich.
~t~Iczne, gospodarcze i kulturowe pokrewieństwo
ludności Azji Srodko\~e] mewątPliwi~ winno być odzwierciedlone w atlasie historyczno-etnograhC~n!~. Jego pIerwsza część winna być opracowana wg planu Atlasu Sy:'
belYJskI,ego, p.rzy czym znaczna archeologiczna
znajomość Azji Srodkowej
w porownamu
z Syberią
daje
możność
głębszego
odzwierciedlenia
początk.owych etapów etnogenezy i opracowania tematyki historyczno-kult~rowe~ .. Z ~rU~iej strony, ponieważ ludność Azji Srodkowej stanowi obec11l~ szesc WIelkIch narodów socjalistycznych,
a ~uż w okresie przedrewolu-.
cYJ~ym na tym terytorium tworzyły się duże narodowości, których konsolidacJa w narody burżuazyjne
zatrzymywała
się w zasadzie w warunkach
reżi,mu. kolonialnego w atlasie środkowo azjatyckim
nie podobna ograniczy~ SIę tylko do cz~ści Ws~ól~ej dla wszystkich ludów, lecz jest rzeczą
kome.cz~ą oprac~wame roz?zIałow charakteryzujących,
podobnie jak Atlas
RosYJskI, specyficzne
własciwości
każdego z tych narodów. W związku
7: ty~
podstav:ą struktury
Atlasu Srodkowoazjatyckiego
winien być jego
podZIał na dWIe części: 1. część ogólną - atlas Azji Srodkowej i Kazachstan~ oraz 2. czę~~ regionalną - Atlas Narodu Uzbeckiego, Kirgiskiego i in.
PIe.rwsza częsc będzie zawierać wstępne
artykuły
oraz podstawowy
materIał archeologiczny:
.
· a) .ma~y rozmieszczenia plemion i ludów w okresie od starożytności
do
~~edmowte~za, opracowane na podstawie danych archeologicznych
i paleoantropolo~lcznych
a. dla okresów póżniejszych na podstawie danych historycznych I etnografIcznych;
b) mapy grup językowych;
. .c) mapy arch~OI~gic.zn~, albumy i tablice typologiczne, charakteryzujące
g~sp~darkę, sposob zycIa l kulturę plemion i ludów w starożytności i w Śred~
mowIeczu;
· d) opra~owane wg zasady historycznego następstwa mapy archeologiczne
l
etnogr~flczn~,
albu.my i ..tablice typologiczne
poświęcone
oddzielnym
~ematom. rol~Jctwu, I:y~acJI, hodowli, myślistwu, rybołówstwu,
rzemiosłu
.. przemysłowI, zaludmemu, mieszkaniu, odzieży i ozdobom, środkom tran";
sportu, sprzętom, pożywieniu, zwyczajom rodzinnym, wierzeniom i obrzędom, sztuce użytkowej, ornamentowi,
twórczości muzycznej i in.
W~kaz tematów można rozszerzyć, lecz na początku p.racy nale.ży go
raczej
ogr amczyc
.
" I wy b'rac te tematy, które winny być opracowane w pl'er..
wszeJ
" Na podstaWIe. Atlasu Syberyjskiego i Rosyjskiego widzimy
·
.kl'o eJnoscl.
ze najbardziej
celowe jest rozpocząć od opracowania
tematów związanych
2 gospodarstwem,
mieszkaniem.
odzieżą a z dziedziny kultury
duchowej
�247
najważniejszyrpi
i aktualnymi
tematami
są: wierzenia;
użytkowanie
szt~i
plastycznej i ornament.
Opracowanie
każdego z tematów winno stanowić osobny rozdział albo
zeszyt, GOktórego wejdą: krótki zarys tematu, album z ilustracjami, tablice
typologiczne oraz seria map. W rezultacie, na mapie obejmującej
Azję
Środkową i Kazachstan w całości, znajdą się oczywiście, tak jak to miało
miejsce w Atlasie Syberii, elementy kultury wspólne dla wszystkich ludów
Azji Środkowej, terytoria ze specyficznymi kompleksami
kultury, pokrywające się z terytoriami
rozmieszczenia określonych ludów oraz terytoria
z podobnymi kompleksami kultury ale niepokrywające
się z rozmieszczeniein poszczególnych ludów, tj. kontury historyczno etnograficznych
regionów, których okres powstania
pomoże określić materiał
archeologiczny ..
znajdujący
się w tych regionach także w określonych kompleksach.
Już
zawczasu można się domyśieć, że do tych regionów należy oaza chorezmijska, Buchara, dolina fergańska i inne. Jeszcze obecnie niektóre cechy kultury ludności uzbeckiej, tadżyckiej i karakałpackiej
mają większe zbieżności niż np. Uzbecy Fergany i Kaszka-Dari
albo Buchary i Chorezmu.
Przy opracowaniu tej części atlasu należy powiązać materiał archeologiczny
z etnograficznym
na granicy póżnego średniowiecza
(XVI, XVIII w.), co
wymaga od archeologów zwrócenia uwagi na wydobycie zabytków tej epoki
dotychczas jeszcze mało zbadane.
Ale i obecne zestawienie. żródeł, w szczególności w świetle referatów
o najnowszych badaniach, wygłoszonych na sesji sprawozdawczej w 1955 r. G
i na naradzie archeologów i etnografów Azji Środkowej pozwala przewidywać poważne rezultaty
naukowe
pracy nad tablicami
typologicznymi
i mapami historyczno-etnograficznymi.
I tak już teraz można nanosić na
mapę Ą.zji Środkowej rozległy nowy materiał dotyczący rodowo-plE.'miennego składu tiurskich ludów Azji Środkowej. W ostatnich latach etnografowie
Turkmenii, Karakałpakii,
Kirgizji i Uzbekistanu wykonali bardzo poważną
pracę na ten temat, o dużym znaczeniu dla badania etnogenezy. Ponownie
w planie historycznym
zbadany został rodowo-plemienny
skład również
wielu sąsiadujących z Azją środkową ludów tiurskich (ludu sajano-azjatyckiego i Baszkirii) co rozszerza możliwości naukowego porównywania
i badania. Niestety na rozległym terytorium Kazachstanu praca ta jeszcze do tego
czasu nie została zrealizowana.
Skartografowanie
i pokazanie
typologii
gE.'nealogicznych struktur winno dać owocne rezultaty również przy badaniu
zagadnień historii ustroju społecznego, ponieważ charakter rodowo-plemiennej struktury posiada bezpośredni związek z typem koczowniczych i półko~zowniczych terytorialnych
wspólnot narodów Azji Środkowej w XIX i na
początku
XX w.
8 "Sowietskaja
Etnografia",
rona wynikom
prac ekspedycji
z. 3, 1955, s. 147, Kronika,
z 1954 Toku.
Sesja
poświę~
Niemniej owocne może się stać już w najbliższym czasie opracowanie
dla Atlasu. tematu nawodnienia.
Koniecznie należy nanieść na mapę ni~
tylko starozytne i średniowieczne systemy irygacyjne, zbadane przez archeolOg~W w ~horezmie, w oazie bucharskiej,
dolinie fergańskiej, Turkmenii,
al,e l matenały etnograficzne dotyczące tego tematu, tj. zasięg różnych· t yP?w.nawadniania
(w szczególności --'- limanowego), typów systemów nawadmama, bu.doWli do wydobywania
wody, urządzeń do regulowania
wYko~
rzys~ywama wody, typów powierzchniowej
sieci nawadniającej,
rozplanowame pol~ dla. poszczególnych upraw itd. Streszczenie i uogólnienie tych
danych z Jednej strony będzie ułatwiać rozpatrywanie
materiałuarcheolog~c~ego i tworz~nie historii nawodnienia
środkowo-azjatyckiej,
a z drugu:) .~trony pomoze p~znać ustrój społeczny narodów Azji Środkowej, wy]asmc charakter rolmczo-wodnych
wiejskich wspólnot.
Obszerny materiał zarówno etnograficzny
jak i archeologiczny
dla tern,atu Ludność i mieszkanie
został już zgromadzony. Dla niektórych regiono'~ (Chorezm, Turkmenia) istnieje możliwość przedstawienia
procesu rozwOJU ludności i sposobu mieszkania
od czasów pierwotnych
aż do chwili
obecnej. ":" tym zakresie prowadzą badania archeologowie
(przy pomocy
ekspedYCji chorezmijskiej
i południowo-turkmeńskiej),
niezależnie od badań nad ar~hitek~urą starożytną i późnośredniowieczną
oraz badań zabytków :udoweJ ar~hitektury XVIII i początku XIX w. W wyniku najnowszych
bad~.n etnOgr~fiCznyCh określone zostały typy mieszkania
koczowniczego
u ~oznyc~ ludow Środkowej Azji i Kazachstanu oraz typy półkoczowniczego
~ieszkama, częstokroć łączącego jurtę z domem. Powaźne perspektywy poSiada wspolne badanie historii mieszkania
ludowego prowadzone
przez·
archeologów,
etnografów
i architektów.
Współpraca
taka daje możność
ustalenia historii rozprzestrzenienia
się w Azji Środkowej materiałów budOwla~ych oraz przystąpienia
do zestawienia tablic typologicznych charak!eryzu)ących formy mieszkania odpowiadające
określonym narodowościom
1 grupom
regionalnym. Duże znaczenie posiada rozpoczęte w Uzbekistanie
(~uchara) i ~adż~kistanie
(L~ningrad) kompleksowe
historyczno-etnogra~lczne badanxe miast. RozumIe się samo przez się, że kartografowanie
l typo.logizacja
odzieży narodowej •.dostarcza najbogatszego
materiału
dla
badam~ etnogenez!.
~p~cjalnie duże znaczenie w tym względzie posiada
:ak:y.cle gł?wy.naJlepieJ
zachowujące cechy archaiczne i specyficzne formy
lasciwe meduzym lokalnym i rodowo-plemiennym
grupom. Nie mniejszą
~~lę. odgrywa an~li.za z.dobnictwa, które ma w Azji Środkowej bogatą histoę I w.ogromneJ llczbIe oraz w różnorodnej postaci zebrane zostały ozdoby
.•• ~z~sle wykopywania
zabytków z różnych epok. Przy badaniu historii
~Z.leZy nar~dowej w Azji Środkowej etnografowie mogą teraz wykorzysty~a~ nowe zródła: cenne archeologiczne
znaleziska, jak dawna terrakota
rz~zba, wspaniałe freski a różnorodnych formach kompozycji, stanowiących
Wielką skarbnicę dla historyka kultury,
�249
248
Druga część Atlasu będzie zawierać sześć zeszytów poświęconych Uzbekom, Tadżykom, Turkmenom, Kazachom, Kirgizom i Karakałpakom.
Konstrukcja jej winna być podobna do Atlasu Rosyjskiego: zostanie do nich
włączony material charakteryzujący
przede wszystkim narodową specyfikę
kultury i życie narodu. Tematy albumów, tablic i map są w zasadzie te
same co i w części ogólnej, ale opracowane one zostaną znacznie dokładniej,
z bardziej szczegółową klasyfikacją
typologiczną i z większą ilością tablic
. i map charakteryzujących
w danym narodzie rozmieszczenie form działalności gospodarczej, kultury materialnej
i duchowej. W wyniku skartografowania w tej części Atlasu okażą się nie tylko kompleksy charakteryzujące
narodowe cechy kultury, ale i etnograficzne
właściwości lokalnych grup
etnicznych, zachowujących
swoją odrębność albo też jeszcze niezupełnie skonsolidowanych
z ludnością
otaczającą
je, (np. Kipczaki, Tiurki
w dolinie fergańskiej, Jagnopcy" Jakajcy w Tadżykistanie i in.). Dużą rolę
w drugiej części Atlasu będą odgrywać mapy dialektologiczne
i słownikowe. Badania autorów rozd~iałów regionalnych
atlasu będą miałY dwa
cele 1. naświetlić proces rozwoju etnicznego w okresie od XV-XVI do XIX
początek XX w. (w okresie uzbeckich Chantów i po włączeniu do Rosji),
w szczególności wyjaśnić zagadnienie stopnia ich narodowej konsolidacji
w przeddzień
rewolucji
październikowej,
zagadnienie
istnienia
(wzgl.
nieistnienia)
u nich w tym czasie zaczątków
narodu
burżuazyjnego,
W związku z tym należy zwrócić specjalną uwagę na zagadnienia rozwoju
miast, sytuacji rzemiosła (rozwój manufaktury)
handel wymienny, charakter produkcji rolniczej, hodowle, rzemiosło i inne tematy związane z rozwOjem wspólnoty ekonomicznej. 2, Juź w następnej fazie pracy naletźy prześledzić proces przejścia w okresie po rewolucji od narodowości Azji Środkowej
do narodów socjalistycznych.
W republikach, gdzie ekspedycje pracują metodą nieprzerwanych
badań (Kirgizja, Tadżykistan)
materiał etnograficzny
z okresu radzieckiego
stwarza możliwość doprowadzenia
już w krótkim
okresie rozdziałów regionalnych atlasu do współczesności. Praca nad ogólnymi częściami Atlasu, jak nam się wydaje, powinna być rozpoczęta równO(~ześnie. Jak wynika z powyższego, podstawowymi
chronologicznymi
ramami materiału dla pierwszej części atlasu są:
I. okres od staroźytności
do póżnego średniowiecza,
przedstawiony
w świetle danych archeologicznych
i częściowo źródeł pisanych. Material,.
te będą gromadzone w miarę możliwości zależnie od stanu ich opracowania.
II. Wiek XVIII i pierwsza połowa XIX (do zjednoczenia z Rosją) jest
okresem przedstawionym
w świetle źródeł pisanych i częściowo w świetle
7ródeł etnograficznych.
Dużą rolę dla tego okresu będą odgrywać material,.
archiwalne.
III. Druga połowa
w świetle materiałów
i danych archiwalnych.
XIX i początek
etnograficznych,
XX w. to okres przedstawiony
zbiorów muz,=alnych, literatur,.
D~Uga część atla~u ~ójd~ie. w nieco innym kierunku, zostanie przedstawlOn: okres radziecki w sWletle materiałów zebranych przez eksped
.
w tereme.
YCJe
"przy. pr~cy ~espo~owej kilku instytucji
specjalne
znaczenie posiada
uJednoliceme
zbIerania, ewidencji i opisywania materiałów
konl'ec
w
'1'
.
zne są
. szczego nOSCl programy
zbierania
materiałów
wg tematów
'ednohte. karty. ew'd
'
dl a zbiorów i eksponatów
J
I encYJne
muzealnych ' kartki
~~Plsy~ama
d~nY:h wg powiatów (przygotowanie do kartOgrafOWa~ia). Dla
zh~erame mate:lało:v do niektórych tematów (przede wszystkim dotyczących
ku.tury materialneJ) konieczne jest opracowanie kilku form anko t .
g n'
".
Ie l zor~ lzowame ~le.CI stałych korespondentów
obeznanych z etnografią, najlepIeJ .~racowmkow muzeów, wykładowców
historii, członków miejscowych
sekCJI Wszechzwią:kowego
Towarzystwa
Geograficznego
oraz studentów.
Przesył~ny prz~z nich materiał winien być ujednolicony i ściśle datowany.
.. ~omeczne
Je~t opracowanie
i wydanie podstawowych
map ogólnych
Środk~WeJ l poszczególnych republik w określonej podziałce. Na tych
map~c~ wm~y być naniesióne przedrewolucyjne
granice administracyjne
IJOWlato~, ktore W ten sposób stanowić będą podstawę ewidencji terytorialneJ przy
Na mapach republik nanosi się wspo'l czesne graric
d" Kartografowaniu.
t
'
1
e a, ml~ls racy]ne. Terytorialną
jednostką ewidencji' jest tutaj region
a .w mektorych specjalnych wypadkach sielsowiet albo aulsowiet. Dla map
hIstorycznych
(archeologicznych,
paleoantropologicznych
i innych) winny
być p~zygoto;v~ne specjalne mapy podkładowe z zaznaczeniem nazw miejscowych własclwego okresu historycznego.
Jednym
z .na' JwazmeJszych
'.'
,
I, odpowiedzialnych
etapów pracy jest opra",'Z.l1
"
co~ame, tablic typologicznych
na podstawie całego zebranego materiału
v:azną. Je.st rzeczą ustalenie zasad klasyfikacji oraz zasad wyboru cech dl~
oSlągmęcla określonych rezultatów naukowych.
h' ~owodzenie zamierzonej tej wielkiej, wieloletniej pracy nad stworzeniem
lS ory~zno-etnograficznego
Atlasu Azji Środkowej i Kazachstanu może być
zapewmone
pod waru n k'lem s t a ł'"e50 I, sClsłego
•.
.
kontaktu i wspóln '
;~:z~:~~
:::~:~o~r~~~Cjalistów,
Azji Środkowej. W związku z tym naleźy
redak'
w orgamzacyjnych,
w pierwszym rzędzie powołać kolegium
doleciecy]ne
' Atlasu ' ,opracować i z~t'wier d"ZIC p l an pracy na najbliźsze pięten okresl m~:dZ::eCJalnym, l zeb.ramu organizacyjnym
rozdzielić pracę na
nu prac Wymieni~~szczego ~e, mstytuty i muzea, uzyskać włączenie do plaetnograficzny atlas ~~~ ;;.~~eJ na~kowY~h in~tytucji tematu HistorycznoLeningradu
i muzea~.
'
~~~keJ;.zreahzowac umowę z muzeami Moskwy
Atlasem postawić
bl reppu l ';rodkowej
Azji o udziale w pracy nad
A'"
wo ec rezydium A .. N ZSR' I wo b ec Prezydiów A N
ZJI Środkowej spra
wę wyasygnowania
środków na pracę nad Atlas'e~
�25.1
250
(dla zorganizowania ekspedycji i wyjazd6w naukowych), jak również postawić sprawę przydzielenia dodatkowych etatów w celu przyjęcia potrzebnych.
pracownik6w.
Boleslaw
.Stranska
Drahomira:
Historicko-Narodopisny
l: e s k o s l o v e n ska.
Narodopisny
Vestnik
Ceskoslovansky,
z. 3-4,
GarYOa'
Atlas
Praha 1956.
s. 300-321.
Program prac nad Czechosłowackim
Atlasem Historyczno-Etnograficz,:,
nym, kt6ry opracować zamierza Czechosłowackie
Towarzystwo
Etnograficzne przy Czechosłowackiej Akademii Nauk, został w recenzowanym artykule nakreślony szeroko i gruntownie w oparciu o omówienie literatury,
zwłaszcza nowszej oraz o krytyczne zestawienie metodologicznych
i metodycznych problemów kartografii
etnograficznej.
Dla polskiego etnogra~a
artykuł jest specjalnie interesujący
ze względu na krytyczne rozpatrzen~e
przez autorkę założeń polskiego Atlasu Etnograficznego
i konfrontowame'
ich z tezami artykułu. Poza tym jest to jak dotąd najnowsze tego typu opracowanie, kt6re dotarło do rąk czytelnika polskiego 1.
.
Mija już 80 lat od pierwszych prób w dziedzinie kartografii etnograficz~
nej l. Ostatnie lata przed II wojną światową przynoszą duże nasilenie
tych prac w Europie. Po wydaniu pierwszych zeszytów Niemieckiego Atla~u
Etnograficznego 3, a nawet przedtem, podjęto bądź zaplanowano tego rodzajU
prace w szeregu krajów 4. Prace te przerwane, lub opóźnione przez wojnę·
przybrały
znów na sile już w pierwszych latach powojennych.
starsza
Ostatnim ze znanych mi opracowań
B a r a b a s J e n o: Az europai
neprajzi
I
z tego
zakresu
atlaszmunkaLatok
jest
artykuł
tanuLsagai;
.•Ethnographia",
1955, s. 409-426.
l Jeżeli
za pierwsze usiłowanie
w tej dziedzinie przyjąć cytowaną
w recenzowanym
artykule
pracę S c h u r t z a W.: Zur Stammbevolke~
rungsfrage
der Mark
Brandenburg,
••Markische
Forschungen",
Bd. 20
Berlin 1877, s. 104 (Mythologisch-ethnologische
Ubersichtskarte).
W r. 1937.
Por. np. Atlas Works, "F, '\k Liv" 1940, IV, s. 9~102,
sprawozdania;
lub plany prac nad atlasami etnograficznymi:
szwedzkim, łotewskim, ~~gierskim, szwajcarskim,
niemieckim; Anders B jer r u m: AtLas der damschen Votkskuttur
•.tamże, 1941, V, s. 113-,-123; Jan de Vries, De Wetenschap
der Volkskunde.
Hoekstenen
onz et' VoLkskuttuur.
Deel 1. Amsterdam 1941;
wiadomości :L Francji, Belgii, ZSRR, Anglii, Bułgarii, i w. in.
3
4
in?Wsza. literatura' przedmiotu była już nieraz wyczerpująco zestawiana 5,
,Kazdy memal rok przynosi nowe pozycje na ten temat 6.
: W prącach atlasowych wyróżnić mOŻlladwie grupy, a może nawet dwie
jazy rozwojowe, jeżeli chodzi o ujęcie i cel opracowania oraz jeżeli chodzi
o j:gO przedmiot, a. co za tym idzie i metody pracy. Pierwsza grupa opraco~an wytknęła soble cele przede wszystkim historyczne i etnogenetyczne
lpąC za wzorami niemieckimi. Zajęto się głównie zjawiskami tradycyjnymi'
a. na.wet re,liktowymi. Przyjęcie tych założeń pociągnęło też za sobą zacieś~
men~e wspołpracy z językoznawcami i powiązanie przestrzennych
ujęć etno~raflc~nyC~ z posiadającymi
dawne tradycje pracami z dziedziny geografii
":,yrazo:-",, Jak np. w wymienionych powyżej francuskich atlasach etnograflczno-.Językowy:h. Opracowania te, zestawiające przeważnie fakty występo:-",~ma, lub mewy~tępowania
poszczególnych zjawisk z zakresu najbarpZleJ ch!ba. tradycYJnego działu kultury ludowej - wierzeń i obrzęd6w posługuJą Slę zwykle ankietą, rzadko sięgając do innych metod i dział6w
'kultury ludowej. Nowsze natomiast opracowania zmierzają do ustaleń nie
tylko z dziedziny dalekiej retrogresji historycznej, ale i z dziedziny fakt6w społeczno-gospodarczych
i etno-demograficznych
7, Szczególną rolę odegrała tu nauka marksistowska,
kładąca tak silny nacisk na społecznog?spodar~ze ~ło wszelk~ch przemian historycznych. Stanowisko to połączyło
Slę. Z .nasl.lemem badan nad kulturą materialną
oraz nad współczesnością.
ZaJęcle .s~ę tą problematyką
pociągnęło za sobą konieczność uzyskania
dokł.admeJsz~ch danych z terenu i bardziej celowego doboru zagadnień:
zamlast. ~nklet trzeba było użyć badań terenowych, prowadzonych
przez
:wykwahflkowanych
etnografów, przy pomocy kwestionariuszy,
zawierających wybrane zagadnienia, a wyraźniejszych
oczekiwaniach badawczych s.
5
Por. J. G a j e k, Polski
Einfii.hrung
in den Atlas
Atlas
Etnograficzny,
der Schweizerischen
Lublin
VolksKunde,
1947' R. Wei s s
Ba:el 1950 i in.:
a ostatnio w recenzowanym artykule.
6 W ostatnich
latach ukazały się m. in. dalsze części: Atlas der Schweizerischen
Volkskunde,
Lieferung 1. Heft 2, 3, 4, Lieferung II, Heft 3;
P. G a r d e t t e. Atlas linguistique
et ethnographique
du Lyonnais,
Paris
1956; S e g u y: AtLas linguistique
et ethnographique
de la Gascogne Toulou.se, Institut d'Etudes meridionales;
niestety nie dotarły one jesz~ze do
POls.ki. Patrz teź Polski Atlas Etnograficzny
zeszyt próbny. Wrocław 1958.
. Stanowisko takie, zapoczątkowane
przez Atlas Szwajcarski
przyjęto
w pracach nad Polskim Atlasem Etnograficznym.
Por. też np. M. S o r e t:
Car~e Ethno-demographique
de l'Afrique
Equatoriale
Francaise.
"Bulletin
Inshtut
d'Etudes Centrafricaines",.
;Brazzaville-Paris
1956, nr 11 s. 28-52
[sprawozdanie z prac].
8 Szereg
uczonych, pozostających
przy technice ankietowej
zdawało
sobie wyraźnie sprawę z większych możliwości, otwierających
się przy
�253
252
Jak wynika z recenzowanego
artykułu,
Czechosłowacki Atlas Hisłoryezno-Etnograficzny
skłaniać się będzie ku drugiej grupie. Jako jego
cele autorka wymienia ustalenie podstawowej
typologii zjawisk czeskiej
i słowackiej
kultury
ludowej, wykrycie tendencji
ich rozwoju i zaniku
w wyniku oddziaływania
czynników geograficznych, klimatycznych,
antropogeograficznych, historycznych, ekonomicznych i społecznych oraz uchwycenie narodowej specyfiki etnicznej i dostarczenie materiału
do dociekań
etnogenetycznych.
Chronologię
proponuje
autorka
zamknąć
w roboczej
periodyzacji:
1850-1890-1930
i obecnie. Data pierwsza odnosi się oczywiście głównie do
uzupełniających
danych z literatury i archiwów. Periodyzacja ta jest wystarczająco ramowa. by nie nastręczała trudności w terenie: z tego punktu
widzenia możnaby mieć tylko zastrzeżenie do daty 1930, którą wygodnie)
byłoby powiązać z I lub II wojną światową. Zresztą na podstawie badań
terenowych dynamika czasowa i tak zazwyczaj może być zamknięta tylko
w kategoriach:
"zanikło - zanika - pojawiło się - rozpowszechnia
się"·
Natomiast jest rzeczą do dyskusji, czy należy zagęszczać sieć badań w okręgach, w których mamy do czynienia z większym zróżnicowaniem kulturowym, ze zjawiskami reliktowymi, lub z granicami zasięgów, jak to projektuje autorka. Zastrzeżenie wynika z tego, że równomierna (choć bynajmniei
nie jak u Gillierona 9 według przypadkowych,
geometrycznych
kryteriów
wybrana) sieć punktów badanych umożliwia pewne uogólnienia ilościowe
o znaczeniu statystycznym.
Sądzę, że sprawę rozwiązuje po części podkreślana przez autorkę konieczność zaznaczania na mapach, w legendach .czy
\\' tekstach objaśrliających
intensywności
występowania
zjawiska i jego
uwarunkowań,
a także wszelkich, nawet odosobnionych reliktów. Ideałem
jest oczywiście odpowiednio gęsta stala sieć wsi badanych, ale jeśli w danym wypadku okazuje się ona za rzadka, można by dokonać lokalnych zagęszczeń tylko dorażnie, nie włączając nowych wsi do stałej sieci badań.
Bo przy jęcie kryt~rium zróżnicowania kulturowego
jako podstawy zagęszczenia sieci badań mogłoby pociągnąć za sobą podobne zniekształcenie
obrazu kartograficznego,
jak przyjęcie
kryterium
gęstości zaludnienia
Atlasie Etnograficznym
Niemieckim.
podobnie,
jak Polski Atlas Etnograficzny,
Atlas Czechosłowacki
ma
być zaopatrzony w tablice rysunkowe, na których zostaną zestawione głów"'
ne typy i odmiany opracowywanych
zjawisk. Także i w innych szczegółach.
takich jak rozwiązanie
problemów
ziem czeskich, zamieszkałych
przed
'W
użyciu badań
den
terenowych
(por. np. E. B u r g s t a 11 er, Das FragewerK
zu
Linz Hi5", s. 37 i cytowana tam literatura).
J. G i 11 i e r o n, E. E d m o n t: Atlas linguistique
de la France, Paris
volkskundlichen
9
1902-1910.
Karten,
1945 r. przez Niemców, lub rozwiązania techniczne r . te
:£ałożenie
nie odbiegają od praktyki prac nad PAE . sP
~rzez się
autorkę
.
po ZdY!ę
zIewaJmy
wię
:e pr~ce ~rzeprow.~dzone w Polsce, a projektowane
ostatnio na węgrzec~'
.w zec o~łowacJI doprowadzą w przyszłości do porównywaln
ch w .
kow przynaJmniej na obszarze całej Europy środkowej.
y
ymKrzysztof
FOLKLORYSTYKA
RADZIECKA
Kwaśniewski
NA ł':OWYCH DROGACH.
. Folkloryst~ka
~adziecka kontynuuje
wspaniale
tradycje
Bielińskie
~~:;rn:;z.ew~kIegO I Dobrolubowa. Dzięki zwycięstwu rewolucji SOCjalisty:;~
.
l'
ZI~C a nauka o folklorze zaczęła rozwijać się w całej pełni k'~
.
S.lę marksIstowsko-leninowską
estetyk~ ą· A . '\I[
G Ol' k'I często nawoływał
.'
1'-ruJąc
kI
t'
. . .
l.
folZ;:Y:koW RI PIsarz.y radzieckich do zbierania i badania folkloru narodów
ą u
adzlecklego. Podkreślał on często że sztuka słowa b'
..
P?czątb~k w filkl~rze. Sam brał czynny ud,;iał w zestawieniu i ~:~:g~;:~
DIU z IOru
pt .. ".(Jf)p'tecl1lf)o
T
'wkład
do poezJI
f lkl ludowej
.'
llaporJo(J
CCCP".
Ogromny
o . orystykl
radzIeckIeJ
wnieśli
tacy wybitni
uczeni
'ak
". M. Sokołow I M. K. Azadowski.
J
Ale oprócz wielkich osiągnięć folklorystyka radziecka miała .
.
dostatków, które w ostatnich latach są szeroko dyskutowane
Olsz~rheg.n~ehprzezwycię
. . c ł'lClałb ym przede wszystkim mówić.
.
nIC l IC
,
zemu
T
.
Autor skrytykował
poważne błędy książki i ostro wystąpił
.
za.stojowi w folklorystyce radzieckiej. Na zastój ten złożyło się k'lkPrzeclw~o
kow.
I a czyn m1.
.' _ :rzede mną. leży książka Zarys rosyjskiej
ludowej
twórczośct
poetyckieJ
po
wydana przez Akademię Nauk ZSR R w 1952 r.; wywo-ł ~ radzleckwJ
.
la a ona ostrą
reakcję. Z miażdżącą krytyką wystąpił N. P. L e o n t i e W·
w artykule Wolchwowanije
i szamanstwo l.
L
zj;:: 1.,:IlOBhl~~ MHP", 1953 nr 8 s.227-244, W 1953 r. pojawiła się recen-_. f plOra ManI Grzeszczak. Autorka, nie próbując ocenić wartości książki
,-~e erowa.ła poprostu
jej treść i zakończyła
następującymi
uwagam"
::, rudno Jest w ramach recenzji omówić··cały bogaty' materiał prZYkładow-1.
_"-cory,zastal przez autorów zebra.ny i. przytoczony w publikacJ'i K' 'k)'
lesl aob-ze
opra<:owana
"
pod względem metodycznym
zebrany . matSląZ.-a
i,ose"rego'van
.
ł'
,enar
. ":
.:
Y·.1 U ozonysyslematycznie,
wykład odznacza Sl'ę prze'
.
< OSClą I
. .
Jrzy-,t
JasnOSClą. Sądzę, że książka ta może dać wiele polskiemu bada-O
:,
.
i
�255
254
W latach trzydziestych,
szeroko rozprzestrzeniona
była kosmopolityczna
koncepcja A. N. We s oł Ó w s k i e g o o wędrujących
motyw~ch. ~Yła
odmiana "szkoły zapożyczeń", która powstała
po "szkole mItologIcznej
(przedstawicielem
tej ostatniej był F. 1. Busłajew).
t?
"Teoria wędrujących
motywów" A. N. Wesołowskiego, albo "szkoła zapożyczeń" polegała na tym, że jej zwolennicy uważali, iż istnieje w ogóle .pewna suma abstrakcyjnych
motywów, które rozwijają się w folklorze r?znyc.h
narodów. Wedlug tej teorii, folklor różnych narodów to tylko powtorzeme
lub przeróbka starych: istniejących już dawno motywów. ~wórcz.ość a~tystyczna różnych narodów sprowadza się do zera. Folklor me. posIada .za~nych cech narodowych, obcy jest mu patriotyzm; na to ostatme zagadmeme.
"teoria zapożyczeń" kładzie specjalny
nacisk. Kosmopolityczny
sens teJ
teorii sprowadza się do tego, że' odrzuca ona wszelką sztukę narodową glo"ząc sztukę w ogóle, co właściwie sprowadza się do uznania szt~ki narodów
wyższych" a zapożyczanej
przez "niższe" narody. Teoria ta Jest szerok"
;ozwijana w' dzisiejszej folklorystyce amerykańskiej
2, która
jawnie występuje przeciwko realizmowi i patriotyzmowi
w twórczości l~do~e~. Znajdowała takjże przytułek
we współczesnej
folklorystyce
radzIeckIeJ, o czym
wspomina w swoim artykule W. I. Cziczerow:l.
W dniach od 23-26 marca 1948 r. odbyło się specjalne posiedzenie Rad)'
naukowej Instytutu
Światowej Literatury
im. A. Gorkiego AN ZSRR, poświęcone s~;~jalnie
krytyce
kosmopolitycznych
i antydemokratycznych
koncepcji
A. N. Wesołowskiego'.
Drugim z kolei, i moim
zdaniem,
najpoważniejszym
błędem
w folklorystyce
radzieckiej
był antyhist0ryzm. Spróbujmy
zastanowić
się na czym on polegał. Antyhistpryzm
w folklorystyce
wyraża
się w tym, że zjawiska
w folklorze
rozczowi, zwłaszcza ze względu na metodykę
pracy, gdyż zawiera bardzo
istotne wskazówki i wytyczne w tym kierunku"
("Polska Sztuka Ludowa", 1953 nr 2 s. 132). Tym samym zakończeniem
posłużyła się autorka
,i w drugiej swojej recenzji, z książki
M. P. S z t o k m a r a Jf cc/!e30BalluJt
fi
o6/!acmu
.pycc/f,oeo
i-t,opoih/'oeo
cmuxoc.w;)ff;ellU,f!
"Polska Sztuka LU?OWa"
1953, nr 3 s. 192-196. Wspomniana recenzja stanowi przykład szczegoln.ego
stanowiska, jakie niektórzy folkloryści nasi zajmowali wobec prac radZIeckich; prace te traktowano jak idealne, :tie wnikając w to, na czym ta wartość polega,
I Por. JI.3eMJIHI£OBa,
Pear;,!.fuoHHaR
aHe.n.o-aMepUl>a/-lc,,;a.'l
IjjO.1b1>JlOpUCmulo
HOBblR lvIHP", 1953, nr 11, s. 242-249.
.B
3
a
"llpo6JIeMa
',HOBhln
,
• Por.
:;)1 .<t3 LIKa
HaY'leHJilR
MliP"
"liaBecTHR
COBeTCKOBO H:lnoAHOBO
IIOI)TH'UCI,oro
TBOp'leC-
1954, nr 8 s. 203-216.
"AKa)l;eMlUI
TOM 7, "BblnycK"
1948,
HaYK
CCCP",
oT~eJreHH'J
lIJilTepaTypLl
patrywane
są
niezaJ..eżnie
od
głębok;ich
przemian
historycznych.
jakie zachodzą w danym społeczeństwie.
Formy ludowej poezji analizowane są statycznie a nie w ich historycznym
rozwoju, nie jako proces
powstawania
i zanikania pewnych rodzajów, lecz jako coś nie zmiennego,
wiecznego. Jako typowy przykład takiego antyhistorycznego
podejścia do
zjawisk folkloru może służyć podręcznik J. M. S o koł o w a Folklor rosyjsski 5. Sama kompozycja podręcznika
jest błędna. Autor rozpatruje folklor nie
według jego historycznego rozwoju, lecz według rodzajów (jKaHpOB); np.
bylina
rozpatrywana
jest nie jako zjawisko charakterystyczne
dla danej
epoki historycznej,
jako jej produkt, lecr jako rodzaj folkloru w ogóle,
mogący występować
w dowolnej epoce historycznej.
To samo dotyczy
i innych rodzajów poezji ludowej. Identyczne
błędy mamy i w chrestomatii N. P. A n d rej e w a. Popełniali je W swoim czasie W. 1. Cziczerow,
N. P. Leontiew i większość folklorystów radzieckich.
Antyhistoryzm
objawił się także w tym, że stare, archaiczne
rodzaje
poezji ludowej, jak byliny, zamawiania,płacze
przenoszono mechanicznie
w epokę radziecką. Właśnie w książce Zarys rosyjskiej ludowej twórczości
poetyckiej
epoki radzieckiej
starano się naukowo uzasadnić ten antyhistoryzm. Autorzy tej publikacji
jak i większość folklorystów
radzieckich
uważali, że obecnie rozwija się nowy rad"żiecki epos na tradycjach
byliny,
ze cudowna bajka rozwija się obecnie w bajkę-alegorię,
że na bazie bylin,
pieśni historycznych rodzi się nowy radziecki epOs ludowy, że powstają nowe ••optymistyczne"
płacze itd.
Przeciwko
tym właśnie wypaczeniom' 'wystąpił
N. P.
L e o n t ie w
w swoim artykule Wolchwowanije
i szamartstwo. Autor ostro zganił tę pseudo-ludową poezję· Doszedł on do słusznego wniosku, że winę za to ponoszą przede wszystkim folkloryści. którzy teoretycznie
uzasadniali konieczność istnienia takiej poezji, propagowali
ją i wszelkimi sposobami starali
się popierać jej twórców. Jak stwierdza N. P. Leontiew. poezją tą zajmowali
się nie robotnicy
i chłopi, lecz różnego' rodzaju
inteligenci.
Oto np.
A. I. Dwinska. Może ona ułożyć ska~ - nowinę na dowolny temat, potrafi
wysłowić w stylu byliny każde wydarzenie współczesne 8.
A oto jeszcze jedna przedstawicielka
z Leningradu
L. P. Pierszczecka.
Sens
jej
poezji
to
rymowanie
artykułów
gazetowych,
przeplata.nych archaizmami
językowymi w rodzaju najr6żnorodnie-jszych
,,-iczków",
,,-inków" itp. Folkloryści różnego rodzaju propagowali jej tw6rczość. chwalili ją w swoich pracach, organizowali
dla niej wystąpienia
publiczne
• I • M.'
COKO.10B,
PycCKuu
f!jO.1b1>.II0P,
¥qneAe
Ha,
1938 r .
• A. I. D w i n s k a kiedyś ukończyła gimnazjum, przez pewien okres
była nauczycielką.
Gdy przeszła
na emeryturę,
postanowiła
o tym
Wszystkim zapomnieć i zająć się rymowan1em.
�257
przekonani,
że rzeczywistość
radziecką
można wysławiać
tylko w eposie.
Wychwalając
pseudo-ludową
poezję folkloryści ci nawoływali swoich poetów
do dalszej twórczości, nawoływali tym samym do zacofania, zamiast sprzyjaC:: roz\vojowi folkloru radzieckiego
starali się go skierować w odwrotnym
kierunku.
Bo czyż inaczej można to nazwać, jak np. powojenna
poezja
J.1.
Cziczaje\vej:
, 'l"l w nią, z·e ona tworzy wielką
.
6SZCle wmowl
'h sztukę
. (około 12.000), az wr
. 'akikolwiek
wyjątek
ze wspołczesnyc
ludową 7. Wystarczy
~rzyt~czhYC J tości Porównajmy
na przykład bylinę
b
konać Się. o. IC war
bylin, a y prze
. ł .nym wynalazcy
broni ra d'Zleck'eJ'
l
o Bohaterze Pracy SocJallstyczne),
s aw
Diegtiariowie:
.Henocpe~cBeHHMe
Ero
ze
Ił
1'0:1 YÓO
npeMHpylOT.
/KHBeT COROJIl' CHOeM AOMH'łKe
«oM$OpTaÓC~hHoh
o6cTaHoBOQKe
TYT caAłlTCH
Gor:1'l'blpb
BO Ty JIB -
n
, arr '-la Hoex •
JIa no 'I'M!
B
C'O MallIJIHy
'
(""OpOXOAHbJH
.~
,
'1
. . ludowej
aBC',
ąHCTO none
H" "
TO ;lOpOlKCHbKe «peCTORO
.
i
6pOHCTaHROBYro
TO B pa;qOJfbllllC
twórczości
'.
poetyckiej
epoki
ra-
Autorzy pracy Zarys rOS~]Skle]l'
oCJ'alistycznego Mówi się tutaj du.,
.'
t
a poezję rea Izmu s
.
.
dZleckle] uwaza)ą .o ~
w' folklorze radzieckim"
ale autorzy me pożo o realiżmie socJallstycznym
.
. dl t go stwierdzenie
to pozosta, je
.
k k tnym matenalem
l
a e
.
twierdza Ją tego on re
.
S K' kowej którą w podręczmkach
y
tylko pustym frazesem. By.lm '::~oś'ci ;~~tYCkiej epoki radzieckiej"
autO-:
uważano za "tytana ludowej t;'o. t
. d
r u saC)alls ycznego., Mo'wi się' że M. S. Kriukowa .
rzy zaliczają
o rea Izm
,
t d . h starego folkloru. W rzeczyw1.
. t . rczoścl na ra yc)ac
opiera Się w sw.e) . wo.
.
N P Leontiew _ nie ma nic ze starego
stości w jej .bylmach .--~ak PlZSZ:ow'YChtypu poluszko, moriuszko,
n~cze~folkloru oprocz archaizmo;,
.)~ y
'a'
że nowa radziecka bylina jest Z)aW1ni~zki
itd. Autorzy tej kSlązkl uwaz ~ą, .
n 'm w folklorze radzieckim. Są
sklem 'wynikającym
z natury rzeczy,
omecz)
. .
.
MHI"',
a
pzarroe
-
3C JJHO,
lTlllE'HIof'IHOC" 10.
Zdaniem N. P. Leontiewa zasadniczym
błędem pracy jest zupełna nieokreśloność przedmiotu.
Prawie cały artykuł N. P. Leontiewa
skierowany
jest przeciwko
pseudoludowej
poezji, przeciwko
wszystkim
folklorystom,
którzy wszelkimi
sposobami starali się ją wynosić pod niebiosa. Z tego
punktu widzenia artykuł Leontiewa był jak najbardziej
na czasie. Jednak
<.lutor nie zatrzymał
się na tym. Opierając
się na tych właśnie pseudol udowych utworach,
słusznie je krytykując,
Leontiew doszedł do zupełnie
blędnego wniosku: "Chodzi o to, że folklor radziecki - z wyjątkiem,
być
może, części przysłów i czastuszek
- jako samodzielna dziedzina sztuki
radzieckiej
nie islnieje"li.
Autor jednak nie był pewny słuszności swego
kategorycznego
stwierdzenia
i zmuszony był sam zrobić chociażby pewne
wyjątki. Jak ml!eżalo oczekiwać, artykuł N. P. Leontiewa
wywołał szereg
sporów i dyskusji.
Folkloryści
radzieccy wystąpili przeciwko
nihilizmowi
Leontiewa.
Ale byli także i jego zwolennicy.
W dniach 16-21 listopada
1953 1'. odbyła się w Leningradzie
konferencja
radzieckich folklorystów.
Na
tej konferencji
zwolennicy
Leontiewa
poszli jeszcze dalej niż on sam.
Zaczęli udowadniać.
że nie ma. w ogóle źadnego folkloru. Wołali: precz
z folklorem.
Żądali zlikwidowania
zakładów folklorystycznych,
likwidacji
\vykładów z folkloru na wszystkich
uczelniach
i wreszcie zlikwidowania
fOlklorystyki
.lako nauki. Program pozytywny N. P. Leontiewa okazał się
;-upelme biędnyrn.
Wystąpienie
Leontiewa
i dyskusja
leningradzka
odbiły się szerokim
echem na łamach prasy radzieckiej,
zwłaszcza na łamach miesięcznika
,,l106','il
Jiu/;".
Niektóre zagadnienia
z tej dyskusji postaram się pokrótce
omó\viĆ'.
.
'.
_. kobieta wykształcona,
zna oprócz r?sy.iL. P. l' l ~ r s. ze ~ e:c k a uski zna nieźle literaturę
klasyczną
l r.askiego język memleckl l f~anc,
'zapomina
nagle o wszystkim
rzystępuJe
do rymowama,
. ..
d
dziecką. A l e g Y P
,
.'
a dzisiaj nawet najbardziej
zai pisze takim jęzYkie.m, .~akiego me uzyw
.
cofany ·człowiek·· radziecki.
;.HOBblH:MI1P". 1953, nr 8s. 228.
..HOBbln
-
H;\Y\!PY)~HO
.
.
. b'
mowy Folkloryści
Rzecz Jasna, że o poezji tut'.J nawet me moze
yc
k' . i wychwa. h
l'
i
egzotycznym
Języ
lem
zachwycali się fantastycznymi.,
li mam,
lali pod niebiosa taką oto poez)ę·
n.a
ił liOJ] OCh})
3CpHOM Ty'H1bIM,
'laCTO ROMnencHpyroT
KOMrreHcHpyroT
B
H :l.:1H !J;lH.frc:
HaąaDbHHqKH
II.
Co doprowadziło
folklorystów
do nihilizmu?
Na to pytanie CZęSClOWO
odpowiedział Leontiew, mówiąc, że folkloryści dużo mówili o nowej jakości
10
••
11
••
IJUllhlii
JIOHIJI1il
1954, rir' 8:s:227.
17 "Lud",
...
t. XLIV .
'IHI''',
"llll'''.
1953, nr 8, s. 239.
1953, nr 8 s. 243.
�258
259
radzieckiego
folkloru, o jego zasadniczej
roznIcy w stosunku. do f~lklor.u
i~rzeQJ"ewolucy jnego. Niestety, były to tylko puste sło~a, natomIast mkt me
·,\'skazał na zasadnicze różnice na konkretnym
matenale.
Na to pytanie
daje wyczerpującą
odpowiedż
W. 1. C z i c z e l' o w:
,11 P01),'J
8Mb!
H3y'lCJf
II I[
('OBC'Tcl;oro
Ha po;moro
rro:nH'!C'C1\0Hl
TBOP'JC'CTB~"
)2: .
Autor pisze, że folklorystyka
radziecka zrobiła bardzo duzo w dZIedZInie
zbierania i publikacji
poezji ludowej, co prawda nie zawsze wartościowej.
?\a przykład dla zbioru, opublikowanego
w 1937r. Twórczość narodów ZSRR
,ebrano przeszło 600 arkuszy druku tekstów, z czego opublikowano
około
;}O arkuszy, Już z tego widać jak ogromną przeprowadzono
pracę, w której
'.'ardzo aktywny udział brał A. M. G o l' ki. W. I. Cziczerow pisze dalej, że
zrobiono także próby w dziedzinie badań nad folklorem radzieckim.
Jednak próby te były bardzo nieśmiałe, ograniczały
się raczej do poszczególnych objaśnień, komentarzy.
Natomiast brakło prac opartych na głębokich
badaniach,
które określałyby
prawa rozwoju radzieckiej
sztuki ludowe)
i wytyczały kierunek
badań nad fo:klorem.
Teraz rozumiemy jak na czasie było wystąpienie
spory winno było ono wywołać wśród folklorystów
N. P. Leontiewa
radzieckich.
i jakie
Między innymi w dyskusji tej poruszono zagadnienie
terminu "folklor".
Termin ten przyjął się w folklorystyce
w XIX w. Obecnie w folklorystyce
radzieckiej
używany
jest także
termin
"ludowa
twórczość
poetycka".
S, 1. Was i lon a k w swoim artykule:
,,3a !IppeJ:ollylo Hay!')' O HapO:J.HoM
J10:HH'!C'Cł(0~1 '1'[lO])'J('CTRe"
l1 wystąpił
z żądaniem zamiany terminu "fokIol'''
terminem "ludowa twórczość poetycka". Autor jednakże naukowo swojego
stanowiska
nie udowodnił.
Mówi on m.in., że termin "folklor" odnosi sią
do poezji chłopskiej, patriarchalnej.
Nietrudno domyślić się, że jest to jedna
z koncepcji folklorystyki
burżuazyjnej.
która uważała folklor za poezję wyłącznie chłopską, starając się na przykład wyłączyć z folkloru ludowe pieśni
rewolucyjne,
pozbawić go treści kłasowej i patriotycznej.
Kwestia terminu
pozostaje nadal sporna.
A teraz zastanówmy
się nad drugim zasadniczym
zagadnieniem,
a miar,owicie: co to jest folklor, albo tak zwana ludowa twórczość poetycka,
jakie utwory można zaliczać do folkloru, do literatury
ludowej? Folkloryści
radzieccy dają odpowiedzi różne. W tym chaosie i zamęcie teoretycznym
W. 1. Cziczerow widzi między innymi przyczyny
zastoju w folklorystyce
radzieckiej.
W swoim czasie J. M. S o koł o w określił folklor jako poezję
ustną w przeciwieństwie
do pisemnej. Radzieccy folkloryści rozumieli to różnie. N. F. Leontiew rozumie ją jako sposób przekazywania
poszczególnych
,;tworów z pokolenia na pokolenie w ustnej formie. Przy czym w procesie
""HOl\blO
11
13,:
()lI!>ln
~rllP'·.
\;[11'"'.
lfl31, s. 203-216.
1954. nr 8, s. 226-237.
tym pewne eiementy giną i do nas dochodzi bylina czy pieśni w zmienionej
postaci. Takie pojęcie "ustności"
propaguje
także folklorystyka
burżuazyjna.
A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w w artykule
,,0 rro.;]I>:)(, ];PHTHKH
o Bpe;u.' BJ1I"JI.1H:nla"
11.
także
uważają
cechę
tę za główną
c.~hę
folkloru.
Rozumieją
oni ponadto,
że jest to sposób wykonania.
Takie pojmowanie
prowadzi do zatarcia granicy między literaturą
a folklorem; można uważać, że pieśni poetów są także ludowymi, ponieważ wykonuje się je ustnie. Te właśnie błędne założenia doprowadziły
N. P. Leontiewa do nihilizmu.
Inaczej też być nie mogło. Jeżeli "ustność"
uważać
za główną cechę folkloru, to w warunkach
władzy radzieckiej,
gdzie analfabetyzm jest zupełnie zlikwidowany
i każdy człowiek może zdobyć kwalifikacje zawodowego pisarza, nie może oczywiście być miejsca na istnienie
folkloru.
IJ
Byli w swoim czasie także folkloryści, którzy uważali, że folklor _ to
poezja anonimowa
w przeciwieństwie
do poezji autorskiej.
Według tej
teorii utwór, bez wzg:ędu na to, czy ma jakąś wartość ideowo-artystyczną
czy nie, powinien być uznawany
za poezję ludową. Natomiast wystarczy napisać czyjeś nazwisko pod byliną,. albo czastuszką, to znaczy zautoryzować
ją i bylina czy czastuszka przestaje
być ludową. Błędność takiego założenia
sama rzuca się w oczy.
Inni znów mówili, że fo~klor - to sztuka niezawodowa
w przeciwieństwie do zawodowej, tzn. literatury,
malarstwa,
muzyki itd.
Założenia te są też błędne, ponieważ przeciwstawiają
folklor literaturze.
'Vymienione
cechy (ustność, anonimowość,
niezawodowość)
można było
jeszcze w jakimś sensie uważać za zasadnicze
w stosunku
do folkloru
przedrewolucyjnego
z XVII czy XVIII w., kiedy folklor i literatura
istniały
zupełnie oddzielnie i niezależnie
jedno od drugiego. Tymczasem
folkloru
radzieckiego
nie można przeciwstawiać
radzieckiej
literaturze.
Nie wolno
tego robić nawet w stosunku do folkloru i literatury
XIX w. szczególnie
drugiej połowy XIX w.
W. 1. C z i c z e l' o w pisze w s"'loim artykule,
że najważniejszą
cechą
folkloru wszystkich
epok jest k o l e k t y w n ość.
Takie postawienie
zagadnienia
wydaje się najsłuszniejsze.
Przecież ludowa twórczość poetycka
kst przede wszystkim
twórczością kolektywną.
Na to zagadnienie
niejednokrotnie zwracali uwagę klasycy marksizmu - leninizmu 15. Na to zwracali
w swoim czasie uwagę A. M. G o l' k i i M. 1. K a l i n i n. A oto co pisała
przedrewolucyjna
"Prawda":
"Każda ludowa, w tym i robotnicza
poezja
11
"IlOBhm
15
Pycrh'oc
. I"J ulrp'l;{,
~I1lP·'. 1954. nr 8, s. 216-223.
IIfIPO()"oc
1952,
s. 38.
lIo3my'/cr},'oc
IIwop'l/!rmeo
..
\
II Ceef',
}[o R l:l
_
�260
261
tworzy się w ten sposób, że zaczynają
ją jedni,
niają inni a wykańcza j'ł jeszcze inni" h'.
uzupełniają
drudzy,
zmie-
Oczywj~cic. że takie cecil \. folkloru. jak ,.ustno~ć", masowość- tradycy jność, anonimowość
ilC:.. m8H
lak;\e ważne
znaczenie
w folklorze,
81e
w żadnym wypadku
nie można ich rozpalrywai:
j8ko cechy glówne.
DL-lczcgo niekt"ny
foiklorysci
radzieccy
Nie wzięli onj pod uwagę óWI)ch zjawisk:
zgubjli
się \\. tym zagadnieniu?
1. Ni" wzięii pod uwa~ę faklu, że kolektywne
szlilo"'l<lnie poezji ludowej
odbY\\<l się w ciągu sl.uicci, a nie w ci~gu kUku giJd"i,1. czy nawet tygodni.
2. Kolektywną
tw,',l'CIOŚĆ rozumieli
oni jako coś zorganizowanego,
np.
pracę pewnej
grupy ludzi, którzy zbierają
się celem stworzenia
byliny,
pie~nj czy bajki. Nie zauważyli
przy tym, ze pl'oces 'koiektywnej
twórczości
odbywa się ż y w i o low o. Odstąpienie
od lej ZClSRdy kolektywności
doprowadzilo
folklory~.tów radzieckich
do tego. że jak piSZe' W. L Cziczerow do
ludowej poezji zaliczano
utwory różnych wierszokletó'N,
zaiiczano też różnego rodzaju
areh<'1izaeje. Podobna
poezjo zac:zęla się ożywiaĆ', ponieważ
do tego nawolywali
fo:J{]oryści. Folklor radzkeki
uważano
za zwyczajną
ri:ontynuację
starych
tradycji,
dopatrywano
się w nim przede wszystkim
cech stan~.f(O, przedrewolueyjnego
folkloru
Wprow8.cJzano nienaturalny
pod2.iat między folklorem
a literaturą.
Jak pisze W. 1. Cziczerow
"Zamiast
rozpatrywać
je (to znaczy folklor i literaturę
- K. S.) w ścisłym związku.
jednolitości,
przeciwstawiano
je" l7.
Radzieccy
folkloryści
nie zdali sobie spra wy z tt'go, że po rewolucji
kolektywna
twórczość
narodu
radzieckiego
we wsz.,·:t); ich dziedzinach
a przede wszystkim
w sztuce rozwinęła
się w calej pelnL że twórczość kolektywna
iindywiduolna
dopełniają
się i wzbogacają
wzajemnie.
Zjawiska
te mO;'na obserwować
_. pisze W. L Cziczerow
-- tak w literaturze
jak
i w folklorze.
Dlatego
nie należy ich przeciwstawiać,
lecz rozpatrywać
w ścisłym związku.
I to właśnie
jest jedną z cech folkloru
radzieckiego.
Oto jak określa folklor W. L C z i c z e l' o w: "pod twórczością
ludową
rozumiemy
kolektywnie
przechowywaną
i udoskonaloną
sztukę
ludową,
wyrażającą
jego myśli, uczucia, nastroje,
na której opiera się twórczość
pisarzy, kompozytorów,
malarzy.
Do utworów
twórczości
ludowej
należy
za~iczyć tylko to, co rzeczywiście
jest wartościowe
pod względem ideowym
i artystycznym"
l". Oclstępowanie
od tych zasad doprowadziło
do tego, że do
folkloru zalicza no rÓ7nc pseudoludowe
imitacje.
Często drukowano
i nadawano przez radio niedołężne karykatury
ludowej poezji i tym samym przy16 Cyt.
17
IB
z czasop.
"lJ O B 1>1li1 \UTP"
"Tł OB hl n \111 P",
tamże s. 207-208.
1954, nr 8, s. 205.
cz,vniano się - jak pisze N. P. L eon t i e w - do zniekształcania
artystycznych
\1/ skali
masowej.
Pod tym względem lepiej było
,,'.wie i muzyce. Tam szmirę zawsze uważano za szmirę.
Dużo
upodobań
w malar-
niedoiężnych
ni1~ladownict\V
zebranY"h
jest w książce
iuclov.:ej tu.1ÓTCZG.~cipuetycki<:j
epL'ki radzieckiej,
nie mają
one nic wspólnego
z fOlklorem. Autorzy publikacji
mechanicznie
przenoszą
~tclre rodzaje do folkloru rad:deckiego,
nie zastanawi8.i'-lc
się nad tym, czy
sa one uznane przez naród i cz.y odpowiad8ją
on"· ogólnemu charakterowi
lwltury
radzieckiej.
Ksi'lżka ta .- jak słusznie stwierdza
S. J. Was i l ono k okazaJo się pseudonaukowym
teore~'yczny'll
uzasadnieniem
podobnej
twórczości.
Autor pisze, że "niektórzy
badacze"
i dzisiaj
jeszcze
utożsamiają
prostactwo
z ludowo~c.ią w sztuce" /l'.
Nasuwa się wobec tego pytanie: czy w folklorz(" doby radzieckiej
w ogóZ('rIJs
takich
rosyjskiej
le nie może być rodzajów
starej poezji ludowej'? Rze('z jasna, że takie
twierdzenie
było by błędne. Wiemy, że reaJizlY' soejali':i.yczny
rodził się już
wtedy, gdy w literaturze
panowa!. jeszcze realiz.m krytyczny.
Wiemy tokże
że realizm socjalistyczny
nie wyrósł z niczego,lecz
·r~i.wit;ął się ~a ba;i~
dorobku literatury
demokratycznej
minionych
stuleci. Nowy r8dzieeki folk··
lor nie mógł powstać z niczego; jego nowe formy nie zr~dziły się odrazu
po rewolucji.
A. N i e c z a j e w i N. R y b a k o w słusz:1ie podkreślają,
że rodzaje
li,erackie
fołkloru rozwijaly
się w ciągu stu;eci. Odr,cd się to nie tylko do
:.ylin, bajek,
~ieśni hist~rycznych
czy ludov,;ych pieśni rewolucyjn;cb.
ale
,okze 1 do takich rodzaJow folkloru radzieckiego.
jak pieśń masowa, u;;tne
opowiadanie
(yeTII"rii
])act'I~'a:\) itd. Nie ulega wqlp]iwości
że· rodzaje
ludowej poezji radzieckiej
rozwijały
się i rozwijają
nadal.
'
, ~i~kaw~m
okresem. w rozwoju folkloru
radzieckiego
jest okres rewo,UCJ1 1 wOjny domowej
(1917-1$)21). J'ak wi8domo
był to okres burzliwy
\'.: h~stor~~ ZSRR. Masy pracujące
walczyły
o swoje p;awa, po raz p;erwsz;'
\: hl storn UJ.~I\VSZYwładzę w swe ręce. W. L L e n i n pisał, że rewolucja
~ał~ "wspamały
rozmach
twórczo, ci ludowej"
we wszystkich
dziedzinach
z:'cla .społecznego.
Oczywiście
słowa" te naLeży odnieść: także i do folkloru
u,. kazd~~o czlowi:~a rodzila się chęć \vyslawianiCl wielkości owych dm.
"lększos,c
stanowili
analfabeci.
Było dużo wśród nkh ludzi utalentowanych, ktOTZy potem weszli w szeregi pisarzy i poetów rad'ieckich
I d'
c' 1"
t l b l
z
. "u zle
. zu 1, ze :v s y ~ y iny nie można wysławiać
ter".żniejszośei,
a jednocześnie
Je.dnak me znah nowych form sztuki ludowej. Tu właśnie rodziła się nowa
w1elka ~ztuka ludowa, nowa pieśń rewolucyjna,
pieśń masowa, nowa czas.t1.iszka 1 nowe opow~adanja.
Jednocześnie
w folklorze okresu wojny domo\\ e; zna1duJemy
duzo elementów
starego
fclkloru;
występowały
bowiem
1954, nr 8, s. 205.
19
••
rroHbIli \flll'''.
1954, nr 8, s. 226.
t
�262
263
obok siebie stare elementy i nowe dopiero co rodzące się. W nowej pieśni
rewolucyjnej
są archaizmy językowe i pewna stylizacja na wzór bylin, czy
pieśni historycznych.
Fo:ldor tego okresu - to obumieranie
starego i narodziny nowego w sztuce ludowej. Już wtedy zrodziły się podstawowe
rodzaje folkloru radzieckiego,
które w ciągu lat następnych
rozwijały
się
i rozwijają nadal.
Dla folklorystów
radzieckich
nowa treść ludowej poezji może istnieć
tylko w nowej formie. Różne rodzaje archaiczne a tym bardziej związane
z obrzędami i różnego rodzaju przesądami
skazane są na zagładę. Kiedy
jednak zachodzi mechaniczne
przenoszenie
starych
rodzajów
do nowego
folkloru wychodzi na jaw sprzeczność między formą i treścią danego utworu. Stwarzanie
bylin radzieckich
nie jest kolektywną
twórczością ludową.
lecz twórczością indywidualnych
miłośników egzotyki, jak pisze W. I. Cziczerow. Przed rewolucją,
kiedy pieśniarz wyśpiewywał
bylinę, konkretyzował ją, tworzył coś nowego wnosząc swój wkład do kolektywnej
twórczości ludowej. Po rewolucji naród radziecki zrobił ogromny krok naprzód
w swoim rozwoju. Po likwidacji
społeczeństwa
klasowego
przystąpił
do
likwidacji klas w ogóle, tzn. do budowy społeczeństwa
bezklasowego,
spoleczeństwa komunistycznego.
Niektórzy starzy pieśniarze,
zachwyceni
nowymi przeobrażeniami
starali się odzwierciedlić
je w eposie. Nie znali
oni nowych rodzajów poezji ludowej. Znali natomiast
doskonale stare formy. Dlatego naśladując
dawny epos układali
hymny na cześć nowego
życia. Stylizacje
te były mniej lub więcej udane, ale przecież nie było
tutaj (i nie mogło być) t wór c z o Ś c i - stwierdza W. I. Cziczerow - nie
było tworzenia nowej sztuki ludowej. Było to tylko mechaniczne
przyozdabianie nowej treści w starą formę.
Najgorsze,
że ludzie ci są przekonani (wmówili im to folkloryści radzieconi wielką sztukę ludową. Oto na przykład artykuł współ(;:<.esnej pieśniarki radzieckiej
L. P i e r s z c z e c k i ej tbOJlbI(JIOpCOBeTCIW.
rOB peM(iHH20. Aby
uzasadnić
ludowość
i wielkość
swojej
twórczości, autorka mówi o rozwoju rodzajów literackich.
Opiera się przede
wszystkim na baśni i mówi, że istnieje ona już kilka stuleci i nadal jest
żywa, mówi o ezopowych bajkach. Niestety nie zdaje sobie sprawy z tego,
jak bardzo bajka zmieniła swoje oblicze. Uważa ona, że bylina też może
prawdziwie
odzwierciedlać
nowe życie. Więcej nawet, twierdzi, że tylko
w bylinie można należycie odzwierciedlić wielkość naszych dni. Autorka
t;j~' zdaje sobie sprawy,
że bylina była oparta na mitologii, jak i epos
w ogóle. Nie można się nie zgodzić z W. I. Cziczerowem, który uważa, że byliny radzieckie
mogli tworzyć tylko ludzie pozbawieni poczucia artystycznego. Nie ulega żadnej wątpliwości, że folklor radziecki wyrósł na tradyc-
ey), iż tworzą
'D
,.HOflbTll
.\IIIP'·.
1954, nr 8, s. 224-225.
j8.ch folkloru przedrewolucyjnego.
Tradycje te rozwija ją się nadal i wzbogacają w nową treść i nowe rodzaje.
Pieśniarstwo
jako rod za j folkloru obumarło, lecz ludowa twórczość poe·
tycka w ogóle istnieje i rozwija się w nowych formach. We współczesnym
folklorze radzieckim, jak twierdzą wszyscy folkloryści radzieccy. aktywnie
rozwija się nowa pieśń ludowa, która kontynuuje
tradycje folkloru przedrewolucyjnego,
literatury
i rewolucyjnych
pieśni robotniczych.
Rewolucja
październikowa
udostępniła
masom pracującym
dzieła litera tury klasycznej, które naród aktywnie wykorzystuje
w swojej twórczości. Oryginalnym
rodzajem we współczesnym folklorze radzieckim są wspomniane
opowiadania (6bITOBOfrpacC1,a3). Jest to nowy rodzaj folkloru, mający charakter autobiograficzny 21.
Żywo
rozwijają
się też takie rodzaje
jak
anegdota
i przysłowie.
J. M. S o koł o w nazywał przysłowia
"skondensowaną
mądrością
ludu".
Oryginalnym
rodzajem folkloru radzieckiego,
jak i rosyjskiego w ogóle
jest czastuszka. Jest to rodzaj niesłychanie
aktywny i żywy. W żadnym rodzaju ludowej poezji nie ma tak szerokiego odzwierciedlenia
wszystkich
dziedzin życia jak w czastuszce.
W wymienionych
rodzajach rozwija się nadal kolektywna
forma twórczości. "Kolektywna
twórczość ludowych mas [pisze W. I. Cziczerow] przejawia się w procesie tworzenia i egzystencji poszczególnych utworów, a także w procesie tworzenia
i szlifowania
poszczególnych
obrazów artystycznych" 22. Specyfika
kolektywnej
twórczości
w epoce radzieckiej
wyraża
się w jedności folkloru i literatury,
natomiast
działalność
indywidualna
j kolektywna
to tylko
f o r m y twórczości
narodu radzieckiego,
które
wzajemnie wzbogacają się i dopełniają. Szeroko rozwija się obecnie kolektywne tworzenie
nowych pieśni i czastuszek
w chórach ludowych, klubach itd. Pieśni i czastuszki naród wciąż udoskonala i szlifuje nie zważając
na to, czy są to utwory ludowe, czy poetów radzieckich.
Nie podlegają
udoskonaleniu
tylko utwory doskonałe,
idealne, a takich w literaturze
radzieckiej
jest coraz to więcej. I tutaj podchodzimy do następnego zagadnienia, a mianowicie do zagadnienia •.perspektyw
rozwoju folkloru i literatury radzieckiej,
do ich wzajemnego stosunku.
III.
Poprzednio
k;ej pozostają
'I Por.
IllIha,
22
była mowa o tym, że folklor i literatura
w epoce radziecw ścisłym związku. Pojęcie tego związku jest bardzo szerokie.
"YCTHbll'
paCCliH3br
CBejl.:\:IOBCriIH·
"HORbIn
ypa,'JbChJlX
hlllt;((HOC
.\IIiP",
Jl<tÓO'!IlX",
lI~qaTe.'1bCT80,
195·\ nr 8 s. 210.
195:1.
III);,
jle;:(.
;\1.
r.
hllTatt.
�264
265
I)zieła literatury
klasycznej i radzieckiej wydane są w milionach egzemplany. Czasopisma
radzieckie,
radio, kino, teatry, kluby są rzeczywistymi
propaga torami osiągnięć kultury. Człowiek radziecki nie potrzebuje
ukladać bylin;
jeżeli ma talen t i powołanie do sztuki pisarskiej,
muzyki czy
malarstwa,
ma możność otrzymać wysokie kwalifikacje
i stanąć w szeregach pisarzy, kompozytoróv.·, czy malarzy radzieckich.
Toteż w folklorze
radzieckim nie może istnieć epos ludowy. Natomiast istnieje jeszcze i rozwija się pieśń, opowiadanie
i takie rodzaje jak anegdoty, przysłowia i czastu.szki, które będą żyć i rozwijać się jeszcze bardzo długo.
styka zbyt oderwała się od życia, od twórców folkloru - narodu. Studentów, którzy studiują folklor, nie uczy się kierowania twórczością amatorską.
tj. masową sztuką. S. L Wasi!onpk nawołuje, by zorganizować
jak najbardziej wszechstronną
pomoc przyszłym
poetom, pisarzom, kompozytorom,
małarzom
i całemu ruchowi
twórczości
amatorskiej.
Powinni
się tym
zająć ludzie wykwalifikowani.
Należy też przygotować
do tego studentów.
zwłaszcza studiujących
folklor.
W folklorze, jak i w literaturze
pewne rodzaje powstają, rozwijają się,
inne obumierają.
Jest to prawo dialektyki
marksistowskiej,
i dlatego
nie może być mowy o mechanicznym
zniknięciu
folkloru.
Ma rację
W. L Cziczerow, kiedy pisze, że "rozwój kultury i sztuki w ZSRR prowadzi
nie do pochłonięcia
(IIor.IIOIl(t'TlII
H)
jednej formy twórczości
przez drugą
Jęcz do ich korzystnego wzajemnego oddziaływania".
Na zakończenie należy stwierdzić, że dyskusja publiczna przeprowadzona w ZSRR nad zagadnieniami
folklorystyki
ma ogromne znaczenie. Wykazała ona wszystkie błędy i wypaczenia, jakie pokutowały w tej dziedzinie
i wytyczyła nową drogę. Droga ta jest niewątpliwie
trudna, należy bowiem
oczyścić folklorystykę
radziecką z burżuazyjnych
naleciałości.
Gl
Na bazie dwóch form kultury wyrasta jednolita kultura,
w swej treści i narodowa
w formie. Rośnie wciąż poziom
dzieckiej, zaciera się różnica między folklorem
i literaturą.
socjalistyczna
literaturY ra.
IV.
Klasycy marksizmu-leninizmu,
a także wielcy pisarze i kompozytorzy podkreślali niejednokrotnie,
że folklor ma ogromne znaczenie w rozwoju kultury każdego narodu. Wskazuje to także na ważne znaczenie nauki o folklorze
czyli folklorystyki,
której tyle uwagi poświęca się w Związku Radzieckim.
Folkloryści radzieccy podkreślają,
że po krytycznym
przestudiowaniu
tekstów, po przezwyciężeniu
wszystkich błędów i wypaczeń radziecka folklorystyka musi pójść nowymi drogami i rozwijać się w ścisłym kontakcie z literaturoznawstwem,
a badania nad folklorem należy przeprowadzać
w ścisłym związku z badaniami
literackimi.
S. I. Was i lon o k uważa nawet,
że folklorystyka
powinna stać się częścią literaturoznawstwa,
a nie etnografii, ponieważ
etnografię
w folklorze
interesuje
przede wszystkim
byt
(kultura materialna),
rzadziej ideologia, natomiast prawie nigdy etnografia
nie interesuje się stroną artystyczną. A przecież jest to jedno z nasadniczych
l&da6, jakie stoją przed folklorystyką.
Trudno autorowi nie przyznać racji.
S. I. Wasilonok wysunąl niezmiernie ciekawą propozycję. W szybkim tempie rozwija się obecnie folklor w chórach ludowych, klubach i różnego rodzaju zespołach twórczości amatorskiej.
Zespołom tym dużą pomoc okazują
muzycy i choreografowie.
Natomiast rzadko który folklorysta może okazać
tu pomoc, chociażby przyszłym poetom czy pisarzom, folklorystyka
bowiem
do tego czasu tym się nigdy nie zajmowała. A przecież folkloryści powinni
brać tu jak najbardziej
czynny udział. Fakty te wskazują T'- to, że folklory-
Dużym osiągnięciem
nowej radzieckiej
praca pod redakcjq P. G. B o g a t y I' i e w
'leClwt' TlWp'H'CTHo (\locliBa,
l(l5~). Jest
szych.
Stanowi
on pierwszy
poważny
folklorystyki
jest kolektywna
a
Pycclwe
HUPO}(HOl' rro:wlito podręcznik
dla szkół wyżkrok
na
drodze
do przez-
\\'yciężenia antyhistoryzmu.
"Autorzy starali się przy rozpatrywaniu
każdego rodzaju, posługiwać zasadą historyczną
w i miarę możności prześledzili rozwój każdego rodzaju, poczynając od jego powstania aż do naszych
dni" (s. 2). Bardzo cenne jest wprowadzenie
rozdziału, poświęconego historiografii
folkłorystyki
rosy jskie j, gdzie przestudiowano
dość szczegółowo
rozwój demokratycznych
tradycji w foklorystyce
rosyjskiej,
a także przeprowadzono krytykę folklorystyki
burżuazyjnej.
Poważnym osiągnięciem jest także zestawienie przez S. L Was i lon k a
i W. M. S i d i e l n i k o w a chrestomatii
S'l:TJJOC
1I0GlTll'leCI,Oe
TB0p'IecTBo pyc
l'lW[,()HUpO,:(U
(HSl'aTeJlbCTBOjU'.;Y.1954). Chociaż opiera się ona częściowo na
starym podręczniku
N. P. Andrejewa,
sposób rozmieszczenia
materialu
jest
jednak zupełnie nowy oparty na ~sadzie
historycznej.
Co prawda
autorzy nie zawsze
trafnie
określają
epokę
powstania
tego czy innego
utworu, bądź też rodzaju literackiego,
ale to już są szczegóły.
Ogromne
znaczenie
dla
rozwoju
folklorystyki
radzieckiej
ma
obszerna
trzytomowa
praca
kolektywna:"
Pycclwe mI pO;UIOt'1I03TH'leCIWe
TBOp'leCTRO",wydana przez Akademię Nauk ZSRR".
Takiej pracy folklorystyka
radziecka
ogromnym materiale starali się prześledzić
* Pierwszy
tom
wyszła w 1955 r.
ukazał
się
w
jeszcze nie znała. Autorzy na
rozwój rosyjskiej ludowej twór-
1953 r.,
a
pierwsza
część
II
tomu
�267
266
czości poetyckiej i pokazać pra \Va rozwoju folkloru. Sądzę, że praca ta będzie miała poważne znaczenie w rozwoju folklorystyki
nie tylko radzieckiej.
Kazimierz
ZAGADNIENIE
KLASYFIKACJI
I OKREŚLENIE
::"'UDOWEJ W PROZIE
(streszczenie).
Strzu!a
LITERATURY
Ostatnio
ukazały
się rumuńskie
prace,
które
usiłują
porządkować
w sposób chronologiczny
ludową twórczość literacką.
Taki system nie ma
zupełnie uzasadnienia,
bowiem literatura
ludowa, choć w dużej mierze
da się schronologizować
w przeważnej
części została jednak zebrana dopiero w XIX w. Jako zjawisko literackie
ściśle związane z mową ludu,
nie reprezentuje
ona dawnego stanu, lecz okres bliższy czasowi zbierania
jej przez folklorystów.
Najlepszą
klasyfikacją
zostanie w dalszym ciągu
klasyfikacja
estetyczna na gatunki literackie.
Od wystąpienia
T. Benfey'a z jego słynną
Penchatantrą
w połowie
XIX w. bajka ludowa wzbudziła
ogromne zainteresowanie,
toteż studia
i badania nad jej pochodzeniem
i rozszerzeniem
można określić jako bardzo zaawansowane.
Na podstawie systemu katalogowania
typu Antti-Aarne'go, prawie wszędzie w Europie i gdzieindziej
zarejestrowano
i sklasyfikowano bajki ludowe według ich wątków. Dzięki temu łatwo dziś można
mieć pełny obraz powstania i wędrowania
wątków i zabierać się do badań
pcrównawczych.
Jednakże wydaje się że katalogowanie,
systematyzowanie
wątków bajek przedłuży się jakoś bez celu, bo wątek nie jest podstawowym
elementem ludowej twórczości literackiej. Literatura
ludowa jako zjawisko
literackie,
powinna być badana pod kątem widzenia formy artystycznej,
pód kątem widzenia piękna literackiego. Zdarza się, że ten sam wątek znajduje się w różnych gatunkach
literackich:
występuje pod postacią ballady,
baśni, anegdoty itp. Każdy zaś z tych gatunków ma swoją odrębną cechę
artystyczną,
swój styl a na to nie zwracano uwagi. Dalej można zauważyć,
że styl literatury
ludowej różni się; inny jest styl baśni zachodnio-europejskiej a inny styl baśni środkowo lub południowoeuropejskiej.
Należy rozróżnić treść i styl baśni od treści i stylu opowieści ludowej
o charakterze
realistycznym.
Jedną z zasadniczych
cech bajek jest fantastyczność. Koń zjada ogień, lata jak ptak, bohater za pomocą talizmanów
może budować srebrne, złote i szmaragdowe
mosty albo pałace, człowiek
może się przekształcić
w roślinę i w zwierzę. W fantastyczność
taką lud
wprawdzie nie wierzy, ale opowiada ją i delektuje się nią. Jest to pewien
rodzaj jego poezji. Styl baśni jest poetycki, zawiera pewne formuły początkowe albo końcowe, ma szeroką kadencję
poetycką.
Fantastycznymi
elementami
operuje i opowieść ludowa realistyczna,
lecz w te lud wierzy;
wierzy w przemiany spowodowane przez wróżki, wierzy w strzygonie, wierzy w spotykanie
się w nocy z diabłem itd. Styl zaś takich opowieści
ludowych ma inne tętno, zdania są krótkie, używa się często dialogu, nie
ma tutaj ceremoniału
formy artystycznej.
Do tego gatunku można dołączyć
komiczną opowieść ludową, w której występują
też nieraz elementy fantastyczne.
W pracy ProbLema
eLasijicerii...
autor uwzględnia
ludowe gatunki liter2ckie w prozie i ich treściowe i stylowe cechy, jak podanie. bajka zwierzęca, anegdota, które zresztą łatwiej da się zdefiniować.
Przeszkodą
dla badań i dla wspólnego
omówienia
zagadnienia
jest
terminologia
gatunków a zwłaszcza zróżnicowanie
jej znaczenia w różnych
krajach. Należałoby wypracować
z wspólnym porozumieniem
i jasno określić znaczenie każdego terminu w różnych językach. Autor uwzględnia szczególnie nazwy rumuńskie
basm baśó i poveste - opowieść realistyczna
i ich odpowiednik
w innych językach.
I,. C. Chitimia
Bukareszt
STAN BADAŃ FOLKLORYSTYCZNYCH
W CZECHOSŁOWACJI
*.
Referat niniejszy nie stawia sobie za cel podanie wyczerpującego
obrazu
folklorystycznych
prac po wojnie, chodzi raczej o ukazanie głównych zasad,
jakimi kierowano się dotychczas w pracy tej w Czechosłowacji.
Rozwój folklorystyki,
jak zresztą wszystkich
dziedzin nauki został całkowicie zahamowany w latach okupacji faszystowskiej.
Najdotkliwszą
stratE: poniosła właśnie folklorystyka,
w osobie znakomitego
uczonego B. Vac l a. v k a, który zginął w obozie w Oświęcimiu, a był jednym z najwybitniejszych
przedstawicieli
nowoczesnego postępowego pojmowania
folklorystyki.
Jaki był stan naszej folklorystyki
po WOJllle i jakie stanęły przed nią
zadania? Ogólnie można stwierdzić, że istniało kilka kierunków
w badaniach folklorystycznych;
w zakresie, badań teoretycznych
nawiązano
do
tradycji pozytywistycznej,
do W. T i 11 e g o i J. P o l i w k i. Kierunek ten
uległ znacznemu wpływowi szkoły fińskiej, a także tradycji strukturalistycz·nej, której właściwym twórcą był Piotr Bogatyrew. Obok tego wielki wpływ
wywierały rozprawy i studia teoretyczne B. Vaclawka. Dotyczy to zwłaszcza
ludowej twórczości ustnej.
* Referat wygłoszony
w Zakopanem.
w dniu 27 IX 1956 r. na Sesji Podhalańskiej
PTL
�268
Inaczej przedstawia
się sytuacja na polu muzykologicznym,
gdzie wielkie
tradycje
O. Hostinskiegr-,
Z. Nejedlego,
O. Zieha oraz W. Belferta
przedstawiają
trwale wartosci
po dziś dzień.
Dla właściwego
zrozumienia
znaczenia
pierwszego
powojennego
okresu
(do1948 r.), konieczna
jest chociażby
kr6tka
charakterystyka
wymienionych kierunków
w okresie tzw. pierwszej
republiki,
tj. w latach międzywojennych.
Oficjalnym
kierunkiem
w naszej folklorystyce
był kierunek
reprezentowany przez J. Poliwkę i W. TiJJego. Tille i Poliwka
wyszli ze znakomitej
generacji
uczonych
XIX w., ich metodologiczną
bazą był pozytywizm,
co
zacieśnialo
do pewnego
stopnia
i odbijało
się na ich sformułowaniach
teoretycznych.
Zgromadzili
oni jednak
olbrzymi
materiał
folklorystyczny
i przeprowadzili
szczególo'Aie porównanie
z materiałem
słowicll\skim.
Cechą cha rakterys tyczną czeskiego pozytywizmu
owego okresu był fakt
przyjęcia
wszelkich
koncepcji
filozoficznych
wytworzonych
plzez naukę
burżuazy jną. Stcjd też przejmowanie
przez Tillego i Poliwkę teorii migracyjnej oraz teoretycznyC'h
założeń szkoły fińskiej. Jest faktem znamiennym,
;'e chociaż tę tradycję
stawia się oficjalnie
po 1945 r. za wzór pracy folklorystycznej,
właśnie nikt do !liej nie nawiązuje.
Wynika to zresztą z całej
koncepcji,
która ogranicza
badania
folklorystyczne
do formalnego
badania
faktów, do ich formalnej
analizy,
do ich formalnego
porównywania.
To,
że badane fakty stanowią
część składową
życia. że w bajkach,
podaniach,
pieśniach
odbija się życie łudu, że są one wyrazem pewnych idei, dążeń to
nie leżało oczywista
w centrum
zainteresowań
naszych pozytywistó\v.
Nieco inaczej
przedstawia
się sprawa
ze strukturalizmem
czechosłowackim.
Najeży żałowaĆ', że bardzo obiecująco
rozwijająca
się dyskmja
o filozoficznych
podstawach
strukturalizmu
nie doprowadziła
do konkretnych wniosków. Poprzestano
na radykalnym
odrzuceniu
całe j teorii strukturalistycznej,
uważając
ją za kierunek
zupełnie wsteczny
i kosmopolityczny.
A przecież szereg naszych folkloryśtów
znajdowal
się przez pewien czas pod
wielkim wpŁywem strukturalizmu,
ba, nawet niektóre
poglądy strukturalistyczne pokutują
do dzisiaj. Jeśli odrzucić fałszywe pojmowanie
ludowości
przez strukturalistów,
mam tu na myśli levy-brlihlowskie
pojmowanie
zja\\'isk, tłumaczenie
zabobonów,
zwyczajów.
wierzeó
l'el.i.gijnych.
które
strukturaliści
uważali
za właściwą
oznakę ludowości,
za jądro ludowości,
można z drugiej
strony znależć w strukturalistycznej
folklorystyce
szereg
myśli świeżych.
będących
niejako
dodatnią
reakcją
na poglądy i przestarzałą metodologię
pozytywistów.
Ostatnim
wreszcie kierunkiem
na który pragniemy
zwrócić uwagę, jest
kierunek
reprezentowany
przez B. Vaclawka.
On pierwszy zaczął się poważnie zajmować
oceną materiału
folklorystycznego
w sposób wyraźnie
odbieeający od tradycyjnej
metodologii.
Jego poglądy są poglądami
postępowego
historyka,
historyka
literatury
i folkloru. Twórczość folklorystyczną
rozpa-
269
tryv,,'al on na podstawie
rozwoju historycznego,
WJąząc ją z gospodarczymi
i społecznymi
przemianami
w życiu narodu.
Niesłuszna
była także ocena
Vaclawka
jako badacza pieśni "kramarskiej"
oraz pieśni "uludowionej",
tj.
nworzonej
przez literatów
i przyjE;tej przez lud na 5wOj;1 własność.
Tak
bowiem
niektńrzy
sobie przedstawiają
nawj'1Zywanie
do tradycji
VaclawowEkiej, ograniczając
się wyłącznie
do zbierania
druków
jarmarcznych.
Bogaty
materiału
jest także dorobek
ludoznawczego.
zbieraczy,
którzy
uratowali
masę
cennego
Po tym krótkim rzucie oka na stan folklorystyki
czechoslowackiej
w czasach międzywojennych,
przejdziemy
z ·koJei clo scharakteryzowania
okresu
pl'Zed lutym 19.•8 r., który pod wieloma
względami
jest kontynuacjel
stanu
przedwojennego.
W okresie tym panuje
niejednolito:5ć
tak w metodologii,
jak i metodyee nie ma skrystalizovvanego
programu.
Wybitny czeski folklorysta J. Kramahk
" oeeniając
powojenny
dorobek
folklorystyki
czechoslowackiej.
słusznie określa okres ten jako okres bhtdzenia w zagadnieniach
metodologii
i metodyki.
Społeczeństwo
czechosłowackie
przeżywając
wielkie przemiany
spoJeczne
postawiło
rówilież przed neskimi
i słowackimi
folklorystami
pilne zadanie
doJdadnego
zbadania
twórczości
ludowej dla zrozumienia,
jak lud wyrazil
w pieśni swoj<-, v'alkę o lepszy byt. Zainteresowano
się także obecną twórczością twercó\v
ludowych,
oraz zagadnieniem
tradycji
klasy robotniczej
dotyrhczas
prawie
całkowicie
nie znanej. Badania
nad tą problematyką
podjęli wprawdzie
po wojnie niektórzy
uczeni, ale były to bardzo nieliczne
prace, raczej próby. I tak opublikowano
po wojnie antologię poezji ludowej;
ciekawą jest rozprawa
P l' a Z a k a o pieśni o Lidicach ", cenne są przyczynki
K. H o r a l k CI o wierszowych
legendach
i tradycji
ludowej,\
a także rozprawy
P c t r t y l a o drukach
kramarskich",
w których
odbija się walka
biedoty wiejskiej
na wsi i brzmienie
echa politycznych
wydarzeń.
Obok tego wyszły prace, które
;'.ywotna jest komparatywistyczna
ciażby pracę o owocach w ludowej
z podobnymi
pracami Prymusa
S o
ma tu w ogóle postępu zarówno w
już swoj'ł tematyką
wskazują,
jak niemetoda
poliwkowska.
Wymieńmy
chopoezji słowiańskiej.
Jeśli ją porównać
b o t k i sprzed 70 lat, to widzimy, że nie
teorii, jak i metodzie. Trzeba więc było
l J. Kra
In a r i k. Ceska
fo1kl.oristika
1953, nr 3, s. 101-10a.
V. p raź a l·;, Liclovc1 ].1i5e11 () Vdici('!1,
)Ja
race
.. Cesky
194.5, "Cesky
Lid",
Lid",
R. 40.
1: 1946, s. 23-2'i.
28-42.
" K. H o
78.
4
,.Cesky
,.Cesky
Lid",
l'
a l e k Stare
veriiovane
iegendy
Lid". 2: 1947, s. 131-135;
3: 1948, s. 132-134; "Cesky
a liclovc1 tradice,
Praha
1948.
"Cesky Lid", 3: 1948, s. 56-63;
Lid". 3: 1949, s. 193-196.
�270
271
przeprowadzić
gruntowną
reorganizację
całej pracy naukowej,
skupić
'.·iszystkich dotychczas rozproszonych
pracowników
i wytyczyć programy;
miała
to na celu Pierwsza
Konferencja
Etnografów,
zorganizowana
\Ii 1948 Li.
Po raz pierwszy wysunięto postulat ustawienia pracy folklorystycznej na bazie naukowej.
Niestety od postulatóv'! do zrealizowania
ich było daleko. Nie było bo\>,;iem instytucji,
ośrodka badawczego, który dawałby pewność, że praca
naukowa będzie prowadzona
w myśl wytycznych
konferencji.
Pierwsza
konferencja, która szczegółowo zajęła się zagadnieniami
folklorystycznymi,
odbyła się w r. 1953 H. Konferencja
ta wykazała, że trzeba dokonać rewizji
tradycji Poliwki i Tillego w badaniach folklorystycznych
i strzec się błędów
formalno-komparatywistycznych
metod charakterystycznych
dla szkoły
fińskiej. Wskazano na cenną spuściznę M. Gorkiego, na jego stosunek do
folkloru i zwrócono uwagę na sukcesy folklorystyki radzieckiej. Opracowano więc drugoletni program wydawania
prac z zakresu folkloru narodów
7.wiązku Radzieckiego. W tym też czasie opublikowano
dzieło Kołpakowej
o rosyjskim
folklorze, rozprawę Gipiusa i Czic'zerowa. Wydano również
pracę Vrabecowej i Stanowskiego
o rosyjskiej
ludowej twórczości. Głównym niedostatkiem
tej pracy jest fakt zbyt pobieżnego opracowania problemów i nie oparcia pracy na konkretnym
materiale '.
W oficjalnym czasopiśmiennictwie
cały ten ruch szedł jednak bez echa.
"Narodopisny
vestnik ceskoslovensky"
przynosi w dalszym ciągu studia
w duchu tradycji poliwkowskiej~,
również "Cesky lid" (wznowiony po wojnie przez prof. Chotka i Cernyego) kontynuuje starą tradycję 9. Nowe tematy
natomiast podejmują czasopi~ma "Lidova tvohvost"
(zał. w 1950 r. lO), oraz
"Radostna zeme" (od 1951 r.11), na których ujemnie odbija się małe doś'.viadczenie, oraz chwiejność metodologiczna.
Materiały z t")j konferencji opublikowano w czasopiśmie "Cesky Lid".
Sprawozdanie
pióra E. Vrabcowej wraz z rezolucją z tej konferencji
o,)ublikowano
w czasopiśmie "Cesky Lid", 40: 1953, s. 93-101. Patrz też
..Lud". XLI s. 930.
7 "Narodopisny
Vestnik Ceskos10venskY". Revue d'ethnographie
Tschechoslave, Zał. J. Polivka, wyd. Narodopisna
Spolecnost
Ceskoslovanska
\. Praze. Red. J. Horak, K. Chotek, D. Stranska.
R "Cesky
Lid", dwumiesięcznik,
zał. 1891. Red. O. Skalnikova.
Wyd.
C::echosłowacka Akademia Nauk w Pradze. Porównaj recenzję "Lud", XLI
cz. 2 5. 914-930.
" "Lidova Tvoi'ivost", Czasopismo dla teatralnych,
śpiewaczych,
muzycznych. tanecznych
zespołów twórczości ludowej. Red. J. Benes. Wyd.
l..'st!'edi Lidove Tvofivosti v Praze.
lO "Radostna
zeme", Kwartalnik
dla badań ludu, red. D. Sajtar, wyd.
Instytut Śląski w Opawie.
,i
6
Należy jednak stwierdzić, że działalność tych czasopism jest poważnym
krokiem naprzód, ponieważ zrywają z tradycyjnym
pojmowaniem
folklorystyki, wskazują na wielkie wartości artystyczne i moralne, jakie zawarte
są w twórczości ludu.
Z całą tą ożywioną działalnością wiążą się zagadnienia z dziedziny naukowo-organizacyjnej,
mianowicie
układanie
nowego programu
nauczania
na wyższych uczelniach,
organizacja
wydawnictw
i periodyków,
pracy
muzeologicznej i dokumentacyjnej
oraz budowanie nowych ośrodków naukowych. W rezultacie tych usiłowań wyszkolono kilkudziesięciu
folklorystów, absolwentów
seminarium
etnograficznego
uniwersytetu
im. Karola
w Pradze oraz im. Masaryka w Brnie, którzy skierowani zostali na najbardziej potrzebne odcinki pracy.
Największe jednak znaczenie dla dalszego rozwoju pracy folklorystycznej miało założenie nowego ośrodka naukowego - Gabinetu Pieśni Ludowej
w ramach Czechosłowackiej
Akademii Nauk (Gabinet ten połączono później
z Gabinetem Etnografii w Zakład etnografii i folklorystyki CAN).
Przeprowadzono
również reorganizację
wydawnictw i periodyków. Obok
zreorganizowanego
"Narodopisneho
vestniku ceskoslovenskeho" pod redakcją
.T. Horaka, K. Chotka i D. Strańskiej, zmienia się również skład redakcyjny "Ceskeho lidu", którego redakcję obejmuje od 1950 r. Olga Skalnikowa
wraz z zespołem młodych pracowników. Od 1953 r. wychodzi oficjalny organ
Akademii "Ceskosłovenska
Etnografie", której redaktorem naczelnym został
O. Nahodil. W ten sposób cały ruch publicystyczny
skoncentrowano
w wymienionych organach.
Obok wspomnianych
periodyków głównych istnieją
czasopisma regionalne,
jak np. "Nase Valasśko", "Dolina Urgatina".
Następna konferencja folklorystów czechosłowackich
odbyła się w 1954r.,
udział w niej wziął również wybitny uczony radziecki prof. Cziczerow, który
swoimi wystąpieniami
przyczynił się do zapoczątkowania
szerokiej dyskusji
o podstawowych
zasadach pracy folklorystycznej.
W przeciwieństwie
do pierwszej
konferencji,
która miała charakter
programowy, druga nosiła cechy konferencji roboczej. Doszło do niektórych
ważnych posunięć, których realizacjQ oznaczała skupienie kadry młodych
etnografów wokół ogólnej problematyki
folkloru. Na konferencji wysunięto
postulat kolektywnego opracowania
podstawowego podręcznika teorii folklorystyki. Udowodniono, że cenny wkład w badania wnieśli pracownicy terenowi, którzy nowoczesnymi metodami rozpoczęli badania folkloru, biorąc
pod uwagę wszystkie czynniki składające się na dane zjawisko kulturowe.
Konferencja
podkreśliła
wielkie znaczenie,
jakie mają badania
nad
podaniami ze strony historyczno-dokumentarnej
i folklorystycznej,
a zwłaszcza zwróciła uwagę na wartości estetyczne. Wytyczyła także zasadniczy
kierunek
pracy na poszcz;ególnych odcinkach
sekcji etnografii,
Zakładu
etnografii i folklorystyki
CAN, wskazała na potrzebę przejścia od zbierania
materialu do naukowych edycji pieśni ludowej, oraz syntetycznych
uogól-
�272
273
men. Domagano się m. in. definitywnego
opracowania
tematycznie
ugrupowanych przysłów czeskich, które zgromadzono
w ilości około 30.000 we
wspomnianym
Zakładzie.
Podkreślono także, że należy przyjrzeć się bliżej postępowym tradycjom
(·.zp~kiej folklorystyki, głównie kierunkowi reprezentowanemu
przez B. Vac,vka, zwrócić uwagę na metody, które stosuje Z. Nejedly przy analizie
pieśni ludowych i starych podań czeskich.
Z wniosków
konferencji
wypłynęła
aktualna
potrzeba
opracowania
i wydaw'ania
poszczególnych
materiałów
i znalezienia
właściwej
formy
krytycznej,
naukowej
edycji. W związku z tym trzeba zwrócić uwagę na
nowe 'vvzorcowe wydanie dzieła B. V ci c l a w k a i R. S m e t a n y "Ceska
pisen. ziidovela" i na edycję pieśni z regionu Valassko-Kloboucko.
Pracą tą
kierował Kare] Fetter\.
Konfer:'Dcja wskazala na konieczność zajęcia się robotniczym, zwłaszcza
górniczym
folklorem,
a specjalna
ekpedycja
przeprowadziła
badania
w zag~ębiu klade\1skim (ośrodek górniczy w północnych Czechach).
W 1955 r. odbyła się narada folklorystów czechosłowackich,
której przedmiotem były przeważnie tematy dotyczące niektórych podstawowych
zagadnień folklorystyki.
Wygłoszone zostały ciekawe referaty
(opublikowano
je
IJrz0ważnie w czasopismach
"Cesky lid" i "Ceskoslovenska·
etnografie")
~ istocie ludowej twórczości ustnej, o jej funkcji społecznej i stosunku do
literatury.
Narada
przyczyniła
się w wielkim
stopniu
do pogłębienia
pracy zbieraczy, wytyczając główne zasady metodyczne i dając jednocześnie
program zorganizowanej
pracy w terenie. Podstawą
stały się teoretyczne
sformułowania
zasadniczych
gatunków ustnej twórczości ludowej, mianowicie pieśni, ludowej prozy, zagadek, przysłów, prognostyk,
magicznych
form (jak zamawianie,
odczynianie),
ludowego teatru. Omówiono również
specyficzny gatunek twórczości - folklor dziecIęcy.
Jak kształtowała
się sytuacja w folklorystyce
na Słowaczyżnie?
Wiele z omówionych uwag dotyczy również Słowacji, dlatego zwrócimy
tylko uwagę na konkretne osiągnięcia oraz na prace, które są w przygotowaniu.
Po znakomitej "generacji szturowskiej"
z minionego wieku została w Macierzy Słowackiej olbrzymia ilość zapisów ustnej twórczości ludowej. Są to
tzw. za uavniky. Z tego materiału częścio\vo korzystał P. D o b s i n s k y, jak
również J. P o l i w k a do pracy pL Supis slovenskych
rozprclvok
(spis gadek słowackich - 5 tomów). Obecnie cały ten olbrzymi materiał rewiduje
się. analizuje i wkrótce rozpocznie się kompletne wydanie tego dzieła.
Zastużony w folklorystyce
słowackiej F. WolI m a n profesor uniwer·sytetu im. Komenskiego w Bratyslawie
w latach 1927 do 1938 zorganizował
\V
okresie swej działalności
na Słowacji wielki spis literatury
ludowe;
z całego obszaru. W wyniku tej akcji otrzymano ponad 2000 zapisów przedstawiających
wielką wartość naukową.
Ich znaczenie polega na tym, że
objaśniają
nam one stan ustnej twórczości ludowej w 30 latach XX w.,
dając nam możność analizowania
ewolucji, przez jaką przechodziły od czasów "generacji szturowskiej".
Materiał ten na nowo przewartościowuj2
się
i segreguje. Zakład etnograficzny
Słowackiej Akademii Nauk oddał właśnie
do druku dwa obszerne tomy rozprci vok (gadek). Także Karoł P l i c k a,
,:;;eski UCZO:ly, pracownik Macierzy Słowackiej, posiada bogaty material rozrmivok
ze s\voich własnych badań terenowych. Materiał ten opublikowany
wstanie \v roku przyszłym pod ciekawą nazwą Tysiąc i jedna gadka.
Z inicjatywy
Słowackiej
Akademii
Nauk systematycznie
dokonywano
Zbioru tradycji
Janosikowej;
zbierano materiał
zaczerpnięty
z literatury,
następnie
Zakład Etnografii
SAN zorganizował
badania w terenie. Cały
ten materialopublikowany
został w pracy R. !vIe l i c h e r c i k a pL Tradycja Janosiko1.ra
na Slo1.lJacjL Równocześnie
zbierano materiał z folkloru
zbó jnickiego.
Oprócz badań nad litera turą ludową prowadzi się tu badania nad zagadnieniem widowisk, zabaw ludowych i zabaw dziecięcych.
Osobnym działem są słowackie pieśni ludowe. Prace nad zbieraniem
tych pieśni zapoczątkowali
S a f a r· i k i KolI a 1', kontynuowała
ją zaś
"generacja szturowska",
Z nowszych prac zasługuje na uwagę bogaty zbiór
A. H a l a s z a, który liczy ponad 20.000 zapisów pieśni.
Przy Słowackiej Akademii Nauk jest zorganizowany Zakład Muzykologii.
Tu należy również zakład folkloru muzycznego, który nie jest przyłączony
do Gabinetu Etnograficznego.
Zakład folkloru muzycznego opracowuje zebrany materiał i prowadzi własne systematyczne
zbieranie w terenie, posługując się najnowocześniejszymi
metodami, doskonałym sprzętem technicznym magnetofonami,
patefonami
itp. Dotychczas
opublikowano
dwa
obszerne tomy słowackich pieśni ludowych, trzeci tom znajduje się właśnie
w druku.
W podobny sposób organizuje wspomniany
zakład badania nad tańcami
ludowymi i muzyką. Do tej pory wydano jeden tom ludowych tańców słowackich.
Karol Plicka przygotowuje
książkę słowackich pieśni ludowych zebranych z własnych badań terenowych. Oprócz tego Słowackie Radio i Słowacki Dom Twórczości Ludowej zbierają pieśni dla swoich własnych potrzeb,
j j. dla zespołów
twórczości ludowej, domów świetlicowych i kultury.
Tak przedstawia
się w zwięzłym zarysie stan folklorystyki
czechosło\vackiej po wojnie. Dodać należy, że wielkim osiągnięciem tego okresu jest
nieustannie
zacieśniajc1ca się współpraca
folklorystów
czeskich i słowackich, co znajduje
swój wyraz na wspólnych
konferencjach
i naradach,
::ak również we wspólnym
opracowaniu
nieldórych
ważnych zagadnień.
:a ..Lud",
t. XLIV.
�274
275
Zrobiono już pierwsze kroki w celu nawiązania
kontaktów
z pracownikami naukowymi zaprzyjaźnionych
państw. Istnieją już nieliczne wprawdzie ale intensywne kontakty ze Związkiem Radzieckim i Niemiecką Republiką Demokratycz.ną, nawiązano również wymianę publikacji i oświadczeń z folklorystami
z Polski, Bulgarii,
Węgier, Rumunii,
Jugosławii,
Albanii oraz postępowymi naukowcami na Zachodzie. Można jednak powiedzieć, że nie potrafiliśmy
wykorzystać
tutaj wszystkich możliwości prawdziwej współpracy, szczerej wymiany doświadczeń i owocnej polemiki.
Praca folklorystyczna
w Czechach i Słowacji ma za sobą duży dorobek
naukowy, niemniej jednak przed folklorystami
stoi jeszcze ogrom zadań,
których pokonanie pchnie poważnie naprzód naszą folklorystykę.
Jifi Damborsky
BANICKA
DEDINA
2AKAROWCE.
P r ace Na r od n op isneh o
a d e m i e V i e d, I, Bratislava
19.16. Wyd.
Vied. 4'1, ss. 665, ilu str. 273.
U s t a v u S l o v e n s k e JAk
SJovenska Akademia
W 1956 r. Słowacka Akademia Nauk rozpoczęła wydawanie nowej serii
etnograficznej.
noszącej tytuł Prace Narodnopisneho
Dsta'lu Słovenskej
Akademie Vied. Pierwszy tom tej nowej serii stanowi monografia osady
2akarowce na Spiszu znanej ze starych kopałń rudy żelaza.
Wybór Żakarowiec
na przedmiot szeroko pomyślanego
studium etnograficznego nie był przypadktlwy.
Jest to osada, jak można wnioskować
z ,óżnych Clwag rozsianych w pracy, pod wielu względami reliktowa, bogatsza w starsze formy kulturowe od innych, podobnych osad na Słowacji.
Ale reliktowy charakter
faktów etnograficznych
w Żakarowcach
nie był
jedynym i wyłącznym powodem skierowania na nie uwagi przez Słowacką
Akademię. Zakarowce są starą osadą, w której co najmniej od XVIIIw.
współistnieją
dwa systemy gospodarcze i odpowiadające
im typy kultury,
oparte o podzia] pracy według płci: wiejski-reprezentowany
przez kobiety,
i robotniczy, górniczy - którego przedstawicielami
są mężczyżni. Niekorzystne warunki przyrodzone
terenu nie zezwalające
na większy rozwój
gospodarki rolniczo-hodowlanej,
jak również duże uzależnienie od feudałnego, a póżniej kapitalistycznego
właściciela kopalń i hut, oraz związane
z tym trudne warunki egzystencji wyczerpujące
siły ludności Żakarowiec
w kopalniach, a siły kobiecej części tej ludności w polu i gospodarstwie
domowym, nie poz\voliły na żywsze przeniknięcie
się wzajemne tych dwu
różnych systemów, na dokonanie dalej idącego sprzężenia, jakie obserwujemy w wielu innych osadach robotniczo-rolnych
Słowacji i Europy, gdzie
praca w polu jest wydatnie posiłkowana przez mężczyznę·
Mając do dyspozycji tak bardzo interesujący
przykład podziału pracy
pomiędzy mężczyznę i kobietę, podziału, który męską połowę ludności
Zakarowiec z"viązał z losem typowym dla klasy robotniczej, zaś kobiecą
porowę tej ludności z dolą chłopską, pokusili się etnografowie
słowaccy
o próbę wyjaśnienia
przy pomocy materiału
etnograficznego
historii
i mechaniki powstawania
klasy robotniczej. Miała się ta próba różnić od
innych właśnie przywolaniem
na pamięć faktu, że robotnik
wychodzi
z klasy chłopskiej,
oraz różnymi tego faktu konsekwencjami,
przede
wszystkim zaś traktowaniem
cech chłopskich i robotniczych kultury ludowej
Zakarowiec jako całości i ustawicznym wiązaniem tych cech z okolicznościami i warunkami,
w jakich wzięły swój początek i wzrosły.
Jest to więc pierwsza w etnografii słowackiej (i nie tylko słowackiej)
większa praca o kulturze klasy robotniczej. Z tego powodu zasługuje na
szczególnie baczną uwagę polskiego czytelnika.
Rozpoczyna je: rozdział o stosunkach społecznych i rodzinnych, po którym
następują
rozdziały poświęcone pracy na roli, w kopalni, budownictwu,
pożywieniu, odzieży, zwyczajom, obrzędom i medycynie ludowej, literaturze i muzyce. Ostatnim rozdziałem pracy jest obraz Zakarowiec w przeszłości, oparty o źródła pisane.
Stosunki społeczne i rodzinne omawia Bożena F i ł o v a. Wykorzystując
dane żródtowe (zamieszczone
w obrazie Zakarowiec
w przeszłości, na
które się często pm,vołuje), rozpoczyna przegląd zagadnienia od początków
istnienia osady, tj. od XI wieku, i wykazuje kilka momentów mających
dla tych stosunków bardzo istotne znaczenie. Pierwszy taki moment przypada na początki rozwoju kapitalizmu. Jest nim dokonanie podziału pracy
między mężczyznę i kobietę, zmieniającego
układ feudalny,
w którym
zarówno praca na roli jak i w kopalni feudała, czy też w dzierżawionej
kopalni odkrywkowej dokonywana była wspólnymi silami mężczyzny i kobiety, oraz związane z tym podziałem wyraźniejsze
zarysowanie się klasy
bezrolnych, stanowiącej
zaczątki proletariatu.
Konieczność pozostawienia
rolnictwa wyłącznie lub prawie wyłącznie w rękach kobiet zmniejsza i tak
już niską jego dochodowość i prowadzi do upadku tzw. wiełkiej r.odziny.
Drugi moment zwrotny przypada na pełnię rozwoju stosunków kapitalistycznych. Jest nim wykształcenie
się proletariatu,
klasy ludzi, którzy
w okresach bezrobocia emigrują nie chcąc parać się - jak to czynił półproletariat
- prymitywną
obróbką ziemi.
Trzecim z kolei momentem, który mocno zaważył ria układzie stosunków
zwłaszcza rodzinnych, był długotrwały kryzys przypadający
na czasy tzw.
republiki
przedmonachijskiej.
Przywrócił
on część dawnego znaczenia
rolnictwu, jako jednemu ze żródeł utrzymania,
co znów z kolei wpłynęło
na podniesienie roli kobiety w rodzinie do skali rzadko już spotykanej na
Słowacji.
�277
276
Momentem czwartym były przeobrażenia
polityczne i społeczne dokonane w okresie powojennym.
Rozdział o uprawie roli i hodowli zwierząt, pióra Jana P o d o l ak"
ukazuje rozmiary zahamowania
w rozwoju technicznym,
spowodowanegc
ograniczeniem
tych dziedzin gospodarki do roli zajęć pobocznych, w dodatku - jeżeli chodzi o rolnictwo - pozostawionych
niemal całkowicie
siłom kobiecym. W rolnictwie zadecydowalo ono o zachowaniu się starych
technik i narzędzi, m.in. dawnych sposobów karczunku, uprawy ziemi przy
pomocy ludzkiej sily pociągowej, radła, drewnianych wideł, cepów i włók"
do transportu
narzędzi rolniczych, oraz o przetrwaniu
zbiorowych form
pracy i podziału zbiorów; w zakresie hodowli zwierząt
sprzyjało
one
przeniesieniu wielu cech specyficznych dla gospodarki hodowlanej także na
pasterstwo górskie.
Z rozdziału poświęconego zajęciu podstawowemu,
górnictwu, napisanego
pj"zez ,Jarmilę P a t k o v 'l, dowiadujemy się, że do końca XIX w. miało ono
charakter typowy dla kopalnictwa odkrywkowego, ustalony jeszcze w okresie feudalnym, a wyrażający się m.in. w stosowaniu znanych jeszcze w fe udaliżmie metod pracy (praca pod ziemią w pojedynkę, rozbrajanie skał przy
pomocy ognia, wiercenie ręczne, rozsadzanie prochem strzelniczym, ręczne
wietrzenie itp.) i że dopiero wiek XX dokonał tu koniecznych przeobrażeń.
Z dalszych informacji autorki widać, jak postępował proces przekształcania
żakarowieckiego
górnika z dzierżawcy sprzedającego
urobek właścicielom
hut, a później poddanego pańszczyźnianego w robotnika nowoczesnego, pracującego za wynagrodzeniem.
dziennym,
i jak dąźność przedsiębiorców
do zwiększenia zysków własnych odbijała się zarówno na doli materialnej,
jak teź na sytuacji społecznej (kara cielesna) i poziomie umysłowym (przesądy) eksploatowanego
robotnika.
Doskonałe pod wielu względami opracowanie zagadnienia budownictwa,
pióra Jana
M jar t a n a, odkrywa
poszczególne
etapy rozwoju osady
i domostwa. Dowiadujemy się tu, źe stałe i przenośne szałasy, używane do
dziś przez pasterzy, stanowiły w początkach normalne budowle mieszkalne
ludności instalującej
się tu w charakterze
drwali, węglarzy i rolników.
W osadnictwie stałym ustąpiły one najpierw na rzecz ziemianek i półziemianek, jednownętrznych,
budowanych początkowo z drzewa, a następnie
;'. kamienia, później na rzecz domów naziemnych, początkowo również jednownętrznych,
których ewolucja przyniosła dzisiejszy dom trójw:1ętrzny.
Ten dom trójwnętrzny
składa się z izby, kuchni i komory, względnie pon,ieszczenia dla bydła. Kuchnia powstała tu z tzw. prikletu,
tj. sieni, przez
wyprowadzenie
z izby ogniska i pieca piekarskiego;
w niektórych zagrodach zatrzymała ona jeszcze swoją pierwotną funkcję.
Dowiadujemy
się tu równieź o zachowanych
do dziś w budownict\vi(·
mieszkalnym i gospodarczym śladach tzw. wielkiej rodziny. Są nimi dom\'
bl.lżniacze, to znaczy budynki a wspólnym dachu, ale należelce do różnych
rodzin, wy\vodzące się bezpośrednio z domów wielkorodzinnych,
dzielonych
w okresie kurczenia się liczebności rodzin na połowę, wzdłuż długości. Są
nimi także, w jeszcze czystszej formie, duże stare budynki gospodarcze:
szopy i stodoły nie podzielone, ale użytkowane wspólnie, podobnie jak domy
c liżniacze.
Dalsze części rozdziału o budownictwie są poświęcone reszcie tradycyj:-,ych budynków gospodarczych, nowszym budynkom mieszkalnym o wyraźnie zaznaczających
się wpływach miejskich, zagadnieniom budulca, wreszcie zwyczajowi barwnego malowania domów, wywodzącego się tu wprost
z konieczności stosowania barwy ochronnej (przed działaniem pyłu i dymu).
Zagadnienie pożywienia opracował Michal M ark u s. Przedstawił on tradycyjne i nowsze składniki pożywienia na tle ich geograficznego i produkcyjno-kulturalnego
uwarunkowania
oraz zanalizował jadłospis różnych grup
robotniczych. Spośród ciekawszych stwierdzeń autora można wymienić to,
że w sposobie przygotowania
potraw daje się dostrzec mniej dawnych nawiązań niż w samych składnikach pożywienia, których część można odnieść
śmiało do czasów prasłowiańskich
(braje). Interesująca
jest również informacja o pieczeniu chleba między kamieniami, znanym z terenu Bałkanów.
Rozważania o pożywieniu uzupełniają
opisy pomieszczeń i sprzętu służącego do przechowywania
produktów oraz opisy naczyń.
Omówienie odzieży, dokonane przez znaną już polskiemu czytelnikowi
Sonę K o v a c e v i c o v 'l, zamyka część pracy poświęconą kulturze materialnej Zakarowiec. Dane dotyczące składu odzieży, rozważania formalne
i genetyczno- historyczne uzupełnia autorka szeregiem stwierdzeń ogólnych,
z których kilka zasługuje na wymienienie. Przede wszystkim więc zwraca
ona uwagę na przetrwanie
wielu dawniejszych
elementów i form odzieży:
lnianych spodni, krótkich sukman, długich butów, długiej koszuli, a u kobiet także wielkich chust i kombinacji
dwu fartuchów zamiast spódnicy.
wiążąc je z hamującym wpływem całokształtu warunków społeczno-gospodarczych, zwłaszcza zaś z zacofaniem gospodarki rolnej. Podkreśla również
dużą zależność odzieży od zajęć, które upodabniają odzież męską do odzieży
robotników w całej Słowacji, a odzież kobiecą utrzymują w ramach właściwych dla odzieży wszystkich inny~h chłopek w kraju. Wreszcie usiłuje
ona dowieść istnienia zróżnicowania
klasowego w odzieży, mającego się
uwidaczniać nie tylko na zewnątrz, w zestawieniu z odzieżą okolicznych
miast, ale także i wewnątrz, w obrębie osady.
Serię prac poświęconych kulturze duchowej i społecznej rozpoczynają
Z wyczaje i lecznictwo
Emilli C a j a n k o v e j. Pod pojęciem zwyczajów
mieści ona, zgodnie z nomenklaturą
przyjętą na Słowacji, także i obrzędy.
To tłumaczy, dlaczego nastąpiło połączenie zwyczajów z zagadnieniami medycyny ludowej w jednym rozdziale.
Badania Cajankovej uwidaczniają wiejski charakter zwyczajów i obrzęnów, zupełnie naturalny
na tle starych tradycji rolniczych i stosunkowo
�278
279
młodych tradycji kultury robotniczej. Ten tradycyjny
i obrzędów łączy je z panującymi
w całej Słowacji
nad lecznictwem
określają
je również jako rodzime,
charakter
zwyczajów
wschodniej.
Badania
słowiańskie.
Maria K o s o v a daje przegląd literatury
ludowej, badanej przez nią
pod kątem zajęć zarobkowych
ludności: górnictwa
i rolnictwa.
Stwierdza
ona, że literatura
górnicza, obejmujqca
wspomnienia
z przeszłości osady
i górnictwa, zagadnienia społeczne oraz rozmaite facecje, wykazuje tendencje rozwojowe, przeciwstawiające
się jaskrawo tendencjom
do zaniku literatury tradycyjnej,
o charakterze
demonologicznym,
fantastycznym
i nowelowym. Wyłączywszy
z rozważań materiał pieśniowy (opracowany
łącznie
z muzycznym)
ocenia cały zasób tej literatury
jako stosunkowo
ubogi
i przypisuje to bezpośrednio
ciężkim warunkom
życia miej:,cowej ludności.
Bogactwo i intensywność
pieśni podnosi jednak SQńa B u r l a s, autorka
pnlcy a muzyce ludowej. Analiza materiału
pieśnio\\rego w!'kazuje na zdecydowaną przewagę - w przeciwieństwie
do prozy - w!aśn;e pieśni trad~'cyjnej, chłopskiej. wśród której, podobnie jak w całej Slowacji, dominują wątki miłosne. Drugie z kolei miejsce zajmuje piei'ń pasterska. Pieśń
górnicza natomiast stanowi ledwo fragment ogólnego skarbca pieśniarskiego. Zdaniem autorki jest to wynikiem dlugiej tradycji pieśni rolniczej i pasterskiej
oraz faktu, że środowisko robotnicze nie nadaje się szczególnic;
do rozwoju tego rodzaju
twórczości. Do ważniejszych
osiągnięć autorki
należy również wykazanie
poważnego
odsetka
starej pieśni słowackie),
dochodzącego do 40010, co jest jeszcze bardziej interesujące,
gdy się zważy.
że nie zachował się tu już ani jeden .ludowy instrument
muz:"czny. Pracę
uzupełnia analiza i charakterystyka
muzyczna pieśni.
Całość dzieła zamyka spojrzenie na przeszlość Zakarowiec 7. pozvcji danych żródłowych, pióra Józefa M ark o v a. Gromadzi tu auto,' (io,;tępne
mu wiadomości na temat całokształtu
zagadnień objętych temc:terll pracy.
szczególnie zaś na temat obu podstawowych
zajęć: rolnictwa
.i górnictWtl
oraz na temat zagadnień społecznych zawodu górniczego. Praca ta, będąca
zapewne głównym
żródlem
informacji
dla autorów
innych rozdziałów,
p,zynosi materiał w części już czytelnikowi znany, w czę!;r.i jednak nowy.
zwlaszcza na odcinku zagadnienia
wolności osobistej górników.
Wartość poszczególnych
prac podnosi
stracyjny, w dużej mierze barwny.
znacz;1ie doskonały
materiał
ilu-
Ta warloscio·,va pozycja etnograficzna
za\viera jednak lIst~rkL których
nie można pomin'łĆ całkowitym milczeniem. Uderzają one zwłaszcza czy telr!ika polskiego, który przeżył już popażdziernikową
dyskusję i jej odbicie
w nauce. Podkreślając
z naciskiem, że przykład polski nie miał swojego
odpowiednika
w Republice Czechosłowackiej
i że wobec tego nie można
przykładać do stosunków polskich i słowackich jednakowej miary, zwłaszcza że praca, o której mowa. ukazała się już \\ roku zeszłym. nie możn"
,ł
jednak rezygnować
z wciągnięcia
słowackich
elnografów
w dyskusję nad
niektórymi
zagadnieniami
teoretycznymi.
W omawianej
pracy napotykamy
na kilka wniosków
ogólnych,
dla
których nie udaje się znaleźć dostatecznegc
uzasadnienia
w zinterpretowanym materiale
faktycznym.
Znamienną
cechą wspólną tych wniosków
jest ich całkowita zgodność ze schematem marksistowskiej
pracy naukowej
minionego okresu.
I tak np. S. Kovacevicowa
znajduje w Żakarowcach
potwierdzenie
faktu
zróżnicO\va!1ia klasowego w odzieży i to - co nie ulega wątpliwości - nie
tylko w zestawieniu ze strojem okolicznych miast. w dodatku przesyconych
elementem niemieckim, lecz także w obrębie samej osady. Do wniosku tego
ciochodzi autorka na podstawie następujących
faklów. W drugiej połowir~
XIX w. - jak sądzi autorka, za przyczyml poslępującej
specjalizacji pracydoszło do pewnego zróż.nicowania między odzieżą górników, wozaków i pasterzy. Zróżnicowanie
to ujawniło się w nie jednakowym
tych różnych grup
stosurlku do odzieży lradycy jnej i nowszej, wzorowanej
na mieście: na jbardziej postępowym u górników, a najbardziej
Z2.chowawczym u pasterzy,
którzy jednak w ostatnich dziesiątkach
lat tak;~e upodobnili swoją odzież
do noswn2i powszechnie. To właśnie uważa autorka za objaw zróżnicowania klasowego.
Wydaje
się jednak, że jest to wniosek
idący zbyt daleko. Przede
wszystkim
zróżnicowanie,
o którym mowa, nie mialo charakteru
cechy
stałej. Nastąpiło późno, długo po uformowaniu
sIę żakarowieckiego
proletariatu, i trwa]o krótko. Bylo więc zjawiskiem przejściowym.
Czy tę przejsciowość można uważać ~~akonsekwencję
dokonanego podzialu klasowego?
Chyba nie. Po 'Nt.óre owo zróżnicOI,vanie nie miało zasadniczego charakteru.
Sięgnęło ono płytko, tylko w dziedzinę tempa pl'Z",jmowania rzeczy nowych.
Nie lJyło więc bardziej istolne od różnic, jakie zaznaczały się - na podstawie pewnych, niezbyt zresztą wielkich różnic majątkowych
- w obrębie
każdej innej osady o jednoklasowym,
czysto rolniczym
charakterze.
Po
trzecie autorka
zdaje się na moment zapominać o kryterium
podziału na
klasy społeczne, a mianowicie kryterium
stosunku do {,rodków produkcji.
Wymienia ona trzy grupy zawodow~ które mają da wać dowody zróżnicowania klasowego \V odzieży: górników, wozaków i pasicrzy, i zakłada IV ten
sposób milcząco, że przynależą one do różnych klas społecznych. Założenie
to, słuszne w stosunku do górników i pasterzy, nie może być słuszne \V stosunku do wozaków, kt(,rz~: roweież wchodzą w rachubę w tym rozumowaniu, a klórzy nie mogli by,' i nie byli klasowo jednolici. Podobnie jak
I':szęcizie, częsć z nich dysponowała
własnymi
środkami pracy, ale część
pozostawała
do t.vcll środków pracy w takim samym stosunku, jak górnik
do narzędzl i urządzeń kopalnianych.
Co jak co, ale nierównomierne
tempo
przyjmowania
odzieży typu miejskiego przez wozaka nie będącE'go właścicielem wozu i konia, i przez gÓ;'nika, mające źródło nie tyle - jak przy-
�280
281
pUszcza autorka - w specjaliza.cji pracy, ile \',' niezupełnie równych możliwokiach
ekonomicznych,
nie może być traktowane
jako argument
na
rzecz jednej z zasadniczo słusznych, ale naduży',vanych
tez nauki marksistowskiej.
t€:rialu i metod etnografii, z drugiej - na wątpliwościach
co do tak optymistycznie pojętej roli praktycznej
llauk humanistycznych.
.
Do uwag ogólnych dało by się dorzucić jeszcze nieco uwag szczegoło\'vych, co jednak jest chyba rzeczą zb~dną. W pracy ta~ nasyconej .p~obl~matyką l materiałem
nie moina bylo uniknąć drobniejszych potkl11ęc. N~e
c potlmi~cla /:l'esztą chodzi. Praca jest imponująca, godna zamteresowallla
ze stron y każdego etnografa,
i zasługuje
na :liekłamane
uzname. A to
chyba je~t dla ogólnej oceny pracy najbardziej
miarodaj:1e.
M.
K os or a
usiłuje
znaleźć
potwierdzenIe
dla
innych
tez
programowych,
:1 mianowicie
tezy o bezpośrednim
zwic1zku zdolności egzy~tencyjnej
i artystycznej
wartości
literatury
ludow'ej z gospodarczymi
warunkami
życia ludności oraz związanych
z tym tendencji rozwojowych
t\'vórczości literackie j najmocniejsze j gospodarczo,
przynajmniej
obecnie,
grupy górników. Nie wdając się w ocenę artystycznej
wartości prozy górniczej (autorka ogranicza się, jak to już zostało powiedziane wyżej, do twórczości prozaicznej),
trzeba stwierdzić, że tezy budzą poważne zastrzeżenia
w świetle wiadomości,
jakie przyniosiy
dotychczasowe
studia nad literaturą ludową. W {;wietle tego, co dotąd wiemy, tradycyjna
twórczość literacka nie tylko nie pozostawała w stosunku wprost proporcjonalnym
do stopnia zamożności,
ale przeciwnie,
najczęściej
osiągała najlepsze
rezultaty
właśnie w najtrudniejszych
warunkach,
tam gdzie i stosunki
społeczne
i warunki
bytowania
kładły siĘ na barki ludności największym
ciężarem,
jakby one właśnie były najistotniejszym
faktorem rozwoju tej twórczości.
Do dziś, przynajmniej
w Polsce (a nie ma podstaw do tego, aby sądzić, że
na Słowacji sytuacja
wygłąda odwrotnie), największy
zasób zachowanych
osiągnięć ludu w twórczości ustnej daje się stwierdzić w okolicach najsłabiej rozwiniętych
gospodarczo. Z tego powodu nie brzmi przekonywująco
także wniosek
o jakoby manifestujących
się tendencjach
rozwojowych
górniczej prozy. Materiał, który autorka przytacza, wniosku tego nie usprawiedliwia. Przeczą mu również wyniki badań S. Burlas. Autorka ta, rozpa trując
materiał
pieśniowy,
dochodzi do całkowicie
odmiennych
wniosków. Według niej środowisko robotnicze ani nie ma odpowiednio dawnych
tradycji
pieśniarskich,
ani też nie nadaje
się szczególnie
do rozwoju
własnej pieśni. Trafność tego sądu daje się sprawdzić łatwo na przykładzie
każdego środowiska robotniczego, chyba także i na Słowacji. Mając to na
uwadze trudno przypuścić,
aby rozwojem
twórczości
prozaicznej
miały
rządzić calkiem odmienne prawa.
Sądy te i inne, których szczegółowe wyliczanie
mijałoby się z celem,
znajdują charakterystyczne
uzupelnienie,
a w pewnej mierze nawet i wyjaśnienie, we wstępie do pracy pióra B. F i l o v e j. Wstęp ten można by
określić jako confessio fidei. Wyraża w nim autorka gorącą wiarę w możność wyjaśnienia
przy pomocy materiału
etnograficznego
całokształtu
rozwoju klasy robotniczej
oraz przyjścia w ten sposób z pomocą przy likwidacji istniejących
jeszcze różnic klasoviych .. Jest to pragnienie uzasadnione,
niemniej
nie pozbawione
pew'nego ale. O\\'o ale zasadza się z jednej
strony na niemożności
wyczerpania
zagadnienia
tylko przy pomocy ma-
Tadeusz
OSTA TNIA PRACA
A. KAVULJAKA
Delimat
O ORA WIE.
Granica
etnograficzna
polsko-słowacka
nie trzyma się, jak wiadomo:
głównego grzbietu Beskidów, łecz przebiega na południe od niego, stąd t~z
na Orawie południowe skłony Pilska i Babiej Góry, już w dorzeczu D~naJu
leżące, obj~te są Z'Nartym wiel1cem polskich
wiosek, ciągnącym
SIę od
Piekielnika przez Jabłonkę aż po Wesołe i Herduckę.
Dzi~ki pracom prof, Władysława Semkowicza l wiemy, że wioski te powstały w drugiej połowie XVI i w początkach XVII w. na obszarze pusz<:z~
oddzielającej Polskę od Węgier. Kołonizację tej pogranicznej puszczy podJęh
Thurzonowie jako panowie Zamków Orawskich nabytych od cesarza Ferdynanda l, w 1556 r. \V ten sposób puszcza ta drogą gospodarczej działałności
stała si~ własnością W~gier a granica polityczna przesunęła
się ze szkodą
Folski na grzbiet Beskidu Zachodniego i linię głównego wododziału eurolJ2jskiego i na nim ostatecznie się utrwaliła.
.
Wioski górnoorawskie,
o których mowa, były zakładane przez Thurzonow
In pnlwie wołoskim a mieszkańcami
ich od pierwocin była ludność polsk.a.
rnasowo zbiegająca pod pana TU1'zę, z dóbr żywieckich, suskich, lanckoronskich, oświęcimskich
i z dalszych terenów Małopolski i Śląska Cieszyńskiego. Do zbiegostwa zachęcały ulgi i wolnizny
nadawane na przeciąg łat 16
przez zwierzchność Zamku Orawskiego.
Powyższy zarys osadnictwa nie jest jakąś apriorystycznie
wysnutą hipoleza, lecz oparty jest na niezwykle obfitym materiale
dokumentacyjnym,
opu'błikowanym
przez prof. W. Semkowicza. Jest on zgodny także z wy.n~karni przedwojennych
badań słowackiego historyka Andrzeja
K a v u l) a-
t,
W. S e m k o w i c z, Kiedy i skąd przyszli
Polacy
na OTawę? "Ziet. 16: 1931, nr 8-10;
t e n ż e, Rola Żywiecczyzn1l
w osadnictwie
Orawy, ,.Ziemia", 1936 nr 1; t e n ż e, Materiały
do dziejów Górnej Orawy.
Zakopane 1932, t. 1, cz. 1; jw., 1932. cz. 2, 1938.
1
mia",
�283
282
k a, autora
kilku
cennych
prac o Orawie,
któremu
prof. SemkowiCL:
w przedmowie
I cz.ęści Materiałow
składał
gorące
podziękowanie
za
użyczenie
szeregu tekstów
pochodzących
z jego odpisów.
Semkowicz
ponowił to podziękowa:1ie
w II części Materiałów
pisząc:
"Nie byłbym
nigdy wydawnictwo
moje doprowadził
do skutku,
gdyby nie nadzwyczaj
ochotna i wybitne:. pomoc, jakiej doznałem ze strony słowackich
przyjaciół.
którzy nie wąlpiqc
w szczere i czysto naukowe
moje intencje
i zdając
sobie sprawę, że wydawnictwo
to, dotyczące
pogr,micza
Polski i Słowacji,
służyć będzie nauce obu sąsiednich.
tak bliskich
sobie narodów,
polskiego
i słowackip.go, nie szczędzili czasu i trudu, aby dopomóc wydawcy".
Podając
następnie
naz\viska
trzech uczonych słowackich,
l,tóny
mu w tej pracy pomagaii, wymie:1ia prof. Semkowicz
na pjerwsz~"m miejscu Andrzeja
Kavulj:3ka, kl.0rego~my
w Polsce zawsze cendi za .lego naukowy
obiektywizm.
Wszakże
to 011, K a v u l jak
w swej kSlcjic\:' pt. Hraci
Q1"Cl.1.>t1, wydanej
w 1927 r., a więc w kilka lat po gor<jczce plebis~'Ytowej
na Spiszu i Orawie,
miał odwagę przyznać.
że Górna Ora wa zostałn skolonizowana
przez Polaków
i polski
swój charakter
zdołała
do naszych
czasów
:zachować.
w przeciwieństwie
do Orawy Dojnej, słowackiej .. gdzie naplywowe
elementy
rusińskie.
czeskie, niemieckie,
madziarskie
a w niemałej
liczbie także polskie zostaly przez autochtonó"v
zasymilowane:
..Przybysze
ci, osadziwszy
się między pierwotną
ludności'ł
Dolnej On~'.\-y. whrótce
posJowaczyli
się
zupełnie,
bez względu
na to jakiejkolwiek
byli narodowości.
W przeciwienslwie
do tego osadnicy
polskiego pochoc1zć'nia, osiedli wszy się wzdłuż
polskiej
granicy
w północnej
Ora\',,·ie. nie poslowaczyii
się, iecz zachowali swą narodowość
oraz odrębność
i przetrwali
jako szcz~gólny
odłam
ludności orawskiej
pod nazwą "górali". Pozostali oni zupełnie pod wpływami
sąsiednie j Polski.
Ich polskiego
charakteru
elnograficznego
slowClcka Orawa nie zdołała
zmienić, ani też zamek Orawski
nie zdołal ich sobie tak podporządkować.
aby' ich nie tylko na zewnątrz,
ale i uczuciowo
i duchowo
wyrwać
spod
wpływu ich dawnej ojczyzny. Górale zresztą nie tyiko przez swój charakter
narodowy,
ale także dzięki położeniu geograficznemu
swych nowych orawskich wiosek grawitowali
ku Polsce" (Hrad Orava, s. 166). A 'więc zgodnie
z wynikami
badań prof. Semkowicza.
Z tym większym
zdziwieniem
czytamy
Histori·ch: li miestop;s
Omvy
A. K a v u l jak a wydany przez Slovenską
Akademię
Vied w Bratysławie
w 1955 r. jako dzieło wydane
pośmiertnie
pod redakcją
Piotra Ratkosa.
Zwlaszcza
część I, ogólna tego dziela. naświetlająca
sprawę
osadnictwa
Górnej Orawy, wbrew dawnym pogl'łdom autorCl a co gOrszCl. wbrew oczywistym faktom, na które mamy dokumenty.
musi budzić zdziwienie i nasu\\lać różne refleksje.
W tej pierwszej
części iVIiestopisu
po prostu nie poznajemy
Kavul,iaka,
glosi on bO'Niem. że \'."ioski górnoorawskie,
do dzisiaj
jeszcze muwi?,ce po polsku, zosh:lły w XVI i XVII \\". skolonizowClne
przez
t,
słowackich
i 'Noloskich przybyszów
z Dolnej Orawy a udział żywiołu polskiego w ich kolonizacji
był ... znikomy.
W części I. Miestopisu
uderzają
tak duże niekonsekwencje
i taka dowolnosc w interpretacji
źródeł archiwalnych,
że mimo woli nasuwa się wątpliwość,
c;ćy autorem
tej części jest zmarły
A. Kavuljak,
którego
tak
ceniliśmy
za lO, iż w pracach
naukowych
nIe dal się powodować
żadnymi
ubocznymi
względami.
Z przedmowy
dra Ratkosa wynik8. że w pośmierlnym
wydaniu
Historickiego
JHiestopis,t
Oravy
redakcja
wprowadziła
"mniejsze
zmiany;;. Dr
P.a1.koś nie pcdaje jednak jakiego rodzaju
są te wprowadzane
p!'zez niego
zmiany. A szkoda, że tego nie podaje, bo może by się okazalo, że wcale nie
:".; one tek rnale ...
Czytamy \'.- ('7:. I. na s. 13 Miestopisu,
że ludność p01ska \\T kolonizowaniu
Dolnej dzisiaj bez sp omie słowackiej
Orawy nie mogła braĆ' udzi8łu szczególnie w lalach. 14lri·-14·i'!, kiedy to Z,1mki Oraw"kie pozostaw",y
w ręk8ch
polskich
panu\',:
Scibora.
lVjikolaja
P.:-1Uckicgo i Fiotw
Komorov.:skiego,
ponie\'iaż w tym czasie nie powo1.ala n~1 Orawie 8.ni jr;d ncl wioska,
Czy Jednak do istniejących
już wo\vczas mI Dolm:.r ()rawie a 1akże na
1ipto"\7ie i \V -i'n:'Dc?'niskim
slowClckich wiosek nie magiCl wtedy a mlwet
znacznie vicześniej, bo \v wiekach XIII i XIV, n8pIynąć pewna ilo~ć~ polskiego ludu, który się póż;,]e.r zasymilowai
z miejsco\\'<j ludnościg?
Wszak ju.i.
w dokumencie
Boleslawa
Wstydliwego
z 1254 r. Z,'8jdt!jemy
'vzmiankę
o opuszczeniu
żrebu w Bolechov:icach
pod Krako'vem
przez wie~niak8,
który
zbiegł
za gra:1icę ... (...colono ... terras
el:i,eros
fllgienle),
według
wszelkiego
prawclopodol)ieństwa
na Węgry, gdzie cia kraj6v.: WYludnionych
po najeździe
tatarskim
król Bela IV ści,'~;al o'adnik·,)",
skad :::ię oa:o. Pomagali mu w t.ej al':;.)i cy.>tersi osadzeni z. pocz'itkl("lT! XIII Vi. W Bardiowie,
wśród których
wielu było zakonnik6w
z klasztoru
W Koprzywnicy,
pomagali mu także na"i Boźo<?robcy (Cntcij'eri)
z Miechov·". obdarowani
jeszcze
w 1212 r. przez Andrzeja
II w Szaryskim
ziemie, ciągnCjcą si(c? od Zimnej
Wody (Frigic.!us Yom) i ChmielowCl (Komlos) po Gabottów i aż po Top!ę. Behl IV przywilejem
z dnia 1 II 12'014r. to naclanie Miechowitom
r;otwierdził
a ci ści,!gali vv tE' sHony osadników.zapewne
z "'.\'li<:chowa, Sieradza
i Sandomierza,
co mogio t.eż mie6 wpływ na gwary \\·sc!lodnic:slo\vackie.
w których zdaniem po\n1żnych
dialektologów
przebija pol~ka IJodstawa językowa.
Znany jest t.akle dokument
Beli IV. wyd8ny \V 12J;) r., gdzie mowa jest
nie tylko o dwell(? handlowej
wiodącej
z Polski na Lir,lów przez komorę
celną w Twardoszynie,
ale nadto o ściąganiu osadników
z Polski: "dozwalamy, jeśli klokolwiek
z naszych poddanych
pr7..v'.\!·,'cl;oie ',obie z Polski albo
z innych ziem poddanego
(jobofjiones)
8lbo sied1nka (secUerumJ, aby a:li on
od siedlakCl,
sni. ::l':,$0;) poddany nie rnusia: służyć' ncim lub S\VenlU ż.upano\vi
;'Ini daniny
(cic1.·":m)
płacić'·. A. Kavul.~ak POd8jąC tf(~ŚĆ tl"go dokumentu
na s. 68 s\\"e~ pn1C.\· Hro({ Ora ,'(1 wysnuwcl1 t8m n8stępuj:-jcą
konkluzję:
�284
"Polska granica była oh"arta dla ludzkiego materiału
lonizowania
tych okresów"
(tj. Liptowa
i Orawy).
czytamy coś wręcz vrzeciwnego ...
potrzebnego do skoLecz w 1VIiestop'is·ie
Co się zaś tyczy Górnej Orawy, położonej na północ od granicznego
niegdyś pasma Magury Orawskiej,
to była ona w XIII w. jeszcze krainą
bezludną,
chociaż niektóre
jej doliny i potoki miały już swoje nazwy
i to nazwy polskie.
Tak np. nadanie Bolesława
Wstydliwego
z 1237 r.
\\'ymienia
na Orawie Piekielnik,
Rabczycę,
Górę (Babią Górę?), gdzie
w tamtejszych
lasach cystersi z Ludzimierza
mieli prawo zakładać osady
(por.: Hrad Orava, s. 49). Jak wiadomo, cystersi nie wyzyskali tej możli,\'ości, ażeby objąć Górną Orawę akcją kolonizacyjną,
wycofali się nawet
z Podhala, przenosząc się ok. 1243 r. do Szczyrzyca.
Że jednak Górna Orawa jeszcze w czasach Kazimierza Wielkiego uważana była za własność Polski, o tym świadczy wzmianka w statucie tego
króla, wydanym w 1368 r. o ustanowieniu
strażnika
celnego w Jabłonce.
(W. S e m k o w i c z: Materia/y
do dziejów
osadnictwa
Górnej
Orawy,
Cz. 1, s. 2-4). J-asną jest rzeczą, że gdyby te okolice nie należały do Polski,
nie mógłby tam osiąść celnik polski. ..
Tym też zapewne należy tłumaczyć, że Plathowcy z Czymhowy, uzyskawszy od cesarza Alberta w 1438 r. nadanie zezwalające
im prowadzić akcję
osadniczą w ich majątku
między Trzcianą
(Trstena) a granicami
Polski,
przez wiek cały nie ważyli się przekroczyć działu między Orawicą a Czarną Orawą uważając
widocznie, że dorzecze tej ostatniej
należy już do
Polski. Granice te przekroczył dopiero Franciszek Thurzo w drugiej połowie
XVI w., gdy stał się panem Zamku Orawskiego w 1556 r. Dla zabezpieczenia drogi handlowej biegnącej przez puścizny orawskie z Twardoszyna
do
Krakowa, do którego szły transporty
jego miedzi z bańskich miast Słowacji,
Franciszek Thurzo począł zakładać na Górnej Orawie szereg osad na prawie
wołoskim, gwarantując
napływającym
do nich osadnikom
zwolnienie
od
wszełkich ciężarów na okres lat 16. Wtedy dopiero Płathowcy
widząc, że
Polska zainteresowana
w utrzymaniu
stosunków handłowych
z Węgrami
nie protestuje
przeciw tej akcji kolonizacyjnej
podjętej w pogranicznej
puszczy przez możnego Thurzona, poczęli - po niewczasie - wnosić na
niego i na jego następców zażalenia, że akcja ta jest bezprawiem, bo pro'\-'adzi się ją na terytorium,
które jest od 1438 r. własnością ... rodziny Plathych.
Na dowód tego, że Polacy nie mogli w XV w. napływać
na Orawę.
przytacza autor Miestopisu
ustawę sejmu węgierskiego z roku 1486, nakazującą "ażeby żaden z obywateli
królestwa
węgierskiego
nie odważył się
Polakom zapisać, zastawić, puścić w dzierżawę, darować albo innym sposobem przekazać zamki, warownie, wsie, miasta, majątki ziemskie albo inne
nieruchomości".
Nie trzeba chyba być historykiem,
ażeby już z samego
285
brzmienia tej ustawy zrozumieć, że nie była ona wymierzona przeciw polskim wieśniakom ni przeciw pasterzom zwanym wołochami, którzy z polskiej na węgierską stronę przechodzili. lecz tylko i wyłącznie przeciw polskim możnowładcom.
Żywą bowiem była jeszcze na dworze węgierskim
p-,mięć Piotra Komorowskiego
dzierżącego Liptów i Orawę, który nie tak
("lWDO, bo \'1 roku 1471 wspomagał Kazimierza Jagiellończyka
podczas jego
\\'yp',Wiy po koronę węgierską. Wyprawa się nie powiodła, królem węgierskim został Maciej Korwin a Komorowski,
utraciwszy
Liptów i Orawę.
\\ Żywcu życia dokonał.
Maciej Korwin potwierdził przywileje
walachom już dawniej osiadłym
na Dolnej Ora\vie w iVIiędzybrodziu Kniazi i Wałaskiej Dubowej a ustanowiony przez niego kasztelan Zamku Orawskiego
Michał Horwat Kisevic
ściągnął do Liptowa i na Dolną Orawę .,z równin sarmackich"
nowe gromady wołochów, z\vanych w dokumentach
także Rusinami
albo "kozakarni". Do obowiązków ich należało m. in. pilnowanie dróg przechodzących
przez Orawę. W sto lat później napisze Katarzyna
Zrińska cesarzowi, że
mieli oni także bronić granic węgierskich przeciwko Polakom.
W polowie XVI w. powstało kilka nowych wsi wołoskich na Dolnej
Orawie, np. Zazriwa,
Pucow, Podbiel, Pribis,
Chlebnice,
Biały Potok,
l) których
w Miestopisie
jest mowa, że zostały założone na prawie wołoskim,
vIe że ludność miały słowacką (s. 14).
Według nas mogła to być ludność słowacka tylko w tym wypadku.
jeśli przybyła nie z Polski, lecz z Dolnej Orawy. Ściślej mówiąc, byłaby to
ludność nie tylko rdzen::tie słowacka ale i posłowaczona
ludność wałaska
przedstawiająca
w okresie zakładania
Międzybrodzia
i Wałaskiej
Dubowej
mieszaninę rumuńsko-rusko-polską.
Jeśli natomiast ludność Zazriwej, Pucawa, Podbiela i innych nowych wsi wołoskich, o których w tej chwili
mowa, przybyła nie z terenów słowackich, lecz z Polski, jak to głosi na s. 14
Miestopis,
to trudno się zgodzić z tezą, że była to ludność słowacka. 1VIiestopis wyraźnie
powiada: "Wałasi przyszli z językowego obszaru rumuńskoukraińskiego
i z wyznaniowego
obszaru religii prawosławnej
i katolickiej
ze słowiańską liturgią". Kierowały Rimi rzekomo pobudki antagonistyczne
w stosunku
do polskich feudałów i stąd mieli oni być na Orawie "najlepszymi obrońcami granic przeciw Polsce" (s. 14), co wydaje nam się - pomijając inne niekonsekwencje
zupełnie
bezpodstawnym
twierdzeniem,
bo przecież węgierscy feudałowie władający
Orawą, Liptowem czy Trenczynem, bez względu na to czy byli oni Niemcami, Węgrami, Czechami.
Slowakami czy Polakami, również różnili się chyba mową i wyznaniem od
przybywających
z Polski Wołochów.
Stosunkowo duży odsetek Dnwisk i imion rusińskich w tych wołoskich
WSiach dolnoorawskich,
jaki możemy stwierdzi i: w urbarzach
XVII w ..
przemawia za znaczną domieszką elementu ruskiego. Również zaobserwowany przez prof. Jana Czekc.nowskiego zwyczaj koncentrowania
u katolików
�F-------------r~
286
słowackich na Dojnej Orawie obrazów ś"iętych
w górnym rogu izby, należy
chyba tłumaczyć
jako przejaw
przetrwania
tradycji
przeniesionej
w te
strony przez prawos:awnych
wolochów a nie tradycji bizantyjskiej
zaszczepionej przez dziaJalność
apostolską
św. Metodego, jak to przyjmuje
prof.
Czekanowski '.
Ale pr7.e.idżln)' teraz do Górnej Ora\vy, najpóżniej
zaludnionej,
gdzie
dzisiaj jeszcze mimo cofania się ku północy granicy językowej po1sko-słow8ckiej. ludność 24 \viosek na południowym
skłonie Pilska i Babiej Góry
mówi po poJsku a jej nazwiska świadczą również a jej poh:kim pochodzeniu. Potwierdzenie
tego faktu znajdujemy
w całym szeregu kapitalnych
dokumentów
opubiikow8nych
przez prof. W. Semkowicza:l.
A. Kavuljcik znaj'lc to dokumenty przyznawał,
że wioski górnoorawskie
zalożone i skolonizowane
zostały przez ludność polską zbiegającą w XVI
i w początkach
XVII w. do tego pogranicznego
kraju, który z czasem stał
się własności,! Thurzonów.
(por. H i'ad Orawa, s. 128, 166-167).
Tym bardziej
więc zadziwiać
muszą tezy zamiesz,::zone na s. 14-17
oraz na s. 32·-35 MiesLopisu
głosz'1ce wbrew oczywistyl'l
laktom, że naz\.viska ludności w tych "góralskich"
wioskach mieszka,ió.cej są słowackie
i że - jak głosi Miestopis
- "pomagają
one uchwycić główny żywioł kolonizujący pograniczny
pas Orawy, żywiol którym byla ludność póŁnocnych
żupanatów
Słowacji,
w mniejszej
liczbie wałasi
wschodniowęgierskiego
pochodzenia, w małej tylko mierze jednostki ze Śląska i z Małopolski (przeważnie zbiegowie]" (s. 15).
Zdumieni zapytujemy:
czy pisał to Kavuljak?
koncepcją
kolonizacji
Górnej Orawy.
Zapoznc,jmy
się z tą nową
Oto według j\1iestopisu
Górna Orawa została skolonizowana
przez ludność słowacką w trzech etapach. Najpierw przyszli tu osadnicy z południowej Orawy i założyli w 1564 r. wieś Lokcę, z której potem poszło wiele
ludu
do powstających
dopiero wsi, jak Ciapeszów
(1580), Breza
(1589),
.Jasienica (1558), Vasiłów (1554), Hrusztin, Babin (1564), Kruszetnica
(1590) 4.
W tym samym czasie posuwać się miało osadnictwo
slowackie w górę
rzeki Orawy, gdzie powstały
na prawIe wołoskim
lokowane wsie Uście
(1550), Slanica
(1564) skolonizowana
przez wołochów
z Kniazi a także
Namiestów (1557) i Bobrów (1564).
J. C z e k a n o w s k i, Domniemany
ślad etnograficzny
obrządku
słow Słowacji:
"Zycie i Myśl", Poznań 1950, nr 5-6.
:l W. S e m k o w i c z, Materiały
ela dziejów
Górnej
OTawy,
Zakopane
·cz. l, t. I, 1932, cz. 2. 1938.
2
wiaiLskiego
4 W
nawiasach
podaję
lata powstania
tych wsi lub ich istnienie,
stwierdzonych
na podstawie
dokumentów.
Porównanie
tych dat nie pot\',;ierdza tego, ażeby Lokca miała być jakimś matecznikiem
dła reszty wymienionych
siół.
'.
iii.
287
Miestopis
raz nazywa te wsie słowackimi, raz wołoskimi przy czym dowiadujemy
się. że owi wołosi byli doskonałymi
obrońcami granic węgierskiej Ora\vy. bo ich prodkowie wynieśli nienawiść do magnatów polskich.
..Narodowe, językowe i religijne różnice czyniły ich już w ich praojczyżnie
[tzn. w Polsce] stałymi antagonistami,
naturalnymi
przeciwnikami
językowej [sic] i religijnej
polityki polskich feudałów".
Tak przedstawiałby
się
pierwszy etap kolonizacji Górnej Orawy.
W drugim etapie z tych wołosko-słowackich
dziedzin miały się wyroić
dalsze masy ludu zaklada jąc grupę wsi złożoną z Osady (1609), Hamrów
(1659), Zubrohławy
(1567) i Klina (1580). I dopiero z tego słowackiego
obszaru etnograficznego
w trzecim etapie mieli ruszyć koloniści na podbój gospodarczy puścizn górnoorawskich
i puszcz podbabiogórskich,
zakładając
iure
1.'u.lachicu szereg wsi w liczbie 2ł. Na ich niekompletny
zresztą wykaz
składają
się: Jabłonka
(1561). Rabcza
(1564), Bukowina
(1567), Orawka
\ 1585), Podwilk
(1585), Polhora
(1588), Pod szkle (1588), Studzionki
(1588).
Później powstają
wsie Głodówka
(1598), Zubrzyca
(1605), Lipnica
(1609),
Chyżne (1622), Rabczyca (1635), a następnie
Wesołe (1658), Mutne. Si heIne
i Nowoć (1690). Erdutka powstała dopiero w 1733 r.
Jakież dowody na ich rzekomą. słowackość przytacza
Miestopis?
Najważniejszymi
dowodami mają być:
1. Droga biegnąca
przez Orawkę
w stronę Słowacji
nazywana
jest
w jednym dokumencie
z 1610 r. cesta slovenska.
2. Topograficzna
nomenklatura
na obszarze wiosek "góralskich"
jest
słowacka.
3. Nazwiska osadników są po największej
części słowackie.
4. Powolaniem
wołochów
było pilnowanie
granic węgierskich
przed
Polakami, stąd wynika pośrednio dowód, że Thurzonowie nie mogli tu osadzać Polaków, jako elementu niepewnego, lecz osadzali wołochów wschodnio-węgierskiego
pochodzenia .
5. W 1620 r. zostało
wydane
prowizorowi
zamkowemu
zarządzenie,
ażeby na przyszłość Polaków chcących osiąść na Orawie nie przyjmował,
zwłaszcza zaś żeby nie przyjmował_poddanych
Mikołaja Komorowskiego
z Zywca.
6. W Jabłonce
zabroniono parafianom
w 1619 r. korzystania
z usług polskiego duchowieństwa
pod karą 12 węgierskich
florenów.
"Z tych zarządzeń wynika" czytamy na s. 16 Miestopisu
"że pograniczne
wsie, które się dzisiaj zowią góralskimi,
nie były kolonizowane
przez
ludność z Królestwa
Polskiego
(sic), gdyż panowie
(orawscy) w· okresie
kolonizacji
zabraniali
przyjmowania
tej ludności na teren Zamku Orawskiego i całej Orawy".
Przejdźmy do krytycznej
oceny powyższych tez. Więc najpierw kierunki
osadnictwa.
Już samo zestawienie
dat założenia osad na Górnej Orawie
przekonuje
nas o tym, że owe 3 etapy posuwania się słowackiego osadni-
�289
ctwa ku linii wododziału europejskiego są sztucznym schematem. Jakże
to? W 1564 r. powstają Lokca i Slanica a obok nich szereg innych wsi mających odpowiadać pierwszemu najstarszemu
etapowi posuwania się ludności słowacko-woloskiej,
chociaż są one młodsze nie tylko od Zubrohlawy
(1567) i od Klina (1580) z drugiego etapu ale także od Jabłonki (1566),
Habczy (1564), Bukowiny
(1566), Suchej Góry (1567), Podsarnia
(1567)
i wielu innych "góralskich" wsi z trzeciego etapu. W świetle tych dat cały
ten schemat się załamuje.
Ludność tych 24 wiosek, zwanych przez Kavuljaka
"góralskimi",
nie
byla ani słowacka ani też w znaczeniu narodowościowym
"wołoska", lecz
była to ludność polska, która tu napłynęła z Polski i do dnia dzisiejszego
swą polską mowę zachowała. Dokumenty świadczące o tej polskości były
A. Kavuljakowi znane, bo robił przecież ich odpisy dla prof. Semkowicza,
skfldże więc w Miestopisie
znalazły się gołosłowne i niepoważne twierdzenia starające
się ograniczyć do minimum
udział polskiego
elementu
w kolonizowaniu
Górnej Orawy?
Przenoszenie się polskich wieśniaków na Węgry, stwierdzone już w XIII
i XIV w., przybrało na sile w drugiej połowie XVI w., kiedy to Franciszek
Thurzo odkupiwszy od cesarza Ferdynanda "Państwo Orawskie" (1556) zabrał się do zabezpieczenia dróg handlowych wiodących do Polski przez osadzenie przy nich wiosek lokowanych na prawie wołoskim, zapewniając
kmieciom zbiegającym na Orawę zwolnienie na lat 16 od wszelkich ciężarów. Tak samo postępują następcy Franciszka Thurzona, wskutek czego
dochodzi między nimi a panami polskimi, upominającymi
się o zwrot
zbiegłych poddanych, do zatargów i sporów. Wszystko to znajduje oddżwięk
w korespondencji między tymi panami i Thurzonami, opublikowanej przez
prof. Semkowicza. Korespondencja
ta zaczyna się już w 1566 r., kiedy to
cesarz Maksymilian poleca F. Thurzonowi, ażeby zwrócił Mikołajowi Branc:-,sowi z Kleczy zbiegłych na Orawę jego poddanych. Najlepiej dochowała
się korespondencja
z lat 1601-1620 między Mikołajem Komorowskim, panem Żywca, starostą oświęcimskim i zatorskim a Jerzym Thurzonem i synem jego Emerykiem. Rzuca ona światło na rozmiary zbiegostwa polskich
kmieci z dóbr Komorowskiego
już nie tylko na Orawę, ale i do innych
komitatów węgierskich. Tak np. Jerzy Thurzo pisał w 1616 r. do cesarza
Macieja, że kmiecie z Żywiecczyzny
opuszczają swe majątki uciekając
przed ździerstwem i samowolą Komorowskiego,
osiedlając się nie tylko
w Orawie, ale i u innych panów węgierskich, jak Illyeshazych, Sunyoghów,
\Veselenyich, Esterhazych,
Thokolych, Rakoczych i innych, tak że całe
pogranicze usiane jest zbiegami z Polski. Zygmuntowi III donosił zaś Jerzy
Thurzo, że poddani żyv.lieccy tak masowo uciekają do Węgier, iż w pogranieznych komitatach węgierskich nie ma pana, u którego nie byłoby zbiegó\\z Żywiecczyzny. Sam Komorowski oceniał w liście pisanym w 1618 r. do
Emeryka Thurzona liczbę swoich poddanych zbiegłych na Orawę na 400
a Kasper
Zebrzydowski
w liście do tegoż Emeryka
Thurzona z dnia,
27 II 1617 r. skarżył się, że wskutek zbiegostwa na Orawę grozi mu wyludnienie majątku i ruina.
Komorowski
nie mogąc na drodze dyplomatycznej
odzyskać swoich
k.mieci, napadł w 1604 r. na orawską wieś Półgórę (Polhora) a w 1618 r.
kazał aresztować ludzi Thurzona z Orawy, którzy w celach handlowych
przybyli na targ do Żywca. Zatarg był tak poważny, że celem jego likwidacji musiały interweniować
dwory królewskie polski i węgierski. Stąd
to owa instrukcja Thurzona zalecająca w 1620 r. burgrabiemu,
ażeby do
Zamku Orawskiego nie wpuszczano Polaków, bo zjawiają się tam oni na
przeszpiegi. Ale Miestopis podaje ją jako jeden z dowodów na to, źe w tym
czasie Polacy na Górną Orawę napływać nie mogli, że natomiast napływali
tam ... sami Słowacy. Prócz owej korespondencji z Thurzonami opublikował
prof. Semkowicz także orawskie rejestry podatkowe z drugiej połowy XVI
i z początków XVII w. oraz inwentarze (urbaria) państwa Orawskiego na
Orawie pozwalające
śledzić rozwój ówczesnego osadnictwa
na Orawie.
Szczególnie dużą wartość dla nauki przedstawia wzorowo sporządzony
w 1624 r. inwentarz Litasyego. Jak pisze prof. Semkowicz "mamy tu możność poznać bezpośrednio, niejako osobiście, gazdów zamieszkujących poszczególne osiedla, których nazwy urobione również od imion ludzi, należąc)'ch często do poprzedniej generacji, rzucają we wsiach niedawno założonych, do których należą podbeskidzkie
wsie polskie, cenne światło na
pierwszych tych osiedli założycieli".
Prowizor Litasy nie był Polakiem i dokonał spisu ludności i jej stanu
majątkowego
w panującym
wtedy w S~owacji języku czeskosłowackim,
który był mieszaniną literackiej
czeszczyzny z lokalnymi gwarami słowackimi. Stąd imiona, nazwiska i przydomki osadników polskich zostały
zapisane przez niego w formie słowackiej wzg!ędnie czeskiej. Mimo to lingl\:ista potrafi w wielu wypadkach odtworzyć prawdziwe brzmienie imienia
i nazwiska i odróżnić elementy polfkie od słowackich,
jak to zrobił
dr Zdzisław Stieber 5, który na podstawie tych materiałów topononastycznych nie tylko potwierdził polskość 24 wiosek górnoorawskich, mówiących
po dzień dzisiejszy po polsku, ale paj;wierdzil także słuszność wypowiedzi
prof. Semkowicza, że już "na pierwszy rzut oka daje się w tym opisie
z 1624 r. wykazać o wiele szerszy nasięg elementu polskiego, niż to miało
miejsce w okresach póżniejszych i niż to ma miejsce dzisiaj".
Rozpatrując imiona i nazwiska ówczesnych osadników, doszedł Stieber
do wniosku, że cała wschodnia część środkowej Orawy, mówiącej dzisiaj
po s:owacku, miała wtedy ludność niewątpliwie mieszaną, polsko-słowacką,
przy czym tu i ówdzie żywioł polski brał :lawet górę. Tak np. w Klinie Na5
Z. S t i e b e r,
1947 maj-czerwiec.
19 "Lud",
t. XLIV.
Z
językowej
przeszłości
Orawy,
Język
Polski"
�290
291
l:~dE.:-:tO··....::h:J.C1 na
lJ
i irnj,ci~ ..Ct:·:h
rC:,7.\::isitach
,~:;];iYC~:
C~;SI,;t.:;.~ 11.::~~,', ...,.j,:
l"2ilfe
Gl ~ o
r:~:c;..·) ~::::.'~::,,:._
jL~:;;:-':'
!
;.:;:.1
J
s:o·,:o''::':-:ic.h
\\:p.tc~\,vdzL=
Lli~v_·~(., ..::l
:\.~/_.,.l
1-...1:.: ..~~l-_.-1 ~J.~::"~L·Llj::l~JY
,,',;
/d'Yi.:-::,.·:·,
<,
~:,.
l:::u:y
~3l: ';:t.!.\·:et
J.'l< :-:-:, \·.~i:'.':.J: •..I':L:~, I:·r·.,:L"~,.
.?:.t-.,.~< ::. ;.::.r.:c.
il~1
~('~:'~{.:
·V. i0;.o.:: ! ..1~;Ł! i:ci.':~:.( ;0, ~:d
:.\)kT~·'.\·~:.Cl. -_..- .1,-"(1--:.
,,".~'.:,;,:E~.::.:r~~
. :: r~(.,.~
.•o ....i;:-
C~l~::(:.:;.:1"::<,,l:.
0~acla~~h
1~':').
p0c1IJ0fli;
7 g(.L~C~(>'V() PC:i::':'~:C~i
;,j~i0:r.J:_I· r';'aj(;~:yl
jęz~l'kCIY':(;..'u:~·,...;i-:>.-~:;}·,.~::i2jCi'<': .-::'-, ,:\. tc·.;\:ii..~h
;:u:)ro;~Ll"-'-cJ"
r)y.:: Pol~;ł~arci,
;~:o \1~j::"":li:;j ~ (nu:~ictl(j
;;:jZC:',~,i'"
EG::,rG",,,:~c, .~,~ciL::; J.~.{:. 2'~ ,:';<.~.'(.':';~.,')\"
1,-:~(J-,~"11':'0.~ C;~l;<
.. \\-·o~(;:.;l'(~c!~. Ed
'-".,~
j<::j~ ;:~;~;.::'~:~\-':~~L
:."~&~:'ll'~:'::~Ji:",
V,:~tJ.{lL\V'::I.
Cieś:Cl
(~~ Llt.
\-\"i3k r~o~~kich
r~u (J."!."d-"\·:0
;;,- l;.:iJ.:t r. ';v ~{(::d.)':zy':~y
~'.
;.~s..<·~~,I:~r":':':~o~\':ic(....
Natolnii:l.st
',~o :~~:I;i::ki,.do::.:.:.~: ---- ;~iJ~Lct\1 2.a~vżo:·:.a \\
i:;[;7
'.J.-.
"G: •. \)
z
.i. Ci".:
\v'
~:::i/."'\i.k
!y,:-:6~t,:;\:o
Oj~·'·.'.\.2 rni~::'::.y .s,0\\·<..ł~\':""\ l'i.( :':.\.) i':L~,Vi.. ti·~~ ·...·~..c>.
. .)"1"r1i:~·.:~>.::t;;,-~·;./~ai:';.',\::~l(;2,.;y t,":.~~i ";.:.C;~t.:g.....•
i, ~:2 '\_~'j •..
~~~essla). Kołodziej
/~\:\.7i::'.:,:.:ti
CE~ot;vanil:c,
O~·J~\var2k,
\VL(;~e
ll;'::. G
r:~2:t\\'~;;:::J":;~~
0:..2Ónika'.Jl
(!Y.:i~:i['lj ju~ s.~c;;\r~lckiL~: "~';,'slc;'L::·~r~3
;";'J:"J. ~.\
Z
I'()~:.:.ki~dc i'.y'~k(,
~C: J::'J: l..:ol:,,-;~a, C.iCtJC::.::.J\·/,
\'l
t~~~{1('.(l
\V';:J.-";V::'CC~-
;:~~: J>TcJ.rr.iiestr)"'IN, ale i \~/e \:,'5:i:lt'h L.~;,~,;to,,"\.·tl, ~'£...:;~ Lu:!:na, \\'2:::'::::C, L)~b:,:;.r\\"::"
\,Vycl!cclna.
O !(olc3v-.:·ie: liijiO\,vski0j
podal
I'cst):':
.,2 P'Jczq:ku
byl tu d·'lJ;jr
\r:~(ljeT).
PÓ.ll1iej prz.r:szli t:.1 POlacy'
z\vc'.ni v\l~olc.:::h&ali (Po~iaci, \/alents
rt:;:--
i t"n
i) ,;.
Cofardc
się polszczyzny
hIty p~~~Le:?czc~sl(jch
no. Ord·v';ic
lL:r=.v/,istóv.
~:')..\'.
Jest
[)elnb(;~'ę
to fakt zau·,,\··cl:l0ny JuŻ prz(~d
i J. Polivkę 7. JeSL:cze bardziej
coi'nQła
,.~';ę grc1nica
języko\va
1jolsli.:.o"·slo\vacka
s·t,\vierdzil
CZEEki filojog
F. Fastrriek \v '~8£:8 r.
\V Cl1;,:ręgu
czad2ckini,
co
Jeżeli checLi o nazv"LLa ludności
'>:ios::k ora'v\'skich oEżej granicj"
polskiej, ,rzebD :zaznaczyc, na co jui gdzie inc1zi:2j T,v acai"'11 ,Fv'~"c"
Ż"
tud wymawia
je nie tak jak kancelari~
dworska po~ ,,~ze~k~~lo\V~~';;~'" j~~
.Ij!'zed laty 300 zapisywała
(choć to urzędowe czechizowanie
nazwisk w niejednym 'xypadku
musiało
jednak 'wpłynąć na modyfikację
dawniejszej
czysto poh;J;:jpj formy) lecz nazwi~ka te w mo\o\'ie potocznej ludu pozostały
polskie. Mówią więc ludzie Kuclłoc (u Litasyego:
Kudliac), mówią Siwek
(u Lit. - SSyvek) Świercek (u Lit. 81'0r"ek), Głownik (u Lit. Glovnjk),
1'
n A. P e, r o w, Sb arnik
F. Pestyllo, Helysea nevtaru
1864-1863,
Seznar!1
osad v Uhrach, wyd. teska Akademie Ved a Umeni, Praha 1927.
" J. P o l i v k a, Poliitina
v hal ni stolici
Oravske,
"Listy Filologicke
a Pedagogicke",
t. 12: 1835, s. 463,-471;
A. V. S e m b e l' a, Zakladove
dialektologie
ćeskoslovenske,
Videl1 1864; t e n że, l\inoho-li
jest
Cechy,
[,JoruL:Ql:U
a Slovaku
a kde obvvaj!,
"tasopis
Musea Kralestvi
(:2,,;~d\O",
Prahn
JJ76.
, IVL G o t k i e \V i c z, Górna
Orau'a
"Lud". l. 39: 194811951,
Kraków-Poznań
tv pracach
slou:ackiego
(u .Lit. Glussek),
nu~cl
E:\"·':2nge~i~klch
\•..~~ka
jak
nich
.Piekieln'il;:ć.11
~L1Ż u\· ..agę
i..ij10--1G42.
\\ ę:;j.e~·::.l:~'.::jO·~~a\\':e l;.'odlegali
o ubok
czytcUTIj!
.~~~J.'!
r,~cli
nl2.~z~ó..:;kic:. chrzclć
; nS4--·-:1.3G5
~-:..:,:·.:..L".i.-,:3 . .:.. ~:.:.(;).
L:;:i\\I-:.~.l·~J. O..:~9~;.'iC::
Z\\
brL..!nie:L': ...r:."'l \\1 la~ci~;h
~av\li'2i"<~(:
o:CD\'.-:dciej \vie;ski
.~..~ 11.1·~1.:~FlJj;~C2
G~uszek
i\letr:ca
IJ~t;,)i;:satorurn.
fary
();'8.\\·i:.:.~k(n.v Lapi~anych
Vl i..:.rLi:;·.rZU I,.i.\i::~.}'ł,.~:,'_'
s~ed1c..k;.)y-,;. E:~·:~i\\:·-~,:i.. ~-::l·L!1~_
..
'ł.,~:Ji"':;1 (V;.·~'tG\::<.:i.) l~uL:':) '·',·:'/vyLyk (\1G~c.:Lj. I'''i;-~',v<_·t. :~a LiJ.:·L'':H\l l~~·;~:'nd.:;:::d~
~'(,~;~i,:
V:' s~0\vni.ku
o~~~1d n~l ·t/:'q;rL\.!.:.:h 2-i,';:L:).,::e.!J
.f.,'··:V~(iJ·Ll
F. I' e s t r' ~if. o 2 c..t.
·.~;~~·~~~:,_'k;'.;;'
G~:c:J.a \\~:).~\"L,d·~:l.,
\~)Ol',;
I....
·i·.:.'·\·
(r~oiod'?y),
Gen3ior
(Genssor), Marszalek
(u LiL i'vIarss':Jlsk), Sysl;:a (U Lit, SSisska), CYSC0l1
(u I..•it. TYS5CLan)
itd,
:'\'a 0\\ o de:orr'<O':.aLi2 pi"o\','nL~ siowClclq a czę£ciowo i węgierską naz-
Brandys,
S:narz,
211brzyC'y,
choć
czuli
LOiJad(a,
Barudzi8.k,
i[l~lych
;·'~'z'yc.:hodlili
dzieci
V,l
naz'~visk
Hai'kabuLa.
cni
do
ko~ciel<:;
[{db:r
'\Nyj:n~~J
~Jo n:.1
się
katolikarni.
Vlicyvióra.
Ba:-::,z2.nkd,
Raby
Z
S:::por~
ŁuL:a'Nic'c,
z tego
\viduc,
zVli2rz'~h-
j'2dr.ej
Wyżnej
Z~1alak,
p.l(.::r\vsi
ty'1.\-:.o
takie
Odelga,
poj .:1dL:h z ()ra",~,:'ki, Pod\vLka,
Jak
nav:i·ł
katolicki:n,
irn r.)rz~£: Thurzon6vJ
figL~ruj':l VI Dl::;;tryka.::h
Bui\:G\viny
:::'o~.i\.·~":a, ktl)~'Y
\\' .E~abl~ 'Vlyżnej
znalaz!2li1
~Ul)elnie
p0[.::-a\··..Y'li,·; ZgOdr:L(~:'
oni fiarzuconej
pa~tol'Ó\v,
::.
liaz··
StolJk;;~,
Za\'\lc..r~ka
Studzionck~
rnies:.k~lńc'y
nl;:~ byli ani J:tu.~·nunarn.i, c~ni Slo\val~aHli,
le2z ]?O~(1karni. Na;:\viJGl leh nie byly i nie są słowackie, jak to glosi na s, 15 i :J~l
P•.:iestopi,s
.- lecz Sci to nat.:'vviska polskie.
Nawias'cm dodajmy, że zupc:nie 60wolna i nicprz'~konywuj'lca
je3! k1as::[ikacja
r,<)zwi:k ora'.vskich, jaką na podstawie urbarza Litasyego pn:cpro·wadzit V. C h a lou p e c Je Y' VI pracy Va[ugi na S,ou(:nslcu (Praha 19-17)
z<\s',anawiając się jakiego pochodzenia:
słowackiego czy czeskiego są takie
nazwiska
jak np. Kozik, Walek, Chowan, Sarnka.
Maślak, Duda, Konik.
Kania, Wylupek, Papież, Motyka, Sikora, Wilk, Wilczek, Żaba, Urbaniec,
Otręba,
Drozd, NalepD, Ciepiełka,
Szlachta.
Bębenik
i szereg innych,
A przecież
jeśli nie wszystkie ,to znaczna ich część jest polska. Pewnie,
jeśli taki Otręba figuruje w urbarzu jako Otruba, Wilczek jako Vlcek, Bębenik jako Bubenjk a Samka jako Srnka to Chaloupecky
mógł się zastanawiać czy byli to Czesi czy Słowacy. My wiemy, że przyszli oni na Orawę
z Polski, mieli polskie nazwiska i przeważnie
je zachowali pomimo metamorfoz ortograficznych,
jakim przez całe wieki ulegały one w różnych
urbarzach
i księgach metrykalnych
na Węgrzech.
Również niesJuszne
jest, co czytamy w Miestopisie,
że nomenklatura
Górnej Orawy jest słowacka. Nazwy Piekielnik,
Rabcza, Jabłonka, nadane
icszcze w XIII i XIV IV. różnym potokom są chyba polskie a nazwy
takich wsi jak Zubrzyca,
Lipnica,
Podwilk,
Podsarnie
brzmią
zgodnie
z duchem języka polskiego. Dalej ku Magurze przeważa nomenklatura
sło\vacka, do czego niemało
zapew'ne przyczyniła
się kancelaria
dworska.
Zastanawiające
jest jednak, że obok nazwy Zubrohlava
spotykamy w nie-
,~góra13kie~1"
v'/los::k
etnografa
1952,
p
19"
P o l i v k a, op. cit"
t.
12: 1885, s. 463-471.
�293
~92
których dokumentach
Zubrogłowa a w Hrusztynie przed 25 laty usłyszałem z ust starego gazdy Słowaka nazwę ... Gruscyn.
Zbieganie kmieci polskich na Orawę i wogóle na Górne Węgry trwało
przez caly wiek XVII i jeszcze w pierwszej połowie XVIII w, na co uskarża
się szlachta polska na sejmikach i domaga się przez swych posłów na sejmach wyznaczenia komisji granicznych celem odzyskania swych zbiegłych
poddanych.
Lauda sejmikowe oświęcimskie i zatorskie z XVII wieku świadczą, że
zbiegostwo to nabrało charakteru
ruchu masowego. Laudum sejmiku zatorskiego z dn. 26 marca 1649 r. głosi więc, że "dla wielkiego zniszczenia poddanych i rozbieżenia
się do Węgier wielu ludzi, niemała desolacja
we
wsiach jest".
Wojny w połowie XVII w., nieurodzaje i głody przyczyniły się do dalszego wzmożenia
zbiegostwa ludności polskiej z Małopolski a także ze
Śląska na Górne Węgry, a czym może świadczyć sprawozdanie
Piotra
Brodeckiego o wyniku poboru podatku pogłównego. Brodecki stwierdził, że
v.: czasie od 1662 do 1673 r.: "w państwie żywieckim ubyło ludzi według
pierwszego pogłównego około półtrzecia tysiąca. Ludzie dla głodu, ubóstwa,
do Węgier, do Śląska pouchodzili. W państwie ślemieńskim blisko tysiąca
ludzi nie dostaje - także pouchodzili... W państwie suskim kilkuset ludzi
nie dostaje - także pouchodzili '0.
Sprawozdanie
jezuity Taunerta
z Ołomuńca, który z ramienia
swego
kolegium bawił na Śląsku Cieszyńskim w celach misyjnych w 1669 r., podaje m.in.: "Z Polski wyemigrowało
około 20000 ludzi w czasie niedawnej
wojny szwedzkiej do Węgier, gdzie zajęli oni puste miejsca".
Z pracy F. P o p i o łka
Historia
osadnictwa
w Beskidzie
Sląskim
(1939) dowiadujemy
się o masowym zbieganiu chłopów śląskich na Węgry
(do okręgu czadeckiego i :la Orawę), ze wsi kameralnych
a jeszcze większym
ze wsi szlacheckich, gdzie nak\adano na nich coraz to nowe powinnoscl.
Księżna cieszyńska
Lukrecja
skarżyła się na uwodzenie
jej poddanych
przez obcych panów obiecujących
wolnizny. Nielegalną emigrację chłopów
śląskich w drugiej połowie XVII i z początkiem XVIII w. prześledził Popiołek na podstawie
ksiąg gruntowych
stwierdzając,
że w tym czasie
zbiegło z podgórskich
wsi Śląska Cieszyńskiego
ponad 200 osób. Według
spisu z drugiej polowy XVIIJ w. uciekło z kraju, tym razem głównie
przed prześladowaniami
religijnymi,
ogółem 481 osób, w tym najwięcej,
bo 2i9 osób ze wsi beskidzkich,
a mianowicie
z Wisły (56), Cisownicy
i Wędryni (po 37) i ze Śmilowic (35). Lecz spis powyższy jest niekompletny
i trzeba się liczyć z tym, że znacznie więcej naszych wieśniaków
zbiegło
lO
towice
Górnej
M. G o t k i e w i c z, Polskie osadnictwo
Czadeckiego
i Orawy,
Ka1939, Instytut
Śląski; W. S e m k o w i c z, Materiały
do dziejów
Orawy, Zakopane, t. 1, cz. 1, 1932, cz. 2, 1938.
tym czasie ze Śląska Cieszyńskiego do Moraw i na Słowa.cję, ~d~ie po
największej
części osadzili się między słowackimi
ewangellkaml
l tam
podlegli rychłej asymilacji.
Moglibyśmy
jeszcze przytoczyć wiele stwierdzonych
przez J. Ra~acza
faktów uciekinierstwa
chłopów polskich z Lachowic, Hukowa, Zdzlebla,
Krzeszowa, które miały miejsce w la tach 1716-1721 ", moglibyśmy przytaczać dokumenty opublikowane przez W. Semkowicza 12, S. Szczot~~, F: po~
piolka stwierdzające
zbieganie polskich kmieci na Orawę i polskosc Gorne)
Orawy, lecz to przekroczyłoby
ramy niniejszej recenzji.
Od siebie dodam jeszcze jeden szczegół naświetlający
tę sprawę· Istnieje w głębi Słowacji w dolinie Rewucy u stóp Niżnich Tatr wieś Lużna,
gdzie w górnym jej końcu dochowała się do dni naszych gwara polska.
którą badał Mieczysław Ma!ecki.
Mówią nią potomkowir~ 03adników, których tam wraz z sołtysem Weso~
łowskim sprowadził z Wesołego na Orawie Stefan Takaly w 1670 r. z~bowiązując ich do wyznawania
wiary ewangelickiej
(dzisiaj są oni katohkami l. Nazwiska tej grupy mieszkańców Lużnej chociaż pisownią słowa:ką
VI
fi,
zniekształcone,
są jednak polskie: Wesołowski, Targosz, Szym~o, Mlkuslak,
Więclawski. Staś, Młynarczyk,
Świerczek, Wal~sia~, Ch.o:ramec, Chlebek,
Turoń, Czyszczoń, Świnka, Glemba, Polak, Banas, Slrota l m. Gdyby w We. .
(w
SOlem
o k . 1670 I' . żyła ludność słowacka lub posłowaczona wołoska
.
. zna.,
czeniu "rusińska" czy .,rumuńska") nie byłoby dzisiaj w LużneJ na):nme)szych śladów polskości. A tymczasem,
jak sam to słyszałem,
S.o~a~y
7. Horehronia
przechodząc przez przełęcz Szturca w dolinę Rewucy ~~w~ą
żartobliwie, że idą "do Polska", bo wpada im w ucho polska gwara łuzmanskich górali.
lVIiestopis podaje cyfry mówiące, że po przemarszu
wojsk litewskich
hetmana Sapiehy w 1583 r. i po upadku powstania Tokolego, Górna Orawa
wyludniła się ogromnie i że dopiero z początkiem XVIII w. napłynęł~ tam
. l bo az' 1100 nowych rodzin i to przeważnie słowackich z połudmowe)
Wie e,
.,
ł"
Orawy, ale także z Bytczy, Lietawy i z innych ma)ątkow na S owac~l.
Jeśli tak było to fali tej należałoSy przypisać ostate~zne. ~osł~wacze~le
południowej,
przymagurskiej
części Górnej Oraw~, tak1C~ Je) ,wlOsek, Jak
np. Hrusztin, Babin, Lokca, Kruszetnica - natomlast WSle, ktore Sł0.wa~y
nazywają "góralskimi"
zasilane stałym napływem osadnik~~ z POIS~l, m~
uległy posłowaczeniu
mimo słowakizującego
wpływu kOSCI?ł~, ktory. o
k ńca XVII w. zaczął się coraz silniej zaznaczać. Autor I CZęSClM~es~op:su,
o
która
jest głównie przedmiotem nasze) . kryty k'"l, oplSU)e na s: 34 '..w )akl to
sposób mogła wpłynąć na mowę Orawiaków działalność miSYjna kSlęZY poIli
'2
J. R a f a c z, Polskość OTawy,
W. S e m k o w i c z, Materiały
cz. l, 1932, , cz. 2, 1938.
"Echo Tatrzańskie",
do dziejów
Górnej
R 2: 1919, nr 3.
OTawy, Zakopane
�29;')
294
~;kich \'i okresie kon1.:,refc-rmClcji, a mianc,"'irie
'.'; toki spo~6b "że sie miedz"
:,Io',vacklm ]ud"rn te:ie' O;;:,;"HU lctkorz':'!lily nie tylko po,j,::dyń.c:,e pc,J~kje ·3:r.;"
\\1::":,
H.te także i)clskie Z·'.\T()·t~I.·:;.
06I:O~,V~cid8.~"Y),·,i.
i~,·~·t8
;.8.korzl2:~tic.:\. b:) lu.r]
i·.'C~,,:~k:2 5łov;,"(1 ni~~ _~:J)trzeba\va.(y
':la.<'; ',)fZY!':O:-ił n~~()ra\Yę
nie
tylko
s;~
dOi')i'.=ro
(;.r+~'klj~;:'l,"
)l8n:
·--:.l~··l["
r:r:l,~I::~1:2C~~ l1a
':-
\:o:<~,:;1i",.:·ch, lei')
S~'j:s:;:a '.""'.i'2Z8:~.t;}~1.0-:-0.81-::.i
l.::~u~;~~'~,;:i;
~).,.~(;
(lzj~:'ier:1 r:,,~_.,~{--:p;:.;t/J'c:
S'·r'. '··:..k·:·,.'i,~
\vtec1.'
~',i,-·.yczaje i ku:·
':)\V0
turę. 8.L! ~,,:kż~.;· s,
r~:::'·.~i~h.~rc5[;01::1-: L10'.'."f> kt{)ra po et?:; d?l'"l\
b n::rniC' \ye:"l. ;\L' .\:~t ',o ł~:.I"i:I.ir;i.~:df:~ .ia~{~:.~·;
r:'tL:'.::zan;r.'.a .. ,
. . .
;~:,,;:;:1: •.
':1('!6"~1 ~':r>.1":~.·:<'~~l-~. ~,.".
\:1, '
1'07."
~:'1~;:7~';"~
';~;,;:,:;'
:',;:,;,:~;
;:j.~:",~,:;;~~,
';~:
~~jl;,':~~~;:i'::~
:;;::~;;•
.
I
a ,J,,"! .:..go
.,'-.,_.;1L.....
. (/\\
..,,~O\,
~~~~~.
bY/
Ol::, o~r~l~:z.o;~~
o .nt- L
J. J.\l!C
:lL'':::.'1.
l
\.t.~L\rv\\;-v
T:oL~klE''!()
c1 J.("'f"tO'Vleó""+\Va
1
: c:+n
iaJ·,
~1-,:~.iąt.k. ]2~"( e,~~!;?j' Po!~.~·v·}·
;;'~'II' :,;,
•..~:,Dk !=(r~LE: ar
z,~ lud n8.~·zne C:/:!'n::j Orc'nvl':"
C:.O ,"3) ~l
O\\l~lnl~IUY
J
!~~~~;;,~~l~i.~~~~~;~,~~~~O~~:,~i:i§j1~;2~i~+')~~~f
ł
·1-,·.·.1.,
C' t.Y;Yl r:1.0Żr1JD.y si::~ c10\"\'lC'd.:'i?t
zjeg:)
c1r:tur.r:.?n~,e!':J1pnlskc/',ci Orav,r~_.·
'l,~ -~·'~~·-U '~\7IT"~
'"'-,' <~() l.9?.O "r:, :"l~'J. teren;,·"';
C1J~cb\.:st)\\·:J.~?ji \\- V,';""
~~:~l~'h
:!:' ()r·.:~'ylr::' d:.~i"\~;>1jl~C'.~~:żP. S':O\VFtcy,
b::1c1i,
~u:)
;~:~-~}:'.cl!.;~!'::'?:o'."l:~;).n'i ~:'::.;(; l,V i.'~' c~~':'."f,vski'2fl:C Judu.
1\~i:~ t)-IL:o nie
'..-\,~:~'~>.)ms.~·~~~;C:11_ ~Y-_~!::7.('"~:1Y·:·!:"'.7{~;.~ j~.~ n ·l~\':"':·"l~i. ;.: l~o.:c~oh.~.Vlc:{.rn~.~ tak:1 np. c;::ysto
r()~Ek:a ".\-L-'--~~<Fi)!?....
-(_~~,
!1u taro ::-.y:o el:::ych lcsięż~ ...
·! Pt0f\v::;:yrn probo.:;zCZ~>;.1
.lud;.~i.on1 Z ,.fc:.blonki kor/~y:~t8nla
r)l'7.yto,'2Za zUI)elnL;.? bezpodstc!\\'nie
jako
Z
llsll.l'!
PO'!~)~ie"'o dl.'r>'!10·vinó,;·o· ....
~:dO\vĆ;d.. ż~.. J~błOni(-~· l~yia S.';~'·~,
war;ka".
S~'()I,;vat2c~"księ7n
dzialaH
na ie~~cn!e Górnc'j
b,:,-1:t:::.rn Kri.::i"G"o:;'
Ora~r..TY ~;:tkżf.\ po 0]"r·~~i::.'\~':ll-""
~0'jZ~2,ji tego 1<r«ju. l{:'lwni'ż ,;·le.u k3ięży. kt6rz/' b;:;i 'r;o~~l~wn;;~~;;l'
;;.:~
gornoor3.'v~kie{!'o ludu, kulty\x;o'·,.·,~·ali 5ęzyk slo~...
\"rackL l.'Jie;(t(II'::"y z ni.ch
utc-C',l w szkor8ch
\\:plywom madziarszczyzny:
ksi'dz
Piotr Serafin Bocak
z Podwilka
autor słowackich
kazań. które w 1764 r. prz"tłumaczy!
na jl~zyk
h~~'iI'bki
i CJl'Uj')"]'ll
(.",
~. SIę ... T'.-I,
' ....
):",'051.1.,
ZWClI
ł'2cer BoO',sanyi, współczesny
mu Józef
Gryr,mk pisał cię G rigel y.
Inni posiowaczyJi
się, jak ów franciszkanin
Hugolill
G a w ł o \:,' i c z
(zm. 1787), wpra'.','d';ie
nie Orawiak,
bo rodem z C.ooarn8go Du,~a,jca. lec?
wyk~ztalcony
\V pob1isJdej
Trzcianie
(Trstena),
znany autor cZ2skos'owa:klego dydaktycznego
poematu
Va!asslw
siwki ,- mru'JOV s:oclo'a. Podobn.~
1 J~s. Jan
l'v1a c.h a y (: ',00-1836)
chociaż rodem z orawskiej
Jabłonki.
pisa!
J':~nak .s\\:oJe I\iTa une 2r;,odio i inne utwory po słowacku,
a takich księży
bYlo więceJ. Kazania
mieli słowackie,
śpiev,y do kościoła wprowadzili
słowacI.de, a. ,je~Ji, się póżniej,
już \V pocz:jtkach
naszego
stu!-::cia zdarzyły
us,vladol11lOne Jednostki,
jak ks. Karol Macha::,
ks. Ferdynand
lV;'ac;la",
ks. l\Tarcin Jabloó,ki.
ks. J. Buroń, czy ks. Antoni Sikora dąż'1ce do wpr;\vadzen)a ,ęzyka polskiego \V kościele, spotkały się Z oporem swej ducho":-
~li?
li:1ll'll
1\1. M a ł e c k i,
,,Sbornik
po/minie
O ll'piv<(';e
MaliCE Slovenskej",
od Ka/'pct,
Kraków
slGlcackim
Ha p')/skie
R. 13' 1935, s. 1-2;
gu:ary
t e n ż e, Język
FO:f·i\ j": '''::.
T":t1\:?,Y"~;"~ ~(}d0~
~'J:"('·b0';:Z~Z?~).i
\V 18-~4 r
byF:
l,';,
~ -Or:.1Y·:'T (J7~:7-·1..:T2J.::o
V~:.r;12rth ~o ~.3~a
..1ó~pf
Józc: StankO''\/its
L ..
Jan
nim
do roku
l..~aza:r do
180~
1813
f.,
C:r~~-,.v~IT
'N 1.8'25 r., I-":1dis12:'i FE'j;::rpat1ky
cl,~ 1.854, 1'., Ja'} J8,b:!',()'rlski i :';z~:-r2g innychI
? ki-"irych
t:rll~o barclz(\ nieliczni rr.ogli siEi C:3t."lĆ ~~\vi:Jd0n1ymi Pol::tk::uni. Nie
był.o ~\\7iE~~po1().Dizujc1C~e[7o \VpłYWiJ ko?;ciola, Z\Vł3SZCza jeśli SiE: \veźlnie
pod
uwagę, że w cZ3sie wpływów polskich w drugiej połowie XVII w. było tylko
z Kl'·'·;:::~n (1:j2;.:'--···:lg.3]),
IdU~9.. f.:lT n·::-\ G~\r:1~j
z Dolnr:;j
•.T2.n }(,eltcnik
Ora'.vi2
::l
v/iQl,{~QA(;
f:~r "J..vtym
kraju
p~)\vstała
d:)piero
mieli już, tylu swoich luięży, że mor;li nimi obsadzać
sta:-:owi~ka proboszczów
i wikarych.
Autor II·Ii2·Step.SH
powojuje
się na głosy niemieckich
i węgierskich
pi~'2rzy. nir: dostr'Zt:ga.i~~cych :~użriic n--:iędzy mo\vą polsk'l a sło\\·~ac.kq, którzy
w ksia,żkach
swoich narodowość,
Orawiaków
określali
wyrazami
Slaven.
F(l'b-Slu,:eF,
Bóilmische
S,'a;,en, tól jala itp. Nie byli to lingwiści
i dlatego
g'03y ich r'ie me,ge! być dla nas rniarod8,jne, ale "koro o nich mowa, to warteJ
Vi
na 0;'a1(,1::',
polski
.:'i(~
Józef
S:.r,Tc:·l1-:: (~~ 1814 r .. ~~,:')~O~1E>.J.O:::::1CS~k (1;) lB?,1., J::ln C~su:;:jak \V ld2ł T.,
.T67.ci St::?nkrY'JHs S.\,n:.r~·I}: de, 1n14 f", ~~nton T<:,:p,b,"'1c~;.;.1: do ~,g2';~r .. Je}·; .... Csurj:·'11.::
1787 r., gdy Słowacy
l. A. S i kor
I"
(',.,-
l-,e':;;-;;,~.~·?(:. ',,:-,"zru ::.}j,-·:,:,~:.. ~n
'..,
n',:l,~~:!,C-2
;\r' l. ::0.'
I .•.~, •
~.~; 7"
'" F. Machay,
WI
1938 .
1938.
•
8.
Śp'ell'
Moja
k(),~cielny
c!rug,1
!la Spiszu,
do Polski,
,.Ziemia".
Kr8ków
1923,
1920, nr
wyd.
4.
2, Krakóv:
�Jl--------------i
297
296
podkreślić, na co już A Petrov zwrócił uwagę 16, iż w języku węgierskim
wyraz tót nie koniecznie musiał oznaczać Słowaka, lecz w ogóle oznaczał
Słowianina a więc i Polaka. Podobnie się rzecz miała z niemieckimi wyrazami windisch, slawisch etc. Nawet u czesko-słowackich
a także u polskich
pisarzy XVIII w. wyrazy "Słowak", "słowacki",
"słowieński"
oraz "Słowianin", "słowiański"
były synonimami 17. My natomiast
z naszej stron v
moglibyśmy przytoczyć głosy polskich ale także czeskich, słowackich, b~
nawet francuskich
pisarzy 16, którzy nie negując słowackiej Dolnej Orawy,
wiedzieli o polskim ludzie zamieszkującym
Górną Orawę. Nie czynimy
tego, bo odnośne cytaty zajęłyby nam kilka stron druku.
Wykazaliśmy, że w części I Miestopisu są poważne, można powiedzieć zasadnicze błędy. Tak poważne, że trudno nam uwierzyć, iż popełnił je wybitny znawca historii Orawy, jakim był A. Kavuljak, którego poprzednie prace pisane były w stosunku do Polski sine ira et studio.
Co się tyczy II części Miestopisu
chcieliśmy
zaznaczyć co następuje:
Miejscowości Orawy zoslały opisane w porządku alfabetycznym
dla Orawy
ujętej jako całość, bez względu na to, czy leżą one w Dolnej, czy w Górnej
Orawie.
To nieuwzględnienie
indywidualności
geograficznej,
historycznej
i etnograficznej Górnej Orawy zatarło mocno jej odrębność, zamazało jej etnograficznie polski charakter,
tak dobitnie podkreślony
w poprzednich
pracach Kavuljaka,
tym bardziej, że ludność każdej z polskich wiosek nazywana jest w .!Vliestopisie ludnością słowacką.
Czytelnik słowacki, dla którego ta książka Kavuljaka
jest przeznaczona,
nabierze błędnego wyobrażenia
o przebiegu kolonizacji na Górnej Orawie
jak również o stosunkach
etnograficznych
tego kraju.
Literatura
C h c<lo u p e c k y Vaclav, Valasi na Slovensku,
Praha
C z e k a n o w s k i Jan: Domniemany
ślad etnograficzny
,
I
~
słowiańskiego
G ot k i ew icz
1947.
obrządku.
w Słowacji, "Życie i Myśl", Poznań 1950 nr 5-6.
Marian, polskie osadnictwo
Czadeckiego
i Orawy,
wice 1939, Inst. Śląski.
G (j t k i e w i c z Marian,
Slowak-Słowiak,
wołochach
1950-1951.
G otk iewicz
w
Górna
Orawa
"Język
słowieński-słowiacki,
Polski", Kraków 1946 Lipiec-Sierpień.
G o t k i e w i c z :VTarian. O tak zwanych
Marian,
pracach
"Lud", t. 39: 1948/1951, Kraków-Poznań
1952.
1\ o ł o d z i e j c z y k Edmund,
Polacy na Górnych
na Słowacji,
"Wierchy"
słowackiego
etnografa,
Węgrzech,
"Świat
wiański", t. II: 1910, s. 21'1-250.
K <3 v u l j ci kAndrej.
Hrad Orava, Turc. Św. Martin 1927.
.K 8. v u l j it kAndrej,
Valasi na SLovensku,
"Sbornik
na pocest
tetyho",
Turc. Śv. Martin 1934.
1':1 a c h a y Ferdynand,
Moja d7'oga do Polski,
ków 1938.
IV!:" ; e c k i
Mieczysław,
J!
Polskie
wyspy
Kraków
językowe
"Język Polski" t. 13: 1928, 15: 1930, 17: 1932.
lVI a ] e c k i Mieczysław,
O wpływie
słowackim
1923, wyd.
na
na polskie
Mcttice Slovenskej,
R. 13: 1935, s. 1-2.
M a ł e c k i Mieczysław, Język polski na południe
od Karpat,
wie,
[W:]
Pe tr ov
Kato-
Sło-
J. SkuLII, Kra-
S'owaczyźnie,
gwary
na bra·-
Sbornik
A.,
Narodopisna
mapa
Uher
podle
ui'edniho
Kraków
lexiconu
1938.
osad
z r. 177:3, te ska Akad. Ved a Umeni, Praha 1924.
p (' t r o v A, Sbornik
F. Pestyho, Helyseg nevtara 1864-1865,
Sezncim osad
v Uhrach. Vyd. teska Akad. Ved a UmEmi, Praha 1927.
P e t r o v A, Pi'ispevky
k historicke
demografii
Slovenska
v XVIII-XIX
stoleti, Praha 1928.
p o l i v k a J., PoLStina v horni stolid Oravske, "Listy Filologicke a Pedagogicke", t. 12: 1885, s. 463-71.
R a f a c z Józef, Polskość Orawy, "Echo Tatrzańskie",
R. 2: 1919 nr 3.
S e m k o w i c z Władysław, Kiedy i skąd przyszLi Polacy na Orawę? "Zie-
A. P e t r o v, Narodopisna
mapa Uher podle uiedniho
lexikonu
osad
z r. 1773, Praha
1924 Ceska Akademie
Ved a Umeni; t e n ż e, Piispevky
k historicke
demografii
Slovenska
v XVIII-XIX
stoleti, Praha 1928.
17 M. G o t k i e w i c z. Słowak
- Słowiak, słowieński
- słowiacki,
"Język Polski", Kraków 1946, Lipiec-Sierpień;
Z. S t i e b e r, Słowak i 810wiak,
"Język Polski", Kraków 1936, nr 21.
18 Van
e l, Histoire
des troubles
de Hongrie, Amsterdam
1686, s. 237.
16
mia" t. 16: 1931 nr 8-10.
S e m k o w i c z Władysław,
Rola
Zywiecczyzny
w
osadnictwie
Orawy,
"Ziemia" 1936, nr 1.
S e m k o w i c z Władysław,
Materia!y
do dziejów
Górnej
Orawy.
Nakł.
Muzeum Tatrzańskiego
w Zakopanem.
T. 1. cz. I. 1932, Cz. II 1938.
S i kor
a Antoni, Spiew kościelny na Spiszu, "Ziemia" 1920 nr 4.
Zdzisław, Słowak i Słowiak, "Język Polski" Kraków 1936, nr 21.
S t ieb er
�299
298
cz-:.n!u śmicr;J:~neGo
pr;'.(~to
l)rz~,:d
!.;(,.c.l:~1~,1'i·.
~~ c
rIl. b ':: t G. _~\.
i(~
l':'u.:t
I,i
S ~\r.~ ~:'i:. ~:' ~~,
JUd:~i_.-:
:"J::(;':);iv\~'\-rn
~;kl~."~2kr07J':~8{~_102\V:':,::cii
1='!';~Y\\"il'-::<u
Obok ~';'-'.;.2r:i,-
'\ Yl'~r~)n?C).s
'1,-:"
, ~~.~
".1:?/1,:
" :;,:.,":".,.,
(~c. U')
/""'·!.';!,,\:,·01)():·~
~:/',,~·.tt··~(::,~o>·
(,!"'iC:,'<~, ~-··-2,.,
"X>" 1. H .,.l:yku.(·
n,
o
Tn
C-~<"/ TO(:11'(.
~-(. ~_
i;:~ Ir7.>'
".~"
::"'.rt,\ l~;,:i;'-)
"1:-"
.l:C)·~::.~r;,c ,',
~,?;.-..()
r\
fl,
S 'l,:' C t ć1
et
1\
d c~ i t;..~ l.-']
\y k;'i'[.,:rtT:.z ko'~2jno c~-~a'.~\~ialj~.'T~;
tu
~:.
n t .~.1 c:r:l7..
\V IT
i (
>'_r;::J(~ 'Y"'~,'"
z:').-:::'zyt( •.,,,·)
~\I i:::: ~~
>
:-:'.:1\:vi:-r:"lj~1,
in~.(;.ri2'~U,~~C0
\\'i8do~o;;ci
o
C1ktuc,;.n~·c!'
ję~iu
cdkryciach.
U \~..'ym;Ci)ioDych
plemion
Ango~i kult duchć)\·\i Gb,)jrnuj~ istoty~ które
\':(~d]e tamt':,;s7.yc!l wien.eń oplli;':i~y cia'ia śmiertdników
ora? demonów inn=;g(l
pocho:\z 'nia, Zróżnicowanie
tychże duchów odpowiada
różnicom lllVarst'Yieilia
SiJOkc7ll':'go ta:ntcjsz?j
ludności.
Dus?;
kontynuuh
S\\'Cj2
dawne'
za'\'~:ody, ~;;)ro;,nika.rrn, kO·'.':3.'lc.l"ni~ g<:lTn('arZ8.mi. Są one bądź \v randz.e z\vykiych sm, .ndników,
b:,dl. po'oi16w, królów
i czarowników.
U większości
p;p'11~on te: r:':'5;nice ','proll a e>;) je' s:e do du:I,ów dobrych,
pochodz,jcych
oel
li.1d:<'iktórym
obca była z;o~c i chę':: szlzodz:nia.
oraz duchów zlych najc;;q,;ciej po~'hodzących
od czarov"nikow
itp, Przekonanie,
że dusze po opUSz'·
ed
'7 ;"
:'.~.k·:
7., ';:';:,er\\~()'::,L1
G~~
p,,»:.()':~I'1(>'
ro~"_U'~!,;";2
Się
l::,::od!\:!~; ..". n~t;::/":.:Y·:7:-.::'.
·,:'~!."(;:1j,
,~'li (;.\;l,1:; 1.rr1!~ń. ;,k.
G~Jrzę'J t:.:.:'). l-:óbi:2ra
dush",'
\'r"
o:~~
L
'.\'-:,·.(ę,~"nj:,: rnc~c·.'·::
..::U:·H(i~.C"
(~O
ci13:cc;.1-:-
ro~.'-~;.-:<:'-'
D'f'/.,7!".;:)1:':-7n·.'
d C" ~"le~'
a
i."::,r~o.
:':t!2id .:.!'C
kLO~j, D/
::pG\:\.iod,Y\i~'I.~ cZYl>;
~, i.';:'\:::~. '.l-7 i:';c'-
s:'nif.'·:~:~je:~;t czyr~T:~pr~::.';~ci\:VlJyn) f:c~~;1..1:"7'~. ~"':':~d f2tl:t i
p-.~7.:i/pi::;~IJ:-~c~-;.:::a~a~~lo~;.~i;
kt6ra
.2f:J ...Jó."'Ua r:;orr·1.2:oy h:eg
na~ury. C7.aro\ ...rn.i(-'~'
j::-~l,
dy.s}:tl·::;8["~1
:)u:):U{a,-"~a(:ł"', j\1ięd:':y
v..;j~r::LaTt!i c1o"-'-·.-h}~~~li~2T"DY
s;e ('ZP~'.to o i..;~c~t.:-~:;~
G-,;,':fr:i.e,:i8.C!: i (~',~:;:':-ni(':2}'" !'~;·)ul:;;·\vych \V d·.-:i.ed:~i:l2J.;h intere(.~ujqcych
ctun··
;:r~) ~2.. I~cd(1y ',:::,~·:r.r. t. 7.0rn:~ k:;~.c1y;;zerri.':1 bibLcgT9.fta
:::ktu:::}nych l-lO\'lc:,;~:i v·:'~:~,
(ln',\,:1iJ.~·.'.~·'~!l, or;.',.: c.:~~i:~,
r:'J.r1f'<;;~ar:y('hdc~ R..:·d2.k~)1. .f\nth:copo;u
Cz~~:,;o:J.i.sr~-:,
z pod8ni.0';~n, 7.:.~"'.-~)r:'y('> ~.V nich tre:~:'i. Ze::z .. t 1 (Fa:·:c. 1----2):
Ch. E3r"i~En:,J\,:!/\.1',;·.!'!: IoC u:t t eJu c h ') ',\~
re! 2. g i a u tn u r z y n {1 i;:,
B ~.~.
n t II V/ p'ld,n.·-zach . .l\ngoli
(CU-~2 d:·~s ćsprits
et magie eł1ez, 1GS Bcl.'::-;,i O~l du :~Ud'-O'I.10~:·t c~c l"'.l~.!1go;'8.).
l\;),tnr
rGz'~:;~:'.vy1='0 ~)O-letllin'. pobycie
\V .A..~-;[;o1i lYrzcdsta~\vił \\ ierz.~·ni,:')
i ~~!·.~;l·:~tyki
nlagi~zn..: pa::1ujic2 \""1 tej c:,~'ę;~i Afry~:.i. PrL.Gd(l.lj(j~en1 p:'.:acy :;(1
vy-;crz:~n:g i Ll~.-:r,;a lnurzyn6vv
5;rupy .l\.l.nbo, NY2neka I-Iu~nbi oraz I:'.:ereL'ó,:,:,
\N kulturze tych ]udó\-v' \·'·yi"l.żnie zaznacza się \-\"arst:"·a kulttEY
chanl1cl·:1. j
%.\"·lk~.ę
:"C'~~(,
~:;1~8.
c :'!,!::,~(~,:l~l~.1,i.cr or,li:::u::e
(J~:;
:!.,~,·,~,':ld';ie:' ~;:~ r>:~'~~.?C'·/:·~'er a:", .:: zalc:'·,;.'
.~
dcl.~:~:~:;.iC7rlC ~;,,~ :;~J ~.:;ll~;~~~
__\~ ~~.1ctycz.C'~; ,:tr'ch~<il.:,~:;ii i ~C:'i'.::...
o:~l~lrach
·~c ':,':,T(:~ź~lie rcd?inr<':
'}i·;;pó:i1Ci rcdo\v?ch:
:::'9C~:-'k;.)~ \v.;.. r
~'l'!...-~',rJ7·
l:' c'" ho(;
~ l':)~::p'::t;\\i rr;:',.(."·,Y:.~;·::;,
du
kl;:;~·o\,,!<g/~'.
\"~: fiuer: ~'~'.. c;"'bGdz·~::-..:
,.·;()C~i.~
<':" G7rd fl C'i. n ",
] ,GZ\.....
a'.v3·~·'.V~1.. l"/.'l;};'r
C"
~~~~
..\tj(r,:\
__
::---.(3).\\1 L:rnat··'2(,
t;.\..L':"~'i01,1"-I::',~. ()~V··1,,:
l;):
l~~1:~::":-,::
',:G""
<p
L'.~:,':ll'")\,',:;::.l
~""·'''I
·,,::.-··U
sl'7
prz'~:,jc~·\,,.jCJ. ,~;,:c; Y,·
~"r~.oc.1k,:·)
T~'V O'o;:-72J7:2
'{J.
\v ~r;~'a\\'y ludzkie
je::t POi,'.T;:::zcchn::.·.
z:·/skac· let-· prl~YchyJno.32, lub c~~;~:.~0n~ć
sif
c.17.i3t<.' ..:i.i'.;j1i. \\T ty:n tk\\'i żróC::0 l)0\?~:,tar.:.i:~:~ze:-c" ~\J
!ntl?T'\',.'cniuj
ci;.]hl
:~ J.:o1.(..::~'->to.r:'a.j..-;
k'C8.::)';/v~..>~)1:~;
7a~i~)-;!.. pc'-:v~/t.tJ.le v.; o;:·~~~ci.~t
o 1i:1k~~\vi; r?:~Di<.~. b,¥·.:v
,.
LC3:-.i
7;:).b·>~ t~.,.·.
pl:mocą
Za
\vir;o~.;
..~2.:;~'ę. k~ór/ \Z~~(Oi(lO
r:::d::ir\l. :;':~1:;'i~-;J:"~~:o. Cir.q'.a
I\;atcn1:.(-!.:~:t C':;~::
--
bOVv'\0H:.
.~!~zyc7Jr!..··l
O.:3rO!~1~::":1
lna,~ic·I.!--:;\'-('11 zabi =:;~6-o.v "v:;.ka.z:I\Yar;(~
śnli.~r·:. Ofiar~ \vyd3- ..vaDo Z~~./.~\'"I,~c-'::;,i
:;lnierci:"1 ,,~...śróct tortur
i udrE;C'zeń.
i:U i'n-t.l u. j<:st czyn noscj.~
i Z(~01i.:OSf~.;'1, kt':fl.~2. po'/:v\/ala :tc::~,l·'
s.rO\,;(;dO\i\:a'~
IYCt1i('zn~~
~:r2.gnie:;lia cz~tO;\',~i~~ka.
Ie I.jA.rT\ . .!~'.~·!\f:F i g u r a l n. €: ,/0/ Y o b r a że 11 i a d u c h Ó \\1 z n a d
l" o d k o \'./ e -: fi b i
,G:u r z c: k i 'Y u a t \fil 1:'-1 o \v <= j (} Vl i n e i «(]·e1'.;te!:'-
7.0\va:: :~:y(~;;el-'.':3,
~
figuren
c~_yn rnittler ..:.n "'i:uat l"{h,l·:;r in. !'"Jeuguinea).
Vi fejOrlt2
~,rcc1.ko";,\/~,~0
do~·zecz3 r;'..:.::ki 'Yuni; leżą \,vioski, \V których
,\:::,~
:~OkD :=.ie rc?v,,-in~~ly urr~i~:ęi,no3ci rz~biar8kię.
Kun:;z~ ten za~ho\;v{:11 s.ię tani
po dzi"~;1dzisiejszy \'l po:::;t2~i pięknych "V drl.:0wie r;~cżbionych figUl~, \vyob"a~"';"~v"r. o';"hv blOb':)" "y['''alow''
slupy u chat zydle itn. Autor o:TI'hvi8
n·i(';~7~r'~·'
~)l'z~~;~a~\'i~;qCe :'~'Y5ckie fjgur~y,' wyob-raż,ającEl clU:!1;.'.
Z naz\vC11ni
j.'_~.h v:i"!,ż,ą sic ialntej~;z2
rnity
i ;,.,vi2fzenirt, głęboko się~;aj(1('e
y: życje s\:olc~('/~net ...
-c;h \v:"i. Po::;zC'z2,~~~óln8 fi;;,ury na ogół SLl vlł2sno{cL~ prywat~" a
z'Jioro':',:l w',a,no,;ci:,! ,;;rornad;,', ale odbieraj~l cześć od w::zystkich ~złonkóv'J osady,' pozostahc
własnością
mężczyzn,
przechodzą
z ojca
na syna drog4 dziedziczenia.
Alltor pn;ypU57-CZa, że figury te były niegdyś
konkretnymi
b6stwami
wojennymi
k8żóej z tych wsi. Wsi te należajy
do
plemion szczególnie
dzikich i wojowniczych.
Po przybyciu
białych koloni-
c;~('y~;,:'
;'[2
�301
300
K. TACKENBERG:
zatorów mieszkańcy
musieli zaniechać wojen i napaSCI, a groźne bóstwa
musiały więc zmienić swój charakter;
stały się opiekuńczymi bóstwami łowów, a wreszcie duchami pomocnymi w leczeniu chorób. Zasięg wpływu tych
bóstw nie wybiega, z jednym wyjątkiem, poza obszar wioski. Autor niestety
nic mógł zebrać dostatecznych
danych do zagadnienia,
czy i w jakim
stopniu istnieje związek między postacią, jaką figura przedstawia,
a drzewem z którego została wykonana. Autor zwraca uwagę na fakt, źe w liter<'1urze odnoszącej się do Nowej Gwinei naogół figuralne rzeźby interpretowane S'1 jako wizerunki przodków. Do opisywanych przez niego zjawisk,
to uogólnienie nie da się jednak zastosować.
Mimo usiłowat'I, autor nie potrafił
rozwiązać podstawowego
zadania,
a mianowicie określić co jest pierwotniejsze
w tym kompleksie wierzeniowym, rzeźby figuralne ilustrujące mity, czy mity wyjaśniające
sens rzeźby.
F. SIMOONS: A f I' Y kań s k i o b s z a I' b e z m l e c z n e j g o s p od ark i (The Non Milking Area of Africa). Od czasu E. H a h n a
(Die Hatlstiere
1md ihre Beziehungen
zur Wirtschajt
des IvIenschen, Lipsk
1896) wiadomo. źe na znacznym obszarze wschodniej Azji nie wykorzystuje
się mleka, mimo posiadania
trzód. Podobnie w Afryce istnieje obszar, na
którym mleko nie stanowi w gospodarce produktu o zasadniczym znaczeniu.
Obszar ten w Afryce obejmuje puszczę tropikalną
i część terenów pokry··
tych sawanną. Obszar ten, w okresie przed europeizacją,
stanowił prawie
trzeci!) część kontynentu.
Autor próbuje określić geograficzne granice tego
obszaru; zasięg ten nie pokrywa się z obszarem występowania muchy tse ts e, jako czynnika niszczącego bydło. Na obszarze występowania
muchy
tse - tse istnieją rasy owiec i kóz, które uodporniły się na śmiercionośne
ukąszenia tego owada. Dwie odmiany bydła rogatego, zachodnioafrykańskiego, również wykazują pewną odporność na jad trypanosowy.
Mimo więc,
że mlekodajne zwierzęta są tu hodowane, nie są one wykorzystane.
A chociaż przeciętna wydajność mleka byłaby tu dość nikła, to jednak zdaniem
znawców tego zagadnienia, mleko tutejszych zwierząt jest wysokiej jakości.
IT podstawy tego zjawiska leży niechęć, z jaką ludność tego obszaru odnosi
się do mleka. Picie mleka uchodzi za objaw "nieczystości" pojmowanej tu
w sensie magicznym. Przywilej
względnie prawo picia mleka ma natomiast czarownik. Autor dochodzi do wniosku, że powstanie obszaru, na którym nie występuje gospodarka mleczna jest wynikiem nie braku zwierząt
mlekodajnych,
ani też skutkiem zapory, za jaką można by uważać zasięg
występowania
muchy tse-tse, lecz zjawisko to można wyjaśnić jedynie kulturowym oporem, wynikającym
z niechętnej postawy ludów tego obszaru
do użytkowania
mleka
jako pożywienia
codziennego.
Tłumaczenie
to
uznać na~cży za niewystarczające,
gdyż nie wyjaśnia historycznych
uwarunkowań tej niechęci wynikającej
z młodszości i obcości danego typu g~fodarki.
W
sp
I'
P o l s k i e j (Zum Siedlungswesen
a w ie osad n ictwa k ul t u
der Tripolje - Kultur).
I'
Y t
I'
y-
Prehistoryczne
badania w ZSRR szczególnie w ostatnich latach rozwijają się z ogromnym rozmachem, a publikacje w tym zakresie mnożą się·
Niestety niewiele z nich dociera do krajów zachodnich. Autor wyrażając
zadowolenie
z powodu publikacji
F. H a n c a I' a Prob/erne
tlnd Ergebnisse der neuen russischen
Vrgeschichtsjorschung,
[1951 Praca ta ukazała
się w 33 zeszycie: "Ber. der Romisch-Germ.
Komission", s. 33 i nast. jako
omówienie
sprawozdań
badaczy
radzieckich
Tatjany
S.
P a sse k
i J. J. K r i c e w s k i ej, Periodizacja
tripo/skich
poseLenji, Moskwa 1949
oraz Culture
tripoLienne,
t. l, Kijów 1940. Przypisek recenzenta],
przystępuje do omówienia szczególnie interesującej
go kultury trypolskiej.
••
,.
l
Porównuje on osady kultury trypolskiej z osadnictwem obszaru ceramiki
'Nstęgowej. W szczegółowym wywodzie polemicznym uzasadnia swój pogląd, w którym przeczy twierdzeniu,
jakoby osadnictwo trypolskiej kultury
było osadnictwem
stalym i trzymało się trwale swych osad. Wskazuje na
pewne podobieństwa
w budownictwie
trypolskim i w budowlach kultury
ceramiki wstęgowej. Domy w jednym i drugim przypadku odznaczały się
znacznymi wymiarami a domy ceramiki wstęgowej posiadały jeszcze większe wymiary. W jednym i drugim budownictwie
materiałem
było drewno
i glina, przy czym w obu przypadkach
stosOW2.110"'mstrukcję
słupową,
w której ściany między słupamI są \vypełniane plecionką oblepianą gliną·
Jedyną istotną różnicą była konstrukcja
dachów. W trypolskiej
kulturze
dach głównym swoim ciężarem prawdopodobnie
wspierał się na ścianach
i slupa2h ściennych; słupy wewnętrzne pełniły tylko pomocniczą i nienajważniejszą rolę, o czym świadczy - zdaniem autorów - wymiar przekroju
{;]adów słupovvych i gęstość ich rozmieszczenia. Wszystko to przemawia zatym, że należałoby tu liczyć się z kostrukcją
dachu na krokwie. Inaczej
sprawa ta wygląda w budynkach
kultury ceramiki wstęgowej. Tu wewnętrzne słupy są gęsto rozmieszczon:l, mają przekroje duże; świadczyłoby
to o tym, że dach swoim głównym ciężarem wspierał się na owych słupach.
To przemawiałoby
na rzecz konstrukcji
na ślemię i sochy. Otóż mimo, że
w kulturze ceramiki wstęgowej btl.downictwo posiada cechy niemniejszej
trwa 'osci niż w kulturze trypoiskiej
istnieją dowody, świadczące o tym,
że ludność rocnicza tej kultury opuszczała swoje siedziby po wyjałowieniu
okolicznych pói zajętych pod uprawę ziemi. Zdarzało się, że wielokrotnie
ludność ta wracała
po pewnym czasie do swych siedzib, w swoistym
cyklu rotacji uprawy ziemi. Autor nie widzi dowodu, który by w sposób
dostatecznie przekonywujący
świadczył o tym, że ludność osad kultury trypolskiej pozostawała na swoich osadach w sposób ciągły, nieprzerwany,
co
z kolei musiałoby dowodzić innej techniki uprawy ziemi niż ta, która ma
zastosowanie w kulturze wstęgowej.
�303
302
l«()~.c·jn~;'Tn. ~A·I.'2clr{liol~{n
cl:-ldl.iZY c±uU)["a jest
::_~;L nipG:.c-~:a, ;.'2
UL::.~.. ~(tni(Jn;:·i
p(;~_~ki;:..::~rOl\;:i.~G11y ::i.e; -\V U.:-;Li·/J'u. rnatri:=i;.-C:l2
i·'. -- t:;~;~L_.,~
..
.
~-,,:_-jl';'~).l.\:·,·i.eK
ci:·~
\\'
(~t)
.
,/
z
,,'1:.<.. l.r~ól·c:i~a,u
i:..'lni .;[Ld
.....,·
(,;J1_'
.. ~.i.:'':''l"LY
.~l:,l..Jc~",rr,':'l: ~
:~;ę
\'.•
'(>~~'.;.. ~\;;·,.rO:L..:..:_'L
\\.'~"·:';8."e
0\\'(.'
vvo(i~':icz: ..-:'./
l';:".
(}....~t.-:(;~(-J. i:rl
;·;.tl.ikcj:~1 i l:L:;,y"l.Li.0·,\~c~.r:i2(n
\\-.l'~; ..'.,::::~;e:~.i.:LO~· l":JJ-'L"t'CiJ"ld2
.l~-l~(l.::'
\V~ J:Ji:-:.:c~
~.,
:;)1:;:lU,
z,-:'
\"1
i.::;\\':iyril,
Jego
::.jGV'::,~
tr,vj,
nic:: dc,\\,'ozdani2'm,
hOUO'N-
~t'epl'ez"n~o,~:anG
g: Ul~'Q~'~l z3.i"~1ieszkuj;ącyr:1
kt.órych
budynki
\v,.,:r..jżniaiy
u ;to~'iullko\'.'uj::: się 'tu.kże
f.:Cl-<;DVv·\.?j
ifl7;:;e
GO
tej
\,
l
:-C. u. r~: :,' n. 6 \\
J. NICOLAS:
Przydomki
Vol ty (A. O. F.)
- Volta (A. O. F.).
Les
-
Ela
devises
z obszaru
des L'ela
\.\~ d P e)g c
f ()
zlożv!.:'::,
..L(,
:<~1:"i..J.~1.
..~l.Lld
3rL--'t'.' ;
>.: ... ,
. \V:..:q).
t'j(;
.., ...,
kl~:.tU.
PO';lc1d:::1 l";C".ęcit~ ~ (ł~v"',~.:.:>O. r..l;lj·z~..';,': U pu0lL:::".:1~i:·n ra:. z:.:j
l,;:;J.~:,:ty:.::.L['- '..•
o:,'
~:~-;'C:(1Y
oJCG'.'·:,
2. Vli~:1r3 ....
\7 ;:;cga,
lnJ.~js':,
(;l:J:~~~Ć:-
.1,'t:,(:'':'''~i:;~l)-l/l;~c::(bt.d\·. :o".~\ l-·.Ci:>~/~ 8U.'L():'~~,,",,''':
Lt:.l< ,':',z~:'/) ;:·~t·lY-·
.
.
o :L:,0."i·,~C.~~1.2
t .._·, .-.~>:,:}~,:':. \.·~:--LZ.:~
:5. Str6ie
l;}:-'.tli ~-=rzy::.~(;dy: ;J)
c;;'(l"ry
f'raL:8
rnl':;J~c
ku·i~ov~.'ycll.
d·~'j/.:;:~ZO\,VJ b)
:;:-o~_d...:i:1iy:
l'~.~~L
:.J['~C't~JC·i"-· "i. Y·'O\V:'lC:-'·
~a'\:..-j~.-·l'a !!2";.tzi..,~1::':,c.'e
3. IJucir: prL{Jd~(>~;
~i;?bczplcc:"0ń:/
•.\,vU z~; Strony
Z\'Vi8rz.~:ft.,
1):<.1 SLl.l6i:>,\'
nac;
:;:d5~cl.dl1i('n::8.:':l1i
i
(.;_ "Vi'yroc.:i:1L2.
CZ8.I·l.;\;,,~:Lei:.'i~
pOYl,.f;:it2~lia
l
'~'. \\7J.~,ka z ;,:i-
r.G.fl1yt~)·na
ro%\\rCJU
!:JfL(;\::il'l
ś\vic:~to~~().s"lr..ldLl
religijnego 8rtykuł ten pr2Yi"~osi '\:""81 ~03Cl0\Ve .rnaV.::rlaly
Ly:nl b2.l'dzi0],
'lC~
:~ on·:; b~zpo.~redriL.:l ~xypov..··:~dzi;~tych, kJ~órz.:T l~ult 'l"~[~ L\vor"~:.~,r}'..~~I{t.Ykuj.-l i kJrrJ~~"ltują.
T
I
t
"AttJ~·;:uł znajduje
Sliv'Ój dalszy
ciąg
\v nH:'t~1JnYfn.z-: •.;L,~'cic
j,.Antb,ro:,:osu".
G. Vii. 13.. i.-IUNTINGFORD:
n
la
Pierwsza część tej pracy opublikowana
zostala na 'amach "Anthroposu",
t. 45, 1950, s. 81-118. Frzydo:r:ki
fnurzynów
grupy Ela służ~ do rozróżnienia \\: przypadkach
homonym:i
r;liędzy dwoma
indywiduami
tej samej
grupy, które noszą to samo imię i należą do tego samego klanu. Autor
~·rzy jmuje w z3sadzie defjnicj~ znaczenia owych przydomków
zaiV1. G l' i a uJ. E,' C m (L'Aliiance
cyLharicque,
Africa,
London
1948, s. 253). Według tej
definicji
przydomki
te są zarazem tytułem
honorowym,
dewizą, pochwałą
i pochlebstwem,
jakie się kieruje
pod adresem
zainteresowanego,
ażeby
podkreślić
jego kwalifikacje,
wyrazić
wdzięczność,
dodać mu otuchy. Nicolas daje szereg przykładów
takich przydomków
używanych
w murzyń-
·,~~~:;.;~:~~l:~')2
_;'~":'lcLdung(;
.::.:1 te.l
bUliyr:.kor.n
ni, \1.1.;:.;zdY:JY j::~un(;rodz.:.nl'.yn1.
V'l fakci2 L,V!n 'vidz; a:~ch,;;:;ll""uklu.:::y spot<::cL:::-iej na l...ojeciyr'1c:~::.:~ rnal:: rodzin:;r,
:\_'-E :r
prz,vpu.,;:z;.::::a jJ.:cnak. Ż.= zrniCl~'!..a kGn...Jtruk;~ji (iomu c..',ics;:kalneg.()
il:OŻ.:.· .si~ tu \vi:{zać: %t.~ :~;Yn;'3.l
..a!'nl gos1~·oó3.reZirtli, ll1iano'vVlcic
z v:zra:.:iLc".ljqc:,,~
pT~":~'-v'V'a[;'::1hoc1o\\:li nad l"olni.ct,,-·..,:ern r~.a tiTD obsz3rz,~. 'W' z'vV.i.<zku z t;y~ri1 (;~utor
·v\'y[.:'o\t~7io.(;.asię na l{:~:-"1at: czy i \'\1 jaklrn
stopniu
slusznYi.TI jes'l, t\vierdz.(·nie
(rr~jn, I-I;:nlC('~rc:"')~ ie 2"\ ::ba loessovv'a nie sprzyja
roz'INojo\vi
12.SÓ\;v· i~ ż:; to
\"'~a~;ni.e byla cZJ'r~EE:i('n"l istoln,ynl
dla roz\voju ro1.nict\va nC1 tyrn Ob"3:(~ar7.s;
g.leba .J.o~:::';:)o~·D.
spI'zyja
pora:;i.:anlu laso'"v liLcia.stych.
Jc;o.ynie klirnatyczna
po:.;UC!ł3 \Vipari~t. 7. obecnego
oos,~aru stepovvego
lClsy, niegdyś
ta.m ro.:nąl~e.
"l"o bylo czp,mkiem,
ktGr:l zmusił gospodarkę
poprzednio
rolniczą do przej:0;68. na go:,rodarkę
hodowlami, siepow:;, co znalaz!.o swe odbicie w zmianach
i:,'pu domostwa.
murzynów
surnoms
(;i~C:
.....
.:,:::·~_<~.~l ~YI./.~·.' !;·i~~·,'/;.::i~·:J~(}.0 :(.L'1i"':':'.::ł~-..«.:\-v,.-:~~·jrt:~ ~,"i=~:l(::~':,_j,:'; n t':
int2rpt2tacji,
~·:lie.;sca
dr~aL:L~.~jęLyL:c\\'i:!
ich
óy\vaJ~';
i.'~'
(.".'
u·{:':,~o\.-lc 'L"o:!Jl::l'; C;0.\\"(}cJ
Haute
l
,
L:,:.:._,.·~d~(:'d.I..l.:/n'1 !'{::J.~,:'
F.
l~
~i
sj(~
ku:~u~~}"L;''ypolsk'~ej,cl,':i··:,.ri·':':~ c.1u~.:~
uS'L·:;łJiiY
,:"> ~,'~;,.u'·=:cil.:~ kujrych
.:;"';
~ '~~,,;n
'.,y~a~J 'J ero;,
;j_~cH~zi~.
\";\-~·:i.'i:...~~'£,:j."l;
.. \', i.;•...I(;i{:b(J\:,~'e bl1(j::,·~-.kl ~ni.C;:.zkd~n::
G cir n e j
~-~ld, lJ()~;~(~~)iając rO:~:i.l:nlcni.e
skL':l.d(Ji:cu'.\
się
hodo·\~.:l
Lad
~\.'~:lil(:·~· .. 'd
:,--,\\'rl:;~'::l stoł.Jniu
~~-;:;
i::t:jLilC
:eJ~lc';~.\i,
\,,'
~polecznycil.
;.rL:;";··::JJ.l
~;i
nad
nL;, ..\·::~LI_'ll\'-·'Y,
::;)0'.;0.)
S'l..(J::J:.:.;'i!-cach
~r.'}·~.o.:.·..J:i-:j ni_: "'\~i.::':'<.~,.:\vyr::L:L:_j
IO·~~·lic:..\\·8.
.:;·~.ic'j ;CUpi0
stOljDiu
klLt"J.ry
l\.u·~or liz-LGsui":ko-.vuj...;
r:yn1.
n:.c'.~;.:.:r:a.::;~-,\- \V
\v jakim
luciności
gi'Up
~,Yi~~L..L-I':'.I~t~\.;nid.
Yc.l~.t pfzev,'i::~gi
. ,.
"..
\'.'/L.i.~d.~:.c,\'
";".:.:":
i~\..L~L1rC::2
.' n.::..JcJ
;.I':,.:.'~)
Lugadnienie,
~;~0.;d.l(.ki .spOL;C~~ll~
Ó 'vV,
D o
l'
o b o ('ihe
Political
CJrgaDizacJ<l
Organization
polityczna
of ·lhe DoroDoj.
murzy·-
Autor opisuje
polityczną
organizację
grupy murzynów
K2nii, Dorobo,
którzy pi"zyjęli od sc!siacJów żyjących
na wyższym
poziomie kul(lirOWjm,
mianowicie
Nandi,
szereg cech kulturowych.
Dor'obo, przed zetknięciem
siE: z grup) Nandi po 1925 r. był ludem łowieckim,
choć przyjął
od tych
ostatnich
hodowlę zwierząt
i rolniCtwo.
W kulturze
Dorobo zachov.'ało się
jednak wiele wyrażnych
cech łowieckich.
Życie spoleczne
kontrolowane
jest przez dwie instytucje:
rady klanu
i rady, karet. Ta ostatnia
ma szersze kompetencje
odpowiada
niejako zarządowi
dystryktu,
jednoczącego
cało!'ć interesów
wszystkich
wiosek Dorobo. Autor opisuje funkcje
rady klanu i uprawnienia
rady, koret. Rady
klanu
działa jące \\1 zasięgu
poszczególnych
klanów
są kompetentne
do
rozstrzygania
lokalnych
sporów. Do spraw tych należą spory graniczne,
łowieckie,
zabójstwa.
jeżeli zachodzą wewnątrz
klanu oraz wstępne
dochodzenia w przypadku
zabójstwa,
w którym wchodzą w grę członkowie
różnych klanów.
Karet
roztrzyga
spory między
klanowe,
rozpatruje
przy-
�305
1
304
i
padki zbrodni, jeśli strony należą do różnych klanów i jest ogniwem pośrednim w sensie politycznoadministracyjnym
między kolonialnymi władzami kraju a klanami w ramach dystryktów.
Następnie
daje autor przegląd założeń prawnych,
stosowanych
przy
różnego rodzaju przestępstwach
i zbrodniach. Z kolei przechodzi do omówienia religii i magii u Dorobo, wskazując
na liczne
podobieństwa
w wierzeniach i praktykach Doroba i Nandi.
W.
PILCHNER:
L u d ow e
św ięt a
w
Nep alu
(Volksfeste
I
It
na którym zabił zwierzę. Charakter magiczny zdaje się leżeć u podłoża zwyczaju wstępowania na zabite zwierzę ze śpiewem i tańcami.
W rozdziale kcń,~ov;ym autor stwierdza, że u podstawy wszystkich tych
praktyk właściwych ludom łO'.vieckim afrykańskiego
obszaru leży zamierzenie ubezpieczenie.
się przed możliwością
zemsty ze strony zabitego
zwierzęcia. (p<ltrz H. Baumann ZFE, 70, s. 208-39).
W. HAVERS: O z ri a c z e n i o w e j war t a ś c i j e d n e g o z i n d 0g e r m a ń s k i c h s u f i x ów (Zum Bedeutungsgehalt
eines indogermanisches Suffixes).
in
Nepal).
Większość świąt obchodzonych w Nepalu jest podobna do tych jakie
obchodzi się w Indiach, tym też tłumaczy się fakt tradycyjnych,
osobliwych
dla Indii, wędrówek
pielgrzymów,
stale kursujących
między Nepalem
a Indiami. Autor opisuje w artykule pięć świąt obchodzonych tylko w Nepalu: 1. Matsyendrayatra:
jest to manifestacja
na rzecz Naraya n e V i s n u, bóstwa ludowego, opiekuńczego w tym kraju. 2. S l' i m a t i:
W 1789 r. dzicy ale wojowniczy górale G u l' k h a zdobyli Nepal, kładąc
kres panowaniu dynastii królów N e var i. Na cześć tego faktu lud Nepalu obchodzi święto S r i m a t i. 3. Święto bóstwa N a l' a y a n a. 4. Święto
K l' t t i k a, na cześć wojennego bóstwa K a l' t i k e y a.5. Święto D e v i ya t l' a, tj. na cześć bóstwa, chroniącego ludzi od malarii.
S. LAGERCRANTZ:
(Hunting
Trophies
Ł o w i e c k i e t r o f e a i m a g i a m y ś l i w c ów
and Hunting
Magic).
Rozprawa z zakresu językoznawstwa.
Chodzi o sufix -tu-, który w językach indogermańskich
służy szczególnie do tworzenia tzw. nomina actionis. W żadnym z indogermańskich
języków nie występuje
sufix -tuW tak licznych skojarzeniach
jak w języku łacińskim. Z tego powodu autor
podejmuje analizę tego sufixu i form jego występowania
przede wszystkim
w zakresie języka łacińskiego, nie pomijając jednak i innych grup językowych, w których to zjawisko występuje.
l
I
Ogon bywa u tubylczych myśliwców afrykańskich
uważany jako obowiązkowe trofeum łowieckie. Drugi rodzaj trofeów, przysługujący
tylko
łowcom, stanowią pierścienie, wyplatane z włosia względnie z sierści, wyrwanej z ogona zabitego zwierzęcia. Bywa, że pierścienie wycinane są ze
skóry, ze stopy zwierzęcia. Pierścienie takie bywają też nakładane na broń
łowiecką·
~
Inną kategorię stanowi zabieg wykrawania
kawała mięsa z grzbietu zabitego zwierzęcia i spalanie go często z ogonem i uchem zwierzęcia. Osobne
z<:biegi i wierzenia odnoszą się do wyrywania zębów zabitemu zwierzęciu.
Penis i uszy także bywają obcinane zabitym zwierzętom, przy czym o ile
penis bywa' zawsze spalony o tyle ucho bywa niekiedy w sposób obrzędowy
zjadane.
Do osobnych zabiegów należy zatykanie otworów w ciele zabitego zwierzęcia. Wspomnieć
należy także o zwyczaju ucinania
wąsów leopardowi, z czym wiąże się szereg zakazów. Obcięte cząstki bywają używane
w pewnych magicznych praktykach. Do mniej znanych zakazów zaliczyć
należy zakaz oglądania się za siebie w chwili gdy myśliwy opuszcza miejsce,
M. VANOVERBERGH:
Religia
••nd Magic among the Isneg).
I
I
I
•
I
u
Isnegów
(Religion
Jest to część trzecia
rozprawy
poprzednio
zamieszczonej
w t. 4S
Anthroposu.
Część ta poświęcona jest opisowi dwóch aktów kultowych
lsnegów, śayam, say - am, i ceremonii noszącej nazwę pildap, odbywanej
na cześć ducha anlabban. Tak w pierwszej jak i drugiej z omawianych
tu ceremonii istotnym momentem jest ofiara z psa i produktów roślinnycA
na rzecz ducha względnie bóstwa, na intencję którego Obrzęd cały się
odbywa.
Przewodniczy
obrzędowi czarownik.
Nieodłącznym
momentem
6brzędu jest wspólna uczta.
J. SCHNEIDER:
Uprawa
B r y t a n i i ('Uber den Feldbau
I
i magia
ziemi
u ludu
Sulka
der Sulka auf Neubritannien).
w
Nowej
Jest to niezmiernie
interesujący" artykuł, napisany przez niemieckiege
misjonarza, który pierwszy poznał i szczegółowo opracował język Sulka.
Opis uprawy
ziemi u tego ludu jest potraktowany
gruntownie
prZlede
wszystkim od strony językowej. Przygotowany
i opublikowany
został on
przez Karola Laufera, również misjonarza, bowiem autor tej pracy zmarł.
Przygotowanie
nowego pola upatrzonego pod uprawę rozpoczyna zabieg
magiczny. Tubylcy zawieszają względnie zakopują na tym terenie w jednym
lub kilku miejscach rośliny o właściwościach czarowniczych, które mają na
('elu odpędzenie zły:::h duchów. Po tym zabiegu przystępują do oczyszczania
pola z zarośli i drzew. Trzebież odbywa się za pomocą kamiennych siekier.
20 ..Lud",
t. XLIV.
�JOT
306
Przy wyrębie pracują zarówno mężczyżni jak i kobiety. Ale niektóre wypowiedzi tubylców zda ją się wskazywać na to, że dawniej kobietom nie było
wolno używać siekier. Drzewca siekiery są zawsze obrabiane i przygotowywane przez mężczyznę. Do rozrywania
lian używany jest kij, (dl. 1 łokcia) oraz muszla, służąca do ich rozcinania. Ta ostatnia wychodzi z użycia
na rzecz metalowego noża (Buschmesser). Ponieważ drzewostan na oczyszczanym terenie
jest niejednolity
a drzewa cieńsze i słabsze rosną na
przemian
z drzewami
grubymi, więc najpierw
ścina się drzewa cieńsze.
W ten sposób przerzedza
się puszcza. Grube drzewa ścinają mężczyżni.
Niektóre drzewa, zwłaszcza o rozłożystych konarach, bywają przez dłuższy
czas zostawiane dla zacieniania pól i ochrony przed zbyt palącymi jeszcze
promieniami
słońca. Przyszłe pola są grodzone. Każdy kto w polu tym
otrzymuje udział w postaci parceli, wykonuje
kawał płotu ogradzającego
wspólną całość. Za wdowę pracę tę wykonuje
jej brat. Często zachodzi
konieczność
ubezpieczenia
pól przed dzikami, wtedy budują
ogrodzenie
z kamieni lub palisady, stosując przy tych ostatnich różne sposoby wiązania. Kiedy ogrodzenie jest zakończone pole podlega jeszcze raz Oczyszczeniu,
wyrywa
się porosłe chwasty,
ścina się to, co ewentualnie
jeszcze do
ścięcia pozostało. Zasiewu nie dokonuje
się prędzej
aż ukończone
jest
ogrodzenie. Chodzi o zabezpieczenie przed ryciem dzikich świń w popiele.
Po spaleniu nieużytków,
niedopalone
części bywają gromadzone
w stosy
pod pozostałymi drzewami. Stosy te zapala się dla opalenia gałęzi drzew,
aby nie zacieniały pola. Dopiero wtedy całość pola dzieli się na parcele,
będące udziałami
poszczególnych
jednostek
gromady,
uczestniczących
VI przygotowaniu
pola. pólka te znaczy się kamieniami, gałęziami, pniakami.
Narzędziem do uprawy ziemi jest kopaczka a raczej kij kopaczkowy, wyrabiany przez kobiety i mężczyzn za pomocą siekiery. Kobiece kopaczki są
lżejsze. W zależności od rodzaju pola istnieją trzy sposoby sadzenia uprawianych tu roślin (taro, yam, bataty, trzcina cukrowa). W pierwszym przypadku sadzonki roślin wkładane
są do lejkowatych,
kopaczkowym
kijem
drążonych otworów w ziemi, bez ich zasypywania. W drugim, chodzi o pole,
które po wypaleniu
porostów zawiera mnóstwo korzeni. Sam więc proces
sadzenia kłączy i pędów wymienionych
roślin związany
jest z rugowaniem korzeni za pomocą dużych, mocnych kopaczek, przy pomocy których
korzenie wyważa się i wyrywa. Każdy pracuje dwoma takimi kopaczkami,
które wbija w ziemię obok siebie i ruchem dżwigniowym
podważa nimi
korzenie wzruszając zarazem ziemię. W obu omówionych przypadkach
pracują indywidualnie.
W trzecim przypadku
pracuje na każdej działce grupa _ około 10 osób; ziemię wzruszają w ten sposób, że gromadzą ją w kopki, w które sadzą sadzeniaki.
Autor wyrażnie mówi, że w zasadzie nie da się wyróżnić prac, które
wykonywaliby
jedynie mężczyżni lub kobiety. Wszystkie
rodzaje prac
wykonują
mężczyżni i kobiety; prace wymagające
większej siły na ogół,
choć. ta~ż.e z. wyjątkami,
przypadają
w udziale mężczyznom. Do takich
nalezą: scmame grubych drzew, budowa domów, obrona przed dzika "t
,Kal~ndarze~,
:"e~ług którego toczy się ich roczny cykl zajęć gOs:d~:~
cZJ ch Jest kWItmeme poszczególnych
gatunków
drzew prz
d'
dla drzewa lturka
na nowy rok a dla d rzewa k'oralowego
ypa aJące
guip np.
na
przełomie czerwca i lipca itp.
'
,
.. W ko~cowym
rozdziale
autor wymienia
szereg uprawianych
roślin
l Ich .odm:an, .podając nazwy tubylcze na poszczególne gatunki.
N:ez~Illerme
interesu~~cy
jest przedstawiony
związek
znaczeniow
ok~es.len tubylczych na rozne rodzaje pracy, dający obraz w jakim stopni~
ZajęCIa Sulka wpływały na kształtowanie
ich języka i pojęć.
E. KAHLER-MEYER:
G r a m a t y k a i s ł o w n i k J'ę z y k
S
d a w e (M
t .
a
a nVokabular adr Isn a dV a n d e K i m m e n d e' a (Kimmendes Gramatik
und
er an awe - Sprache).
i
Sandaw~ to nieliczna grupa pochodzenia
wschodnio-afrykańskiego
ży;:;a
o~ecn.le w. centrum
terytorium
Tanganiki,
otoczona ze wszys~kich
tUl:n ~ ~m~onaml Bantu. Autor omawia manuskrypt
pracy podanej w t ynm:eJ~zego artykułu.
Praca ta wydana została w 1948
~~Yid:w~lCtwa M~cro -- Biblioteki
Anthroposu.
Oryginał
n:'Pi:a~;m;ecs~
.ę yku francuSkIm: Essat cle g7'ammaire et voca.bulaire de la lang
S
c!awe.
A.
.
BURGMANN: ..,.rama
G
t yka
i
słownik
A. l\"I li 11 e r a (A. :i.\ilul
1
1e rs G rama t'Ik und
Vokabular
l
':1
(
l!
języka
der Kanua -
ue
an-
Konua
Sprache).
Lud Konua to "rupa ję k
Keriakat
i Rotoka "'w ŚCOd::w~wJ'a pśa~uaska, zamieszkująca
obok grupy
czę CI wyspy Bougainville
"
k
o
wyspy archipelagu
Salomona. Przedmiote
6'"
,naJWIę
szeJ
om
A. Mi.illera, poświęcony gramatyce'.
ł m 'k
ow~ema Jest rękopis pracy
l s OWlll OWI Języka Kon
P
wydana zo~'a'
o
..
.
.
ua.
raca ta
~L
,a rOWlllez w Mlcro-!hbliotece
Anthroposu.
i S. WyRM:
S t u d i u m j ę 7. Y k o w e P. D r a b b e' a n a t e
.ęzykow
południowo-zachod'
mat
G w ' n e' (P D bb'
n lego
o bs za r u
Now e j
•
l
. ra
e s Study of the Languages of Sout.h-West New Guines).
Autor
omawia pracę P D
która pcd~bni:
Micro-Biblioteki
Anthroposu.
NieuU'
Guinea
bb '
e a ?a.len en Dialecten
jak
wymlemone poprzednio,
a
van Zuid-West
jest publikacją
W dziale: A n a l e c t a e t A d d . t
tyczne uwagi do zagadnienia
kszt l a m e.n t ~ na u.wagę zasługują: 1. krybert Baldus) i odpowied7 na n'
ałtowtama S.lę ludow brazylijskich
(Hero
.
Ie ze s rony Jozefa Haekela
2 W
. dO
Jozefa Henmngera na temat poral n d rll.. w Arabn.. przedislamickiej.
.
"
ypowle z
~O*
�309
308
W pierwszym z artykułów autor poddaje krytyce niektóre wnioski Josefa
H a e ker a sformułowanie
w jego pracy Neue Beitriige zur Kulturschichtung Brasiliens
(patrz "Lud", t. 41, cz. 2, s. 978). Autor k\vestionuje słuszność
niektórych
wniosków
Haekela,
m.in.. interpretację,
jaką ów nadaje
znajdowanym
u ludu Kar a j a glinianym
figurkom
przedstawiającyr:1
kobiety. Haekel widzi w tym zjawisku
przesłanki
matriarchatu.
Autor
natomiast stwierdza, że wiadomym mu jest z własnych badal'l na tamtejszym terenie, że w interpretacji
tubylców (Kara ja) figurki te rozumiane
są jako obrazy mężczyzn i kobiet. podobnie
krytyczne
uwagi przytacza.
W odniesieniu
do zbyt powierzchownych
wniosków o niektórych zapożyczeniach w kulturach brazylijskich.
J. Haekel odpowiada na zarzuty H. Baldusa w artykule, pt. Entgegnung zu der. "Kritischen
Bemerkungen",
Artykul
Henningera nawiązuje do rozprawy M. Hermennsa (patrz "Lud", t. 41; 1954,
~. 984) o poliandrii w Tybecie. powołując się na wzmiankę Al Biruni'ego
(zm. 1048 r.) z której wynika, że u Arabów przed przyjęciem islamu istniala poliandria, autor krytycznie rozpatruje
żródła dotyczących tego zagadnienia. W konkluzji dochodzi do wniosku, że istnieją podstawy do przypuszczenia, że jest prawdopodobnym,
iż u Arabów forma poliandrycznego
małżeństwa
była praktykowana.
Autor wskazuje
jednak, że prawdopodobnie zasięg zjawiska był mniejszy niż to przypuszczają
niektórzy autorowie.
W tym samym dziale jest ciekawa wzmianka
o żałobnych pieśniach
Chazaków, i o praktywaniu
żałów po zmarłym. "Załe" te bywają śpiewane
w namiocie, w którym zmarły mieszkał. Autorem tej wzmianki jest Ludwik Golomb.
W dziale M. i s c e łl a n e a pod "Generalia"
znajdujemy
m.in. wzmianki takie, jak: a) Ogólna ilość ludzi na ziemi od pojawienia się człowieka
do czasów współczesnych.
Autor (W. F u c k s, "Zeitsch. f. d. gesammte
Staatwiss", Ttibingen, 107, 1951, s. 440-450) stwierdza, że liczba ta zawarta
jest między 45 a 85 miliardów. b) W językach indoeuropejskich,
zdaje się,
że pierwsze określenie słonia znajdujemy
u Herodota, 2AllqJ110. Germanie
i Słowianie zrazu mylili słonia z wielbłądem
(P. K l' e t s c h m e r, "Anzeiger
der Oster, Akad. d. Wiss". Wien 88, 1951, s. 307-325). e) W Jugosławii niektóre tańce ludowe wskazują niezwykłe podobieństwo do tańców indonezyjskich. Poza tym istnieje
uderzające
podobieństwo
niektórych
narzędzi.
rolniczych i motywów zdobniczych, między tymi dwoma obszarami. Według
R. von Heine _ Gelderna wyjaśnienia tego zjawiska szukać należy w tzw.
wędrówce pontyjskiej, która odbyła się około 800 lat p.n.e. Przedstawiciele
tej wędrówki dotarli do Indyj wschodnich, przyczyniając
się tam do upap.ku
Kultury
Diong _
san, a następnie
dotarli do wschodniej
Indonezji. Na
przestrzeni
między obszarem zachodnio-rosyjskim
a wschodnią Indonezją
moina wykazać elementy, stanowiące ślad owej wędrówki grupy pontyjskiej. d) "'V zakresie etnografii Europy wymienić warto ciekawą notatkę
0, no.rweskich
nosidłach do wody. e) Afrykańskiej
problematyki
dotyczy
:zm~ank,a. o artykule A. J. H. G o o d w i n a pt. The origin of maize ("The
::;out~ Atf1can Archeological Bulletin", 8: 1953, nr 29). Autor rozwija zagad:den~e stosunku żywności do gęstości zaludnienia Afryki. Wskazuje on na
,0, ze zamm Afryka
przyswoiła
sobie amerykańskie
rośliny takie, jak
kUkUl'~dz~, m"ni~l{a. or~echY ziemne i pewne gatunki fasoli, - gęstość jej
zaludl1lel1la muslaJa
SIę utrzymywać
na znacznie
niższym
poziomie.
f) Druga notatka zajmuje się pojawieniem
się konia i wielbłąda w Afryce.
W skalnych rysunkach
saharyjskich
wizerunek konia pojawia się dopiero
~ okre~i(;. między 1500 a 1000 r. p.n.e. Podobnie jak w Egipcie koń pojawU
SIę ~kze tu wraz. z :vozem bojowym; zanik wozu bojowego wiąże się z powstam~m .kawaleru, Jako formacji bojowej. Wielbłąd, jak to między innymi
p~Jtwler~za.Ją wspomniane
rysunki skalne, pojawił się w 'Afryce dopiero
w. okreSIe .1lnpenum rzymskiego. Pod względem ekonomicznym było to zjaWIsko. domosłeJ wagi, nie zaważyło ono jednak na zagadnieniach
polityczr.~~chl ;V0Jem:ych .. ~ezwąLPieni~ w arabskich podbojach istotną rolę odgrywdł kan a me wIeiołąd. g) Z mnych notatek interesującą
jest wzmianka
a motykach i t~porach ze skorupy i kości żółwia oraz ich znaczenie w gospodarstwIe ludow ~ceanii. I tutaj istotna różnica między narzędziem służą. cyn do uprawy zIemi a domowym toporkiem
względnie tasakiem
leży
-.V id'~ru."ku
linii ostrza i jej stosunku do osi styliska. Oba typy narzędzi
\\'prowadzone tu zastal\' przez protopolinezy jską ludność Ocecmii.
•.. Zeszyt 2 (Fasc. 3·--·'1) otwiera wykaz pis.n O. W. S c h m i d t it (1868lSA) .. Dorobek nauko',vy Schmidta wyraża się cyfrą 047 pozycji naukowych,
g'l):v~le z zakresu języlwznawstwa,
studiów porównawczych
w dziedzinie
~'el\glOzna\:stw~ ?raz etnologii. Poza tym zmarły pozostawił 62 muzyczne
K'.:mpozycJe rel1g1]ne.
R. B. SER.JEANT:
Kalendarze'
w p o ł u d n i o Vv o - z a c h o d n i e jAr
:\.lmanac from South -- West Arabial.
gwiezdne
a b i i (Star -
almanach
Calendars and an
przedstawia
'Wvniki swoich 'cerel-Iowych
'oaa'~n'
,,_.' Autor
....
.,
a
na t ema t' Kalen d a,La, Jako mlermka rachuby czasu u ludów południowo-zachodn'e'
-"
A •. b;'
K '", d
•
'
l J CL.ęSCl
_:,a. _.1.
a"~.l arz .en, będący podstawą rachuby czasu, głównie dla rolnikaw l marynarzy
arabskich, różni się od kalendarza
curope'skiego.
O '1
1..~aZlal na ~ztery pory roku odpowiada w pewnym stopniu p~działowi nla~
~"emu, o t:'le J2dnostki drobniejsze liczy się inaczej. Rok słoneczny podzie:/cny Jest n~.:la ~kresów, które autor określa jako stars (gwiazdy). Każdy
_. tych o~re~o\V lICZYpo 13 dni z wyjątkiem ostatniego al - Hak'ah który
11~ZYdm 14.. Ka~da z pór roku zaczyna się "gwiazdą", która nosi' ;'azwę
..• Abu, tj. oJcIec. Autor podaje tablicę ~'ynchroniczną, obrazującą
sto>
�311
310
sunek pór roku, miesięcy i dni słonecznego roku europejskiego
do kalendarza arabskiego. Następnie omawia podział zodiakalny arabski i wyodrębnianę przez Arabów sezony (deszczowe, zimne i gorące), oraz fazy księżycowe. W części drugiej artykułu
przedmiotem
omówienia jest almanach
jemeński Muhammada
H a i d a l' a h a na rok 1635 rachuby mahometańskiej, tj. na 1945 r.
A. GERSTNER: Choroby
i ich
leczenie
w wi erzeniach
i l' o Z u m o wan i u l u d u We w a e k - B o i k i n (północno-wschodnia
Nowa Gwinea) (Die glaubensmassige
Einstellung der Wewaek - Baikin Leute den Krankenheiten
und deren Heilung (Nordost-Neuguinea).
Autor przedstawia materiały zebrane w terenie, a dotyczcłce ludu, któr:, ~)ył już przez autora kilkakrotnie
opisywany ("Anthropos", t. 46; 1951,
s. "*13-430; t. 47; 1952, s. 177-192; t. 48; 1953, s. 413-457 i 795-808).
W pierwszej części mówi autor, w jaki sposób według wierzeń ludu Wewaek - Boikin powstają choroby. Przede wszystkim Se) one skutkiem czarowniczych zabiegów albo zemsty bóstw lub duchów za naruszenie zakazów
lub niewypelnienie
odpowiednich
przepisów. Choroby mogą być śmiertelne; są one wtedy skutkiem specjalnej działalności czaro',vników. Omawiając szczegółowo przyczyny, które według wierzeń Wewaek _.- Beikin powodują choroby, autor wymienia je w następującej
kolejności: a) zabiegi
czarowników, przy czym czarowników dzieli na 1) Kombo tj. czarowników
szkodzących; 2) dag, tj. czarowników
uśmiercających;
3) maie, względnie
5angguma (w języku pidgin),
tj. czarowników,
morderców kaptmowych:
h) nieprzyjazne działanie duchów sagi, które także powodują u ludzi lżejsze
choroby; c) zmarli przodkowie u:aranga mogą również z różnych przyezyn wyrazić swą niechęć dla żyjących,
nasyłając
na nich choroby.
d) wreszcie naruszenie zakazów t a b u może automatycznie
spowodować
:zachorowanie.
Dalszy ciąg tego artykułu
zapowiedziany
jest w jednym z następnych
zeszytów "Anthroposu".
E. LOCKER:
"B y ć"
"m i e ć". W Y l' a
j ę z y k a c h (Etre et avoir. Leur expressions
Ż
e n i a i c h w róż
dans les langues).
ny ch
Autor, charakteryzując
na wstępie istotę omawianego
zagadnienia,
wskazuje na to, że język, jako wyraz odzwierciedlanego
przez umysł ludzki świata rzeczywistego,
złożony jest ze składników
dwojakiego rodzaju:
a) pierwiastków,
zaczerpniętych
z rzeczywistości istniejącej poza umysłem
człowieka; b) ze składników, jakie ze swej strony umysł ludzki do tamtych
dorzuca, aby pojęcia te utrwalić, sklasyfikować
i określić stosunki między
nimi.
••
J. FRICK:
Ba jk i
z C h' i n g - h a i.
(March en aus Ch'ing
-
hail.
(A). Zapisane przez autora bajki pochodzą z prowincji Ch'ing - hai
północno-zachodnich
Chinach. Autor przebywał tam w latach 1949-1951
""'e wiosce Hei-tsui-tzu jako lekarz.
(B). Bajki zostały przez autera ugrupowane
według tematyki i są wyborem znacznie
obszerniejszego
zbioru. Jest to 8 tom Micro-Biblioteki
"Anthroposu"
(Johann
F l' i c k, Chinesische Miirchentexte
aus Ch'ing ha.i, s. 485. Posieux 1954).
li!
R. M. BERNDT: W s pół c z e s n e z n a c z e n i e p r e h i s t o l' y C z- .
nych
przedmiotów
kamiennych
u ludów
wschodnie
j
c z ę Ś c i ś l' o d k o w e j w y Ż y n y N o w e j G w i n e i (Contemporary
Significance of Prehistorie Stone Objects in the Eastern Central Highlands
of New Guinea).
W ostatnich latach na terytorium Nowej Gwinei znajdowano liczne kamienne przedmioty, które nie wykazując oczywistego związku ze współczesną kulturą ludów tego obszaru, są przez nie użytkowane w zabi~gach magicznych. Wśród tych przedmiotów wyróżnić można następujące kategorie:
al moździerze, czasze i naczynia różnych wymiarów i kształtów; b) tłuczki
względnie przedmioty podobne do tłuczków, maczug i tp.; c) dyski kamienne z przewierconymi
otworami i tp.; d) głowice maczug; e) oddzielne rzeźby
zwierząt, ptaków i ludzi; f) fragmenty bliżej nieokreślone.
O znaleziskach
tych sygnalizowali
już: A. C. Haddon, G. P. Miles,
A. Kasprusch i inni. Jakkolwiek przedmioty te naleey wiązać z obszarem
Nowej Gwinei, to jednak nie stanowią one integralnych
składników kultury ludów, obecnie zamieszkujących
terytorium,
na którym relikty te
są znajdowane.
Autor zebrał informacje
od tubylczych Papua na temat
znaczenia i obecnego użytkowania tych przedmiotów. Z relacji tych wynika,
że nie wiedzą oni nic istotnego o ludzie, który przedmioty te tworzył i o tym do czego przedmioty te pi~rwotnie służyły. Nie mniej jednak fakt.
że przedmioty te zostały przez tamtejsze ludy współczesne przyjęte i włączone do praktycznego użytkowania, jest zjawiskiem samym w sobie interesującym. Autor ilustruje wywody swoje 5 tablicami, przedstawiającymi
omawiane
przedmioty,
appendixami
tekstowymi
relacji
tubylczych,
na
temat opisywanych
znalezisk, w transkrypcji
fonetycznej
(z angielskim
tłumaczeniem tekstów).
CH. VON FUHRER -- HAIMENDORF: R e l i g i j n e w i e l' z e n i a
l' yp l' a k t y k i u l u d u M i n yon g A b o r s w A s s z m i e.
(Religious Beliefs and Ritual Practices of the Minyong Abors of Assam.
India).
t u a ln e
�313'
312
Grupa Minyong, ludu Abor zamieszkuje w liczbie około 28 tys. siedemdziesiąt wsi, rozsianych po obu brzegach rzeki Siang. Mało znana ze szczupłych relacji kilku autorów (Dalton, Hamiltin, Cumming), nie została jak
dotąd pod względem etnograficznym
bliżej zbadana, mimo że z pewnych
względów winna zasługiwać na uwagę. Do 1912 r. leżąca zdala od komunikacyjnych
szlaków grupa ta żyła w znacznej izolacji, zachowała więc
archaiczne cechy tak VI swej kulturze materialnej,
jak duchowej i społecznej.
Autor przedstawia opis kilku obrzędów, jakich był świadkiem w 1937 r.
Są to typowe wierzenia kopieniaczy, znających zarazem hodowlę zwierząt.
Przedmiotem
kultu jest bóstwo ziemi a obok niego spora gromada bóstw
i duchów pońmiejszych.
Rytuał
obrzędów dorocznych
koncentruje
się
w okresach o szczególnym znaczeniu gospodarczym, a więc w okresie siewów i żniw. Ofiary z płodów ziemi i krwawe ofiary ze zwierząt są formą
przez, którą lud dąży do zapewnienia
sobie pomyślności w urodzajach
i zbiorach. Autor szczegółowo opisuje rytualny
akt ofiary z wolu (mHhan -
bas frontalis).
_.
Z innych szczegółów, mimochodem
wzmiankowanych,
na szczególną
uwagę zasługuje to, że lud Aborów nie używa do uprawy ziemi motyk, jak
to czynią ludy sąsiednie, lecz wszelkie czynności kopieniacze
wykonuje
nożami, o kształtach mieczowatych. Nożami tymi wycinają dżunglę, spulchniają ziemię, żłobią wąskie bruzdy i pielą.
K. LUSSY: P o g I ą d y i p rak t y kir
el igi j n e u l ud u
g o l' o (Religiose Anschaungen und Brauche bei den Wapogol·O).
W ap
0-
Jest to dokończenie artykułu opubllkov'13nego ". t. 49 Anthroposu 1954,
s. 103-122. Tubylcy wierzą, że choroby sq wywołane skutkiem czarów, gniewu duchów lub złośliwych
demonów. Stąd praktykowany
zwyczaj, że
chorego ukrywa się w szałasie w dżungli, aby go złośiiwy duch lub wrogie
czary nie mogły znależć. Tam też chorego odwiedzają
krewni;
dlugie
godziny wysiadują przy nim, patrząc mu w oczy nie tyle z miłości do kr-:wniaka, ile z obawy, aby nie być posądzonym o czary.
W rozdziale o zwyezajach pogrzebowych
podaje autor kilka interesujących szczegółów. W przypadku, gd~' np. o spmvodowanie śmierci za pomocą czarów podejrzany jest pozostały IJrZy życiu małżonek, krewni zmarłego (ej), zmuszają go, aby polożył się obok leżących z,vłok. Od tego uciążliwego aktu może się wykupić pewną kwotą pieniężną, lub datkiem w naturze. Znaczniejsi ze zmarłych bywają chowani w domu w którym mieszkali za życia. Wdowiec musi zazwyczaj płacić dość znaczne kwoty krewn~'m zmarłej, a nieraz całej wsi, z której pochodziła. Jeśli zachodzi podejrzenie o malże1'iską zdradę ze strony zmarłej, pozostały małżonek bywa
od obowiązku zapłaty zwalniany. W rozdziale o czarnej magii autor daje
kilka przykładów
ilustrujących
umysłowość Wapogoro oraz kilku uwag
o samych zabiegach czarowniczych. Przedmioty, wzmacniające skuteczność
zaklęć, zakopuje się w domu ofiary, najchętniej pod próg domu lub wejścia;
'.vysypuje się mąkę w znaki magiczne, na przedpolu domku lub w obejściu
gospodarczym, maluje się krwią znaki na drzwiach domu ofiary i tp. Zabiegi te są, zdaniem autora, aktami autosugestii u osobnika, przeciw któremu akt magiczny jest wymierzony. Ale samo posądzenie o zdolności czarownicze, zło-czynne, jest u Wapogoro powodem do obrazy i licznych sądów
tubylczych. Czarownictwo uprawiane przez nieszamanów jest w opinii tubylców przestępstwem.
A. BURGMAN:
aIs Linguist).
O. W. Schmidt
jako
językoznawca
(P. W. Schmidt·
O. Wilhelm Schmidt zapoczątkował swoją drogę naukową w dziedzinie
językoznawstwa;
z dziedziny tej ogłosił drukiem około 120 prac. Badania
językowe prowadził głównie nad językami Oceanii ale również zajmował
się językami
afrykańskimi.
Autor omawia po kolei stanowiska,
jakie
P. W. Schmidt
zajmował: 1). W zagadnieniach
języków melanezyjskich;
2). W problematyce
stanowiska ludów Mon - Khmer, jako pośredniego
ogniwa między grupą ludów środkowo-azjatyckich
i austronezyjskich.
3). W zagadnieniu
podziału języków australijskich.
4). W sprawie
grup
językowych świata i powiązania ich z wyodrębnionymi
przez etnologię kręgami i warsiv.rami kulturowymi.
.J. HENNINGER:
p
0
g o r o (P. Aquilin
P. A. E 11 g e l b e r g e r i j e g o d z i e n n i k z WaEngelbergers Wapogoro-Tagebuch).
P. A. E 11 g e l b er g e r ur. w Szwajcarii w 1899 r. misjonarz, pracuje
obecnie w m. Daressalaam,
stolicy obszaru zamieszkałego
przez szczepy
Wapogoro. ZainteresO\vaniom etnograficznym
dał wyraz w pracy pt. Unsere
Neger, która w 1954 r. ukazała się jako 13 tom Micro-Biblioteki
Anthroposu Zawiera ona 780 stron rękopisu, przefotografowanego
na taśmę filmową (35 mm). Omó"deniu
tej
pracy poświęcony
jest artykuł,
podający
szczt'gółowy opis jej treści.
Następne
dwa artykuly
F r i t z a B o r n e m a n 11 a dotyczą: a) nie
ogłoszonych drukiem prac O. W. Schmidta ("P. W. S c h m i d t, Aufsiitze
l.md VaTtrCige)
oraz b) jego wykładów na temat myśli rozwojowej w najstarszych religiach ("P. W. Schmidts Vorlesungen liber den Entwicklungsgedanken in der altesten Religion"). Oba te zbiory ukazały się w wydaniu
filmowym Micro-Biblioteki
"Anthroposu",
t. 17 i 18.
�315
314
Z ciekawszych
notatek etnograficznych
wymienić należy:
D z i a ł A n a l e c t a e t A d d i t a m e n t a.
M. GUSINDE'GO:
B l i ż n i ę t a w p o ł u d n i o we j A f r y c e. Nota tka powstała na marginesie pracy S. L a g e r c r a n t z a, Uber willkomme,ne .~und unwillkommene
Zwillinge
in Africa.
("Etnologiska
Studier",
12i15; 1941) oraz kilku innych prac na ten temat. Z artykułu
dowiadujemy
się, że urodzenie bliźniąt różnie bywa traktowane
u różnych ludów Afryki.
U niektórych jest objawem złowieszczym, u innych wywołuje radość i zapowiada pomyślność. U innych jeszcze przyjmowane bywa w sposób obojętny. W południowej Afryce a szczególnie u Buszmenów istnieje przesąd, że
urodzenie bliżniąt jest zapowiedzią
nieszczęścia, to teź bliźnięta bywają
(albo oba, albo jedno z nich) zabijane. Autor, antropolog, przytacza dane
cyfrowe obrazujące ilość urodzeń bliźniąt i ocenę tych danych, jako rezultatu praktyk, związanych z wymienionymi
wierzeniami.
Następne notatki
dotycz<) zagadnień takich, jak narzędzia brązowe z wyspy Flores, Czwarty
Kongres Prehistorii
Dalekiego Wschodu w Quezon City i Manilli 16-18
XI 1953. Problem
pienvotnego
monoteizmu,
Krytyka
krytyki
(autor:
P. Schebesta), Tonalne języki Nowej Gwinei i Wysp przyległych (S. Wurm).
D z i a ł M i s c e 11 a n e a: Jest
inieresujących:
tu kilka
notatek
szczególnie
•
I
I
•
I
2. Geograficzne rozpowszechnienie
trójnogów: (J. A. Franch). Trójnogi, tj.
naczynia z trzema (czasem i więcej) nogami spotyka się w Ameryce od
Argentyny i Chile w południowej Ameryce po granice południowe Stanów
Zjednoczonych, w Ameryce Północnej. W Europie były zj<,łwiskiem charakterystycznym
dla okresu przejściowego
od brązu na obszarze Małej Azji
i Egiptu. Spotyka się je \10,' północnej Syberii, w Chinach, Japonii, Indochinach i na różnych wyspach Polinezji. Nie jest wykluczone, ze występowanie
ich w Ameryc.(: j",:st wynikiem kulturowych
kontaktów
Ameryki z Azją
Wschodnią i Ocoanl<) (Seminaria de Estudios Americanistas,
Facultad de
Filosofia y LeUra3. Trabaj03 y Conf",:rencias, Madril, 3, 1953, s. 33-100).
:3. Cerarnika
starego
Świala
jako problem historyczny
(H. Pittioni).
Na ogół PO\\istclllie kultur rolniczych bywa wyjaśniane w sensie dyfuzjonistycznego procesu rozprzestrzeniania
się tej techniki z Bliskiego Wschodu.
;,"ie da się jednak wykazać, że tak europejskie
jak północnoafrykańskie
rolnictwo
zależne jest od śródziemnomorskiego
i dlatego jest młodsze.
Można natomiast wykazać, że najstarsza
rolnicza l{ultura palestyńska
ma
('echyodrębne,
sobie tylko właściwe, oraz. że ceramika szczególnie afrykaóska wykazuje znowu właściwości, przemawiające
za jej niezależnym, samorlL.ielnym powstaniem.
Niestety
historia
ceramiki,
jeszcze nie została
przebadana,
a będzie to możliwe po zastosowaniu
CU, tj. radioaktywnego
izotopu wykorzystywantego
dla oznaczenia
chronologii
archeologicznych
zabytków
[przyp. recenzenta].
Szczególnie ważne jest przebadanie
pod
",.zględem datowania ceramiki naddunajskiej.
etnografa
1. Pochodzenie i najstarsze
dzieje hodowli zwierząt domowych (W. La
Baume). Ren, zaró"vno jako zwierzę domowe, jak i w stanie dzikim, występuje na północy w granicach swego pierwotnego zasięgu. Owca domowa
i koza rozprzestrzenily
się już w neolicie z obszaru bałkańsko-małoazjatyckiego. Północnoafrykański
osioł, we wczesnej
starożytności
dotarł do
Azji Przedniej. Kot północnoafrykański
zrazu jako oswojone zwierzę występuje tylko na obszarze Egiptu. W Azji zachodniej najwcześniej
oswojono
onagera
(azjatycki
gatunek
osła). Nie wiadomo kiedy oswojony został
l/ak (centralna Azja) i bawół azjatycki. Dromader jest pochodzenia zachodnioaz,iatyckiego a dwugarbny
wielbłąd, środkowoazjatyckiego.
W Ameryce
południowej lama i alpaka są dzikie i nie stały się przedmiotem domowej
hodowli. Dla każdego z wymienionych
zwierząt właściwym
jest ściśle
określony obszar, na którym znajduje się pierwotna
ojczyzna danego gatunku i na którym miał miejsce proces jego oswajania. Zupełnie inaczej
przedstawia
się pod tym względem zagadnienie psa, bydła rogatego (krowy,
wołu), konia i świni. Liczne dowody wskazują na to, że każdy z gatunków
tych miał więcej niż jeden, obszarów macierzystych
a oswojenie zwierząt
Dastąpiło na różnych obszarach niezależnie od siebie.
Zagadnienie
genezy hodowli bydła rogatego nadal pozostaje w strefie
hipotez, z których także nadal są aktualne
dwa przeciwstawne
poglądy.
Jeden, reprezentowany
glównie przez szkołę wiedeńską, wywodzi hodowlę
z kultury
myśliwskiej,
drugi (Hahn) wiąże hodowlę z kulturą
rolniczą·
O pewnych związkach i zależnościach świadczy współwystępowanie
rogacizny z wymienionymi
'Nyżej kulturami
już w neolicie, zagadnienie
to
jednak nie dojrzało jeszcze do ostatecznego rozstrzygnięcia.
4. Gołębie w roli listonoszy były znane i użytkowane lUZ za czasów XX
dynastii
(1200 1. p.n.e.) w Egipc~. Do Europy przyniesione
z wojnami
perskimi. Na Bliskim Wschodzie do znacznych rozmiarów gołębią pocztę
rozbudowano za Abassydów (1100-1250). Europa przyjęła pocztę gołębią dla
celów wojennych dopiero w XVI w. (F. Bindner).
".'
5. l'vIatrilinearne podłoże rodzinne w południowych
Indiach: Ustrój rodzinny Indii południowych
jest w części matrilinearny
w części patrilinearny. Zasadnicza różnica wyraża się w następujących
cechach: a) w ustroju matrilinearnym,
w którym autorytet, odpowiedzialność,
wierność, rozło70ne są różn'J jednostki, podczas gdy w patrilinearnym
ustroju
zasadą
jest, że jedna osoba koncentruje
atrybuty władzy i autorytetu,
bl fizjolo-
�317
316
gicznie i psychologicznie
słabsi członkowie rodziny (kobiety, młodzież) nie
tylko stoją pod opielq prawną, ale posiadają prawo pierwszeństwa
w sprawach spadkowych, w przekazywaniu
nazwy rodziny i tradycji. Matrilinearne społeczeństwa
malajskie
w Indiach południowych
posiadają obecnie
znaczny odsetek kooiet wykształconych.
6. Badania nad zwyczajami
i rytuałem ol'iarnym łowców głów z plemienia "W a" w Chinach zachodnich oraz Kao-Shan
na Formozie wykazują znaczne podobieństwa
w szeregu szczeg6łów należących do tego zjawiska. Ze starożytnej
literatury
chińskiej wyr.lka nadto, że rytuał związany ze zdobywaniem
nieprzyjacielskich
czasz2k był cechą kultury, która
rozprzestrzeniła
się o~l wschodnich do zachodnich rubieży Chin oraz obejmowała Azję poludniową
i wyspy Oceanii (.,Bullet. of the DeDart. of
Archeology and An'th"fopo]og:~''', Taipei, 1953, No, 2. s. 1-9) (Ling -~ Shung
--Sheng).
Zesz';i 3-ci (FasC'. fi-fi). :"ar[,\k"j,i~Y ·],9 tom "Anthroposu"
zawiera na
wstępie, jak w torr.ach poprzednich, indeks aulora'.'i. i~ldeks geograficzny.
indeks rzeczowy oraz indeks ilustracji.
Pierwszą z działu artykułów jest rozprawa S. HEINZ: Af
s z l a k i B e n i n u. (Innerafrikanische
Wege nach Benin).
l'
Ykań
s k ie
Od stu lat ularlo się mniemanie, że kultura ;3ud"m; c'():c\vipę;a się jako
wynik ekspansji ludów białych (semickich, arabsk;cy!) rca ten obszar. Zamieszanie w poglądach
na to zagadnienie
wyniklo :., powodu stav;iania
przez pienvszych
europejskich
badaczy tego za.:;;atin!'.::r,Hl znaku rÓ'Nnoś::i.
między naz"va.mi Barbar a Berber już w początkach XIX \v. Istni.::ją je dm;k dowody wskazujlce
na to, że Barbarowie
Suda:1U i Sahary nigdy nie
byli Libijczykami ani Berberami, podobnie jak ich epigoni Barebart,
Karr.barin - Barebari, współcześnie Żyj3,CY\V Sudanie. Te same źródła świadczą zarazem, że ludy Barebar - Barebari
Sudanu i Sahary r;ależą do
etiopskiej rasy i pod względem kulturowym S<1 zwi'lzane z Etiopią. Wy j"c:iową bazą ich ekspansji by:a E·tiopia, która wed.lug starożytnych
dzieliła się
!la: Aethiopia Hesperia, :-\el.,hiopia Gararnantia
i Aethiopia ::\leroe. W VII
s~uleciu n.e. pod naci.ckiem inwazji zislamizowanych
Arab6w uległa cna
terytorialnemu
rozbiciu, przy czym etiop5ka grupa p61;~ocnoafrykańska
frzesunęia się w kiel'unku poludmowym i poiudn:o\\'cz3chodnim.
Wchłonęła
ona rozrzucone, poprzE:dnio o.siadle plemiona tubylcz;;, przf;kazując im swoje
wraściwości kulturo'.vE'. N'a gruzach 1)2.ń3twa Garamantów
kształtowały
się
i wyrastały
nowe ludy Sahary i Sudanu. Arabskie źródła średniowiecz~e
wymieniają
między innymi lud Za g a w e, który zdaje się być w najprostsze' i \lnii spadkobiercą
kultury Garamantów.
Kontynuując
organiza-
cyjno-pań:;twową
ideę Garamani.ów na gruncie nowych nawarstwień
etnicznych, lud ten tworzy pafJstwQ, w granicach którego znalazły się: obszar
klasycznej
.,Phazarja",
tj. suchy pas Sudanu
między Górnym
Nilem,
a zaJw!em Nigru i terytorium ludów Fezanu. Wpływy wojskowo-polity~zne
tego państwa działały nawet w l\Iaurytanii.
Etnicznymi
resztkami
ludu
2;:;gawe są Berri, Korra w Sudanie w~c:hodnim. \V ich nazwach zawarte są
elemo::nty Bar (Barbar) i Koran (Karan), pochodzące z Garamantii.
Z kolei
kulturowym
ośrodkism tej części Sudanu staje się obszar ludu Barnu, lud
ten j,~st bowiem głównym spadkobiercą
wspomnianych
wyżej Barabarów.
Caly ten proces historyczny nie tylko rozwija się na kulturowym podłożu starożytnej Etiopii, ale również póżniejsze zdarzenia w Etiopii i Erylrei,
ustawicznie nań oddzialy\vują. Proce's chrystianizacji
Etiopii, walki ideologiczne w łonie kościola wywoływały ekspansje i emigracje. Z kolei inwazja
islamu [,owodowala znowu walki, emigracje, ucieczki na południe i zachód
do Sudanu. Tym samym dokonywała się stale kulturowa ekspansja z udziałem znacznej
ilości kulturowych
elementów
przenoszonych
na obszar
SudclDu poprzez Erytreję z Bliskiego Wschodu. Do takieh właśnie elementów
należy technika odlewnictwa w brązie "na wosk tracony", która na obszar
Sudanu z Bliskiego Wschodu dostała się za pośrednictwem
wspomnianego
wyżej ludu Zagawe i Barbar.
Autor przedstawia
w dalszych wywodach
stosunek ludów Haussa do
ludów Kisra Barbar
Zagawe, wykazując
na bogatym materiale
j~zykowym, że ludy Haussa są etnicznym odgałęzieniem ludów Kisra, które
:~•. swej strony są ogniwem łańcucha:
Garamantowie,
Zagawe, Barbar.
Z kolei autor omawia ludy i ośrodki Sudanu, w których technika odlewnictwa w brązie jest praktykowana.
Historia poszczególnych
ludów, ich wędrówki w przeszłości, daJą niewątpliwe
dowody na istnienie nurtu kulturowego,
który łączył Erytreję
i ludy Sudanu, sięgając aż w głąb południowej
Nigerii. Drogi po których
wędrowała do kraju Benin miedż, szlaki handlowe karawan, przedstawiają
jednak sieć mocno złożoną. Autor obrazuje to zagadnienie na załączonej
do rozprawy
mapie. Analizując
bardzo obszerny
materiał
nazewniczy,
historyczny, geograficzno-gospodarc~,
autor wskazuje przekonywujące
dowody na to, że znajomość odlewnictwa w brązie techniką "na wosk tracony"
do ludu Benin dostała się z Bliskiego Wschodu, za pośrednictwem
wspomnianych ludów poprzez Eryteję.
E. J. BURRUS: G l' a m a t y k a
k a t e c h iz m D ie g o L u i s ' a
d e S a n v i t o l' e s v.' j ę z y k u C h a m o l' l' o (Wy Mariany) (Sanvitores'GI'ammar
and Catechism
in the Mariana
(or Chamorro)
Language
(668)).
Manuskrypt
pracy Sanvitora został przefotografowany
14 tom Micro-Biblioteki
Anthroposu.
ukazał
się jako
�31l)
318
'e
i
znaczenie
niektórycb.
W HELCK:
p oc h od ze n I
d t
'
"
' d a \" n l'e J's z v c h r y s u n k a c h, p r z e s ag o ł o w w n'a J
S Z,C z,e
, l '
E g i P t u (Herkunft und Deutung einiger Zuge
WlaJących
kro
ow
c:es frUhagyptischen Konigsbildes),
N
v
••
,
'
'
I'nteresu]'ący etnografa
artykuł,
przedstawiający
Jest to mezmlerme
, , '
'
'
..
nko'w
"
naJ'wczesmeJszych
okresow
starozytnego
róbę interpre t aCJI rysu
'..'
r-aństwa egipsldego, obrazujących królów z najstarszych dynastn. ~nacz~me
p
zego"IO'\Vubl'oru ozdób emblematów władzy, figur thenomorflczs7ere"U szc
"
't
Eg'p
;'~'cho aktów rytualnych, wykonywanych przez w:adców, Starozy nego
I
~.~ a~tor wyjaśnia głównie materiałami etnograflcznym~, ~ o~ok tego słO~_
'j'
, Tą drogą dochodzi do wniosków które rzucaJą sWlatło na prze
X' 1 {Owym!.
. h' t
czny okreo
~.;storyczny okres dziejów Egiptu. Wiadomo naogó~, ze IS O~y
'lo:
, "w EgI'ptu wyznaczony ]'est przez pisarzy Starozytnego Egiptu, okres
(iZlelO
'k 'l'
Eg'ptu
", . d nastiami, a w ich ramach postaciami indywidualnymi
ro ow
I
.
l1)ml y
. t
MeneO dziejach z okresu przed najdawniejszym
władcą Eglp u .
,,
k'l
Hor Aha na starozytnych
ry~cm ,- (którego należy utozsamlc z ro em,
,,'
osiadać'
sunkach egipskich), kronikarze
Starożytnego E~IP.tu Zd;h b~ęó:l~ ~erosów.
żadnych tradycji. Okres przed Menese:n wypelmaJr~ ~zą n;ekt;rYCh władców
Ze', czasÓW 5 dynastii znano jednak Jeszc,ze n.az:Sli~o~vali odtworzyć obraz
z okresu przed Hor Aha. Badacze nauKoWI,
'd'
w założeniach rodziejów Egiptu z owego okresu. Autor kontynuuje t~ I eę, mys'leniu ludów
d ' a gra teza o magicznym
zumowania
jego rolę zasa mcz.
,. .
Nt '-b t (Zóser)
; wotnych
I tak np.. analizująC stroJ rytualny
kroia
,fJ
.. ' .
p.er,
.'
,
't
lko chrom dZięki swym
3 dynastii autor stwierdza,
ze "ublOr me Y
,
l także
"
"
"
d
l wami atmosferycznymi,
a e
materialnym
własclwosClOm prze
wp y
'l
ściwości".
. '
moc silę przez zawarte
w mm w a
,aale noszącemu go
,
'j' . k'ch uzdolnień psa,
,
.'
łowca nabywa mys IVvS l
p~zez noszenlle PSltegO ~f:r:~
w jakich dawni królowie egipscy bywaVirskazuląc e emen Y u
,
,
'k
uspensoj~ przedstawiani,
autor komentuje szczegóły taj~ieg~ ,:tro~u~n~:r sfartuszki
O
rium, (jedyny strój rytualny
zoser,a),. °lgO~ PsSlz'e:eg :mblemat6w
władzy
".
l ki pasterskie I wie e m,
biodrowe, troJzęoy, as
"
ł d
E i tu są przedstawiani
na różi czynności rytualnych,.
w Jakl~h. w, a CYfak~~h kulturowych, Obraz wład-
=
'l
ro
nych ~Y:~~ek:Chd~n~i~~~:ow;~~~~I:~I:a~CZYl swoje rozważania, wyrósł n~
cy eg,lP
.g . '
l'
h do kilku różnych zespołów kulturowych. Proce~
podłozu faktow na ezącyc
.
k
" dolinę Nilu zamieszna
tym
że
w
owym,
przedhistorycznym
o reSle,
"
'ł
po lega
'
.' .
h
. chłopi-koplemacze
pokiwało szereg socjologicznie zrozmcowanyc , grup,
,t
owiec' i kóz
.
t
b dla koczowmcze grupy pas erzy
nomadzi-hO~OWcy I pas er;e
y Ni{U W bagnistej delcie mieszkali rybacy
lt
na wschodmm obsz,arze
e Y
ci ględem kulturowym zróżnicowany
i łowcy hipopotamowo Na ten, po wz
,
rb" k'
które zawładobszar wtargnęły koczownicze, łowieckie plemIOna I IJS Ie,
nąwszy Egiptem doprowadziły go do scalenia. Proces scalania, dokonywany
przez podporządkowanie
poszczególnych grup drogą przemocy, bądż pokojowej polityki, powodował włączanie do emblematów królewskiej
władzy
oraz do cyklu dorocznych czynności rytualnych,
wykonywanych
przez
królów Egiptu, szeregu kulturowych
składników, które były cechami specyficznymi poszczególnych kultur, wchodzących w skład starożytnego
Państwa Egipskiego. Tak więc np. psi ogon w stroju Zosera, to magiczny znak
łcwców, noszony jeszcze w historycznych
czasach przez Libijczyków.
Także ureusz należy do kulturowego zespołu nomadów libijskich. Charakterystyczny fartuszek wiązany z sitowia, stanowiący składnik stroju królewskiego na rysunkach
pochodzących
z okresu średniego królewstwa,
jest prastarym ubiorem noszonym przez myśliwych z nad Nilu, polujących
na hipopotamy.
Berła w kształcie lasek pasterskich wskazują na związki z grupami pa~terskimi itd. Istotne zainteresowania
ekonomiczne najdawniejszych
królów
Egiptu w pomyślnych zbiorach rolniczych odzwierciedlają
rysunki, przedstawiające m.in. królów w rytualnej ceremonii zasiewów, żniw itp.
Analiza szczegółów na rysunkach prowadzi autora do wniosku, że rozwój politycznej
władzy królewskiej
w najdawniejszych
dziejach Egiptu
powodował zetknięcie się różnych światów kulturowych.
Dla ściślejszego
związania poszczególnych ludów z osobą królewską, poszczególni królowie
Egiptu, zachowują pewne tradycyjne
cechy swoich przodków, przyswajali
sobie idee i rytuały podbitych ludów, Już w początkowym okresie, uznawanym jako historyczny, a więc za królów: Skorpiona, Narrnera i Hor Aha,
proces o którym mowa, był tak dalece zaawansowany, że pierwotne znaczenie ·niektórych emblematów władzy zostało zapomniane. Zapomnianą i zmienioną została wykładnia
idei, która
leżała u początku
zróżnicowania
Egiptu na Dolny i Górny. Z faktów tych można z wysokim prawdopodobieństwem wywieść wniosek, że podbój doliny Nilu przez jednoczących Egipt
nomadów odbył się przed najwcześniejszymi
tradycjami
"historycznymi".
Przemawia za tym również i stwierdzenie archeologiczne, że okres ograniczonych kultur lokalnych w Egipcie zamyka kultura
okresu Negade II,
która ma charakter
wyrównujący
kulturowy poziom tych zróżnicowanych
pod względem kultury obszarów. O długości tego okresu nic nie wiemy.
Jednak ów proces wyrównawczy nie był - zdaniem autora - wynikiem
jedynie stosunków
handlowych,
lecz także uwarunkowany
politycznym
scaleniem. Potwierdzenie
tego możnaby widzieć w ceramice tego okresu,
w mocno rozpowszechnionych
naczyniach z malowidłem statku. Ow statek
ll10żnaby tłumaczyć
zwyczajem królewskim
- odbywania
co dwa lata
podróży wodnej Nilem dla ściągania danin. Istnieją rysunki skalne, na
których właśnie na takim statku król podróżuje. Jakkolwiek
fakty te
oceniamy, jedno zdaje się być zupełnie pewnym, mianowicie że zetknięcie
i scalenie się kilku różnych kultur w jedną charakterystyczną
dla Egiptu
�321
320
kulturę musiało zaistnieć w okresie poprzedzającym
nazywać historycznym
okresem dziejów Egiptu.
W. EBERHARD:
Zmiany
w
wych
rodzin
w południowej
Families in Southern Turkey).
strukturze
Turcji.
epokę. którij zwykło się
r o d o w e j c z o ł 0(Change in Leading
Wiejskie i miejskie osiedla w Turcji wykazują pod względem struktury
społecznej ogromną różnorodność. Jest to wynikiem procesów historycznych,
jakie zachodziły na tych terytoriach.
Niektóre miasta mają za sobą kilka
tysięcy lat historii; jako centra handlowe stwarzały
korzystne warunki
dla przyjmowania
wpływów ze strony cudzoziemców
i mniejszości narodowych. Tymczasem ośrodki rolnicze wykazują tu zdumiewającą
statycznbść i małą zmienność. Zagadnienia te znalazły jak dotąd bardzo nieliczne
i słabe opracowania.
Autor zajmuje się procesem zmian, jakie zachodziły
w wewnętrznej
strukturze
kilku znakomitych rodów w miastach Antakya
(w pobliżu granicy syryjskiej)
i Hassa (przy drodze Antakya-Iskenderun
Gaziantep) - w prowincji tureckiej
Hatay. Każde miasteczko
i miasto
tej prowincji posiada kilka przodujących w życiu społecznym rodów. Są to
rody dawnych naczelników plemiennych, osadzonych tu przymusowo wraz
ze swymi grupami poddanych przez władców otomańskich,
albo rodziny
dowódców wojskowych. Rody naczelników plemiennych,
niegdyś nomadów
zmuszonych przez władców tureckich do życia osiadłego zachowały przez
długi czas wiele zwyczajów właściwych ustrojom pasterskich
ludów. Małżeństwa były zawierane jedynie między członkami rodów tej samej kategorii. Po ostatecznym
przystosowaniu
się do życia osiadłego, po przestawieniu się na uprawę ziemi dawne tradycje poczynają się tu załamywać.
Zazwyczaj ziemię otrzymywała
od rządu cała grupa nomadów; naczelnicy
otrzymywali jej więcej niż zwykli członkowie. Ci ostatni, nastawieni zrazu
na tradycyjną hodowlę zwierząt, nie bardzo się o ziemię troszczyli. Ulegając
nadal tradycji stosunków pasterskich, uważali za naturalne, że dysponowanie ziemią należy do dawnych ich naczelników. Dzięki temu rody naczelników stawały się faktycznymi
właścicielami
znacznych latyfundiów.
Włości
swoje oddawali zrazu w pańszczyznę syryjskim felahom, a niebawem swoim
dawnym współplemieńcom,
skoro ci ostatni zaczęli przyswajać sobie technikę uprawy ziemi. Tą drogą tworzyły się stosunki feudalne. Aby umocni:::
swoje pozycje, starali się o stanowiska państwowe administracyjne.
Czynnikiem, jaki wykorzystywali
również do te/i,o celu było zawieranie małżeństw. Dawny tryb zawierania
małżeństw utrzymuje się nadal. Wreszcie
szereg zjawisk spolecznych i gospodarczych, pojawiających
się jako zapowiedż socjalnych i ekonomicznych reform powoduje, że ostatnio przedstawiciele tych rodów coraz liczniej przechodzą do zajęć zawodwych takich, jak
adwokatura,
sądownictwo, inżynieria itp.
M. VANOVERBERGH:
Religia
':Religion and magic among the Isneg).
m a g ia
I s n e g ó w,
C z.
IV
Jest to 4 część rozprawy, której pierwsze dwie części ukazały się w tomie 48 Anthroposu
(patrz, "Lud", t. 41; 1954 s. 978 i 983), a część 3. w zes7.ycie 1-2 tomu 49. W części tej autor opisuje 2 rodzaje ofiar, jakie Isnegowie składają dla zapewnienia
sobie indywidualnej
pomyślności w zdrowiu i gospodarce. Poza tym autor opisuje zabiegi magiczne, wykonywane na
szkodę osobistych wrogów tego, który praktykę tę podejmuje, oraz rodzaje
amuletów sporządzanych
i używanych przez Isnegów.
F. J. NICOLAS: Z a g a d k i l u d u E l a z G ó l' n e j Vol
rEnigmes des L'ela de la Haute Volta (A.O.F.).
t y (A.O.F.)
Autor przedstawia zagadki ludu Ela z Górnej Volty. Po krótkim wstępie,
wyjaśniającym
etymologię słów se sok'eme oraz sesonUT, jakimi zagadki te
w języku tego ludu są oznaczone, autor określa sposób stawiania zagadek
i ich rodzaje. Z kolei podaje teksty fonetyczne i ich tłumaczenie.
Artykuł
kończy glosarium i obszerna bibliografia.
G. COSTA:
Law).
Kodeks
prawny
ludu
Garo
(The Garo
Code of
Lud Garo mieszka w krainie Assam na północnym pograniczu Bengalii.
Lud ten nie posiada coprawda
pisanego kodeksu praw, tym nie mniej
przestrzega
on swoich praw. Prawa tego ludu posiadają
określenie
na
które składają się trzy słowa: Asimalia,
Dakmalia,
Nima.
1. Asimalia:
słowo nie mające odpowiednika
w innym języku. Pochodzi
od legendy oparze małżonków A s i i M a l i a, którzy popełniwszy ciężką
zbrodnię zginęli wskutek tego gwałtowną
śmiercią. W pojęciu zawartym
\v słowie asimalia
tkwi idea, że człowiek winien unikać tego, co wywoJuje gniew duchów. W tej kategorii nakazów i zakazów wymienia się między innymi: powinność przestrzegania
dni w których powszechnie
odbywają się ceremonie oczyszczania;
zakazy zawierania
małżeństw w kręgu
osób spokrewnionych;
zakazy ścinania.
drzew, porastających
miejsca,
uznane jako siedziby duchów itp.
2. Dakmalia:
Ideą tego słowa jest: "Nie czyń tego". W tej kategorii
zakazów mieszczą się prawa, które możnaby określić jako moralne, cywilne,
kryminalne
i karne. Autor wymienia m.in. przestępstwa
w rodzaju cudzoióstwa, nakaz:.' religijneobchodzenia dni świętych, czynienia dobrych
21 "Lud".
\. XLIV.
�323
32,2
uczynków, zakazy obmawiania,
ośmieszania, kłótni, bitek,
nia małżeństw, prawa dziedziczenia i wydziedziczania.
normy
zawiera-
3. Nima: obejmuje grupę tradycyjnych
przepisów' postępowania
w ż~.' codziennym. Przekraczanie
ich nie jest karane, ale nieprzestrzegame
~l~h konwencjonalnych
norm ma charakter
naruszenia
ety~iety i dobre~o
~~yczaju. Do tej kategorii
przepisów
należą np: zwyc.zaJe uprz~dzama
okrzykiem o zbliżaniu się do strumienia
lub rzekl w mleJscu, gdzle zazwyczaj
się kąpią,
itp.
E. A. WORMS:
P l' e h i s t o l' Yc z n e l' y S U n k i s k a l n e z n. a ~
górnego
biegu
rzeki
Yule
w północno-~achOdnleJ
A u s t l' a l i i (Prehistoric Petroglyps of the Upper Yule RlVer Noth-West
Australia).
Autor podjął w 1952 r. drugą ekspedycję do Wamerany w rejonie górnego biegu rzeki Yule, na południowy-wschód
od a.u~t~~lijskiegO po:tu
Hedland. Odkrył tam pięć galerii rysunków skalnych l SClsle oznaczył .lch
geograficzne położenie. W języku Australijczyków
tego regionu rYSU~kl te
noszą nazwę "mani".
Rdzeń tego słowa pochodzi od słowa o~naczaJące~o
rękę. Rysunki są wyryte n agranitowych
skałach i przed~tawlaJą
postacle
ludzi oraz zwierzęta.
Te ostatnie
są w rysunkach
OPls~wanych prz~z
autora raczej reprezentowane
nielicznie, w sumie 14 rysunkowo p:zeds~a~la
psa _ dingo, pytona, kangura, emu oraz iguana. Narzędzia są mel~czne l n~ewyrażnie ujęte w rysunku. Autor widzi w tych rysunkach
zJawlsk~ ZWlązane z tradycyjnymi
obrzędami religijnymi tubylczych Australczykow.
A. BURGMANN:
G l' a m a t y k a L i l' Ó w (M e 1a n e s i a)
N e u h a u s 'a
(Karl Neuhaus Gramatik des Lir).
K a
l'
ol a
Lihir (Lir) to nazwa jednej z wysp, znajdującej
się w gru~~e 4 wysp
u wschodniego
wybrzeża
Nowej Irlandii
(Nowej Meklenburgn).
~yspę
zamieszkuje 3522 mieszkańców. Język tych mieszkańców został z~nahzow~ny, a gramatyka
opracowana
przez misjonarza Karola Neuhaus a. RękoP1S
pracy ukazał się jako 20 tom Mikro-Biblioteki
Anthropos.
B. FAVIE:
Gramatyka
języka
Menorhonów.
P.A.M. G~c h e t' a (La gramaire
de la langue menomonie
duo P. Antoine Marle
Gachet).
Menomonowie - to nazwa indiańskiego plemienia z grupy Algonkinów,
powstała
z indiańskiego
słowa manominiwl"k
(manomie . dziki owies,
ininiwo~
= ludzie, = ludzie dzikiego owsa). Autor omaWla pracę Ga~hettil, której rękopis ukazał się na taśmie filmowei.
jako 21 tom MlkroBlblioteki-Anthropos.
Analecta
et Additamenta:
W dziale tym znajdujemy:
Interesujący artykuł
J. Chelhoda o symbolice
sandałów
w obrzędowości
i rytuale arabskim.
Artykuł K. H. M e n g e s a pl. Przyczynek
do socjologii
językouego
obszaru
Moando
(Zur
Soziologie
des
Moando-Sprach-
J. Stuppa artykuł o czuwaskiej pieśni ludowej w języku Czeremisów. P. W. Buehlmanna
krótką
informację
o konferencji
misyjnej
afrykanistów.
J. Szoeverffyego - przyczynek do zagadnienia pewnej kategorii wierzeń ludowych (o podróży do nieba, Himmelsbootfahrer).
M i s c e II a n e a: Z ciekawszych
dla etnografa notatek w dziale tym
na wzmiankę
zasługują:
Uprawa
ziemi
za
pomocą
łopaty:
Występuje ona w Europie i Azji przed uprawą sprzężajną oraz obok niej.
W średniowieczu
zasięg tego zjawiska obejmował głównie środkową i zachodnią Europę, skąd rozszerzał się na Skandynawię,
potem na wschód
i południowy
wschód Europy.
Jest to łopata
drewniana
z brzeżnym
okuciem. Wyra żną granicę tego zasięgu stanowią
na zachodzie Pireneje
i na południu Alpy. W ikonograficznych
dokumentach,
na których widzimy
łopaty, pewną rolę odgrywa nie tylko znaczenie łopaty, jako narzędzia,
ale również wierzenia z nią związane.
gebietes).
N a j s t a l' s z e z w i e l' z ę t a d o m o w e: U ludów indoeuropejskich
prawdopodobnie
najdawniej
oswojono psa, kurę, świnię, owcę i kozę·
Późniejszym było oswojenie bydła rogatego, a najpóźniej - konia. Ofiary
z konia podniesione zostały do rzędu najwyższego. Należy się liczyć z tym,
że ludy indoeuropejskie
już w najdawniejszym
okresie znały prymitywną
uprawę ziemi.
P i e s: O pochodzeniu
psa domowego
pewne. Problematyczne
jest wywodzenie
Istnieją ważkie argumenty, przemawiające
chodzenia psa.
sformułowano
hipotezy niezbyt
niektórych
ras z rasy wi:kow.
na rzecz monophyletycznego
po-
A z j a t y c k ie p o c h o d z e n ie
p o l u d n i o w o - a m e l' y k a ńs k i e j t e c h n i k i o b l' Ó b k i m e t a l i. Analiza form narzędzi, broni.
igieł, motywów zdobniczych i techniki obróbki metali, poznanych w kulturze
ludów zachodnich na kontynencie poludniowej Ameryki, pozwala na wniosek, 7.e technika ta została przeniesion;
z Azji, mianowicie z Chin i obszarów Azji południowo-wschodniej.
Liczyć się należy z dwoma falami kulturowymi, jedną między VIII-IV
W. p.n.e., a drugą między IV-I
w. p.n.e.
Chronologię tę potwierdzają
badania przy użyciu C H. Głównym ogniwem
tych fal kulturowych
był obszar porożony znacznie dalej na zachód, mianowicie tzw. obszar "wędrówek pontyjskich"
w IX-VIII
w. p.n.e.
Typy
pasterskich
kultur
środkowej
w s c h o d n i e j A z j i. O ile pasterskie
kultury
21*
i południowopołudniowo-zachodnie
i
�324
325
Azji zdają się rozwijać
równolegle
do intensywnej
uprawy
ziemi i to
jako specyficzna droga rozwoju, pasterstwo
środkowej Azji wyrasta z leśnych kultur
Syberii. Szamanizm,
scapulomancja,
skórzany
ubiór i inne
('lementy kulturowe
wskazują
raczej na Syberię niż na Chiny lub Iran.
Interesująq
jest m.in. wzmianka
o gwiżdzących strzałach,
jakie
wali niegdyś niektórzy wojownicy stepowych ludów Azji Środkowej.
stoso-
Do zagadnienia
kultu drzewa znajdujemy
informację
(O. V i e n n o t,
Le cult de l'arbre dans L'lnde ancienne, "Annales du :vIusee", Guimet, t. 59,
Paris 1954). Analiza ceramiki, pieczęci, amuletów i innych pozwala znależć
potwierdzenie
dla przypuszczenia,
że kult drzewa był cechą wielce charakterystyczną
dla praŁohistorycznej
kultury w dolinie rzeki Indus.
Stosunki między Egiptem a Kretą, są przedmiotem
rozprawy
J. Vercouttera
(zamieszczonej
w "L'Orient
Ancien Illustre"
t. 6, Paris, 1954\.
Stosunki te są natury pokojowej, handlowej i datują się od około 2200 lat
p.n.e. Egejczycy dostarczali
Egiptowi wyrobów ze srebra i złota, pośredniczyli w handlu miedzią, kością słoniową, lapis lazuli. Pod koniec drugiego
ty siąclecia p.n.e. stosunki
te urwały się gwałtownie.
Interesującą
jest wzmianka o przypuszczalnym
pochodzeniu
amerykań"kiego kopieniactwa.
Wielu amerykanistów
wyrażało pogląd, że amerykańskie kopieniactwo
jest rodzimym
zjawiskiem
kulturowym,
rozwiniętym
w oparciu o tutejsze rośliny uprawne.
Tymczasem badania botaniczne wykazaly, że rośliny, które uchodziły za rodzime rośliny Ameryki, pochodzą
ze Starego Świata. Legenaria, palma kokosowa, kukurydza,
pewien gatunek bawełny - zostały do Ameryki przeniesione
przez wędrówki
kopieniaczy ze Starego Świata.
Tytoń, mandioka,
pomidory,
orzechy ziemne, kartofle,
pieprz i różne
gatunki fasoli są coprawda
rodzimymi
roślinami
amerykańskimi,
jednak
z roślin dziko rosnących
zostały roślinami
uprawnymi
w sposób, w którym widać zastosowaną
technikę
uprawy
roślin pochodzącą
ze Starego
Świata. Tym samym zjawiska te potwierdzają
przypuszczenie,
że kopieniactwo amerykańskie
jest techniką zaniesioną tam przez ludy pochod'zące
spoza kontynentu
amerykańskiego.
Każdy z zeszytów 49 tomu "Anthroposu"
zawiera dział B i b l i o g l' ap h i a, w którym omawiane są aktualne nowości wydawnicze
z dziedziny
historii kultury, antropologii
i języko'znawstwa,
głównie z lat 1952-1954.
Uzupelnieniem
tego dzialu jest wykaz .nPubJicationes
recentes"
orientujCiCY w aktualnych
\\lydawnictwach.
Wreszcie każdy z omawianych zeszytów
zawiera spis nadesłanych
do redakcji czasopism; tytuł czasopism uzupelniony jest wykazem artykułów
stanowiących
treść poszczególnych
perio{1yków.
Tad.-usz
Wróblewskt
L'ETHNOGRAPHIE,
de Paris).
nr 47, rocznik
1952 (wyd.:
Societe
d'Ethnographie
Treść zeszytu zawarta
jest w pięciu działach, z których pierwszy dotyczy historii doktryn
i metod etnicznych,
drugi historii etnicznej, trzeci
etnografii, czwarty antropologii etnicznej a piąty jest kroniką działalności
Towarzystwa.
LFIS MARIN: Studia
etniczne
w 1950
r., przedmiot
ic h
a z i s t o t a, s t o s u n e k d o i n n y c h n a u k o c z ł o w i e k u
i s t a n m e t od. (Les etudes ethniques en 1950, la nature de leur objet et
leur propre nature, leur relations avec les autres etudes portant sur l'homme, l'etat de leurs methodes).
o
l'
Artykuł ten, niewątpliwie
interesujący
polskiego etnografa, jest niestety
napisany stylem zawiłym, w którym zasadnicze idee autora tracą wyrazist(j~ć. Treść jego jest bardziej zrozumiała dla czytelnika, któremu z poprzednich numerów tego czasopisma
znane są metodologiczne
i organizacyjne
problemy
francuskiej
etnografii.
Przed przystąpieniem
do zreferowania
zasadniczej
treści należy zwrócić uwagę na znaczenie terminu
!'et.hnique
()ra:~ sens w jakim autor go używa. Znaczenie to wiąże się z organizacyjnym
~chematem
francuskiej
nauki oraz grupy dyscyplin
obejmowanych
miaIlem nauki
o czlowieku.
Jak
na to wskazują
działy,
na
jakie
rozczłonowany
jest układ treści w omawianym
zeszycie "L'Ethnographie",
~I'ancuska etnografia
obejmuje
szerszy zakres zagadnień
niż etnografia
\V Polsce.
Do zadań etnografii L. Marin zalicza humanistyczne
studia nad
czlowiekiem
i jego działalnością,
której wyrazem jest cywilizacja.
Mianem
etimique określa więc naukę o cywilizacjach
i badania nad nimi. Trudno
,"ywnioskować,
dlaczego autor unika określenia
kultura,
ze względu jednak na to że terminu "cywilizacja"
używa najczęściej w znaczeniu, w jakim
w polskiej literaturze
etnograficznej
i archeologicznej
używa się słowa
..kultura", recenzent przyjął w tym przypadku
taką interpretację
tego terminu.
•.
We wstępnej
części artykułu
autor charakteryzuje
ogólne uwarunkowania rozwoju ludzkiej wiedzy, dzięki którym możliwy jest postęp i rozwój procesu poznawczego. Podstawą tego procesu jest wrodzone ludzkiemu
umysłowi dążenie do logicznego grupowania
idei \\1 zespoły coraz rozleglejs'~ych wiadomości. Sposób organizowania
tych czynności umysłowych, które
'~mierzają do wykrycia i określenia prawidŁowości zjawisk ujmowany
jest
terminem
m e t o d a. Wyniki tej pracy ludzkiego
umysłu wykazują
że
Wspólczynnikiem
ich jest wzrastająca
jasność idei oraz logika klasyfikacji.
Z drugiej strony określenie
tych czynności konkretnymi
terminami
oraz
słownictwo,
jakim człowiek posługuje się, ma ogromne znaczenie dla rozszerzania i upowszechniania
wiedzy; "wiedza [pisze autor] jest doskonałym
�326
sformułowaniem
języka" (s. 4). Toteż jasność, precyzyjność,
jednoznaczność
terminów
używanych
w języku naukowym
ma znaczenie
podstawowe.
Słownik naukowego
języka powinien być pod każdym względem doskonały. Musi on zawierać pewne sobie właściwe cechy. Nie może jednak być
nacechowany
hermetyzmem,
który czyniłby zeó narzędzie szczuplej grupy
elitarnej, wtajemniczonej
w arkana dyscypliny naukowej".
Przytaczając
artykuł
Deniker'a
z Wielkiej
Encyklopedii
Francuskiej
(wyd. z 1885 r.) autor wykazuje jak kształtowały
się pojęcia "etnografia"
l "etnologia" w latach od 1839 do 1885. Polemizując z podanym przez Deniker'a ujęciem zadaó etnografii, Marin stwierdza, że cywilizacje "są w istocie swej t y m s a m y m, niezależnie od tego czy są one mniej czy więcej
rozwinięte" (s. 11). Nawet wtedy gdy stanowią w pewnej epoce na dużym
obszarze stosunkowo jednolitą całość, w przyszłości ulegną lub mogą ulec
zróżnicowaniu
pod wpływem czynników
geograficznych,
tendencji
ducha
ludzkiego, walk ideologicznych,
społecznych czy politycznych
i religijnych,
pod działaniem postępu nauki oraz innych czynników. I o tym trzeba pamiętać, że zróżnicowania
te mają cechy regionalne,
klasowe i zawodowe
oraz, że cywilizacja w procesie swego rozwoju stale natrafia na opory tych,
których pozbawia przywilejów
oraz korzyści, i że postęp dokonuje się poprzez wysiłki bądż elity, której przykład
oddziałuje
na społeczeństwo,
bądż rewolucyjnych
mas (s. 11).
W rozdziale drugim autor charakteryzuje
ogólne osiągnięcia nauki, które
w połowie XIX w. przyczyniły
się szczególnie do roz\'vinięcia klasyfikacji
nauk i studiów w dziedzinie wiedzy o człowieku.
W rozdziale III autor omawia wysiłki i osiągnięcia pionierów nowoczesnych studiów i nauki o człowieku oraz ich szkoły. Zastrzegając
się, że nie
kieruje się szowinizmem,
wskazuje,
że tymi, którzy wnieśli zasadniczy
przełom w naukę o człowieku są August Comte, Broca i Claude Bernard.
Z nicll August Comte (1798-1857)
dał podwaliny socjologii, widząc w niej
koronę wszech nauk humanistycznych.
Broca (1824-1880)
sformułował
założenia podstawowe
antropologii,
wierząc, że ta nauka uszczęśliwi
ludy
i narody. Claude Bernard
(1813--1878),
założyciel Francuskiego
Towarzystwa Etnograficznego
w Paryżu (1859), widział w etnografii
naukę, która
ludzi uczyni lepszymi i poprawi los ludów zacofanych w rozwoju. Koncepcja
antropologii jaką rozwinął Broca obejmowała nie tylko nauki o somatycznych cechach człowieka, ale także studium działalności ludzkiej, jej ujęcie
przeslrzenne i czasowe. Obok tego do antropologii włączył Broca filozoficzne studium o człowieku,
a także studium praktyczne
działaó ludzkich
w dziedzinach
takich,
jak ekonomia, polityka,
wychowanie
i in. Również takie zagadnienia
jak charakterologia,
psychologia ludów, zagadnienie
genezy embriologii były przedmiotem
intensywnych
zainteresowaó
antropologii. Tak 5zerokie zrazu ujęcie antropologii
uległo jednak zupełnemu
przeobrażeniu;
dokonali tego uczniowie szkoły Broca. Większość z nich
327
doszła do wniosku, że szereg przedmiotów,
zrazu włączonych do antropologii, nie da się sprowadzić do jednej dyscypliny. Fod koniec XIX w. zostały wyłączone
z antropologii
studia dotyczące psychiki. etniki, socjologii.
Antropologia
ograniczyła
się do studiów nad soma tyką i zróżnicowaniem
ras ludzkich.
O ile Broca - zdaniem Marin'a - położył podvJaliny pod cały systemat
nauki o człowieku, o tyle August Comte był tym, który wskazał nauce
miejsce w ogólnym systemie nauk. Klasyfikacja
Comte'a stała się jednym
z podstawowych
założeó nauko""ej metodologii w drugiej połowie XIX w.
i to nie tylko we Francji. Dla zadośćuczynienia
wzrastającym
potrzebom
w zakresie sklasyfikowania
wielu nowopowstających
dyscyplin musiała
ona ulec dalszej rozbudowie.
Taka rozbudowa
dokonana
została m.in.
w dziedzinie nauki o człowieku. Dokonali jej uczniowie Comte'a, socjologowie, uczniowie Broca i jego szkoły antropologicznej,
jak również uczniowie
Claude Bernarda, etnografowie.
O ile stosunkowo łatwo i prędko nastąpiło
wyodrębnienie
się antropologii i etnografii, o tyle silne były więzy łączące
zagadnienia
etniki z psychologią,
a w szczególności z tym jej działem,
który nosi nazwę etnopsychologii.
Istotne różnice, jakie pod względem
metod pracy dzielą te dwie dyscypliny zostały przez uczniów Claude Bernarda sformułowane
i w konsekwencji
etnopsychologia
- zdaniem Marina
pozostała w szeregu nauk psychologii. Tak przebiegał proces, w trakcie
którego nauki etniczne zostały wyodrębnione.
Ich przedmiot został ustalony
jako studia nad cywilizacjami
(l'etude
des civilisa.tions).
Wykazane zostały
związki, jakie istnieją między faktami etnicznymi,
jako kompleksem
zjawisk. Określone zostały zasadnicze metody pracy w tej dziedzinie. Stan ten
osiągnięto na początku XX w.
W IV rozdziale
w 1950 r.
autor
przedstawia
stan
studiów
etnicznych
we Francji
Trzeba było długiego czasu aby dojść do stwierdzenia,
że cywilizacje
tworzą całość zjawisk o tej samej istocie; że ich składniki mimo swej różnorodności posiadają
tę samą naturę; że wytwory działalności
człowieka,
powstają, rozwijają się, rozprzestrzeniają,
zmieniają, giną, czyli że podlegają własnym prawom. "Istotą każdej cywilizacji
[pisze autor] jest to, że
jest ona sharmonizowana
z zespołem idei, przy pomocy których członkowie danej społeczności normują swą działalność wewnętrzną
i zewnętrzną"
(s. 53). Są to "idee" nawet jeśli chodzi o te składniki, które uzewnętrzniają
i konkretyzują
się jako pożywienie, odzież, pomieszczenie,
narzędzia ... Są
to idee, w myśl których składniki etniczne powstają, są użytkowane i przekazywane. Doświadczenie
uczy, że tworzą one zespoły, których elementy
wzajemnie
na siebie oddziaływując
są logicznie skoordynowane.
Normują
one zazwyczaj wewnętrzną
i zewnętrzną działalność ludzi o tyle, że podlegają zmianom (s. 54). Idee są koncepcjami
wspólnoty społeczeństwa,
które
�...t.;
328
je realizuje. Ich ogół właściwy dla danego społeczeństwa
stanowi o typie
cywili za cji.
Z kolei omawia autor osobliwe zjawisko
wywołane
w swoim czasie
przez rozkwit i sukcesy niektórych dyscyplin, które polegało na tendencji
do predominacji
danej dyscypliny w ogólnej nauce o cywilizacji. Jako typowy przykład wskazuje na sukcesy lingwistyki
i jej pretensje
do ostatecznego rozstrzygania
zagadnień etnicznych w oparciu o stwierdzenie, że język:
odzwierciedla
fakta
kulturowe.
Podobną
tendencję
wykazywała
także
archeołogia,
psychologia
i religioznawstwo.
Zatriumfowała
jednak idea,
w myśl której "cywilizacje tworzą całość o tej samej istocie. Ich składniki,
niezależnie od swego znaczenia bądź ideologicznego, bądź praktycznego,
są
tożsame w swej istocie" (s. 55).
Poszczególne dyscypliny, stosując do całości zjawisk kulturowych
odrębne, sobie właściwe metody badań, mogą jedynie na podstawie wspólnego
mianownika,
jakim jest zasadnicza idea przedmiotu ich poszukiwań, sumować rezultaty ich pracy. Istotnym więc dla osiągnięcia pomyślnych, postęp
warunkujących
wyników w tej dziedzinie jest ścisłe określenie ram danej
dyscypliny i metod, jakimi winna się ona posługiwać. Omawiając to zagadnienie w odniesieniu do "etniki", którą autor ujmuje tu w sensie etnografii,
Marin odsyła czytelnika do arykułu Table d'analyse en etnographie
(Czasopismo "Ethnographie"
art. z dnia 15 IV 1926 r.). Zasadniczymi
kategoriami faktów etnicznych są: kultura materialna,
duchowa i społeczna. Z nich
składa się każda cywilizacja.
Działami
kultury
materialnej
są według
Marina:
pożywienie,
ubiór, urządzenie
wnętrza,
zbieractwo,
rolnictwo,
rybołówstwo,
łowiectwo itd. W kulturze
duchowej:
język, pismo, wiedza
z zakresu
geografii,
historii, techniki,
tradycje
moralne,
wierzenia
itd.
W kulturze społecznej: działania o charakterze
społecznym, foriny rodziny,
organizacji
narodowej,
organizacje
obieralne,
zawodowe itd. W studiach
nad poszczególnymi
składnikami
kulturowymi
najprostszym
elementem jest
ten który okazuje się w praktyce
podstawową
jednością. Może nim być
część w zakresie pożywienia,
część odzieży, sprzęt w zakresie umeblowania itp. Każdy taki składnik podstawowy
składa się z szeregu szczegółów
jednostkowych
(jak np. \v odzieży krój, zapięcie itp.). Te szczegóły jednostkowe winny być głównym przedmiotem
studiów opisowych. Z kolei autor
omawia ogólnikowo cechy faktów etnograficznych,
zwraca on uwagę na to
że formy poszczególnych składników kulturowych
tworzą szeregi, w których
poszczególne zjawiska są bogato zróżnicowane.
Jest rzeczą wielce istotną
stwierdzać, w jakim stopniu zróżnicowanie
to odzwierciedla
się w języku.
Każda kultura
to zespół elementów ska'liających się na nią. O ile w procesie badawczym,
Vi monograficznym
studium, można badaniu poddawać
poszczególne elementy wyodrębniając
je, o tyle właściwe rozumienie
jest
możliwe jedynie przez uwzględnienie
zespołu, w jakim występuje i uwarunkowań. Każda kultura podlega ciągłym zmianom, zróżnicowaniom,
mo-
",.
'j!'
~ •• 1.
•• ~
32g
dyfikacjom. Ta cecha różni istotę badal'l etnograficznych
i wyklucza tworzenie metody porównawczej
w etnografii na wzór biologii (rasy, odmiany, typy,
gatunki). Wystrzegać
się należy tej naturalnej
tendencji
naszego umysłu
w klasyfikowaniu
składników
kulturowych.
Klasyfikacja
faktów
etnograficznych,
oparta na podobieństwach
i pokrewieństwach,
jest w swei
istocie różną od klasyfikacji
biologicznej. W dalszym ciągu omawia autor
etnograficzne
uogólnienia.
Wyniki
prac etnograficznych
pozwalają
na
stwierdzenie
typu lub prawa. Autor w osiągnięciach tych widzi równowartość. Odkrycie nowego typu zjawiska jest jego zdaniem równowarte
z odkryciem prawa
dotyczącego
przyczyn
i skutków
(s. 61). Przy tej okazji
lVlartin poświęca dużo uwagi temu osiągnięciu francuskiej
etnografii, które
tam nosi nazwę "klasycyzmu".
Znaczenie
tego pojęcia określa
następujące zdanie Marina: "Le classicisme est un regulateur
des productions
intellectueJles
de tous genres, modelant
non seulement
les lettres et les
m'ts, mais les oeuvres, les conceptions et les methodes de toutes les activites
r umaines, politiques, economiques, sociales.
A son passage, Ie classicisme marque, plus ou mOins, tous les elements d'une civilisation"
(s. 61).
Etnografia
francuska
dała temu zjawisku najbardziej
płodną definicję.
w której uwzględniła
troistą cechę współczesnych
definicji
naukowych:
;lj oparła się o najdawniejszą
praktykę
w określeniu tego co klasyczne, tj.
scalające
danymi cechami zespół zjawisk;
b) w definicji
swej za wzór
przyjęła
(w interpretacji
pojęcia klasycyzm)
metodę biologiczną,
która
klasycyzm
rozumie poprostu
jako klasyfikację;
c) pod względem filozoIicznym zdefiniowała
"klasycyzm",
wskazując
na wzajemne uwarunkowania faktów kulturowych
z jednej strony i człowieka z jego cechami z drugiej strony. To pojęcie klasycyzmu
jest mocno zbliżone do pojęcia
wzorów kulturowych
w etnografii anglosaskiej
(przyp. rec.).
Z kolei autor zwraca uwagę na zagadnienia
etnograficzne,
związane ze
studiami
nad praktycznym
zastosowaniem
wyników
etnografii
(l'ethnodicee). Uznając ich wielką wagę, ostrzega równocześnie
przed zbyt pochopnym wytyczaniem
norm dla oddziaływania
na społeczeństwa
w rozwoju
zacofane. Wszelkie formy' celowego wpływani;)
:1<:1 przeobrażenie
istnieJących kultur, m.in. także regionalnych,
winny l::y t: bardzo ostrożnie i dokładnie studiowane.
Mogą tu bowiem zachodzić katastrofalne
w skutkach
błędy, wynikłe z porównywania
wartości zasadniczo nieporównywalnych.
Autor wskazuje na istotę i potrzebę pogłębienia
studiów porównawczych,
na przerost
w niektórych
pracach
etnograficznych
metody statystycznej
i demograficznej,
oraz na niedostateczne
często udokumentowanie
materiałów etnograficznych
i słabą ocenę analityczną
żródeł. Mówiąc o metodach
etnicznych podkreśla,
że wiele prac wykazuje od tej strony brak, że zaczerpnięte z dyscyplin zbliżonych metody nie są dostatecznie przystosowane
do specyfiki zagadnień etnicznych.
Rozdział V końcowy, zawiera ogólną ocenę i charakterystykę
stanu etnografii francuskiej
w 1950 r. Wielka obfitość wartościowych
prac z dzie-
�331
330
dziny nauk o człowieku, wielka ilość towarzystw etnograficznych
o rozmaitych kierunkach zainteresowań
(afrykaniści, amerykaniści, Akademia Malgaska i inne), czasopisma i wydawnictwa
ciągłe, ośrodki badawczo-naukowe -- oto osiągnięcia z których, zdaniem autora, Francja może być dumna.
Istnieją jednak także zjawiska, które są przeszkodą do pomyślnego i szybkiego rozwoju. Autor wskazuje jako przeszkody: a) zarysowującą
się tendencję do zajęcia hegemonii przez kierunek, który pod zmodyfikowanym
pojęciem etnologii usiłuje przejąć prymat w naukach o człowieku, b) rząd
francuski zbyt mało popiera wysiłki francuskich badaczy w tej dziedzinie.
Zhyt szczupłą jest zdaniem autora ilość katedr tym dyscyplinom poświęconych; c) badacze nie rozporządzają
dostatecznym, nowoczesnym wyposażeniem technicznym
i finansowym. Palącą potrzebą dla etnografów staje
się również obecnie wydanie encyklopedii względnie słownika etnograficznego.
.
Ogromne zainteresowanie
społeczeństwa francuskiego, tak uczonych jak
i szerokich rzesz amatorskich
publikacjami
zajmującymi
się zagadnieniami
kultur i ich rozwoju pozwala wnosić, że dyscypliny tu zaangażowane mają
przed sobą rozległe pole, w którym tak wiele pozostaje jeszcze do zrohienia.
CH. VIROLLEA UD: F e n i c k a l e g e n d a o k ról
nde phenicienne du roi Keret).
u Ker
e t (La lege-
T
Archeologi~zne
odkrycia i wykopaliska
w Ras-Shamra,
(starożytnym
Lgant na połnocnym
pograniczu
klasycznej
Fenicji) prowadzone
przez
A: Schaeff~ra doprowadziły do znalezienia glinianych tabliczek pokrytych
Pls~em khn~wym. Odszyfrowanie tych napisów, sporządzonych w dialekcie
zbhzonym meco do staro-hebrajskiego,
pozwoliło na odtworzenie
kilku
mitów, m: .i~. ~itu o królu Kerecie. Tabliczki i napisy pochodzą z XIV w.
~.n.e. Tre~c SWla?CZYo tym, że Fenicjanie, zanim stali się znanym narodem
zeglarzy l kupcow byli rolnikami.
a ich rolnictwo stało na stosunkowo
wysokim ~oziomie. Mit o którym mowa jest jedynym z mitów kopienia~z~ch. PO~lada on p~wne. analogie z. pod~bn~mi .mitami asyryjskimi,
babionskl~l. l legendamI. ktorych Wątkl znajdują Slę w najstarszych
pismach
he~ra.Jsl{1.ch.Cechą wspólną tych mitów jest idea, według której pomyślność
zblOrow l. dobro.byt zależy od tego, czy człowiek żyje i działa w sposób
sprawledhwy. Nle Jest zatem sprawiedliwość
ludzi rzeczą bezinteresowną.
Ker~t, podobme zresztą jak i babiloński Gilgamesh, jest coprawda synem
bogow, ale poza tym posiada cechy ludzkie. Epos opiewający dzieje Kereta
posiada luki .. Pewne jednak partie są stosunkowo kompletne [ pozwalają
od:~orzyc ~zleJe tego króla. Jest to prawdopodobnie
jeden z najstarszych
krolow FemcJ\. o którym pamięć się przechowała.
Legenda opiewa żywot Kereta. Brakują części odnoszące się do jego
młodości. Znamiennym
jest wszakże ów wątek, powtarzający
się takż8
w innych legendach starożytnych, że śmierć królów, którzy władzę na ziemi
otrzymali
od bogów, jest wynikiem
tego, że żle pełnili powierzoną
im
misję - sprawiedliwego
rządzenia poddanym ludem. Szereg opisów szczegółowych, odnoszących się do ofiar, stosunków
rodzinnych,
społecznych
itp. stanowi cenny dokument rzucający światło na dzieje rozwoju kultur."
na Bliskim Wschodzie.
A. BASCHMAKOFF:
m a ch
ep ok i
m y
Ilia d y i Ody s sei
de l'epoque Mycenienne.
E t n o log i a p o e m a t ó w H o m e r a w r ac e ń s k i e j.
E t n ogr a fi c zn a
war t ość
(L'Ethnologie des poemes d'Homere dans Ie cadre
Valeur etnographique
de Illiade et de ł'Odysee).
Do początku naszego stulecia głównym żródłem etnograficznych
wiadomości o kulturach
Starożytnego
i Bliskiego Wschodu były dane, jakich
dostarczala filologia i archeologia klasyczna. Dotąd nie było wątpliwości, że
Homer i bohaterzy których opiewa, należą do jednej i tej samej epoki.
Obecnie koncepcja ta posiada mało zwolenników. Dominuje przeświadczenie, że między okresem zdarzeń opiewanych przez Homera a okresem kiedy
poeta żył i tworzył musiało upłynąć pięć do sześciu wieków. Nie ulega
wątpliwości, że autor Iliady nie zdawał sobie sprawy z przepaści, jaka go
dzieliła od zdarzeń, o których był przeświadczony,
że wiązały się one
z bohaterami, którzy należeli do tej samej co i on rasy. Sugestia ta była
tak silną, że przetrwała
do naszych czasów. Tymczasem odkrycia H. Wineklera i O. Puchsteina w Kapadocji ujawniły sensacyjny fakt, że nazwiska
bohaterów Iliady, zapisane na glinianych
tabliczkach
z okresu Hetytów,
należą do osób, które żyły około 2000 lat p.n.e. Data zburzenia Troi Homeryckiej (szósty gród Hisarlik) przypada natomiast
na około 1200 lat p.n.e.
Odkrycie to, potwierdzone przez profesora Karo, pozwala wnioskować, że
poematy Homera zawierają
podLoże daleko starsze, niż przypuszczano,
zmieszane z opisami czerpanymi z kultury myceńskiej. Przy tym identyfikacja osób epopei Homera może rozciągać się na szereg wieków i sięgać
w głąb okresu przedmyceńskiego.
Inna grupa dowodów świadczy o tym, że Homer żył w epoce greckiej.
u zachodnich wybrzeży Anatolii skolonizowanych
przez jońską grupę Helknów.
Kraj jego był otoczony przez quasi-barbarzyńców.
Myceńczycy
rozwinęli szeroki handel i pozostawali w stosunkach z północnymi krajami
Europy, sprowadzając
nadbałtycki bursztyn i cynę. Ich stosunki handlowe
sięgały na zachodzie Hiszpanii. Tymczasem geograficzny horyzont Homera
.iest zadziwiająco mały. Homer przypisuje Mycenom zwyczaj palenia zwłok
na stosie. Był to jednak zwyczaj joński, jego epoki; wiadomym jest, Ż02
;vlyceńczycy swoich zmarłych grzebali, nie paląc ich zwłok. Te okoliczności
�333
332
wskazują na to, że Homer dzięki niezwykle żywej tradycji przekazał barw·
ny obraz kultury myceńskiej, dawniej uważany za obraz helleńskiego życil\
z jego czasów.
Następny
ciągiem
pracy publikowanej
i dotyczy badań nad roślinami znanymi w ludowym lecznictwie
i magii, ich odbiciem w folklorze
i ich etnograficzną
dokumentacją.
Autorem pracy jest A.-L. M e r o c i e r.
Tytuł artyku:'u
brzmi: Enquete sur ies vegetewx Ie jolklore
et l'ethno-
w numerze
qraphie
z kolei
artykuł
jest
dalszym
3'7 (1940) i 46 (1951) "L'Ethnographie"
(s. 86--113).
Al't.yku! końcowy dotyczy zagadnien
antropologicznych,
a mianowicie
rozważań
na temat
typu ludności
klasycznego
Wschodu.
Autorem
jest
R. K h e r u m i a n. (Tytuł artykułu
brzmi: Remarques ci propos du type
physique des popltlations
de POrient Classique). Istnieje rozbieżność między
poglądem. archeologów
a antropologów
co do tego, jak przedstawiały
się
rasy ludów zamieszkujących
obszar, który stał się zapewne kolebką cywilizacji. Autor podejmuje
dyskusję na temat, czy istotnie starszym podłożem
rasowym na tym obszarze był typ długogłowy, reprezentujący
ludy grupy
<1zjanickiej (Sumerzy. Mittanowie,
Hetyci i inni). To ostatnie twierdzenie
3utor uważa za niedostatecznie
uzasadnione.
Tadeusz
L'ETHNOGRAPHIE,
de Paris).
nr 48, rocznik
1953. (wyd.:
Societe
Wróblewski
d'Ethnographie
Treść 48 numeru francuskiej
"L'Ethnographie"
zamknięta jest w czterech
działach: Historia etniczna, Etnografia, Lingwistyka
i Kronika Towarzystwa
W dziale historii etnicznej znajdują się dwa artykuły, z których pierwszy
zajmuje
się historią
ludów Bliskiego
Wschodu
do czasów Aleksandra
Wielkiego,
drugi historią etnicznego
obszaru Hai - Ninh (Indochiny)
do
chwili za~ęcia go przez Francuzów. Pierwszy z artykułów
nosi tytuł L' Asie
Occidentale
avemt Alexandre
Ie Grand. Autorem jest Ch. V i roll e a ud.
Historyczne
dzieje Bliskiego Wschodu zapoczątkowała
ChaIdea. Ona to
od IV. tysiąclecia
dostarcza
archeologicznych
dokumentów
pisanych.
Jest
Jakgdyby równoległym
odpowiednikiem
Egiptu. Jak Egipt rozwój zawdzięcza rzece Nil, tak Chaidea niemniej zależy od dwurzecza - Eufratu i Tygrysu. Terytorium
jej zajmuje obszar równy Danii. Jest on gęsto zaludniony. Ludność Chaldei stanowią zrazu różm! grupy etniczne, mówiące odmiennymi językami - akkadyjskimi,
semickimi
i sumeryjskimi.
Najświetniejszym miastem Chaldei było Ur. Dzieje tego państwa, zmagania z najazdami
Hyksosów,
Hetytów,
jego upadek są przedmiotem
pierwszych
rozdziałów
tego ,~rtYkUłu, Zmagania
Egiptu z coraz to nowymi falami ludów bądź
z ~ZJI bądz .z Europy przybywającymi
stanowią treść rozdziałów
następnycu: W koncowej części zajmuje
się autor upadkiem
Egiptu, ekspansją
Medow, rozkwitem
Persji wreszcie podbojami
Filipa Macedonskiego
i jego
syna ~leksandra
Wielkiego. W końcowych zdaniach autor wskazuje na to,
7e dZiełem Aleksandra
Wielkiego są nie tylko sławiące imię jego orężne
po~boje. ale i fakt, że jego wyprawy
utorowały
drogę hellenizmowi,
który
objął mebawem
zawojowane
obszary.
Następny z kolei artykuł, dotyczący historii etnicznej, jest napisany przez
Von g - A - S a n g a w transpozycji
F. Puel de Lobel. Nosi on tytuł: Le
Territoire
de Hai - Ninh avant l'arrivee
des Franc;ais, son aspect ethnique actuel. Autor przedstawia
historię etnicznych procesów, jakle rozegrały
się na obszarze północnej części Francuskich
Indochin, mianowicie na terytoriach graniczących
od północy z Chinami, od wschodu z Burmą i Siamem.
Artykuł. przedstawia
w sposób bardzo szczegółowy dzieje szeregu inwazji
) procesow politycznych
na terenie Hai - Ninh, ujmując temat ten w trzech
okresach, mianowicie:
a) od najdalej uchwytnej
przeszłości po wiek XVIII;
b) od przybycia
Francuzów
w XVIII w. do lat ostatnich;
c) aktualny
stan
rozmieszczenia
grup etnicznych
kraj ten zamieszkujących.
W dziale etnograficznym
znajdujemy
interesujący
artykuł
Marcelle
B o u t e i 11 e r pt. Le dejunt dans les societes indiennes de l' Amerique
du
Nard (Zagadnienie
śmierci u ludów indiańskich
Ameryki Północnej).
Smierć, jako empirycznie
doznawane zjawisko, którego jakakolwiek
inter"vencja ludzka niezdolna jest odwrócić, jest czynnikiem, który rozbija lud,
lub co najmniej wprowadza
pewien rozkład w grupach ludzkich. Jest więc
ona czynnikiem
wrogim,
przeciwstawnym
interesom
grupy
społecznej.
Jako zło musi mieć swoją przyczynę. U ludów zacofanych w rozwoju źródłem tego zła, w ich mniemaniu,
jest szkodliwa
działalność
czarów. Ale
gdyby wszystkie
te akty czarownictwa,
niosące w skutkach
śmierć, przypisywać ludziom, zostałby wprowadzony
czynnik, który w sposób zgubny
rozbijał by grupę spoleczną. Tymczasem
śmierć, jako zaprzeczenie
życia
grozi wszystkim. Ta groźba śmier",ci wywołuje więc tendencję ze strony żyJących do przeciv,,'stawiania
się jej, jednoczy ich w działaniu zmierzającym
do zabezpieczenia
się przed nią. Złożone kompleksy emocjonalne, wizj:'! przeżywane w snach, dały podstawę wierze w istnienie świata umarłych, żyjących życiem pozagrobowym.
Życie to jest jak gdyby kontynuacją
ziemskiego
żywota, ale zmarli należą do świata innego. Emocja walki życia przeciw
śmierci czyni, że ten zagrobowy
świat umarłych,
społeczeństwo
duchów,
hywa uważane za świat wrogi. Ta właśnie nieprzyjazna
działalność duchó\\,'
które są duchami ludzi zmarłych, powoduje śmierć wśród żyjących. W ca~
lym szeregu obrz~dowych
aktów związanych
ze śmiercią, w zwyczajach
pogrzebowych,
w obrzędach
zaduszkowych
znajduje
wyraz idea, której
celem jest: neutrali7.0wanie
grozy śmierci; ubezpieczenia
się przed wrogimi
�335
334
aktami ze strony duchów osób zmarłych;
idea stworzenia
pewnej formy
współżycia między umarłymi
a żywymi. W idei tej jednoczy się cała gruP&' wszyscy tu są zainteresowani
- stąd obrzędy, w których idea ta się
wyraża majq charakter
społeczny a znaczenie ich jest dla danego społeczeństwa aktem wielkiej wagi.
W ciągu dalszym autor wykazuje na konkretnym
materiale, odnoszącym
się do Indian Ameryki Północnej, jak w rozlicznych praktykach
pogrzebowych tych ludów wyrażają się idee wysunięte we wstępnej części artykułu.
Pierwszy
rozdział
poświęcony
jest zagadnieniu
uzasadnienia
przyczyny
śmierci i obawie przed zmarłymi. U podłoża wierzeń, że to duchy zmarłych
nasylają choroby na żywych i są sprawcami śmierci, leży - zdaniem autora -' psychiczna tendencja do zaprzeczenia
poczuciu pewnej odpowiedzialno§ci za śmierć bliskiej, emocjonalnie
związanej z pozostałymi przy życiu,
osoby. Z drugiej strony fakt przejścia
przez próg śmierci, kwalifikując
zmarłego do kategorii należącej do innego świata, czyni zeń przedmiot oba··
wy. "Odeszłeś, więc nie powracaj" - mówią do zmarłego Indianie z ludu
Crow. Wynoszą trupa z namiotu nie zwykłym otworem wejściowym,
lecz
osobnym, na ten cel przysposobionym.
Następnym
zagadnieniem
to istota
świa ta umarłych i przeznaczenie
ich. Jest rzeczą oczywistą, że wizja świata
pozagrobowego
powstać musiała w oparciu o obraz zwyczajnego życia na
zi<"mi. Zmarły wojownik
i łowca na tamtym
świecie kontynuuje
zawód
swój i tryb życia. Istnieje jednak pewne zróżnicowanie
między poszczególnymi ludami co do istotnej cechy owego świata umarłych.
U jednych
wizja ta nacechowana
jest pewnym optymizmem i świat ten jest słoneczny,
kraina ta jest szczęśliwym terenem dla pomyślnych
łowów. U innych znów
życie pozagrobowe
nosi piętno posępne, smutne.
Ostatnie dwa rozdziały są omówieniem zagadnienia
wierzeń w reinkarnację zmarłych,
solidarności
grupy w aktach pogrzebowych,
modlitw do
t.:m2.riych i roll szamanów, jako pośredników
w sprawach między żywymi
a zmarłymi.
Cały artykuł, zwięzły ale zarazem ujmujący zagadnienia wierzeń i praktyk związanych ze śmiercią ze stanowiska
najnowszych
prac, na ten temat
w ostatnich latach opublikowanych,
jest wielce dla etnografa interesujący
i pouczający.
W tymże samym dziale etnograficznym
znajdujemy
z kolei artykuł
Aleksandra
Kor o ł e n k o pt. Stare szyldy niemieckie (Le s Vielles Enseignes Allemandes). Autor artykułu, były francuski legionista a później urzędnik wojskowy okupacyjnych
wojsk francuskich
w Niemczech, zebrał, opublikowane tu materiały.
na terenie Badenji, Wirtembergii
i Tyrolu. Są to
fotografie
i opisy starych szyldów, jakie wiszą przed róźnymi hotelami.
oberżami, zajazdami.
Są one wykonane. najczęściej
z żelaza, artystyczną
robotą kowalską. Zwracają uwagę nietylko artystyczną
i oryginalną formą
.ale również treścią znaków, które stanowią motyw główny emblematów.
.Nie m~ w tym przesady, jeżeli stwierdza się, że historia zajazdów, hotel.l, ~berz ma swój początek
w bardzo odległej przeszłości.
Wzmianki
o ,lstmeJących
oberżach, które rozsiane były wzdłuż najdawniejszych
szlakow komunik~cyj~YCh
są bardzo dawne. Trudno mówić o ilości owych
p~erwszych zajazdowo Celem ich było dostarczać
podróżnym
schronienia
tj .. dachu nad głową, picia i ewentualnie
jedzenia. Dla sygnalizowania
takIego charakteru
owych zabudowań
umieszczano
nad drzwiami
znak
w postaci bądż gałęzi sosnowej,
bądź zawieszonego
garnka.
Stan taki
is.tniał ~. okresie, ki~dY podróże wynikały
z pewnych niechybnych
komecznoscl. Rzeczy te Jednak zmieniły się od XI w., kiedy to ruszyły wypra~y ~rzyżowe a ważniejsze drogi komunikacyjne
Europy stały się o wiele
~lczm:J uczęszczane przez rycerstwo z orszakami, przez pątników i obieżysWlatow. Powstała
więc potrzeba i koniunktura
dla hoteli i oberż przy
tych szlakach. Powstała
niebawem i konkurencja.
Aby zwrócić na siebie
uwag~, ~naki sygnalizujące
zajazd czy oberżę poczęto wypełniać
treścią.
w .k~oreJ podkreślano
bądź zaletę, bądź społeczną rację przedsiębiorstwa.
Wsrod tego rodzaju znaków rozpowszechniły
się: krzyż, gwiazda Betleemska
",,:ół przy żłobie, baranek ofiarny, trzej królowie itp. Przypuszczać
należy .-:.
pIsze autor. - że znaki tej kategorii utrzymały się bardzo długo. Po wypra··
wach krzyzowych rozpowszechniać
się zaczęły znaki, nawiązujące
do obraz~w z ~istorii świętej, zajmując równorzędne
miejsce z poprzednio wymiernonyml. Tymczasem ilość oberż i zajazdów stale wzrastała, odpowiednio do
co~az większego ruchu na drogach komunikacyjnych.
Coraz liczniej główną
klIent.elę tych przedsiębiorstw
stanowili
kupcy, myśliwi w podróży na
WIelkIe tereny łowieckie, obieżyświaty,
wędrujący
dla przyjemności
i zarobk~ .. Z r?snącej
konkurencji
powstała
zapewne tendencja
do pewnej,
specJalIzacJI
owych zajazdów,
przez nastawienie
się głównie na jedną
z kategorii
podróżników.
Tym się zapewne
tłumaczy
grupa szyldów
w których jako znak pojawia się niedźwiedź,
jeleń, cietrzew i inne. Dl;
przyciągania
klienteli, szukającej
raczej towarzyskich
uciech, przeznaczone
były znaki takie, jak "kawaler",
"jeżdziec", "źrebiec" i inne. Inne zawierały .o~raz winnego
grona, drzewka
zielonego, lipy itp. Znak "róży",
rzadzIej spotykany, był, być może, ~iązany
z istnieniem w owych wiekach
Bractwa Różokrzyżowców.
Nowszego pochodzenia są znaki przedstawiające
~urzyna,
strusia itp., związane z epoką wielkich odkryć geograficznych
I podróży egzotycznych. Ogół zebranych względnie zarejstrowanych
znaków
autor dzieli pod wzgledem treści na 10 grup.
Autor zebrał kolekcję, liczącą około 200 fotografii, ilustrujących
znaki
szczególnie reprezentacyjne.
Jest to w każdym razie dziedzina twórczości
ludowej i artystycznej,
mało dotąd opracowana.
Trzeci
Lou i s
artykuł w dziale etnograficznym
to dalszy ciąg pracy A n d r eJ
M e r c i er' a o ziołach w ludowym
folklorze
francuskim
�336
337
i etnografii (Les Vegetaux dans Ie Folklore et l'Ethnogra.phie).
Rozdział bieżący pt. Ludowe zielarstwo we Francji zawiera opisy i dane do szeregu roślin (od Herbe de la Passion do Herbe a la Bonne Dame).
Następny artykul należy już do działu trzeciego. Poświęcony jest zagadnieniom językoznawczym.
Autorem jego jest R.P.C. T a s t e v i n. Artykuł
ten nosi tytuł: A/rykań,ski
charakter
pre!iksóu;
mianownikowych
i czasownikowych
języka
malagaskiego.
(L' Africanite
des Prefixes
Nominaux
et
Verbaux
du Malgache). Omawia on prefiksy, występujące
w języku MalgaszóW.
Ostatnia karta zeszytu zawiera program zebrań Towarzystwa
(Societe
d'Ethnographie
de Paris) na rok 1953 z podaną tematyką referatów i dyskusji.
Tadeusz
Wróblewski
BURGSTALLER
ERNST:
Das
Fragewerk
zu
den
volksKar t en. Durchflihrungbericht
zum ersten Fragebogen
von ... Veroffentlichungen
zum Oberosterreichischen
Heimatlas.
Herausgegeben vom Institut fUr Landeskunde
von Oberosterreich.
I. Linz 1952.
~. 64, 6 map. Odbitka z "Oberosterreichische
Heimatblatter"
R. VI. z. 3.
Praca przedstawia
założenia metodologiczne i metodyczne Atlasu Etno-'
graficznego Górnej Austrii oraz dotychczasowe oSiągnięcia. Atlas opracowywany jest w ramach Institut flir Landeskunde
von Oberosterreich
w Linzu,
stanowiącego kontynuację
dawnej Landesstelle
Oberosterreich
atlasu etnograficznego niemieckiego I. Posłużono się głównie ankietą pośrednią,
nad
której wypełnieniem
czuwali instruktorzy
-c ..przeważnie
nauczyciele
- o
odpowiednio pr.zedtem pouczeni. Ograniczono się do pytań rzeczowych, wymagających
jasnych i prostych odpowiedzI, dających rezultaty
kartograficzne. Pierwszy kwestionariusz
zawierał pytania o niektóre zwyczaje do.roczne (majowe, żniwne, palenie ognisk itp.) oraz o wierzenia
ludowej
ku n dl ich e n
meteorologiI,
Zagadnienia takie, jak zagadnienia formy domu i siedliska, zagadnienia
sztuki
ludowej, stroju, muzyki, tańców
itp. odrzucono
podobnie
jak
i w innych atlasach etnograficznych
Europy zachodniej, ze względu na to,
że nie dają się one zbadać przy pomocy ankiet, lecz wymagają
badań
terenowych prowadzonych
przez wykwalifikowanych
etnografów. Etnografowie austriaccy
nie usiłowali jednak przekroczyć
tej bariery, wprowadzając zamiast ankiety - badania terenowe, jak to uczynił Polski Atlas
I
Atlas
Leipzig
der
1937-39.
deutschen
VolkskuJ,lde,
wyd.
H,
Harmjanz
i E.
Rohl',
Etnografic~ny".
Z drugiej strony zastosowanie ankiet pozwoliło na znaczne
zagę~zczeme sieci badawczej (l punkt na 23,2 km2) ". co nie jest bez znaCZ~!ilJa.wobec .. ni~wielkiego zasięgu przestrzennego
Atlasu Etnograficznego
G~rneJ Austru (OK. 12000 km2). Przedstawiając
szczegółowe cyfry, dotyczące
:"'leku, Po:hodzema
społecznego i jakości odpowiedzi ankietowanych
i ich
lllstruk:oro,,:, au.tor, wykazuje m.in., że ankieta pośrednia daje mniejszy procent oapowledzl me wystarczających
(6-70/0) niż bezpośrednia
(13-160/0).
, Atlas Etnograficzny Górnej Austrii stawia sobie ambitne zadania zebrama da~ych, kt.óre mogłyby, rzucić światło na graniczny
obszar między
rzekaml Traun l Enns, na ktorym nieraz już w historii stykały się rozmaite
WP1Y\~y l grupy ,etniczne (Austriacy, Słowianie, Węgrzy, Turcy i in.) Ze
wzglęau na wYjątkowe
znaczenie
badanego
obszaru
spodziewane
jest
uzyskanie rezultatów, ważnych dla historii całej Austrii. Te oczekiwania
badawc~e są w pewnym stopniu odpowiedzią na zastrzeżenia, które można by
wysunąc przeciw prowadzeniu prac, zmierzających
do szerszych rezultatów
w UJęClU przestrzennym
- na tak niewielkim obszarze.
Za podsta\\rową przyjęto mapę w skali 1 : l 000000. Sieć punktów badan~och pokrywa s~ę z siedzibami szkół podstawowych,
ze względu na współpracę z nauczyclelstwem,
Jest więc dość przypodkowa, co jednak nie może
grać roli przy tak znacznej gęstości sieci punktów. Punkty identyfikowane
są za pomocą. numerów w obrębie każdego z okręgów administracyjnych.
Opracowa~e
ol opracowywane
kartogramy
dotyczą przeważnie
obrzędów
l zwyczaJow
ludowych. Z zagadnień kultury materialnej
przygotowywane
są narazi~ tylko mapy, przedstawiające
rozprzestrzenienie
różnych form
kOP1C zboza i narzędzi żniwnych. Uwagi wstępne zakończone są nawiązal1lem do dawniejszych
tradycji kartografii
etnograficznej
w Europie i sugestiami europejskiego
etlasu etnograficznego,
którym nie można nie przyklasnąć.
. ,Załączone dwa pierwsze kartogramy,
poświęcone niektórym zwyczajom
zl1lwny~ i zwycza!o,,:,i palenia kół ognistych nie odbiegają pod względem
t~rmy l sposobu uJęc~a ?d map atlasu etnograficznego
niemieckiego. Mapy
wstępne. --, to mapa SleCl punktów n! kalce oraz mapy, przedstawiające
pochodzeme l dawność osiadłości informatorów.
W sumie Atlas nie odbiega
, ~a
badaniach
terenowych
oparto, jak wiadomo, częściowo Atlas def'
wyd. P. Geiger i R. Weiss Basel 1950; w tym
t~z klerunku ldą ostatme prace organizacyjne
na Węgrzech i w Czechosi~wacji por. S t r a n s k a D.: Historicko-narodopisny
atlal; Ceskoslovenska
"Na~odoPiSny Vestnik Ceskoslovensky",
Praha 1956, z. 3-4 s. 314-15.
'
, W Atlas der deutschen
Volkskunde
wypadał
l punkt
na 27 km2•
w Atlas der schweizerischen
Volkskunde
1 : 107 km2, w Sprach und Sachatlas Italiens und der Siidschweiz,
wyd. K. Jaberg, J. Jud, Zofingen 1928 _o
l : 725 km', Pol. Atlas Etnograficzny
1: 916 km2•
SC~lw~lzerische~
22 "LUd", t, XLIV.
Volksku~de,
�339
328
od metodycznych
i metodologicznych
założeó atlasu etnograficznego
niernieckiego. Tym niemniej stano\vic on będzie ciekawy przyczynek w dziedzinie kartografii
etnograficznej.
Krzysztof
K1.c·(l.~ni e n:sk (
A. FIEDLER, łL WEINHOLD:
D a s s c h b n e F a c h w e l' k h a u s
S i\ d - T h li l' i n g e n s Leipzig
1956,
Veroffentlichungen
des Instituts
fUr Volkskunstforschung
beim Zentralhaus
fUr Volkskunst.
Budownictwo ludowe ma bogatą literaturę
i z pozoru wydaje się jedną
z najbardziej
opracowanych
dziedzin kultury materialnej
wsi, tak w Pol&ce jak i zagranicą. Ukazujące się ostatnio publikacje zagraniczne na temat
budownictwa
silnie podkreślają
fakt, iż mimo licznych przyczynków
wiedza w interesującym
nas zakresie. Jest bardzo uboga. Recenzenci z radością
witają tam każdą pozycję z tego zakresu a cieszy się ona uznaniem proporcjonalnym
do ilości materialu
opisowego i ilustracyjnego
jaki wnosi.
Czyżby kult "faktografii"?
Polską literaturę
przedmiotu
cechuje z jednej strony - rozmach teorii
i hipotez na temat i genezy i rozprzestrzeniania
się różnych typów budynków, elementów
rozplanowania
i elewacji
(charakterystyczne
dla XIX
i pierwszych lat XX w.), z drugiej strony monograficzne
opisy szczegółowe
budownictwa
regionalnego,
czy jakiegoś elementu budownictwa
ograniczające się przede wszystkim do zagadnień konstrukcji
czy zdobnictwa.
Nie
miejsce tu na ocenę tych sposobów patrzenia na budownictwo ludowe etnoe,rafów czy też historyków architektury.
Na uwagę zasługuje natomiast fakt,
że w przeciwieństwie
do zagranicy brak u nas ruchu, któryby zmierzał do:
a) fotograficznej
dokumentacji
zabytków budownictwa
ludowego b) popularyzacji obiektów dawnego budownictwa
i wiedzy o nich, o ich twórcach.
o sztuce zdobniczej z nimi związanej. Za granicą (szczególnie w Niemczech,
Czechosłowacji
i Szwecji) wyrazem tego dążenia do popularyzacji
i dokumentacji są "vydawnictwa
o charakterze
popularno-naukowym
w których
ma teriał ilustracy jny odgrywa zasadniczą
rolę a tekst zna jdujący się na
kilku wstępnych
stronach wiąże ten materiał
w całość. Wydawnictwa
te
o charakterze
albumów, budzą szerokie zainteresowanie
dla osiągnięć budownictwa '\v przeszłości, aktywizują
działalność starych wzorów artystycznych, spełniają rolę przewodników
po osoliwościach
określonego regionu.
W 1956 r. ukazało się kilka prac zagranicznych
tego typu '. Spróbujmy
, H. R i e d, Das Bauernhaus
im niederbergisch-westfalischen
Grenzs. 67, ryc. 48; P. M e y er,
Das schweizerische
Bilrgerhaus
und
Bauernhaus,
s. 128, ryc. 106; A. F i e d l e r, Das schone FachwerkhauS
gebiet,
Siid-Thiiringens,
s. 80, ryc. 75.
v\'ięc na przykładzie
innych tego rodzaju
popularyzacji.
jednej takie j pracy,
publikacji
i wskazać
przeilcdzić
na walory
układ typowy dla
dydaktyczne
takie;
Praca
Das
schone
Fachwerkhaus
Siid-Thiiringens
powstała
\V
ten
SPOS?b iż. w 19~4 r. w czasie praktyki
wakacyjnej
studentów klasy fotografIczneJ
WyzszeJ
Szkoły Grafiki
w Lipsku, wykonano
wiele zdjęć
w wybranych
miejscowościach
i uzupełniono
je zdjęciami
zawodowych
iotografów.
P':'aktyki były prowadzone
pod kierunkiem
Wydziału Badań
Centralnego Domu Sztuki Ludowej w Lipsku. Tekst napisał dr A. Fiedler.
Opisy zdjęć zrobił R. Weinhold. Tekst stanowi jedną trzecią całej publikacji. Pozostaly tekst rozbity jest na krótkie i treściwe rozdziały. Pierwszy
z nich Von Land und Leuten daje obraz regionu i ludzi, obraz tendencji
rozwoju przestrzennego
wsi. Sprawy budownictwa
łączy z krajobrazem
naturalnym,
z zaopatrzeniem
terenu w materiał budowlany, z miejscowym
rzemiosłem przez co przyczynia się do pogłębienia zagadnienia. Opracowanie
graficzne
nie czyni z tej problematyki
balastu
ale narzuca
czytelnikowi
w
sposób
poglądowy
istnienie
związków
między
przedstawionymi
w dalszej. części konstrukcjami
a ich uwarunkowaniem.
Na
marginesach
poszczególnych
stron znajdują
się ilustracje
typowego krajobrazu, zalesienia,
wyroby miejscowych
rzemieślników
a hasło wiążące
się z ilustracją
jest w tekście wy obręb ni one kursywą.
Rozdział
drugi
Von
Volkskunst
in
Dor!
und
Flur
przedstawia
sztukę ludową jako czynnik zmierzający
do zmiany otoczenia, jako dążenie do jego upiększenia.
I znów obok tekstu pojawiają
się ilustracje
pozwalające
na uzmysłowienie,
unaocznienie
sobie tego sformuło,van:a.
Dopiero na tym tle w rozdziale Das Fachwerkhaus
przedstawiono
sprawy
konstrukcyjne.
Autor podkreśla w jaki sposób forma budownictwa
ryglowego grodzono glinianego
pozwala na rozwój i rozczłonowanie
wnętrza
mieszkalnego,
jak jest związana
ze specjalnym
rzemiosłem
(i znów na
marginesie
ilustracje).
Nie wdaje się jednak w szczegóły, szkicując tyłko
o tyle problematykę
teoretyczną
o ile jest ona potrzebna do zrozumienia
specyfiki budownictwa
na omawianym
terenie. Porusza sprawę zasadniczych elementów konstrul{cji ryglt>weJ; Zaznacza dość silnie iż pewne ełementy dawniej
niezbędne
konstrukcyjnie
przekształciły
się w elementy
zdobnicze. Wskazuje na najrozmaitsze
figury geometryczne
robione z rygli (mieczy) a przy każdej z nich podaje ludową interpretację
kształtów,
nazwę gwarową, charakter
magiczny i symboliczny wytworu. Obraz całości zamknięty
jest opisem zdobnictwa w drzewie i w glinie. Opisano szczegółowo ozdoby: głowic belek, podwalin,
węgłów, odrzwi i ram okiennych z podaniem
treści ornamentów.
To co widzowi jest niedostępne
zostało tu potraktowane
szczególnie dokładnie.
Na podstawie
opisu konstrukcji
fachwerkowej
i sposobów zdobnictwa
można wyróżnić
następujące
cechy specyficzne
budownictwa
w połud-
�341
340
niowej Turyngii.
a) bogate
zastosowanie
drzewa, szczególnie dębu;
b) szczególnie rozwinięte zdobnictwo słupów i belek; c) podcienie w dłuż·
szej ścianie; d) poszczególne piętra budynku stanowią całości bo słupy nie
idą przez całą wysokość budynku, od podwaliny do płatwi, jak to ma
miejsce w innych konstrukcjach
ryglowych (dolnoniemieckich).
Praca przemawia do czytelnika bogactwem materiału podanego w sposób poglądowy, jasny, treściwy; materiału tylko niezbędnego dla zrozumienia specyfiki omawianej
konstrukcji.
Wysoki poziom techniczny
zdjęć
i nienaganna szata graficzna podnoszą poziom publikacji. Czy w świetle
tych walorów publikacja
taka nie mogłaby być dla nas wzorem? Mimo
pewnych braków teoretycznych (jest to praca za mało pogłębiona historycznie jak na nasze wymagania) i drobnych usterek technicznych (brak numeracji kolejnej zdjęć, za mała korespondencja
między częścią teoretyczną
i ilustracjami w postaci odsyłaczy) należy ten typ prac jak najgoręcej popierać na naszym terenie. Nie mie~my za wielkich pretensji teoretycznych
hamujących czynności dokumentacyjne w nauce, i nie róbmy przez perfekcjonizm z samej czynności dokumentacji skomplikowanych
opisów morfologicznych w obliczu zagłady najciekawszych
eksponatów. Mamy w naszym kraju niezwykle korzystną sytuację dla wydawania tego typu publikacji, np. o wiele ciekawsze konstrukcje niż fachwerk, stosunkowo wyraźne
regiony budownictwa,
materiał ikonograficzny
i fototeki muzealne. Dla
wszystkich tych którym sprawy popularyzacji
naszej ludowej twórczości
nie są obce, praca A. Fiedlera i R. Weinholda będzie wzorem umiejętnej
reklamy narodowej
kultury, wzorem właściwego szacunku dziedzictwa
kulturowego.
Maria Trawińska-Kwaśniewska
SIDZINIARKI.
P r z y c z y n e k d o h i s t o r i i r u c h u r e l i g i jn e g o w ś ród
gór a l i (Na marginesie powieści Jana D o b r a c z y ńs k i e g o, pt. "Kościół w Chochołowie").
Każdy miłośnik góralszczyzny, etnograf i folklorysta, a przede wszystkim wielbiciel piękna polskich Tatr z zadowoleniem przeczyta powieść
Jana Dobraczyńskiego pt. Kościół w Chochołowie, wydaną w 1954 r. Czytelnik znajdzie w niej bowiem lud podtatrzański
przedstawiony
w całej
pierwotnej prostocie i surowości, nie podmalowany na herosów, Janosików,
lecz w codziennej walce o utrzymanie życia, lud ciemny, na niskim stopniu
rozwoju kulturalnego stojący. Lecz i dla socjologa ksiąźka nie będzie obojętna zwłaszcza dla badacza ruchów religijnych na podłożu ludowym, gdyż
te~atem powieści jest prąd religijny, silny na góralszczyżnie w drugiej połowie XIX w., któremu początek dał ks. Wojciech Błeszyński, proboszcz
w Sidzinie (pod Babią Górą). Autor ukazał go w stylu apostoła, oddanego
wyłącznie słuźbie Boźej i duszpasterstwu,
życiowego abnegata, który wziął
!la siebie misję ugruntowania
prawdziwego
chrześcijaństwa
w duszach
półdzikich górali.
Ks. Błeszyński, obejmując probostwo w Sidzinie zastał morałność i oświatę w stanie godnym poźałowania. Oto słowa, którymi opisuje stan moralny
swych parafian w rozmowie z ojcem Tyburcym, zakonnikiem z Krakowa:
"Wokół góry, lasy, dzicz i ciemności. Brak nauki i pijaństwo. Gdy byłem
dzieckiem, mówili mi: Nie chodź Wojtek na Zgorzelisko, bo tam ludzie
Czarnemu
ofiarę składają. Na Wiktorówkach
był ołtarz, sam widziałem,
do składania ofiar jakiemuś pogańskiemu
bałwanowi. A jakie straszne
przesądy wypłynęły, gdy szalała zaraza. Żeby ją ugłaskać, zakopywano źywe niemowlę. Jaka rozpusta. Z dziewczyny, która szła do ślubu bez dziecka,
śmieją się, że się nie podobała chłopakom". Ks. Błeszyński
stanął przed
olbrzymim zadaniem umoralnienia ludu, a za pierwszy krok do tego cełu
uważał nauczenie ludzi katechizmu, tj. zasadniczych prawd wiary w sformułowaniu katechizmowym. Do pomocy w tej pracy powołał inteligentniejsze
dziewczęta, wyuczył je doskonale katechizmu i wysyłał na odpusty, jarmarki i różne inne zebrania, aby katechizowały ludzi dojrzałych. O swej
instytucji tak mówił: "Stworzyłem to dziewczyńskie wojsko, bo mi się
wydało, źe dzięki tym dziewczętom wbiję mocniej chrześcijaństwo w ludzi.
Nienawidzą moich dziewcząt. Opowiadają, że wariatki, złodziejki, że źle
uczą, że są sekciarkami. Niech która zjawi się w obcej parafii, zaraz ksiądz
woła żandarma i każe ją aresztować". Istotnie miał ks. Błeszczyński wśród
duchowieństwa
wielu przeciwników, którzy nie pochwalali jego metody
duszpasterskiej, a oceniali ją jako fanatyzowanie wiernych i do tych dziewcząt nieprzyjaźnie
się odnosili. "Moich dziewcząt nikt nie znosi" skarży
się w powieści Ks. Błeszyński przed tym samym ojcem Tyburcym -. "Nikt,
Nie mówię o tych, co mi są wrogami. Ale nawet życzliwi wyśmiewają je,
wytykają z ambon, pędzą".
Niestety. Przeciwnicy
ks. Błeszyńskiego
mieli w wielu wypadkach
rację, gdy wzbraniali sidzińskim apostołkom wstępu do swej parafii i wypraszali sobie tej rzekomej pracy misjonarskiej.
Kobiecinom bowiem poprzewracało się w głowie, zaczęły uważać się za narzędzia Opatrzności
równorzędne z duchownymi, a niekiedy nawet za nadrzędne. A praca ich
była taka: Przybywszy do wskazanej wsi, najczęściej w porze zimowej,
sidziniarka
wyszukiwała
sobie zamożnych ludzi, u nich się lokowała
l dbała o to, żeby miała wygody i dostatnie jedzenie - oczywiście darmo.
Wieczorem zwoływała z sąsiedztwa
osoby dojrzałe, najczęściej kobiety
i odbywała z nimi nauki. Wszelako posłannictwo - jak powiedziałem zaczęło im uderzać do głowy. Oto np. jednego wieczoru sidziniarka oświadczyła, że nie będzie uczyć, bo za mały komplet. Drugiego też nie, bo za
\\lelki natłok. Zaczęły też budzić zgorszenie swym za.'howaniem, gdyż nazbyt długo \\'ysypiały się i nabożeństwa ranne opuszczały. Sidziniarka po
przesiedzeniu 'v chałupie jednego tygodnia, przenosiła się do drugiej i ko-
�343
342
iejno dalej. Także obroK: duchowny, kt,jrym k"rrni~a s"'ych słuchaczy, nie
był przedni, a niekiedy ponoć od nauki Kościoia odbiegał, albo był zgoła
humorystyczny.
We wsi Słomce np. opowiadała jedna, jak jest w piekle,
czym diabli palą i plotła różne androny, które wzbudzały śmiech u poważnie myślących chłopów. Duchowieństwo miejscowe, które o robocie sidziniarek otrzymywało dokładne relacje, zaczęło szemrać i czyniło starania u władzy świeckiej o wysiedlenie dwóch ze Słomk:, które tu pracowały. Jedna
unikla aresztowania
dzięki przebraniu, w którym schroniła się do kościoła,
drugą żandarmeria odstawiła do Sidziny. W Podobinie sidziniarka spowodowała śmierć chłopa, który całkiem serio w jej posłannictwo
uwierzył. Popierała bowiem swoją naukę udawaniem
jasnowidzącej
i łaskę objawień
posiadającej.
"Oto tu na oknie siedzi aniołek" - wmawiała w ludzi "Teraz przeleciał na tamto okno". Jednego wieczoru oświadczyła, że nie
będzie uczyć, bo w izbie siedzi wielki grzesznik i oczami wskazała na jednego chłopa. I gdy nie dała się uprosić, chłop wyszedł z chałupy i w stodole się powiesił. Niektóre z nich przekształcały
się w obłudne świętoszki,
hipokrytki
i oszustki. W Porębie W. ogłaszała jedna, że w polu ukazuje
się jej Pan Jezus, że gdy wracała ze Szczyrzyca z rekolekcji, to Pan Jezus
Jej towarzyszył i przez grzeczność serdaczek za nią niósł aż na Kasiński
Dział (Było to bowiem w lecie w upalny dzień). Taka niekorzystna
pamięć o sidziniarkach
zachowała się w okolicy Mszany Dolnej. Dodatnich
szczegółów opinia wioskowa nie przekazała głównie dlatego, bo ludzie lepiej pamiętają słabości i grzechy swych bliźnich niż cnoty i zasługi. Sprawa ta zasługiwałaby
na gruntowniejsze
zbadanie. Moje zapiski pochodzą
bowiem z terenu ograniczonego,
a ruch sidziniarski
rozwijał się przecież
na znacznie rozleglejszym
obszarze i musiał wydawać także pożyteczne
owoce. Wyniki szkolenia ludu w katechiżmie
przez sidziniarki
zależały
w duźej mierze także od stanowiska
proboszczów. Nie wszyscy bowiem
zwalczali je przy pomocy żandarmerii.
Byli też tacy, jak ks. Krawczyński
w Ludźmierzu, którzy wglądali w pracę wysłanek ks. Błeszyńskiego i życzliwie się do niej odnosili (wiadomość o tym zawdzięczam ob. Józefowi Koniecznemu
ze Skrzydinej,
bliskiemu
krewnemu
ks. prałata
Krawczyńskiego).
Dzieło ks. Błeszyńskiego,
szłachetnie
pomyślane,
zostało wypaczone;
nieudolność jednych misjonarek,
a- głupota i nieuczciwość drugich została
przypisana całej jego organizacji. W powieści nie ma jednak głupich ani
nieuczciwych;
wszystkie
są ideowe, szlachetne,
a prześladowań
doznają
ze strony tych przeciwników
proboszcza sidzińskiego. którzy nie zdolni są
wznieść się na wyżyny jego ideologii.
Wokół głównego bohatera powieści ustawił autor szereg księży jemu
nieprzyjaznych
i walcli",cych z nim niewybrednymi
środkami. Najzaciętszym wrogiem księdza Błeszyńs,dego jest proboszcz z Pisarzowej ks. Najduch. Ksiądz ten siedzi \V więzlemu pod zarzutem zabicia swej gospodyni,
stojącej pod wpływem idei sidziniankiej.
Otóż wypadek ten nie jest przedsta\viony zgodnie z prawdą historyczną.
Zabójcą gospodyni ks. Najducha
b:,j bowiem inny człowiek, który przed śmiercią wobec świadkó\11 do tej
zhrodni i rabunku się przyznał. Na ks. Najducha rzucono podejrzer:ie dlatego, pon:eważ znienawidzony był za pien iactwo l zclzi::r,;t ,VQ w ó:wej parafii.
Śleclztwo prowadzone
nadzwyczaj
stronniczo skończylo się j2':;0 uwięzieniem. Oryginalne
dokumenty,
odnoszące się do tej ponurej sprawy, ma
w swych rękach rodak pisarzowski Ob. Antoni Górszczyk, badacz przeszłości w swej rodzinnej wsi.
Obok tego wyidealizowanego
duszpasterza
stoi drugi ksiądz wyposażony
również w same piękne, pociągające rysy charakteru.
To ks. Stolarczyk,
pierwszy proboszcz Zakopanego, entuzjastyczny
miłośnik gór i ludu góraloldego, a przy tym kapłan bez zarzutu. Trzeba jednak zauważyć, że historyczny ks. Stolarczyk nie był taką doskonałości,!; zostawił bowiem o sobie
pamięć jako zbijacz pieniędzy. Nie może mu też wybaczyć barbarzyńskiego
postępku Kietlicz-Rayski
.•• malarz i historyk sztuki, który pisze, że ks. stolarczyk kazał zebrać wszystkie obrazy na szkle o tematyce
zbojnickiej,
a jakich wiedział, i w potoku na kamieniach roztłuc, aby odebrać góralom
podnietę do zbójnickiego trybu życia. Powieść Jana Dobroczyńskiego
przepojona jest tendencją aktualną, łatwo dla czytelnika dostrzegalną, a sztuka
pisarza zaciekawia przez realizm w określeniu postaci duchownych katolickich. Przez kontrakst
z grupą konfratrów
noszących ujemne rysy charakteru postać głównego bohatera wychodzi opromieniona
tym większym
blaskiem cnoty i prawie świętości, która się krystalizuje
przez pracę społeczną, przez zdobywanie dusz ludu dla Boga. Pisarz nie wyrzekł ostatniego
siowa, lecz każdy przeciętnie intellgentny
czytelnik 8am je sobie dopowie.
Sebastian
O BUDOWNICTWIE
WIEKU. (Na marginesie
Historiografowie
przy opracowaniach
W XVII i XVIII
polscy zaczynają zwracać coraz baczniejszą uwagę opartych na żródłach rękopiśmiennych
- na te żródła
K i e t l i c z - R a y k i,
;, Konstanty
''W
WIEJSKII\1 W WIELKOPOLSCE
recenzji) "'"
FLizak
Sztuka
Góralska
na Podhalu,
Lublin
192e.
ś\vietle
artykułów:
Józefa
B u l' S z t y, Budownictwo
wiejs:~ie
L' kl11CZU runowskim
pod Nakłem
w I połolrie XVII wieku, "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej
PAN", R. 2: 1954, nr 1--2, s. 104-139 i Wakriana
S o b i " i a k a, ZabllclolCania
i inwentarz
ruchomy
(martu y) tC gospodarstwach
te śtrietle
dworskich
materiału
biskupstwa
.i,-ódłou;ego,
poznańskiego
.,L u d",
t.
11:
XVII-XVIII
41: 195••, s. 340-438.
w.
�34i
344
które dotyczą ludowej kultury materialnej 2. Przy wykorzystaniu
tych źródeł
podkreślana
jest wielka ich przydatność
dla celów poznawczych naszej
przeszłości. Uderza przy tym obojętność z jaką źródła te były do niedawna
jeszcze pomijane. Etnografowie, opisujący naszą kulturę materialną opierali
się prawie wyłącznie - nad czym naleźy ubolewać - na osiągnięciach
archeologicznych
i etnograficznych
badaniach
terenowych
ostatnich dziesiątek lat.
Wśród tych badac7.Y byli wprawdzie tacy, którzy podkreślali
konieczność wiązania swoich prac z danymi źródłowymi (np. Kolberg) ale do archiwów nie zaglądali. Toteź z radością naleźy witać ostatnio opublikowane
drukiem artykuły, omawiające wycinkowo poszczególne zagadnienia kultury materialnej.
Naleźy się spodziewać, źe w najbliższej przyszłości pojawią się opracowania obejmujące całokształt zagadnień ludowej kultury materialnej, które
usuną dotychczasową lukę w tej dziedzinie.
Niedawno ukazał się w "Kwa~talniku
Historii Kultury
Materialnej"
artykuł Józefa B u l' S z t y 3 o budownictwie
wiejskim, będący poważnym
przyczynkiem do poznania tego problemu od strony żródeł. Autor dochodzi
do ciekawych stwierdzeń na podstawie przejrzanego materiału rękopiśmiennego
obejmującego
umowy z rzemieślnikami
w I połowie XVII w.
w przedmiocie budowy i remontu budynków.
2
Ibidem.
Wspomniany
artykuł opracowano na podstawie rękopisu Biblioteki
Kórnickiej PAN, sygn. B. K. 641, pt. Regestra
Roku Pańskiego
1636 d. 5
May Rządzenia
Rzemięśników
do wszelakowych
Budynków
w Majętności
Runowskiej
za szlachetnego
Pana Andrzeja
Jaroszewskiego
na ten czas
w maiętnościach
Jego Mości Pana Pawła Działyńskiego,
Starosty
Nieszawskiego zawiadującego,
obejmującego dane źródłowe dotyczące umów zawieranych przez adminis.trację majątków z rzemieślnikami,
przedmiotu umowy, wynagrodzenia,
ilości zatrudnionych
rzemieślników,
przygotowania
materiału
budulcowego, oraz uwagi dotyczące samego budownictwa.
Całe
zagadnienie rozpracowano
w następujących
rozdziałach:
1. Z a g a d n i en i e i ź l' Ó d ł a - stan badań na odcinku budownictwa
wiejskiego, opis
samego źródła, 2. K l u c z r u n ow s ki
opis geograficzny,
ludność,
wsie i łany, 3. R z e m i e ś l n i c y i "z l' Z ą d z e n i a" o p l' a c ę - tabelaryczne ujęcie różnych kategorii rzemieślników
wykonywujących
prace
związane z budownictwem
(zbyt długi w stosunku do całości artykułu),
4. R o z m i e s z c z e n i e z a b u d o w a ń (nie wyjaśnia
z braku źródeł),
5. P l a n c h a ł u p y rozmieszczenie
poszczególnych
części chałupy,
podcienia, sieni, izby i komory, 6. K o n ~ t r u k c jaś
cia n ch a ł u p y omawia się dwie występujące na tym terenie konstrukcje zrębu sumik owo3
Ten szczególny rodzaj źródła, rzadko spotyka się w archiwach, stąd też
badanie oparte na nim ma wielką wartość poznawczą. Najczęściej dane
dotyczące budownictwa znajdujemy w inwentarzach, rewizjach, czy lustracjach (te trzy rodzaje źródeł są do siebie bardzo zbliżone) majątków ziemskich wielkiej własności z XVII czy XVIII w. Wiadomości zaczerpnięte
z tych źródeł są przeważnie stereotypowe i bardzo lakoniczne. Przy dużej
ich ilości w materiale
źródło\':ym można, po dokładnym
jego zbadaniu,
stworzyć sobie mniej lub więcej dokładny obraz budownictwa
wiejskiego
formacji feudalnej'.
Praca Bursztyobejmuje
swym zasięgiem pięć wsi (jeden klucz) w powiecie nakielskim,
a badania oparte na inwentarzach
okolice Poznania,
Kościana, Międzyrzecza, Środy i Krobi.
Warto przeanalizować
charakter
budownictwa
wspomnianych
dwóch rodzajów źródeł.
wiejskiego
na podstawie
Materiały źródłowe nie dają odpowiedzi na pytanie, jakie było rozplanowanie wsi: czy zagrody były skupione razem, czy teź rozproszone, mimo
że w inwentarzach
opisy poszczególnych
wsi rozpoczynają
się od omówienia całości budynków dworskich (tu można zaobserwować
pewne rozplanowanie), a następnie "osiadłości wsi". Przy spisywaniu poszczególnych
klas chłopstwa wyliczane są ich rodziny, dobytek i posiadane zabudowania,
nie podano jednak, jak te ostatnie są rozmieszczone (czy frontem do drogi
itp.). Nie ma też wzmianki o tym, aby w umowach sprawy te odnotowywano.
Podobnie, nie można ustalić na podstawie tych źródeł rozmieszczenia
poszczególnych zabudowań w obrębie każdej zagrody chłopskiej (gdzie stała
chałupa, gdzie stodoła czy chlewy). Wynika jednak ze źródeł, źe każde
pomieszczenie występuje przeważnie oddzielnie (zaledwie w paru wypadkach zauważono chałupę i chlewy pod jednym dachem).
łątkową i szkieletową,
7. P u ł a p
p o d ł o g a oraz następny
rozdział
8. - K o n s t l' U k c j a d a c h u - nie można wyjaśnić od strony żródeł.
dlatego wyjaśniono częściowo przy pomocy literatury,
9. P o kry c i e d ac h u - poszywanie słomą lub trzciną i pokrywanie gontami, 10. S t o d ol y - i 11. S z o p y, s t a j n i e, c h l e w y, o w c z a r n i e, wo ł o w n i e
i inne
budynki
gospodarskie
chłopskie
i folwarcznesystemy stawiania
zrębu, wspólność
cech w konstrukcji,
12. U wag i
ogóln e uogólniające
wnioski - rozwój dwutorowego
typu budownictwa podcieniowego, wewnętrznej
rozbudowy i wewnętrznej
deklasacji.
• Na nich też oparto się przy opracowaniu
inwentarzu
martwym
oraz JVlateriały
;,:ulturZĄe materialnej
wsi tcielkopolskiej.
artykułów: o Zabudowaniach.
O. K o l b e l' g a o Ludowej
�347
346
Ilość i rodzaj poszczególnych
pomieszczeń należących
do chłopa jest
uzależniona od jego przynależnofci
do danej warst'...,y. I tak kmieĆ' posiada
chałupę, stodołę (czasami dwie - ale zawsze o jednej bojowicy),
chlelN',
(lub obory) G, spichlerzyk,
czasami wozownię
i rzezalnię
(sieczkarnię).
Chałupnik ma tylko chałupę, chlev>', czasami stodołę, a komornik mieszka
li kmiecia
czy chałupnika w komorze lub małej izdebce.
Plan chałupy, jest dość jasno przedstawiony
w opracowaniu
.J. Bun,z\,'.
Było to możliwe dzięki temu, że w umowach odnotowywano
wymia;y
poszczególnych części składowych chałupy, i ich kolejność (w inwentarzach
tego rodzaju dane należą do rzadkości). Bliższa analiza pomiarów wykazała
bardzo charakterystyczną
regularność chałup kmiecych, różną od zagrodniczych (zagrodnicze zawsze są mniejsze od kmiecych). Tal{ więc na tej podstawie daje się uchwycić zróżnicowanie w kulturze materialnej,
odpowiadające zróżnicowaniu gospodarczemu i społecznemu tej formacji.
W chałupie chłopskiej dają się ~yróżnić
cztery zasadnicze elementv:
izba, komora, sień i podcień (w żródle - wystawa). Nie ulega wątpliwoś~i,
że kolejność pomieszczeń była inna. Wchodząc do chałupy napotyka
się
podcień, dalej sień, izbę i komorę (w żródle podaje się np: "z sieni sa
drzwi do izby, z izby do komory"). Odstępstwo
od tego rozplanowani;
odnotowuje
Burszta zaledwie w paru przypadkach
przy budowie chałup
zagrodniczych, gdzie polecono wybudować komorę w sieni. Jest to przejaw
deklasacji budownictwa
wiejskiego w związku z pauperyzacją
wsi. Podobne objawy deklasacji
spotykamy także na innych terenach Wielkopolski,
jak to wynika z inwentarzy dóbr ziemskich kapituły poznańskiej i wielkie i
własności prywatnej.
Zjawisko to występuje
w przypadku
chałupników:
np. "pierwsza
chałupa
[...] chałupnika,
do której wchodząc do sieni są
drzwi [...] w tej sieni jest schodek na górę [...] z tej sieni są drugie drzwi do
komórki"G, "sień z komorą z gruntu złą"7. W sieni mieści się nie tylko komora, ale również i izdebka, np. "z sieni izdebka z piecykiem prostym" 8, a nawet kuchenka "w sieni kuchenka i pasowa z prostych dylików" 9.
W nazwach poszczególnych pomieszczeń gospodarskich
istnieje duża
płynność. Np. pisze się równocześnie o chlewie dla świń cieląt lub drobiazgów i równocześnie dla koni krów. Dalej np. "w owczarni stawiano bydło"
lub "w obórce świniom jeść dawano" itp.
5
WAPP - skrót (Wojewódzkie' Archiwum
cian, 187, s. 162-163,
rok 1758, wieś Kosieczyn.
1\
7 WAPP
Kościan,
s CP - skrót
[I
195, s. 441, rok
1758,
(Capi tuli Posnaniensis)
CP 119, s. 11. rok 1753. w Nieslabin.
l"'.
Państwowe
Poznań),
Koś-
'Warto nadmienić, że w inwentarzach
z XVIII w. spotyka się Vi chałupach sień, izbę i dwie komory 10, dalej dwie sienie, dwie izby i dwie komory
(tzw. dl'.'ojaki na dwie rodziny biedniejsze,
lub jedną bogatszą kmiecą)
czego nie spotykał Burszta ll.
Po::lcień występuje
w większości zbadanych
przypadków
w powiecie
nakielskim
jak również i \V innych okolicach Wielkopolski. Można więc,
idąc za Bursztą, twierdzić, że występowanie
podcieni było powszechnym
zjawiskiem tak w XVII, jak i XVIII w,
W wyniku analizy ustalono, że w kluczu runowskim występują wyłącznie
c h a ł u p y p a d c i e n i o we,
jednotraktowe
o wzdłużnym
układzie, tak
charakterystyczne
dla budownictwa
polskiego. W innych powiatach
np.
poznańskim czy kościańskim występują, poza wyżej wymienionymi,
jeszcze
dwutraktowe.
Chałupy stawiano, jak stwierdza wspomniany
autor - dwoma sposobami: szkieletowym
i sumikowo-łątkowym.
Pierwszy - przeważał w budownictwie niższych warstw chłopskich, a drugi - wyższych. Jest to dalszy
przykład
rozwarstwienia
wsi wielkopolskiej.
Taki podział uogólniający
jest moim zdaniem słuszny,
z tym jednak
zastrzeżeniem,
że
należało by w każdym z nich wyróżnić pewne podgrupy (np. w technice
stawiania wg. systemu szkieletowego dodać do lepianki - fachy wypełnione gliną, lub mur pruski - fachy z cegły). Zdarza się że stwierdzamy
tak
w jednym jak i drugim rodzaju żródeł, chałupę stawianą nie tylko jednym
sposobem, ale nawet wg. obydwóch 12. Naprzykład ściany izby są z samego
drzewa, a szkielet sieni i komory jest z drzewa, a wypełnienie
z gliny
(połączone dwa sposoby występują w chałupach zagrodniczych
i chałupniczych, a więc u niższych klas).
Z niewielu wiadomości żródłowych, odnoszących się do posowy i podłogi
wynika, że pułap był z desek, a podłogi najczęściej nie było (prawie z reguły u chałupników
czy komorników).
O konstrukcji
dachu dane są bardzo fragmentaryczne.
Burszta obraz
tego zagadnienia
uzupełnił korzyst;jąc
z literatury
stwierdzając,
iż dachy
chałupy są krokwiowe, dwuspadowe. Szkielet dachu poszywano słomą lub
trzciną, bądź na "poły obiema", albo pokrywano
gontami lub dranicami
WAPP Kościan, 195. s. 441.
Np.: "chałupa o dwóch izbach i sieniach, 2 piece i 2 komory [...]
chałupa o dwóch izbach, komora jedna, w jednej polowie mieszka chałupnik, w drugiej Marcin komornik" rok 1743 w. Nynkowo C p 118.
12 Nawet
przy tym samym systemie budowania
mogą zachodzić jeszcze pewne różnice, np. "w tej chałupie sień i chałupa z dyli. a izba
w blachy" w. Niesłabin C P 118, s. 11, rok 1753.
10
11
Radomicko.
200, s. 24, rok 1791. w Trojanowo.
�348
(przeważnie dworskie budynki). Nie znamy bliżej techniki poszywania czy
pokrywania
dachu 13.
Wsród budynków gospodarskich można wymienić stodoły, szopy, stajnie,
obory, chlewy, owczarnie,
wołownie,
wozownie, sieczkarnie,
spichlerze
i inne mniejsze.
Z pracy Burszty wynika, że stodoły tak chłopskie, jak i dworskie miały
bardzo podobną konstrukcję.
Najczęściej jest konstrukcja
zrębu osadzona
na czop w podwalinie, rzadziej wkopane są słupy w ziemię. Ściany miały
konstrukcję
szkieletową, a dach sochową. Żadnych wzmianek o wnętrzu
stodół w umowach nie zauważono. Więcej materiału na ten temat znajdziemy w inwentarzach.
Stodoły chłopskie posiadały
po jednym, a nawet
i dwa klepiska i parę sąsieków. Natomiast w dworskich stodołach ilość klepisk wahała się od 1-4. Często w stodole mieścił się spichlerz. Konstrukcja
ścian 14 i dachu była podobna.
Pozostałe zabudowania
gospodarskie potraktowane
są łącznie, ze względu na elementy wspólne występujące
w ich konstrukcji.
Odnośnie do
konstrukcji
należy stwierdzić, że słupy zrębowe były wkopane w ziemię,
rzadziej na podwalinie, ściany lepione, dachy dwuspadowe 15.
Podsumowując
garść zaznaczonych uwag należy stwierdzić, że materiał
źródłowy aczkolwiek fragmentarystyczny,
w poważnym stopniu oświetla
zagadnienie
budownictwa
wiejskiego' różnie dotąd przedstawianego
(np.
P u s z e t, który twierdził, że budownictwo wieńcowe było ongiś powszechnym). Zwrócenie uwagi na zagadnienie budownictwa chłopskiego od strony
żródeł jest jaknajbardziej
pożądane.
Walerian Sobisiak
JAN MESKANK, S e l' b s k i e n a l' o d n e d l' a s t y. D l' a s t y k a t o Isk ich
S e l' b Ó w.
Die Tracht
der katholischen
Sorben.
Sorbische
Volkstrachten.
Nakład Domowiny w BudYsinje 1957, str. 129, format A4,
w tym 72 ilustracje:
jedna mapa, kilka rysunków, reszta fotografie białoczarne i kolorowe.
13 J. Burszta
daje przy końcu opisu chałupy bardzo trafne rekonstrukcje chałupy kmiecej i zagrodniczej'w
kluczu runowskim w I połowie XVII
wieku.
IJ Przy
stodołach dworsldch
(w rezydencjach
biskupich) spotyka się
takie notki "s todoła na przyciesiach podmurowanych
od dołu, ściany pierzone, dalej w rygle lepione" rok 1768 w. Brzezie, C P 147, s. 13.
15 Bardzo
nie wiele miejsca poświęcił Burszta zabudowaniom
przemysłowym (młyny, tartaki, browary, gorzelnie, kuźnie itp.) oraz handlowym
(karczmy, jatki itp.), które bardzo szeroko opisują żródła. Nie wspomina
też nic o studniach i płotach.
349
Zagadnienie
odzieży obok pożywienia należy do ważnych problemów
życia ludzkiego. Często odzież jest wiernym odbiciem kultury i tradycji narodowej, nie dziw więc, że najmniejszy naród słowiański, jakim są Serbowie-Łużyccy,
przeżywający
obecnie w bloku państw
socjalistycznych,
w granicach NRD swoJe odrodzenie kulturalne i społeczne zajął się również
tym zagadnieniem.
Wspomniana
wyżej monografia
Jana
M e s k a n k a jest zeszytem
zaplanowanego
atlasu ubiorów ludowych Serbów Łużyckich. Podobnych
prac ma się ukazać jeszcze trzy. Szósty pokażniejszy
tom ma być syntetycznym przedstawieniem
całokształtu
wjedzy Serbów o swoich ubiorach
ludowych. Podobnie jak poprzednia praca M. Nowaka i P. Nedo o ubiorach
Slepiańskich Serbów, tak samo praca J. Meskanka jest opublikowana w języku serbskim i niemieckim i posiada podobny układ. Na całość monografii
składają się cztery rozdziały. I Wstęp. Kraj i ludzie katolickich
Serbów.
II Rozwój ubioru katolickich Serbów. III Ubiór ludowy w życiu grupy społecznej wsi. IV Elementy artystyczne w ubiorze. Zakończenie tekstu pr'łcy
stanowią: objaśnienia terminów gwarowych i technicznych, przypisy zawierające głównie bibliografię
oraz wykaz tablic. Cała praca jest zwarta
i przejrzysta.
Tekst jest ściśle powiązany
z materiałem
ilustracyjnym
\:0 w wielkiej
mierze uwalnia autora w szeregu wypadków od drobiazgowego opisywania
detali, które dobrze na wielu ilustracjach
są uwidocznione. Ujemną cechą w materiale ilustracyjnym,
który stanowi poważną
część pracy jest brak rysunków kroju, danych technicznych informujących
jasno i wyrażnie ile materiału należy zużytkować i jak go skroić, aby otrzymać część odzieży przedstawioną
na ilustracji.
Taką formę ukazania
odzieży winny mieć części ubioru przedstawione
na fotografiach w kolorze
czarnym, na którym nie widać szczegółów mogących pochodzić z XVII
i XVIII w. Przykładem tych braków są ilustracje nr. 16, 18, 25, 48 i inne.
W kilku też wypadkach
brak bliższego omówienia techniki usztywniania
materiału, jego układania w fałdy i wiązania. Dane te są ważne przy pracy
Europy środkowej. Dobrze byłoby więc aby autorzy Serbskiego Atlasu Strojów Ludowych brakujące dane techniczne zamieścili w ostatnim szóstym
zeszycie opracowywanego
dzieła.
Poza wymienionymi niedociągnięciami, które łatwo w dalszych monografiach naprawić, praca Jana Meskanka swą szatą graficzną i solidną treścią
ujmuje czytelnika i dobrze wprowadza w kraj i ludzi. W podziw wprost
wprowadzają
czytelnika tabele przedstawiające
precyzyjne obliczenia dotyczące nosicieli ubiorów ludowych w poszczególnych parafiach
i wioskach
z podziałem na wiek. To jedyne w literaturze kostiumologicznej
zestawienie
ilości nosicieli z podziałem na wiek doskonale ilustruje zanik ubioru ludowego. Te dane cyfrowe i zamieszczony słownicz.;:k upewniają
czytelnika
o rzetelnym zebraniu materiału i poważnym podejściu autora do podjętej
pracy. Ważną rolę w monografii spełnia też wstęp, w którym Jan Meskank
�'350
doskonale wprowadza
czytelnika
w piękny kraj Serbów Łużyckich ich
l1i,torię, stosunki ekonomiczne, socjalne, kulturalne
i polityczne. Przedstawienie ubioru ludowego w rozwoju dziejowym daje pogląd na kształtowanie się i przemiany jakie przechodziła odzież dobrze świadczy o pełnym
przyswojeniu
sobie postępowej, historycznej
metody, która dla naukowych
pracowików
serbskich
jest obecnie postulatem
prawidłowych
rozwiązań
naukowych.
Adam
Grapa
z
\1
MARIA
E
A
ZNAIvIIEROWSKA-PRUFFEROWA
MUZEA I DZIAŁY ETNOGRAFICZNE W POLSCE
Aktualne potrzeby i zarys stanu obecnego 1
l. OCHRONA
ZABYTKOW
KULTURY
I UDOWEJ
Żyjemy w okresie, w którym krytyka niedomagań społecznych
oraz ich ujawnianie staje się nie tylko prawem lecz obowiązkiem,
dlatego też sądzę, iż należy wyraźnie stwierdzić i udokumentować braki w zakresie ochrony zabytków kultury ludowej i muzealnictwa etnograficznego w Polsce.
Potrzeby polskiego muzealnictwa etnograficznego należy rozpatrywać, mając na uwadze osiągnięcia w zakresie etnografii
w Polsce już od roku 1945. Osiągnięcia te to liczne prace
naukowo-badawcze i organizacyjne oraz publikacje Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego i Państwowego Instytutu Sztuki (Zakład Badania Plastyki, Architektury i Zdobnictwa Ludowego, Zakład Badania Muzyki Ludowej i Zakład Badania Tekstów
Ludowych), uniwersyteckich Zakładów Etnologii i Etnografii, poli1 Artykuł
mmeJszy napisany w 1955 r" w znacznym stopniu na podstawie materiałów
z 1955 r., miał n; celu scharakteryzowanie
zbiorów etnograficznych w Polsce oraz przedstawienie
palących potrzeb muzealnictwa
etnograficznego
na tle stanu obecnego. Miały go ilustrować równocześnie
¥•.ydrukowane
pod redakcją
M. Znamierowskiej-Pri.ifferawej.
sprawozdania ponad
60 muzeów
i działów
etnograficznych.
Niestety
względy
techniczne
nie pozwoliły
na to i artykuł
ten ukazuje
się z trzyletnim opóźnieniem,
już po wydrukowaniu
części sprawozdań
muzealnych w poprzednim, XLII i XLIII tomie Ludu. Część sprawozdawczą
tego
artykułu należy więc traktować jako materiał naleźący już do przeszłości,
gdyż \v ciągu trzech lat w wielu muzeach zaszły poważne zmiany, których
.Już nie można było tu uwzględnić.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc935068af4aea6a486b93ad67117a93.pdf
9c9841635ba85240e2930b126f1327fe
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:173
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1959
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:149
Title
A name given to the resource
Bibliografia / LUD 1957 t.44
Description
An account of the resource
LUD 1957 t.44, s.541-598
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
t
BOLESŁA W CA WIN
3IBUOGR.M'I/\ ETNUGRAFII POLSKIE.;
,
za 1955 I:.
I
B ib l io g
A.
1. BITTNB:P
(1945---1;;5;).:
or
~
czr~sć
l' J
OGCJLNA
f i e i i n d e k s .Y
:Viat'~r;flły d,)
I:Jlbliogr::tlii etnog;-"i'jj
p:llskic'.J
Virodaw 1955 s. 62. Arch. etnogr. nr 11.
2. LYSZCZ Ar:na: WykdZ k;;lążck nabytych przez PTL (1951---1955) WrcCI""" 1955 'i. li!. Arch. Etnogr. nr 11.
3. iVIATUSZEWSKA Be,-,ta: Lldeks zawartości
kwartalnika
"Materiały
do studiu'.'.' i dyskLlsji .<: zakresu teo,-!i i historii sztuki, krytyki
artystycznej o;-az badań nad sztuką" za :lata 1950-1954. i\Ja:. S!1Jdiócc Szt.
195:1 l1c 1/2 dod. s. 1-·20. (x)
4. OCHOŃSK A Mario, SA WICKA
Franciszka:
Bibliografia
Śląska za
CJk.res dz.ie:;ięciolecia 19Q.5--1955 (Druki ZWArte z zakresu hi otarii i sztuki'.
Ku'G7".
HalinA:
('Jw!.
19.35
lI':
2 s. 226--·_·25'±.
(x)
SPIS tr,,¢ci K', toliC'kieg·.) Tygodnika Społecznego "Dziś i ,lutra" za rok
1954. D2i~ i Jutro. 1£>5;) nr 11 dod. s. nlb. 1-4.
6. STASZCZAK Zofia: Wykaz z:>wartości archiwum :laukov.-2go Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
(1945-1955)
Wrocław 1955 s. 26. Arch.
Etnogr _ :1r 11.
5.
B.
W Y d a v:
:1
i c t w R C i C] g ł e i c z a s o p i s m a
material,v
etnograficzne
z a w i e raj
ą ce
ATLAS Polskich Strojów Ludowych. DOBROWOLSKA
i",: Strój py_
rzycki,7.00
pllZ. 97); KOTULA F.: Strój łańcucki
(zob. poz. 99).
8. ARCIHWl):U l:tnogrll.ficzne_ Wyd. PTL nr 8. IT~'IAN L.: Przyczynek
do zn8jomości rzemiosla bednar~kiego
w Polsce. WrocłaW 1955 PTL
s. 25, tabl. 9 (powiel).
7.
�542
543
9. ARCHIWUM Etnograficzne,
Nr 11: BITTNER Halina: Materiały
do
bibliografii
polskiej (1945-1955)
s. 61; ŁYSZCZ Anna: Wykaz kS;'łżek nabytych
przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze
(1951--1955).
Wrocław 1955 s. 52; STASZCZAK Zofia: Wykaz zawartości archiwum
naukowego Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
(1949-1955),
Wrocław 1955 PTL s. 2(i.
ID. KWART.ALNIK n,s(orii I{IIItury Materia!nej.
Wyd. Instytutu
Historii
Kultury Materialnej,
Polska Akademia
Nauk. Warszawa.
II. LUD. Organ PTL.
Rec.: Kowalska-Lewicka
':'. 24: 19)5.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
Anna:
Lud
T. 41
za
rok
Wierchy
1954,
POLSKA Sztuka Ludowa. Wyd. Państwowy
Instytut
Sztuki. Dwumiesięcznik. Warszawa.
PRACE i Materiały Etnograficzne. Wyd. PTL. T. 10, 1952/1953.
Rec.: Kowalska-Lewicka
Anna, Wierchy T. 24: 1955 (zob. poz. 2421).
PRACE i Materiały
Etnogra.ficzne T. 11, SZULC Marian: FatograIia
na usługach etnografii.
Materiały
do bibliografii
fotografii
polskiej.
Wrocław 1955 Oss. s. 268 tab!. 35 PTL (zob. poz. 25).
PRACE Etnologiczne T. 4. KARWOT E.: Katalog magii Rudolfa (zob.
poz. 138).
PRZEGLĄD Zachodni. Wyd. Instytut Zachodni. Miesięcznik. Poznań.
WARMIA I Mazury. R. 1955 nr 1-3.
Rec.: Perkowicz Andrzej, Dziewanowski
Kazimierz: Niewykorzystana
okazja. Nowa Kult. 1955 nr 51152 s. 4; StrzelecJd B.: Świat i My 1955
nr 157 s. 3, nr 166 s. 1.
•
18.
19.
20.
l'
•
Nr 3, Zaklad
ficzne.
III
26.
27.
I
28.
I
29.
••
en ow y ch
POLSKI Atlas Etnograficzny.
Kwestio:lariusz
IHKM-PAN.
Wrocław 1955 (wyd. powie!.)s.
POLSKIE Towarzystwo Ludoz:1awcze (1945-1955)
Wrocław 1955, s. 24.
PROSPEKT
Atlasu Polskich Strojów Ludowych. Glapa A. Wrocław
1955 PTL s. 4.
24. PROSPEKT
wydawnictw
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego
Glapa A. Wrocław PTL 1955 s. 20.
25. SZULC Marian:
Fotografia
na usługach etnografii. Materiały
do bibliografii fotografii polkiej pod red. i ze słowem wstępnym J. Gajka.
Wrocław 1955 Oss. s. 2686, tab!. 32. PTL. Prace i materiały
etnogra22.
30.
31.
KULCZYCKI Jerzy: Metoda badania analogii archeologicznych,
rycznych i etnograficznych
w studiach nad dziejami kultury
rialnej. Światowit
T. 21: 1955 s. 7-40,
Reś., Rez.
histomate-
Etnografii
ia m etodyczne
23.
II. METODOLOG lA, METODYKA
B. M e t o d y k a b a d a ń t e
B. Var
•,
32.
33.
I
\
48.
PROTOKOŁ z konferencji
Polskiego Atlasu Et:10graficznego,
zorgo.nizowanej
w Zakładzie
Etnografii
IHKM-PAN
\ve Wrocłavłiu, poświęconej zagadnieniom
:1arzędzi rolniczych w polsk.iej kulturze ludowej, w dniach 6-8 czerwca 1955 r. (powielono) maszynopisu ss. 213,
egzemplarzy 25.
.21. RAJEWSKI
Zdzisław:
O metodzie terenowych
badań wczesnośredniowiecznych,
wiejskich zespołów osadniczych.
Wiad. archeoL T. 22:
1955 z. 2 s. 117-145',
ilustr., mapy, Krat. sod., Sum.
T.
11.
MUZEA I MUZEOZNAWSTWO
ETNOGRAFICZNE
S. S.: Ubiory mieszczan w XVII wieku. Wędrówki po Muzeum Historycznym, Stolica 1955 nr 26 s. 12, ilustr.
COFTA Eugeniusz:
W poznańskim
muzeum l:lstrumentów
muzycznych, Tyg. demokr., 1955 nr 15 s. 8, ilustr.
DOBROWOLSKA
Aleksandra:
O miejsce dla dokumentów
ludowej
kultury (Muzeum Świętokrzyskie
w Kielcach). Sl. Tyg. nr 20 s. 1, 4,
Bustr.
HANULANKA Danuta: Muzea na Śląsku wobec nowych zadań. Śląsk.
liter. 1954 nr 12 s. 127-136,
ilustr .
HORDYNSKI
Jerzy: Z Łańcuta
(Muzeum w Łańcucie). Życie liter.
1955' nr 46 s. 10, ilustr.
J. H., Zbiory et:lograficzne
opolskiego muzeum. Głosy znad Odry 1955
nr 37, s. 2, Bustr.
J. S.:' Trzeba umieć patrzeć. W koszalińskim
muzeum. Głos Tyg. 1955
nr 46 s. 3, Bustr.
KONDRATIUK
Krystyna: Dział Tkactwa w łódzkim Muzeum Sztuki.
Kwart.
Hist. Kult. mat. 1955 nr ~, s. 236-239,
ilustr.
KOROLKIEWICZ
Maria: Interesująca
wystawa
w Muzeum Mazurskim. (Wystawa historii Warmii i Mazur w XI-XII
w.) Świat i My,
1955 nr 162, s. 2.
35. LESZCZYŃSKI
Józef, RABA Julian. Dziesięć wieków Śląska. Wystawa w Muzeum Śląskim we Wrocławiu.
Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2
s. 272-277.
36. MARTUSZEWSKI
Edward:
Wielkie sprawy, małego muzeum.
(Muzeum Kurpiowskie
w Łomży). Świat i Ludzie 1955 nr 35 s. 3.
34.
37. NIETYKSZA
Zbigniew: Przywracamy
zabytkom
ich dawne piękno .
(Wojewódzka
wystawa ochro:1Y i konserwacji
zabytków w Muzeum
Śląska Opolskiego). Glos'll znad Odr'll 1955 nr 20 s. 2, ilustr.
ł
!
�545
544
38. OLSZEWSKA Janina:
Z życia muzeum jarosławskiego.
NotL". Tyg.
1955 nr 33 s. 4.
39. OPOTOŁOWICZ J,lllUSZ: ?vIuzea Lubelszczyzny.
Sztandar
Lud/( 1955
nr 133.
40. PETERS Stanisław:
.,0 zacna soIL." (Muzem żup solnych). Echo
Tyg. 1955 :1r 3 s. 2, ilus:r.
41. PETERS Stani.sław: W podziemnym muzeum soli (w Wieliczce). Naw.
Tyg. 1955 nr 37 s. 3, ilustr.
42. STACHOWIAK
Maria: Dwór Moniakó\v w Zubrzycy GÓrilej. (Muzeum Etnograficzne Ziemi Orawskiej). Turysta
1955 nr 6 s. 15.
·tJ. UHLli~()\' A Slava: Słowackie stroje ludowe w Muzeum Narodowym
w Marcinie. Tt z czes. Nou.'a Czechosłowacja
1955 :1r 9 s. 14-15, ilustr.
56. KAMIŃSKI Aleksander:
JaĆwiei. Terytorium,
ludność, ~tosunki .gospodarcze i społeczne. Łódź 1953.
Rec.: Łowmiański
Henryk. Kwart.
Hist. KuLt. mater.
1954 :-Ir 4
s. 716-721. V.:
57. KOWALSKA-LE\VICKA
Anna: Podh"le w tekach Oskara Kolberga.
Wierchy.
T. 24: 1955.
58. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Now," czasy na Łu7.,vcach. Tyg. p'JWSZ.
1955 nr 4. s. 3. ilu';tr.
59. MAJCHRZAK Józef: Z wędrówek po 801nym :31qsku. (Zbi2ranie pieśni
ludowych), Kłosy 1955 :1r 12 s. l, ilustr.
60. NA ŚLĄSKU. (Folklor ślqski). Drużyna
1955 nr 11 s. 14.-15.
f
IV. OPRACOWANIA I MATERIAŁY TERYTORIALNE
grupy etniczne, regiony, powiaty, woje',vództwa, wsi, krainy
44. BAZIELICHOWNA
Barbara:
Badania
Swiat i Zycie. 1955 nr 3 s. 1-2, ilustr.
nad
ludową
kulturą
Śląska.
45. BOROWIK Andrzej: Sprflwy Warmii i Mazur. (Dorobek lO-lecia), Tyg.
powsz. 1955 nr 31 s. 6--7, ilustr.
46, CHOJNACKI Władysław:
Niemieckie i polskie bibliografie
b. Prus
Wschod:1ich i Pomorza Gdańskiego. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 744-750.
47. DEKOWSKI Jan: Sztuka ludowa regionu rawskiegil i piotrkowskiego.
[W:] Katalog Wystawy
Sztuki i Rękodzieła
LudoVv'ego. Łódź 1955
s. 28-36.
48. DUBIEL
Ludwik:
Badania
naukowe
nad
kulturą
ludową
na
Opolszczyźnie (wnętrza domów) Swiat i Życie, 1955 nr 34.
t
I
49. DUBIEL Ludwilc Historia jednej wsi (grupy zawodowe w Siołkowicach Starych pow. Opole), Trybuna
Robotnicza.
1955 :11' 222.
I
50. DUBOWSKI Adam: Ziemia Lubusk2. Warszawa
1955 Sp. i T. s. 72,
Bustr.
51. DZIEJE Śląska. Red. E. Maleczyńska i K. Maleczyński. Wyd. 1. Warszawa 1955 Wiedza Powszechna s. 367, map. 4, ilustr.
i
52. GRAB Władysław: Kilka słów o regionie Krośnieńskim.
Su:ietl. 195:i
nr 5 s. 38, ilustr.
53. GRABIAŃSKA
Marta:
Wśród zabytków
Warmii i ~,'L,wr. Po:::nni
Swiat 1955 nr 8 s. 6, ilustr.
54. IWASZKIEWICZ
Stefan: Śląsk w powieściach Kraszewskiego.
Swi.at
i Zyde.
1955 nr l s. 1.
55. KACZMARCZYK ZDZISŁAW: "Ziemie Staropolski" (Cykl wydawniczy
Instytutu Zachod:liego). Prz. zach. 1955 nr 3i4 s. 496-505.
I
61. NATANSON Wojciech: Temat krakowsko-śląski.
(Kulturalne
oddziaływanie dwu regionów w ujęciu historycznym).
Na Niedzielę
1955
nr 51 s. 1.
62. ORZECHOWSKI Kazimierz: Rozdrabnianie gruntów chłopskich w XIX
wieku w dwu wsiach górno-śląskich.
(Wycinek badaó). Sobótka. R. 9:
1954 nr 2 s. 450-504, tab.; R. 10: 1955 nr 1/2 s. 129-182, tab.
63. PAWLATA Stefan: Stare i nowe dzieje Białostocezyzny.
Wojsko lud.
1955 nr 7 s. 56-74, ilustr. mapy.
64. PETERS Stanisław:
Śląsk praojczyzna
Słowian. Świat
Życie 1955
nr 46 s. 3, ilustr.
65. PETERS Stanisław:
U źródeł polskości Śląska. Swiat
Życie 1955
nr 25 s. 1, ilustr.
66. PETERS Staaisław:
"Wały śląskie" - linia obrony Słowiańszczyzny.
Swiat i Zycie 195'5 nr 39 s. 1-2, mapa.
67. PETERS
Stanisław:
Wczesnośredniowieczne
świadectwa
polskości
Śląska. Swiat i Zycie 1955 nr 20 s. 2, ilustr.
68. POPIOŁEK Franciszek: Szkice z dziejów chłopów w Beskidzie Śląskim. Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 591-601.
69. PROBLEMATYKA
związana z dziejami Śląska w czasopismach (polskich i obcych). Sobótka R. 9: 1954 nr 2 s. 625--633, R. 10, 1955 nr 1/2
s. 297-314.
70. RUBINSZTEJN
Jelena: Polityka imperializmu
:1iemieckiego na polskich ziemiach zachodnich na przełomie XIX i XX wieku. Warsz. 1955.
Rec.: Oracki Tadeusz: Historyk radziecki o Warmii i Mazurach. Swiat
i My 1955 nr 176 s. 2.
71. RUCZYŃSKI T.:- Wojenną pożogą gorzała ta ziemia ... (Historia Warmii
i Mazur). Swiat i My 195'5 nr 159 s. 3.
72. SKOWROŃSKA
Anna: Z szesnastowiecznych
polemik o polskość
Śląska. Sobótka
R. 10: 1955 nr 3 s. 433-445.
73. SUKERTOW A-BIEDRA WINA
Emilia:
Wspomnieaia
z Działdowa.
Słowo na Warmii i Mazurach
1955 nr 8.
74. SYSKA Henryk: Na ziemi Kurpiów. Warsz. 1954.
Rec.: J. S. Praca świetl. 195'5 nr 1/2 s. 103-104.
35 .,Lud·'. t. XLIV.
�fj46
547
w pracach
7fJ. WEDZKI
Andrzej: Problema tyka pomorska
chod:1iego. Prz.. zach. 1955 nr 3/4 s. 518-530.
,3.
W. K.: O narodzie,
25 s. 12.
który
nie zginął.
(Huculszczyzna),
Instytutu
Za-
Przyjaźń
1955
3. Pożywienie
87.
:lI'
OPRACCi\V
ANIA
I MATERIAŁY
:\.
1. Prace
77.
78.
K ult
ogólne z zakresu
LI I'
a m a t'e
4. Przemysł
TE:.vrATYCZNE
Z ZAKRESU ETNOGRAFII
POLSKI
I' i a
kultury materialnej
gospodarczej,vsi
ln a
i zagadnień
DEDERKO B.: Produkcja
cukru VI starożytności
wotnych .. Gaz. cukr. 1955 nr 12 s. 245-·246. (x)
DUBIEL Ludwik: Pomoc sąsiedzka w kulturze
Stalinogród (Katowice) 1955' nr 33.
o strukturze
w krajach
ludowej
Śląska.
•
88.
39.
pier-
90.
Swiat
91.
i Życie.
79.
80.
WIELOWIEJSKI
Jerzy: Zagadnienie
przełomu w technice uprawy
roli w pierwszym tysiącleeiu ::l.e. na ziemiach polskich. Kwart. Hist.
Kult. mat. 1955 nr 1 s. 153-165,
rys. tab., Krat. sad. s. 268., Sum.
s. 281·-282. x
ZAWADZKI Tadeusz: Pług koleśny w rolnictwie antycznym.
Polem.: Gąsiorowski
Stanisław Jan: Uwagi w kwestii pługa w rolnict\\iie póżnoslarożytnym
i średniowiecznym.
Kwart. Hist. Kuit. mat.
1!J54 nr 4 s. tiHl-ti36,
ilustr. rys. Krat.
sad. s. 824-827.
Sum. s.
833-836.
2.
Zdobywanie
(x)
pożywienia:
łowiectwo,
rolnictwo,
hodowla
zwierząt,
rybołóvistwo, bartnictwo
zbieractwo,
81.
DEMBIl\fSKA Maria: W sprawie badań nad gospodarką
hodowlaną
w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 :lI' 7/8 s. 622-626.
82.
JASTRZĘBSKI
Józef: Siew dawniej
&3. MOWSZOWICZ Jakub:
Warszawa 1955 PWRiL
i dziś. Z-ycie Lubelksie
Krajowe chwasty
ilustr. s. 54!!.
roślina
92.
i
93.
I
I
94.
•••
95.
się dawniej
na Podhalu.
Gazeta
ludowy, rzemiosło wiejskie i malomiasteczkovie
(obrobka surowców)
ALEKSIEWICZ
Mdrian: Prastare
ośrodki produkcji
rzemieślniczej.
Naw. Tyg. 1955 nr 23 s. 3, ilustr. rys.
DUBIEL Ludwik: "Kowalu, kowolu ukujże mi zameczek ..." Kartka
z dziejów rzemiosła ludowego na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 46
s. 2, ilustr.
FRISTER Roman: Toruńskie pierniki. (Historia rzemiosła piernikarsldego). T-yg. demakr. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.
MĄCZAK Antoni:
Sukie:lnictwo
wielkopolskie.
XIV-XVII
wiek.
Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 324, ilustr.
Towarzystwo Miłośników Historii. Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu
Warszawskiego.
Badania z Dziejów Rzemiosła i Handlu
w Epoce Feudalizmu. Red. Marian Małowist. 3'
PETERS Stanisław: O sztuce dęcia i kowania szlachet:1ego dzieła żelaznego. (Z historii polskiego kuźnictwa). Wiedza i Zycie 1955 nr 2
s. 128-131,
ilustr.
R. Rss. (R. Reinfuss): Przyczynki
do badań nad ludowym farbiarstwem i drukarstwem
tkanin w woj. białostockim. Pol. Szt. Lud. 1954
nr 5 s. 315-317,
ilustr.
SARAPATA Adam: PrzyczY:lek do dziejów rzemiosła w Polsce. Rozwój szewstwa we wsi Zebrzydowice koło Krakowa w pierwszej połowie XX wieku. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 3 s. 453-482,
tab.
SULEWSKI
Wojciech: O rzemiośle
za Sasów. Tyg. demakr.
195'5
nr 48 s. 5.
5. Odzież
195'5 nr 83.
polne i ogrodowe.
znów wraca
es-pe (Jostov:a Wanda). Jak żywiono
Krakowska.. R. 7: 1955 :lI' 197.
84.
REMBOWSKI Maciej: Starodawna
(Len). Now-y Swiat 1955 nr 23 s. 3.
85.
ROPELEWSKI Andrzej: Z przeszłości rybołówstwa :la Bałtyku Połud:Jiowym. Gasp. rybna, 1955 nr 4 s. 24-26, nr 5 s. 26-27, nr 6 s. 26-27,
nr 7 s. 26-27, nr 9 s. 24-26, nr 11 s. 26-27.
86.
ŻABKO-POTOPOWICZ
Antoni: Dzieje bartnictwa w Polsce w świetle
dotychczasowych
oadaó. Rocz Dziejów ~poł. i gasp. T. 15: 1953 s. 7-57.
BRONICZ Stanisław: Strój pszczyński pod red. R. Reinfussa. Wrocław 1955 PTL s. 80, tab!. 2, ilustr. Atlas Polskich Strojów Ludowych.
Cz. 3. Śląsk. Z. 2.
97. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój pyrzycki pod red. i słowo wstępne
J. Gajka. Wrocław 1955 PTL tab!. 3, s. 39, Atlas Polskich Strojów Ludowych. Cz. l. Pomorze. Z. 1.
Rec.: Wożniak Maria: Strój pyrzycki w atlasie strojów ludowych .
Zycie i Kult. 1955 nr 32 s. 3, ilustr., Bartnicki Stanisław: Stroje pyrzyckie zostały opracowane. Życie kult. Wsi 1955 nr 1 s. (5), ilustr.
98. DOBROWOLSKA Agnieszka: Strój z Jamna pod Koszalinem. Pol. Szt.
lud. 1955 nr l s. 52-59, ilustr.
96.
Wyd. l.
do godności.
•
!
I
I
�548
549
KOTULA Franciszek: Lańcucki ośrodek tkacki w XVII i XVIII wieku. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 4 s. 664-675,
ilustr. rys., Krat.
sod. s. 828-830.
S<.lm. s. 837-839.
x
100. KOTULA
Franciszek:
Poszukiwania
metryki
dla stroju ludowego.
Rzeszów 1954.
Rec.: Rss. (H. Heinfussl. Pol. Szt. Lu.d. 1955 .1r 2 s. 125.
101. KOTULA Franciszek:
Strój łańcucki pod red. J. Gajka. \\Trocław 1955.
PTL s. 65 tab!. 2. Atlas Polskich Strojów Ludowych cz. 5 Małopol99.
ska z. 5.
POROSZEWSKA
Ire:1a: O problemach
mieszkaniowych
przed laty
100 i więcej. (Wystawa "trojów i wnętrz
mieszkalnych
w Muzeum
Swiętokrzyskim).
Sł. Tyg. 1955 nr 37 (47) s. 2, ilustr.
103. SZEWCZYK Zdzis;aw: Materi,)ły do stroju męskiego górali ochotnickich. Pr. Mat. etnogr. T. 10: 1952/1953 z. 1, s. 38-77,
rys.
104. TURNAU Irena i KOTULA Franciszek:
Poszukiwanie
metryk
dla
stroju ludowego. Rzeszów 1954.
Rec.: Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej
1955 nr 4.
105. ŻAK Jan: O ge:1ezie uprzęży końskiej na ziemiach polskich. Kwart.
Rist. Kult. mat. 1955 nr 3, s. 625-635,
ilustr. Krat. sad. s. 660, Sum.
102.
106.
s. 667-668.
ŻYCKI Leonard: Włókno, nić, tkanina.
Rec.: Mączak Antoni. Kwart. Rist. Kult.
6. Budownictwo,
107.
108.
109.
110.
111.
7. bne
113.
BASZYNSKI
Stefan:
•
bytowe wsi
zag2.dnień
stuciziei.
II'
osiedl8ch
wiejskich.
1935 nr l s. 0-7.
Gasp. wodna
116.
Z
potrzeby
KIELANOWSKI Tadeusz: IvIedycyna a znachors:\\io.
sar;itarr~ej). $u:iat i Ludzie. 1955 nr l s. 2.
8. Transport
(Sprawa
oświaty
i komunikacja
DŁUGOSZ Alfons: Zabytki dawnych urzącl7.eń transportowych
w Muzeum Żup Krakowskich
w Wieliczce. [<:wart. iIist.
Kult.
mat. 1955
nr 1. s. 36-52, ilustr. rys., Krat. sod. s. 257-25~ .. Sum. s. 271-272.
118. MADEYSKI
Marian: Bada:1ia nad historią
transpe>rtu drogowego.
Transp. 1955 nr 8 s. 235-237.
:il9. WĄDOŁOWSKI
Klemens: Z historii komunikacji
(w XIX w.). Prz.
kolej. 1955 nr 4 s. 3-4
okł., ilustr.
117.
B. K u l t u r a s p o ł e c z n a
Warszawa
1954.
mat. 1954 nr 4 s. 767-769.
sprzęty
DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych
na bu(Katowice) 1955 nr 30.
DZIEKOŃSKI
Tadeusz: O częściach pracujących
pługów i soch na
ziemiach polskich w XIX w. Kwart. Hist. Kult. mat. 1954 nr 3.
Rec. Wojno K. Postępy Nauk raIn. 1955 nr l s. 146-147.
GLAPA Adam: Naparstek. Postęp krawiecki. Poznań 1955 nr 7.
GLAPA Adam: Od celtyckich nożyc do tarczowego :loża. Postęp krawiecki Poznań 195'5 nr 1.
JAMKA Rudolf: Przeszłość noża. Wiedza i Życie 1955 nr 4 s. 273-275,
ilustr.
KIERSNOWSKI
Ryszard:
Budow:1ictwo zachodniopomorskie
wieku
XII w świetle źródeł. Wiad. archeo!. T. 19: 1953 z. 2-4 s. 105-135.
Rec.: Kowalenko Władysław. Roczniki Nauk Społecznych i Gospodarczych. T. 16: 1954 s. 498-501
113. MALINOWSKI Tadeusz: Wczesnośredniowieczne
naczynia słowiańskie
do prażenia zboża. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 30-32,
ilustr. rys.
114. PODWIŃSKA
Zofia: Narzędzia
uprawy roli w Polsce w okresie
wczesnośredniowiecznym.
Kwart. Rist. Kult. mat. 1954 nr 3.
Rec.: WOJNO K. Postępy Nauk rolno 1955 nr 1 s. 143-146.
downictwo ludowe w Beskidzie Sląskim. Swiat i Życie Stali:1ogród
1. Prace ogólne z zakresu
•
120.
kultury
społecznej
KULCZYCKI J.: Teoria matriarchatu
w świetle
Wrocław 1955, Oss. s. 70. PTL. Odb.: "Lud". T. 4.
2. Grupy
społeczne
zawodowe,
religijne,
prac
polityczne
radzieckich.
i klasowe
MULARCZYK Andrzej: Martwe Morze. Reportaż ze swojskiej Jprozolimy. (Kalwaria
Zebrzydowska).
Swiat 1955 nr 43 S. 6-7,
nr 44
s. 8-9, ilustr.
122. MULARCZYK Andrzej: Z biegiem Dunajca. (Historia flisaków). Tyg.
demoKr. 1955 nr 26 s. 7, ilustr.
121.
3. Struktura
112.
123.
WARTOŁOWSKA
Dawna
•
I
Kult.
rodziny
Zofia: Rola kobiety w społeczellstwie
ilustr. (x)
pierwotnym.
1955 nr 3 s. 104-10fl,
4. Zwyczaje,
obrzędy doroczne, rodzinne
i in:le
CHESTERTON Gilbert Keith: O tradycjach związ:myct z Bożym Narodzeniem. Tyg. pOLCSZ.
1955 nr l s. 7.
125. DĄBROWS1<:A Maria: Na \\'si wesele. TI('(Jrc!. lS55 z. 2 s. 13-67.
124.
�550
551
126.
DRZAZGOWSKJ
nr 36 s. l.
127.
HAINCHELIN Ch"r1es: Pochodzenie religii. Warsz2.wa. 1954.
L2gowicz Jan: O poctodzeniu i rozwoju religii. Tryb. Lud1/, 1953 27 s. 4.
128.
JAWCZAK
K.:
Historia
',VJodzimierz:
dożyr-kowego·,vier.ca.
Sanockie
wesele.
No·'.c.
TL'9.
SI.
Tyg.
1952
1955
r-r
3. ?vlagia i ,\różoy
KARWOT Edward: Katalog magii Rudolf'a. ;:~.r.:'dh' etnog~'allcL"o XIII
wieku pod red. i ze słowem wstępnym J. GaJka. \V~,:d. 1. Wrocław 1955.
Oss. s. 191, tab!. 8, PTL. Prace Etnologi.czne.
T. 4.
Rec.: Karwot Edward: Magia i zabobo;). Życie Warsz. 1955 nr 252 s. 4,
il ustr.
J:39. KARWOT Edward: Socjologia zabobonu. Prilca ś~r~etl. 1955 nr 11.
138.
15
s.2-3.
129.
PIEPRZYK Józef: Pamiqtki po wiosen:lym świE:cin zmarJ:!ch
zwyczaje ludowe. N011:y 8:J/iat 1955 nr 15 s. l, ilustr.
inne
130.
RABSKA Zuzann8.:
nr 44, s. 3, ilu£tr.
1955
Zycie umarłych.
(Zaduszki).
Tyg.
,')OU;SZ.
Polem.: Kłosak Kazimierz: W sprawie artykułu ...: Rabska
Tamże nr 46 s. 11.
131. WOZNIAK J\II::lria: Ji.!rnnellski obyczaj weselny. Z dziejów
Zachodniego. Życie i K';/t. 1955 nr 39 s. l.
5. Formy
132.
życia tO',Narzyskiego oraz ich funkcje
l'
l. Prace
134.
bony). Kult.
136.
Janina:
i Zycie
bogactwa
I
•
kultury
ludowej.
czartów.
Tyg.
pO'./.'sz. 195.5
Janusz: Społeczna fU:1kcja kultu Izydora ..Or8cz<'." w Polsce
wieku. Prz. l1ist.
T. 46: 1955 z. 3 s. 420--444,
ilustr. Res.
137. T.-\ZSIR.
XVII
archeologii.
s. ,~31-532.
x
ludowp..
Wyd.
2. Warsz<1wa
l[):.i5
pieśni,
folklor
Ludowe obrzędy pmvitania wiosny. SL Tyg. 1955 nr 15 s. 3, iluslr.
BAJKA o złocie. Z gwary suwalskiej. Zapis. Barbara Mocarska. Por.
1955 z. 8 s. 316,
BRAYER Antoni:, Zapom:1iane i zachowane zwyczaje. Od A do Z 1955
nr 14 s. 5, ilustr .
144. BULAND.A Edward: Kult ;Jogini matki w religiach pogańskich, a cześć
Matki Bożej w chrześcijaństwie.
Ruch
bib!.
liturg.
1954 nr 3/6
145.
147.
(Daw:lE' wierzenia i zabonr 38 (48) s. 2, ilu str.
leki
143.
146.
religia
RośliEnc
A.:
S.
1955 nr 44 s. 4. SL Tyg.
NA.'.-MeTYK A:ltoni: Biblia w świetle
nr 27 s. 5, 11, nr 28 s. 4-5, ilustr.
141.
142.
jęz.
ogólne
demonologia,
Zmierzch
MUSZYŃSKI Jan:
LSW s. 1]2, ilustr.
5. Literatura
ludowa: powiedzenia,
przysłowia,
gadki ; facecje,
ballady, baśnie, bajki, mitologia, podania i legendy, widowiska,
robotniczy i miejski, folklor wojenny, pamiętniki chłopskie
w daw:1ych
HEBDA Józef: Kult Bogini-Matki
w religiach pogal\skich, a cześć
l'.:atki Bożej w chrześcijaństwie.
Collect.
theo!.. A. 25: 1955 fasc.
3 s. '!69-507.
Sum.
13.5. KUCZEWSKA
HO.
Pomorza
a duch owa
133. JASTHZI<~BSKI Józef: Upowszechniamy
Zycie L",belskie
1955 nr 70.
2. Wierzenia,
Zuza:ma.
(gry i zabawy)
BIENIARZOWNA
Janina: Jak się bawił lud krakowski
wiekach. Tyg. powsz. 1955 nr 29 s. 8, ilustr ..
C. K u I t u
4. Wi'?dza ludu
148.
149.
150.
151.
152.
153.
156-175.
DALL Zygmunt: Tfu. Kot przebiegł mi drogę ... (Przesądy panujące
wśród sportowców). Sportowiec
1955 nr 3 S. 16, ilustr.
DŁUGOSZ Władysław:
Mądrość i poezja przysłów ludowych. Naw.
Tyg. 1955 nr 21 S. 3.
DOBROWOLSKI Sta:1isław Ryszard: Baśń o Janosiku. Opowieść filmowa. Wyd. l. Warszawa 1955 Film. Agencja Wyd. S. 46.
DUBIEL Ludwik: Zbójnicy śląscy w tradycji i pieśni ludowej. Swiat
i Życie 1955 nr 21 s. 1, ilustr.
DYG ACZ Adolf: Zespół Pieśni i Tańca
"Sląsk" i jego problemy.
Sląsk liter. 1955 nr 13 s. 128-135,
ilustr.
FENIKOWSKI
Franciszek:
Okręt w herbie. Legendy gdańskie. Wyd.
1. Warszawa
1955 Nasza Księgar:lia
S. 192.
GENTIL-TIPPENHAUER
Wanda: Helena Roj-Kozłow:;ka. Wspomnienie. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 251-254,
ilustr.
GOLIŃSKI Leszek: Sv.'cll1tewit [v;]. Szczecin [w]. Zycie kult. Wsi 1955
nr l S. 3-4.
JACHNINA Anna: Kaszubski pieśniarz Hogala W. Pomorze 1955 :1r (1)
S.
6.
�552
553
154. JEK CLOZIEK Iwoju poredziuL Ze starych gadek mazowieckich. Poda! Adam Chętr.ik. 1955. Isk;')} nr 39 s. 2.
155. KOW/\.LSi<:A-LF,\,'.ICKA
1\n:';a: O zbojnickich
skarbach.
Wierchy
T. 24: 1955.
150. LIGĘZA ,Tt)~ef: Konkurs
1955 nr 5 s. 4.
175. Z GViARY warmińskiej
i m'lzurskiej.
176. ZMORSKI Roman: Podania i baśnie
Syski. Warszawa 1955 LSW s. 177.
ra(jiowy na bery, godki i bojki. Radio i Śu:iat
6. Muzyka
157. LĘGA Władysław: Tobicka legenda o dwóch brdciach Swarze i Vhlczeju. Dziennik
bałtycki
1955, 25 IX.
158. PAMIĘTNIK Opolan. Krakow 1954.
Rec.: Janca Karol. Sobótka R.: 10: 1955 nr 3 s. 518-521.
159.PIESNI ludowe Mazur i Warmii. Olsztyn. Oprac. Gębik Władysław.
Rec.: Swaton .JÓzef. Swietl. 1955 nr 10 s. ~3.
160. PONIATOWSKI
Eugeniusz: Nowa ranga ludowej pieśni. (Akcja zbierania folkloru muzycznego). Swiat i Życie 1955 nr 32 s. l.
161. ROGOWSKI Wiesław: Kolory kujawskie [w]. Nad Wisłą [w]. O chytrym gburze i trzech synach rybaka [wJ. Baśń :1a motywach kaszub:'
skich. Pomorze nr (l) s. 6, 9-10, ilustr.
162. RUDZIŃSKI Ryszard: Bajka a "Koźle" [w]. Kult. i Życie 1955 nr :1
s. 4 Rozdzielnik. [wJ. Tamże nr: 4 s. 4, ilustr.
163. STELMACHOWSKA
Bożena: Pamiętnikarstwo
na Wybrzeżu. Dziennik Bałtycki
Rejsy 1955.
164. SUKERTOWA-BIEDRAWINA
Emilia: Legendy grunwaldzkie.
(Fragm.
ze zbioru "Mazurskie dole i niedole"). Swiat i My 1953 nr 165 s. l.
165. SWIRKO Stanisław: Będzie "Księga przysłów". (Zapowiedź wydania).
Nowa Kult. 1955 nr 14 s. 7.
166. THOMAZIE A.: Przesądy i zwyczaje rybackie
na świecie. Oprac.
z franc. (s). Gasp. rybna 1955 :11'7 s. 24-25.
167. T. L.: Przysłowia polskie. Pracujemy
w S7xietL 1955 nr 5 s. 19, ilustr.
168. WIE;CEK Helena:
Śląskie
podania i basnie.
Swiat
Życie
1955
nr 31 s. 2.
169. WILCZEK Antoni: Z pamiętnika
opolskiego chlopa: Ku połączeniu
;; Macierzą. Zie!. Szio71ci. 1935 nr 11-12 s. 9, ilust.
170. WOJCICKI Kazimierz: "Pi y piwo któregoś sam nawarzyL."
(Z księgi
"Przysłów narodowych").
SI. Tyg. 19:>5nr 36 s. 4.
171. ZALEYSKI Kazimierz:
Góra polskich legend. (Góra św. Anny nad
Odrą)· Pmca świetl. 1955 nr 7/3 s. 44-48, ilustr.
1M. DYGACZ .Ado~E, LlGĘZA
Józef: Pieśni ludowe Śląska Opolskiego.
.]a:1 Petro Por. jęz. 1955 Z. 2, S. 71-74.
173. Z GWARY suwalskiej. Bajka o chłopie i diable. Zapis. Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 5, S. 195-196. Jak dawniej wojowali. Zapis.
Barbara Mocarska. Por. jęz. 1955 Z. 4, S. 148-150. O swoim życiu. Za181. CY JEZ to konisi£'. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spie174. Z GWARY świętokrzyskiej.
Legenda o Świślinie. O płanetnikach.
Por.
jęz. 1955 z. 6, S. 237-238.
••
l,
'i
•
I
J
Por.
ludu.
1955 Z. 3 S. 116-117.
Wybór i wstęp Henryka
jęz.
'I
ludowa, pieśn i i tańce
177. ARTOWSKI Stefan: Satyryczne przyśpiewki
z Bochobicy.
(Dożynki
w Bochotnicy). Praca ś11.'ietl. 1955' nr 10 s. 63-66.
173. BĄDKOWSKA Stefania: Jak piosenka i sztuka ludowa wędrują do
miasta. Radio i Swiat. 1955 nr 5 s. 2-3, ilustr.
179. BIELA WSKI Ludwik: Piosenki z Pomorza. Podał ... Wyd. 1. Kraków
1955 PWM S. 72.
180. CHOROSIŃSKI
Jan: Pieśni pracy ludu kieleckiego. Zebrał i oprac ...
Wyd. 1. Kraków 1955 PWM s. 281.
Rec.: Swatań Józef. Swietl.
1955 nr 7 S. 3'3; Wojewódzki
Bolesław.
Sł. Tyg. 1955 nr 35 S. 2.
181. CYJEZ to konisie. Melodia nowosądecka. Oprac. Józef Swatoń. Spiewajmy
1955 nr 9 S. 8.
182. DŁUGOSZ Władysław:
Rzeszowska pieśń buntownicza.
Życie
kult.
Żiemi Tzesz. 195'5 nr [1] s. 14, ilu str.
183. DOLNOŚLĄSKIE
pieśni Ludowe. B. m. r.
Rec.: Dzieduszycki Wojciech. Na dziesięciolecie pierwszy zbiór pieśni
dolnośląskich.
Sprawy i Ludz~e 1955 .n~ ;7, s. 3.
184. DYGACZAdoli',
LIGĘ ZA Jozef: PleSl1l ludo\'ie Śląska Opolskiego .
Kraków 1954.
Rec.: Michałowski M. Józef. Śląsk liter. 1954 :11' 12 s. 173-179, n~ty:
Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955' nr 1/2 s. 277-281; Socha LUCJan.
"Cymu, Ludzie, nie śpiwota? "Sprawy i Ludzie" 1955 nr 2 s. l.
_
185. KOTOŃSKI Włodzi!uierz: PlOsenln z Podhala. Podal... Wyd. l. Kra
ków 1955 PWM S. 59.
186. KSIĘSKI Jerzy: Wincenty Rogala - piebiarz
kaszubski. Kult. 'i Życie 1955 nr 34 S. 3, ilustr.
187. REINFUSS Roman: Sabalowa nuta :1igdy nie zaginie. (Sztuka ludowa Podhala). Oc! A do Ż 1955 nr 22 s. 1, 6, ilustr.
188. SOBIESKA Jadwiga: Piosenki z Wielkopolski. Podała ... Wyd. 1. Kraków. 1955 PW;\~ s. 61:
189. SOBIESKI Marian: Piosenki z Kujaw. PodaL. Wyd. 1. Kraków 1955
PWM S. 54.
J8n: Piosenki 7. Kurpiów. Podał... Wyd. l. Kraków
190. STĘSZEWSKI
1955 PWM S. 63.
191. STĘSZEWSKI Jan: Piosenki z Lubelskiego. PodaL. Wyd. l. Kraków
1955 PWM s. 53.
192. WAL:LIS Stanisław: Pieśni gór:1icze Górnego Śląska. Kl'. 1954.
Rec.: Hernas Czesław. Sobótka R. 10: 1955 nr.1/2 5,.277-281;
~ocha
Lucjan' "Cymu, ludzie, nie śpiwota ?" Sprawy l Ludzle 1955 nr _ S. 1.
I
I!
I
,
r
ił
I.
"
I
t
[
~
~:
[I'I
fi
!:
�554
555
WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 1. Wyd. 1. Kraków 1955 PW.M
s. 187.
194. WYBOR polskich pieśni ludowych. T. 2. Oprac. l\farian Sobieski. \Vyd.
1. Kraków 1955 PWM s. 187.
Rec.: Swatoń Józef. Su.;·iet!. 1955 nr 7 s. 33.
195. WSZYSTKIE sieroty na wojna pobraF. Opolska pieśń ludowa. Oprz,c.
Alfred Sowk8. Glosy znad Odry 1955 nr 46 s. 2.
196. Z.NAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
Maria: Ta:'1ce kujawskie.
(Odczyt
i demonstracja
w Muzeum 1\)ruńskim). Nou:y Tor 1955 nr 41 s. 2.
193.
7. Sztuka
197.
198.
199.
200.
201.
202.
203.
204.
205'.
206.
207.
208.
209.
210.
211.
212.
213.
214.
••
216.
l udO\'I;a. KO<Jkursy i wysta ',q
BANACH A:ldrzej:
Nikifor Matejko,
maluje
obrazy pamiątki
z Krynicy. Pol. Szt. lud. 1955 nr ;3 s. 131-169,
ilustr.
BAZIELICH Barbara: Wystawa opolskiej sztuki ludowej (w muzeum
w Opolu). Pol. Szt. lud. 1955 nr 4 s. 246-250, ilustr.
BŁACHUT Władysław:
Opowiei.ci o jednej wsi. ILy;;a Góra, pow.
brzeski - Spółdzielnia
ceramiczna "Kamionka'·).
ZieL Sztand. 1955
nr 9 s. 9, ilu str.
CZAJKOWSKI
Jerz,ł': Ozdobne drabinki do kwiató"v. Pol. Szt. lud.
1955 nr 2 s. 100-103,
ilustr.
DUBIEL Ludwik: "Co się naydzie
w tym Wianku ..." czyli o śląskich
ta lerzach weselnych. Swiat i Życie 1955 nr 41 s. 2, ilustr.
DUBIEL Ludwik: Niektóre zabytkowe warsztaty przemysłu ludow2go
na Śląsku. Swiat i Życie 1955 nr 39 s. l, ilu str.
DUBIEL Ludwik: Siolkowiccy "ploć:korze" (koszykarze) SUiiat i Życie 1955 nr l.
DUBIEL Ludwik: Śląska ceramika ludowa. Swiat i Życie 1955 nr 43
s. 2, ilustr.
DUBIEL Ludwik: Śląskie skrzynie malowane.
Swiat
i Życie
1955
nr 8 s. 2, ilustr.
E.: Tkactwo Ludowe na Białostocczyźnie.
Świat i Ludzie
1955 nr 18
s. 2, rys.
EA: Neclowie - rodzi:1a kaszubskich
ceramików.
Kłosy
1955 nr 2,
s. 4, ilustr.
EL-ERD.: O mistrzach glinianego koła. Ludowa ceramika Białostocczyzny. Swiat i Ludzie 1955 nr 35 s. 2.
FAL Jan G.: W królestwie ludowego artysty. (Ogólnopolska Wystawa
Sztuki Ludowej w Warszawie). Now. Tyg. 1955 nr 46 s. 3, ilustr.
GLAPA Adam: Wielkopolski haft snutkowy. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4
s. 193-205,
ilu str. mapa.
GŁOWA Zofia Barbara: IX Powojenny konkurs szopek w Krako\vie.
Pol. Szt. lud. 1955 :1r 2 s. 126-128,
iluslr.
215.
217.
218.
219.
•
220.
221.
\;
;1
222.
223.
224.
GONERA Tadeusz: Od prasłowiańskiej
dzieży do cep2EO\\'skiego wazonu. Z wystawy sztuki ludowej X-lecia. Zie!. Sztand. 1955 nr 47 s. 9,
ilustr.
GRABIAŃSKA Marta: "Ogniska" Warmii i Mazur. (Ogniska kultury
plastycznej i muzycznej). Tyg. dem akr. 1955 nr 43 s. 6.
GRABOWSKI Józef: Polskie malarstwo
na szkle. WicinClkręgi
1955
nr 10 s. 89-95',
ilustr.
GRABOWSKI
Józef: Wycina:1ka ludowa. Wyd. 1. Warszawa
1955
Sztuka s. 133 tabI. 76.
Rec.: Jaz. Sł. Tyg. 1955 nr 38(48) s. 3, ilustr.
H.: Wycinanki Marii Grochaiowej. Glos Tyg. 1955 nr 46 s. 2, ilustr.
HAFT i zdobienie stroju ludowego. Tekst wprowadzający
napisał Kazimierz Pietkiewicz. Wybór i opis ilustr. oraz .,Zasadnicze ściegi hafciarskie" oprac. Zofia Czasznicl~a i Jadwiga Nowak. Plansze barwne
wykonały Wanda Ge:1til-Tippenhauer-Widigier
i Marta Podoska-Kochowa. Rys. proj. Jadwiga Nowak. Wyd. 1. Warsza\va 19.55 Sztuka
s. 71, tab. 167, [eksportowe] Wyd. 1. Warszawa 1955 Sztuka s. 106,
tab. 166, [Streszczenie w jęz. ros., franc., niem., ang., czeskim].
HERMANOWICZ He:1ryk: Kafle mazurskie. Turysta 1955 nr 2 s. 8-9,
iluslr.
JNK: Wycinanka
Ignacego Dobrzyńskiego.
Kamena
1955
:1r 8/9
s. 53-56,
ilustr.
KAMIŃSKI Ireneusz Gwidon: O drogach trawą zarośniętych.
(Twórczość ludowa na Pomorzu Zachodnim). Życie i Kult. 1955 nr 19 s. 2,
ilustr.
KARSKI Włodzimierz: Kujawskie hafty i wycinanki. Nowy Tor 1955
:1r 7 s. 1, ilustr.
KAWALEC Bogusław: Wystawa twórczości ludowej dziesięciolecia.
Głos Robotniczy
Łódź 1955.
KAWALEC Bogusław: Zadania i osiągnięcia CPLiA w organizowaniu
ośrodków przemysłu ludowego-katalog
wystawy ,,10 lat sztuki ludowej woj. łódzkiego" 1955.
KLIK Jan: Sztuka ludowa na Ziemi Szczecińskiej.
Życie kult.
Wsi
1955 nr 1 s. [2], ilustr.
225.
KMIECIŃSKI
Jerzy: Osadnictwo słowiańskie i ceramika "siwa" na
terenie Kujaw i Ziemi Łęczyckiej. Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 16-21,
ilustr. rys. mapa.
226.
KOROLKIEWICZ Maria: Wystawa Sztuki
zurskim. Swiat i My 1955 nr 161 s. 3.
227.
KOTULA
lud.
228.
Franciszek:
1955 nr 1 s. 60-63.
Wystawa
ilustr.
KOWALSKA LEWICKA
seckiej, Wierchy
T. 24.
Anna:
sztuki
Ludowej.
ludowej
Praco'l'mia
W :Muzeum Ma-
w Łańcucie.
kilimiarska
Pol. Szt.
Wandy
Ko-
�557
556
229.
230.
KRAKOWSKIE malowanki. Polska 1955 nr 10 s.
tacjach: ang. Poland, franc. La Pologne, hiszp.
ros. Polsza.
KWIECE'JSKA ZOlia: Kilka uwag krytycznych
(OgcJlnGpolska \Vystawa SZTUki Ludowej lO-lecia
Ludu
2:31.
232.
233.
2:34.
2:35.
236.
237.
23B.
239.
240.
241.
242.
17, ilustr.
Polonia,
oraz w muniem. Polen,
•
o pięknej wystawie.
w Warszawie). Tryb.
1955 nr 332 s. 6.
ŁĘGA Wlacl:,sla'N: Miasto garncarzy nad zalewem wiślanym (ToH~mickoi Dzienni.1e Bottycki
1955, 3 IV.
lvIICHALSKAi',Iarta:
Wystawa sztuki ludowej [w Warszawi0]. Przyjaź':. 1955 nr 49 s. 16, ilustr.
MOST: Na tropach zapomnia:1ej sztuki ludowej. (Ośrodek Koronczarstwa Koniakowskiego) . .5wiat j, Życie 1955 nr 26 s. 2, ilust.r.
MULKIEWICZ Olga: Parzenice gorczańskie.
Ilustr. Dobiesław Wa1knowski. Pol. Szt. lud. 1955 nr 4, s. 217-222.
x
MUSIANOWICZ
Krystyna:
Słowiańskie
ozdoby stroju
kobiecego.
Dawna Kult.
1955 nr 3 s. 14B-154, ilustr. (x)
NELKEN Halina: "O świętych obrazach, jako mają bydź szanowane".
Kaza:1ie Fabiana Birkowskiego.
Muzza!.
1955 nr 4 s. 10-15,
ilustr.
NIEDWOROK Adolf: Na Wystawie Polskiej Sztuki Ludowp.j (w Muzeum Opolskim). Głosy znad Odry 1955 nr 7 s. 2, ilustr.
PIOTROWSKI Stanisław: Ludowa twórczość artystyczna. Warsz. 1955.
Rec.: Babi:1icz Waldemar: Rozważania z książką w ręku. Praca świetl.
1955 nr 7/8 s. 117-125,
ilustr.
PIOTROWSKI
Stanisław:
Wzbogacajmy
nasz dorobek kulturalny.
(Wartość sztuki ludowej). PraccL świetl. 1955 nr 6 s. 34-40.
POLSKA Sztuka Ludowa. R. B: 1954. Spis treści. Pol. Szt. lud. 1955
nr l dod. s. 1-2 nlb.
PRACE i Materiały Etnograficzne. T. 10: 1955 z. l.
Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 1B7-188. (zob.: poz. 13).
REINFLJSS Roma:1: Garncarstwo
ludowe. Wyd. 1. Warszawa
1955
Sztuk'a tabl. 47, ilustr., s. 96, Państwowy Instytut Sztuki. Polska Sztu-
257.
••
I
246.
RSS [R. REINFLJSS1: Wystall'a twórczości malarek wiejskich Powiśla
Dąbrowskiego w muzeum w Tarnowie. Pol. Szt. lud. 1955 nr l s. 63-64.
247.
SAPOŻYŃSKI
Praca
śu;ietl.
Wiesław: Meble z:1ad Nilu.
1955 nr 6 s. 45-50,
ilustr.
(Kolbuszowscy
stolarze).
259.
I
J~
O
I
I
,
1
STROIŃSKI
Stanisław:
Z zagadnień wytwórczości
ludowej
tycznego rzemiosła. Spółdz. Pracy 1955 nr l s. 14-1B, ilustr.
i artys-
25B. SULIMA Stefan: W pryzmacie dziesięciolecia. (Na marginesie wystawy sztuki ludowej)
[w Olsztynie).
Mazury
i Warmic~ 1955 nr 2/3
s. 41-44,
ilustr.
I
ka Ludowa.
Rec.: Seweryn Tadeusz. Po!. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 179-1BO.
243. REINFUSS Roman: Wystawa dziesięciolecia
sztuki ludowej woj. krakowskiego wstęp do katalogu. Kraków 1955 s. 20.
244. RE IN FUS S Roman: Z badań nad sztuką ludową w Radomskiem.
Pol.
Szt. lud. 1955 nr l s. 23-51.
ilustr. mapa. x
245. RSS [R. REINFUSS):
Ceramika ludowa na 1 Ogólnopolskiej Wystawie Ceramiki i Szkla Artystycznego we Wrocławiu. Poi. Szt. Lud. 1955
nr 3 s. 1BO-1B3, ilustr.
24B. SEWEHYN Tadeu:;z: Ludowa świecka rzeżba monumentalna.
Pol. Szt.
lud. 1955 nr 2 s. 67-99,
ilustr .
249. SA YSSE-TOBICZYK
Kazimierz: Podhalański
gotyk w dre\\.'nie. Poiska 1955 nr 3 s. 10-11,
ilustr. oraz w mutacjuc!;: ang. Poland, fróJr1s.
Po10gne, hiszp. Polonia. :1iem. Polen. ros. Folsza.
250. (SE): Mazelonki,
buroki, oplecki, kamzole ... (Ogóli1opolsld Konkurs
Sztuki Ludowej). Ilustr. Józefa Dąmbska. Gi"s:; mad Odry 1955 nr 15
s. 2.
251. SIEROTWIŃSKI
Stanislaw:
Nad rĘkopisem WladysLnva l\Iatlakowskiego ("Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu').
TVg. powsz.
1955 nr 4 s. 8, ilustr. rys.
252. SKURPSKI
Hieronim: Kaflarstwo mazurskie. PoL Szt. lud. 1955 :lI' 4
s. 223-245,
ilustr.
253. SKLJRPSKI Hieronim:
O sztuce ludowej regionu warmińsko-mazurskiego. Swiat i My 1955 nr 163 s. 2, nr 164 s. 2.
254. SOCHA Lucjan: Dolnośląska sztukd ludowa piękny akcent Dziesięci-:,'"
lecia. Sprawy 'i Ludzie 1955 nr 84 (15), s. l, ilustr.
255. STARONKOWA Zofia: Wystawa sztuki ludowej w Białymstoku.
POl.
Szt. lud. 1955 nr 2 s. 10B-122, ilustr.
256. STELMACHOWSKA
Bożena: Na marginesie
dyskusji o hafcie kaszubskim. Pol. Szt. lud. 1955 nr 3 s. 170-172.
SZWAJCEROWA Władysława:
Ogólnopolska Wystawa Sztuki
wej ID-lecia [w Warszawie). Stolica 1955 nr 47 s. 5, ilustr.
Ludo-
TELAKOWSKA
Wa:1da: Twórczość ludowa w nowym wzornictwie.
Wyd. 1. Warszawa 1954 Sztuka s. 36, tabl. 57, Instytut Wzornictwa
Przemysłowego. Z cyklu Nowe Wzornictwo Przemysłowe Nr 4.
Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław:' O twórczości ludowej. Zycie Warsz. 1955
nr 253 s. 4.; Piwocki Ksawery: Pożyteczna książka. Prz. Kult.
1955
nr 12 s. 6.
261. TELIGA Wanda: Polska sztuka ludowa staje się modna w ... szkole
angielskiej. (Wystawy wycinanek ludowych). Pol. Szt. lud. 1955 nr 2
s. 106-107,
ilustr.
260.
252.
TURBACZ Mieczysław: Złote
A do Z 1955 nr 222 s. 2-3.
półwiecze
263.
WAGNER Wacław: Ożywiła
1955 nr 9 s. B, ilustr.
264.
WALKNOWSKI
Dobiesław: PrzyczY:lek do badal1 chronologii
mazurskieJ,. Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 104-105,
ilustr.
starą
gałąź
kultury
sztuki
podhalańskiej.
góralskiej.
Od
Turysta
kafli
�559
558
D. W s pół c z c s n e
265. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Szałaśnictwo w Limanowskim
Beskidzie
Wyspowym. 1952/1953 z. 1 s. 16-37, ilustr. rys. Pr. Mat. etnogr. T. 10.
266. WĘGRZYNOWICZ Leopold: Zdobienie
R. IX 1955 nr 1 s. 3-22, ilustr.
serk6w
l. Zmiany
owczych. Pot. Szt. lull.
V/si spółdzielcze,
267. WIELCŃSKI Lech: Sztuka ludowa - marzenie a SZCZęSClU
i pięknie.
(II Zjazd Twórców Ludowych woj. warszawskiego).
1955. Iskry nr 14
s. 1, ilustr.
268.
WITOWSKI Stanisław:
Na marginesie
twórców ludowych w Rzeszowie). Naw.
jed:1ej wystawy.
(Wystawa
Tyg. 1955 nr 23 s. 2, ilustr.
269. WOZNIAK Maria, SIEJA Stefan: Koronki i hafty jamneńskie.
t Kult.
1955 nr 46 s. 2, ilustr.
:no. ZAHEiVIBA Jan: /I..: Kielecczyzna na festivialowym konkursie
ludowej. Si. Tyg. 1955 nr 24 s. 2-3, ilustr.
271. ZAREMBA Ja:1: Kielecczyzna na Wystawie
LW Warszawie]. Sł. Tyg. 1955 nr 34/44 s. 1.
272. ZAREMBA Jan A.: Ogólnopolska
1955 nr 46 s. 5, ilustr.
Wystawa
273. ZAREMBA Jan A.: W dziesięciolecie
Sł. Tyg. 1955 nr 10 s. 2, 4, ilustr.
Sztuki
Zycie
sztuki
X-lecia
Sztuki Ludowej. Prz. kuU.
kieleckiej
274. ZAREMBA Jan A.: W pracowniach
1955 nr 11 s. 2, ilustr.
Ludowej
I
~
kieleckich
ceramiki
garncarzy.
275. ZNAMIEROWSKA-PRUFFEROWA
Maria: Klara Prillowa
ludowa z Pałuk. Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 354-374, ilustr.
ludowej.
Sł.
8. Zespoły
artystyczne,
278. BAUMGARDTEN Aleksander:
Teatr ŁLlżycki). Swiat i Zycie
279. BAZIELICHOWNA
nr 12.
Barbara:
Ignacego
KuLt.
!
"
inscenizacje
Słowo o teatrze
1955' nr 34 s. 1.
Nasza
ludowym.
Marzaneczka.
(Ludowy
Panorama
195'5
280. BAZIELICHOWNA
Barbara:
Sabałowe
imię
(II Podhalailski
Popis Konkursowy
Ludowych
Su:ietl. 1955 nr 9 s. 31-32, ilustr.
:ligdy nie zaginie.
Kapel GÓralskichl.
281. BAZIELICHOWNA
na rob. 1955 nr 85.
winszujemy.
Barbara:
Szczęścia,
zdrowia
Ze m i a n y
w układzie
w
k ultu
tradycy;nych
l'
ze
p ol sk ie j
grup społecznych
PGR., POM, GOM, gospodarstwa
indywidualne
i i:me
~82. PLANO'VVANIE asiedli wiejskich. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura s. 106, ilustr.
283. SOT_ECKI Jerzy: Ze wspomnień ,.spółdzielcy". (Pięciolecie "Spółdzielni "?rodukcyjnej"). Spółdz .produk. 1955 nr 18 s. 7.
Z34. WYSZOMIRSKI
Tadeusz. Budownich,vo Pal1stwowych Gospodarstw
Rolnych w roku 1954. lnwest. i Buelowl!. 195'5 nr 1 s. 1-5.
:il.'5. ZARZĄDZENIE. Biul. !VIi:1.PGR 1955 nr 5: Uporządkowanie
gospodarki polowej i podniesienie produkcji roślinnej w PGR, poz. 33; nr 6:
poprawa warunków ekonomicznych
dla pracowników
zatrudnionych
w PGR, poz. 34; obowiązek przeprowadzenia
wiose:mej akcji sani tarno-porz<1dkowej, poz. 35.
286. ZARZĄDZENIE. Dz. urz. Min. Finans. 1954 nr 13: pol. nr 122: klasyfikacja dochodów i wydatków budżetów gromad na rok 195'5, poz.
1766, umorzenie zadłużel1 członków spółdzielni produkcyjnych
wobec
Pal'1stwowego FlI:lduszu Ziemi, poz. 1768.
2. Inne
artystka
Dobrzyńskiego.
l'
Tyg.
276. ŻYWIRSKA Maria: Pokonkursowa
wystawa sztuki ludowej w Stalinogrodzie [Katowicach] Pol. Szt. Lud. 1954 nr 6 s. 375-380, ilust.
277. ZWOLAKIEWICZ Henryk: Wycinanki
i Zycie 1955 s. 36 s. 2, ilustr.
p
Trybu-
materiały
związane
z wsią
287. BIEDA Władysław:
Lik\vidacja
przeludnienia
agrarnego województwa krakowskiego
i rzeszowskiego. Ekon. 1955' nr 4 s. 123-150, tab.
288. BŁACHUT Władysław: Awans jednego powiatu. (Notatki reporterskie z Zywiecczyzny). Poznaj Swiat 1955 :lI' 12 S. 7, ilustr.
289. BRONIAREK Andrzej: Dobry den - dzień dobry. (Rozwój kultury
polskiej na Śląsku Cieszyńskim). Przyjaźń
1955 nr 44 s. 7, 10, ilustr.
290. CHALASIŃSKI
Józef: Intelektualiści
francuscy
wobec
zagadnień
kultury współczesnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 161-190.
291. GĘBIK Władysław: Co nowego w Olszty:lie? (Wydarzenia kulturalne
na Warmii i Mazurach). Praca świetL. 1955 nr 10 s. 73-74, ilustr.
292. HUBCZUK Zygmunt: Moje doświadczenia
przy zbiorze zbóż kombajnami zbożowymi. Mechaniz. RoLn. 1955 nr 5 s. 4-7, ilustr.
293. JASIENICA Paweł: Świt słowiańskiego jutra. Warszawa
1954.
Rec.: Iwaszkiewicz Jarosław: O sprawiedliwość
dla Jasienicy. Życie
Warsz. 1955 nr 26 s. 3.
294. KALENDARZ górniczy na rok 1955. Stalinogród [Katowice] 1954.
Rec.: Targ Alojzy. SLąsk Liter. 1955 nr 13 s. 142-142.
295. KALENDARZ Ziemi Opolskiej. Kraków 1955.
Rec.: Sławiellska Irena: Krytycz:1ie o "Kalendarzu
opolskim". Glosy
znad Odry 1955 nr 7 s. 1.
�560
561
296. KALENDARZ "Zwrotu" :1a rok 1955. Cz. cieszyn. 1954.
Rec.: Targ Alojzy. Sląsk Uter. 1955 nr 13 s. 142-143.
297. KOŁODZIEJ Emil: Obsługa jarmarków i targów przez gminn~ spółdzielnie. Warsz. 1955.
Rec.: Juchniewicz Zygmunt. Handel wewn. 1955 nr 4 s. 85-88.
298. KUZIŃSKI Sanisław: O proporcjach
między przemysłem, a rolnictwem w Polsce Ludowej. Wyd. l. Warszawa 1955, Książka i Wiedza
s. 88. Biblioteka Zagadnień Ekonomiki i Polityki Gospodarczej Polski
Ludowej.
299. MACHEJEK Władysław: Dzisiejsi chłopi. T. 2. Po ·,·,·ojnie. Warszawa 1954.
Rec.: Maciąg Włodzimierz:
Wieś roku 1945. Twórcz.
1955 nr 6
s. 173-175.
300. MARTUSZEWSKI Edward: Mazurskie alarmy. (Sprawy kultury). Zycie liter. 195'5 nr 14 s. 10.
301. STRZEMSKI Michał: Celowo i pięknie kształtujemy
krajobraz
wsi.
(planowa
gospodarka
oparta
na mapach
gleboz;1awczych).
Zycie
Warsz. 1955 nr 7 s. 4.
302. ZEMAN Henryk: O rozwoju szkolnictwa
Szk. wyższej 1955 nr 10 s. 64-67.
Łużyckiego
w NRD. Zycie
E) S ł o w i a n i e
<>
I
l
l
j
!
.i
~
;
J
f
!
ETNOGRAFIA
SŁOWIAŃSKA
Opracowania
ogólne
W POLSKICH
z zakresu
WYDAWNICTW ACH
slawistyki
S03. CHRIENOW L A.: O pracy Instytutu
Słowianoznawstwa
Nauk ZSRR. Kwart
hist. R. 62: 1955 nr 3 s. 212-214.
Akademii
304. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Słowia:lOznawstwo
w pracach i wydawnictwach
Instytutu
Zachodniego w latach 1945-1954. Prz. zach.
1955 nr S/4 s. 551-560. x
305. MALECZYŃSKA Ewa: Dwie konferencje
cji poświęcone problematyce
słowiańskiej.
nr 1 s. 274-277.
naukowe
Kwart.
w CzęchosłowaR. 62: 1955
hist.
B. S ł o w i a n i e p o ł u d n i o w i
306. LAMOS Teodor: Bibliografia
k archiwom na Slowe:lsku. Bratislava 1955.
Rec.: Senkowski Jerzy. Kwart. hist. R.:62: 1955 :'Ir 2 s. 248-250.
307. LEWICKI Tadeusz: Skórkowe pieniądze na Rusi w średniowieczu.
Dawna Kult.
1955 nr 2 s. 64-67.
i
••
I
i
\v s c h o d n i
i
pół n o c n o -
\V S
ch odn i
308. ALECHNO Mieczysław: O kulturze bratniej Białorusi. Po.znaj S'wiat
1955 nr 10 s. 1-2, ilustr.
309. BIBLIOGRAFIA materiałów na dni kultury białoruskiej. Swietl. 1955'
nr 8 s. 23.
310. BRONIEWSKA Janina:
Bliska nam - Białoruś.
Nowa Kl'.lt.
1955
nr 39 s. 1-2, ilustr.
311. CHRUSZCZOW Nikita: Do czego zmierza polityka ZSRR w dziedzinie rolnictwa. Rozm. przepr. J. Bernal. Chłop. Droga 1955' :11' 2 s. 5,
ilustr., Przyjaźń
nr 1 s. 6-7; Spółdz. produk. nr 1 s. 3, ilustr.
312. CHRUSZCZOW Nikita: Przemówienie ... na zebraniu pionierów wyjeżdżających na zagospodarowa.'1ie odłogów. Tł. z ros. Tryb. Ludu 195"
nr 8 s. 2; Chlap. Droga :Ir 4 s. 5; O trwały Pokój nr 2 s. 2; Zycie Warszawy nr 8 s. 2.
313. CHRUSZCZOW Nikita: Zwiększenie produkcji zbóż - to decydujący
warunek rozwoju hodowli. Fragm. ref. na Plenum KC KPZR w dn.
25 I 1955. Tł. z ros. Nowe Roln. 1955 nr 4 s. 76-83.
314. GAJEWSKI Dionizy: Muzea techniki i upowszechnienia
wiedzy
kowo-technicznej
w ZSRR. Prz. techn. 1955' nr 9/10 s. 347-350.
316. GERASIMOW L: Rosyjscy badacze A:1tarktydy.
1955 nr 6 s. 7, ilustr.
Tł. z ros. Tryb.
nau·Wo(.n.
316. GIERASIMOW J. P.: Stan i zadania geografii radzieckiej
na obecnym etapie jej rozwoju. Tł. z ros. J. Koczy. Prz. zagr. Liter. geogr:
1955 z. 1 s. 1-46. (x)
317. GREKOW B. D.: Chłopi na Rusi od czasów naj dawniejszych do XVII
wieku. Tłum. [z ros.) Andrzej Poppe, Antoni Rybarski, Andrzej Sie:Ikiewicz. Wyd. l. Warszawa 1955 PWN s. 549, tab!. 13.
318. JAKOBIEC
Kwart.
Marian:
Inst., pol.-radz.
Źródła i drogi rozwojowe
1955 nr 1/2 s. 100-123.
319. KAWECKA Zofia: Poezja i proza utalentowanego
Pieśni]. Nowy Swiat 1955 nr 38 s. 2.
kultury
ukraińskiej.
ludu [białoruskiego.
320. KAZANCEW N. D.: Prawo własności kołchozowej w ZSRR. Tłum.
z ros. Maria Matwi:1owa. Warszawa 1955 Wyd. Prawnicze s. 43.
321. KISIELOW G.: Rozwój kultury
Ludu 1955 nr 271 s. 3.
Radzieckiej
Białorusi.
Tł. z ros. Tryb.
322. KRIESTIAŃSKAJA
rieforma w Rossii 1861 goda Sbornik zak:>nodatielnych aktowo Moskwa 1954.
Rec.: Sobociński
Władysław.
Czas. prawno-hist.
T. 7: 1955' z. 1
s. 381-384.
323.. MARKOWSKA Wanda, MILSKA Anna: BaŚ:1ie narodów Związku Radzieckiego. Wyd. 3. Warszawa 1955 Nasza Księgarnia s. 174.
3~ "Lud",
t. XLIV.
�562
324. NOWOPLANSKIJ
D.: Z Piotrogrodu na ugory. Pierwsi zdobywcy
stepowo (Pierwsze komuny robicze w ZSRR). Oprac. z ros. W. K. Przyjaźń 1955 nr 46 S. 4-5, ilustr. mapa.
3:':5. SMIRNOW N. A.: Oczerki istorii izuczenija isłama w SSSR. l'.-Ioskwa. 1954.
Rec.: Reychman Jan. Prz. orient. 1955 nr 1 S. 109-112.
:326. ZANOZIŃSKI
Jerzy: Wystawa sztuki ukraińskiej
\'1
Polsce. Pn
artysto 1955 nr 1'2 S. 136-140, ilustr.
VII. ETNOGRAFIA
I4-
I
+
I
t
POZASLOWIAŃSKA
l
i
563
339. HANZELKA Jii'i, ZIRMUND Jaros!av.
Afryka na codzień. Fragm.
Książki ••Afryka marzeń i rzeczywistości". Oprac. z czes. Dorota Janicka. Żołn. pol. 1955 nr 11 s. 26-28, ilustr.
340. KARTUN Derek: Afryka, Afryka. Kontyne:1t budzi się. Tłum.' z ang.
Jan Aleksandrowicz. Wyd. 1. Warszawa 1955. Książka i Wiedza S. 130.
341. LHOTE W.: Sztuka Sahary. Oprac. z franc. H. Rogalowa, A. Eker.
Od A do Z 1955 nr 5 s. 3, ilustr.
342. MACH Jan: Zmierzch kolonializmu
[w Afryce]. Tyg. demakr.
1955
nr 7 s. 2, ilustr.
343. MARYAŃSKI Andrzej: Przesunięcia ludności w Jorda:1ii i Izraelu po
roku 1948. Geogr. w Szle 1955 nr 4 s. 205-208, mapy.
A. E ur op a
327. (AG): Uprawy przemysłowe w rumuńskiej
gospodarce rolnej. Żucie
gasp. 1955 nr 1 S. 35-36.
328. DANEES Józef: Wczoraj i dziś Gyorgy Demicsera. (Spółdz. produk. na
Węgrzech). Tł. Spółdz. produk. 1955' nr 17 s. lO, ilustr.
329. GRIECO Ruggero: Kryzys rolnictwa włoskiego i walka o reformę rolną. Fragm. ref. Tł. z włos. O trwały Pokój 1955' nr 4 S. 5.
330. ROUZE Michel: 40.000 znachorów :'la 38.000 lekarzy
Francji]. Tł. z franc. Widnokręgi
1955 nr 3 S. 60-64.
[przypada
331. ROZWOJ ludowej twórczo~ci artystycznej
w Niemieckiej
Demokratycznej.
Biul. inf. NRD [1954] nr 6 s. 23-25.
332. RUMUNSKOJE Narodnoje Iskusstwo. Bukareszt 1953.
Rec.: Rss. [Reinfuss] Pol. Szt. lud. 1955 nr 2 s. 124.
333. [S. CH.]: Wieś albańska na drodze do socjalizmu. Życie
nr 20 S. 824---825.
33'1. SIEDLECKI Zbigaiew: Mgła nad pusztą. (Przemiany
Węgrzech). Tryb. Ludu 1955 nr 3 S. 4.
335. T. S.: Ludowa sztuka Norwegii. Prz. kult. 1955 nr 32
~
gasp.
1'955'
na
ogniskach estońskiej wsi. Tł. z ros. Cze1955 nr 1/2 s. 36-37.
B. A fryk
a
338. BALICKI Jan: W dżungli paragrafów ••kolorowej
ludności Unii Południowo-Afrykańskiej).
Wiedza
s. 38-43, ilustr.
bariery".
i Życie
I
I
'11
11
5.
336. WEINTRAUD Ilse: Teatr jedzie na wieś. (Zespoły objazdowe Teatru
im. Hansa-Otto-Theater
w Poczdamie). Tł. z niem. Biul. inf. NRD
1955 nr 6 s. 16-18, ilustr.
337. Z WIZYTĄ w kulturalnych
sław Seniuch. Praca świetl.
Il:
Republice
rolnictwa
S.
we
C. Az j a
(Sytuacja
1955' nr 1
l,
344. [Al.]: Rolnictwo Kazachstanu dostarczyło blisko 4 miliony ton zboża.
Gasp. zboż. 1955 nr 1 S. 10-11.
Haled:
O niektórych
problemach
rolnictwa w Syrii.
345. BAGDASZ
O trwały Pokój 1955 nr 20 S. 6.
346. BREZA Tadeusz: Kontrasty chińskie. Nowa Kult. 1955 nr 10 s. l, 4-5,
ilustr.
347. BREZA Tadeusz: Stulebia
droga przez mękę. (Chiny współczesne na
tle wydarzeń historycznych). Nowa Kult. 1955 nr 8 s. 1-2, ilustr.
348. CZERMIŃSKI Adrian: Indie - kraj prastarej
kultury. 1955 Iskry.
nr 24 s. 4, ilustr.; Nowy Tor nr 25 s. 1. Swiat i Ludzie nr 25 s. 2. Swiati
My nr 162 S. 3.
349. FLORCZYK
Wytwórcz.
Józef:
Wyroby
195'5 nr 12 s. 3 okI.
rzemieślnicze
w
Indiach.
Drobna
350. GARGI Balwa:1t: Hinduski teatr chłopski. Tł. Janina Czarnocka Nowa Kult.
1955 nr 36 s. 8, ilustr.
351. IWANOW P. P.: Choziajstwo dżujbarskich
szejchow. Moskwa 1954.
Rec. KAŁUZYŃSKI [Stanisław). Prz. orient. 1955 nr 1 S. 118-119.
352. KONTEK Wacław: Notatki z podróży do Indii: Samolotem przez Pragę, Amsterdam, Paryż i Marsylię; Nieco o świętych krowach, słoniu
i tygrysie, oraz naukowej naradzie w Dehra Dun.; Ariowie, Wielki
Mogoł - i dzień dzisiejszy; Pięć stolic w jed:'lym Delhi.; O pladze
małp i "świętych" krowach. Widnokrąg
19S'S'nr 7 s. 2-3, nr 8 s. 3,
nr 9-12, s. 2-3, ilustr.
353. KRACZKOWSKIJ Ignatij: Morskaja gieografija w XV-XVI wiekach
u Arabaw i Turok. Moskwa 1954.
Rec.: Zajączkowski Włodzimierz. Prz. orient. 1955 nr 1 s. 119-120.
354. KULTURA i byt tadżykskogo kołchoznogo kriestjanstwa. Moskwa 19St.
Rec.: Zajączkowski Myśl filoz. 1955' nr 5/6. s. 350-·351.
36'
�564
355. LIPIŃSKI Eryk, MARTYNOWICZ Tadeusz: Przysłowia tureckie. Ilustr.
Ha-Ga. Szpilki 1955 nr 8 s. 4; Przekrój
1955' nr 510 s. 13·-14.
356. MARSZALEK Piotr: 30 milionów hektarów nowych użytków ro11ych.
Traktory orz;ł stepy Syberii, Uralu, Kazachstanu i Kaukazu. Plon 1955
nr 2 s. 9. ilustr.
357. MARYAŃSK1 Andrzej: Zaludnienie Chin w świetle spisu z roku 1953.
Geogr. w Szk. 1955 nr 2 s. 102-104, tab.
358. OSTASZEWSKI Janusz: Indie - ::la drodze do wolności. Życie i Myśl
1955 nr 4 s. 10-98, ilustr. mapa. x
359. OWCZINNIKOW W.: L';a drogach Sikanu. (Przeobrażenie>. wsi tybetańskiej). Tł. z ros. NOUJe Czasy 1955 nr 51 s. 23-26.
i
w poezji
375. GODLEWSKI Aleksander Lech: "Kon-Tiki" przeciw uczonym. (Hipoteza pochodzenia ludności polinezyjskiej). Życie W arsz. 1955 nr 288 s. 4.
VIII. POGRANICZE
D. Ameryk
Z INNYlVII NAUKAMI
l. Archeologia
376. ARCICHOWSKIJ Artiemij, KOŁCZIN B.: Z:1aleziska w Nowogrodzie.
Tł. z ros. Dawna kult. 1955 nr 3 s. 139-144, ilustr.
377. CHMIELEWSKI Stefan: Uwagi o narzędziach
rolniczych w Polsce
w początkach gospodarki czynszowej. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955'nr l
s. 166-180, ilustr. Krat. sod. s. 268-269. Sum. s. 282. x
Na
378. JAŚKOWIAK Franciszek:
Słowiańska Pompeja. (Biskupin).
Polska
1955 nr 4 s. 6-7, ilustr. oraz w mutacjach: ang. Poland, franc. la Pologne, hiszp. Polonia, niem. Polen, ros. Polsza.
a
364. AGRANOWSKIJ Anatolij: Odkrycie. (Rozszyfrowanie piśmiennictwa
Majów). Tł. z ros. Krzysztof Pomian. Poprostu 1955 nr 21 s. 5'.
365. De VITORIA Francisco: O India:lach. Warsz. 1954.
Rec.: W. K. Dziś i Jutro 1955 nr 7 s. 7.
366. FOSTER William Zebulon: Negro poeple in American history. New
York 1954.
Rec.: Kawieri:J. G.: ,,Naród murzyński w dziejach Ameryki". Tł. z ros.
Zesz. teoT.-polit.
1955 z. 8 s. 140-142.
367. MACHOWSKI Jacek: Ameryka Karibska. Ameryka :lieznana. Wiedza
i Zycie 1955 nr 10 s. 682-688, ilustr.
368. MAKOWSKI J.: Na tropach kultury Mayów. (Praca etnografa radzieckiego J. W. Knorosowa). Nowy Swiat 1955 nr 3 s. 3, ilu str.
369. M. J.: Kto właściwie "odkrył Amerykę"? Rewelacje o Aztekach. Nowy
Swiat 1955'nr 24 s. 3.
370. PARKES H. B,: Historia
Meksyku. Tłum. z ang. E. Wojnarowski.
Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 384, tabl. 16, mapa l.
371. ROMMEL Waldemar:
Kraj bez uśmiechu (Boliwia). Tyg. demokr.
1955 nr 5 s. 8, ilustr.
372. ROMMEL Waldemar:
Upadek imperium Inków. Tyg. demakr.
1955
nr 5'1 s. 4, ilustr:
ETNOGRAFII
A. N a u k i h u m a n i s t y c z n e i s p o ł e c z n e
ludo-
362. WILMAN-GRABOWSKA
Helena: Z problematyki
indyjskiej: Kształty niektórych legend. Tyg. powsz. 1955 nr 52 s. 14, 1955 nr 1 s. 8, ilustr.
363. WILLMAN-GRABOWSKA
Helena: Z problematyki
indyjskiej:
drodze do jed:lOści. Tyg. powsz. 1955' nr 13 s. 10-11, ilustr.
373. IlÓ:VEvIEL\V., SACHS J.: Jak żyją chłopi w Am<.>ryceŁacińskiej. Wyd.
l. Warszawa 1955 Książka i Wiedza s. 73, tab!. 8, mapa 1.
374. SZCZEPAŃSKI
Jan: Powrót India:1. Wieciza i Życie 1955 nr 11
s. 729-735, ilustr.
E. P o l i n e z j a
360. UCHWAŁA VI Plenum Komitetu Centralnego Komunistycznej
Partii
Chin w sprawie uspółdzielczenia rolnictwa. Tł. z ros. Zesz. teor.-polit.
1955 nr 11 s. 10-HJ.
361. WĘGRZYNOWSKA Krystyna:
Zwyczaje koreańskie
wej. Tyg. powsz. 1955' nr 1 s. 9-10, ilustr.
565
••
I~
•
379. MACHNIK Jan: Na śladach kultu Peruna. Wykopaliska pod Nowogrodem - ZSRR. Oprac. z ros. Dawna Kult. 1955 :Jr 3 s. 144-147, ilustr.
rys. x
380. ORŁOW S. N. Ostatki sielskochaziajstwi'ennoho
inwientarija
VII-X
wieku iz. Staroj Ładogi. Sowietskaja
Archieologija.
T. 21: 1954.
Rec.: J. Szt. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955 nr 3 s. 637.
381. PAZDUR Jan, DZIEKOŃSKI Tadeusz, RAUHUT Lechosław: Badania
nad hutnictwem metali nieżelaznych w Polsce w XVI i XVII w.: Górnictwo i hutnictwo kruszcowe w okolicach Kielc; Metalurgia miedzi
i ołowiu w Białogonie w XVII w.; Sprawozdanie z prac wykopaliskowych w Białogonie w r. 1954. Kwart.
Rist. Kult.
mat. 1955 nr l
s. 80-98, ilustr. rys. Krat. sod. s. 261-2133. Sum. s. 275'-277:
382. RIEMIENNIKOW A. M.: Borba plemion siewiernogo priczernomoria
s Rimom w III wiekie. Moskwa 1954.
Rec.: Krawczuk Aleksander. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 213---222.
383. SZAFHAŃSKI Włodzimierz: Odkrycie dwu kompletow wczesnośredniowiecznych
żarn obrotowych
\'\l
Biskupbie.
pow. Żnin. Wiad.
archeo!. T. 22: 1955 z. 2 s. 196-198, ilustr. rys.
�566
567
384. ŚWIATOWIT. Rocznik poświęcony archeologii i badaniom pierwotnej kultury polskiej i słowiańskiej. T. 21. Red. nacz. Włodzimierz
Antoniewicz. 1. Warszawa 1955 PWN s. 392, tab!. 4, ilustr.
400. KIEŁCZEWSKA-ZALESKA
Maria: Osieki na Pomorzu
Gdańskim.
(Znaczenie badań toponomastycz:J.ych
dla historii osadnictwa).
Prz.
zach. 1955 nr 1/2 s. 198-208, mapy.
401. LEHR-SPŁA WIŃSKI Tadeusz: Zagadnienie słowiańskiego języka li.
turgicznego w kościołach katolickich
Jugosławii.
Tyg.
powsz.
1955
nr 45 s. 3.
385. ZOŁTOWSKI Jerzy: Tysiącletni surowiec drzewny. (Brak zabezpiecze:1ia drewna z wczesno-historycznej
osady na terenie Starego Portu
w Gdańsku). Las pol,. 1955 nr 12 s. 21-22.
402. MOŃCZAK Witold: O zasięgach typów polskich nazw miejscowych
w XVI wieku (prócz Śląska i Pomorza). Jęz. po1. 1955 nr 1 s. 26-41,
tab.
2. Językoznawstwo
3łl6. BĄK Stanisław: Narzecze śląskie w dziejach
skiej. Kwart.
opal. 1955 nr 2 s. 111-129.
języka
i kultury
403. MOSZYŃSKI Leszek: Geografia :1iektórych zapożyczeń niemieckich
w staropolszczyźnie.
Poznań. 1954 PWN.
Rec.: Cienkowski Witold. Por. jęz. 195'5 z. l s. 24-26; Sławski Franciszek. Jęz. po1. 1955 nr 3 s. 223-228.
40·l. MOSZYŃSKI Kazimierz: Skąd poszła nazwa gołąb? Jęz. pol. 1955
nr 3 s. 189-194.
405. NITSCH Kazimierz: Pogadanki o imionach i nazwiskach: Śrzednicki.
Jęz. pol. 1955 nr l s. 79.
406. NITSCH Kazimierz: Prof. Nitsch o Śląsku. Rozm. przepr. Gertrud"
Lucja Butlerowa. Świat i Życie 1955 nr 18 s. 3.
pol-
387. BIROWSKA
Nina: Z badań nad litewskimi
imionami
osobowymi.
T. 5: 195'5 s. 6-10. Rez.
388. CHMIELEWSKI Janusz: Organizacja i stan badań sbologiczno-języ ..
koznawczych w Chinach. Prz. orient. ]9.)5 nr 2 s. 161-181.
Lingua
posn.
339. DRAPELLA Władysław Antoni: Żegluga - nawigacja -_ nautyka. Ze
studiów
nad ksztaitcnva:1iem
się pojęć morskich.
Cz. 1. Wiek
XVI-XVIII.
Wyd. 1. Wrocław 1955. Oss. s. 270. Rec. W. D. Por. jęz:
Hi55 z. 5 s. 194-195.
:5£)0.DOROSZEWSKI Witold: Studia fonetyczne z kilku wsi mazowieckich.
Wyd. 1. Wrocław 1955'. Oss. S. 70, 2 nlb.
407. ONOMASTICA.
Pismo
poświęcone
nazew:lictwu
geograficznemu
i osobowemu. R. 1. Red. nacz. Witold Taszycki. Wrocław 1955 Oss.
s. 250.
391. FRU:Di1ICH Henryk: Gw"ra kurpiowska. Fonetyka. Wyd. 1. Warszawa ]953 PWN. s. 129.
Rec.: Basara Anna. Por. jęz. 1955 Z. 6. s. 231---,234.
392. FRINTA Antonin. Bohemismy a paleoslovenizmy
v 1uzickosrbeske
termi'lologii krzesUmske a jeiich diejepisny vyznam. Praha 1954. x
Rec.: Petr Jan. Por. jęz. 1955 Z. 8 S. 311-3]5.
393. FURDAL A.: Mazowieckie
dyspalatalizacje
spółgłosek wargowych
mi~1<ki(;h. Wror.lav! 1955. Oss. S. 60, mapy 4, PAN, Komitet Językoznawczy. Monografie Polskich Cech Gwarowych I.
394. GLAPI\. Ad~T:1: Potrzeba
słownika odzieżowego. Postęp krawiecki
Poznań 1955 nr 6.
:39j. GO~l\B Piotr: Gwara Schodni i okolicy. Wyd. 1. Wrocław 1955 Oss.
s. VI, 202, map 3.
396. GOSIEWSKA Zofia: Uwagi nad językiem "Bogunki na Gople" Ryszarda Wince:1tego Berwińskiego. 1955 s. 31-52. Pr. polonist. Ser. ]2.
397. BRABEC
Ser. 12:
Stefan:
O nazwie
.,ivlazowsze". 1955 s. 5-20.
Pr. polonisto
;093. JASSEM Wiktor: ="a tropie ginćicych gwar. (Zakład Fonograficzny,
P,)wań) Rozm, przepr. Jerzy Kotluniak. Widl10krąg
1955 nr 22 s. :::,
ilustr.
:>99. KA'lAŚ ivlieczysłcm': Teksty gwarowe. Jęz. pal. 1955 nr 3 s. 199-201.
408. PAWŁOWSKI Eugeniusz: Gwara podegrodzka wraz z próbą wyznaczenia południowo-zachodniej
granicy gwar sądeckich. Z. 3 mapkami
i 10 ilustr. w tekście słownika. Wrocław 1955. s. 304, map 3.
409. POI\IIANOWSKA Wanda: Z prac nad kartografią
lbgwistyczną.
Por.
jęz. ] 955 z. 7 s. :t50-259.
410. POŁNOCNO-POLSKIE
teksty
gwaro\ve
od Kaszub
po lVlazury.
(Z mapką). Red. K. Nitsch. Kraków 1955 Tow. Miłośników Języka Polskiego s. 74, mapa 1.
411. PRZEGLĄD bibliograficzny
za lata 1946-]948.
slawisto T. 17:' 1955 cz. 2 S. 140-,--299.
412. RECZEK Stefan: Ziemia po polsku zaorana.
Sprawy i Ludzie 1955 nr 7 S. 2.
413. ROSPOND Stanislaw: Badania
opo1. ]955' nr 2 S. 53-63.
ł
•••
poiskim
polskiego
na
Ro::z.
dialektologa.
Śląska.
Kwcrf.
Śląsku.
Ku,·art.
413. ROSPOND Stanisław: Prastara księga polskości Śląska. (Nazwy mi<ejscowe i imiona osobowe). Wiedza i Życie 1955 nr 2 s. 74-79. ilustr.
mapy.
416. ROSPOND Stanisław:
s. 7-40. Res. S. 140.
•
Z wędrówek
nad językiem
414. ROSPOND Stanisław:
Obro:1a języka
opoi. 1955 nr 1 S. 26-39.
(Slawistyka).
Ślęza
i jej
derywaty.
O/lomast.
LJ55
z.
1
�569
568
432. PRZEGLĄD Antropologicz:-lY. Organ Polskiego Towarzystwa
Antropologicznego i Polskich Zakładów Antropologii. T. 21: 1955. Z. l; Wrocław 1955 PWN s. 506, tabl. 7, ilustr.
433. ZAGADNIENIE
etnogenezy w antropologii
polskiej. uwagi ogólne
oraz p12rwsze próóy ujęć syntetycznych. Oprac. Wojciech Koczka, Jan
Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Prz. antropoL T. 21: 1955 z. l S. 68-73.
417. ROSPOND Stanisław:
Słownik nazw :~ląskich. (Problematyka
i dotychczasowyetap
badawczy). Onomasto 1955 Z. 1 S. 198-211. Res. S. 212.
418. ROZWADOWSKI Jan: Studia :-lad nazwami wód słowiańskich. Kra··
ków 1948.
Rec.: Rysiewicz Zygmunt. Śu;iCllowit T. 21: 19.j5 s. 379--384.
419. RUDNICKI Mikołaj: Najno'vsze prace o mazurzeniu i własne uwagi.
(Z historii metod badań dialektologicznych
w Polsce). Por. jęz. 1955
Z. 5 S. 185-1£l3.
420. SADURSKA Anna: Odczytanie pisma kreteńsldego linearnego B. Dawna KuLt. 1955 nr 2 S. 56-64, ilustr.
421. SYCHTA Benard:
Element morski w kaszubskiej
frazeologii. Ję.:.
pol. 1955 nr 1 s. 1-8.
422. TASZYCKI Witold: Stan prac nad słownikiem staropolskich
nazw
osobowych. Onomasto 1951Jz. 1 S. 193-198. Res. s. 212.
423. TEKSTY gwarowe lubelskie. Zapis. Tadeusz Brajerski. Jęz. poL. 1955
z. 2 s. 145-147.
424. TEKSTY gwarowe orawskie. Zapis. Mieczysław Karaś, Alfred Zaręba. Jęz. poL 195'5 nr 1 s. 67-73.
425. Z ZAGADNIEŃ kształtowania
się języka narodowości i języka narodu. Wyd.!. Warszawa 1955' PWN s. 105.
4. Geografia
a) Demografia.
i Krajoznawstwo
antropogeografia
434. JOSIAH Cox Russel: British Medieval Population. The University of
Nev Mexico Press. Albuquerque 1948 str. XVI, 389.
Rec.: Vielrose E.: Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych 1955,
t. XV/1953, S. 387-395 (Bibliografia).
435. SZTURM DE SZTREM Edward:
Elementy
demografii.
Warszawa
1955 PWG S, 235.
Rec.: Piotrowski Jerzy. Prz. Ubezp. społ. 1955 nr 5 S. 159-160.
136. VIELROSE Egon: Ludność Polski w okresie powojennym z punktu
widzenia demografii potencjabej.
Prz. statys. 1955 nr 2 S. 105-112, tab.
437. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Problemy demograficzne Ziem Odzyskanych. Tyg. powsz. 1955 nr 30 s. 4, ilustr.
3. Antropologia
426. CZEKANOWSKI Jan: Goci a Lechici i dowody a:-ltropologiczne Prz.
Ant ropo L t. XXI 1955 s. 854-888.
427. CZEKANOWSKI Jan: Szkic syntetyczny
etnogenezy Słowian. Prz.
antropoL. T. 21: 1955 z. 1 S. 73-78.
428. DĄMBSKI Jerzy: Ludność kultury fatianowskiej
w świetle badań
antropologicz:1ych. Swiatowit
T. 21: 1955 s. 139-146. Res. Rez:
b) Krajoznawstwo
(atlasy, mapy, przewodniki)
438. ATLAS histori.4ue et geogl'aphique Vidal-la Blache. Paris 1951.
Rec.: ZIERHOFFEH August. Prz. geogr. T. 27: 1955 z. l S. 174-176.
439. BISKUP Marian, TOMCZAK Andrzej: Mapy wojewódzwa pomorskiego w drugiej połowie XVI W. 1. Rozmieszczenie własności ziemskiej.
2. Sieć parafiaba.
Warszawa 1955 PWN s. 180, mapy 2. Roczniki Towarzytswa Naukowego w Toruniu. R. 58. Za rok 1953. Z. 1.
440. GRAŻYŃSKI Jan: Z podróży do Ameryki Południowej. Od Okęcia
do Zatoki Guanabara.
Iskry
1955 nr 26 s. 4: Glos Tyg. nr 26 S. 2;
Swiat i ludzie :11' 26 s. 3; Swiat i My nr 163 S. 3: Widnokrąg
nr 25
S. 3, ilustr.
441. GORNY Sląsk. Prace i materiały geograficzne. Red. Anto:-li Wrzosek.
Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 680, tab!. l, ilustr. Polskie Towarzystwo Geograficne.
Oddzial w Stalinogrodzie [Katowice].
442. KACZMARSKI Bogusław: Narada w sprawie
atlasu
historycznego
Polski u schyłku feudalizmu. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 6 s. 157-162.
443. LIPKO Stanisław: O udział nauczycieli geografii w monograficznych
opracowaniach małych miast i osiedli wiejskich. Geogr. w Szk. 1955
nr 3 s. 152.
428a GAJEK Józef, Jan Czekanowski jako etnograf. Prz. antrop.
T. 21
S. 1010-1030.
428b J. G. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze we Wrocławiu. Prz. antrop.
T. 21. s. 1203.
429. KONFERENCJA antropologiczna w sprawie badań etnogenetycznych
w Osiecznej, w dn. 13-16 XII 1952 r. Prz. antropoL. T. 21: 1955' z. 1
s. 28-167. Rez. Sum.
430. KRYTYCZNA ocena dotychczasowego dorobku antropologii polskiej
w zakresie etnoge:1ezy. Oprac. Wojciech Koczka, Jan Mydlarski, Bolesław Rosiński, Eugenia Stołyhwowa, Andrzej Wierciński. Dyskusja.
Prz. antropoL. T. 21: 1955 z. l s. 78-117, tab.
431. LEHR-SPŁA WIŃSK I Tadeusz: Zwrot w badaniach nad etnogenezą
Słowian w nauce radzieckiej. Dyskusja. Prz. antropol.
T. 21: 1955 z. l
s. 30-68.
•
�571
570
444. MAJCHRZAK
.JÓzef: Z wędrówek po Dobym
Śląsku. Klosy 195'5
nr 13 s. 1, 3.
445. NATANSON-LESKI
Ja:J.: Zarys granic i podziałów Polski Najstarszej. Wrocław 1953.
Rec. Ładogórski Tadeusz. Czas geogr. T. 25. 1955.
446. WIERCHY. Rocznik poświęcony górom. Organ Polskiego Towarzystwa
Turystyczno-Krajoznawczego
wydawany
przez Komisję
Turystyki
Górskiej Zarządu Głównego PTTK. R. 24: 1955 Przewodniczący kom.
red. Walery Goete!. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 254, tab!. 4.
ilustr.
447. ZEMBATY Jan: Opole i Opolszczyzna.
Monografia
krajoznawcza.
Mapki oprac. Roman Horoszkiewicz. \'łyd. 2 popr. i rozszerzone. Warszawa 1955 Sport i Turystyka s. 207, mapa 1, ilustr.
wsi, historia
gospodarcza,
osadnictwa,
historia
prawa
448. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa brańskiego na Podlasiu w XVII-XVIII
w. Racz.-i Dziejów spal. i Gasp.
1955, t. XV, s. 77-·144.
449. BARANOWSKI Bohdan: Z dziejów antyfeud::l1nych ruchów
chłopskich na Podlasiu. (Walka chlopów suraskich z feudalnym uciskiem
w XVI-XVIII
wieku). Warsz. 1953. LSW s. 156.
Rec.: Glinka Jan. P7·Z. hist. 1955 z. 4 s. 648-653; rec.:
Brzyboś Adam. Rocz-i Nauk społ. i gasp. T. 15, s. 470-472.
450. BIENIARZOWNA Jani:la: O chłopskie prawa. Szkice z dziejów wsi
małopolskiej. Kraków 1954.
Rec.: Baranowski
Bohdan. Kwart.
Hist.
Kult.
mat.
1954 nr 4
s. 745-747; Goldberg Jakub: Walka chłopów w kasztelanii krakowskiej, Rocz-i Dziejów społ. i gosp. t. 16: 1954 (wyd. 1955) s. 472---474.
451. BRODA Józef: Cech włóczków w Krakowie
Rocz-i
Dziejów
spał.
i Gasp. 1955, t .16: 195'4 s. 285e.-315.
452. BURSZTA
Józef:
Szkice
z dziejów
wsi. Warszawa
1955 LSW s. 238.
453. CHMIELEWSKA Maria, CHMIELEWSKI Waldemar:
Ślady najazdu
scyty jskiego w północnej
CZęSCl Wyżyny
krako\',;sko-wieluńskicj.
Dawna Kult.
1955 nr l s. 12-16, ilustr. rys.
454. CHOJNACKI Władysław: Z dziejów Warmii i Mazur. (polskie gazet.y
królewieckie w XVIII w.) Mazury i Warmia 1955 nr 2/3 s. 78.
455. CIEŚLAK Tadeusz: Walka
łeczne i naroclo\ve w latach
l
I
458. DUBIEL Ludwik.
z dziejów kultury
grodu
(w Szczeci-
Jak wyglądała wieś śląska przed 100 laty? Kartka
ludowej. Na Niedzielę 1955 nr 56 s. 2, ilustr.
na bu459. DUBIEL Ludwik: Wpływ stosunków społeczno-gospodarczych
downictwo ludowe w Beskidach Śląskich. Swiat i Zycie 1955 nr 30
s. 2, ilustr.
badań
460. DZIEWOŃSKI Kazimierz: W sprawie aktualnej problematyki
nad rozwojem osiedli w Polsce. Kwart.
Rist. Kult.
mat. 195'5 Nr 2
S. 289--300. Sod. s. 498. Sum. S. 506.
trakt tranzytowy Ratyzbona-Kijów.
Drogo1071.
461. E. G.: Średniowieczny
1953 nr 6 S. 152.
Alicja, FRANCIC Mirosław: ,.Ustanowienie
kompa462. FALNIOWSKA
nii gospodarskiej"
we wsi Boguchwałowicach.
Zesz. nauk UJ nr 2
}-1.istoria 1955 z. l
107-121, tab. (x)
A. V.: Cesko-ruske
obchodni
styk y w minulosti
463. FLOROWSKLJ
(X-XVIII
stoleti). Statni pedagogicke nakladelstvi. Praha 1954 s. 395,
ilustr. i mapa.
Rec.: Kossowski Aleksander. Rocz Dziejów
Spal. i gasp. 1955, t. 16:
1954 S. 439-441 (bib!.)
464. FRANCIC Mirosław: Technika mlynów wodnych w Polsce w XVI
i XVII w. (Kwart.
Rist. Kult. mat. 1954 nr 1-2 s. 79-103).
Rec.: Łuczak Czesław, Rocz-i Dziejów
spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954,
s.429-433.
.
465. GENTZEN Felix Heinrich: Sprawa ziem polskich w rewizjonistycznej
historiografii
Niemiec Zachodnich i w pracach historyków NRD. 1'1.
z niem. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr l S. 278-290. (x)
s.
5. Historia
a) Historia
I
457. CZALBOWSKI Andrzej: Tajemnica słowiańskiego
nie). Tryb. Wolno 1955 :11' 5'1 S. 4; ilustr.
chłop6w pomorskich
1845-1848. Warszawa
o wyzwolenie spo1955 LSW s. 8:).
456. CODELLO Aleksander: Na tropach walk z uciskiem
rzeszowska w XVIII w.) NOle. Tyg. 1955 :11' 21 s. 2.
feudałów.
(Wieś
466. GERLACH
Spraw.
Jan:
TN Tor.
467. GRABSKI A.:
Ekon. Nr l/55
468. GROMADZKI
i pokrewnych
Zołnierz ła:1Owy i dymowy w Polsce
R. 6: 1952 Z. 1/4 wyd. 1955 S. 73-80.
feudalnej.
Uwagi o rozwoju handlu wiejskiego w woj. poznańskim
str. 222.
Julian: Bibliografia z dziedziny zagadnień socjalnych
Prz. Zagad. socjal. 1955 nr 2 S. 74-77. (x)
469. GROSSER Marth:
Krótkie i bardzo proste wprowadzenie
do gospodarstwa wiejskiego. Oprac. Stefan 1:lg1ot. Wrocław 1954. Oss.
Rec.: Heck Roman. Sobótkc! R. 10: 1955 nr 3 s. 505-509.
470. HALICZ Emanuel: Kwestia chłopska w Królestwie Polskim w dobie
powstania styczniowego.
Warszawa
1955 Książka i Wiedza S. 361.
tab!. 16.
471. HENSEL Witold: Prace Instytutu Historii Kultury l\Iaterialnej. Nauka pol. 1955 nr 3 s. 131-141.
472. HENSEL Witold: Sprawozdanie
Instytutu Historii
nej PANza rok 1954. Kwart. Hlst. Kult. mat. 1955
Kultury Material1 s. 243-255.
:11'
�572
573
473. INSTRUKCJA. Dz. Urz. Min. Finans. 19:35 nr 13: opracowanie i wykonywanie preliminarzy
wydatków oraz księgowanie wplat i wydatków z samoopodatkowania
lud:lości wsi. poz. 55.
474. JAMROGIEWICZOWA
Janina:
"Ojczyzna nasza to Lud Polski..."
W 120 rocznicę pienvszego manifestu Gromady Grudziąż. Tyg. demokr.
1955 nr 43 s. 2, ilutsr.
475. JAROSZYK Henryk: Kartki z minionych d:li. (Walka
cją ziemi złotowskiej). Glos Tyg. 1955 nr 45 s. 2, Hustr.
z germaniza-
476. JASIENICA Paweł: Dni wczorajsze staropolskiego okręgu. _ W Maleńcu i nad Bobrzą. (Fragm. rep.) Sl. Tyg. 1955 nr 13 s. l; nr 14 s. 2,
ilustr.
477. JASIENICA
Paweł:
Podeprzeć bo runie.
(Ruiny
w Samsonowie). Swiat 1955 nr 45 s. 10-11, ilustr.
wielkiego
pieca
478. JEDLICKI Jerzy: Wielki piec w Ciszówce. PrzyczY:1ek do ekonomiki
przemysłu hutniczego w Królestwie Polskim w latach trzydziestych
XIX w. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 136-152, tab. mapa. Krat.
sod. s. 267. Sum. s. 280-281.
479. KAMIŃSKA Janina:
Gniezno gród stołeczny
w VIII wieku. Zycie Warsz. 1955 nr 86 s. 4, ilustr.
Polan
zbudowany
480. KAMIŃSKA Jani:1a: W poszukiwaniu śladów Wiślano Kraków-WiślicaLipsko. Z·ycie Warsz. 1955 nr 180 s. 4, mapa.
481. KANDZIORA
Swiat
i Ludzie
Jakub:
O białostockim
1955 nr 3 S. 3.
hutnictwie
sprzed
1700 lat.
482. KERSTEN Adam: Wyzwoleńcza wojna ludu ukraińskiego, a wystąpienia chłopów polskich lat 1648-1654. Kwart.
Inst. pal.-radz.
1955
nr 1/2 S. 201-231.
483. KIENIE'WICZ Stefan:
ław 1951. Oss.
Ruch chłopski
w Galicji
w 1846 roku.
Wr~-
Rec.: Tyrowicz Marian. Rocz-i Nauk spal. gasp. 1955 T. 15': 1953
s. 347-351 (bibliografia).
484. KLICHOWSKA Melania: Z badań nad roślinami upraw;1ymi Polski
wczesnośredniowiecznej.
Dawna Kult. 1955 nr 1 s. 22-30, ilustr. tab.
485. KLUK Krzysztof: O rolnictwie,
cach i rDślbach gospodarskich.
zbożach, łąkach, chmielnikach, winniOprac. Stefan Inglot. Wroclaw 1954.
055.
Rec.: Topolski Jerzy. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 S. 199-203;
Karwacki W. Postępy Nauk 'rain. 1955 nr 1 s. 147-15'1; P. Z.: Dzieło
kanonika kruszwickiego. Dziś i Jutro nr 9 S. 7.
486. KOŁŁĄTAJ Hugo: Listy Anonima i Prawo polityczne
narodu polskiego. T. 1-2. Warszawa 1954. PWN.
Rec.: Hinz Henryk: Wielki patriota i bojownik Oświecenia. Tryb. Ludu
1955' nr 90 S. 3, Hustr.; Rostworowski Emanuel. Prz. hist. T. 46: 1955
Z. 3 s. 502-507.
"
)
.'"
487. KOŁODZIEJCZAK
Mieczysław, ROSIAK Stefan: Akta Państwowego
Urzędu Repatriacyjnego
w Wojewódzkim
Archiwum
Państwowym
\V Łodzi A7'Cheion T. 24:1955 s. 257-276. Sod. S. 394. Sum. S. 399.
488. KONICKI Zdzisław: Gdy wąsy świadczyły o narodowości i POCDCdzeniu. (Z historii obyczajów XIX w.) Probl. 1955 nr 2 s. 186, ilustr.
489. KORZEC Paweł: Rok 1905 na ziemi lódzkiej. (Kwestia agrarna i ruch
chłopski). !lust;-. Be:lon Liberski. Łódź liteT. 1955 nr [2/3j s. 1-2.
490. KOWALENKO Władysław:
Dalsze badania
nad starosłowiańskimi
portami na Bałtyku z IX-XIII
w. Pn. zach. 1955 nr 1i2 S. 164-197.
Hustr. mapy. (x)
491. KOZŁOWSKI Zygmunt: Kredyt rolny w Polsce burżuazyjnej i w Polsce Ludowej. Warsz. 1955.
Rec.: Miekus Kazimierz, Rojewski Marian. Finanse 1955 nr 5 122-127.
492. KUTRZEBA-POJNAROWA
Anna: Międzyuczelrtiane
obozyetnogra··
ficz:le na Kurpiowszczyźnie uniwersyteckiego studium historii kultury
materialnej
w latach 1952-1954. Kwart. Rist. Kult.
mat. 1955 nr l
S. 224-236,
Hustr. rys. mapa. (x)
493. KUZIŃSKI Stanisław: Rezerwy i dźwignie wzrostu produkcji rolniczej w indywidualnej
gospodarce chłopskiej. Fragm. pracy "DysprGporcja pomiędzy rozwojem przemysłu, a rozwojem rolnictwa w okresie industrializacji
i walka o jej przezwyciężenie". Mat. i Studia INS
Ser. T. 2: 1955 s. 70-117, tab. (x)
494. KWARTALNIK Historii Kultury Materialnej.
Red. Gieysztor Aleksander. Warszawa 1955 PWN. R3 :lr 1 S. 288. tabl. 28, nr 2 s. 290-513,
tabl. 30, ilustr., tabl. 13, nr 3 S. 520-668.
495. KWARTALNIK Historyczny. Red. nacz. Bogusław Leśnodorski. Warszawa 195'5 PWN, R. 62, nr 1 s. 311, nr 2 S. 302, nr 3 s. 25'1, nr 4--5
s. 361, nr 6 s. 195, Treść rocznik'a 62 s. 10.
496. KWARTALNIK Historyczny - Przekłady.
3 [4]. Zagadnienia
nauKi
historycznej. Red. Karol Lapter. Warszawa 1955 PWN S. 188.
497. KWAŚNIEWSKA
1.: Zbiór przepisów prawnych
dotyczących
spółdzielczości produkcyjnej.
Według stanu na dzień 31 grudnia 1954 r.
Oprac ... Wyd. 1. Warszawa 1955 PWRiL s. 1003, tabl. 2.
498. LABUDA Gerard: Słowiańszczyzna pierwotna. Wybór tekstów. Warszawa 1954.
Rec.: Grudziński Tadeusz. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 237-240.
499. LESIŃSKI
Henryk:
Z historii
związków gospodarczych
Pomorza
z Polską. Flandryjskie
sukno, arrasy, połud:liowe owoce ... - Droga
rybna. Zycie i Kult. 195~ nr 43 s. 1-2 nr 45 s. 1.
500. ŁĘGA
Władysław:
W 35-lecie plebiscytu
w Prusach Wschodnich.
1955 nr 28 s. 3.
501. ŁOZIŃSKI Jerzy Zygmunt: O właściwe proporcje Katalogu Zabytków Gospodarczych. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr 1 s. 132-135.
Krat. sod. s. 266-267. Sum. s. 280.
Tyg. powsz.
�575
574
502. ŁUCZAK
Rocz-i
503.
504
505.
506.
507.
508.
509.
510.
511.
512.
513.
514.
515.
Czesław:
Dziejów
516. ORZECHOWSKI Kazimierz: Przekształcania
praw chłopów do ziemi
na Górnym Śląsku w końcu XVIII i w pierwszej połowie XIX wieku.
Czas. prawno-hist.
R. 6: 1954 z. 1.
Rec.: Michalkiewicz Stanisław. Sobótka R. 10, 1955 :lr 3 s. 509-517.
517. OWSIŃSKA Anna: Masowe ruchy chłopów dóbr królewskich na terenie województwa krakowskiego w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz.
nauk UJ nr 2 Historia 1955 z. l s. 67-105. Rez. Zsf. (x)
Rozruchy
głodowe w Wielkopolsce
w r. 1847.
spal. i gasp. wyd. 1955. T. 15: 1953 s. 111-114, tab.
Krat. sod. Res.
MALECZYŃSKI Karol: Polskość Ziem Zachodnich. Warsz. 1954.
Rec.: St. O: Czy i:1teresują Cię Ziemie Zachodnie? Nowy Swiat 1955
nr 14 s. (3).
MAŁOWIST Marian: Rzemiosło polskie w okresie Odrodzenia. Wyd. 2.
Warsz. 1954.
Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629.
MAŁOWIST Maria:1: Studia z dziejów rzemiosła w okresie kryzysu
feudalizmu w zachodniej Europie w XIV i XV wieku. Warsz. 1954.
Rec.: Tymieniecki Kazimierz: Kryzys feudalizmu w zachodniej Europie w świetle dziejów rzemiosła i kwestia źródeł odrębnej problematyki polskiej. Prz. hist. 1955 z. 4 s. 610-629; Maleczyńska Ewa. Kwart.
hist. R. 62: 1955 nr 2.
MARKIEWICZ Janusz: Odpowiedź Magdzińskiego udzielona kanclerzowi Bismarckowi. Z tradycji walk o polskość Pomorza. Nowy Tor
1955 nr 39 s. 2.
MATEJCZYK H.: Z przeszłości Białostocczyzny:
O podatkach, opłatach, karach i sekwestratorach;
O szarwarkach
i serwitutach;
Jak to
było z Dojlidami. Swiat i Ludzie 1954 nr 47, 1955 nr 2-3 s. 2.
MIESZCZANKOWSKI rvUeczysław: Wyzysk pracującego chłopstwa jako
najemnej siły roboczej przez obszarników i kułaków. Fragm. pracy
"Wyzysk mas pracujących
chłopstwa w Polsce burźuazyjno-obszar:1!czej". Mat. i Studia INS Ser. ekon. T. 2: 1955 s. 292-360, tab.
MODRZEJEW1SKI Józef: O średniowiecznych
cechach. Prz. piek. 1955
nr 4 s. 18.
MOLENDA J.: Carat
i klasy posiadające
w walce z rewolucją.
1905-1907 r.na wsi polskiej. Prz. hist. T. 46: 1955 z. 1-2 s. 139.
MORCINEK Gustaw: Mój Śląsk. (Z dziejów walk o powrót do Polski).
Zycie Warsz. 1955 nr 173 s. 8.
MUSIANOWICZ Krystyna:
Przyczynki
do osadnictwa mazowieckiego na Podlasiu w XII-XIII
wieku. Swiatowit
T. 21: 1955' s.247-275,
ilustr. mapa. Res. Rez.
MUSIANOWICZ Krystyna:
Wczesl1ośredniowieczny
zespół osadniczy
na Bródnie Starym. Stolica 1955 nr 30 s. 12, ilustr.
NICHTWEISS Johannes:
Z zagadnień wtórnego poddaństwa
i tzw.
pruskiej
drogi rozwoju kapitalizmu
w gospodarce
rolnej Niemiec
Wschodnich. Tł. z niem, Walery Taborski;
Polem.: Kuczyński Jlirgen: Uwagi...; Nichtweiss J.: Moja odpowiedź ...
Tł. z niem. Leon Golański. Kwart. hist. Przekł. 1955 z. 1 s, 94-130.
ODYNIEC Wacław: Z badań nad rozwarstwie:J.iem wsi na Pomorzu
w XVIII w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 191-203, tab. Res. s. 360-361.
Sok. s. 35'5. (x)
518. OWSIŃSKA A:ma: Sprawa chłopska w świetle publicystyki
skiej z lat 1823-1848. Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 153.
,I
poznań-
519. PAGACZEWSKI Stanisław: Śladami dawnego przemysłu. (O ochronę
zabytków dawnego przemysłu w Kielecczyźnie). Tyg. powsz. 1955 nr 48
s. 5, ilustr.
520. PETERS Stanisław: Nowe ujęcie Śląska w [uniwersyteckim]
podręczniku historii Polski (opracowanym
przez Instytut
Historii PAN).
Swiati
Życie 1955 nr 5 s. 2.
521. PETERS Sta:1isław: Początki paristwa polskiego w nowym świetle.
Naw. Tyg. 1955 nr 43 s. 1.
522. PIEKARCZYK Stanisław: Kilka uwag w sprawie kształtowania
si~
i rozwoju narodowości polskiej. Kwart. hist. R. 62: 1955 nr 2 s. 98-125.
Res. s. 300-1301. Sok. s. 296. (x)
523. PIEKUTOWSKI
Lucjan: Srebrni rycerze. (polskość Słowińców). ŻUcie Kult. Wsi 1955 nr 1 s. [3], ilustr.
524. PLESNAR Leszek: Dawne zajazdy i gospody. Świat i Życie 1955 nr 32
s. 2-3, ilustr.
525'. PRZEGLĄD Historyczny. T. 38-41.
Rec.: Wielowiejski Jerzy. ArcheoL R. 5: 1955. 1952-1953 s. 285-286.
526. PRZYBOŚ Adam: Powstanie chłopskie w starostwie la:1ckorońskim
i nowotarskim
w r. 1670. Wydawnictwo Literackie 1953 s. 140.
Rec.: Goldberg Jakub. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 1955, T. 16: 1954
s. 476-480 (bib!.); Bieniarzówna Janina. Prz. hist. 1955 z. 1/2 s. 265-270.
527. ROSTWOROWSKI Emanuel: Rola urzędu wiejskiego w walce klasowej w'si małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Źesz. nauk. UJ
nr 2 Historia 1955 z. 1 s. 31-·66. Rez. Zsf. (x)
528. RUSSOCKI Stanisław: Nieznany
w sprawie powstania chłopskiego
Prz. hist.. 1955 z. 4 s, 608-609.
mandat ks. Janusza mazowieckiego
w Prusach Książęcych w 1525 roku.
529. RUTKOWSKA-PŁACHCIŃSKA
A:1na: Uwagi o gospodarce hodowlanej w Polsce w XIII i XIV w. Prz. zach. 1955 nr 3/4 s. 584-597.
530. SOBOL Bogdan: W sprawie "Zapomnianego przywileju o rękojemstwie
kmiecym"; SUCHENI-GRABOWSKA
Anna: Uwagi w związku z listem mgra B. Sobola dotyczącym publikacji przywileju z r. 1539 o rr~kojemstwie
kmiecym w Ziemi Płockiej. Prz. hist. 1955 T. 45: 1954
z. 4 s. 877~84.
�576
531. STUDIA wczesnośredniowieczne.
Studia, materiały, sprawozdania. 3.
Wyd. 1. Wrocław 195'5,oss. s. 384, tab!. 154.
532. SUKERTOWA-BIEDRAWINA
Emilia: Ruchy chłopskie na Mazurach
w początkach XVI wieku. Świat i My 1955 :lr 146 s. 3.
5'33. SUKERTOWA-BIEDRAWINA Emilia: Tułacze. Mazury i Warmia 1955
nr 4/5 s. 97, ilustr.
534. SUPLIKI Chłopskie XVIII wieku z archiwum prymaSa Michała Poniatowskiego. Wyd. Janina Leskiewicz, Jerzy Michalski. Warsz. HJ54.
Rec.: Rss. [Reinfuss] PoL Szt. lud. 1955 nr 2 s..12~-124: TonoIski Jerzy.
Ku;ort. hist. R. 62: Hl5!'i nr 3 s. 1!lCl-173 . .Tedhckl ,Tf;f7,y: K~\oga dokumentów uciemiężenia i zuchv;ra.lstwa. Tryb .. Ludu 1955"nr 14? s. ~:
535. SYSKA Henryk: "W chłopskIej sukmame Jasny pan... (Z hIstOrII ruchu ludowego w Królestwie Polskim). Iskry 1955 nr 41 s. 1.
536. SZALCZYŃSKI Tomasz: Pamiętnik ... o powstaniu ludowym w Wielkopolsce w r. 1848. Wyd. Ludwik Gomolec. Prz. zach. 1955 nr 1/2
s. 249-265, ilustr. (x)
537. SZKOP Jan: Chłopi polscy w rewolucji 1905-1907 r. ŹieL Sztand. 1955
nr 5 s. 4, ilustr.
538. ŚLĄSKI Kazimierz: Zaludnienie puszcz Polski zachodniej w okresie
do XIV w. Rocz-i Dziejów spol. i gasp. 1955',t. 16: 1954, s. 51-94.
539. ŚRENIOWSKI Stanisław: Kwestia chłopska w Polsce w XVII wieku.
Szkice. Warszawa 1955 LSW s. 150.
540. ŚRENIOWSKI Stanisław: Problem rozwarstwienia chłopstwa w ustroju folwarczno-pańszczyźnianym
w Polsce. Prz. hist.
1955 z. 4
s. 585-607. Res. s. 666-667, Rez. s. 663-664. (x)
541. ŚHENIOWSKI Stanisław: Uwłaszczenie chłopów w Poznańskiem. Prz.
Nauk hist. spal. 1955. T. 5: 1954 s. 168-206.
542. ŚHENIOWSKI Stanisław: Z zagadnień ideologii prawno ustrojowej
w Polsce w XVII wieku. Czas. prawno-hist.
1955/54. T. 6, 1954 [z.]
2 s. 221-252. Res.
543. TOPOLSKI Jerzy: Zbiegostwo chłopów w dobrach kapituły gnieźnieńskiej w pierwszej połowie XVIII wieku. Rocz-i Dziejów spał. i gasp.
1955 t. 16: 1954 s. 95-112.
544. TRUDZIK Zbigniew: Od motyki do pluga. Dawna Kult.
1955 nr 1
s. 1-9. ilustr.
545. TRZEBlATOWSKI
Klemens: Powiat bytowski ostoją polskości :la
Pomorzu Zachodnim. Wiedza i Życie 1955 nr 7 s. 492-493, ilustr.
546. TYMIENIECKI Kazimierz: Lenna chłopskie czy prawo niemieckie'?
(Rzecz z zakresu genezy form gospodarstwa
czynszowego w Polsce
. średniowiecznej). Rocz-i hist. Warszawa 1955. R. 20: 1951152s. 59-1~W.
Res. Rez. (x)
547. TYMIENIECKI Kazimierz: Narocznicy w gospodarstwie feudalnym.
Studium z dziejów gospodarczo-społecz:lych
wczesnego średniowiecza.
Wyd. 1. Warszawa 1955 PWN s. 128.
.,
II
I,
•
I
II
i
577
548. TYMIENIECKI Kazimierz: Odpowiedź. (polemika z recenzją L. R. Lewittera z pracy K. Tymienieckiego "Ziemie polskie w starożytności"
zamieszczoną w The EngLisch Historical
Review
1952 r. Rocz-i hist.
Warszawa 1955. R. 20: 1951/1952 s. 227-230.
549. TYMIENIECKI Kazimierz: Początki państw słowiańskich w oświetleniu gospodarczym. Rocz-i Dziejów
spal. i gasp. 1955, t. 16: 1954,
s. 9-50.
550. TYMIENIECKI Kazimierz: Przemiany w ustroju polskiej wsi wczesnofeudalnej i ich wpływ na wzrost sił wytwórczych.
Kwart.
hist .
R. 62: 195'5 nr 3 s. 3-35', Res. 247-248. Sok. s. 243. (x)
551. TYMIENIECKI Kazimierz: Przyczyny odpadnięcia Śląska od Polski.
Spraw. Wrocl. TN/1955. R. 6: 1951 s. 55'-59.
552. TYROWICZ Marian: Wizerunki sprzed stulecia. Fragmenty
biograficzne rewolucyjnych dziejów Ziemi Krakowskiej 1815-1846. WL/1955.
553. WACHHOLZ Szczęsny: Reforma chłopska w Hzeczypospolitej Krakowskiej w świetle dokumentów
archiwalnych.
Czas. prawno-hist.
195'5 T. 6: 1954 [z.] 2 s. 287-337. Res.
554. WACHOWSKI M.: Alojzy Biernacki pionier postępu robiczego
w Polsce w pierwszej połowie XIX wieku. Postępy Nauk rolno 1955
nr 5' s. 105-115.
555. WAKAR Andrzej: Niektóre problemy pięćsetlecia (zjednoczenia Pomorza, Warmii i Mazur z Polską). Mazury
ilustr.
,
i Warmia
1955 nr 1 s. 3-5,
556. WARĘZAK Jan: Osadnictwo kasztelanii łowickiej (1136-1847) Część
I Łódź 1952, s. 286, 2 mapy, 4 plany [Łódzkie Towarzystwo Naukowe
Wydział II,nr 6].
Rec.: Kamiński Adam. Rocz-i Dziejów
spał. i gasp. 1955, t. 16: 1954
s. 447-451.
5'57. WĄSICKI Jan: Kolo:lizacja niemiecka w okresie Prus Południowych
1793-1806 Przegląd
Zachodni,
nr 9-10 1953, Studia wielkopolskie).
Rec.: Mencel Tadeusz. Rocz-i Dziejów spal. i gasp. 195'5, T. 16: 1954
s. 451-457.
,
558. WĄSOWICZ Krzysztof Dunin: Z dziejów sojuszu obszarnictwa z bogatym chłopstwem
w Galicji (1907-1914). Prz. hist. 1955 z. 1/2
s. 213-239. Res. s. 289-290. Hez. s. 279~280; Źie!. Sztand. 1955 nr 43
dod. s. 1-24.
55'9. WIŚNIEWSKI Jerzy: Przesłanki tworze:lia się układu kapitalistycznego w rolnictwie zachodnio-pomorskim
w w. XVIII. Kwart.
hist.
1955 R. 61: 1954 nr 4 s. 116-136. Res. s. 411-412. Sod. s. 402-403. (x)
560. WOJCIECHOWSKI Zygmunt: Uwagi o nazwach i lokalizacji plemion
polskich na tle sąsiedztwa słowiańskiego. Pam. slow. 1955 T. 4: 195\
z. 2 s. 324-339. (x)
561. WOJTECKI Aleksander: Zwiedzamy Górę Ślęzę nych Ślęzan. Poznaj. Swiat 1955 nr 9 s. 6, ilustr.
37 "Lud",
t. XLIV.
ośrodek starożyt-
�578
579
562. ZAKRZEWSKA-DUBASOWA
Mirosława: Źródła archiwalne do dziejów walk o wyzwolenie
narodowe
i społeczne w Lubelszczy;i.nie
w. XIX-XX
Archeion
T. 24: 1955 s. 212-224. Sod. s. 393-394. Sum.
s. 339. (x)
563. ZAPISKI bibliograficzne.
Kwart.
hist. R. 61: 1954 nr 4 s. 319-331,
R. 62: 1955 nr l s. 251-257, nr 3 s. 182-189. (x)
564. ZIENTARA
Benedykt:
Dzieje małopolskiego
hutnictwa
żelazn~go
XIV-XVII
w. Warsz. 1954. .
Rec.: Pazdur Jan. Kwart. Rist. Kult. mat. 1955 nr l s. 194-199; Herbst
Stanisław. Prz. hist. 1955' z. 4 s. 638-640.
. .
.
565. ZIENTARA Benedykt:
Ze studiów nad historią techmkl
polskIegO
hutnictwa żelaznego w XVIII w. Prz. hist. T. 43: 1952 nr 7, i nadbitka
Warszawa 1952.
Rec.: Pazdur Jan. Rocz-i Dziejów
spal. i gasp. 1955, T. 15. 195'3,
s. 366-369 (bibliografia).
566. ZINS Henryk: Echa Wielkiej Wojny Chłopskiej :la ziemiach dawnej
Rzeczpospolitej. Kult. i Zycie 1955 nr 39 s. 2.
567. ZINS Henryk: Położenie ludności chłopskiej na Warmii w pierwszej
połowie XVI w. Kwart. hist. 1955 nr 4/5 s. 56-79, tab. Res. s. 357-358.
Sok. s. 352. (x)
568. ZGORNIAK Marian: Rola plebanii w wyzysku chłopstwa i jego walee
klasowej na wsi małopolskiej w drugiej połowie XVIII wieku. Kwart.
hist. 1955 nr 4/5 s. 80-107. Res. s. 358. Sok. 352-353. (x)
569. ŻYWIRSKA Maria: Kolo:lia Repen w Dąbrowie Górniczej - najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. Kwart. Rist. Kult. mat.
1955 nr 1 s. 99-118, Bustr. rys. Krat. sod. s. 264-265. Sum. s. 278-279.
b) Działacze
570. BARNAS
Życie
Kazimierz:
List
ludowi, etnografowie
z Zakopanego.
(Uroczystości
.576.
577.
:f
LESZCZYŃSKI
Józef: Najwybitniejszy
pisarz
Gdacjiusz A. Glosy znad Odry 1955 nr 9 s. 2.
LIETZ
Swiat
Zygmunt: Franciszek
1955 nr 167 s. 2.
572. DĘBSKI Stefan: O Jirasku, pisarzu ludowym. Tryb. Ludu 1955 nr 70
s. 4, ilustr.
573. DUBIEL Ludwik: Józef. Lompa - pionier polskiej etnografii na Śląsku. Tryb. rob. Stalin ogród [Katowice] 1955' :II' 138.
574. ENDER Ja:lina: Ks. Józef Szafranek, trybun ludu śląskiego. Warsz.
1952.
Rec.: Jakóbczyk Witold. Rocz-i hist. 1955 R. 20: 1951/1952 s. 218-219.
575. KAPENIAK Józef: Ród Gąsieniców. Warsz. 1954.
Rec.: Kwiecińska Teresa: Tradycyjna ep?k~ .. Nowa Kult. 1955 nr 13,
s. 6; Przygórski Zbigniew: Saga rodu GąsIemcow. Od A do Z nr 6 s. 2,
Bustr. Tyg. powsz. 1955 nr 25 s. 8. (v. 623).
wieku
syn ziemi warmińskiej.
578. LIGACZ Ryszard: Sylwetki uczonych śląskich. Rudolf z Rud i Jan
z Kluczborka. Kwart. opal. 1955 nr 2 s. 131-147.
579.
MATYNIAK Alojzy: O człowieku - instytucji,
który lud polski bez
reszty ukochał - Oskar Kolberg. Sprawy i Ludzie 1955 nr 4 s. 1.
580. MIEDZIŃSKI Florian: Chłopski rewolucjonista
_ ks. Piotr Ściegienny. Widnokrąg
1955 nr 44 s. 2, Bustr.
581.
OBRZUD Zdzisław: Jan Kupiec, ludowy poeta śląski. Swiat i Życie
1955 :II' 5 s. 1-2.
582. PAMIĘCI twórcy Etnologicznej Szkoły Wiedeńskiej (Schmidt W.) Col~,83.
584.
Lect. theol.
A. 25: 1955 fasc. 4 s. 565-574.
PAUKSZTA Eugeniusz: Nowokramskie sprawy. (Odwiedziny
żonych działacży-obrońców
polszczyzny w pow. babimojs!dm
lubuskiej). Pomorze 1955 nr 5 s. 14, Bustr.
u zasłuw ziemi
RUDZKA Ewa: Wielki lekarz i góralski gęślarz - Sabała Krzeptowski J. Od A do Z 1955 nr 22 s. 2, BUstr.
585. RYMARZ Stefan: Sabała (Krzeptowski J.) Swiat i Życie 1955 nr 21 s. 2.
586.
TETMAJER Kazimierz: Na skalnym Podhalu. !lustr. Andrzej Stopka.
Wstęp :1apisała Aniela Łempicka. Kraków 1955 Wyd. Literackie s. 506.
587.
WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Wa~'szawa 1954.
Rec.: Górski Ryszard: Książka
nr 10 s. 10, Bustr.
588. ŻYCHOWSKI Marian:
Piotr
s. 74-88.
Sabałowe).
spal.
_
XVII
i My
c.hłopskiego badacza. Ziel. Sztand.
Ściegienny.
Nowe
Drogi
1955
1955 nr
3
c) Walki klasowe
Liter. 1955 nr 28 s: 4, ilustr.
571. BURSZTA Józef: Stanisław Szczotka (1912-195'4). Rocz-i Dziejów
i gasp. 1955 T. 15: 1953 s. 411-412.
Gorzkowski
śląski
589. BARANOWSKI Bohdan: Walka klasowa chłopów ze starostwa barańskiego na Podlasiu (w XVII-XVIII).
Rocz-i Dziejów
spal. gasp.
1955 T. 15: 1953 s. 77-110. Krat. sod. Sum.
590. BOGATYŃSKI
Władysław:
Walka chłopów z uciskiem w Polsce
w XVII i XVIII
Bustr.
wieku.
Krakow
591.
1955 Muzeum
etnograficzne.
s. 83,
GORSKI Józef: Fornale. Z życia i walk robotników rolnych. Wyd. :l
pOpI'. i uzup. Warszawa 1955 LSW s. 199, ilustr.
592. KACZMAREK Roma:l: "Bunty" czeladzi miast fabrycznych w okręgu
łódzkim do 1830 roku. Prz. Nauk. hist. spał. Warszawa 1955 T. 5,
s. 124-131.
593. KOZŁOWSKI Józef: Rewolucja 1905 roku na wsi polskiej. Za Wain.
Lud.
:~7*
1955 nr 1 s. 14-15,
ilustr.
�580
581
594. KUŻMIŃSKI Tadeusz: Walki klasowe na wsi lubelskiej w latach
1918-1919. Wyd. 1. Warszawa 1955 LSW s. 171.
59B. MISIEWICZ Władysław: Krzeszowice we wspomnieniach
Jagieiskiego.
(Strajk chłopów w Krzeszowicach). Życie kult. ziemi rzesz. 1955' [nr 1]
s. 7, ilustr.
596. PIWARSKI Kazimierz: Polacy śląscy w walce o społeczne i narodowe wyzwolenie. 1848-1914. Wyd. l. Warszawa 1955 LSW s. 171.
597. POKORA Leon: Kaszubi - obrońcy polskości Pomorza. Poznaj Swiat
1955 ~r 6 s. 1-2, ilustr.
598. POPIOŁEK
Kazimierz:
Radykalni
przywódcy
chłopów
śląskich.
Wyd. 2. zmien. i uzup. Stalinogród [Katowice] 1955 Śląsk przy Wyd.
Górniczo-Hutniczym
s. 75', ilustr.
599. POPIOŁEK Oswald Stefan: Bunty chłopskie na Górnym Śląsku do
roku 1811. Wyd. 2, Warszawa 195'5 LSW s. 107, ilustr.
600. WANTUŁA Jan: Karty z dziejów ludu Śląska Cieszyńskiego. Warszawa 1954.
Rec.: Leszczyński Józef. Sobótka R. 10: 1955 nr 1/2 s. 281-289.
601. WOJCIK Adam: Chłopska rewolucja
1846 roku na Pogórzu. Życie
kult. ziemi rzesz. 1955 [nr 1] s. 8, ilustr.
602. WYCECH Czesław: Jakub Szela i powsta:1ie chłopskie z 1846 r.
w świetle nowych badaó, Ziel. Sztand. 1955 nr 9-10 s. 4, nr 11 s. 4-5.
603. WYCECH Czesław: Powstanie chłopów w 1846 roku. Jakub
Szela.
Wyd. l. Warszawa 1955' LSW s. 245.
6. Historia
sztuki
604. BIULETYN Historii Sztuki. R. XVI: 1954. Spis treści. Biu!. Hist. Szt.
195'5 nr 1, dod. s, 4 nlb.
605. DOBKIEWICZOWA
Kornelia: W ogrodach Słowian śląskich. Warszawa 1954.
Rec,: Baranowkz Jan: Śladami prehistorii.
Sląsk liter,
1954 nr 12
s. 185-186; Twarawska Janina.
Hist. i Nauka
Konst.
nr 5'/6: 1955
s. 134-136.
606. DUMNICKI Juliusz: Architektura
śpichrzów zbożowych. Archit. 1955
nr 8 s 255-257. rys.
607. GORSKA Anna, ROŻYSKA Krystyna: Przegląd współczesnej architektury Podhala. Archit.
1955 nr 2 s. 34-43, ilustr. rys. Inh. Res. Sad.
Sum. s. 57.
608. JACKOWSKI Aleksander: O "Kogutach" Tomasza Gleba. Prz. artysto
1955 nr 1/2 S. 102-108, ilustr.
609. (K. Ch.): Najstarsze zabytki budownictwa
drewnianego na Pomorzu.
Tryb. Ludu 1955 nr 225 s. 3, ilustr.
610. MAŃKOWSKI Tadeusz: Polskie tkanby
i hafty XVI-XVIII
wieku.
Wrocław 195'4.
Rec.: Butrymowicz Zofia: Polskie tkaniny dekoracyjne
XVI-XVIII
wieku. Przem. włókien. 1955 nr () Biul. Inst. Wzorn. Przern. nr 6 s 11-12:
Józkiewicz KrystY:1a. Tyg. powsZ. 1955 nr 18 s. 11, ilustr.; Rudzka Ewa:
Polskie tkaniny artystyczne.
(Laureat nagrody państwowej za pracę
"Polskie tkaniny i hafty XVI-XVIII
w.") Od A do Z 1955 nr 33 s. 3,
ilustr.; Urbanowicz Jadwiga: Na marginesie książki "Polskie tkaniny
i hatfy XVI-XVIII
w. (Uzupełnie:1ie dotyczące roli Paschalisa Jakubowicza i jego fabryki w rozwoju tkactwa pasów). Biu!. Hist. Szt.
1955 nr 2 S. 271.
611. MORELOWSKI Marian: Rozwój urbanistyki
Wrocławia przed kolonizacją z lat 1241-1242. Spraw.
Wrocl.
TN/1955 R. 6: 1951 dod. 4
a. 1-28, ilustr. mapy.
612. POLSKA Sztuka Ludowa. Dwumiesięcznik wydawany przez Państwowy Instytut Sztuki. R. 8. 1954. Nr 6. Warszawa 1955 Państw. Inst.
Sztuki S. 323-383, ilustr.
613. PRZYBYSZEWSKI
Bolesław:
budowie Zamku Królewskiego
1955 nr 1 S. 149---161.
Muratorzy
i kamieniarze
zajęci' przy
na Wawelu (15'02-1536). Biul. Hist. Szt.
614. REWSKI Zbigniew: Majstersztyki krakowskiego cechu murarzy i !{amie:1iarzy XVI-XIX
wieku. Wrocław 195'4.
Rec.: Konarski Stanisław. Kwart.
hist. R. 62: 195'5 nr 1 S. 228-230;
Miks Nina. Kwart. Hist. Kult. mat. 1955' nr 2 s. 473-482, ilustr.
615. ŚWIECHOWSKI Zygmunt: Architektura
na Śląsku do połowy XIII
wieku. (Album). Teksty źródłowe przejrzała
Hildegarda Aust. Warszawa 1955 Budownictwo i Architektura
s. 386, tab!. 306, mapa 1, err.
Ministerstwo Kultury i Sztuki. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony
Zabytków. Pomniki Architektury
Polskiej. Z. 2.
616. TESCHICH A.. ŻAKOWSKI A.: Jeszcze w sprawach wsi. Archit.
nr 9 s. 261-263, rys. Res. Sum. Zsf. S. 3-4 okł. Sod. s. 292.
1955
617. TŁOCZEK Ignacy: Zabytki architektury
ludowej. Ochro Żabyt.
nr 2 s. 77-88, ilustr. Res. dod. S. nlb. S-6. Rez. dod. s. lllb. 2:
1955'
618. W. W.: Cenny zespół zabytków
ilustr.
S.
7. Historia
na Orawie.
Turysta
Stanisław:
Tyg.
9,
literatury
619. CZERNIK Stanisław: Z życia pańszczyźnianego
teriały i szkice. Warszawa 195'5 LSW s. 197.
620. GRABOWSKI Tomasz
paryskich Mickiewicza.
1955 nr 10
Białoruś
w XVII wieku.
i Ukraina
Ma-
w wykładach
powsZ. R. XI 1955 nr 21.
621. GRABOWSKI Tadeusz Stanisław: Słowianie południowi w wykładach
paryskich Mickiewicza. Tyg. powsz. 1955 nr 3 S. 3, ilustr.
622. GRUDZIŃSKI Tadeusz: Ze studiów nad Kroniką Galla. Rozbiór krytyczny pierwszej księgi, Źap. TN Tor. T. 20: 1954 z. 1/4 s. 29-100.
�582
583
KAPENIAK Józef: Ród Gąsie:1iców. Warsz. 1954. Rec. BARNAŚ Kazimierz. Życie !Her. 1955 nr 14 s. 8, ilustr.: SZCZAWIEJ Jan: Opowieść
o zbójnickim rodzie Gąsieniców. Ziel. SztanGi. nr 17 s. 9.
LUBOSZ Bolesław: Śląskie opowieści Świętochowskiego.
Na iViedz!eię
1955 nr 53 s. l, ilustr.
LUBOSZ Bolesław: Wśród "bezdom:1ych ludzi" Zagłębia. No Niedzie!~
1955 nr 52 s. 1.
623.
624.
625.
WIKARJAK
626.
Jan:
Eos 1955 R. 46:
O imionach i nazwiskach
z. 2 s. 69-78.
starożytnych
Greków.
1952/53
IX. VARIA
ROGOZIŃSKI
Zenon: Z metodyki statystycznej
badań społecznych.
Na przykładzie zbiorowości gospodarstw chłopskich w Polsce. Wyd. 1.
Wrocław 1955. Oss. s. 119. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział 2.
uniwersytet
Łódzki. Prace z Historii Myśli Społecznej i z Badań Społecznych. Red. Józef Chałasiński. T. 5.
627.
X. RECENZJE Z CZASOPISM ETNOGRAFICZNYCH
ORAZ NIEETNORGAFICZNYCH,
RECENZJONOW ANYCH
W CZASOPISMACH
ETNOGRAFICZNYCH
POLSKICH
628.
630.
CZASOPIS Muzeal:1ej Slovenskej Spolocnosti. R. 40-41:
Rec.: E. K. Archeo!.
1955 R. 5: 1952-1953
s. 273.
FATABUREN:
Nordiska Museets och Sk:msens. Arsbok
1949-1950.
Sztokholm.
l D34.
Rec.: Śląski Kazimierz.
Kwart.
INDEKS
A. 141
A. G. 327
AgranovJskij A. 364
Al. 344
Aleksandrowicz J. 340
Aleksiewicz M. 88
Aleehno M. 308
Antoniewicz W. 384
Arcich :nvskij A. 376
ArtowsJd S. 177
Babiniez W. 238
Bagdas? H. 345
Hist. Kult. mClt. 1955 nr 2 s. 470-472.
NAZWISK
Balicki J. 338
Banach A. 197
Bar<'.nowicz J. 605
Baranowski
B. 448, 449, 450
Barnaś K. 570, 623
Bartnicki
S. 97
Basara /I.. 391
Daszyński S. 115
Baumgardten
A. 278
Bazieliehóvma
B. 14. 198, 279,
281
Bądkowska
Bi\k S 386
S. 178
280,
Bernal J. 311
Berwiński R. W. 396
Bieda W. 287
Bielawski L. 179
Bieniarzówna J. 132, 450, 526
Biernacki A. 554
Birkowski F. 236
Birowska N. 387
Biskup M. 439
Bittner H. l, 9
Błachut W. 1.99, 288
Bogatyński W. 590
Borowik A. 45
Brajerski T. 423
Brayer A. 143
Breza T. 346, 347
Broda J. 451
Broniarek A. 289
Bronicz S. 96
Broniewska J. 310
Bulanda E. 144
Burszta J. 452, 571
Butlerowa G. Ł. 406
Butrymowicz Z. 610
Czekanowski J. 426, 427
Czermiński A. 348
Czernik S. 619
Dall Z. 145
Danees J. 328
Dąbrowska M. 125
Dąmbska I. 250
Dąmbski J. 428
Dederko B. 77
Dekowski J. 47
Dembińska M. 81
Demicsera G. 328
Dębski S. 572
Długosz A. 117, 182
Dlugosz W. 146, 179
Dobkiewiczowa K. 605
Dobrowolska A. 7, 28, 97, 98
:Cobrowolski S. R. 147
Dobrzyński J. 219
Doroszewski W. 390
Drapella W. A. 389
Drzazgowski K. 126
Dubiel L. 48, 49, 78, 89, 107, 148, 201,
202, 203, 204, 205, 45~
Chałasiński J. 290, 627
Chesterton G. K. 124
Chętnik A 154
Chmielewska M. 453
Chmielewski W. 453
Chmielewski J. 388
Chmielewski S. 377
Chojnacki W. 46, 454
Chorosiński J. 180
Chrienow I. A 303
Chruszczow N. 311, 312, 313
Cienkowski W. 403
Cieślak T. 455
Cod ello A 456
Cofta E. 27
Czajkowski J. 200
Czałbowski A. 459
Czarno ck a J 350
Czasznicka Z. 217
Dubowski A. 50
Dumnieki J. 606
. Dygacz A 149, 184
Dzieduszycki W. 183
Dziekański T. 108, 381
Dziewanowski K. 17, 462
Dziewoński K. 460
E. 206
E. A. 207
E. G. 461
E. K. 628
Eker A. 341
El-Er d 208
Ender J. 574
Es-Pe (30stowa W.) 87
F8l J. G. 209
Falniowska
A. 462
459, 573
�584
Fatabure:J. 630
Fenikowski F. 150
Florczyk J. 349
Florowskij A. V. 463
Foster W. Z. 366
Francić M. 464
Friedrich H. 391
Frinta A. 392
Frister R. 90
Furdal A. 393
Gall 626
Gajek Józef 25, 97, 101, 138 428a,
428b
Gajewski D. 314
Gargi B. 350
Gąsienica 575, 623
Gąsiorowski S. 80
Gentil-TippenhauerWidiger W. 151,
217
Gentzen F. 465
Gerasimow 315
Gerlach J. 466
Gierasimow J. P. 316
Gębik W. 291
Gieysztor A. 494
Glapa A. 24, 109, 110, 210, 394
Gleb T. 608
Glinka J. 449
Głowa Z. B. 211
Godlewski A. L. 375
Goetel W. 446
Golański L. 514
Goldberg J. 450, 526
Goliński L. 152
Gołąb P. 395
Gomolec L. 539
Gonera T. 212
Gorski R. 587
Gorzkowski F. 577
Gosiewska Z. 396
Gójski J. 591
Górska A. 607
Grab W. 52
585
Grabiańska M. 53, 213
Grabowski J. 214, 215
Grabowski T. 620, 621
Grabski A. 467
Grażyński J. 440
Grudziński T. 498, 622
Grekow B. D. 317
Grieco R. 329
Grochalowa M. 215
Gromadzki J. 468
Grosser M. 469
H. 216
Hainchelin Ch. 127
Halicz E. 470
Hanulanka D. 29
Hanzelka J. 339
Hebda J. 134
Heck R. 469
Hensel W. 471, 472
Herbst S. 564
Hermanowicz H. 218
Hernas Cz. 184, 192
Hinz H. 486
Hordyński J. 30
Horodyska H. 170
Horoszkiewicz R. 447
Hrabec S. 397
Hubczuk Z. 292
Inglot S. 469
Itman L. 8
Iwaszkiewicz J. 260, 293
Iwaszkiewicz S. 54
Iwanow P. P. 351
Jachnina A. 153
Jackowski A. 608
Jagielski 595
Jakóbczyk W. 574
Jakóbiec M. 318
Jamka R. 111
Jamrogiewiczowa
J. 474
Jan z Kluczborka 578
Janicka D. 339
Jaroszyk H. 475
Jasienica P. 293, 476, 477
Jastrzębski
J. 82, 133
Jassem W. 398
Jaśkowiak F. 378
Jawczak W. 128
Jaz 215
Jedlicki J. 478, 534
J. H. 31
Jiraszek 572
Jnk. 219
Jonca K. 158
Jasiach C. R. V. Russel 434
Jostowa W. (es-pe) 82
Jóźkiewicz K. 610
J. S. 32, 74
J. Szt. 380
Juchniewicz Z. 297
JW. 355
Kaczkowski 1. 354
Kaczmarek R. 592
Kaczmarski B. 442
Kaczmarczyk Z. 55
Kałuży1'lski S. 351
Kami1'lska J. 479, 480
Kamiński A. 56, 556
Kamiński 1. G. 220
Kandziora J. 481
Kapeniak J. 575, 623
Karaś M. 399, 424
Karski W. 221
Kartun D. 340
Karwacki W. 485
Karwot E. 15', 138, 139
Kawalec B. 222, 223
Kawecka Z. 319
Kawierin G. 366
Kazancew N. D. 320
K. Ch. 609
Kersten A. 482
Kielanowski T. 116
Kieniewicz S. 483
Kiełczewska-Zalewska
M. 400
Kiersnowski R. 112
Kisielow G. 321
Klichowska M. 484
Klik J. 224
Kluk K. 485
Kołczin B. 377
Kłosak K. 130
Kmieciński J. 225
Konarski S. 614
Knorosow J. W. 368
Koczy J. 316
Kolberg O. 579
Kołczin B. 376
Kołłątaj H. 486
Kołodziejczak M. 487
Kołodziej E. 297
Konarski S. 618
Kondratiuk K. 33
Konicki Z. 488
Kontek W. 352
Korolkiewcz M. 34, 226
Korzec P. 489
Kosecka W. 228
Kossowski A. 463
Kotłuniak J. 399
Kotoński W. 185
Kotula F. 7, 99, 100, 101, 104, 112, 227
Kowalenko W. 490
Kowalska-Lewicka
A. 11, 13, 57, 155,
228
Kozłowski J. 593
Kozłowski Z. 491
Kóczka W. 430, 433
Kraczkowskij J. 353
Krawczuk A. 382
Krzeptowski J. (Sabała) 187, 584, 585
Księski J. 186
Kuczewska J. 135
Kuczy1'lski J. 514
Kulczycki J. 18, 120
Kupiec J. 581
Kutrzeba-Pojnarowa
A. 492
KuziJ1ski S. 298, 493
�586
Maleczyński K. 51, 503
Malinowski T. 113
Małowist M. 504, 505
Mańkowski T. 610
Markiewicz J. 506
Labuda G. 4ge
Markowska W. 323
Marszałek P. 356
Lamos T. 306
Lapter K. 496
Martuszewski E. 36, 300
Legowicz 127
Martynowicz T. 355
MaryaJ'lski A. 343, 357
Lehr-Spławiński
T. 58, 304, 401, 431
Matejczyk H. 507
Lenin W. 501
Lesiński H. 499
Matlakowski
W. 251
Leskiewicz 534
Matwinowa M. 320
Leszczyński J. 35, 576, .600
Matyniak H. 579
Leśnodorski B. 495
Matuszewska B. 3, 4,5
Lewicki T. 307
Mączak A. 91, 106
Lietz T. 577
Mencel T. 557
Ligacz R. 578
Michalkiewicz W. 516
Ligęza J. 156, 184
Michalska M. 232
Lipiński E. 355
Michalski J. 534
Lipko S. 443
Michałowski M. J. 184
Lhote W. 341
Miedziński F. 580
L. R. 548
Mieszczankowski
M. 508
Lubosz B. 624, 625
Miękus K. 491
Ładogórski T. 445
. Miks N. 614
Łempicka A. 586
Milska A. 323
Łepkowski A. 126
Misiewicz W. 595
Łęga W. 157, 231, 500
M.
J. 369
Łowmiański 56
Mocarska B. 142, 170
Łoziński J. Z. 501
Modrzejewski J. 509
Łuczak Cz. 464, 502
Molenda J. 510
Lyszcz A. 2, 9
MOllczak W. 402
Morcinek G. 511
Mach J. 342
l\lorelowski M. 611
lVIachejek W. 299
Most 233
Machnik J. 379
Moszyński K. 404
Machowski J. 367
Makowski J. 368
IVroszyński L. 403
Maciąg W. 299
Mowszowicz J. 83
Madeyski M. 118
Mukarczyk A. 121
Majchrzak J. 59, 444
Mularczyk 122
Makowski J. 369
Mulkiewicz O. 234
MRleczyńska A. 48. 305
Musianowicz K. 235, 512, 513
Maleczyńska E. 51. 305, 505
Muszyński J. 140
Kuźmiński T. 594
Kwaśniewska
I. 497
Kwiecińska
T. 575
Kwiecińska Z. 230
587
Mydlarski
J. 430, 433
Natanson W. 61
Natanson-Leski
J. 445
Naumczyk A. 136
Neclowie 207
Nelken H. 236
Nichtweiss J. 514
Niedworok A. 237
Nietyksza Z. 37
Nikifor-Matejko
197
Nitsch K. 405, 406, 410
Nowak J. 217
Nowoplanskij D. 324
Obrzud Z. 581
Ochońska lVI:. 4
Odyniec W. 515
Olszewska J. 38
Optołowicz 39
Oracki T. 70
Orłow S. N. 380
Orzechowski K. 62, 516
Ostaszewski J. 358
Otto H. 336
Owczynnikow W. 359
Owsińska A. 517, 518
Pagaczewski S. 519
Parkes H. B. 370
Paschalis J. 610
Paukszta E. 583
Pawlata S. 63
Pawłowski E. 408
Pazdur J. 381, 564, 565
Perkowicz A. 17
Peter J. 392
Peters S. 40, 41, 64, 65, 66, 67, 92, 520,
521
Petr J. 169
Piekai'czyk S. 522
Piekl). towski L. 523
Pietkiev,;icz K. 217
Pieprzyk J. 129
Piotrowski J. 436
Piotrowski S. 238, 239, 435
Piwarski K. 596
Piwocki K. 259
Plesnar L. 524
Podoska-Kochowa
M. 217
Podwińska Z. 114
Pokora L. 597
Pomian K. 365
Pomiano\'lska W. 409
Poniatowski E. 160
Popiołek F. 68
Popiołek K. 598
Popiołek O. S. 599
Poppe A. 317
Poroszewska I. 102
Przyboś A. 449, 526
Przygórski Z. 575
Przybyszewski
B. 613
Raba J. 35
Rabska Z. 130
Rajewski Z. 21
Rauhut L. 381
Reczek S. 412
Reinfuss R. (R. Rss) 93, 96, 187, 241,
242, 243, 244, 245, 246, 332
Rembowski M. 84
Rewsld Z. 614
Reychman J. 325
Riemiennikow
A. M. 382
Rogalowa H. 341
Rogowski W. 161
Rogoziński Z. 627
Rojewski M. 491
Roj-Kozłowska
H. 151
Ropelewski A. 85
Rosiak S. 489
Rosiński B. 430, 433
Rospond S. 413, 414, 415, 416, 417,
Rostworowski E. 486, 527
Rouze M. 330
RczwCldowski J. 418
Rómel W. 371, 372, 373
RÓ:7.yska K. 607
R. Rss. (R. Reinfuss) 100, 534
�588
Rubinsztejn J. 70
Ruczyński T. 71
Rudnicki M. 419
Rudolf z Rud 578
Rudziński R. 162
Rudzka E. 584, 610
Russel C. J. 434
Russocki M. 528
Rutkowska-Płachcińska
Rybarski A. 317
Rymarz S. 585
Rysiewicz Z. 418
589
A. 529
Sabała (Krzeptowski) 588, 589
Sadurska A. 420
Sapożyński W. 247
Sarapata A. 94
Sawicka F. 4
Saysse-Tobiczyk
K. 249
S. Ch. 333
Schmidt W. 582
S. E. 250
Seniuch Cz. 337
Senkowski J. 306
Seweryn T. 242, 248
Siedlecki Z. 334
Sieja S. 269
Sienkiewicz A. 317
Sierotwiński S. 251
Skowrońska A. 72
Skurpski H. 252, 253
Sławińska l. 295
Sławski F. 403
Smirnow N. A. 325
Sobieska J. 188
Sobieski M. 189, 194
Sobociński W. 322
Sobol B. 530
Socha L. 184, 192, 254
Solecki J. 283
So\vka A. 195
S. S. 26
Stachowiak M. 42
Staronkowa Z. 255
Staszczak Z. 6, 9, 69
Stelmachowska
B. 163, 256
Stęszewski J. 190, 191
Stołyhwowa E. 430, 433
Stopka A. 586
Stroiński S. 257
Strzelecki B. 17
Strzemski M. 301
Sucheni-Grabowska
A. 530
Sukertowa-Biedrawina
73, 164, 532,
533
Sulewski W. 95
Sulima S. 258
Swatoń J. 159, 180, 181, 194
Sychta B. 421
Syska H. 74, 535, 538
Szafranek J. (ks.) 574
'Szafrański W. 383
Szalczyński T. 536
Szczawiej J. 623
Szczepański J. 374
Szela J. 602, 603
Szewczyk Z. 103
Szkop J. 537
Sturm de Sztrem 435
Szulc M. 14, 25
Szwajcerowa W. 259
Ściegienny P. 580, 588
Śląski K. 538, 630
Śreniowski S. 539, 640, 541, 542
Śrzednicki 405
Świechowski S. 615
Świętochowski 624
Świrko S. 165
T. Ł. 167
T. S. 335
Taborski W. 514
Targ A. 294, 296
Taszycki W. 407, 422
Tazbir J. 137
Telakowska W: 260
TeIiga W. 261
Teschich A. 616
Tetmajer K. 586
Thomazie A. 166
Tłoczek l. 617
Tomczak A. 439
Topolski J. 485, 534, 543
Trudzik Z. 544
Trzebiatowski K. 545
Turbacz M. 262
Turnau I. 104
Twarowska J. 605
Tymienicki K. 504, 505, 546, 547, 548,
549, 550, 551
Tyrowicz M. 483, 552
Uhlifova S. 43
Urbanowicz J. 610
Vielrose E. 434, 436
Vitoria de F. 365
W. D. (W. Doroszewski) 389, 390
W. K. 73, 324, 365
W. W. 618
Wachholz S. 553
Wachowski M. 554
Wagner W. 263
Wakar A. 555
Walknowski D. 234, 264,
Wallis S. 192
Wantuła J. 587, 600
Warężak J. 556
Wartołowska Z. 123
Wądołowski K. 119
Wąsicki J. 557
Wąsowicz-Dunin K. 558
Wedzki A. 75
Weintraub I. 336
Węgrzyn owi cz L. 265, 266
Węgrzynowska K. 361
Wielowiejski J. 79, 525
Wieluński L. 267
Wierciński A. 430, 433
Więcek H. 168 \
Wikarjak J. 626
Wilczek A. 169
Wilman-Grabowska
H. 362, 363
Wiśniewski J. 559
Witowski S. 268
W. K. 76, 437
Wojciechowski Z. 76, 437, 560
Wojewódzki B. 180
Wojnarowski E. 370
Wojno K. 108, 114
Wojtecki A. 561
Woźniak M. 97, 131, 269
Wójcicki K. 170
Wójcik A. 601
Wrzosek A. 441
Wycech Cz. 602, 603
Wyszomirski T. 284
Zakrzewska-Dubasowa
M. 562
Zaleyski K. 171
.Zajączkowski W. 353, 354
Zanoziński J. 326
Zaremba J. A. 270, 271, 272, 273, 274
Za ręb a J. 424
Zawadzki T. 80
Zebulon F. W. 367
Zeman H. 302
Zembaty J. 447
Zgórniak M. 568
Zientara B. 564, 565
Zierhofer A. 438
Zikmund J. 339
Zins H. 566, 567
Zmor ski R. 176
Znamierowska-PrUfferowa
M. 196,
275
Zwolakiewicz H. 277
Żabko-Potopowicz
A. 86
Żak J. 105
Żakowski A. 616
Żatwinowa M. 320
Żółtowski J. 385
Żychowski M. 588
Życki L. 106
Żywirska M. 276, 569
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/75bc32fa376dc0cc4abe3784b2f6636b.pdf
abe8bac5596471f4e43163eecf9934ef
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:172
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1957
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:148
Title
A name given to the resource
Kronika / LUD 1957 t.44
Description
An account of the resource
LUD 1957 t.44, s.481-540
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
480
zbiorów. Podstawę finansową Muzeum stanowią dotacje Zarządu Głównego PTTK.
Scenariusz
ekspozycji przewiduje
zorganizowa:lie
w lewym skrzydle
dworku wystawy wnętrza chłopskiej chaty orawskiej,
typu skansenowskiego. Prawe skrzydło dworku przeznaczono na wystawę sztuki ludowej
Orawy. Dotychczasowa
działalność objęła zakupy zbiorów, przeprowadzone pod kątem wyposażenia lewego skrzydła dworku, realizację ekspozycji
izby czarnej oraz częściowo białej i komór. Obszer:1e pomieszczenia budynków gospodarczych przeznaczone są na wystawę sprzętu gospodarczego
oraz wystawę ciesiołki orawskiej. Liczba dotychczas zakupionych
eksponatów wynosi 236 szt.
Obowiązki admi:listratora
i pracownika
oświatowego pełni kierownik
schroniska turystycznego.
Organizacja Muzeum pozostaje w rękach członków Podhalańskiej
Komisji Opieki :lad Zabytkami,
stanowiącej
Sekcję
Oddziału PTTK w Zakopanem. Członkowie Komisji, w większości pracownicy Muzeum Tatrzańskiego
w Zakopanem, prowadzą od września 1955 r.,
w ramach działalności społecz:1ej, zakup eksponatów
w terenie i prace
nad ekspozycją. Pomocą w akcji oświatowej
będzie przewodnik-ulotka,
przygotowany
przez pracowników
Muzeum Tatrzańskiego.
W łączności z organizacją Muzeum w Zubrzycy Górnej pozostaje praca
o charakterze
naukowym,
której celem jest etnograficzne
opracowanie
Orawy.
Wanda
i
I,
j
Jostowa
K
R
PROFESOR
o
N
I
K
A
DR BOŻENA STELMACHOWSKA
Wspomnienie
pośmiertne
Nauka polska pO:1iosła
bolesną stratę - w dniu
21 listopada 1956 r. zmarła
w Toruniu dr Bożena Stelmachowska, profesor etnologii i etnografii
Uniwersytetu
M. Kopernika
w
Toruniu,
kierownik
Katedry i Zakładu Etnografii
U.M.K.
Profesor
B.
Stelmachowska
urodziła
się 5
grudnia 1889 r. we Wrześ:1i
w Wielkopolsce. W pobliskim
Poznaniu
pobierała
naukę w szkole średniej,
i na tamtejszym
Uniwersytecie
odbywała
wyższe
studia w zakresie etnografii i etnologii oraz prehistorii pod kierunkiem
wybitnych profesorów:
Jana
Sta:1isława BystroniaJ i Józefa Kostrzewskiego.
Jedną z Jej pierwszych
prac
l._
zawodowych było kierowanie w latach
1933-1939
placówką muzeabą,
Muzeum Miejskim w Poznaniu. W tym okresie odbyła
szereg wyjazdów do zagranicznych
muzeów celem pogłębienia przedmiotu.
Były to kolejne wyjazdy do Berlina, Monachium, Wiednia, Paryża, Dijon,
Florencji, Rzymu, Kolonii, Strassburga,
Szczecina, Stuttgartu,
Pragi, Wenecji, Ge:1ui i in.
I
31 "Lud",
t. XLIV.
�482
483
Główne jednakże zainteresowania
badawcze w zakresie etnografii skierowane były na Kaszuby, gdzie prof. Stelmachowska
miała zapewnioną
pomoc i współpracę
szeregu instytucji.
Zorganizowała
na Pomorzu sieć
korespondentów,
nawiązując żywą współpracę i wymianę myśli, w wyniku
czego zapew:1iła Działowi Etnograficznemu
Instytutu
Bałtyckiego
pozytywne osiągnięcia
badawcze. Ponadto
ułożyła program
badań etnograficznych dla ówczesnych Prus Wschodnich i Pomorza Zachodniego, uzyskując nań sankcje prawne Zjazdów Pomorzoznawczych.
W wy:1iku prac
pomorzoznawczych
wyszło z druku kilka Jej prac etnograficznych:
Etnografia
Pomorza
Podkoziołek
dowa
na
i Prus
Wschodnich,
w obrzędowości
Kaszubach.
1937;
1937;
Rok obrzędowy
zapustnej
Polski
Stosunek
Kaszub
na Pomorzu,
Za.chodniej,
do
Polski,
1933:
1932;
Sztuka
1933;
lu-
Badan'in
PomorzlL Problem l'iarodowościowy,
1931; Zwyczaje
ludu
i inne. Poza wspomnianymi
pracami przeprowadzała
przed 1939 r. badania etnograficz:1e na Pomorzu z polecenia Ministerstwa
Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego i gromadziła w Szkole Morskiej w Gdyni eksponaty z zakresu kaszubskiej kultury ludowej.
e~I1<)l)ruficzne
/itl
pomorskiego.
1930 -
Na terenie Poznania współpracowała
z Instytutem
Zachod:1io-Slowiańskim przy Uniwersytecie
Poznańskim
w zorganizowaniu
przy wspomnia··
nym Instytucie Działu Etnograficz:1ego. Wspólnie z prof. Rudnickim założyła czasopismo
etnograficzne
"Archiwum
Etnograficzne
Instytutu
Zachodnio-Słowiańskiego"
przy Uniwersytecie
Poznańskim.
Przed podjęciem
wymie:1ionych prac prof. Stelmachowska
była pomocniczym pracownikiem
n~ukOwym przy Katedrze Etnografii i Etnologii Uniwersytetu
Poznańskiego i współpracowała
w latach 1920-1926
z prof. Bystroniem.
W 1939 r., na skutek wybuchu II wojny światowej, prace badawcze
prof. Stelmachowskiej
zostały przerwane.
Nie zaniechała
jednakże mimo
trud:1ych warunków
studiów regionalnych
nad etnografią
Słowian Zachodnich, zwłaszcza
w okresie okupacji
niemieckiej,
w czasie pobytu
w Warszawie, dokąd została wysiedlona z Poznania. W Warszawie pracowała także w jednej z podziemnych komisji naukowych
jako kierownik
sekcji etnograficznej.
Celem tej pracy było dostarcze:1ie dowodów słowiańskości i polskości Ziem Zachodnich. Podczas pracy w wym. Komisji
prof. Stelmachowska
prowadziła wykłady na tajnych kompletach Uniwersytetu Zachodniego.
Po zakol1czeniu działań wojennych pośpieszyła niezwlocz:1ie do Pozna:1ia i tu w 1945 r. objęła Zakład Etnografii Słowian Zachodnich przy 1:niwersytecie Poznańskim. W tym czasie rozpoczęta praca naukowo-badawcza
skierowana
była głównie ku Ziemiom Zachodnim. Do etnograficznej
problematyki ziem staropolskich
podchodziła rzeczowo i w:1ikliwie, a przede
wszystkim
bardzo przewidująco.
Posiadała
oddzielne plany odnośnie do
opracowania
zagadnienia
zasiedlenia i kultywowania
starych tradycji rodzimych na Ziemiach Zachodnich
(osad:1ictwo, inwentaryzacja
zabytk6\\"
kultury ludowej, ochrona źródeł historycznych).
Miała plany oddzielnych
badań etnograficznych
osiadłej ludności autochtonnej.
Po 1945 r. powstawały dalsze pla:1Y, w miarę narastających
doświadczeń terenowych (dotyczące opracowania
zagadnień przesunięć
w procesie osadniczym na Ziemie Zachodnie grup ludnościowych
Wielkopolski i Kaszub).
Z początkiem 1946 r. prof. Stclmachowska
została jako profesor nadz\'.'yczajny powołana na katedrę Ebologii
U. M. K. w Toruniu, którą to
katedrą kierowała do ostatnich chwil życia. W czasie ponad dziesięcioletniej pracy naukowo-badawczej
i dydaktycznej
na U. M. K. w Toruniu
i W. S. S. P. w Gdańsku
wykształciła
zastęp
etnografów,
zajmujących
obecnie stanowiska
w muzealnictwie,
oświacie oraz innych instytucjach
naukowych.
Objęcie katedry
uniwersyteckiej
w Toruniu
związało poczynania
naukowe
prof. Stelmachowskiej
z regio:1em Pomorza.
Głównym tematem
prac badawczych
to naj ogólniej pojęta kultura
ludowa
Pomorza, w szczególności kultura materialna
ze szczególnym akcentem położonym na budow:1ictwo, narzędzia pracy, rybołówstwo,
sztukę ludową
i zwyczaje rodzinne. Uprzywilejowane
stanowisko miał region kaszubski
z podregionami Kaszubów Gdańskich, Nadłebskich, Kabatków i Słowińców.
Z tego zakresu opublikowała szereg prac, jak: Na drodze do teorii sztuki ludowej,
etnkzne
1946;
Zdobnictwo
ludności
rdzennej
ludowe
Ziemi
Pyrzyckiej,
Pomo1'za, 1948; Pomorze
1946;
w programie
Polskie
badań
grupy
etno-
i in. oraz
artykuły
popularno-naukowe
na łamach dzienników i pism regio:1alnych
Gdańska, Gdyni, Bydgoszczy, Torunia. Wielokrotnie podejmowała
dyskusje
na łamach "Dziennika Bałtyckiego", głównie .:la temat stroju ludowego na
Pomorzu, haftu, ceramiki, rybołówstwa.
Rokrocznie, podczas pracy w Toruniu przeprowadzała
z gronem słuchaczy i współpracowników
badania na
terenie Pomorza Gdańskiego, Zachodniego, szkoląc stude:1tów podczas prac
wakacyjnych.
Kolejne ekipy badawcze wyruszały
do Brodnicy Górnej,
Ostrzyc, Pucka, Helu, Kościerzyny, Kartuz, dalsze na teren powiatu Bytowskiego (Ugoszcz, Studzienice, Dąbrówka Bytowska), na obszar Słowińców
(Kluki, Smołdzino, Główczyce, Zelazo, Rowy, Gardna, okolice Słupska, Łeby
i Lęborka). Jednostkowe
badania prowadziła także na obszarze Ziemi Lubuskiej (okolice Gorzowa) i Ziemi Pyrzyckiej.
Profesor Bożena Stelmachowska
pracowała
również w Muzewn Kaszubskim w Kartuzach
i w Muzeum Regionalnym
Powiśla w Kwidzyniu.
Współpracowała
także w tym zakresie z grupą regionalistów
Ziemi Lubuskiej i Kociewia.
graficznych,
1946;
Nowe elementy
w kulturze
ludowej
na Pomorzu
Jeszcze przed 1939 r. w dniu 10 listopada 1938 r., prof. Stelmachowska
została mianowana
Kawalerem
Orderu Polonia Restituta z tytułu bezinteresownej i ofiarnej pracy w dziedzinie kultury i oświaty.
W 1938 r. habilitowała
się w Warszawie :1a podstawie prac o zwyczajach rodzinnych i obrzędach.
31·
�485
484
Brała także udział w ogólnopolskich
badaniach
dla potrzeb Polskiego
Atlasu Etnograficznego
nad rolnictwem
i hodowlą, organizowanych
przez
PTL w latach 1950-1954.
Prof. Bożena Stelmachowska
była długoletnim
czło:lkiem Zarządu
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
przygotowywała również monografię o stroju kaszubskim
w ramach "Atlasu Polskich
Strojów Ludowych". Niestety przedwczesna
śmierć nie pozwoliła doprowadzić Jej tego dzieła do końca.
Kilka tygodni przed swym zgonem Prof. Stelmachowska
\VTHZ
z gronem.
badaczy - wychowanków
przeprowadzała
badania terenowe :n obszarze
Słowińców.
Obecnie
w ramach
prac
opera
postuma
przygotowywana jest
do druku
praca
B. S t e l m a c h o w s k i e j Kultura
materialna
Słowińców.
Rozległy wachlarz terna tyki badawczej i niestrudzona
e:1ergia v.' pracy
naukowej uczyniły z profesor dr Bożeny Stelmachowskiej
postać niezwykle.
żywą i czynną. Była w pełni swoich sil: twórczych do ostatniego okresu tym bardziej niespodziewany
był Jej zgO:l w okresie realizacji zamierzeń
na dużą skalę. Bliska była Kaszubszczyżnie,
posiadała tam wielu entuzjastów, swoich poczynań naukowych.
Etnografia polska utraciła w .Jej osobie cenio:1ego i aktywnego pracownika naukowego.
Ryszard
Kukier
ZESTAWIENIE
PRAC BOŻENY STELMACHOWSKIEJ
WRAZ Z WAŻNIEJSZYMI
RECENZJAMI O TYCHŻE PRACACH
1. Wykopaliska
z "Przegląd
11 ryc.
2.
Fibula
płytou:a
4. O żegludze
z dwiema
epok
tarczkami
w prehistorii
6. Zamawianie
urodzaju
nr 588 z dn. 24. XII.
w
wczesnohistoryczne,
s. 17-24.
B. Górnictwo
prehistoryczne
R. 2: 1927, z. 3, s. 37-45.
9. Sztuka
okresu
t. 2, R. 4-5:
cesarstwa
1922-1924,
spiralnymi
rzymskiego
z. 2, s. 228-231,
z Obry
w
15. Przemysł
starszej
R. 2: 1927,
z.
epoki
4,
s.
obrzędach,
"Z Otchłani
(epoka
kamiennej
49-60.
Poznań, 1925, s. 69.
"Kurier
Poznański",
t. 30, 1927,
Wieków",
18. Z
"Z Otchłani
Wieków",
(paleolitu),
"Z Otchłani
Wieków",
Przeszłości
Przeszłość
Powszechnej
Wystawie
Krajowej
w
Słowian
Północno-Zachodnich,
Polskie
Poznaniu,
Pomorze,
[w:] Pamiętnik
Instytutu
Bałtyckiego,
1931, wyd. Instytut
Bałtycki, s. 1-12.
w
obrzędowości
zapustnej
Polski
t.
2,
S. Ba1ticum,
i kultura,
z. 2, Toruń,
19. "Podkoziołek"
znań 1933.
Po-
Zachodniej,
20. Rok obrzędowy
na Pomorzu
[w:], Pamiętnik
Instytutu
Bałtyckiego,
S. Balticum, z. 7, Toruń 1933, s. 271, XI, wyd. !:lstytut Bałtycki.
Rec.: W. Łęg a, "Zapiski Towarzystwa
Naukowego w Toruniu", t. 10:
t. 10: 1935, nr 1-2, s. 31-33.
21. Stara
tuba
pożarnicza
w Muzeum
Miejskim
UJ Poznaniu,
"Kurier
Poznański",
1934, nr 147.
22.
Regionalizm
czości
etnograficzny
literackiej
Polski
na
tle
przykładów
z
23. Polemika.
W. Łęg
Regionalizm
a, Odpowiedź
24. Etnografia
Warszawa,
26.
27.
28.
i Prus
twór-
(Przyczynek
w Toruniu",
t.
10.
tamże, s. 428-430.
tamże, s. 430.
Wschodnich
[w:]
Słown'ik
GeograficznlJ
t. 1, z. 1.
Pol. Tow. Kraj., s. 203-237.
Przyslowia
polskie,
"Ziemia", t. 24: 1934, s. 263-265.
Nasze rybolówstwo
morskie,
"Ziemia", t. 25: 1935, s. 24-30.
Bartnictwo
w Borach Tucholskich,
"Ziemia", t. 26: 1936.
Lato ludu pomorskiego,
"Teka Pomorska", R. 1-2: 1936/1937, s, 57-58.
Państwa
25.
Pomorza
Etnograficzny,
recenzenta.
współczesnej
do teorii regionalizZachodnio-słowiańskiego
Zachodniej
mu),
"Archiwum
Etnograficzne
Instytutu
Uniwersytetu
Poznańskiego",
1936, z. 1.
Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa
Naukowego
1935, nr 1-2 s. 265-266.
R. 2: 1927, z. 2,
kamier.na),
na
16. Zwyczaje
ludu pomorskiego
(Boże Narodzenie-Zapusty),
[w:] Kronika
o polskim morzu, dzieje walk, zwycięstw
i pracy, Warszawa,
1930,
s. 71-78, wyd. Tygodnik "Polska Gospodarcza".
17. Badania etnograficzne
na Pomorzu
(Problem
Narodowościowy
na Pomorzu),
[w:J, Pamiętnik
Zjazdów
Pomorzoznawczych,
Toruń 1931, z. 1,
wyd. Instytut Bałtycki, s. 87-91.
powiecie
polskiej,
ludowy
"Ziemia''', R. 14: 1929, nr 14, s. 276-280.
R. 2-3: 1925, s. 147-151,
1 ryc.
Wieków", R. 1: 192G, z. 1-2, s. 3-6.
przedhistorycznej,
"Z Otchłani Wieków", R. 1: 1926, z. 4,
s. 33-42.
5. System trzech
7. Skarby
ze starszego
Eugeniusz
Frankowski,
Kalendarz
obrzędowy
ludu
polskiego,
"Ziemia", R. 13: 1928 nr 15-16, s. 311.
11. O badaniu
slrmowisk
ot1J.:artych, "Z Otchłani Wieków', R. 4: 1929, 'l. 1,
s. 9-14.
12. Garncarstwo
ludowe
na Powszechnej
Wystu.H;ie Kr,rjowej,
"Ziemia",
R. 14: 1929 nr 21, s. 382-:385.
13. Słowiańskie
grodziska
na wyspie
Rugii,
"Z Otchłani Wieków", R. 2.
1929, z. 2, s. 17-33.
14. Strój przedhistoryczny,
"Z Otchłani Wieków", R. 4: 1929, z. 3, s. 50-57.
tamże
"Z Otchłani
babimojskim,
3. Wineta,
Wilanowskie
Archeologiczny",
10. Rec...
Polskiego
i ziem
1937, wyd.
historycznie
z Polskq
zwiqzanych,
�487
'186
29. Garncarstwo
:>0. Sztuka
ludowe
ludowa
na
des cOmmunicati,ons
demographie,
graphes
w Polsce,
Kaszubach
presentes
anthropologie)
slaves
a Sofia
49. Etnografia
"Ziemia", t. 24: 1934.
(Lart
populaire
a la VI-e
du V I-e
en
Casoubie)
sectio (Ethnographie,
Congres'
des geographes
sociologie,
50, Nauczyciel
et ethno-
skarby
51.
1936.
"Archiwum Etnograficzne Instytutu Zachodnio-słowiańskiego
Uniwersytetu Poznańskiego", z. 3, Poznań 1937,
wyd. Ja:1 Jackowski "Księgarnia Uniwersytecka",
s. 83, ryc. 126.
Rec.: W. Łęga, "Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu", t. 11:
1938/1940, s. 67-68.
31. Sztuka
ludowa
32. Odpowiedź
35.
36.
37.
38.
na recenzję
w "Jantarze"
-
Sztuka
ludowa
Kaszub
w
programie
badań
12/26, wyd. Wydział
kultura
Pomorzoznawczy
ludowa
Bydgoszcz, 1946::lr
Bałtyckiego.
etnograficznych,
czynnikiem
Instytutu
zespalającym
Ziemie
Odzyskane,
"Przegląd Zachodni", Poznań 1946, :Ir 3, s. 979---990.
41. Ludowa
liryka
zaduszna,
"Głos Wielkopolski",
wydanie A, R. 2;
nr 301/605 z l. XI. 1946, Poznań 1946.
42. O styl i obyczaj rodzimy na Ziemiach Odzyskanych,
"Przegląd Zachodni", R. 2: 1946. nr 1, s. 9-21.
43. Zdobnictwo
ludowe
Ziemi
Pyrzyckiej,
Poz:lań, 1946, wyd. Instytutu
Zachodniego, s. 47.
44. W Pyrzyckim
Regionie,
s. 642, z dnia 8. XII.
"Głos Wielkopolski",
45. Boża gwiazdka
świeci,
w górze
wyd. A, R. 2 1946, nr 338,
"Głos Wielkopolski",
wyd. A. R. 2: 1946,
nr 352, s. 656, z 22. XII.
46. Planowanie
muzeów
etnograficznych
"Jantar",
R. 4: 1946,
.•. Jantar",
R. 4: 1946,
na Pomorzu,
z. 2, s. 71-74.
47. Nowe
elementy
w kulturze
ludowej
na Pomorzu
nr 3, s. 26-33.
48. Kultura
53.
54.
55.
Polemiczny),
39. Pomorze
40. Polska
52.
na Kaszubach
"Teka Pomorska", R. 3: 1938, s. 75-77.
do Polski, [w:] Pamiętniki
Instytutu
Bałtyckiego,
t. 15,
z cyklu Światopogląd Morski, S. Dominium Maris, Toruń, 1934, wyd.
Instytut Bałtycki, z. 6, s. 135-,162.
Z kultury
materialnej
Borowiaków
Tucholskich,
"Ziemia', t. 26-,21:
1937, s. 48-53.
Z metodyki
badań nad sztuką ludową,
"Teka Pomorska", R. 3: 1938,
nr 1-2, s. 52-57.
Rozwój kultury
ludu Pomorza,
"Zycie Warszawy", 1945, nr 45.
Stwarzamy
"nowy"
Stary
Rynek,
"Kronika Miasta Poznania", R. 18:
1945, nr 1, s. 29---34.
Na drodze do teorii sztuki ludowej,
"Lud", t. 36: 1946, s. 163-184, i od ..
bitka. Lublin, 1946, s. 24.
(Kącik
33. Stosunek
34.
na Kaszubach,
litoralna
i kontynetalna,
"Jantar",
1946.
Wielkopolski
w planowaniu
niemieckim,
•.Lud", t. 37: 1947,
s. 236-276.
R'esumes
56.
57.
58.
;;9.
60.
i31.
62.
63.
Czego
nie
69.
70.
71.
ludowej.
Trzeba
wydobyć
kulturalne
star/a
nawałnica
(Relikty
etnograficzne
kultury
ludowej),
Etnografii
Uniwersytetu
Mikołaja
Kopernika
w
Toruniu,
nr 64, R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III.
bada przede
wszystkim
kulturę
materialną
ludu, "Głos
Uczelni", R. 2: Toruń 1953, :lr 3/6.
Badania Pomorzoznawcze,
"Głos Uczelni", R. 2, Toruń, 1953, nr 6/9.
Dyskusja
o hafcie kaszubskim.
Jedno
czy wielobarwny?
"Dziennik
Bałtycki" nr 64. R. 9: 1953, dod. "Rejsy" z 15-16. III.
Kaszubski
strój ludowy,
"Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, :lr 225, z dn.
20-21. IX.
Na torach
badalCczych
etnogro.jii
Pomorzu. "Głos Uczelni", R. 2. Toruń 1953, nr 8/11.
Owępsie,
mv,cy i buksach,
"Dziennik Bałtycki", R. 9: 1953, nr 285,
1953 dod. ,.Rejsy", z dn. 29---30.XI.
Za dwa detci cały dzeń, "Dziennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 24, z d:l.
30-31. V. dod. "Rejsy".
65. Etnografia
68.
sztuki
lesi,
[w:] Pomorze Zachodnie,
wyd. I:1stytut Zachodni, Poznań 1949, t. 2,
cz. 1, s. 221-248, cykl: Ziemie Staropolskie, t. 2, cz. l.
Lice Ludu, [w:] Dolny Sląsk, cz. 1, Poznań, 1948, wyd. Instytut Zachodni, s. 219-243 (razem z Wandą Brzeską)·
Twórczość
ludowa.
Rejsy, Dodatek do "Dziennika Bałtyckiego",
1949
z dn. 21. VIII. nr 34.
W spółczesna ceramika
ludowa
na Kaszubach,
•.Polska Sztuka Ludowa", R. 4: 1950, :1r 7-12, s. 100-106.
Rec.: Typy, ludowe Kielisińskiego,
"Rzeczpospolita", 1950.
Ceramika
kaszubska,
"Sztuka Ludowa". 1951.
Toruńscy
etnografowie
u Kaszubów,
R. 2: 1952, nr 23/44, Dodatek Literacki, "Nowy Tor", z dn. 27-28. XII. 1952.
Bałtycki"
66.
opiekun
"Rzeczpospolita", 1947, nr 22.
Etnografia
w Kórniku,
•.Rzeczpospolita", nr 352.
Sprau;ozdanie
z działalności
Zakładu
Etnologii
i Etnografii
U. M. K.
u; Tomniu,
za rok 1946-1947, "Lud", t. 36: 1947, s, 484-485.
Łużyckie
stroje ludowe, [w:] Łużycom Wolność, Poznań 1946, s. 64-73.
Nad jeziorem
Gardzieńskim,
"Rzeczpospolita " 1947, nr 273, 1947.
Polskie
grupy
etniczne
ludności
rdzennej
Pomorza,
"Slavia Occidenta lis", t. 9; 1948, s. 155-189; Odbitka, op. cit., Poz:lań, 1948, wyd. Instytut Zachodni.
Kultura
ludowa
Pomorza
Zachodniego,
[w:] Pomorze Zachodnie
Poznań, 1948, wyd, Instytut Zachodni.
64. Zakład
67.
jako
polskiej
�488
489
o stroju
słowiańskim,
"Dziennik
Bałtycki",
R. 10: 1954,
nr 24, dod. Rejsy.
73. Jeszcze o stroju
kaszubskim.
Wianek
dziewczęcy
i złotnica,
"DZiiennik Bałtycki", R. 10: 1954, nr 9, dod. Rejsy, z dn. 10-11.
74. Idzie Kasiulka
usznurowana ... "Dziennik
Bałtycki", R. 10: 1954 nr 33.
dod. Rejsy, z dn. 7-8. II.
72. Parczewski
75. Rozwój
kultury
ludu
Pomorza
tematem
badań
naszych
etnografów,
"Zycie Warszawy",
S. A, 1954, nr 45' z dn. 21-22. II.
76. Siedem
sznurków
i paciorków
miała
u szyi...
"Dziennik
Bałtycki",
R. 10: 1954. nr 17, dod. Rejsy, z dn. 25-26 IV.
77. Trudności
badawcze
etnografa
w terenie,
"Głos Uczelni", R. 4, Toruń
1955, nr 3/24.
78. Konkursy
na
się ogłasza
Wybrzeżu,
a efektów
"Dziennik
13-14. III.
79. Na marginesie
dyskusji
o hafcie
R. 9: 1955, nr 3, s. 170-172.
80. Radło
ziemniaczane
na
nie
Bałtycki",
wida.ć.
W sprawie
"Polska
kaszubskim,
Pomorzu,
pamiątkarstwa
R. 10: 1955, nr
"Kwart.
HKM,
62/3337 z
dn.
Sztuka Ludowa",
R. 4: 1956, nr 1,
s. 112-122.
81.
Wyniki
prac
naukowo-badawczych
wozdania Towarzystwa
Toruń 1956.
Naukowego
Zakładu
U. M. K. Spraz dn. 7. 1.-31. XII. 1953,
Etnografii
w Toruniu
ETNOGRAFIA
I NAUKI POMOCNICZE HISTORII
W PIERWSZEJ POŁOWIE XX W.
Wspomnienie
o prof. W ł a d y s ł a w i e S e m k o w i c z u
Sprawa ścisłego określenia zakresu etnografii i jej stosunku do innych
nauk historycznych
stała się specjalnie aktualna
w ciągu ostatnich kilku
lat w związku ze zmianami w strukturze
orga,':lizacyjnej nauki polskiej
i ustaleniem
ram dla zespołowej pracy naukowej
w oparciu o rozmaite
instytuty
nowo powstałej Polskiej Akademii Nauk. W tej sytuacji szukania na nowo, ostatnio dość luźnych - poza nielicznymi
wyjątkami
kO:Jtaktów między dwiema dyscyplinami
uniwersyteckimi
o różnym w zasadzie
zrębie warsztatu
pracy i podobnym,
gdy chodzi o zasadniczy
kierunek
zainteresowań
przedmiocie
badań, słuszne będzie przypomnieć
niektóre dawniejsze
momenty współdziałania
tych nauk. Wiąźą się o:Je
przede wszystkim z okresem ostatnich kilkunastu
lat ub. wieku, oraz początkiem
wieku obecnego, z nazwiskami
K. Potkańskiego,
F. Bujaka,
W. Semkowicza i wielu innych. Wymienia tych uczo:1ych jako współpracowników "Ludu" wydany ostatnio bdeks artykułów
zawartych
w czterdziestu rocznikach tego pisma. Możnaby nawet zaryzykować
twierdzenie,
że nasile:Jie wspólnych kontaktów
Wląze się przede wszystkim z działalnością "Ludu", który dając im ostatnio wyraz, zwłaszcza w wydanym w 1954
roku tomie 41 (z artykułami
B. Baranowskiego,
J. Brody, J. Burszty,
W. Hejnosza, A. H. Kaletki, Z. Kolankowskiego,
G. Labudy, C. Łuczaka,
W. Sobisiaka, S. Szczotki i in.), kontynuował
dawniejsze
tradycje sprzed
pierwszej wojny światowej.
Sibie zarysowująca
się w okresie międzywojennym
specjalizacja
różnych katedr historycznych
jak równieź katedr etnologii i etnografii,
następnie takźe socjologii, antropogeografii,
prehistorii
i wielu innych im
pokrewnych
dziedzin :Jauk społecznych, dążenie do sprecyzowania
odrębnych zadań i odrębnych metod badawczych w oparciu o odmienne również
typy źródeł osłabiło na ogół wzajemne kontakty między róźnymi dziedzinami wiedzy. Utrzymały
się O:1e jednak w tym okresie na niektórych
odcinkach badawczych. Wśród nich dziedzina tzw. nauk pomocniczych historii zajmuje jedno z pierwszych miejsc.
Rozbudowanie
nauk pomocniczych
historii, jako odrębnej
dyscypliny
naukowej, wiąże się ze zrozumieniem
roli, jaką w postępowa:1iu badawczym, prowadzącym
do odtworzenia minionego procesu historycznego, spełnia właściwa formalna i rzeczowa analiza źródła historycznego,
przekazującego nam związane z tym procesem fakty. U podłoża rozwoju tej dziedziny wiedzy, a zarazem umiejętności
tech:1icznych, leży ten sam postulat
udostępnienia
badaczowi naszej przeszłości historycznej
szerokiej podbudowy faktów dotyczących różnych okresów i różnych grup ludzkich jak
również różnych dziedzin ludzkiego działania (poprzez sumienne zestawienie źródeł, a następnie umiejętne ich odczytanie), który m. in. jeszcze na
przełomie XVIII i XIX w. zapoczątkował
również terenowe prace etnograficzne 1. Nic też dziwnego, że dla niektórych
przedstawicieli
nauk pomocniczych
historii etnografia
nie tylko stanowiła
naukę posiłkującą 2,
lecz również podobnie jak paleografia,
dyplomatyka,
sfragistyka,
numizmatyka, heraldyka
czy geografia historyczna
była jedną z tych usługowych umiejętności,
które pozwalały z przekazu niezrozumiałego
dla niespecjalisty
odczytać i objaśnić szereg nowych faktów. Pomagały w tym
w:Jioski z analogii pomiędzy wytworami
i instytucjami
różnych czasów
i różnych ludów. Budowano je zresztą nie zawsze krytycznie,
najczęściej
jeszcze w oparciu o koncepcje ewolucjonistów
drugiej połowy ub. w.
To uznanie usługowej roli et;'lografii jako pomocniczej
nauki historii
(niezależnie od przyznawania
jej, podobnie zre3ztą jak niektórym
innym
naukom pomocniczym,
włas;'lych c'Cló\v badawczych,
dążenia do opracowywania własnej syntezy w oparciu o jej właściwe żródła) nie znalazło
I Por.
A. K u t r z e b i a n k a, Rozwój
KrakÓW 1948, s. 506.
2
Encyklopedia
W. Semkowicza,
nauk
pomocniczych
wyd. 3, Kraków
etnografii
hi,storii
1946, s. 2.
i etnologii
tcedług
wykładów
w
Polsce,
prof.
dr
�491
490
odbicia w uniwersyteckich
podręcznikach,
a raczej skryptach
nauk pomocniczych historii, wydawanych w okresie międzywojennym
i bezpośrednio po ostatniej wojnie przez prof. W. Semkowicza i następnie przez prof.
A. Gieysztora:l. Miało Jednak pokrycie w niejednej wypowiedzi pierwszego z nich, w okresie międzywojennym
l pierwszych
lat po wojnie profesora historii Polski i nauk pomocniczych Uniwersytetu
Jagiellońskiego.
Znalazło również wyraz w jego pracach i w dużym - przez cały okres
naukowej
i pedagogicznej
działalności
zainteresowaniu
dla bliskich
etnografii tematów badań. W kierowaniu
ku etnografii
uczniów (wśród
nich F. Gawełka); w udziale w komitetach
naukowych
organizujących
prace zespołowe m. in. z udziałem et:1ografów, jak np. Komitet Wydawnictw Śląskich PAU, we współudziale w zakładaniu krakowskiego Muzeum
Etnograficznego itp. w podnoszeniu przy różnych okazjach znaczenia pracy
na pograniczu et:lOgrafii oraz historii politycznej, gospodarczej, również
historii prawa różnych okresów historycznych, w tym także naj żywiej go
interesującej
historii wieków średnich.
Omówienia sylwetki prof. W. Semkowicza zabrakło w dotychczasowych
tomach Ludu obok sylwetki Fr. Bujaka 4, w podobny sposób, choć na odmiennych odcinkach tematycznych, zainteresowanego
pracą na pograniczu
etnografii i innych nauk historycznych.
Lukę tę chcemy zapełnić obecnie
przypominając
w rocznicę śmierci naszego profesora garść dat i faktów
:Iajważniejszych.
Władysław S e m k o w i c z (9. V 1878-19. 111949) należał do najwybitniejszych uczonych polskich, których działalność naukowa przypada na pierwszą połowę XX w. Urodzony 9. V.1878 r. we Lwowie, syn Aleksandra Semkowicza, znanego historyka,
profesora
u;1iwersytetu
lwowskiego, dyrektora biblioteki uniwersyteckiej,
członka-korespondenta
Akademii Umiejętności i długoletniego redaktora "Kwartalnika
Historycznego" wcześnie pod
czujną, a wytraw:Ią ręką ojca wchodził w poważne prace naukowe. Znakomita jeśli chodzi o opanowanie
historycznej
techniki badawczej,
zwłaszcza mediewistycznej
szkoła Oswalda Balzera dopełniła reszty.
Semkowicz uczęszczał na seminarium
Balzera, równolegle zaś pracował
naukowo pod kierunkiem
tegoż uczo;rego przez dwa lata jako zastępca
aplikanta w Krajowym Archiwum aktów grodzkich i ziemskich we Lwowie.
Półroczny (1902-1903) pobyt w Rzymie, w charakterze
stypendysty Akademii Umiejętności, i związane z nim prace naukowe i archiwalne rozszerzyły horyzonty młodego uczonego i wydatnie wzbogaciły zasób jego wiedzy. Dłuższa praca pedagogiczna w szkole średniej (1901-1914/1915) dała
mu doskonałe przygotowanie
dydaktyczne,
które póżniej wyróżniało
go
3 J. w., ponadto
A. G i e y s z t o r, Zarys nauk pomocniczych
historii,
Warszawa 1948, wyd. 3, rozszerzone przy współudziale S. Herbsta, t. 1, 2.
• S. S z c z o t k a, Profesor dr Franciszek
Bujak,
"Lud", t. 41: 1954,
s.7-26.
wśród uniwersyteckich
wykładowców c. Jeśli chodzi o etnografię, zetknął
się z nią w Rzymie w latach 1902/1903 poprzez zwiedzanie zbiorów i uczęszczanie na odczyty etnologiczne. Nie mógł również, związany z O. Balzerem,
nie być świadkiem starań tego ostatniego o utworzenie we Lwowie katedry
etnologii w 1910 r., jak i nie mógł nie zetknąć się tamże z wykładami
S. Ciszewskiego, a następnie J. Czekanowskiego.
W 1909 r. rozpoczął Władysław Semkowicz n<'. uniwersytecie
lwowskim
wykłady jako prywatny
docent w zakresie nauk pomocniczych historii.
W 1914 r. rozszerzył zakres habilitacji na dziedzinę historii średniowiecznej. Z dniem 1. X. 1916 objął katedrę nauk pomocniczych historii na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie oraz kierownictwo związanego z nią
Gabinetu Nauk Pomocniczych Historii U. J. Gabinet rozwinął się, dzięki
staraniom Semkowicza, w 1921 r. w samodzielne Seminarium Nauk Pomocniczych Historii U. J., wyodrębnione z ogólnego Seminarium Historycznego U. J. Na tym stanowisku
pracował odtąd Semkowicz nieprzerwanie
aż do 1939 r., kiedy brutalna przemoc hitlerowska
oderwała go od warsztatu pracy (6. XI. 1939) i wtrąciła wraz z ogółem profesorów U. J. do
obozu koncentracyjnego
w Oranienburgu,
gdzie - jako jeden z bardzo
nielicznych - wyjątkowo długo został przetrzymany.
Po wojnie wracał
jeszcze dwukrot:1ie na krótko na swe stanowisko, ale o dłuższej i regularnej pracy uniwersyteckiej
nie było już mowy.
Obok pracy uniwersyteckiej
W. Semkowicz brał nader żywy udział
w pracach instytucji
i towarzystw naukowych. Zbyt długo byłoby wyliczać ich listę i szereg piastowanych
godności. Ograniczyć się wypadnie
do ;rajważniejszych:
Od 1919 r. był członkiem-korespondentem
PAU, od
1923 członkiem czynnym; z jego inicjatywy powstała w 1921 r. Komisja
atlasu historycznego
Polski PAU, której niebawem został przewodniczącym. Od 1926 r. był przewodniczącym
Komisji Historycznej PAU; od 1926
sekretarzem,
a od 1945 dyrektorem
Wydziału Historyczno-Filozoficznego
PAU; piastował również godność przewodniczącego
Komisji Etnograficznej PAU (1934), był prezesem Polskiego Towarzystwa
Heraldycznego
(od
1925, prezesem honorowym od 1932), oraz wiceprzewodniczącym
Polskiego
Towarzystwa Historycznego (od 1934). W latach 1932-1939 był sekretarzem
Komitetu Wydawnictw Śląskich PAU i czynnym organizatorem prac i wydawnictw tego Komitetu, zaś od 1947 r. jego dyrektorem.
Bibliografia prac naukowych Władysława Semkowicza obejmuje ponad
300 pozycji z lat 1897-19496• Są to oczywiście głównie prace z zakresu
s W ustaleniu szeregu dat biograficznych
korzystaliśmy
z materiałów
zebranych i udostępnionych
nam przez Panią Jadwigę Semkowiczową.
6 O. Ł a s z c z y ń s k a,
Bibliografia
prac
W. Semkowicza,
"Roczniki
Historyczne", Poznań t. 18: 1949, s. 462-483; oraz J. S e m k o w i c z o w a,
Zestawienie
prac Władysława
o tychże pracach (rękopis).
Semkowicza
wraz
z ważniejszymi
recenzjami
�492
jego specjalności, tj. tzw. nauk pomocniczych historii. Działalność uniwersytecką zainaugurował
Semkowicz
wykładem
habilitacyjnym
z zakresu
p a l e o g r a f i i '. Paleografia
łacińska
zamyka również jego działalność
naukową, jako :1ajobszerniejsze,
najbardziej
dojrzałe i syntetyczne spośród
jEgO dzieł, jakkolwiek niewykończone
i wydrukowane
już po śmierci autora >l. Nie paleografia
jednak była dyscyliną, której Semkowicz najwięcej
poświęcał uwagi. Były nią badania
g e n e a log i c z n o - h e r a l d y c z n e.
Semkowicz
dostrzegał
traf:lie całą słabość syntez naukowych
Bobrzyńskiego, Smolki, Małeckiego i Piekosińskiego,
którzy usiłowali rozwiązać
zagadnienie
genezy społeczeństwa
polskiego i państwa
polskiego drogą
przyjętych
z góry teorii.
Przeciwstawił
im metodę monograficznego
i szczegółowego
opracowania
poszczególnych
rodów rycerskich,
spodziewając się tą drogą dojść w etapie końcowym, po zgeneralizowaniu
wyników, do "wyśledzenia
genezy szlachty polskiej, a w ślad za tym Lmych,
związanych
z nią węzłami
społeczno-gospodarczymi
warstw
ludności
w Polsce", oraz do "wykrycia
roli dziejowej rycerstwa polskiego, jako najważniejszego
w państwie średniowiecznym
obok monarchy czynnika politycznego" D. Badania
heraldyczno-genealogiczne
zamierzał
powiązać
jak
naj ściślej z badaniami
ge:1ealogiczno-topograficznymi.
Więcej nawet, już
w 1904 r. miał gotowy plan opracowania mapy wielkiej własności ziemskiej
w Polsce w dwóch przekrojach:
a) z okresu wczesnohistorycznego,
b) z drugiej połowy XV w. - i szkicował próbkę tego rodzaju mapy l0. Ten zasadniczy i ostateczny cel, jaki stale przyświecał
prowadzonym
przez samego
Semkowicza, a niebawem i przez grupę jego uczniów badaniom monograficznym" poświęcony
był poszczególnym
rodom, a także klasztorom,
czy
dawnym terytorialnym
jednostkom
administracyjnym.
Praca była bowiem
zakreślona na szeroką skalę, przewidywała
wiele ogniw przygotowawczych
(które same dla siebie stanowiły zamknięte tematy), to też mimo włożonego
w nią wysiłku dziesiątek lat swego życia, mimo utworzenia i redagowania
przez Semkowicza specjalnych
czasopism naukowych
("Miesięcznik Heraldyczny" 1908-1915 i "Rocznik Heraldyczny"
1908-1932) nie zdołał on już
za swego życia przejść do drugiej, syntetycz:1ej fazy badań nad problemem. Rzecz jasna, że Semkowicz zdawał sobie sprawę, iż same badania
genealogiczno-heraldyczne
nie wystarczą
do ostatecznego
rozwiązania
węzłowych zagadnień z historii społecznej i ustrojowej.
Dlatego też prowadził energicz:1e badania w zakresie h i s t o r i i u s t r o j u i h i s t o r i i
" P o ł e c z n e j, żeby tylko wspomnieć jego prace Nagana i oczyszczenie
szlachectwa
w Polsce XIV i XV wieku (1899), Wladycy
polscy na tle porów, W. S e m k a w i c z, Paleografia
łacińska
"Przegląd Historyczny", Warszawa, t. 9: 1909, s. 215-227.
8 W. S e m k o w i c z,
Paleografia
łacińska,
Kraków 1951, ss,. XV, 598.
D Z własnoręcznego
Curriculum
vitae z 1907 r.
10 Z listu
do ojca (9. X. 1904).
493
nawczym
slowiańskim
(1908/1909), czy Uwagi
nad
pochodzeniem
i rozsied-
(1912). W tym też kierunku
podążał jego uczeń, Maria:1 Friedberg,
w pracach
o klienteli
świeckiej
!:>iskupów i o możnowładztwie.
Friedberg też był tym, który pokusił się jeszcze za życia Semkowicza - o syntetyczne
opracowanie
genezy społeczeństwa i państwa polskiego, wykorzystując
cały dorobek szczegółowych
badań monograficznych
tak intensywnie
prowadzonych
przez Semkowicza
i jego szkołę 11.
leniem
rycerstwa
polskiego
wieków
średnich
Wspomnia:1e już studia genealogiczno-topograficzne
popychały Semkowicza w kierunku
tzw. g e o g r a f i i h i s t o r y c z n e j. W tym samym
kierunku
działały jego zainteresowania
i _. dodajmy systematyczne
uniwersyteckie
studia z zakresu geografii, pogłębiane
w latach póżniejszych. Na polu geografii historycz:1ej trwale zapisał się Semkowicz jako
autor znakomitych map historycznych Polski, wydanych częścią jako mapy
ścienne, częścią zaś, wespół z prof. C. Nankem (który opracował mapki do
dziejów powszechnych),
jako Szkolny atlas historyczny
(1932). Z prac monograficznych
najważniejszymi
były rozprawy:
Geograficzne
podstawy
Polski Chrobrego
(1925) i Historyczno-geograficzne
podstawy
Sląska (1930).
Była już mowa o jego inicjatywie i kierowaniu pracami Komisji dla Atlasu
Historycznego
Polski PAU, której naj dojrzalszym
dziełem była wydana
w 1933 r. Mapa województwa
krakowskiego
w dobie Sejmu Czteroletniego,
praca zbiorowa pod redakcją Semkowicza. Mapa ta nieraz jest wykorzystywa:1a także w pracach etnografów.
Osobną a nas specjal:1ie interesującą
tutaj
grupę prac stanowię
te
wszystkie, które możnaby określić jako e t n o g r a f i c z n e. Są to zarówno drobne przyczY:1ki archiwalne
jak własne prace terenowe drukowane
w "Ludzie" i "Wiśle" od r. 190012 przez kilka następnych
lat 1:1. Przynoszą
one materiały do zwyczajów ludowych, zagadek, pieśni zbieranych w okolicach Brzeska. Od 1920 r. datuje się zainteresowanie
W. Semkowicza
aktualnymi
zagadnieaiami
Spisza, Orawy i Okręgu Czadeckiego, a także
Ś:ląska Cieszyńskiego
i Górnego. W tym czasie obok wielu map i memoriałów urzędowych opracowuje również popularne artykuły, które drukuje
11 M. F r i e d b e r g, Klientela
świecka biskupstwa
krakowskiego
w wieka
XLI-XIV.
Ze studiów
nad organizacją
społeczeństwa
w Polsce średniowiecznej, [w:] Studia hist. ku czci S. Kutrzeby,
t. 1, 1938, s. 165-216; t e nż e, Kultura
polska a niemiecka,
Poznań 1946.
12 Dwa
przyczynki
do historii
wierzeń
ludowych
(z aktów
sądowych
z XVII w.), "Lud" t. 6: 1900, s. 385-391 i odb.; Pieśń o królu
Sobieskim,
"Wisła", t. i4: 1900, s. 187-188; Zagadki ludowe z okolic Brzeska, tamże
s. 684--685; Niektóre
zwyczaje
na Boże Narodzenie
(wieś
Łoniowa
pow.
Brzesko), tamże s. 814.
1:. W r. 1901 drukuje
w "Wiśle" Kra kowiaki
ze wsi Łęki i pieśń ze lL'si
w pow. brzeskim; w 1908 r. Zagadki
Niedźwiedzy.
W 1904 r. w "Ludzie"
i legendy ze wsi Łoniowy.
opisuje zwyczaje Bożego Narodzenia
�495
494
"Ziemia", "Gazeta Podhalańska",
"Dziennik Cieszyński" 14. Łączy on w nich
spojrzenie historyka - archiwisty ze spojrzeniem etnografa, obserwującego
współczes:le życie wsi, szukającego śladów jej przeszłości kulturalnej
i jej
etnograficznej
przynależności.
Ten ostatni wzgląd decyduje
o podjęciu
pracy nad dwutomowym
wydawnictwem
Materiałów
źródłowych
dla Górnej Orawy (1932, 1939), przynoszącym
wiele cennych dla etnografa wiadomości. Etnografii w znacznej mierze poświęcone są również karty wydanej
pod redakcją Semkowicza
dwutomowej
pracy Slowacja
i SŁow~c'y (1937,
1938).
Wspomniane prace i przyczY:1ki, tematycznie
związane z kulturą lud::Jwą, są niewątpliwie
wyrazem szerokiego zakresu zainteresowań
uczonegohistoJ:yka i 'jego dąże:1ia do udostępnienia
różnego typu żródeł. Są jednak
tylko drobnym uzupełnie:1iem podjętej przez niego szerokiej akcji w yd a w n i c t w Ź l' Ó d ł o w y c h,
jak Akta
Unii
(1932) wydane
wespół
z S. Kutrzebą, czy Kodeks katedry
wileńskiej
(1938-1948) wydany wspólnie z J. Fijałkiem, które pozostaną na długo wzorowym wydawnictwem
źródłowym, żeby nie powiedzieć niedościgłym wzorem tech:1iki wydawniczej. podobnie zresztą, jak wydane
wespół z .J. Łosiem (1934) Kazania
świętokrzyskie.
Olbrzymia praca lat kilku dziesiątek włożona została również w przygotowanie
wydawnictwa
roczników polskich wieków średnich.
O zainteresowa:1iach
etnograficznych
Władysława Semkowicza świadczą
nie tylko wspomniane przyczynki źródłowe, stanowiące, jak wynika z przytoczonych przykładów,
stosunkowo
niewielki procent
in:lych publikacji
nie związanych bezpośrednio
z zakresem kultury ludowej. W początkach
swojej pracy na Uniwersytecie
Jagiellońskim,
w latach 1916--1917, podejmuje Władysław
Semkowicz, również takie
tematy,
jak geneza pisma
w świetle badań etnograifcznych 15 i Przysięga na sŁońce (studium porównawcze, prawno-etnologiczne),
do której powróci po raz drugi bezpośrednio przed drugą wojną światową (1938)16. W tych pracach da się poznać
jako zwolennik tylorowskiej
koncepcji przeżytku kulturalnego,
który, zanotowa:ly w identycznej
formie w szeregu różnych kultur, różnych epok,
upoważnia go do wyciągnięcia wniosku o powszechności opisywanego zwyu W. S e m k o w i c z, Z dziejów
Spisza,
"Ziemia"
t. 6: 1920, nr 4,
s. 108-109; t e n ż e, Sladami polskiej
kultury
na Spiszu, "Orli Lot", t. 1:
1920, nr 3, s. 24-26 z mapką; t e n ż e, Niedzica,
tamże, t. 2: 1921 nr l,
s. 7-10; t e n ż e, Jaworzyna
w świetle praw historycznych,
"Ziemia", t. 7:
1922 nr 11, s. 306-312 z mapką; t e n ż e, Z wędrówek
po Orawie,
"Orli
Lot", t. 5: 1924 nr 4--5, s. 67-72; t e n ż e, Z dziejów zbójnictwa
na Orawie,
"Ziemia" t. 16: 1931 nr 8-10, s. 180-183.
15 "Ziemia
Lubelska", 20 II 1917 nr 93.
16 W.
S e m k o w i c z, Przysięga na sŁońce, [w:] Księga Pam. ku czci
B. Orzechowicza,
t. 2, Lwów 1916, s. 304-377 i odb. Kraków s. 75; t e n ż e,
Jeszcze o przysiędze
na słońce [w:} Studia hist. ku czci S. Kutrzeby,
Kraków 1938, t. 1; s. 429-444 i odb.
J.
czaju w odległych epokach historycznych.
W nowym opracowaniu
po 20
latach autor uzupełnia zestawione poprzednio szeroko da:le porównawcze
nowym materiałem
zaczerp:liętym
z polskich żródeł pisanych XIV-XVIII
wieku
oraz
z niektórych
przekazów
tradycji
ustnej
zanotowanych
w XIX i XX w. Stwierdza zachowanie się tego ciekawego zwyczaju prawnego :lie tylko, jak poprzednio
sądził, jedynie u szlachty, lecz również
w prawie miejskim
i w zwyczajach
chłopskich. Z poświadczonej
przez
cytowane źródła powszechności
zwyczaju wnioskuje,
że jest to zwyczaj
rodzimy polski i słowiański. W ten sposób dwie redakcje ciekawego tekstu
są do pewnego stopnia również i odbiciem dwóch różnych w swoim zasadniczym zrębie kierunków zabteresowań
kulturą ludową, z których pierwszy wykazać chce jej archaiczno§ć, drugi trwałą etniczną przynależność
niektórych
charakterystycznych
jej składników.
Dalszym dowodem powiązań W. Semkowicza z pracami etno- i ludoznawczymi jest rów:lież fakt, że w rzędzie dużej liczby redagowanych
przez niego wydawnictw zbiorowych i czasopism nie zabrakło i takich jak:
"Pamiętnik Tow. Tatrzańskiego"
za lata 1919-192017, poszczególne zeszyty
"Ziemi" w latach 1923 i 1931 I~ oraz wspomniana
już Biblioteka Słowacka.
Dowodem zrozumienia
znaczenia działalności
:liektórych
instytucji
etnograficznych jest wreszcie stosunek, jaki cechuje do nich. W. Semkowicza
jako autora prac programujących
i oceniających
osiągnięcia w dziedzinie
pracy naukowej różnych ośrodków 10.
Józef
PROFESOR
MitkoU'ski
FELIKS
i Anna
Kutrzeba-Pojnarou'a
PRZY JEMSKI
W lutym 1956 r. Krakowski Oddział Polskiego Towarzystwa Llldoznawczego stracił jednego z najlepszych i najaktywniejszych
członków w osobie
nagle zmarłego prof. Feliksa P r z y j e m s k i e g o.
Feliks Przyjemski urodził się w 1881 r. w Leszczańcach koło Buczacza.
Pierwsze nauki pobierał w szkołach Buczacza i Stanisławowa,
do gimnazjum ucz~szczał we Lwowie, tam również rozpoczął studia uniwersyteckie,
słuchał wykładów z filologii klasycz:lej, a także polonistyki u profesorów
Bruchnalskiego
i Piłata. Równie zamiłowany w języku i kulturze antycznej jak w pięknie ojczystej mowy i literatury
oddawał się nauce z zapałem. Na studiach polonistycznych
Feliks Przyjemski
zajmował się przede
"Pamiętnik Towarzystwa
Tatrz~ń.skiego".' T. 37, Kraków 1920.
" Zeszyty poświęcone KrakowowI lOrawIe.
.
19 Por.
"Zycie naukowe
Krakowa",
"Nauka
Polska",
t. 23:
s. 25-108 i t. 2t: 1939, s. 43-166 i nadb. Warszawa 1939 s. 25-231.
17
1938,
�497
496
wszystkim okresem roma:ltycznym,
czego wynikiem była dysertacja o działabości
Filomatów i jej głównych inicjatorach
Mickiewiczu i Zanie.
Inteligencja
i duże zdolności, bystry i krytyczny
umysł, ogromna pracowitość i rzetelność
w pracy, niepospolita
erudycja
oraz nienasycony
głód wiedzy i prawdziwa pasja naukowa rokowały Feliksowi Przyjemskiemu piękną przyszłość :la polu nauki.
Sprawy potoczyły się jednak inaczej. Rodzina i środowisko inteligenckie
z którego pochodził Przyjemski,
obdarzyło młodego człowieka wyruszającego w świat sporym kapitałem kulturalnym
- materialnej
podpory zapewnić mu jednak nie mogło. Toteż od pierwszych lat gimnazjal:1ych Feliks Przy jem ski zarabiał na życie i "czesne" lekcjami. Tak było w gimnazjum, tak i potem na studiach uniwersyteckich.
A lekcji tych trzeba było
dawać sporo, aby opędzić najważniejsze
codzienne potrzeby, zapłacić za
mieszkanie, mieć na niezbędne podręczniki
i książki. Młody Przyjemski
pracuje w tym okresie szaleńczo - mierzy "siły na zamiary". Studia na
dwóch wydziałach
wypełnione
:1iezmordowaną pracą na ukową, kilka godzin lekcji dziennie, a ponadto od najwcześniejszych
lat praca społeczna,
która w czasie studiów uniwersytecKich przybrała już poważne rozmiary _
oto tryb życia Feliksa Przyjemskiego
w latach uniwersyteckich.
Nie potrafił on chłonąć wiedzy i rozwijać umysłu w izolacji od otoczenia, przeciwnie, silnie rozwinięty instynkt społeczny zbliżał go do ludzi, kazał mu
dzielić się z nimi nabytymi umiejętnościami
i doświadczeniami.
Przy jemski był duszą licznych organizacji
studenckich
o charakterze
naukowym,
ponadto członkiem Czytelni Akademickiej,
której celem było gruntowne
pogłębianie
wiedzy swoich członków. Pisze wiele referatów
i artykułów,
odczytywanych
i dyskutowanych
na zebra:liach Czytelni i swoim niestygnącym i niezmożonym
entuzjazmem
pociąga za sobą innych. Prowadzi
życie wypełnione po brzegi wytężoną pracą, ale daje mu to ogromne zadowolenie, a dałoby i pełnię szczęścia, gdyby nie smutna rzeczywistość,
która wkrótce każe mu pożegnać się z myślą o pracy naukowej.
Brak
etatu na uniwersytecie,
kO:lieczność pomagania
rodzinie, zmuszają
tak
świetnie zapowiadającego
się filologa do podjęcia pracy zarobkowej, odsuwającej go na długo, a może na zawsze od uczelni.
Feliks Przyjemski
w drugim etapie swojego życia poświęca się pracy
nauczycielskiej
- najpierw
we Lwowie, potem w Przemyślu.
Wykłada
w gimnazjach język polski, łacinę i grekę i okazuje się, że jest urodzonym
pedagogiem, ma wspa:1iałe podejście do młodzieży, potrafi zaskarbić sobie
jej zaufanie i ostatecznie zdobywa ją całkowicie zawsze równym i pogodnym usposobieniem,
łagodnością, taktem, wyrozumiałością
i opanowaniem
i ogromnym optymizmem życiowym.
Lata 1910-1920
zajmuje Feliksowi Przyjemskiemu
praca
i społeczno-kulturalna.
W owym czasie istniało w Przemyślu
r.ych z sobą organizacyj
i towarzystw
społecznych. Wielką
pedagogiczna
wiele skłócozasługą prof.
Przyjemskiego
było doprowadzenie
po kilku latach pracy do fuzji owych
organizacji pod wspólnym zarządem, przy czym jednomyślnie zostaje obrany przewodniczącym
Zjednoczenia Towarzystw Polskich. Feliks Przyjemski
był również jednym z założycieli Muzeum Przemyskiego
i przez cały czas
pobytu w Przemyślu dbał i starał się usilnie o dalszy rozwój świeżo założonej placówki kultralnej.
Prof. Przyjemski
zajmuje się w czasie przemyskiego dziesięciolecia
również publicystyką.
Redaguje periodyk kulturabo-społeczny
pt. "Ziemia Przemyska",
w którym publikuje wiele artykułów, poza tym dużo pisze i publikuje
w ogólnej prasie krajowej.
Na
łamach prasy, w szkole, na mównicy w czasie zebrań, gdzie tylko się
da - walczy z ciemnotą i zacofaniem, domaga się oświaty i kultury, nauki
i dobrych, a tanich książek dla robotników i dla wsi.
Rozpoczętą pracę zostawia Feliks Przyjemski młodszym następcom, gdy
wezwany przez mbistra
obejmuje na świeżo odzyskanych
ziemiach, na
Pomorzu stanowisko kuratora
szkół średnich w Toruniu.
Po zorganizowaniu
pracy w Toru:liu
prof. Przyjemski
zostaje
w 1926 r. przeniesiony
do Krakowa
na stanowisko
naczelnika
wydziału
szkół średnich. Mimo, że praca organizacyjna
w szkolnictwie zabiera mu
wiele czasu, Feliks Przyjemski prag:lie jak dawniej być w bliższym kontakcie z młodzieżą. Z ramienia kuratorium
zostaje więc opiekunem harcerstwa, a owo urzędowe opiekuństwo rychło przeradza się w obopólną przyjażń młodzieży z profesorem. Organizuje wspólne wycieczki krajoznawcze,
w czasie których przemierzają
wzdłuż i wszerz całą niemal Polskę, zachwycając się zabytkami miast i miasteczek oraz krajobrazem
i folklorem
wsi polskiej. Zamiłowanie ludoznawcze, rozbudzone w czasie studiów nad
epoką polskiego romantyzmu,
kO:ltynuowane
przez długie lata pozostało
Feliksowi Przyjemskiemu
do końca jego dni. Jeszcze w ostatnich latach
życia urządzał piesze wędrówki wakacyjne
od wsi do wsi - w poszukiwaniu ginącego folkloru. (Część zapisków i materiałów posiada archiwum
Krakowskiego
Oddziału PTL - większa część jednakże zginęła).
Długoletnie
Przyjemskiego
i bardzo bliskie kontakty z młodzieżą skłoniły prof. Feliksa
do napisa:lia pracy pt. O polski system wychowawczy.
W 1930 r., wszedłszy w konflikt z ministrem, Feliks Przyjemski zgłasza
dymisję i przechodzi na emeryturę.
Nie potrafi jednak długo bezczY:1.nie
siedzieć. W nie długim czasie prowadzi prywatne
seminarium
nauczycielskie, a po latach, z jego szkoły wychodzą pierwsi świetnie przygotowa:li
do zawodu pedagodzy. W czasie okupacji prof. Przyjemski
z całym zapałem prowadził tajne komplety w Krakowie i w okolicznych wsiach. Po
skończonej wojnie wykładał język polski w gimnazjum w Krakowie oraz
w liceum administracyjno-handlowym.
Po wojnie Feliks Przyjemski
został członkiem PTL,
warzystwa
jeżdził w tere:1. i kontynuował
swoje badania
32 "Lud"~ t. XLIV.
z ramienia
Tofolklorystyczne,
�499
których wyniki referował
na zebraniach
Oddziału PTL oraz wygłaszał
je jako odczyty popularne w szkołach.
Jednocześnie prof. Przyjemski
stale interesował
się zagadnieniami
filozoficznymi i literackimi,
w związku z czym bywał stałym uczestnikiem
7.ebrań literackich odbywających
się w PAN-le. Tuż przed śmiercią napisał
dwie prace: O religii Słowian oraz Źródła podań o Kraku i smoku wawelskim.
Wszyscy, kt6rzy znali prof. Przyjemskiego,
glęboko i boleśnie
Jego przedwczesne odejście - ale pamiętać o Nim będą zawsze.
Irena
odczuli
Nizińska
nież wiele czasu i miejsca poświęcał zagadnieniu ochrony kultury ludowej,
(w swej pracy konserwatorskiej
ratując od zagłady architekturę
drewnianą), pracy popularno-:laukowej,
szeroko prowadzonej
w ciągu wielu lat
akcji odczytowej i na łamach redagowanego
przez siebie tygodnika "Ziemia Przemyska", w pracy nauczycielskiej
był bowiem wykładowcą w Szkole
Budownictwa
w Jarosławiu.
Inż. Osiński należał od swej młodości do socjalistycznych
ugrupowań
młodzieżowych, tam zaprawiał się w służbie społecznej i do końca życia
pozostał wierny młodzieńczym ideałom, składając owoc swej pracy i wysiłek całego życia Muzeum w Przemyślu
- w darze społeczeństwu
ukocha:lego rodzinnego miasta.
Krzysztof
INZYNIER
KAZIMIERZ
MARIA OSIŃSKI
W dniu 4 lutego 1956 r. zmarł w Przemyślu w wieku 72 lat inż. architekt
Kazimierz Maria Osiński, założyciel (1909) i długoletni kustosz Muzeum
Ziemi Przemyskiej w Przemyślu. Zmarły był niestruclzo:lym pracownikiem
na niwie społecznej i położył niespożyte zasługi w dziedzinie ochrony zabytków dawnej kultury i dziejów Przemyśla i okolicy. Z jego inicjatywy,
za jego zachętą i przykładem powstawały inne regionabe
muzea w Sanoku, Jarosławiu
i Rzeszowie. Inżynier Osiński, jako jeden z członków założycieli Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk w Przemyślu
w r. 1909, oddając
nowo założonej instytucji
swą cenną bibliotekę
rodzbną
położył w ten
sposób podwaliny pod późniejszą pracę naukową i wydawniczą tej naukowej placówki w Przemyślu.
Aż po drugą wojnę światową jako członek
zarządu i dyrekcji T. P. N. w Przemyślu, pracował ;lad wydaniem siedmiu
Roczników Przemyskich,
zawierających
prace monograficz:le
poświęcone
ziemi przemyskiej
oraz obszerne sprawozdania
zarządu z wielostronnej
działalności Towarzystwa.
W roczniku III drukował swą pracę pt. WykopaLisko
w Budach.
Łańcuckich
z epoki
młodszego
okresu
cesarstwa
r.::ym-
("Rocznik Przemyski, t. 3, Przemyśl, 1922). Należał do wielu towarzystw naukowych, popularno-naukowych,
do różnych związków i był niestrudzonym pracownikiem
na niwie społecznej; nie ma instytucji, czasopi!!ma czy placówki kulturalnej
Polski południowej, w której :lie przewijałoby
się nazwisko
inż. Osińskiego,
zawsze czynnego
i ofiarnego,
czy to
Związek Muzeów w Polsce, czy urzędy konserwatorskie,
czy prasa codzienna lub okresowa - wszędzie figuruje imię tego nad wyraz zasłużonego działacza kulturalnego.
Inż. Osiński, jako członek Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego,
położył też duże zasługi dla polskiej etnografii przez zgromadzenie
i zabezpiecze:lie licznych zabytków
kultury
ludowej
dorzecza średniego biegu
Sanu i stworzenie działu etnograficznego
w Muzeum w Przemyślu. Rówskiego
32'
Wolski
�501
Irena
BADANIA
NAD KULTURĄ
PODHALA
W LATACH
Nizińska
1951-1956;
Podhale, ze względu na specyficzną odrębność kultury ludowej, głównie dla bogatej sztuki i folkloru, od dawna, szczególnie zaś od czasów
Chałubińskiego
było terenem licznych eksploracji badaczy różnych dyscyplin naukowych. Lata wojen:le i okupacja przerwały już rozpoczęte prace
i uniemożliwiły zainicjowanie
nowych poszukiwań. Dopiero po zakończeniu wojny Pohale, podobnie jak i inne regiony Polski, staje się znów
przedmiotem
ożywionych badań. Niniejsze sprawozdanie
obejmuje prace,
które prowadzone były w latach 1951--19562•
W powojennych
badaniach :la Podhalu reprezentowane
były prawie
wszystkie naukowe i specjalistyczne
instytucje zajmujące się kulturą ludową, a ponadto brali w nich udział badacze indywidualni.
Kontynuowali
swoje przedwoje:lne
badania wytrawni
naukowcy,
znawcy i miłośnicy
Podhala, a obok nich przystępowały
do pracy młode, o dużych ambicjach
zespoły, pragnące rozwiązania
nie rozszyfrowanych
problemów, zgłębienia
nie ruszanych dotąd przez poprzedników zagadnień.
Perma:lentne
prace na Podhalu prowadziło przede wszystkim Muzeum
Tatrzańskie w Zakopanem, jako gospodarz terenu oraz jako ośrodek specjalnie do tego celu powołany. Praca naukowa w Muzeum Tatrzańskim,
podobnie zresztą jak i w innych muzeach, toczyła się dwoma nurtami.
1 Referat
wygłoszony w dniu 28. IX. 1956 r. na Sesji Podhalańskiej
P.T.L.
w Zakopanem.
2 Materiały
do sprawozdania
zbierałam
drogą ankiet rozsyłanych
do
różnych instytucji oraz indywidualnych
badaczy, a także przez bezpośredni
kontakt z takimi instytucjami
naukowymi i ośrodkami badawczymi, które
prowadziły na Podhalu dłuższe i na większą skalę zakrojone badania. Metoda ankietowa dała tylko częściowe wY:liki. Większość interpelowanych
ośrodków il badaczy indywidualnych
nie nadesłała odpowiedzi. Zdaję sobie
sprawę z tego, że przegląd prac badawczych prowadzonych
na Podhalu
jest niekompletny,
że posiada liczne luki, a ponadto szereg dysproporcji
faktograficznych,
spowodowanych niejednolitym materiałem; stąd np. przebieg prac terenowych
oraz wyniki niektórych
eksploratorów,
aczkolwiek
niezwykle nieraz ważne i interesujące, na skutek skąpego materiału informacyjnego kwituję kilkoma zdaniami, to Z:lÓW w wypadkach, gdy dysponuję nawet bardzo bogatym i szczegółowym materiałem, nie mogę go wykorzystać w pełni ze względu na szczupłe ramy, w których winien zmieścić
się krótki referat sprawozdawczy.
Pierwszy z nich zajmował się akcją chronienia
i konserwacji
zabytków
kultury ludowej, drugi nurt obejmował popularyzację
regionalnej kultury
poprzez urządzanie stałych i okresowych wystaw, konkursów itp. W 1951 r.
pracownicy Muzeum Tatrzańskiego
wzięli czynny udział w przygotowaniu
wystawy sztuki podhalańskiej
w Zakopanem
organizowaną
przez Ministerstwo Kultury
i Sztuki. Wystawa była wynikiem konkursu
na haft
i rzeźbę, który przyniósł nieoczekiwanie
dobre rezultaty i pozwolił osiągnąć poważne cele artystyczne
i społeczne. Tego samego roku pracownik
Muzeum Helena Roj-Kozłowska
kierowała
krótkoterminowymi
kursall1[
w kilku miejscowościach
powiatu nowotarskiego,
jak np. Szlembark, Maniowy, Dębno, mający na celu zaznajomie:lie
młodzieży góralskiej z zapomnianą już techniką malowania na szkle.
Przejdźmy z kolei do problematyki
interesującej
pracowników Muzeum
Tatrzańskiego
oraz wY:lików badań terenowych przeprowadzanych
w omawianym okresie na Podhalu. Dyrektor Muzeum prof. dr Juliusz Z b o r o wg k i
pracuje nad wieloma zagadnieniami.
Głównym tematem jego' pracy
jest Historia poznawania
Podhala,
badań krajoznawczych
i etnograficznych. Materiały
do powyższej pracy ,na które składają się stare rękopisy
i druki, zaczął profesor Zborowski gromadzić jeszcze przed wojną, obecnie
zaś znajdują się w stadium opracowywania.
Podobnie zaawansowana
jest
druga praca, pisana równolegle do wyżej wymienio:Jej, która nosi tytuł:
Podania o Tatrach"
Szwedach i najezdnikach
na Góralszczyznę.
Ostatni
temat frapuje autora od bardzo dawna, gdyż już w 1911 r., rozpoczął gromadzenie materiałów,
w oparciu o zbioryarchiwabe.
oraz liczne i długotrwałe badania terenowe. Ponadto w opracowywaniu
znajdują się Dzieje
Muzeum Tatrzańskiego
oraz Dzieje Sekcji Ludoznawczej
Towarzystwa
Tatrza7iskiego w latach 1911-1914. W chwili obecnej Dyrektor Muzeum Tatrzańskiego
oddaje do druku Onomastica, nazwiska osobowe na Podhalu
opracowane :la podstawie spisu ludności z 1910 r.
Mgr Edyta S t a rek, b. kustosz działu etnograficznego Muzeum Tatrzańskiego, dotąd zajmowała się strojem Spisza i Orawy, co nie wchodzi w zakres naszego sprawozdania
obejmującego
tylko teren Podhala. Poza strojem ludowym Edyta Starek opracowuje
przetwórstwo
lnu i wełny. Od
1953 r. gromadzi materiały terenowe z całego powiatu nowotarskiego, dotyczące wzmiankowa:1ego tematu. Poza tym przewidziane
są badania dla
celów porównawczych
na terenie Sądecczyzny
i Pogórza', graniczącego
z Podhalem
od północy. Szczególną uwagę poświęca autorka dynamice
rozwoju narzędzi i związanej z nimi zmia:lie w procesach technologicznych
przetwórstwa
lnu i wełny, zmianie, widocznej również w rodzajach tkanin.
Mgr Wanda J o s t o w a w latach poprzedzających
omawianyokres,
a mia:lowicie w r. 1949 i 1950, pracowała nad zagadnieniem pożywienia na
Podhalu, rezultatem
zaś prowadzonych
w tym czasie badań był artykuł,
�503
502
który ukazał się w Ludzie 1. W ostatnim roLl sprawozdawczym
mgr Jostowa opracowała na podstawie dawniejszych
badań artykuł pod redakcją
prof. Antoniewicza, o pasterstwie
pt. Pożywienie
pasterzy
podhalańskich.
Autorka
zredagowała
specjalny kwestionariusz,
którym posługiwała
się
w czasie badań i na podstawie którego opracowała zebrane materiały.
W latach 1953-1955 mgr Jostowa gromadziła materiały oparte o żródła
archiwalne
i terenowe
do zagad:lienia
emigracji
zarobkowej
na W ęgry i do Polski, tj. na niziny b. Galicji i do b. Kongresówki.
Autorkę
interesuje wyłącznie emigracja sezonowa z terenu Podhala, mieszczącego
się w dzisiejszych granicach powiatu nowotarskiego.
Głów;1ym problemem
pracy Wandy Jostowej jest przegląd wszelkich zajęć rolniczych i pozarolniczych, którymi zajmowali się podhalańscy emigranci. Do tej pory przeprowadzone zostały badania w kilku wsiach Skalnego Podhala, Jak np.
Ciche, Zubsuche, Witów, Zakopane,
Murzasichle.
Rezultatem
dotychczasowych poszukiwań są dwa artykuły, które ukazały się w "Wierchach".
Jesienią 1956 r. rozpoczęła W. Jostowa wspólnie z mgr Mirosławem Michałowskim badania nad gospodarką na torfowiskach nowotarskich i orawskich. Obszerny program prac badawczych zakrojony
jest na kilka lat.
Na razie gromadzono materiał
tylko w czasie jednodniowych
wypadów
z terenu właściwego Podhala, projektowa:ly
jest dłuższy pobyt na Orawie.
W roku bieżącym przystąpiła
do opracowywania
tematu hutnictwa i górnictwa tatrzańskiego. Praca prowadzona będzie zespołowo, zaś W. Jostowa
zajmie się zbadaniem systuacji robotników w górnictwie i hutnictwie, Podhala. W projekcie na przyszłość przewiduje
się rozszerzenie tematu tak,
aby obejmował on całą strukturę społecZ:1o-ekonomiczną górnictwa i hutnictwa tatrzańskiego.
Praca powyższa opierać się będzie wyłącznie na
źródłach archiwalnych. Do tej pory przebadano archiwum w Kórniku. Material dotyczący zagadnienia
jest skąpy i fragmentaryczny,
toteż publikacja musi się ograniczyć wyłącz:1ie do uporządkowanych
materiałów. Termin ukończenia pracy nie został jeszcze ustalony.
Mgr Maria S r e d n i a w a rozpoczęła w tym roku gromadzić materiał
do pracy Drzeworyty
ludowe w zbiorach Muzem Tatrzańskiego.
Komisja Opieki nad Zabytkami
przy PTTK organizuje
też wystawę
w D\vorku Moniaków w Zubrzycy na Orawie. W związku z tym zespół
pracow:lików Muzeum Tatrzańskiego gromadzi eksponaty i materiał opisowy do wyposaże:lia chaty orawskiej w XIX w. Pracownicy Muzeum projektują wykorzystanie
zebranych informacji w publikacji pomyślanej jako
materiały do monografii Orawy.
Po Muzeum Tatrzańskim
najdłużej chyba i najtrwalej
związany jest
z regionem Podhala prof. dr Kazimierz D o b r o w o l s k i, którego prace
3 W. J o s t o w a, Tradycyjne
1954, s. 703-727.
pożywienie
ludności
Podhala,
"Lud", t. 41:
zdobyły naczelną pozycję pośród etnograficz:1ego dorobku. Począwszy od
1910 r. profesor Dobrowolski prowadził terenowe i archiwalne badania na
Podhalu (w Miętustwie), kontynuowane
w dalszym ciągu w interesującym
nas okresie sprawozdawczym.
Początkowo zajmował się migracjami
wołoskimi, potem historią osad:lictwa na Podhalu oraz zagadnieniami
z zakresu teorii kultury (problem zderzenia dwóch kultur, rolniczej i pasterskiej). Autor niezwykle cennych prac, o których jeszcze będzie mowa, prowadził badania historyczne na szerokim tle porównawczym, dążąc do uzyskania syntezy zagadnie:lia
teorii rozwoju społeczeństw.
Badania prowadzone na terenie Podhala w latach 195'1-1955 przez zespół pracowników
Zakładu Etnografii Ogólnej pod kierownictwem
prof. Dobrowolskiego stanowią dalszy ciąg badań prowadzonych
przez :liego w latach przedwojennych, dlatego też nie sposób traktować je w oderwaniu. W sprawozdaniu
tym wydaje się celowe nie tylko nawiązanie do dawniejszych badań, lecz
również przypomnie:lie
ich wyników oraz powtórzenie tytułów niektórych o
publikacji znanych szeroko w świecie etnograficznym.
W 1951 r. Zakład Etnografii Ogólnej umieścił w swoim planie badawczym: Dzieje kultury
polskiej
ludności rolniczej
i pasterskiej
w Karpatach
Zachodnich
w formacji
feudalnej,
kapitalistycznej
i socjalistycznej.
W ramach tego zagadnienia
prowadzono
badania nad monografią wsi pasterskiej. wołoskiego pochodzenia, lokowanej w 1416 r. Już pierwsze poszukiwania prof. Dobrowolskiego przeprowadzone
w 1931 r. pozwoliły stwierdzić, że zachowały się jeszcze na jej tere:lie liczne relikty rumuń.sko-bałkańskie. W 1951 r. przeprowadzono
w Ochotnicy dłuższe badania stacjonarne przy współudziale większej grupy etnografów i przedstawicieli
innych dyscyplin naukowych. Udział w pracach terenowych wzięli wówczas
między i:mymi: doc. dr Anna Kutrzeba-Pojnarowa,
dr Danuta Dobrowolska,
dr Chechówna, dr Adam Sarapata, dr Witold Truszkowski, mgr Władysław
Kwaśniewicz, mgr Zdzisław Szewczyk, mgr Edward Pietraszek oraz szereg
innych badaczy. Przedmiot badań ochotnickich stanowiła przede wszystkim
kultura materialna
i społeczna (prawo pasterskie), ponadto wiele zagadnień z innych działów kultury.
W 1951 r. Kazimierz
D o b l' o W o l s k i przedstawił
:la posiedzeniu
Polskiej Akademii Umiejętności pracę pt. Studia nad pochodzeniem
ludności pasterskiej
w Karpatach
Zachodnich,
napisaną na podstawie materiałów zebranych z całego Podhala z Ochotnicą i Beskidów.
W 1952 roku
doc. dr K u t l' Z e b a - P o j :1a l' o w a oraz doc. dr
Andrzej Wal i g Ó l' S k i kierują licznym zespołem studentów na terenie
Czorsztyna i jego zaplecza. Równocześnie prof. D o b r o w o l s k i prowadzi
przy współudziale m. in. mgr mgr: Bittnerówny,
Myrcikówny i Kaleciaka
badania w Miętustwie,
rodowej
osadzie
sołtysiej.
Pierwszą
kwerendę
archiwalną dotyczącą 'Miętustwa oraz pierwsze badania w tej miejscowości
rozpoczął Kazimierz Dobrowolski
w 1920 r. i od tego czasu począwszy.
�504
prowadził systematycznie
prace terenowe uzyskując
w rezultacie
dwadzieścia kilka przekrojów
chronologicwych,
których liczba stale się powiększa. Pierwsze
wyniki badań
terenowych
zostały zreferowa:1e
już
w 1923 r. na posiedzeniu Polskiej Akademii Umiejętn(lści. Identyczne badania, dotyczące problemu związków rodowych prowadzone były równolegle do poprzednio
opisanych,
w drugiej osadzie sołtysiej, w Małym
eichem.
Poza wybra:1ymi wsiami, w których przeprowadzono
dłuższe lub krótsze
badania stacjonarne,
prowadzone również poszukiwania na szerszym terytorium, wybiegającym
nieraz daleko poza wytypowaną
wieś. Oprócz gromadzenia materiałów
systemem
badań terenowych
prowadzono
również
poszukiwania
ankietowe,
które dały dobre rezultaty.
Indagowana
była
w pierwszym rzędzie młodzież szkolna, a ponadto tzw. eksperci społeczni.
Drugim głównym tematem poza Studiami
nad pochodzeniem
ludności
pasterskiej
w Karpatach
Zachodnich,
nad którymi pracuje prof. D o b r ow o l s k i jest Żywe prawo pasterskie
i Dawne prawo pasterskie. Autor
przygotował do druku pracę pt. Księga sądu prawa wołoskiego w zamku
żywieckim
z lat 1681-1773. Kwestie prawno-ustrojowe
dotyczące podstaw
organizacji wsi podhalańskiej
od dawna interesują Kazimierza Dobrowolskiego, czego dowodem jest praca wydana w 1935 r. Najstarsze osadnictwo
Podhala, w której jeden rozdział traktuje
o systemie gru:ltowym wsi podhalańskiej.
W związku z pracami prof. Dobrowolskiego poświęconymi problematyce
podhalańskiej
należy jeszcze dodać, iż pracuje on również nad zagadnieniem kultu drzew, ze szczególnym uwzględnieniem
kultu "świętego smreka" - jak to określiły teksty z XVIII w.
Długoletnia praca :1a Podhalu i bogaty jej plon przypada w udziale
prof. dr Włodzimierzowi
A n t o n i e w i c z o w i, który w okresie powojennym, na czele zespołu składającego się z pracowników różnych instytucji i dyscyplin naukowych
z wielu ośrodków badawczych w kraju przystąpił do opracowania
budow:1ictwa pasterskiego.
W wyniku ostatnich,
tj. powojennych badań powstał projekt napisania zbiorowej pracy monograficznej omawiającej zagadnienie pasterstwa
z punktu widzenia różnych
dziedzi:1 wiedzy. Ponieważ
praca
osiągnęła
rozmiary
monumentalnego
dzieła i doczekała się specjalnego sprawozdania,
a poza tym ukaże się już
wkrótce w druku, ograniczę się tylko do zasygnalizowania
jej.
Bogactwo sztuki ludowej i folkloru Podhala od dawna zwracało na
siebie uwagę badaczy, nic więc dziwnego, że w Jatach powojennych przystąpiono i:1tensywnie do prac badawczych
mających
na celu właściwe
<-pracowanie metodologiczne problematyki
związanej z tym niezwykle rozbudowanYffi działem kultury ludowej.
Prace te podjął Państwowy Instytut Sztuki w Warszawie (Sekcja Muzyki Ludowej, Pracownia
Badania
Tekstów Ludowych)
i w Krakowie
505
(Sekcja Badania Plastyki Ludowej). Przegląd prac badawczych i osiągnięć
Państwowego
Instytutu
Sztuki rozpoczniemy od krakowskiej
siedziby Instytutu, jako terenowo bliższej badanemu regionowi.
Sekcja Badania plastyki ludowej Państwowego
Instytutu
Sztuki pod
kierow:1ictwem profesora dra Romana R e i n f u s s a rozpoczęła badania
na Podhalu już w 1947 r. Początkowo miały one charakter
pe:letracyjny
i prowadzone były wyłącznie przez plastyków, w następnym jednak stadium przez plastyków i etnografów. Pracami badawczymi
zostało objęte
Podhale wraz ze Spiszem i Orawą. Przedmiotem
badań prowadzonych
w latach 1947-1953 było głównie meblarstwo, hafty na ubra:1iach męskich
(parzenice góralskie) oraz zdobnictwo metalu a więc artystyczne
kowalstwo.
W 195'4 r. rozpoczęto systematyczne
badania mając na celu rejestrację
żywych twórców ludowych i ośrodków ludowego rzemiosła artystycznego.
W zakres prac weszła również architektura
ludowa, nie uwzględnio:la
w pierwszej, rejestracyjnej
fazie prac terenowych.
W wyniku dotychczasowych
badań zgromadzono
obfity materiał ilustracyjny i opisowy dotyczący skrzyń malowanych, rzeżbionych sprzętów
domowych, kolorowych haftów (parzenic), zdobnictwa w metalu (okucia
na wozach, dekoracyjne okucia występujące w detalach architektonicznych),
a także spinek góralskich. Wykonano wiele rysunków,
szkiców, planów
architektonicznych,
a ponadto
zarejestrowano
ośrodki garncarskie
na
Podhalu 4. Bada:lia prowadzone
były według kwestionariuszy
opracowywanych przez zespół pracowników
Sekcji. Dokumentację
rysunkową, fotograficzną, a od 1950 r. również opisową przeprowadzali
pracownicy zespołu
w trakcie indywidualnych
wyjazdów w teren. Badania zespołowe w dużej
grupie, takie jakich obec:1ie dokonuje Sekcja Badania Plastyki Ludowej
co roku w innym regionie Polski, na Podhalu nie były prowadzone.
Poza badaniami
terenowymi
Sekcja Badania Plastyki Ludowej Państwowego Instytutu
Sztuki w Krakowie prowadziła systematyczną
dokumentację wystaw oraz częściową dokume:1tację zabytków sztuki ludowej
w muzeach
Krakowa i Zakopanego.
Zebrane
materiały
opublikowano
"IV
"Polskiej
Sztuce Ludowej"
oraz w innych
pracach
o charakterze
syntetycznym,
jak np. Romana R e i n f u s s a Skrzyn-ie ludowe, Garncarstwo ludowe,
Ludowe
druki
na płótnie
oraz przygotowywane
aktualnie
do druku Polskie meblarstwo
ludowe.
W 1950 1'. Sekcja Muzyki Ludowej oraz Pracownia
Badania Tekstów
Ludowych Państwowego
Instytutu
Sztuki w Warszawie rozpoczęła pod
• Liczbowo wY:liki prac Sekcji Badania Plastyki
Ludowej obejmują
a) rysunki mebli - 397, stroju - 178. budownictwa - 284, metalu - 220.
spinek - 325, różnych przedmiotów - 81; b) opisy (wywiady) dotyczące
mebli i zdobnictwa, a micmowicie: wnętrz - 152, stroju - 175, metalu - 78.
ceramiki - 37, różnych przedmiotów - 194.
�506
kierownictwem
Mariana
S o b i e s k i e g o akcję •.bierania folkloru muzycznego na terenie całej Polski (z wyjątkiem Ziem Zachodnich). W tym
czasie utworzo:lO w miastach wojewódzkich ekipy, w skład których weszli
przede wszystkim studenci muzykologii, a kierownictwo
powierzono pracownikom naukowym.
Ekipa krakowska
pod kierownictwem
dra P o źn i a k a miała za zadanie przebadanie
części Ziemi Krakowskiej
po Kielecczyznę na pół:1ocy, z Podhalem włącznie na południu. W skład ekipy
dra Poźniaka weszli studenci muzykologii U. J., a ponadto, w ramach Państwowego Instytutu Sztuki pracowali ówcześnie na Podhalu indywidualni
badacze, specjaliści w dziedzinie folkloru muzycz:lego, jak mgr Włodzimierz Kotoński i inni. Początkowo badania nosily charakter inwentaryzacyjny. Zespół krakowski pracował na podstawie instrukcji wydanej przez
Jadwigę i Maria:1a Sobieskich. Instrukcja
przeznaczona była dla badaczy,
którzy na specjalnym
kursie osiągnęli już wyższy stopień teoretycznego
przygotowania
przed zetknięciem
się z terenem. W instrukcji
położono
nacisk na dwa aspekty pieśni ludowej: a) jej funkcję społeczną (na przykład związek pieśni obrzędowych z życiem) oraz b) funkcję artystyczną,
na ściśle muzyczny związek pieśni z jej wykonawcą.
W związku z tym
szeroko rozbudowano
zakres pytań dotyczących charakterystyki
muzycznej i tradycji wykonawcy, co miało na celu zbieranie konkretnych
danych
do lokalizacji pieśni. W zakres pracy ekipy krakowskiej
wchodziło również zbieranie materiałów
dotyczących tradycyjnych'
i aktualnie
używanych instrumentów
muzycznych
oraz informacji
o kapelach
ludowych.
Praca tere:lOwa odbywała się dwufazowo. W pierwszym etapie na wieś
ruszała grupa szperaczy, która zbierała informacje co do ogólnych wiadomości o wsi, wyszukiwała
ludzi o odpowiednim poziomie muzycznym, dokonywała muzycznych zapisów ze słuchu oraz notowała teksty. Tym sposobem uzyskiwano cały repertuar wykonawcy, który zapisany w odpowiednio zredagowanym
protokole pisanym według jednolitego schematu, przechodził w ręce kierownika
ekipy, ten zaś z kolei przeprowadzał
selekcję
i segregowa:lie
materiału w zależności od jego wartości
merytorycznej
i formalnej.
Następnym
etapem pracy było nagrywanie
przygotowanego
materiału
:la taśmy magnetofonowe
dokonywane
pod kierunkiem
i nadzorem profesora Sobieskiego, który w asyście zbieracza jeździł wozem radiowym po terenie. Zebrany w postaci dokumentacji
opisowej oraz nagranych taśm materiał muzyczny odsyłano do Warszawy, gdzie następowała trzecia faza pracy, polegająca na doprowadzeniu
materiału do takiej
postaci, aby można go złożyć w archiwum. W tym celu należało opracować ostateczny protokół oraz przetranskrybować
nagrany na taśmach materiał na specjalne karty archiwalne.
Dotychczasowe badania terenowe miały na celu w głównej mierze zasilenie archiwum,
które imponuje zarówno ilością, liczy bowiem 20000
pieśni, jak i stanem, w jakim się znajduje. Każda pieśń zaopatrzona jest
507
w dokumentację,
na którą składają się: metryczka, trzy protokoły, taśma
oraz tra:lskrypcja
nagrania.
Niezależnie od badań o charakterze
rejestracyjnym
Jadwiga i Marian
S o b i e s c y prowadzili badania problemowe w Pieninach, których rezultatem była praca O wielogłosie,
czyli tzw. diafonii
pienińskiej,
publikowana w "Muzyce", w 1952 r.5
Łącznie w okresie sprawozdawczym
nagra:lo na Podhalu 192 taśmy, co
licząc średnio dwadzieścia i kilka pieśni na 1 taśmę daje około 4000 pieśni.
Pierwsze lata powojenne nie miały wśród muzykologów specjalistów
tej trudnej problematyki
podhalańskiej.
Co prawda prof. Adolf C h y b i ńs k i przez wiele lat pracował nad muzyką Pohala, ale materiałów swoich,
jako :lie odpowiadających
w pełni współczesnym wymaganiom nauki, nie
opublikował. Począwszy od 1947 r. Jadwiga i Marian Sobiescy publikują
artykuły i prace w periodykach i wydawnictwach
muzycznych 6 na temat
ludowej muzyki podhalańskiej.
Spośród młodszego pokolenia badaczy żywe
zainteresowanie
Podhalem wykazali i wykazują nadal mgr Kotoński (choreografia) i mgr Szurmiakówna
(muzyka ludowa).
Włodzimierz K o t o ń s k i brał udział w badaniach
muzykologicznych
Państwowego
Instytutu
Sztuki :la Podhalu, a ponadto prowadził badania
indywidualne
nad tańcem góralskim i zbójnickim. Badania prowadzone
były w trudnych
warunkach.
O posługiwaniu
się metodą filmową, tak
bardzo przydatną
i potrzebną przy opracowa:liach
choreograficznych
nie mogło być nawet mowy. Autor musiał się sam uczyć wszystkich kroków, a potem wykonywać niezliczone ilości rysunków. W 1956 r. ukazała
się Monografia
tańca zbójnickiego
i góralskiego,
jako rezultat kilkuletnich
badań podhalańskich.
Materiał muzyczny zebrany w latach 195'0-1953 przez ekipę krakowską
Państwowego
Instytutu
Sztuki, a potem uzupełniony
przez indywidualnych badaczy, został opracowany od strony tekstów przez Pracownię Bada:lia Tekstów Ludowych w Warszawie. W badaniach podhalańskich
i opracowaniach wzięli udział pracow:licy PI S-u, a mianowicie mgr mgr: Jan
Sadownik, Aurelia Mioduchowska,
Przyłuska-Jaworska
oraz Antoni Śledziewski.
5 Ilościowo
rezultat badań Sekcji Muzyki Ludowej Państwowego
Instytutu Sztuki obejmują
w Nowotarszczyźnie
następująco
ilość taśm:
1950 r. - 8, 1951 r. - 24, 1952 r. - 37, 1953 r. - 10 (synchro:licznie prowadzono badania w Sądeckim i Limanowskim), 1955 r. - 113 taśm (Uroczystości Sabałowe).
6 J. i M. S o b i e s c y,
Polska muzyka
ludowa,
"Materiały do studiów
i dyskusji", wyd. PIS, R1: 1951 nr 5; t e n ż e, Pieśń ludowa i jej problemy,
1947-1949 (szereg artykułów);
M. S o b i e s k i, Oblicze tonalne polskiej
muzyki
ludowej.
Studia
muzykologiczne,
t. I, 1953 wyd. PWM; t e n że,
Dorobek
w zakresie folkloru
w okresie dziesięciolecia,
"Materiały do studiów i dyskusji" R. 4: 1955 nr 3-~.
�508
W 1954 r. w badaniach terenowych na Podhalu organizowanych
przez
PIS wzięli również udział pracownicy Zakładu Dialektologii PAN mgr mgr:
Horodyska,
Korzeniówna,
Łachówna,
Mocarska
oraz badacze Pracownl
Folklorystycznej
Instytutu Badań Literackich mgr mgr: Bokszczanin, Górski, Wojciechowski.
Do 1954 r. badaniami
objęte było Podhale wraz ze
Spiszem i Orawą, zaś po tym okresie zawężono badania do właściwego
Podhala.
Bada::lia terenowe
poprzedzone
zostały
studiami
odpowiednich materiałów
archiwal:1ych
PIS-u, drukowanych
zbiorów, artykułów
rozrzuconych w różnych czasopismach oraz rękopisów prywatnych
zbieraczy pieśni góralskich. Podręczna kartoteka sporządzona na podstawie wyciągów z wym. żródeł stanowiła podstawę do indagacji w terenie. W skład
kartoteki weszły m. in. rękopiśmienne
teksty prof. Doroszewskiego, zapiski mgr Ewy Kamińskiej
oraz materiały
dr Anny Kowalskiej-Lewickiej.
Rezultatem
kilkuletniej
działalności
badawczej
Pracowni
Badania
Tekstów Ludowych PIS-u stała się oddana już do druku praca zbiorowa
pod redakcją mgr Sadownika
nosząca tytuł: Pieśni Podhala.
Antologia.
A:ltologia pomyślana
jest jako wydawnictwo
o charakterze
popularnonaukowym. Pieśni podane są wiernie, z zachowaniem
wszelkich niekonsekwencji dzisiejszej gwary podhalańskiej,
a przetranskrybowane
według
zasad sformułowanych. przez dr Sobierajskiego i uzupełnionych przez prof.
Doroszewskiego.
Muzeum Etnograficzne
w Krakowie ma również swój udział w badaniu Podhala. Dyrektor Muzeum prof. dr Tadeusz S e w e r y n oraz mgr
Zdzisław S z e w c z y k' prowadzą badania nad techniką i wynalazczością
ludową na tere::lie Kielecczyzny, Krakowskiego
oraz Podhala. Celem specjalnych zainteresowań
obu badaczy stał się chłopski kombinat w Łopusznej, w którym siła wodna porusza młyn, heblarkę, tartak i prasę do wyciskania soku z owoców - wszystko to przy użyciu jednej wspólnej maszynerii. Badania kombiaatu prowadzone są od 1954 r. Badaczy interesuje
problematyka
związana ze zmianami
w technice oraz konstrukcji
maszyny, a także historia powstania i rozwoju kombinatu. Badania poparte
będą bogatym materiałem
ilustracyjnym
w postaci dokładnych rysu'1ków,
szkiców i fotografii.
Poza Łopuszańskim
kombinatem
T. Seweryn i Z. Szewczyk prowadzą
badania nad rzeźbą świecką m. in. i na terenie Podhala. Byłaby to kontynuacja prac już dawniej zai:licjowanych
przez prof. Seweryna i częściowo wykorzystanych
do publikacji o monumentalnej
rzeźbie świeckiej. Podhalańską
rzeźbą sakralną
zajmuje się prezes lubelskiego Oddziału PTL
dyr. Janusz
S w i e ż y. Badania
typu inwentaryzacyjnego,
obejmujące
Waksmu:ld i Nowy Targ rozpoczął on w 1955' r.
Sztuką ludową na Podhalu w zakresie haftu białego zajmuje się dr
Anna
K o wal s k a - L e w i c k'a.
Chociaż dr Lewicka zajmowała
się
haftem na marginesie głównych zainteresowań,
które dotyczą gospodarki
509
oraz pożywienia,
opracowanie
haftu osiągnęło spore rozmiary. Autorka
zajmuje się haftem :la płótnie, batyście, muślinie i tiulu, z pocz. XIX w.
W materiałowej
części pracy autorka przedstawia
zagadnienie
techniki
hafciarskiej,
układ motywów zdobniczych oraz przegląd zdobionych ubiorów. Dużo uwagi poświęca dr A. Kowalska-Lewicka
osobie hafciarki, jej
uzdolnieniom
artystycznym
oraz umiejętnościom
zawodowym,
omawia
także sytuację gospodarczo-społeczną
w której hafciarka tworzy. W drugiej, syntetycznej części pracy autorka omawia historię haftu i dzieje jego
przeobrażeń pod wpływem impulsów pochodzących z miasta, a rozważa::lia
zamyka naświetleniem
tendencji rozwojowych haftu białego na wsi podhalańskiej. Praca oddana została do druku.
Zainteresowanie
Podhalem sygnalizuje prof. dr Maria Z n a m i e r o ws k a - P r li f f e r o w a, opracowuje ona Rybołówstwo
na Dunajcu
na podstawie bogatych zbiorów muzealnych.
Zakład Etnografii Uniwersytetu
Łódzkiego rozpoczął po wojnie pod kierownictwem
prof. dr Kazimiery Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j prace
badawcze z zagadnień pomocy wzajemnej i współdziałania
gospodarczego
w kclturach ludowych. W ramach tej problematyki
przystąpiono do badania orga:1izacji zbiorowego wypasu wysokogórskiego
jako przykładu
gospodarczego współdziałania
ludności pasterskiej.
W pierwszej fazie przeprowadzono
badania zespołowe, kierowane przez
mgr Bronisławę K o p c z y ń s k ą - J a w o r s k ą na terenie wsi Ratułów,
w 1951 r. Głównym tematem badawczym całego zespołu była rola paster··
stwa w źyciu wsi. W dalszej fazie przystąpiono
do pogłębio::lych bada:'l
problemowych
na halach tatrzańskich.
Poszukiwaniami
objęto wszystkie
czynne w ciągu jednego sezonu wypasowego sz~łasy tatrzańskie.
Celem
tych badań było jak naj dokładniejsze
uchwycenie istniejącego aktuabie
w pasterstwie
stanu rzeczy. W wyniku wstępnych penetracji wytypowa::lo
charakterystyczne
ośrodki pasterskie,
w których koniecz::le byłoby prz'~prowadzenie dłuższych badań stacjonarnych.
Opracowanie materiałów zebranych przez Zakład Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego kontynuowa:1e było od 1954 r. w ramach planu naukowobadawczego
przez mgr Bronisławę
KOPCZYllską-Jaworską,
pracownika
Zespołu Łódzkiego Instytutu
Historii Kultury Materialnej
PAN.
W wyniku badań prowadzonych od 1951 r. mgr Bronisława K o p c z y lis k a - J a w o r s k a przygotowała
do druku dwie prace, z których jedna
ukazała się w 1958 roku w Bibliotece Etnografii
Polskiej IHKM PAN,
druga zaś bE;dzie stanowiła część pracy zbiorowej redagowanej przez prof.
Antoniewicza. W pierwszej z wymienionych,
pt. Badania nad organizacjq
wypasu w pas~erstwie
wysokogórskim
na PodhaLu autorka zestawia opublikowany dotychczas dorobek z wynikami własnych badań. B. Jaworska
omawia specyfikę organizacji pasterstwa
tatrzańskiego
na tle porównawczym typów organizacji pasterskiej
na terenie Karpat polskich. W pracy
,
Ii
'I
i"
"
I!'
'ii
1:'
I
I
"
';
II,'
i,i,
:'1
l.;'
!
�pt. Podstaw·y społeczno-gospodarcze
pasterstwa
tatrzańskiego
znajdujemy
całokształt
etnograficznych
problemów
związanych
z pasterstwem
ze
szczególnym uwzględnieniem
procesu produkcyjnego
i techniki wypasu.
Autorka omawia również wpływ pasterstwa
na życie wsi podhalańskiej.
Wiele zasługi n <l. polu naukowego poznawania
Podhala położyło Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, które w 1952 r. podjęło inicjatywę opracowania serii monografii
regionabych
ze szczególnym
uwzględnieniem
w nich podstaw gospodarczych. W związku z tym, w tym samym roku
podjęte zostały zespołowe badania na Podhalu pod naukowym nadzorem
prof. Kazimierza
M o s z y ń s k i e g o i bezpośrednim
kierownictwem
dr
An:1Y K o wal s k i e j - L e w i c k i e j. We wstępnym okresie prac ustawiono problematykę
badawczą, dokonano przeglądu podstawowej
literatury dotyczącej
regionu, zapoznano się ze zbiorami
muzealnymi
oraz
zorientowano
w archiwaliach.
Zostały opracowane
kwestio:J.ariusze oraz
wytyczono robocze granice badanego regionu. Głównym przedmiotem badań stały się podstawowe źródła trzymania ludności, a więc w pierwszym
rzędzie rolnictwo i hodowla, a także gospodarka pasterska,
:liezmiernle
charakterystyczna
dla regionu, ponadto jeszcze wiejska wytwórczość rzemieślnicza, typowa dla miejscowych stosunków.
Aczkolwiek punkt wyjścia stanowiły zagadnienia gospodarcze związane
z kulturą materiabą
regionu, starano się powiązać je szeroko z kwestiami
społecz:lymi, w których szczególny nacisk położono na organizację pracy
w obrębie rodziny i szerszej grupy społecznej. W związku z zagadnieniamI
gospodarczymi
zainteresowa:lo
się również zwyczajowym
i ustawowym
prawem własności. Do prac badawczych miały posłużyć własne kwestionariusze opracowane
do takich zagadnień jak pasterstwo,
rzemieślnicza
wytwórczość wiejska, pożywienie, transport
i komunikacja
oraz kwestie
społeczne.
Jeśli idzie o zasięg bada:lego terenu, w zasadzie objęte eksploracją
miało być Podhale w granicach przedrozbiorowego
starostwa nowotarskiego
z dzierżawą dębniańską włącznie, oraz z posiadłościami Cystersów na zachodzie. Badaniami objęty został okres - dostępny pamięci najstarszych
informatorów
lub jeszcze bardziej
żywy w tradycji,
a więc lata od
1870/1880 do 1953, w którym to roku zakończono poszukiwania terenowe',
W pierwszym etapie prac tere:lowych przeprowadzono
dwumiesięczne
badania stacjonarne
we wsi Ciche, a po 9 dni pracowano we wsiach:
Brzegi, Krauszów, Obidowa, miejscowościach typowych dla różnych partii
; W skJad ekspedycji podhalańskiej
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego weszli następujący
ebografowie:
dr Anna Kowalska-Lewicka,
mgL"
Bronisława Kopczyńska-Jaworska,
mgr Anna Zambrz)cka,
mgr Irena Nizińska oraz mgr Zbigniew Gołąb (językoznawca).
Ponadto pomocniczo
i tylko okresowo współpracowało z ekipą pięciu etnagrafów i dwóch architektów.
regionu. W drugim etapie przeprowadzono
uzupełniające
badania w czasie
miesięcznej
wędrówki
na Podhalu, rezultatem
której było opracowa:lie
dalszych dziewięciu wsi: Kndrowa, Łopusznej, Leśnicy-Gronia.
Białki, Murzasichla, Bańskiej, Rogożnika, Kościeliska i Koniówki. Poza tym wytypowano ośrodki przeznaczone specjalnie do bada:1ia rzemieślniczej
wytwórczości wiejskiej, jak Nowa, Chochołów, Witów, Ratułów, Dzianisz i inne.
Przy opracowywaniu
korzystano z materiałów pochodzących z indywidualnych badań dr An:1Y Kowalskiej-Lewickiej,
dotyczących gospodarki
; pożywienia, prowadzonych
w latach 1950-1951 we wsi Kościelisko, Poronin, Dębno, Ludzimierz i Chochołów, oraz z wyników badań Zakładu
Etnografii
U. L., prowadzonych
w Ratułowie
i na· halach
tatrzańskich
w latach 1952-1954.
Cyfrowo wyniki badań tere:1owych, które trwały
od 1. III. 1952 do
31. VII. 1953 r. przedstawiają
się następująco: 8 Aczkolwiek wyniki badań
w zasadzie opracowywano zespołowo, to jednak uważano za celowe wyodrębnić pewne zagadnienia i przekazać do indywidualnego
opracowa:1ia poszczególnym członkom ekipy. I tak np.: rolnictwo opracowuje - dr A. Lewick,a, hodowlę - mgr B. Jaworska, wiejską wytwórczość rzemieślniczą mgr A. Zambrzycka.
Od 1954 r. członkowie ekipy, pracow:1icy Instytutu
Historii Kultury
Materialnej
PAN, opracowują materiały terenowe Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego w ramach zajęć zakładowych, ponieważ problematyka
podhalańska weszła w skład planu naukowo-badawczego
IHKM PAN.
Niezależnie od całości opracowań, które znajdują się w stadium I-szej
redakcji, część materiałów
została już wykorzystana
w licznych artykułach D.
8 381 wywiadów
łącznie 2515 stron maszY:1opisu obejmujących:
1354
pieśni, 112 rysunków, 883 zdjęcia fotograficzne,
28 zdjęć architektonicznych oraz pełne opracowania
językoznawcze ze wsi Ciche, Brzegi, Groń,
Dębno, Obidowa. Ponadto zebra:1o - głównie we wsi Ciche - pewnąi ilość
testamentów
i innych dokumentów, z których najstarsze
pochodzą z lat
1750-1752. Zebrano również korespondencję
górali podhalańskich
z emigracji z przełomu XIX/XX w.
9 Artykuły
powstałe na podstawie
materiałów
zespołu: Z. G o ł ą b,
O zróżnicowaniu
wewnętrznym
gwary
podhaLańskiej,
"Język
Polski",
R. 34, z. 2, s. 85-111; A. Kowalska-Lewicka,
Janos, rzeźbiarz
Ludowy z Dębna, "Polska Sztuka Ludowa", R. 8, s. 162-173; t e n ż e, W. J o st o w a, Tradycyjne
pożywienie
Ludności PodhaLa, [rec ...], "Kwartalnik
Historii Kultury Materialnej",
R. 4: 1956, z. 1, s. 152-155; t e n ż e, KUka
uwag o wędrówkach
zarobkowych
góraLi podhaLańskich,
"Kwartalnik
Historyczny", 1957 (w druku); t e n ż e, Haft biały na PodhaLu, "Polska Sztuka
Ludowa", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, HandeL wiejski na Podhalu w drugiej połowie
XIX
i w początkach
XX wieku, "Kwartalnik
IHKM", 1957,
nr 2 (w druku);
t e n ż e, O zbójnickich
skarbach,
"Ziemia", 1957 nr 3,
s. 17-19; B. Kopczyńska-Jaworska,
Gospodarcze i społeczne podstawy
pasterstwa.
tatrzańskiego,
Biblioteka
Et:1ografii Polskiej:
nr 3
fi
�512
Na zakończenie przeglądu prac podejmowa:1ych na Podhalu w latach
1951-1955 nadmienić należy, że dwie wsie podhalańskie - Obidowa i Murzasichle włączone zostały do sieci Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzonego przez prof. dra Józefa G a j k a. We wsiach tych przebadano
zagadnienia z zakresu rolnictwa, hodowli i budownictwa, a dotychczasowe
wyniki prac badawczych ukażą się w najbliższych zeszytach PAE.
(w druku)'
t e n ż e, Badania nad organizacją
wypasu w pasterstwie
wysokogórski'm
na Podhalu,
Pasterstwo
Tatr Podhala (w druku);
t e n ż e,
Hodowla w tradycyjnej
kulturze
Podhala, "Kwartalnik
IHKM", 1957 nr 2;
.\. Z a m b l' Z Y c k a, Stan badań nad rzemiosłem
ludowym
na Podhalu,
"Narod:1opisny Ustav Slovenskej
Akademie Vied" (w druku);
t e n ż e,
Organizacja
zbytu
wyrobów
rzemiosła
wiejskiego
na
Podhalu
w
latach
1870-1950, "Kwart. IHKM", 1957 nr 2 (w druku); t e n ż e, Fajczarstwo
na
Podhalu
Polska Sztuka Ludowa", 1956, s. 209-218; A. K o wal s k a L e w i c'k ~
Etnograficzne
badania
na
Podhalu,
"Wierchy",
1952,
s. 225-226.' t e n ż e Badania etnograficzne
na Podhalu,
"Wierchy", 1953,
s. 218-222: t e n ż e,' Sprawozdanie
z działalności
Oddziału
Krakowskiego
Polskiego
Towarzystwa
Ludoznawczego,
"Lud", t. 42: 1954, s. 1236-1245.
PROTOKOŁ Z XXXI WALNEGO ZGROMADZENIA
POLSKIEGO
TOWARZYSTWA
LUDOZNAWCZEGO
I KONFERENCJI
PODHALAŃSKIEJ
W ZAKOPANEM
(w dn. 26-29 września 1956 r.)
513
cinski, A. Lechnio, S. Świrko, B. Jaworska, R. Reinfuss, Z. Reinfussowa,
R. Ratyński, H. Gorczyńska, Z. Staszczakówna, A. Glapa, Cz. Stankiewicz,
A. Łyszczówna, J. Gajek, O. Gajkowa, W. Doroszewski, W. Pomianowska,
L. Malicki, T. Kulesza, Z. Szromba, M. Pietkiewicz, W. Diering, L. Buczek,
W. Medyracki, W. Szkulanowska, A. Dobrowolska, A. Iskierko, W. Strzemieniowa, H. Giecewicz, A. Klonowski, J. Ligęza, J. Lewicki, B. Bazielich,
J. Mierzejewska, Z. Biały, W. Gentil-Tippenhauer,
W. Antoniewicz, F. Wokroj, K. Jude:1ko, L. Szwengrub, L. Itman, Z. Szyfelbejn, A. Wanke, J. Szeligowska, Z. Czerwosz, A. Kojdecka, M. Rudnicka, L. Winogradzka, A. Matyniak, B. Jaworska, J. Leskiewicz, J. Kużniewski, W. Jostowa, A. Średniawa, J. Cybulska, B. Kuźmicz, J. Burszta, T. Kotula, B. Baranowski,
T. Zygler, A. Dobrowolska, W. Gawron, J. Dudkiewicz, D. Mikołajczyk,
T. Brzozowska, T. Seweryn, E. Frysiówna,
Z. Gracówna, B. Bazińska,
J. Podnowska, M. Godycki, M. Polakiewicz, J. Wojtowicz, W. Zwolińska,
A. Nasz, O. Mulkiewicz, W. Armon, T. Stasińska, M. Suboczowa, S. Badoń,
Z. Lesiński, B. Gawi:1, B. Garyga, B. Kowalec, J. Pawłowska, A. Szyfer,
W. Drozdowska, M. Ziemnowicz, W. Kolago, M. Prufferowa, B. Mocarska,
H. Horodyska, S. Nosek, M. Wolski, Z. Czasznicka, W. Kotoński, W. Zurawski, A. Waligórski, E. Starek, J. Zborowski, Z. Gołąb, J. Orynźyna,
W. Szafer, N. Paryski,
G. Morcinek, Cwirko-Godycki,
J. Pawlikowski,
W. Jostowa.
Program
26. IX. 1956 (środa)
OBECNI: dr J. Mjartan (Bratysława), doc. dr O. Nahodil (Praga), dr
J. Damborsky (Olomouc), prof. dr D. Krandzalov (Olomouc), asp. H. Laudova
(Praga), dr J. Pawelczik (Uherski Brod), dr J. KU:1Z (Brno), M. Hycko,
J. O:1drusz (Karwina), dr M. Chitimia (Rumunia) oraz członkowie M. Turczynowiczowa, J. Krzyżanowski,
J. Czekanowski,
R. Stopa, J. Pazdur,
W. Kraszewski, J. Kraszewska,
D. Antos, E. Frankowski
E. Pietraszek,
H. Bittnerówna, B. Kowalec, J. Przepiórkowska, M. Matuskówna, T. Karwicka, J. Petera, T. Rogalanka, Lipniarz, A. Oleszczuk, C. Jurkowski, S. Flizak,
J. Optołowicz, Z. Neymanowa, W. Drozdowski, J. Świeży, M. Halej. M. Woźniewski, A. Hamli:1g, M. Bredow, M. KukuIska, A. Zambrzycka, A. Kowalska-Lewicka, J. Dydowiczowa, B. Michalakówna, H. Świątkowska, E. Boczek, W. Jenosz, T. Myzyk, S. Blaszczyk, A. Szyperski, M. Wożówna, A. Górczyk, P. Kaleciak, D. Pukropp, L. Dubiel, S. Deptuszewski, Z. Jankowski,
H. Wesiński, S. Budoń, J. Klik, J. Herold, E. Jaworski, B. Matuszewska,
M. Meysnerówna,
M. Sobieski, Z. Stęszewska,
R. Kukier,
I. Nizińska,
W. Bieńkowski, B. Nowicka, A. Zwolak, H. Mikułowska, H. Szymczak,
T. Delimat, W. Kupiszewski, I. Iskrzycka, W. Gawron, J. Skrzekut, J. Plu-
godz. ID:
1. Otwarcie XXXI Walnego Zgromadzenia i Konferencji Podhalańskiej.
Powołanie
Prezydium.
Uchwalenie
porządku
obrad. Przemówienia.
2.
Odczyt inauguracyjny,
badań etnograficznych
3. Stan etnografickych
t a n.
godz. 16:
prof. dr J. Z b o l' o W s k i, Z historii
na Podhalu.
vyskumov
4. Kultura
Podhala jej
na przyszłość,
prof.
na okoli
powstanie,
drogi
27. IX. 1956
9:
i perspektywy
a Lemkov
na
vychodnom
(czwartek)
1. Podhale
w świetle
2. Najstarsze
N o s e k.
3. Wkład
J3 "Lud",
rozwoju
dr J. M j a r-
dr K. D o b r o w o l s ki.
5. Prezytky
velkorodiny
u Bojkov
Slovensku,
dr O. N a h o d i1.
6. Dyskusja.
godz.
Tatier,
t. XLIV.
antropologii,
osadnictwo
języka
prof. dr J. C z e k a n o w s ki.
Karpatach,
prof. dr Stefa:1
w polskich
rumuńskiego,
prof. dr D. K
l'
a n d ż a l o v.
Ii
�514
515
4. Sprawozdanie
dr R. S t o pa.
z udziału
w Kongresie
nauk
w Filadelfii,
doc.
godz. 12: 5. Folklor
podhalański
w
literaturze,
prof.
dr
Julian
Krzyżanowski.
6. Stan badań folklorystycznych
w Czechosłowacji,
dr J. D a mborsky.
7. Dyskusja.
godz. 16: 8. Problemy językowe Podhala, mgr Z. G o ł ą b.
9. Folklor muzyczny Podhala i jego stosunek do muzyki innych
narodów
kręgu karpackiego,
mgr W. K o t o ń s k i.
10. Dyskusje.
28.IX.1956
(piątek)
godz. 9. 1. Badania
nad kulturą
Podhala
w latach
1951-1955, mgr
L N i z i ń ska.
2. Hodowla
w tradycyjnej
kulturze
Podhala,
mgr Bronisława
K o p c z y ń s k a - J a w o r ska.
3. Wytwórczość
rzemieślnicza
na
Podhalu,
mgr
Anna
Z a m b r z y c k a.
4. Handel wiejski na Podhalu, dr A. K o wal s k a - L e w i c k a.
godz. 12: 5. Stan prac nad Pasterstwem
Podhala,
prof. dr Włodzimierz
A n t o :l i e w i c z.
6. W sprawie międzynarodowych
badań etnograficznych
w Karpatach, prof. dr Roman R e i n f u s s.
7. Dyskusja.
godz. 17: 1. Odczytanie protokółu z XXX Walnego Zgromadze:lia w Warszawie.
2. Sprawozdanie
finansowe
i Komisji Rewizyjnej
doc. dr
F. Wok r o j.
3. Sprawozdanie
z prac Zarządu za okres 1953-195'6 r. prof. dr
J. G a j e k.
4. Dyskusja. Udzielenie absolutorium.
5'. Wybór nowego Zarządu.
6. Preliminarz
na rok 1956.
7. Podsumowanie
obrad Konferencji
Podhalańskiej.
8. Zamk:lięcie
XXXI
Walnego
Zgromadzenia
i Konferencji
Podhalańskiej.
XXXI Walne Zgromadzenie
Polskiego
Towsrzystwa
Ludoznawczego
otworzył Prezes PTL, prof. Gajek, dziękując gospodarzom
za zorganizowanie <!:jazdu. Następnie powitał gości z Czechosłowacji,
delegatów Polskiej Akademii Nauk prof. prof. Doroszewskiego, Olszewicza, p. Kojdecką,
mgr Rudnicką, delegatów IHKM - doc. J. Pazdura, po czym przekazał
zjazdowi
pozdrowienia
prof. Wakarelskiego,
który
nie mógł przybyć
na zjazd.
Przewodniczył
prof.
dr J. Czekanowski:
protokołowali:
A. Glapa
i Z. Staszczaków:1a. Do Prezydium weszli: prof. prof. Antoniewicz, Mjartan, Nahodil, Chitimia, Zborowski,
Znamierowska-Priifferowa,
Reinfuss.
Prof. J. Z b o r o w s k i wygłosił odczyt inauguracyjny
pt. Z historii badań. etnograficznych
na Podhalu (w druku).
P. A. Zaremba z Kielc powitał gości czechosłowackich
w imieniu artystów ludowych i wręczył im ludową ceramikę,
Z kolei dr J. M jar t a:l podziękował za serdeczne przyjęcie delegacji
z CSR, a następnie wygłosił odczyt pt. Stav etnograjickych
vyskumov
na
okoli
Tatier.
Dyskusja:
Prof. C z e k a n o w s k i w nawiązaniu
do ref. dr Mjartana
wyraził
żal, że referent
pominął omówienie badań antropologicznych,
zapytuje,
jak pod tym względem wyglądają płd. zbocza Karpat; są bowiem wiadomości z Moraw, które wskazują na to, że szlak płd. podgórza jest starszy.
Prof. P r ii f f e r o w a pyta, czy w Czechosłowacji
są prowadzone badania atlasowe i jak daleko są one zaawansowa:1e. Stwierdza, że ref. dr
Mjartana
był cenny i ciekawy, m. in. oświetlił prace naszych sąsiadów.
Prof. C z e k a n o w s k i nawiązując do ref. prof. Zborowsldego stwierdza, że referat stanowi ważną pozycję w historii etnografii Podhala, który
to dział, jak dotąd, nie posiada bogatej literatury.
Prof. A n t o n i e w i c z zapytuje jakie badania są prowadzone :la terenie ściśle tatrzańskim,
dotyczące pasterstwa
wysokogórskiego
(organizacji
szałasu, zagadnienia
migracji itp.) podkreśla,
że chodzi mu o najnowsze
zdobycze, ponieważ starsze badania' i ich wyniki zna z literatury.
Prof. M jar t a n odpowiadając
dyskutantom
stwierdził, że w referacie
swoim pominął problem antropologiczny,
ponieważ zdaje sobie sprawę, że
wY:1iki z tego zakresu są jeszcze skąpe. W odpowiedzi prof. Priifferowej poinformował,
że CA V przystępuje
właśnie do zorganizowania
prac
atlasowych, w tym celu zaprasza prof. Gajka, który w wykładach i seminariach zaznajomi ich z metodami PAE, co będzie stanowiło zaczyn prac
atlasowych
w CSR. Prof. Mjartan
w odpowiedzi prof. Antoniewiczowi
stwierdził, że w CSR istotnie prowadzą obecnie badania nad pasterstwem
wysokogórskim,
mają już gotową monografię, która :1iebawem ukaże się
drukiem. Będą również drukowali pracę polskiego autora, a mianowicie
prof. W. Szafera. Jeśli chodzi o systematyczną
pracę z Podhala będzie gotowa w przyszłym roku.
Prof. R. R e i n f u s s podkreślił, że w badaniach etnograficznych
Zakarpacia prowadzonych
przez :1aszych sąsiadów, aczkolwiek wykazują oni
duży wachlarz zainteresowań,
brakowało historii osadnictwa. W dalszym
swoim przemówieniu
prof. Reinfuss mówił o trudnościach
i aspektach
etnograficznych
badań dotyczących
osadnictwa,
następnie
poruszył problem kolonizacji :1iemieckiej oraz wpływów spiski-::h.
33'
�516
517
Prof. M jar t a n w odpowiedzi stwierdził, że dwaj młodzi pracownicy
(m. in. asyst. Ondrusz), zajmują się historią osadnictwa, ale jak dotąd nie
mają jeszcze pełnych wyników. W dalszym ciągu dr Mjarta:l stwierdził,
że niewątpliwie kolonizacja niemiecka wywarła pewien wpływ, ale dopóki
nie zakończą badań nad grupami narodowościowymi,
nie mogą rozpocząć
innych prac, ze względu :la brak pracowników.
W czasie obrad popołud:liowych
przewodniczył
prof. dr R. Reinfuss,
protokołowali: A. Łyszczówna i B. Garyga.
W zastępstwie nieobecnego prof. dr K. D o b r o w o l s k i e g o referat
Kultura
Podhala, jej drogi rozwoju i przyszłość odczytał mgr T. Pietraszek.
W dyskusji nad referatem
prof. R. R e i n f u s s stwierdził, iż referat
prof. Dobrowolskiego aczkolwiek ciekawy i teoretyczny, mało jest związany z tematyką Podhala. Jednocześnie zaznacza, że dyskusja nad referatem
jest utrudnio:la
ze wzgl~du na nieobecność autora. Mgr J. K m i e c i k
zwrócił uwagę na tendencje anonimowości występującej
w kulturze ludowej Podhala oraz omawia jednocześnie przyczyny jej trwania. P l u c i ń s k i,
T i p e n h a u e r, Z arę b a, w związku z wypowiedzią mgr J. Kmiecika
wypowiadali się na temat a:1onimowości twórców ludowych w odniesieniu
Doc. R. S t o p a zwrócił uwagę, że a:lonimowość \V literaturze ludowej jest
do różnych regionów Polski. Prof. R. Reinfuss zwrócił uwagę na przykładzie wsi Wołosate w Bieszczadach, jak duży wpływ wywierają
czynniki
fizjograficzne na rozprzestrzenianie
i zachowanie się faktów kulturowych.
czynnikiem wpływającym
dodatnio na dość wierne zachowanie pewnych
treści. Mgr P i e t r a s z e k wyjaśnił, że sprawa anonimowości w kulturze
Beskidu wiąże się przede wszystkim z zachowaniem
autorytetu.
JednoczeŚ:1ie podkreślił, że referat prof. Dobrowolskiego jest próbą teoretycznego
ujęcia kultury ludowej Podhala i Beskidu.
Z kolei dr O. N a h o d i l wygłosił referat Prezitky velkorodiny
u Bojkov a Lemkov
na vychodnom
Slovensku.
W dyskusji prof. J. C z e k a n o w s k i omówił szczegółowo formy wielkiej rodziny, występujące
na obszarze Słowiańszczyzny,
ze szczególnym
podkreśleniem
rozkładu
wielkiej
rodziny u Wielkorusów.
JednoczeŚ:lie
omówił rolę kobiety w wielkiej rodzinie. Prof. W. H e j n o s z podkreślił
znaczenie tego typu badań dla historii prawa. W szczegółowej analizie
omówił rolę wspólnego ogniska jako jednego z czynników podtrzymujących
trwanie wspóboty
wielkiej rodziny. Prof. J. G a j e k zwrócił uwagę, że
sprawa badań nad podatkiem, zw. podymne, nie jest łatwa, ponieważ nie
zawsze zostaje uchwycona funkcja pieca piekarskiego pozbawionego paleniska. W zakończeniu wypowiedzi podkreślił przejrzystość konstrukcji referatu dr Nahodila, zwrócił uwagę :la analityczne ujęcie, które pozwala na wysnucie wniosków ogólnych. Mgr P i e t r a s z e k przytoczył przykład trwania reliktów wielkiej rodziny we wsi Pcim, pow. Myśle:lice. Mgr B. B a z i ń s k a podała analogiczny przykład ze Spisza. Prof. J. C z e k a n o w s k i
na konkretnym
przykładzie omówił sprawę funkcji członków wielkiej rodziny, która mimo jej rozpadu trwała nadal. Prof. R. R e i :1f u s s podkreślił, że referat dr Nahodila był bardzo interesujący,
jednocześnie zaznaczył, że na obszarze Łemków i Bojków nie stwierdził nawet w tradycji
trwania wielkiej rodziny, omawiając jednoczehie
przyczyny jej występowania na obszarze Słowacji. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny niewystępowania
wielkiej rodziny na Łemkowszczyżnie.
Jed:locześnie
wskazał na przyczyny degeneracji wielkiej rodziny jako formy organizacji życia.
W drugim dniu obrad przewodniczył prof. J. Zborowski, protokołowali:
H. Bittnerówna
i T. Wróblewski.
Na wniosek prof. J. Gajka wybrano
członków komisji-matki,
oraz komisji wnioskodawczej,
po czym prof.
J. C z e k a n o w s k i wygłosił referat Poclhale w świetle antropologii.
Prof. S. N o s e k wygłosił referat Najstarsze
osadnictwo
w polskich
Karpatach.
Prof.
w
Dymitr
Kra
n d ża l ov
wygłosił
referat
Rumuńskie
wpływy
Karpa,tach.
Doc. R. S t o p a złożył sprawozdanie z udziału w V MiędzY:larodowym
Kongresie Nauk Antropologicznycąh
i Etnograficznych
w Filadelfii w dn.
1--9. IX. 1956 r.
W dyskusji: dr O. G a j k o wazapytała
czy polska reprezentacja
na
kongresie Nauk w Filadelfii nie była nazbyt :lieliczna oraz jakie referaty
zostały wygłoszone przez członków polskiej delegacji. Mgr K. P i e t k i ew i c z zapytał, czy Towarzystwo wiedziało o Kongresie Nauk i czy zadeklarowało
swój udział. Prof. J. G a j e k odpowiada, że PTL otrzymało
zaproszenie,
na które wytypowano
delegatów:
prof. K. Moszyńskiego,
M. Zawistowicz-Adamską,
A. Waligórskiego i J. Czekanowskiego. Na pismc>
wysłane w tej sprawie do PAN nie otrzyma:lo odpowiedzi.
Po wyczerpaniu
dyskusji prof. J. K r z y ż a n o w s k i wygłosił referat
Folklor
podhalański
w literaturze
(referat drukowany w "Literaturze
Ludowej'l 1957 z. 1).
Dr Jifi D a m b o r s k y wygłosił referat Stan badań folklorystycznych
w Czechoslowacji
(w druku).
W dyskusji: mgr W. P o m i a n o w s k a postawiła wniosek by Towarzystwo zajęło się także akcją zbieractwa folkloru, oraz utworzyło specjalne
wydawnictwo,
w którym publikowano
by materiały z zakresu literatury
ludowej. Mgr J. K m i e c i k omówił pokrótce program zbiera:1ia folkloru
na Podhalu, oraz podkreślił znaczenie pracy zespołów regionalnych
organizowa:lych przez CPLiA. Prof. J. C z e k a n w s k i podkreślił wielkie
znaczenie pracy prof. Krandżalova,
który zajął się problemem wpływów
rumuńskich
w Karpatach,
szczególnie w dziedzi:lie języka. Prof. Czekanowski stwierdził, że same znaleziska archeologiczne nie mogą dać dostatecznego obrazu osadnictwa w polskich Karpatach, ponieważ odkrycia te
�518
519
są przypadkowe.
W dalszej wypowiedzi omawia mapę grodzisk podaną
przez K. Potkańskiego. Prof. S. ~ o s e k z kolei omó\vił sprawę osadnictwa
wołoskiego
Mgr B. G a w i n stwierdził, że odczuwa się potrzebę utworzenia cza~
sopisma poświęco:1ego literaturze
ludowej, gdzie mogli by drukować swoje
prace liczni twórcy ludowi. Poza tym postawił wniosek o zorganizowanie
przez PTL akademii
dla uczczenia
pamięci .Jana Kasprowicza.
Prof.
M. Z n a m i e r o w s k a - P r li f f e r o \V a w nawiązaniu
do wypowiedzi
mgr W. Pomianowskiej
i mgr B. Gawina stwierdziła, że potrzeba utworze:1ia nowego tytułu wydawniczego
poświęconego
literaturze
ludowej jest
duża, ze względu na narastające
materiały.
W obradach popołudniowych
przewodniczyła
kołowali: H. Gorczyńska, J. Jastrzębski.
prof. K. Adamska,
proto-
W dalszym ciągu dyskusji przedpołudniowej
prof. W. D o r o s z e w s k i
poruszył zagadnienie wpływów języków słowiańskich
na język rumuński
i węgierski, oraz omówił celowość skoordynowania
badań terenowych językoz:1awców z etnografami.
Dr S. F l i z a k zapytał o wyniki wysyłanych
przez PTL ankiet PAE na temat roślin dziko rosnących i leczniczych. Mgr
S. S w irk o z upoważnienia
prof. J. Krzyżanowskiego
poinformował,
że
IBL prowadzi systematyczne
badania tere:1owe nad folklorem ludowym.
Zbiory Instytutu Badań Literackich
są pokażne; w pracach tych odczuwa
się rów:1ież potrzebę koordynacji oraz utworzenia specjalnego miesięcznika,
w którym można by drukować zebrane i wciąż gromadzące się materiały.
Mgr S a d o w n i k poparł wniosek mgr Świrki o utworzenie komisji koordynującej badania nad literaturą
ludową.
Z kolei mgr Z. G o ł ą b wygłosił referat Problemy
językowe
Podhala,
następnie mgr W. K o t o 11 s k i wygłosił referat Folklor
muzyczny
Podhala i jego stosunek do muzyki innych narodów kręgu karpacki.ego. A. Zaręb a wskazał na nawiąza:1ia językowe występujące
na Słowacji i Łużycach. P. P a r y s k i poruszył zagadnienie
badaó terenowych w zakresie
onomastyki
oraz stwierdził
konieczność
prowadzenia
badań porównawczych poza obszarem Polski, szczególnie :1a terenie Słowacji. Prof. M. S ob i e s k i wskazał na powiązania
muzyki Podhala
z muzyką polską na
in:lych obszarach (np. Gór Świętokrzyskich)
oraz stwierdził,
iż referat
mgr Kotońskiego opierał się na materiale zebranym z okolic Zakopanego.
Zdaniem dyskuta:1tów powinien zebrać materiał również i z dalszych okolic Podhala. Miejscowi Górale G ą s i e n i c a i P l u c i ń s k i apelowali
o przeprowadzenie
badań terenowych w zakresie folkloru podhalańskiego,
który ich zdaniem szybko zanika. Dr K u n c w nawiązaniu
do referatu
mgr Kotońskiego omówił m. in. archaiczne
i:Jstrumenty
występujące
na
obszarze Słowacji. Prof. J. M jar t a n omówił zbieżności faktów kulturowych, występujących
zaróvi!1o w kulturze ludowej Polski jak i Słowacji.
Po zakończeniu
drugiego dnia obrad odbył się w sali Morskiego Oka
pokaz góralskich zespołów tańca i pieśni. Pokaz był ciekawą ilustracją
folkloru podhalańskiego.
W trzecim dniu obrad przewod:1iczył doc. dr Adolf Nasz, protokołowali: T. Karwicka i L. Itman.
Referaty wygłosili: mgr L N i z i ń s k a, Badania nad kulturq
Podhala
w latach 1951-1955; mgr B. J a w o r s k a, Hodowla w tradycyjnej
kulturze Podhala;
mgr A. Z a m b r z y c k a, Wytwórczość
rzemieślnicza
na
Podhalu;
dr A. K o wal s k a - L e w i c k a, Handel wiejski
na Podhalu;
prof. W. A n t o n i e w i c z, Stan prac nad "Pasterstwem
Podhala";
prof.
R. R e i n f u s s, W sprawie międzynarodowych
babdań w Karpatach.
W dyskusji dr S. F l i z a k zwrócił uwagę na rentowność hodowli owiec
na Podkarpaciu, która zdaniem dyskutanta niedostatecz:1ie została uwzględdniona w referacie. Prof. J. C z e k a n o w s k i omówił przyczyny zmniejszenia obszaru pastwisk Podhala. Prof. M jar t a n w :1awiązaniu do referatu prof. R. Reinfussa stwierdził, że przedstawiony
projekt formy współpracy jest jego zdaniem bardzo interesujący;
należało by dążyć do jak
naj szybszej jego realizacji
Prof. B. B a r a n o w s k i zwrócił
uwagę na
nawiąza:1ia występujące
w kulturze pasterskiej
Podhala do terenów Mazowsza i Łęczyckiego. Prof. J. P a z d u r podkreślił ważność problematyki
Konferencji
Podhalańskiej,
oraz zaproponował,
aby przyszłe konferencje
poświęcone podobnym zagadnieniom
odbywały się przy szerszym udziale
historyków,
co pozwoliłoby
:1a pełniejsze
ujęcie niektórych
zagadnień
w aspekcie historycznym.
Prof. R. R e i n f u s s stwierdził na marginesie
referatu mgr Zambrzyckiej,
że bardziej celowe byłyby badania obejmujące nie tylko rzemiosło wiejskie, ale i małomiasteczkowe,
większość bowiem wyrobów Podhala jest produkcji miejskiej. Prof. T. S e w e r y n mówił o wynalazczości chłopskiej w rzemiośle Podhala i przytoczył szereg
przykładów.
Mgr A. Z arę b a stwierdził, że referat mgr Zambrzyckiej
nie przedstawił
stanu obecnego rzemiosła:1a
Podhalu. Mgr M. P i e t k i ew i c z zwrócił uwagę, że w referacie należałoby wprowadzić pewną systematykę, przez co autorka uniknęłaby
przypadkowego
zestawienia
rzemiosł. Dr O. N a h o d i I zgłosił wniosek o utworzenie międzynarodowego
pisma "Carpatica"
poświęco:1ego problematyce
karpackiej.
Prof. W. Ż ur o w s k i podkreślił
znaczenie i ważność pracy prof. Wł. Antoniewicza,
związanej z kulturą ludową Podhala.
Po zamknięciu
dyskusji prof. T. Zygler odczytał tekst depesz skierowanych do Prezesa PAN prof. J. Dembowskiego, oraz do Sekretarza
Wydziału I PAN prof. H. Jabłońskiego.
W obradach popołudniowych
przewodniczył
prof. T. Seweryn, protokołowali: K. Antonowiczowa i J. Optołowicz.
Mgr Z. Staszczakówna
odczytała protokół z XXX Walnego Zgromadzenia w Warszawie.
l:
�520
521
W dyskusji nad protokółem prof. S e w e r y n stwierdził brak w protokóle dyskusji
poświęconej
wystawie
sztuki
ludowej
zorganizowanej
w Pałacu Kultury i Nauki. W odpowiedzi dr O. G aj k o w a wyjaśnia, iż
dyskusja odbyła się poza programem
XXX Walnego Zgromadzenia
PTL.
Mrg Judenko wniósł poprawkę
do protokółu w którym mylnie podano:
"Instytut
Zachodni"
zamiast
"Institut
fur
Ostforschung"
oraz
postawił wniosek, aby dyskw:;ja nad wystawą sztuki ludowej została wydrukowana.
Po wniesieniu
jęty w całości.
tych dwu poprawek
protokół
Sprawozdanie
F. Wokroj.
finansowe
Rewizyjnej
i Komisji
z XXX W. Z. został przy-
złożył skarb:1ik
doc.
W dyskusji nad sprawozdaniem
prof. T. S e w e r y n zwrócił uwagę
na szczegółowe
ujęcie
sprawozdania
Komisji
Rewizyjnej,
zdaniem
prof. Seweryna
sprawozdanie
z poszczególnych
działów winni złożyć sami
pracownicy; prof. Wok r o j w odpowiedzi wyjaśnił, że Komisja Rewizyjna postąpiła zgodnie z regulaminem
i przebadała całokształt pracy Zarządu
Głównego PTL. Prof. J. G a j e k podkreślił, że komisja postąpiła zgodnie
z wymaga::liami Polskiej Akademii Nauk. Na temat formy sprawozdania
Komisji Rewizyjnej również zabrali głos: mgr W. Pieikiewicz i mgr K. Judenko.
Z kolei prof. J. G a j e k złożył sprawozdanie
z działal:1ości Zarządu za okres 1953-1956. Towarzystwo
wydrukowało
w okresie trzech lat:
516,85 ark. prac etnograficznych
w 93.138 egz. w następujących
tytułach
wydawniczych:
Lud, Prace
Etnologiczne,
Prace
i Materiały
Etnograficzne,
Archiwum
Etnograficzne,
Atlas
Polskich
Strojów
Ludowych.
Wydawnictwa
te zostały rozprowadzone
nie tylko w kraju wśród członków
Towarzystwa,
bibliotek i pracow::lików naukowych,
ale wysłano je również w ilości ok. 10000 egz. za granicę. Dzięki wymianie wydawnictw
naukowych Towarzystwo
otrzymało w okresie sprawozdawczym
ok. 4800 vol.
wydaw::lictw obcych z biblioteki
korzystało
stale ok. 200 pracowników
naukowych, w tym coraz częściej pracownicy naukowi z krajów sąsiednich.
Prace Towarzystwa
referowane
były w 1954 r. w Akademii Nauk ZSRR
w Moskwie w 195'5 r., w Akademii Nauk NRD, w Berlinie, oraz w Akademii Ved w Pradze i Bratysławie. W dziale prac naukowych Towarzystwa
kontynuowało
prace nad bibliografowaniem,
indeksowa:1iem,
poszukiwania archiwainne
w niektórych
ośrodkach oraz badania terenowe.
Pod względem organizacyj::lym Towarzystwo rozrosło się z 8 do 16 oddziałów, liczących obecnie ok. 1500 członków. Zarząd odbył w okresie
3-letnim 18 posiedzeń, w tym dwie konferencje
naukowe: Sesja Kolbergowska w 1954 r. w Jeleniej Górze oraz Konferencja Podhalańska
w 1956 r.
w Zakopanem. Wydarzeniem
wielkiej wagi w życiu orga:1izacyjnym
Towarzystwa
było XXX Walne Zgromadzenie
PTL w listopadzie
1955 r.
w Warszawie, poświęcone podsumowaniu
osiągnięć Towarzystwa w lO-leciu.
Przeprowadzono
również zmianę statutu
dostosowując
go do obowiązujących norm prawnych.
Walne Zgromadzenie
przyjęło
i zatwierdziło
jednomyślnie
sprawozdanie ustępującego
Zarządu oraz udzieliło mu absolutorium.
Z kolei dokonano
wyboru
nowego Zarządu
na okres 1956-1959 r.
W skład nowego Zarządu weszli: Prof. dr Tadesz Seweryn - prezes PTL.
Prof. dr Józef Gajek - sekretarz generalny.
Na członków Zarządu wybrani zostali; prof. dr WI. Anto:1iewicz, prof.
dr B. Baranowski,
doc. dr J. Burszta, prof. dr J. Czekanowski,
dr Olga
Gajkowa, prof. dr Wojciech Hejnosz, prof. dr Julian Krzyża:1owski, Gustaw Morcinek, doc. dr Adolf Nasz, nacz. mgr. Kazimierz Pietkiewicz,
prof. dr Zofia Podkowińska,
prof. dr Maria Znamierowska - Prufferowa,
prof. dr Roman Rei:lfuss, mgr Maria Suboczowa, prof. dr Kazimierz Zawistowicz - Adamska i dr Anna Kowalska - Lewicka. Zastępcy członków:
doc. dr Franciszek Wokroj, mgr Tadeusz Wróblewski.
Komisja
Rewizyj:1a:
prof. Juliusz
Zborowski,
dr Tadeusz Delimat,
prof. Tadeusz Zygler. Zastępcy, mgr Mariana Turczynowiczowa,
prof. dr
Adam Wanke.
Sąd koleżeński:
doc. Józef Ligęza, doc. dr Andr2lej Waligórski,
dr.
Ignacy Kużniewski. Zastępcy: mgr Halina Bittner, mgr Witold Armon.
Po wyborze nowego Zarządu Cz. S t a n k i e w i c z odczytał preliminarz na rok 1957, który został przez Walne Zgromadzenie
zatwierdzony.
Z kolei przewodniczący
komisji wnioskodawczej
prof. T. Z y g l e r
przedstawił
szereg
w::liosków
zgłoszonych
przez uczestników
Zjazdu,
które
XXXI
Walne
Zgromadzenie
po przedyskutowaniu
zatwierdziło.
Są to następujące
wnioski:
o utworzenie
międzynarodowego
czasopisma
poświęconego
problematyce karpackiej
- kontynuacja
dawnego czasopisma "Carpatica",
na ::10wych podstawach
naukowych;
o reaktywowanie
"Ludu Słowiańskiego",
o przystąpienie
do Międzynarodowej
Unii Nauk Antropologicznych
Etnograficz:1ych w celu pogłębienia kontaktów
naukowych,
o podjęcie i kontynuację
wydawnictwa
"Biblioteka
dziejów i kultury
wsi";
w sprawie zagwarantowania
udziału etnografów w Wydziałach kultury,
domach kultury, świetlicach i zespołach;
o ściślejszą współpracę
z instytucjami
zajmującymi
się rękodziełem
i sztuką ludową;
o przejęcie druku wydawnictwa
"Lud" przez Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze;
o zorganizowanie
XXXI Wal:1ego Zgromadzenia
w Szczecinie;
o powołanie
do grona członków honorowych
Polskiego Towarzystwa
l
t
!
fI I
I.
I
l
1",
i,
�522
Ludoz:1awczego gości z CSR: prof. Jana Mjartana z Bratysławy dr O. Nahodila z Pragi, prof. D. Krandżalova i dr Damborskyego z Olomouca.
Wnioski te zostały kolejno przez Wal:1e Zgromadzenie przegłosowane.
Podsumowując
na zakończenie obrady konferencji Podhalańskiej
prof.
J. C z e k a n o w s k i stwierdził, że konferencja
była niezwykle owocna,
omówione zostały real:1e osiągnięcia dotyczące ludowej kultury Podhala.
Do osiągnięć konferencji należy m. in. jej wysoki poziom oraz wysunięcie
tez o konieczności prowadzenia międzynarodowych
badań etnograficz:lych
w Karpatach, która to sprawa przewinęła się w czasie konferencji zarówno w referatach jak i głosach dyskusji.
XXXI Walne Zgromadzenie i Konfere:1cję Podhalailską
zamknął prof.
Tadeusz
Sew er yn
dziękując
członkom
Oddziału
Zakopiańskiego,
a szczególnie prof. J. Zborowskiemu, mgr. E. Starek, mgr H. Sredniawie,
mgr W. Jostowej za prace zwiąZ<ll1e z przygotowaniem
zjazdu, gościom
z Czechosłowacji oraz uczestnikom Zjazdu za czyn:ly udział w obradach.
W dniu 29. IX. odbyła się etnograficzna
wycieczka
do Chochołowa
i Zubrzycy Górnej, w czasie której omówiono charakterystyczne
cechy
budownictwa
podhalańskiego.
W wycieczce udział wzięło 82 członków.
Zofia
Staszczakówna
BILANS
Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego
z dnia 31 grudnia 1955 r.
�525
BILANS
POLSKIEGO
z d:lia 31
TOWARZYSTW A L UDOZN AWCZEGO
grudnia 1955
AKTYWA
PASYWA
1. Ruchomości
Drobne sprzęty
63.929,87
7.661,91
2. Biblioteki - Centrali i Oddz.
3. Kasa - Centrala
Oddz. Jelenia Góra
Katowice
Kraków
Limanowa
Lublin
Łódź
Mszana Dolna
Olsztyn
Poz:1ań
Toruń
Warszawa
Wrocław
Wałbrzych
Zakopane
Koło Łask
Kasa Wydawn.
4. Banki NBP Poznań
Lublin
Łódź
Olsztyn
Toruń
PKO Kraków
286.192,49
374,22
0,04
244,10
380,95
208,189,53
244,85
74,88
151,40
271,75
495,94
473,60
529,45
547,05
5',97
300.64,27
I
I
j
I
I
i
I
'f
4.556,-
3.869,93
2.147,46
18,22
1.150.99,75
3.054,99
I
10.340.33
75.905,91
9.362,28
476,30
d,
27.205,97
522.380,30
72.101,85
50.208,78
1.190.551,9li
31 grudnia
18.135,22
I
Dostawcy
Rozliczenia z pracownikami
Rozliczenia z współpracownikami
Surowce (papier)
Gotowe wydaw:1ictwa
Różnica kalkulacyjna
Wydawnictwa
nieukończone
Wrocław,
56.410,40
895.610,28
135.644,04
1.253,75
83.489,10
Fundusz amortyzacyjny
Fundusze własne z d:1ia 31. XII. 19M
Wzrost majątku Towarzystwa w 1955 r.
Odbiorcy
Dostawcy
Rozliczenia z pracownikami
Rozliczenia z współpracownikami
'I'
5. Odbiorcy
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
71.591,7a
1955 r.
Czesław
Stankiewicz
Księgowy:
1
1.190.551,96
Doc.
dr Franciszek
Skarbnik:
Wokroj
�"526
527
RACHUNEK
WYNIKOW
za rok 1955
Straty
1. Wydatki działu popularyzacji
wiedzy
2. Wydatki działu naukowego
3. Rozchody wydawnictw
- członkom
4. Koszt własny sprzedanych
wydaw:lictw
5. Rabaty udzielone
6. Podatek obrotowy
'7. Zwiększenie
funduszów własnych
94.204,25
125.378,72
14.671,10
282.606,27
132.091,81
6.244,46
135.644,04
STATUT
POLSKIEGO
I.
NAZWA,
TOWARZYSTWA
CHARAKTER
PRAWNY,
Stowarzyszenie
ceniu PTL.
Z Ysk i
330.000.7.650,444.294,65
7.690,1.205.-
Księgowy:
'Wrocław,
31 grudnia
nosi nazwę "Polskie
Towarzystwo
TEREN
DZIAŁANIA
Towarzystwo
Ludoznawcze"
w skró-
jest osobą prawną.
§ 3
Siedzibą
Zarządu
Głównego
Towarzystwa
Skarbnik:
Doc. dr Frailciszek
Wokroj
Stankiewicz
I
§ 2
790.840,65
Czesław
SIEDZIBA
§ 1
790.840,65
1. Subwencja PAN
2. Inne subwencje
3. Sprzedaż wydawnictw
4. Składki
5'. Inne wpływy
LUDOZNAWCZEGO
§
Terenem
Ludowej.
1955 r.
działalności
Towarzystwo
Zarząd Główny.
Towarzystwa
może zakładać
jest m. Wrocław.
4
jest obszar Polskiej
oddziały
Rzeczypospolitej
w miejscowościach,
które
określi
§ 5
Towarzystwo
używa pieczęci okrągłej z napisem w otoku: "Polskie Towarzystwo Ludoznawcze"
oraz w środku: "Zarząd Główny we Wrocławiu"
lub "Oddział w .
l
II,
CELE
I DZIAŁALNOŚC
§ 6
Celem Towarzystwa
jest szerzenie i pogłębianie
tury ludowej, prowadzenie
badań etnograficznych
wiedzy o rozwoju kuli pokrewnych
nad lu-
�528
529
dem polskim
tych badań.
innymi,
rozpowszech:lianie
§
popularyzowanie
wyników
S
0. przYjęciu członkc. z·.;vyczajnego i nadzwyczajnego
decyduje Zarad
przypadku decyz]] odmownej Zarząd Główny zawiadamia o tym ka~dyaata w cIągu 2 tygodni od powzięcia tej decyzji.
':v
7
Do osiągnięcia swych celów Towarzystwo
dąży przez:
a) organizowanie
zgromadzeń, odczytów, pogadanek i wykładów;
b) zbieranie wszelkich materiałów
i wiadomości
dotyczących
kultury
ludowej;
Nowoprzyjęty
nego o przyjęciu.
i zakładanie
księgozbiorów
et:lograficznych
CZŁONKOWIE
TOWARZYSTWA,
§
Towarzystwo
składa
a) zwyczajnych,
b) nadzwyczajnych,
c) honorowych.
d) korespondentów.
ICH
PRAWA
oraz otacza-
I OBOWIĄZKI
8
się z członków:
opłaca
składki
od daty
decyzji
Zarządu
Głów-
Godność członka honcrowego Towarzystwa
nadaje Wabe Zgromadzenie - na wniosek Zarządu Głównego - osobom. które położyły wybitne
zasługi na polu ludoz:laws:wa.
Członkowie honorowi korzystają
ze wszelkich
nych, natomiast nie opłacają składek.
e) utrzymywanie
kontaktu
z pokrewnymi
stowarzyszeniami
naukowymi w kraju i za granicą;
f) prowadzenie
działalności
wydawniczej
w zakresie etnografii i nauk
pokrewnych;
g) inicjowanie
i zakłada::J.ie kół i kółek wśród młodzieży i dorosłych
(przy szkołach, zakładach
pracy, świetlicach,
klubach,
domach kultury,
organizacjach
społecznych itp.).
III.
członek
§ 12
c) rozpowszechnianie
i popularyzowanie
zebranych
materiałów
i wiadomości o kulturach
ludowych za pośrednictwem
wydawnictw
własnych
oraz innych pism;
d) inicjowanie
nie ich opieką;
11
praw
członków
zwyczaj-
§ 13
~~ażdemu członko""i
jJrzysługuje
prawo:
~) brania czynnego udziału we wszelkich zebraniach ogólnych, zjazdach
nallJ;:owych. odczytach,
-''''ykładach i wycieczkach
organizowanych
przez
Towarzystwc' :
i biernego
(
b) korzystania
z czynn"go
władz Towarzystwa;
I
c) korzystania
mocy naukowych,
I
d) otrzymywania
wydawnictw
przez Zarząd Główny.
I!
prawa
\vyborczego
do wszystkich
z urządzeń kulturalnych,
biblioteki, materiałów
znajduj1icych się w dyspozycji Towarzystwa;
Towarzystwa
i po-
:1a warunkach
ustalonych
Członkowie
nadzwyczajni
wykont,ją
swe uprawnienia,
w punktach
a) i b) za posred:1ictwem
swych UpOważnionych
cieli.
wymienio:le
przedstawi-
§ 9
§ 14
Członkiem
nadzwyczajnym
Towarzystwa
może zostać osoba prawna
osoba fizyczna, którą interesują
cele Towarzystwa.
Ka:ldydat składa deklarację
o przystąpieniu
do Towarzystwa.
Deklarację zatwierdza Zarząd.
§ 10
'Członkiem nadzwyczajnym
Towarzystwa
może zostać osoba prawna,
zgłaszająca gotowość współpracy z Towarzystwem
w realizacji jego celów.
Du obmviązków
człcnka
należy:
a) przestrzeganie
postanowień
tych przez władze Towarzystwa;
.
b) br~nie
:zynnego
Je::go zamierzen;
ej regularne
m;';:.di2nie:
c;) popieranie
34 ..Lud",
t. XLIV.
opłacanie
udziału
w pracach
składek
wydawnictw
Statutu
rocznych,
Towarzystwa.
oraz
wszelkich
Towarzystwa
ustalonych
uchwał,
oraz
pO:i,if:-
popieranie
przez Wal ne Zgro.
�531
530
oddziałów, bądż też na żądanie Głów:1ej Komisji
2-ch miesięcy od zgłoszenia żądania.
§ 15
Rewizyjnej
-
w ciągu
Członkostwo w Towarzystwie
ustaje:
a) wskutek dobrowolnego ustąpienia,
b) wskutek skreślenia bądź wyklucze:lia,
c) wskutek śmierci.
§ 16
Oświadczenie
o wystąpieniu
członek pOW1:llen skierować do Zarządu
Głównego lub do zarządu oddziału, w którym jest wpisany.
Ustąpienie
nie zwalnia członka od obowiązku
uiszczenia wszystkich
zaległych składek.
§ 17
Zarząd Główny zawiadamia o czasie, miejscu i porządku dziennym Walnego Zgromadzenia wszystkich członków i zarządy oddziałów przynajmniej
na 2 tygod;1ie przed terminem.
Jeżeli przedmiotem
obrad ma być zmiana Statutu - przy zawiadomieniach należy podać treść projektowanych
poprawek.
Skreślenia
z listy członków doko:1Uje Zarząd Główny na wniosek zarządu oddziału w przypadku
zalegania ze składkami członkowskimi przez
przeciąg jednego roku.
Wabemu Zgromadzeniu przewodniczy prezes lub jeden z wiceprezesów,
lub inna osoba wybrana przez Zarząd Główny.
Wykluczenie członka z Towarzystwa
następuje na mocy uchwały Walnego Zgromadzenia
na wniosek Zarządu Głównego w przypadkach:
a) prawomocnego
wyroku
Sądu Państwowego
za cZy:ly nieetyczne
i wrogie Państwu;
b) działania na szkodę Towarzystwa;
c) popełnienia czynu nieetycznego lub postępowa:lia
ubliżającego godności członka stowarzyszenia
naukowego.
NACZELNE
WLADZE
TOWARZYSTWA
§ 19
Naczelnymi władzami Towarzystwa
a) Walne Zgromadze:lie,
b) Zarząd Główny,
c) Główna Komisja Rewizyjna,
d) Sąd Koleżeński.
Walne
§ 22
§ 23
§ 18
IV.
§ 21
są:
Zgromadzenie
§ 20
Walne Zgromadzenie
może być zwyczajne lub nadzwyczajne.
Zwyczajne Walne Zgromadzenie
zwołuje Zarząd Główny raz do roku.
Nadzwyczajne
Walne Zgromadzenie
zwołuje zarząd główny z własnej
inicjatywy,
albo na pisemne żądanie 1/~ członków lub połowy zarządów
Do kompetencji
Walnego Zgromadze:lia
należy:
a) wybór członków Zarządu Głównego, Głównej Komisji Rewizyjnej
Sądu Koleżeńskiego;
b) ustalanie wysokości składek członkowskich;
c) zatwierdzanie
bilansów i sprawozdań Zarządu Głównego, oraz udziela:lie absolutorium
ustępującemu
Zarządowi Głównemu na wniosek Głównej Komisji Rewizyjnej;
d) ustalanie planu pracy i budżetu na okres r:astępny;
e) nadawa:1ie
godności członków
honorowych
na wniosek Zarządu
Glównego,
f) decydowanie
w sprawach wniosków Zarządu Głównego i Głównej
Komisji Rewizyjnej
oraz wniosków członków, zgłoszonych zgodnie z postanowie:liami
§§ 24 i 25;
g) decydowanie o obciążeniu, zbyciu lub nabyciu :lieruchomości;
h) wykluczanie
członków na wniosek Zarządu Głównego;
i) ZHliap.a statutu:
j) rozwiązanie
Towarzystwa.
§ 24
Wnioski na Walne Zgromadzenie
powinny zostać przesłane na piśmie
do Zarządu Glównego przynajmniej
:la 10 dni przed terminem Walnego
Zgromadzenia.
Wnioski, zgłoszone pc> upływie tego terminu,
lub zgłoszone dopiero
w czasie obrad, mogą być przedmiotem obrad i zostać uchwalone tylko ja:<o
wnioski nagłe - o ile za ich :lagłośdą wypcwie się prąn:ljmniej
2/3 obec-
�532
nych. '''''nioski
lub obciążenia
rzystwa.
533
:-Jagłe nie mogą dotyczYl: zm:,;;;y 8tatdu,
nabychL zl;ycia
nieruchomości.
rozwi'1zania
oddziału
i ruz\'. ifjZfl:-Ji" TOIVcl§ 25
§ 30
Zarząd Główny wyłania
spośród swoich członków
skład którego wchodzq: prezes, 2·--3 wiceprezesów,
i skarbnik
oraz ich zastępcy.
·.V
Wnioski
dotyczące
wył:1cznie
spo,;'!bu
prG\vadzeni,~
Obi·."d lub systemu głoso\vania
\voln0 zgłaS?H(:~ pc;.:;:.<. l~(_.L..~ncJ_'--':~ mÓ\i.'{~.:·,·.·:. j)f.:n \.\"r;;(J.'ik:
formalne. W:'iioski forn1alne prl'2Y":;jCii;iJ~'?,t.:('>·
p,c;~:;.';:: poet ?\',ISC",I,.'<).', :.: ;:::n,y'·c'r.miast
sowaniu
po zgł:>szeniu:
uchwały
zapadaj:-!
z\vykl;:~
'.V!(;}c:.:.z'..}.,~;.,~ glu ..::()\v, \,,' !.:~ło-
jawnym.
Spośród swych pozostałych
dawnictw
i w miarę potrzeby
dzi:1 działalności.
Uchwały \Valnego Zgrmn<ldzęlJi",
L".vo1';.n"s,; p~:,;.w:.cl'C\'.:o. '"1 pr,1 '.·..(,inOCne bez względu na liczbq ()b2C~1~'ch czionko~,\,' ._- .;e,>:' ii prlt:pi.,y :iinil::.isz2~o
Statutu
nie stanowią
l::i3czc·,j.
'Iv" przypadku
potr;'~=2by 1\:",.:al:nkc;,\,~lne5
1:C'2~):·' uhu~~;~.",'C"!--, () j1>:.\V p,ll,;r'I':szym terminie
WCllner;o
Zgron1~~dl("::liH nil;' 7.:":.~rl.l'~ SJ; \\<~"n!,:,.r.::.'~,:;:~ii1o'")(~
członków,
Zarząd Główny z\'Ii,.duje w pnE.,·:'~Ęu FJ ci':l pCl'.v,·rdTI'" "V"lnc,
Zgromadzenie,
którego uchw"ly s'1 prawomonC2 iJez w£gl"du fl" Jiczb,; ob,:cnych.
członków Zarządu wybiera redaktorów
innych kierowników
poszczególnych
wydzie-
W przypadku.
gdy miejsce
członka
Zarządu
zostanie
opróżnione
w okresie
między
jednym,
a drugim
Walnym
Zgromadzeniem,
Zarząd może dokooptować
nowego członka. Kooptacja
ta musi zostać przedstawiona
do zat-,vierdzenia
najbliższemu
Walnemu
Zgromadzeniu.
§ 32
Zebrania
~ 27
Zarządu Głównego odbywają
się przynajmniej
raz na kwartał.
miejscu i porządku
dzie:mym
zebrania
zawiadamia
członków
Zarządu
prezes lub jeden z wiceprezesów
albo z ich upoważnienia
sekretarz generalny
lub jego zastępca.
O terminie,
gł()~ó\\' _..
S 28
Glosowanie
we wszystkich
sprawceh
odbywa
się jawnie;
lV"'y,iątkiem
glosowania
w sprawie wyboru członków' do wladz Towar7.ystwH, które odbywa się tajnie.
Przewodniczący
zarządza
tajność glosowania
w każoe.i sprawie.
jeż'd i
został zgłoszony
laki wniosek
i wypowiedziała
się Z:.l ni:n !,f, ob<:cnych
uczestników
Walnego Zgromadzenia.
Zarząd
Zarządu,
generalny
§ 31
§ 26
Uchwały Walnego Zgromad,ć,mirl ;>'p';daj" zwykJą \,,'ięksL')~ci'i
jeżeli przepisy
nini.C'jsl.ego Statutu
ni,~ stanowią
inRcze.i.
W razie równości glos ów rozstrzyga
głos pr;~ewodGiczącego.
Prezydium
sekretarz
Główny
§ 29
Zarząd Główny składa się z prezc;sa, sekretarziJ
generahego,
14 członków i 2 zastępców,
wybranych
przez Walne Zgromadzenie
na prleciqg
trzech la t.
Do ważności
uchwał Zarządu
Głównego
niezbędna
jest obecność przynajm;1iej 3 członków Prezydium,
w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów,
oraz 3 członków
Zarządu
Głównego,
nie wchodzących
w skład
Prezydium.
!i 33
Do kompetencji
Zarządu
Głównego
należy:
a) reprezentowanie
Towarzystwa
na zewnątrz;
b) kierowanie
całokształtem
działalności
tutem i uchwałami
Walnego Zgromadzenia;
Towarzystwa
zgodnie
ze Sta-
cj przyjmowanie
członków oraz przygotowywanie
wniosków
w sprawie
mianowania
członków
honorowych,
skreślanie
lub wykluczanie
członków;
. d) podejmowanie
uchwał w przedmiocie
kupna, sprzedaży
i obciążenia
nieruchomości;
przyjęcia
zapisów
e) zarządzanie
dżetu :la następny
układanie
planu
f)
pracy
składanie
i budżetu;
majątkiem
Towarzystwa,
okres obrachunkowy;
Walnemu
Zgromadzeniu
sprawozdań
i darowizn,
pracy
z wykonania
i buplanu
�535
534
§ 37
g) wydawa:1ie regulaminów
i instrukcji
wewnętrznych
Towarzystwa,
h) mianowanie
przewodniczących
sekcji naukO\vych i innych;
i) powoływanie delegatów lub komisji dla specjalnych zadań:
j) tworzenie, łączenie, rozwiązywanie
i likwidacja oddziałów Towarzystwa, nadzorowa:1ie
ich działalności
oraz rozstrzyganie
skarg i zażaleń
przeciw zarządom i zgromadzeniom
oddziałów;
k) obniżanie
składek
rocznych,
niektórym
członkom
lub całkowite
zwalnianie od ich płacenia na wniosek Zarządów Oddziałów;
l) przyjmowanie
i zwalnianie płatnych pracowników
Towarzystwa
oraz
określanie ich obowiązków i poborów;
m) zatwierdzanie
nowoprzyjętych
członków przez Oddziały PTL *
Ponadto do kompetencji
Zarządu Głównego należą wszystkie sprawy,
niezastrzeżone
innym władzom Towarzystwa.
§ 34
Organem wykonawczym
Zarządu Głównego jest Prezydium, które załatwia wszelkie sprawy, przekazane
przez Zarząd Główny.
Do ważności uchwał Prezydium
potrzebna
jest obecność 4 członków,
w tej liczbie prezesa lub jednego z wiceprezesów, oraz sekretarza generalnego lub jego zastępcy, a w sprawach
finansowych
również
obecność
skarbnika lub jego zastępcy.
Uchwały Prezydium
zapadają zwykłą większością głosów.
i
!
Do kompetencji Głównej Komisji Rewizyjnej :1ależy kontrola nad prowadzeniem przez Zarząd Główny spraw gospodarczych
i rachunkowości,
a w szczególności:
a) sprawdzanie
kasy, inwentarza,
ksiąg i dokume:1tów rachunkowych
Towarzystwa;
b) sprawdza:1ie
zgodności
wydatków
z przeznaczeniem
funduszów,
z których wydatki zostały dokonane;
c) badanie dochodów i wydatków
z punktu
widzenia ich celowości
i osiągniętych wyników;
d) składanie Walnemu Zgromadzeniu wniosków, opartych na wynikach
kontroli.
Ponadto Głównej Komisji Rewizyjnej
przysługuje
prawo kontrolowania gospodarki oddziałów.
§ 38
Główna Komisja Rewizyjna obowiązana jest sprawdzić gospodarkę Zarządu Głównego przynajmniej
raz na pół roku.
Wyniki badań ksiąg i gospodarki Główna Komisja Rewizyjna ujmuje
w formę protokołów, w których zamieszcza swe spostrzeżenia
i wnioski;
protokoły te powinny zostać podane do wiadomości Zarządu Głównego.
Dokonanie kontroli zaznacza też Komisja Rewizyjna w księdze kasowej
swymi podpisami.
Główna Komisja Rewizyjna może zlecić wykonywanie
poszczególnych
funkcji jednemu ze swych członków.
§ 35
Do składania
oświadczeń i podpisywania
w imieniu Towarzystwa
we
wszystkich sprawach, w których nastąpi lub może nastąpić zmiana w majątku Towarzystwa,
wymagane
jest współdziałanie
prezesa lub jednego
z wiceprezesów i skarbnika, lub jego zastępcy, a w pozostałych sprawachwspółdziałanie
prezesa lub jed:1ego z wiceprezesów
i sekretarza
generalnego, lub jego zastępcy.
Główna
Komisja
Rewizyjna
§ 36
Główna Komisja Rewizyjna składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez Walne Zgromadzenie
na okres trzech lat.
Główna Komisja Rewizyjna wybiera ze swego grona przewodniczącego
sekretarza.
Członkami Komisji nie mogą być członkowie Zarządu Głównego.
* Poprawka przyjęta na XXXIII W. Z. zatwierdzona
Nr S. A. I; 11-80-58 przez P.R.N. m. Wrocławia.
w dniu 18. XI. 1958
Sąd
Koleżeński
§ 39
Sąd Koleżeński składa się z 3 członków i 2 zastępców, wybranych przez
Walne Zgromadzenie.
Członkowie Sądu Koleżeńskiego wybierają każdorazowo spośród siebie przewodniczącego
i sekretarza.
Zadaniem Sądu jest rozstrzyganie
sporów, wynikłych między członkami
Towarzystwa
z tytułu ich przynależności
do Towarzystwa.
Sąd działa na
podstawie regulaminu
uchwalonego przez Zarząd Główny.
Od orzeczenia Sądu Koleżeńskiego służy odwołanie do Walnego Zgromadzenia.
V. ODDZIAŁY
TOWARZYSTWA
§ 40
Oddziały Towarzystwa
mogą być tworzone w miejscowościach,
w których skupia się przynajmniej
10 członków Towarzystwa.
Teren działania
oddziału określa Zarząd Głów:1Y.
�536
537
Utworzenie oddziału następuje
:1a podstawie uchwaly Zarządu Głównego. W przypadku
większej ilości członków oddziału lub znacznego rozproszenia terenowego - IN ramach oddziału. mogą być tworzone koła terenowe
w trybie § 48 d).
§ 41
Oddziały zatrzymują
na cele własne 509£ składek członkowskich
oraz
30 % dochodu z zorganizowanych
przez siebie odpłatnych imprez o ile Zarząd Główny nie zdecyduje
baczej.
Pozostałe kwoty zarządy oddziałów
przekazują Zarządowi Głównemu.
W razie rozwiązania oddziłu, jego majątek
zasoby finansowe przechodzą na rzecz całego Towarzystwa.
§ 42
Władzami Oddziału są:
a) walne zgromadzenie
oddziału,
b) zarząd oddziału,
c) . komisja rewizyjna
oddziału.
§ 45
Do prawomocności
walnego zgromadzeDia oddziału, waż:1ości podejmowanych
uchwał
i sposobu głosowania
mają odpowiednie
zastosowanie
przepisy §§ 26, 27 i 28.
Do podj~cia uchwały
o rozwiązaniu
oddziału wymagana
jest większość ~;l głosów przy obecności przynajmniej
połowy członków oddziału.
§ 46
Uchwały walnego zgromadzenia
oddziału muszą \V ciągu 14 dni zostać
podane do zatwierdzającej
wiadomości Zarządu Głównego.
Zarząd Główny może uchylić uchwałę zgromadze:lia
oddziału, jeśli jest
ona niezgodna ze Statutem lub grozi poważną szkodą materialną
lub moralną. Oddziałowi przysługuje
prawo odwołania się do najbliższego Walnego Zgromadzenia.
Zarząd
Walne
Zgromadzenie
Oddziału
oddziału
§ 43
Walne Zgromadzenie
oddziału
zwołuje zarząd oddziału raz na rok.
Nadzwyczajne
zgromadzenie
oddziału zwołuje zarząd oddziału z własnej inicjatywy,
lub na wniosek 1/3 członków oddziału, albo też na żądanie
komisji rewizyjnej
lub Zarządu Głównego.
O miejscu, czasie i porządku
dziennym
zarząd oddziału zawiadamia
członków oddziału przynajmniej
na tydzień przed terminem.
§ 44
Do kompetencji
wabego
zgromadzenia
oddziału należy:
a) wybór członków zarządu i komisji rewizyjnej;
b) uchwalenie planu pracy i budżetu na okres :1astępny, oraz rozpatrywanie i zatwierdzanie
sprawozdań,
rachunków,
dochodów i wydatków za
rok ubiegły;
c) podejmowanie
uchwał w sprawach wniosków komisji rewizyjnej, zarządu oraz wniosków członków, o ile zgłoszono je zarządowi :la piśmie
przynajmniej
na 3 dni przed terminem zgromadzenia,
lub jeśli zgromadzenie uchwali ich nagłość,
dl rozpatrywanie
skarg i zażaleń czło:1ków na zarząd oddziału,
e) załatwianie
innych spraw, powierzonych
przez Zarząd Główny,
f) podejmowanie
uchwał w sprawie rozwiązania
oddziału.
§ 47
Zarząd oddziału składa się z 4 członków i 2 zastępców, wybra:lych przez
zgromadzenie
oddziału na przeciąg dwóch lat. W przypadku
większej liczebności członków Oddziału, zwiększa się odpowiednio
liczba członków
oddziału - w stosunku: 1 członek zarządu na 25 członków oddziału.
Zarząd oddziału wyłania ze swego grona prezesa, wiceprezesa, sekretarza i skarbnika.
§ 48
Do kompetencji
zarządu oddziału należy:
a) kierowanie
całokształtem
działalności
oddziału zgodnie ze Statutem
i uchwałami
Walnego Zgromadzenia
Zarządu Głównego i walnego zgromadzenia oddziału:
b) zarządzanie
zasobami finansowymi
oddziału, układanie planu pracy
i budżetu na okres następny oraz składanie sprawozdań z wykonania planu
i budżetu za okres ubiegły;
c) przyjmo\va:1ie
i zwalnianie
płatnych
pracowników
oddziału
oraz
określanie ich obowiązków i poborów;
d) tworzenie
i rozwiązywanie
kół i kółek terenowych
oraz ustalanie
.ich organizacji i zakresu działania;
e) załatwianie
innych spraw powierzonych
przez Zarząd Główny.
�538
539
§ 49
Vll.
Zebrania zarządu oddziału odbywają się w miarę potrzeby,
jednak niż raz na dwa miesiące.
Do ważności uchwał kO:lieczna jest obecność przynajmniej
zarządu, w tej liczbie prezesa lub jego zastępcy.
Uchwały zapadają zwykłą większością głosów.
Komisja
rewizyjna
ROZWIĄZANIE
nie rzad:!iej
3 członków
oddziału
TOWARZYSTWA
§ 55
Rozwiązanie
Towarzystwa
może być postanowione
tylko na specjalnie
w tym celu zwołanym Walnym Zgromadzeniu.
Do powzięcia uchwały w tym przedmiocie
konieczna
jest obecnoś2
przY:1ajmniej połowy uprawnionych
do uczestnictwa
w Walnym Zgromadzeniu i wypowiedzenie
się za rozwiązaniem
przynajmniej
2/3
obecnych
uczestników Walnego Zgromadzenia.
§ 50
Komisja rewizyjna
oddziału składa się z 3 członków i 1-2 zastępców,
wybranych
przez walne zgromadzenie
oddziału na przeciąg dwóch lat.
Do kompetencji
komisji rewizyjnej
oddziału i trybu jej działania mają
(ldpowiednie zastosowa:1ie przepisy §§ 37 i 38.
Rozwiązanie
§ 56
W razie rozwiązania Towarzystwa
majątek jego przechodzi
tucję, którą określi ostatnie Walne Zgromadzenie.
oddziału
VIII.
PRZEPISY
§ 51
FUNDUSZE,
KSIĘGOWOSC
I ROK
OBRACHUNKOWY
§ 52
Fundusze Towarzystwa
składają się:
a) ze składek członków;
b) z zapisów i darowizn;
e) z subwencji udzielanych przez instytucje państwowe i społeczne;
d) z dochodów z odczytów, wystaw i innych imprez oraz rozsprzedai.y
wydawnictw;
e) z dochodów z majątku ruchomego i nieruchomego.
§ 53
Towarzystwo
prowadzi
księgowość.
§
Rokiem obrachunkowym
54
Towarzystwa
na insty-
KO&COWE
§ 57
Rozwiązanie oddziału następuje
na podstawie uchwały Zarządu Głównego podjętej bądź z własnej inicjatywy, bądź na wniosek Walnego Zgromadzenia oddziału.
VI.
-
jest rok kale:1darzowy.
Statut mmeJszy może być zmieniony uchwałą Walnego Zgromadzenia.
W tym przypadku
stosuje się odpowiednie przepisy § 55.
Statut
rzystwa
zatwierdzony
Ludoznawczego
we Wrocławiu
12 maja
przez
XXX
w Warszawie
Walne
Zgromadzienie
w dniu
1955 r. Nr 902.
Polskiego
Towa-
28. XI. 1955 r. Zarejestrowan'lł
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c239780c90526f0a6d7fa12d0c831de3.pdf
bc29b18e678703cc549156644caf5ee6
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1333
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1231
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.5-6
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
POLSKA A K A D E M I A N A U K
INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXII
Zeszyt 2
WROCŁAW • WARSZAWA
ZAKŁAD NARODOWY
• KRAKÓW • GDAŃSK
• ŁÓDZ
IMIENIA OSSOLIŃSKICH
W Y D A W N I C T W O POLSKIEJ A K A D E M I I
1988
NAUK
�REDAKTOR: WANDA
PAPROCKA
SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ
CZŁONKOWIE RADY REDAKCYJNEJ: [jÓZEF BURSZTA^ MARIA BIERNACKA (PRZEWODNICZĄCA).
FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA. A N N A KUTRZEBA-POJNAROWA,
-SOKOLEWICZOWA
Adres R e d a k c j i : 00-140 Warszawa,
Okładkę projektował
Redaktor
Redaktor
(C' Copyright
hy Zaklíní
Zyta
techniczny
Narodowy
A l . Świerczewskiego
Edward
105
Kostka
Kwiecińska
Maciej S z ł a p k a
im. Ossolińskich
Printed
ZOFIA
-
Wydawnictwo.
Wroclaw 19HH
in Poland
P L I S S N 0071-1861
Zakład Narodowy im. Ossolińskich- Wydawnictwo. Wrocław 1988.
Naklad 920 egz. Objętość: ark. wyd. 15.90, ark. druk. 12+1 wkl.,
ark. A (-16. Papier offset, kl. I I I , 70 g, 70 x 100. Oddano do składania
1988.01.07. Podpisano do druku 1988.07.13. Druk ukończono w sier
pniu 1988. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Zam. 3036/88 K-7.
Cena zl 380,-
MARIA
SZYFELBEJN-
�Prof. dr hab. Kazimierz Dobrowolski
1894-1987
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Anna
Malewska,
Józef
Andrzej
S t u c h l i ń s k i — Semiotyka
strukturalizmu.
Próba
interpretacji
7
Semiotic o f structuralism. A n attempt o f interpretation
37
A n n a R a d z i m i r s k a - P ą k o w s k a — Strój krakowski j a k o strój narodowy
Folk costume from
the
region o f Cracow in the
39
role o f national costume .
Joanna P a r t y k a — Szlachecka silva rerum j a k o ź r ó d ł o do b a d a ń etnograficznych .
64
.
Silva rerum — a source for ethnographical researches
STUDIA
Elżbieta D u s z e ń k o - K r ó l ,
Krzysztof
I
93
MATERIAŁY
H e l l e r — „ P r o k e s " — baza danych o
źródłach
archiwalnych d o t y c z ą c y c h k u l t u r y ludowej K a r p a t Polskich
„ P r o k e s " — a database containing i n f o r m a t i o n on the archives connected with the
folk culture in the Polish Carpathians
Z ŻAŁOBNEJ
Anna
K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Kazimierz
67
95
116
KARTY
Dobrowolski:
teoretyk
kultury,
etnolog,
socjolog. Portret uczonego
121
POLEMIKI
J ó z e f B o r z y s z k o w s k i — Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub (na marginesie pracy
Jadwigi Kucharskiej, K s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej l u d
n o ś c i kaszubskiej okolic Bytowa,
seria A c t a Universitatis Lodziensis. Folia
Etno
lógica, nr 2, Ł ó d ź 1985)
155
Problem b a d a ń etnograficznych Kaszub po raz drugi — Jadwiga Kucharska
. . . .
168
RECENZJE I O M Ó W I E N I A
Gabriel Bonvalot, Przez K a u k a z i Pamir do I n d i i . P r z e k ł a d z francuskiego A n n a
Kotalska, W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986,
ss. 287 — Andrzej Wożniak
Jan
K w a k , O b y c z a j o w o ś ć m i e s z k a ń c ó w miast g ó r n o ś l ą s k i c h w X V I - X V I I I wieku,
Instytut Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. K r o szela, Opole 1986, ss. 63, i l . 9 — Andrzej Wożniak
173
176
�Alexander R a m a t i , A n d the violins stoped playing. A story o f the Gypsy holocaust,
Hodder and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237 - Adam Bartosz
Judith Okely. The Traveller-Gypsies. Cambridge University Press, Cambridge 1983,
ss. 252, tab)., i l . - Andrzej Mirga
Skazki i pesni r o ž d e n n y e v doroge: Cyganskij
i t ł u m a c z . , M o s k v a 1985. ss. 520 — Wojciech
177
180
f o l ' k l o r , E. D r u e , A . Gessler,
Olszewski
oprac.
186
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f31ac286e7286414861c36b24f9dc020.pdf
1fa3f733c7e34804699808a7472df4bf
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1339
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1237
Title
A name given to the resource
Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.155-172
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
O
L
E
M
I
К
I
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I :
1988, z. 2
PL ISSN 0071-1861
JÓZEF BORZYSZKOWSKI
PROBLEM
BADAN
(NA M A R G I N E S I E
KSZTAŁTOWANIE
ETNOGRAFICZNYCH
PRACY
JADWIGI
SIĘ ŚWIADOMOŚCI
LUDNOŚCI
KASZUBSKIEJ
SERIA
KASZUB
KUCHARSKIEJ.
REGIONALNEJ
OKOLIC
I
BYTOWA,
ACTA UNIVERS1TATIS
NARODOWEJ
ŁÓDŹ
1985
LODZIENSIS.
FOLIA ETNOLÓGICA,
NR
2)'
Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji,
gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo
najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym
Pomorza G d a ń s k i e g o - jest
trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy,
przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne
zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu
i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i
innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m
b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule
praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje
w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą
p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk.
D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej
pracy
wynika
m. in.
ze
specyfiki
etniczno-historycznej
„ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń
tego
regionu,
z
żywotności
tzw.
w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile
o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . .
W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c
nych, zwłaszcza
na
Mazurach,
Warmii
i Opołszczyźnie.
zjawisko
trwania
Kaszubów
czy
p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w
politycznych
jest szczególnie interesujący,
a zarazem wymaga pilnych
badań
i
zwiększonej
o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h
opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m
o oryginalności
problematyki
kaszubskiej,
poza
określone
ogólnym
zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny
w
i społeczności
ogólnonarodowym
Kaszub, rozwijającej
procesie r ó ż n o r o d n y c h
jednocześnie
przemian,
swoją
także
specyfikę
i
uczestniczącej
świadomościowych.
Kaszubi
ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego,
zachodzącym
na
kolejnych
(nie t y l k o
niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą
współczesnych)
swoje z a a n g a ż o w a n i e
r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych
1
etapach jego dziejów,
w dążeniu
do
może
bardziej
stworzenia modelowego
w życiu regionu i kraju.
Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u
narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja".
węzłowego
11.
1
„Polska
kultura
�156
POLEMIKI
1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA"
W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ
Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki
nas
regionu i miejsca
lokalnej s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej
w Polsce
warto
interesującego
przywołać
chyba
zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki
polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " .
P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii
choć
niezbyt d o k ł a d n e ,
zawiera n a s t ę p u j ą c e
stwierdzenia: „ K a s z u b i ,
powszechnej,
autochtoniczna
słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan,
grupa
mieszkający
na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o ,
północnej
części
słupskiego
chojnickiego, wschodniej części
i lęborskiego
(Słowińcy). A k t u a l n ą
oraz
w małych
liczbę K a s z u b ó w
bytowskiego, na
enklawach
między
pogranicznych
jeziorami Łebsko
o k r e ś l a się mniej więcej
na
200
ziemiach
a
tys. (brak
Gardno
danych
statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y
one
wskutek
emigracji w X I X w. [ . . . ] W
1919
Polska
otrzymała
wraz
morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący
w granicach
niemieckiego. D o X V I I
Pomorza
Zachodniego
ulegali s t a ł e m u
w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski
ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i
z dostępem
naciskowi żywiołu
(wprowadzony do
i Michałowi
do
ich c a ł o ś ć .
Mostnikowi
kościoła
1583-1664);
pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w ,
p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y
u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją
Do
ich
przetrwania
przyczyniła
mowę
się w
Pomorze
Gdańskie
(Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i .
XIX i XX
w.
społeczna,
polityczna i literacka
d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego,
A.
M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych.
się silny
folkloru
ruch
młodokaszubski,
i tradycji
Kaszubów
stawiający
sobie
W początkach
X X w. r o z w i n ą ł
za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie
oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą :
w ó w c z a s t e ż pojawiły
się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o
Kaszubami
badania
resztek
w społeczeństwie
nad
przeszłością
folkloru
m . i n . od
polskim
Kaszubów,
kaszubskiego,
oraz
ruch
działają
ukazują
1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e «
regionalistyczny;
organizacje,
się t a k ż e
[...]"
których
okresowo
(Wielka
różne
od
zainteresowanie
1945
prowadzi się
zadaniem
jest
czasopisma
encyklopedia
ocalenie
kaszubskie,
powszechna,
1967.
s.
513-514)2.
Zawartość
tu
pominiętej,
tego hasla odzwierciedla ówczesny
przytoczone
są
podstawowe,
stan
niejako
nauki polskiej;
tradycyjne
w części
wiadomości
końcowej,
etnograficzne,
g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń
czy
też stanu
wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt
stosunkowo
wszechstronnego
z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i
zasygnalizowania
polskiej.
W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu
został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii
PWN
hasła
Jest
natomiast
(zob.
dziś
także
„Kaszubi"
hasło
Encyklopedia
w
Polsce.
Są
brak
(pytanie, czy
„Słowińcy" -
powszechna
natomiast
dla etnografii polskiej,
PWN
przypadek,
czy
zmienionej
sygnał
wersji
1976, s. 209). Wiemy jednak,
Kaszubi,
która
to
w prawie nie
a
więc
w ostatnich
problem
latach
z
jakiegoś
lat
„Kaszubi"
powszechnej
zjawiska).
sześćdziesiątych
że S ł o w i ń c ó w
i wiele m o ż l i w o ś c i
bytowania s p o ł e c z n o ś c i
nie
ma
badawczych
Słowińców
- Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno
graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m
nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o
ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą
k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i
garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " .
�157
POLEMIKI
na
ich
W
efekcie
rodzinnej
ziemi
przyczyniła
z
powodzeniem
się d ó
podjęła
przybliżenia
trud
w
miarę
wszechstronnych
imienia i p r o b l e m a t y k i tej
części
badań.
Kaszubów
s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m
władz
r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie.
W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w .
Badania j ę z y k o z n a w c ó w ,
(I862)\
zamknęły
niekaszubskiego
samych
zwłaszcza
wstępny
pochodzenia.
Kaszubów
lingwistów
etap rozpoznania
rosyjskich, g ł ó w n i e
interesującej
O d tej p o r y coraz
współtworzących
rozwijający
nas
bardziej
Aleksandra
społeczności
liczący jest
Hilferdinga
przez
badaczy
głos przedstawicieli
się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę
o
Kaszubach
i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy
z jego Skarbem
Kaszébsko-Siovjňsczjé
Move na czele . Skórb
pismo kaszubskie,
b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą
k u l t u r y duchowej
Kaszubów.
materiału
należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze
etnograficznego,
dotyczącego
głównie
W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne
źródło
z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w .
mieckiej,
Część
z nich
powstała
po
stronie
nie
sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m ,
wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h
germanizacją.
5
Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) .
To
tytułowe
stwierdzenie,
tak
bliskie stanowisku
A.
Hilferdinga,
dość
długo
stanowiło
autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz
nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub.
Współcześnie
Kaszubi
nadal
sytuacja
trwają,
prezentuje
a
się nieco inaczej. M i m o
kaszubszczyzna
wykazuje
upływu
dynamiczny
wielu d z i e s i ą t k ó w
rozwój;
żywotne
są
lat
jej
tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e
o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h
dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej
i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y
mości
ludzi
ją
tworzących,
ale
choćby tylko w decydujących
kaszubska
prezentuje
chlopsko-rybackiej
i
kulturową,
dziś
z różnych
etapów
inny
kształt
struktury
się w z r ó ż n i c o w a n ą
widoczna jest
wzrastająca
j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w ,
wewnętrznej.
wszechstronnie
rola
rodzimej
w d u ż e j mierze wynikają
rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i
zaszły
Ze
wspólnotę
inteligencji.
społeczności
terytorialną
Tym
samym
wymaga większego przygotowania badaczy
i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w
naukowców
i świado
przemian, j a k i e
o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć
zupełnie
przeobraziła
w której
i o jej obraz
z braku systematycznych
kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany
czy też pozorne
badań
i
sukcesy
niedostatecznego
tak z z e w n ą t r z , j a k i od
w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części
jałowym
dyskusjom.
Aktualny
stan s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń
przez
naukę
polską,
sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m
Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus
1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m
wyjścia
' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została
o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja
nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a .
- Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego
12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt.
Skórb
Kaszébsko-Slovjnsczjé
Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a
i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie
w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u .
Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej
na Kaszubach.
5
�158
POLEMIKI
do głębszego
zainteresowania
się s p o ł e c z n o ś c i ą
kaszubską
i badań
socjologów,
skupionym
w środowisku naukowym Gdańska.
Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy
wistością
naukową
podstawowych
w dziedzinie b a d a ń
problemów
etnograficznych (zob.
związanych
z
tą
społecznością
Latoszek
1987).
i regionem
Rozpoznanie
okazuje
się
dość
powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele
p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii
powszechnej.
Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e
liczebności
Kaszubów,
elementów
miejsca
ich
zamieszkania,
kultury
tradycyjnej
i obecności
w niej
rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej,
regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h ,
zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e .
Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w
nas
przypadku
odniesienia.
poza
Zanim
p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o
jednak
bardziej u m i e j s c o w i ć
spróbuje
w nich
zasygnalizować
prace J.
z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny -
rozwój
Kucharskiej, o k t ó r e j
znaleźć
badań
interesującym
liczący
się p u n k t
etnograficznych,
jest m o w a
w tytule,
aby
pragnę
interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h ,
a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub.
W
zakresie j ę z y k o z n a w s t w a
dorobek
dotyczący
kaszubszcżyzny
z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska
w popularnym
ujęciu
(1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć
tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i
kowanie Atlasu językowego
kaszubszcżyzny
-
dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N
oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku
czyli kaszubskiego
i
Stefana
Friedhelma Hinzego (1958-1968)
Bernarda
Sychty
f
Ramułta
(1893) \ Pomeranisches
7
oraz Słownik
(1964-1976). P a m i ę t a ć
gwar kaszubskich
też trzeba
języka
Worterbuch
pomorskiego,
Fryderyka Lorentza
na tle kultury
o dziele Słownictwo
kociewskie
ludowej
na
tle
kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco
waniu
Edwarda
Gramatyka
Brezy
i Jerzego
Tredera
(1981)
oraz
dzieła
tych
dwóch
autorów
pt.
kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o
letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu
G d a ń s k i e g o , stanowi ona
dzisiaj teren
najlepiej rozpoznany
pod
względem językowym
mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega
Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera
ciągłemu
na
wzbogacaniu.
(1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki
wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz
częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego.
Coraz
częściej
t e ż enigmatyczne
określenie
„mowa
kaszubska"
zastępują
pojęciem
„język
kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej
(NRD
i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą
oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m
polskim
i językiem
wymarłych
Słowian polabskich.
Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m ,
m. in. rozwój
kaszubskiej
a zarazem
ułatwiającym
literatury p i ę k n e j
(nie t y l k o
badania j ę z y k o z n a w c ó w
ludowej)
oraz
był i jest
związanych
z nią
b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e
fi
C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę .
p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki
kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r.
7
Warto
ludności
W Lorentzowej spuściźnie
figurują
t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a ,
j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka
pomorska.
w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie
nazwy miejscowości
na Pomorzu kaszubskim.
P o z n a ń 1923: Slovinzische
Grammatik.
St.
Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg,
t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie).
K r a k ó w 1924.
�159
POLEMIKI
z postaciami
Władysława
Pniewskiego
(1928/1929),
Andrzeja
D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach
literatury kaszubskiej
zajmuje
współcześnie Ferdinand
Bukowskiego
Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y
4
popularyzatorem
tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą .
na
reprezentujące
opracowanie
folklorystykę,
(1950)*
którą
i Jana
historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h
Trzeba
w odniesieniu
oddanym
także zwrócić uwagę
do Kaszub
zajmuje
się
np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985).
Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych
w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje
dobry poziom,
c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze
analitycznym
i przyczynkarskim
środowisko
to
może
poszczycić
się t a k ż e
wspomnianymi
p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i .
Nieco
inna
środowiska
jest
sytuacja
naukowego
w zakresie b a d a ń
Pomorza
i badań
dziejów
Kaszubów
i ich
historycznych tego regionu
ziemi.
w takich
Rozwój
ośrodkach,
j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i
p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą :
Dzieje
Pomorzu
Nadwiślańskiego
Labudy (1969-1984). W ś r ó d
(1979) i w i e l o t o m o w a Historia
o p u b l i k o w a n y c h licznych
Pomorza
p o d red.
prac monograficznych
nie
ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest
popularnonaukowych
monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w
j e d n o k r o t n i e zawierają
one n i e m a ł o m a t e r i a ł u
ich
niektóre
z
poziom n a u k o w y ;
nich
musi
naukowych.
być więc
W
powstały
ostrożne,
ostatnich
latach
nie
t y p o w o etnograficznego.
kilkanaście
można
przy
wzbogacony
lub ponad
został
także
p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja
(1982) -
R ó ż n y jest
Nie
jednakże
Korzystanie
analitycznych
dorobek
natomiast
kaszubskich.
20 lat temu.
tym pomijać
Gerarda
znajdziemy
prac
edytorski
w
ściśle
zakresie
droga kaszubska
Jana Karnowskiego
c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu
młodokaszubskiego.
zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m
charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i
ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej,
zawierają
liczne dokumenty,
z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji
czypospolitej o Pomorzu
w 1920 roku,
opracowania
archiwalne,
( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm
1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego
Rze
podejścia,
ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i .
Stwierdzając
brak
naukowej
i współczesnej
historii
Kaszub,
podobnie
jak
1 0
K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju
jak
i m o ż l i w o ś ć ich powstania
dorobkiem
naukowym
w najbliższym
i dalszymi planami
w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie
Pamiętając
historii
historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h
Labudy
będące w druku -
oraz O Kaszubach,
o zasygnalizowanym
czasie. Z w i ą z a n e jest
prof. G .
historii
dotychczasowym
(zob. Strzelczyk
1987).
Jako
prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska
ich nazwie i ziemi
rozwoju
to z
i
opracowania,
zamieszkania.
badań językoznawczych
i historycznych
Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na
(także
najważniejsze
4
Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu,
warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura
Kaszubów
i o Kaszubach w pracy zbiorowej
Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej
w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii.
Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 ,
M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen
Literatur,
Versuch einer zusammenfassenden
Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u
na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o
Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana.
4
1 0
Pamiętając
zapis w ujęciu
o
Historii
Kaszubów
po trosze legendarnym,
A.
Majkowskiego
m i t o l o g i c z n y m , jak
(1938),
i o
stanowiącej
Geschichte
F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów.
der
swoisty
jej
Kaschuben
historią germanizacji
�160
POLEMIKI
tu pytanie, j a k
idzie
o
w ich
dorobek
kontekście
etnografi
prezentują
polskiej,
się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w .
choć
nie
można
pominąć
także
Przede
wszystkim
innych
prac.
np.
niemieckich.
II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
Nie bez
powodu
sądzi
się powszechnie, iż etnografia
w pierwszym rzędzie
powołana
jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą
We
współczesnych
światowej,
badaniach
polskich
a w odniesieniu do
w tej
materii
nie
można
Kaszub przede wszystkim
pominąć
niemieckiej.
Kaszubi.
dorobku
Pamiętać
nauki
trzeba,
że
po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim
przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na
t y m terenie,
za
a
swoje wiele e l e m e n t ó w
kultury
i tradycji
kaszubsko-pomorskiej,
raczej
uznającej
słowiańskiej.
W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965)
dokonując
przeglądu
i perspektywy b a d a ń
p r o b l e m ukazania d o r o b k u
etnografii
etnograficznych
na
tym
terenie. Pozostaje
w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu,
u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d
nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych
bowiem m a t e r i a ł u
i wydawnictwach
więc
a zarazem
etnograficz
o charakterze
l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a
pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka
kaszubska nie należy w nich
opracowań
wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h .
Brak j e d n a k ż e
poważniejszych
syntetycznych.
Rozwój
i kolejne liczące
się etapy polskich
badań
etnograficznych
Kaszub
wiąże
się
z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii
utożsamianej
niekiedy
z
folklorystyką
oraz
postacie
p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski
folklorystów
kaszubskich
próbowali
(1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji
m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na
gazet.
Jeśli
idzie
o
liczące
się
dokonania
etnografów,
to
z
czasów
zaboru
łamach
pruskiego
p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad
morski -
Ludność
z mapą etnograficzną
i pieśni
polska w Prusach Zachodnich.
Jej rozwój
(1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język,
ludowe w północnej
części
Prus Zachodnich
i rozsiedlenie w bieżącym
zwyczaje, przesądy,
n
(1892) .
stuleciu,
podania, zagadki
Równie znacząca, a niewątpliwie
d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w ,
znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy
Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to
Von einem unbekannten
Gulgowski.
Volke in Deutschland
książka
(1911)'-.
n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami
przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub
skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem Towarzystwa
jako
współzałożyciela
i twórcy
Ludoznawczego: Verein
tego Towarzystwa,
..Mitteilungen
des
k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski
materiału.
C h o ć językiem
urzędowym
d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i
für
dorobku
jedynego
w
Kaschubische V o l k s k u n d e
Vereins
für
Kaschubische
i Lorentz, stanowi nie
Towarzystwa
wraz z Fryderykiem
dziejach
(zał.
Volkskunde"
wykorzystaną
i jego organu
Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k
był
Kaszubskiego
1907
г.).
dotąd
skarbnicę
niemiecki,
i Niemcy)
Organ
(1908-1913),
świadomi
należało
swych
organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się
od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i ,
przerwanej wybuchem I wojny
11
światowej.
W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych
Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u .
Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi.
Kraków
1924.
�161
POLEMIKI
Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny
kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w ,
(zob.
Kamińska,
1961).
Kaszubsko-Pomorskie
Z
inicjatywy
tegoż
Towarzystwa
w
zawierają
w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r.
1913
r.
powstało
Muzeum
w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych.
Niestety,
I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m .
W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h
zainteresowań
n a u k i polskiej.
z w ł a s z c z a w Poznaniu,
Jednakże mimo badań
i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y
b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza
Obok
Uniwersytetu
0 tym głównie
prowadzonych
brak wyższej uczelni na P o m o r z u
niemały
jest
prace B o ż e n y
tu
w różnych
zdecydował
białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m
udział
Instytutu
Stelmachowskiej
(1932,
ośrodkach,
o t y m , że
dorobek
powstał
Kaszuby
w
zakresie
w
Poznaniu.
Zachodnio-Słowiańskiego.
Decydują
1933). Jednak
zarówno
metoda,
jak
1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m
prac Stelmachowskiej
był Instytut B a ł t y c k i
p o m n i k o w e dzieło Kaszubi,
w
tym
dziele,
kultura
kompetencja
w Toruniu,
dzięki k t ó r e m u
pozostało
do
dziś
13
i język
( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych
autorów -
w tym
Fryderyka
Lorentza jako
twórcy
Zarysu
etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności
kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko
języcznej jest
ono
dotąd
jedynym
opracowaniem
tego
typu.
W
zakresie
syntezy
etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y
poznał
i zbadał
kulturę
Kaszubów
w ciągu
dziesiątków
lat
naukowej
badań
bezpośrednio
penetracji
terenu
j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a .
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m
Gajek,
badania
terenowe
k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał
wówczas,
ani p o
wojnie m i m o zapowiedzi
na Kaszubach
prowadził
interesujący
i bogaty
nie u k a z a ł a
się ż a d n a
również
materiał.
praca tego
Jedyne
Sklad etniczny
znane
m i publikacje
Wielkiego Pomorza
„ T e k a Pomorska",
J.
Gąjka
i stroje
dotyczące
Kaszub
ludowe na Pomorzu,
to
ani
wybitnego
przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego
badań.
Józef
Jednakże
kaszubskich
skromne
artykuły:
opublikowane w czasopiśmie
R. I I I : 1938.
Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja
się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m ,
przechodzącym
Kaszubów.
w powojennych
Wszyscy
latach
znaleźli
rewolucyjne
p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h
społeczności
charakter
etnicznych. Z m i a n y te miały
na
ziemiach
odzyskanych,
szczególnie rewolucyjny i zarazem
głównie
germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h
w
dokonały
krainie
Słowińców,
niszczycielski
którzy
ulegli
silnej
się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i
na
ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy
kaszubskiej,
a może
dzięki
nim,
stała
się ona
przedmiotem
życzliwego
zainteresowania,
pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii
S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne
badaczy polskich. Wiedza o tej krainie
i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze
budzi
dziś los S ł o w i ń c ó w
niż p o z o s t a ł e j ,
zwartej
społeczności
kaszubskiej.
zainteresowanie
Spośród
prac
e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow
skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a
w
Toruniu.
że
miały
O
powojennych
stworzono
W
kręgu
Kukiera
one
badaniach
i mają
żadnego
nadal
ośrodka
U M K powstała
Kaszubi
bytowscy
etnograficznych
charakter
naukowego
współczesnych
Kaszub
i n d y w i d u a l n y , wycinkowy
ukierunkowanego
natomiast
jedna
(1968).
Zyskała
głównie
z najciekawszych
ona
duże
można
i raczej
Nie
badania
Pomorza.
prac — monografia
Ryszarda
uznanie,
na
powiedzieć,
dorywczy.
choć
wzbudziła
również
" Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r ,
Kaszubi
na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i ,
O narzeczach Słowian
nadbałtyckich.
II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2
�162
POLEMIKI
oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w
uniwersyteckim, w k t ó r y m
Łódź
(głównie
dzięki
pracom
J.
1 4
i samych
etnografowie
Kaszubów .
podejmują
Drugim
obok
nieprzypadkowe
Kucharskiej, o czym
za
U M K ośrodkiem
badania
chwilę).
Kaszub,
Można
tu
jest
przywołać
t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem
w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć
skromnym
Na
stopniu
Uniwersytecie
nielicznych
obrzędy
zaowocowała
Gdańskim
historyków.
i obyczaje.
jednak
można
Przykładem
Wstęp
w postaci
obecnie
może
publikacji
mówić
być
o
Kaszub
1966.
zainteresowaniach
Wacław
do etnografii historycznej
(1961.
Odyniec
Kaszub
i jego
w XVI-
w zbyt
1970.
1979).
etnograficznych
praca
XVIII
Kaszubskie
wieku (1985).
Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć
i
publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w
Muzeum
Etnograficznego
k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u
Muzeum
Narodowego
w Gdańsku,
pracującego
pod
w
kierownictwem L o n g i n a
Malickiego.
Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h
kaszubskiego
naszą
L.
(1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego
wiedzę
o
obrzędowości
M a l i c k i e g o (1985,
pularnym
1986)
lf
kaszubskiej
bardzo
niż n a u k o w y m . Ciekawe
(1973).
W
Gdańsku
cenne i interesujące,
są
również
niektóre
rybołówstwa
wzbogacająca
zaś p o w s t a ł y
monografie
ale o charakterze
publikacje
Toruniu,
Etnograficznego
bardziej
po
Muzeum
Morskiego
w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie
kaszubskie
(1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych
i
p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak
stwierdzić, że w G d a ń s k u
i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach
generalnie
nie p r o w a d z i się obecnie
szerszych
i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y
mógłby
d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie
w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego
przez J a d w i g ę
Kucharską.
W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich
K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę
zespołowego
na Wybrzeżu
kaszubskich
w XX
Kaszubskim
wieku
(1972).
Tradycyjna
(1968) i Przemiany
Zyskały
one
struktury
uznanie
organizacja
rybołówstwa
społeczno-zawodowej
przedstawicieli
różnych
h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a
bardzo
ważną
problematykę
wykraczającą
niejako
poza
tradycyjne, czy
wsi
dyscyplin
podejmuje
może
dominujące
pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku
takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a
n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju
zwłaszcza
w
Ameryce,
przywołując
bogatą
literaturę
teoretyczną
i jej
i na świecie,
ustalenia,
wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej
kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do
1945
r.
pewne
społeczności
terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują
w ramach
państwa
niemieckiego.
Traktuje
słusznie
tę
społeczność
j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej
polskiej.
G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo
nowania) z a c h o d z ą c y c h
w samookreśleniu
się m i e s z k a ń c ó w
wsi kaszubskich
okolic
Bytowa
na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8).
Posługując
poznanie
1 4
się dalej
przekazywanego
słowami
drogą
autorki tradycji
„przedmiotem
ustnej
badań
było
z jednej
strony -
dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w
wsi
Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b
„ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie
w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej",
t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m
e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h
s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza.
Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o
w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej.
15
�163
POLEMIKI
kaszubskich,
to jest
wzorów
zachowań
i
wartości
grupowych
oraz
wynikającej
w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej
z
tego
m i e s z k a ń c ó w tych
wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę
ponadregionalną
z trzech
(ogólnokrajową)
[...].
Ziemia bytowska
przewidzianych do zbadania
układów
[ . . . ] traktowana
odniesienia.
Drugi
jest j a k o
stanowić
jeden
m a — zgodnie
z koncepcją badawczą -
centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y
kaszubskiej
w stanie O n t a r i o , zamieszkana
w Kanadzie
przez
emigrantów
przybywających
do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9).
Mamy
więc t u do czynienia z bardzo
ambitnym programem
badawczym
i realizacją
jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania
rozpatrując
w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m
„Podstawy
więzi n a t u r a l n y c h "
zagadnienia
t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I
(„Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o
wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol
skiej identyfikacji
jania
idei
analizuje
narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje
narodowych.
owe
procesy
W rozdziale
I I I („Przebieg
asymilacji na
s p o ł e c z n e oraz bariery
i rezultaty
gruncie j ę z y k a ,
kultury
procesów
i
przyswa
asymilacyjnych")
obyczaju
oraz
instytucji
państwa.
S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo
interesujące.
N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy
fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a
poprzez
funkcje s t r u k t u r y swych funkcji
identyfikacji
złożony
mechanizm
m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e
negatywnie
na proces ich identyfikacji
oddziaływała
pozytywnie na
z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie
samookreślenia [...]
język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i
jednostki i całej z b i o r o w o ś c i
kaszubskiej.
W
formach j ę z y k a
etnicznego
wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą .
identyfikacji
ludności
kaszubskiej
z
grupą
narodową
polską
miał
społecznej
utrwalone
charakter
zostały
[ . . . ] Proces
dynamiczny.
[ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium
tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ]
T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i
obecnej
w pełni
uczestniczy
w życiu
społeczeństwa
narodowego,
co
byłoby
z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują
b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego
stale m a m y
do
czynienia
ze s o b ą k o m u n i k o w a ć
z pewnym
typem
charakteru
wspólnoty
ludności
w wynikach
p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ]
kaszubskiej,
na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h
równoznaczne
mogącej
się
l o s ó w historycznych ziemi,
k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135).
Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi
bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany,
wspólnoty
narodowej.
Wyniki
że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej
badań
J.
Kucharskiej
pokazują
sytuację
odwrotną,
która
b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń
J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m
m. in. akceptująca
niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego
stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i ,
jak
w każdej
innej,
historii,
wspólnota
autorkę
materiał
czynnikami decydującymi
tradycji,
źródłowy
języka
i religii.
i literaturę
o
więziach
Studiując
nie m o g ę
wewnętrznych
całość
uwolnić
pracy,
się jednak
są:
świadomość
wykorzystany
od
wątpliwości,
przez
czy
p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w .
P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł
w
trakcie
kilkuletnich
penetracji
terenu,
zebrany
przeprowadzonych
przez a u t o r k ę
w
latach
i studentów
siedemdziesiątych
za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym
obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj
ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą
�164
POLEMIKI
monografię
Bedeker
h i s t o r y c z n ą Dzieje
kaszubski
Bezpośrednia
ziemi bytowskiej
p o d red. S. Gierszewskiego
(1972), a
także
R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979).
znajomość
terenu
m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i
i badanej
respondentami
społeczności
oraz
b y l i przedstawiciele
z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y
analiza
pracy
pozwalają
miejscowej elity — d z i a ł a c z e
rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w —
kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz
ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca
charakteryzuje
się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha
w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest
niekorzystna nie t y l k o
w badaniach
n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie
szczególnie
także do
zubożenia
p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i
narodowo-etnicznej
kaszubskiej.
miejscowej
elity,
wywodzącej
się p o n o ć
głównie
N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h
r ó ż n a , ale w pracy
rodzaju badaniach
zróżnicowany,
brak
pełnego
rozpoznania
tego
z
drobnej
b y ł a i jest
podstawowego
szlachty
diametralnie
p r o b l e m u , co
nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest
niewolny
od
konfliktów,
także
klasowych,
co
znajduje
odbicie
w
tego
bardziej
również
w świadomości.
Autorzy
tezę,
badań
iż Kaszubi
(twórcy
prac
mieszkający
magisterskich
na
tym
terenie
i J.
Kucharska)
uważają
się za
przyjęli
niejako
z
Kaszubów — Polaków
góry
lub
K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie
niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h ,
nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i -
tak w przeszłości, j a k i dziś —
dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży
nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a
nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza,
ani
powszechnie
znanego
faktu,
iż z w ł a s z c z a
respondenci
wiejscy,
nie
tylko
kaszubscy,
p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y
badania.
Potrafią
„uczony
też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć
l 6
badacz" .
M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e
czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c ,
jak
wyglądał
ó w stan
iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się,
świadomości
w przeszłości,
z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie
a j a k jest
współcześnie.
Niedostateczna
prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne
potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie
z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o
1 7
p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy
dochodzącej
do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej
to, co się w niej dzieje.
historii regionalnej
też u w o l n i ć p r a c ę od
tradycji
i literatury kaszubskiej
literackiej z h i s t o r i ą .
się mniej egzotycznie,
pozwoliłaby
Wiele zjawisk stwierdzonych przez
gdyby p o r ó w n a ć
obraz
badanej
autorkę
społeczności
Znajomość
utożsamiania
zaprezentowałoby
z innymi
podobnymi
l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich
k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie.
Generalna
refleksja
wynikająca
z
przestudiowania
omawianej
pracy
to
stwierdzenie
potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu
podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i
1 6
N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986).
P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a
o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda
jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy
m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w )
Wierzbickiego.
1 7
�165
POLEMIKI
ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych
spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy
„ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej
p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a
(s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu
d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym,
z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu
tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą
s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u
recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna
publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana).
D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej
etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia
publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych —
m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie
w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym
powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo
d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m
stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory
Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też
w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz
W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u .
1 8
Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e .
N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz
nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan
t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m .
J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego,
p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego
stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących
m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego,
j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce.
LITERATURA
Alias
językowy...
1964-1978
Atlas językowy
kaszubszcżyzny
i dialektów
sąsiednich,
opracowany
przez
Zespół
S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej,
Wrocław.
B a t o r o w i c z Z.
1971
Maszoperie
kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne,
Prace M u z e u m M o r s k i e g o
w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k .
B t a s z k o w s k i W.
1961
Obiekty
ludowej kultury
materialnej
środkowych
Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze,
1965
Haft kaszubski,
1966
O podcieniu
1 8
Kaszub,
Gdańskie
Gdańsk.
w budownictwie kaszubskim.
Pomorzoznawcze,
i północnych
R. 4, G d a ń s k .
G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne.
Prace
R. 9, G d a ń s k .
Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981).
Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972).
Najciekawsze
prace
dotyczące
�166
POLEMIKI
1970
Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne
pojęcie regionalizmu, G d a ń s k .
1981
Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.),
1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim,
Gdańsk.
B r e z a E., T r e d e r J.
1981
Gramatyka
Bukowski A.
1950
kaszubska.
Regionalizm
historycznej,
Zarys popularny,
kaszubski.
Poznań.
kaszubscy
Ruch
Gdańsk.
naukowy,
XIX i XX
literacki
i kulturalny.
L u d o w a " , R.
monografii
1959
Folkloryści
Pomorze Gdańskie
(Od Ceynowy do „Gryfa"),
[ w : ] , Dzieje folklorystyki
1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa.
badań
w., „ L i t e r a t u r a
Zarys
1982
B u r s z t a J.
1965
Przegląd i perspektywy
R. 1963.
D r z e ż d ż o n J.
XVIII,
Gdańsk.
etnograficznych na Pomorzu
13, nr
1-2.
polskiej
Zachodnim, „ L u d " , t. 49,
1973
Piętno Smętka. Z problemów
kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k .
1986
Współczesna
literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa.
Dzieje
Pomorza...
1979
Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego,
R. W a p i ń s k i , G d a ń s k .
Encyklopedia...
1976
Encyklopedia powszechna
G a j e к J.
1938
Sklad etniczny
R. 3.
PWN,
S. Mielczarski,
W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski,
t. 3, Warszawa.
Wielkiego Pomorza
i stroje ludowe na Pomorzu,
„ T e k a Pomorska",
Galus H.
1986
Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7.
1987
Nie bójcie się Kaszubów,
„ P o l i t y k a " , nr 5.
G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski]
1911
Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde
des Kaschubei, Berlin.
H i l f e r d i n g A.
1862
Historia
Ostatki Slavjan na jużnom
Petersburg.
Pomorza...
beregu Baltijskago
morja, Etnografičeskij
1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2,
t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń .
Jost I .
1983
Osadnictwo kaszubskie
K a m i ń s k a K.
1961
„Gryf
wraz
Gdańsk.
K a r n o w s k i J.
z
dodatkiem
1982
Moja droga kaszubska,
Kościński K.
1905 Kaszubi giną.
К u c h a r s k a J.
w Ontario,
Wiązanka
„Gryf
1969; t.
Sborník,
1, cz.
t. 5,
1, 1976;
Lublin.
Kaszubski"
1908-1934.
Bibliografia
zawartości,
o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k .
wiadomości
historycznych
zespołowego
i statystycznych,
na Wybrzeżu
Poznań.
1968
Tradycyjna organizacja rybołówstwa
Warszawa- Kraków.
Kaszubskim,
Wrocław —
1972
1986
Przemiany struktury społeczno-zawodowej
wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w .
Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30,
z. 1, s. 163-179.
�167
POLEMIKI
Kukier
R.
1968
Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej,
L a b u d a A.
1982
Slówórz
L a b u d a G.
1982
kaszebsko-polsczcié
polsko-kaszubski,
społeczność
białą plamą,
„ P o m e r a n i a " , nr 6.
Geschichte der Kaschuben, Berlin.
Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt
Berlin 1968.
Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i )
1889
Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój
z mapą etnograficzną.
Warszawa.
1892
Kaszuby i Kociewie. Język,
zwyczaje, przesądy,
w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń .
M a j e w i c z A . F.
1984
von Friedhelm Hinze,
i rozsiedlenie w bieżącym
podania,
zagadki
stuleciu,
i pieśni
ludowe
A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian
(an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica
in honorem Adami
Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w .
Majkowski
A.
1938
Historia
M a l i c k i L.
1985
Gdańsk.
Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia
Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16.
Latoszek M.
1987
Kaszubska
L o r e n t z F.
1925
1958
i Słownik
Gdynia.
Kaszubów,
Gdynia.
Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim,
1986
Rok obrzędowy
Mączka M.
na Kaszubach,
Gdańsk.
Gdańsk.
1986
Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?,
I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6.
N e u r e i t e r F.
„Gryf,
Wojewódzki
1978
Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden
Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n .
O d y n i e c W.
1985
Kaszubskie obrzędy
wieku, G d a ń s k .
P e r k o w s k i J.
i obyczaje.
Wstęp
do etnografii historycznej
Darstellung,
Kaszub w
XVI-XVIII
1972
Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa.
P n i e w s k i W.
1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31.
Popowska-Taborska H.
1980
Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa.
R a m u l t S.
1983
Słownik
R o m p s k i J.
1973 Ścinanie
R o p p e l L.
1959
języka
pomorskiego,
kani. Kaszubski
Trzej regionaliści
R. 13, nr 1-2.
czyli kaszubskiego,
Kraków.
zwyczaj ludowy, T o r u ń .
kaszubsko-kociewscy
XVIII,
XIX
i XX w., „ L i t e r a t u r a
Ludowa",
S a m p J.
1981
Droga na sabat, G d a ń s k .
1984
Mowa, którą
nazwano „niedoszłym"
językiem,
„ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106.
�168
POLEMIKI
1985b
Sejm
Zanim
staniesz
się niemy
w mowie
ojców,
[ w : ] Poezja
rodnej
mowy,
Gdańsk.
Rzeczypospolitej...
1985
Sejm Rzeczypospolitej
Słownictwo
o Pomorzu
w 1920 roku,
Gdańsk.
kociewskie...
1980-1985 Słownictwo
kociewskie
na tle kultury
ludowej, t. 1-3, Wroclaw.
S t r z e l c z y k J.
1986
Gerardowi
Labudzie
w hołdzie,
„ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6.
S t e l m a c h o w s k a B.
1932
Stosunek
1933
Rok obrzędowy
Kaszub do Polski,
1934
Kaszubi.
-Kultura i język,
1959
Strój
1960
Budownictwo
1963
Słowińcy
Toruń.
na Kaszubach,
kaszubski.
Toruń.
Toruń.
Atlas polskich
Słowińców,
i ich kultura,
strojów
ludowych,
Wrocław.
Poznań.
Poznań.
S y c h t a B.
1964-1976 Słownik
gwar kaszubskich
na tle kultury
ludowej, t. 1-7,
Wrocław.
S z u l i s t W.
1981
Stan i potrzeby badań nad Kaszubską
Polonią,
[ w : ] Studia pelplińskie,
s. 317-344.
T r e d e r J.
1986
Ze studiów nad frazeologią
kaszubską
(na tle porównawczym),
Zeszyty N a u k o w e
Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k .
W. K .
1987
30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3.
Wielka
encyklopedia...
1967
Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa.
Znamierowska-Priifferowa M.
1957
Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich,
Torunensis, supp). 4. T o r u ń .
Studia Societatis Scientiarum
JADWIGA KUCHARSKA
PROBLEM
BADAŃ
ETNOGRAFICZNYCH
K A S Z U B PO R A Z D R U G I
W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym
emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w
z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora
p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i .
Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń ,
przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h "
( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz
nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie
b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej
dziedziny (dyscypliny n a u k i ) .
Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e ,
bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a
w dalszych wywodach.
J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli
narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych
w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język,
m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m
p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie
mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń
terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j
�169
POLEMIKI
oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza
posiadania
przez
„fałszywej
korektę.
bohatera
wiedzy",
Natomiast
jest
dane
to
bowiem
personalne
walk partyzanckich, podawane
zwykły
dotyczące
błąd
zecerski,
pułkownika
były przez i n f o r m a t o r ó w ,
nie
wcale
poprawiony
Wryczy,
legendarnego
a dla etnografa nie jest
najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia
o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie
funkcjonujących
w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć ,
że podobna
byłaby
z nadaniem
i m t y t u ł ó w szlacheckich,
sprawa
legendy o udziale
Kaszubów
w bitwie
wiedeńskiej,
a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w .
związana
N i e zwalnia
to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć
i chce p o s t ę p o w a ć
z przyjętymi
11 mojej pracy:
przecież,
badań
założeniami
(por. s.
że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i
świadomości
etnicznej
badanych
przed
rozpoczęciem
wsi kaszubskich
wyobrażenia,
poglądy
i sądy
są
właściwe
dotyczące
zgodnie
„założono
mieszkańcom
wydarzeń
rodzinnych
znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada —
j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy
regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a
szerszego o m ó w i e n i a
poznający
i zapewne
na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta
wymagałaby
t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz
d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej
„ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii.
J e d n a k ż e obstawanie przy
twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m
b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie,
P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d .
N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a
członek
badanej
grupy,
urzędnik,
świadek
czy
tylko
narrator
( = informator)
wydarzeń
interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i
wydaje się bezpodstawne.
A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w ,
należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy
czy
mieszkańcy
wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą
zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich
terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego,
t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej.
Z nieznajomości
techniki stosowanej
przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w
terenowych
wynika
t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed
stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i
łódzkiej
szkoły
etnograficznej
stworzonej
przez
prof.
К.
Zawistowicz-Adamską
wywiady
w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi
m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i
dwuczłonowe
nazwiska,
zaliczanymi dawniej
do
drobnej
szlachty
z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie
kaszubskiej,
ale
także
w y w i a d ó w z j a k największą
liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości
w wypowiedziach
i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym
k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi.
Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń
ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu
t a k ż e to, co o wykorzystanych
się świadomości...
D l a etnografa
tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę "
swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem -
zwłaszcza gdy zajmuje
go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami
i czynami
— najważniesjze
swoje wywiady,
„poczuciu
przynależności"
(subiektywnych)
są „ ź r ó d ł a
tzw. „ w o l n e " ,
które
i t d . Zawarte
wyobrażeniach,
wywołane".
stanowią
są w nich
opiniach,
E t n o g r a f uzyskuje je
dla niego
przeprowadzając
informacje o postawach,
sądach,
bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h
wydarzeniach
z życia
informatora
o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej,
k t ó r e j jest
(mieszkańca
członkiem.
E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i .
To
są jego
najważniejsze
źródła,
nie
wiem
dlaczego
mają
być
mniej
wartościowe
od
�170
POLEMIKI
„archiwaliów"
historyka, k t ó r e
bardzo często
ukazują
nam
„normatywny
obraz"
jakiegoś
wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć
„ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach.
Inną
osobliwością
nauk
o
kulturze
(a
do
'
nich
należy
etnografia)
jest
odmienne
rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich
środowiskach
wiejskich
społecznościach
(a takie t y l k o
byly
lokalnych, istnieje pojęcie
przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k
czasu
cyklicznego, czasu
psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych
w
innych
wydarzeniowego, czasu
(vide moja praca, s. 60) —
a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo
planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w
wsi. Nie m o ż n a
opisywanych
więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a
wydarzeń.
podstawie obraz
T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a
konkretnej rzeczywistości,
nie jest
m u potrzebna
badanych
linearnej chronologii
wywołane,
do
a na ich
dalszego
toku
jego
rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego,
zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w
(przegród)
nie ma w p a m i ę c i
ludzkiej;
zapamiętane
fakty,
wydarzenia, emocje,
przeżycia
u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń .
W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego
robi
zarzut
J.
Borzyszkowski, bo
np.
poemat
H.
Derdowskiego
Kaszubi
Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii,
z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h
drobnoszlacheckich.
D l a mnie nie
ulega
nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w
wątpliwości,
że poemat
rodzin
H . Derdowskiego
z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania
rodzinnych
związanych
z wyprawą
wiedeńską,
pod
związanej
a b y ć m o ż e jeszcze
starszych.
mógł
tradycji
Tradycje
s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i
te
narodowej
K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej.
Jest to jeden
z przykładów
ilustrujących
przyjęty
przeze
mnie
(przed
rozpoczęciem
b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o
ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości
w sensie etnicznym, czyli identyfikacji
z grupą
etniczną
(kaszubską),
oraz
n u r t u polskiej
ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie
się l u d n o ś c i
z grupą
pośrednich,
to
(kaszubską).
narodową
znaczy
Szkoda,
polską.
identyfikacji
że nie p r z e c z y t a ł
stwierdzam, że „ p r o c e s
identyfikacji
J. Borzyszkowski słusznie sugeruje
ludności
badanych
dokładniej
ludności
wsi z
własną
zakończenia
pracy
kaszubskiej
z grupą
istnienie
grupą
(s.
form
terytorialną
134-135),
narodową
gdzie
polską
miał
charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e
m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych
ziemi,
którą
zamieszkują
o d wielu
więzi stanowione". Przytoczone
pokoleń,
fragmenty
jest
trwalsza o d
pracy p r z e c z ą
wspólnoty
tworzonej
przez
twierdzeniu J. Borzyszkowskiego,
że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć
do tego m o ż n a
dwie zasadnicze
uwagi.
Pierwsza
dotyczy terenu
badań
znajdującego
się
w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o —
gdzie procesy
na
prześledzenie
bardziej
J.
procesu
że był t o
przebiegają
godna
ostatnich
latach
inaczej
niż w centrum
kaszubszczyzny
historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m
kształtowania
okres
jest
się polskiej ś w i a d o m o ś c i
licznych
Borzyszkowskiego, nie ulega
bytowskich
w
samookreślenia
to m . i n . u w a g ę
wyjazdów
kwestii,
specjalnego
wzrosło,
do
do
(zwracał
badań
badanych
przyczyniła
własnej
odrębności
etnografa,
się
zwłaszcza
wydatnie
mieszkańców
że poczucie
imponująca
było
wsi, t y m
Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k
że sprawa
zainteresowania
czego
ludności
celem
dla
wsi
to
działalność
wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem
„Pomerania",
organem
Zrzeszenia.
Coraz częściej
w „Pomeranii"
drukowane
są
artykuły
po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą
o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą
terytorialną.
�POLEMIKI
171
W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą
J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia
na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem
m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne.
Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że
nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy
j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow
skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy
n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ,
pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy,
F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle
etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r.
p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red.
Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące
tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego
n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć
k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej?
Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i
etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w
badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania
tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon
kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak
p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości —
jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń ,
n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności,
jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw,
o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby
z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np.
w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń .
W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje
m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d
zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja
o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach.
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa84c0d7186b2ac20bb8ec6ade8a956e.pdf
34f0d7a03c86eb025dd770b543fbd702
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1342
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1989
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1239
Title
A name given to the resource
Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.1, s.5-8
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXIII
Zeszyt 1
�INSTYTUT
POLSKA A K A D E M I A N A U K
HISTORII
KULTURY
MATERIALNEJ
ETNOGRAFIA POLSKA
XXXIII
Zeszyt 1
WROCŁAW • WARSZAWA • K R A K O W
ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA
WYDAWNICTWO POLSKIEJ
1989
G D A N S K • ŁÓDŹ
OSSOLIŃSKICH
AKADEMII
NAUK
�REDAKTOR:
WANDA
PAPROCKA
S E K R E T A R Z R E D A K C J I : IWONA
CZŁONKOWIE R A D Y
JASIEWICZ. JADWIGA
REDAKCYJNEJ:MARIA BIERNACKA
KLIMASZEWSKA.
BRONISŁAWA
KAB2INSKA-STAWARZ
(przewodnicząca). M A R I A
KOPCZYŃSKA-JAWORSKA.
L E W I C Z O W A , SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z , A N N A
ZOFIA
A l . Świerczewskiego
Okładkę projektował Edward
105
Kostka
Kwiecińska
Redaktor techniczny Maciej Szłapka
(C) Copyright
hy Zaklad
Narodowy
im. Ossolińskich
Primed
— Wydawnictwo.
Wroclaw
in Poland
Z a k ł a d Narodowy im. O s s o l i ń s k i c h — Wydawnictwo. W r o c ł a w 1989.
Naklad:
ark. A i -
910
egz.
Objętość:
ark. wyd.
24,50.
ark. drak.
19.75.
20. Papier offset, k l . I I I , 70 g, 70 x 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a
1988-07-28. Podpisano do druku 1989-06.08. Druk u k o ń c z o n o w lipcu
1989.
Wrocławska
Drukarnia
Naukowa.
C e n a zł 4 9 0 . -
Zam.
3469/88.
F-7.
ZBIGNIEW
SZYFłI.BEJN-SOKO-
ZAMBRZYCKA-KUNACHOWICZ
Adres Redakcji: 00-140 Warszawa,
Redaktor Zyta
FRANKOWSKA.
1989
�SPIS TREŚCI
ARTYKUŁY
Część I
PRACE ORUPY
INDYJSKIEJ K A T E D R Y ETNOLOGII
I ANTROPOLOGII
KULTUROWEJ
UW
Magdalena Z ł o c k a — Świątynny rytuał hinduistyczny (pudża)
9
A Hindu temple ritual (puja). Summary .
Dagnosiaw
D e m s k i — Postać ascety
37
indyjskiego jako przykład
alternatywnej drogi
ludzkiej egzystencji
The
Indian ascetic:
39
an example
of
an
alternative
way
of
human
existence.
Summary
Jacek
55
K u ś m i e r z — Molela — radżastański
wariant sanskrytyzacji
57
Molela — a Rajastan variant of sanskritization. Summary
Lech
M r ó z — Wędrowni
kowale
i
handlarze
bydła
z
74
R a d ż a s t a n u — hipotetyczni
przodkowie C y g a n ó w
77
The nomadic blacksmiths and cattle dealers from Rajastan as hypothetic ancestors
of the Gypsies. Summary
107
Jolanta K u ś m i e r z — Mehendi — sztuka, zwyczaj, rytuał
109
Mehendi — art, custom, ritual. Summary
133
Część I I
A d a m R y b i ń s k i — Władza u saharyjskich pasterzy k o c z o w n i k ó w — organizacja władzy
u
Tuaregów
K e l Ahaggar
na przełomie
XIX i XX w
135
The power by among the nomadic pastoralists of Sahara — the power organiza
tion by the K e l Ahaggar Tuaregs at the turn of the 19th and 20th centuries.
Summary
161
Djurdjica P e t r o v i c — Pilśń jako element kultury średniowiecznych miast
wybrzeża
adriatyckiego
165
Mieczysław . T r o j a n — Zainteresowanie ludami
fińskimi
w Polsce.
Szkic historyczny
181
The concern with the Finnish peoples in Poland. A historical outline. Summary
204
Czesław M y k i t a - G l e n s k — O b r z ę d o w o ś ć ludowa na scenach Śląska w latach niewoli
narodowej
Folk
207
rituals and celebrations
in the
Silesian amateur theatres
domination. Summary
under German
223
NEKROLOGI
Józef Burszta (1914-1987) Józef Gajek
(1907-1987) -
Maria
Janusz
Biernacka
225
Bohdanowicz
231
�6
SPIS
TREŚCI
KRONIKA
III
Kongres
w
Międzynarodowego
Towarzystwa
Etnologicznego
i
Folklorystycznego
Zürichu — Wanda ^Paprocka
Azja Ś r o d k o w a — tradycja
235
i zmiana. I I Europejskie Seminarium
Środkowoazjatyckie
w Londynie — Zbigniew Jasiewicz
239
V Ś w i a t o w y Kongres M o n g o l i s t ó w , U ł a n Bator, 14-20 września 1987 — Iwona
Kabzińska-
- Stawarz
241
Kultura wiejska i miejska X X wieku w krajach finougryjskich i sąsiednich. I I I seminarium
fińsko-radzieckie
w Lappenrancie (Finlandia),
2-6 czerwca
1986
r. —
Małgorzata
Orlewicz
246
D z i e ń karaimski w Pieniężnie — Sławomir
Więcek,
Kultura i sztuka Indonezji — Artur Chludziński,
SVD
252
SVD
253
Drugi wyjazd s t u d e n t ó w etnografii Uniwersytetu Warszawskiego do Indii — Lech
Magdalena
Zlocka
Zagłębie D ą b r o w s k i e
i
Mróz,
253
i jegcj mieszkańcy
wystawa — Andrzej
na starej fotografii
(do
1939
r.) — konkurs
Szymczyk
257
Powstał Ośrodek Badania Kultury Miasta im. P. Hulki-Laskowskiego w Żyrardowie —
Andrzej Stawarz
259
POLEMIKI I
DYSKUSJE
Uwagi o mennonitach w związku z artykułem Wojciecha Marchlewskiego „O mennonitach
w
Polsce
(o
powstaniu
„Etnografia Polska", t. 30;
społeczności
mennonitów
1986 z. 2, s. 129-145 -
O d p o w i e d ź na uwagi p. Edmunda
Wymyśla
Nowego)",
Edmund Kizik
261
K i z i k a w związku z moim artykułem „ O mennoni
tach w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego)" — Woj
ciech Marchlewski
264
R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
Ludwik
Stomma, Antropologia kultury wsi polskiej X I X w..
PAX,
Hanna
Warszawa
Zaremska,
Państwowe
Michaił
1986,
ss.
268 — Małgorzata
Niegodne rzemiosło.
Kat
Rabinowicz,
Życie
1986,
codzienne
w
ss.
Kotovskaja,
M. N.
Etničeskie
Miklucho-Maklája
Andrejs Plakans. Kinship
processy
AN
v
SSSR,
Brazílii,
1500-1900. Basil Black well. Oxford 1984.
Press.
Annika
New
York
ss. I X . 276 -
rosyjskim
ss.
134-
Leszek
the
Edmund
ss. 222 -Leszek
Leach,
Culture
Mąka
. . .
288
Villagers. Townsmen
Communication.
286
Vantage
and
Employees
in
15. Stockholm
Dzięgiel.
and
283
Life.
Dzięgiel
Euphrates.
277
im.
Radzik
Family
Zbigniew Jasiewicz
274
mieście
Sokolewicz
Ryszard
European
Northeast Syria, Stockholm Studies in Social Anthropology. No
1986.
w.,
Etnografii
to T r u c k : The Bedouin in the Modern World.
1986 -
Rabo, Change on
1985,
i
Instytut
in the Past. An Anthropology of
Dawn Chatty. From Camel
144 — Mirosław
1985 — Zofia
Nauka,
Moskva
Polski X I V - X V I
ruskim
feudalnym. P a ń s t w o w y 'Instytut Wydawniczy, Warszawa
M. G.
Wydawniczy
267
w społeczeństwie
Wydawnictwo Naukowe, Warszawa
Grigoriewicz
Instytut
Maciszewska
291
The
logic
by
which
symbols
are
connected. An Introduction to the use of structural analysis in social anthropology.
Cambridge University Press,
1985 — Barbara
Olszewska-Dyoniziak
Adam Kuper. Między charyzmą a rutyną. Antropologia brytyjska. 1922-1982. Wydaw
nictwo Łódzkie. Łódź
1987.
ss. 283 — Barbara
Olszewska-Dyoniziak
297
�SPIS
TREŚCI
Heide Hixdorff, Heidi Muller, Weisse Western — Rite Roben. Von den Farbordungen
des Mittelalters zum individuellen Farbgeschmack. Mit einem Beitrag von Bernhard
Zepernick und Else-Marie Karlsson-Stresse, Berlin 1983, ss. 218, 115 fot. — Barbara
Raziclkh
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/05910fdbd64bb13dbbdf210ebdcd4a44.pdf
001496ff2f7406ddc7b5c2805db14101
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Etnografia Polska
Subject
The topic of the resource
etnografia, etnologia
Description
An account of the resource
czasopismo
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1958-
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PIA
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
polski
Creator
An entity primarily responsible for making the resource
IAiE PAN ( d.IHKM PAN)
Publisher
An entity responsible for making the resource available
IAiE PAN
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1340
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1988
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1238
Title
A name given to the resource
Recenzje i omówienia / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2
Description
An account of the resource
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2, s.173-191
Language
A language of the resource
pol.
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
R
E
C
E
N
Z
J
E
I
O
M
Ó
W
I
E
N
I
A
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I : 1988, z. 2
P L ISSN 0071-1861
GABRIEL
BONVALOT,
Przez
Kaukaz
i Pamir
do
Indii.
Przekład
z
francuskiego
A n n a K o t a l s k a , W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e , seria: O d k r y c i a . P o d r ó ż e . Przygody, Ł ó d ź 1986, s. 287
W
tę t r w a j ą c ą
blisko p ó ł t o r a
towarzysze — Camus
roku
podróż
żelastwem,
W
lutym
1886
oraz dwaj
jego
„Anatolia",
mydłem,
laty.
Bonvalot
wypłynęli z M a r s y l i i na n a l e ż ą c y m do s p ó ł k i Bracia Paquet statku h a n d l o w y m
cukru,
przeszło
P. G .
podróżnicy
„beczkami
stu
wyruszył
roku
załadowanym
i Pepin — przed
szuwaksem,
angielskimi
tkaninami,
1
m a r s y l s k ą k a w ą oraz wieloma i n n y m i t o w a r a m i " . Statek ten w y b r a ł Bonvalot przede wszystkim
ze
względu
na
zniżkę
w kosztach p o d r ó ż y ,
którą
zaofiarowali
mu
armatorzy,
bo
wygód
na n i m t r u d n o się b y ł o s p o d z i e w a ć . W y p r a w a z m i e r z a ł a do A z j i Ś r o d k o w e j , ale jej uczestnicy
mieli n a d z i e j ę , że uda i m się d o t r z e ć jeszcze dalej. „ P r z e m i e r z y m y K a u k a z — pisał Bonvalot —
L e n k o r a n i Persję, o ile b ę d z i e to m o ż l i w e Afganistan, kraje zamieszkane przez T u r k m e n ó w
oraz
Baktrów
i
być
m o ż e — Kafiristan"
i przeszkodami, k t ó r e m o g ą z m i e n i ć lub
(s.
5-6).
Liczono
się
jednak
z
trudnościami
s k r ó c i ć t r a s ę p o d r ó ż y . Przez Dardanele i
Morze
Czarne, z k r ó t k i m postojem w K o n s t a n t y n o p o l u i Trebizondzie, w p o c z ą t k a c h marca statek
d o t a r ł do B a t u m u , dzięki bakijskiej nafcie p r z e ż y w a j ą c e g o
i
będącego
Kaukazu.
już
Po
wtedy
największym
i najruchliwszym
krótkim,
dwudniowym
pobycie
zachodnią
Gruzję
w kierunku
widzianym
z okien p o c i ą g u
stolicy
ruinom
i
Zakaukazia — Tyflisie,
oczekiwaniu
na
w
z
spędził
wraz
Petersburga
nadkaspijskich", nie pisze z u p e ł n i e . „ W i d z i m y
nie b ę d z i e m y
go
opisywać".
Nie b y ł a
wyruszyli
Malowniczym
średniowiecznych
którym
dokumenty
czarnomorskiego
w mieście p o d r ó ż n i
kraju — Tyflisu.
ich m i e s z k a ń c o m poświęcił Bonvalot w swej relacji
w
w ó w c z a s lata burzliwego
portem
zamków,
z
Tyflis po
ułatwić
raz
im
i miasteczkom
około
wjazd
trzech
do
Bonvalot,
2
zmarł
w Paryżu
w roku
1933;
tygodni,
„prowincji
autora po
azjatyckich
francuski p o d r ó ż n i k ,
A z j i i propagator idei k o l o n i a l i z m u , u r o d z i ł się w 1853 r. w É p a g n e , niewielkiej
w departamencie A u b e .
oraz
Gruzji
drugi — stwierdza — i dlatego
to bowiem pierwsza p o d r ó ż
prowincjach Cesarstwa Rosyjskiego. Pierre Gabriel
przez
Imeretii,
stron. O stolicy
towarzyszami
mające
koleją
krajobrazom
wsiom
zaledwie p a r ę
rozwoju
wybrzeża
dwie
wcześniejsze
badacz
miejscowości
podróże
po
rosyjskiej A z j i Ś r o d k o w e j o d b y ł w latach 1880 i 1882; był w ó w c z a s r ó w n i e ż na Z a k a u k a z i u ,
m. in. w Tyflisie'.
W
kolejną
roku
1886
azjatycką
właśnie
podróż.
z
Tyflisu
Bonvalot
Pierwszy jej
z
dwoma
towarzyszami
etap, przez p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e
wyruszył
krańce
w
swą
Gruzji,
a z e r b e j d ż a ń s k i e stepy, do p o ł o ż o n e j w ś r ó d nich małej stacyjki H a d ż i - K a b u l , o d b y t o p o c i ą g i e m .
1
W e d ł u g Dielionaire de Biographie Francaise (t. 6. Paris 1954, s. 1058), Bonvalot
i jego towarzysze opuścili Tyflis, u d a j ą c się w s t r o n ę granicy perskiej w k o ń c u marca
1886 r. W p o l s k i m wydaniu Przez Kaukaz i Pamir do Indii, w k r ó t k i e j nocie „ O d R e d a k c j i "
p o d a n o jednak, iż p o d r ó ż tę r o z p o c z ą ł Bonvalot w r o k u 1885 (s. 287).
- A u b e to departament francuski (na p o ł u d n i o w y w s c h ó d od P a r y ż a ) , nie zaś m i e j s c o w o ś ć
w Hiszpanii, j a k p o d a n o w nocie „ O d R e d a k c j i " z a m y k a j ą c e j polskie wydanie książki
B o n v a l o t a Przez Kaukaz i Pamir do Indii (s. 287).
' Swe poprzednie p o d r ó ż e po A z j i Ś r o d k o w e j opisał Bonvalot w d w u
książkach:
En Asie Centrale, de Moscou au Bactriane (1884) i En Asie Centrale, de Kohistan á la
mer Caspienne (1885).
�174
RECENZJE I O M Ó W I E N I A
P ó ź n i e j kolej zastąpiły j u ż konie. W p o b l i ż u p o ł o ż o n e j nad brzegiem M o r z a Kaspijskiego
miejscowości Astara, wyprawa s k ł a d a j ą c a się z trzech F r a n c u z ó w i k i l k u wynajętych wraz
z k o ń m i . . T a t a r ó w " (tj. A z e r b e j d ż a n ) p r z e k r o c z y ł a granice p a ń s t w a rosyjskiego i z n a l a z ł a
się w Persji. Dalej droga w i o d ł a przez p ó ł n o c n e , nadkaspijskie rejony kraju. Reszt, Teheran,
Szahrud i Bostan do świętego miasta szyitów, stolicy p r o w i n c j i Chorasan, Meszhedu.
P o d r ó ż przez A z e r b e j d ż a n nie d o s t a r c z y ł a B o n v a l o t o w i zbyt wielu w r a ż e ń ; na k i l k u
stronach p o ś w i ę c o n y c h temu krajowi znajdzie czytelnik t r o c h ę uwag o wyglądzie m i e s z k a ń c ó w ,
ich domostw, osiedli i pól. Znacznie więcej miejsca zajmują sprawy z w i ą z a n e z w y p o s a ż e n i e m
wyprawy, wynajmowaniem ludzi i koni, r o z m o w y z u r z ę d n i k a m i itp. N i e p o r ó w n a n i e bogatsze
i wnikliwsze są obserwacje poczynione przez B o n v a l o t a w czasie p o d r ó ż y przez p ó ł n o c n e
prowincje Persji. O p r ó c z o p i s ó w etnograficznych n i e k t ó r y c h mijanych po drodze miejscowości,
takich j a k np. „ s o l n a w i e ś " Dehi-namak czy p r y m i t y w n e w y t w ó r n i e saletry w okolicach
A u w a n u , nie brak s p o s t r z e ż e ń o charakterze o g ó l n i e j s z y m , d o t y c z ą c y c h funkcjonowania p a ń s t w a ,
administracji, stanu ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n e j . P a n u j ą c y tu od w i e k ó w despotyzm, bezprawie
i korupcja znalazły, j a k z a u w a ż a autor, g ł ę b o k i e odbicie w psychice m i e s z k a ń c ó w k r a j u :
„nie istnieje [tu] p a t r i o t y z m . Ludzie nie p o s i a d a j ą instynktu przetrwania, tak charakterystycz
nego dla innych n a r o d ó w . Ó w instynkt sprawia, iż szuka się lekarstwa przeciw złu, że
ludzie j e d n o c z ą się i d o d a j ą sobie odwagi, a w godzinach p r ó b y myślą t y l k o o interesie
o g ó ł u . Wtedy to człowiek nie zasklepia się w swoim egoizmie, lecz staje w obronie
sztandaru i granic: Ta » s z l a c h e t n a g o r ą c z k a « nie udzieliła się nigdy Persom" (s. 63).
M i a s t o M e r w (dzisiejsze M a r y w T u r k m e ń s k i e j S R R ) , w k t ó r y m Bonvalot znalazł
się w dzień lub dwa po p o n o w n y m przekroczeniu granicy rosyjskiej,
dzięki otwartej
właśnie w t y m czasie l i n i i kolejowej p r z e ż y w a ł o okres g w a ł t o w n e j rozbudowy. Jego zestawienie
z perskim marazmem i brakiem perspektyw jest niemal symboliczne; na rosyjską Azję
Ś r o d k o w ą p a t r z y ł bowiem Bonvalot przez pryzmat idei, k t ó r e j był przez cale życie głosicielem
i o b r o ń c ą - idei cywilizacyjnej Europy w Afryce i A z j i . S t ą d też b y ć m o ż e ó w niemal
entuzjastyczny jego stosunek do d o k o n a ń rosyjskiej administracji w T u r k m e n i i , Uzbekistanie
i T a d ż y k i s t a n i e . O jej przedstawicielach, p r z e w a ż n i e wymienianych z nazwiska, pisał Bonvalot
z uznaniem i s y m p a t i ą . Szczególnie ciepło wspomina nazwiska g e n e r a ł a K o r o l k o w a i Polaka,
znanego badacza Azji Ś r o d k o w e j , p o d ó w c z a s jeszcze kapitana, B r o n i s ł a w a G r ą b c z e w s k i e g o .
Polakiem był też, j a k się wydaje, p a r o k r o t n i e wspomniany kapitan G ł u s z a n o w s k i .
Pierwszy wielki etap p o d r ó ż y Bonvalota i jego towarzyszy z a k o ń c z y ł się w Samarkandzie,
do k t ó r e j wyprawa d o t a r ł a w sierpniu. Samemu miastu poświęcił Bonvalot niewiele miejsca,
jest tu bowiem j u ż po raz p i ą t y . Pisze natomiast o planach dalszej p o d r ó ż y „ d o Afganistanu,
Kafiristanu, a p o t e m do I n d i i " (s. 96). T u t a k ż e , p o raz pierwszy b o d a j ż e , pojawia się
wzmianka o n a u k o w y c h celach w y p r a w y : przed udaniem się w d a l s z ą d r o g ę jej c z ł o n k o w i e
p o r z ą d k u j ą i p r z y g o t o w u j ą do wysyłki „ b a r d z o p o k a ź n e " j u ż zbiory etnograficzne (s. 97).
Nieco dalej jest m o w a r ó w n i e ż o badaniach archeologicznych zniszczonej przez Czyngis-chana
fortecy w Termizie (s. 144).
W ciągu w r z e ś n i a i pierwszych d n i p a ź d z i e r n i k a Bonvalot z towarzyszami p o d r ó ż o w a ł
po z a l e ż n y m od Rosji emiracie Buchary, z m i e r z a j ą c w kierunku
granicy Afganistanu.
W polowie p a ź d z i e r n i k a p r z e p r a w i ł się przez s t a n o w i ą c ą g r a n i c ę A m u - D a r i ę i u t k n ą ł na
p a r ę tygodni w niewielkiej, przygranicznej miejscowości afgańskiej. Z rzadka t y l k o o p u s z c z a j ą c
miejscowy karawanseraj, pod czujnym nadzorem żołnierzy straży granicznej c z ł o n k o w i e wyprawy
przesiedzieli tu do p o c z ą t k ó w listopada bezskutecznie oczekując na m a j ą c e nadejść z K a b u l u
zezwolenie na d a l s z ą p o d r ó ż po kraju. D ł u g i e r o z m o w y z oficerami a f g a ń s k i m i n a s u w a j ą
Bonvalotowi wiele u w a g o charakterze n a r o d o w y m A f g a n ó w - ich odwadze, poczuciu g o d n o ś c i
i niezależności oraz interesujące refleksje o politycznej rywalizacji na t y m obszarze dwu
mocarstw - A n g l i i i Rosji.
W p o c z ą t k a c h listopada o ś w i a d c z o n o B o n v a l o t o w i oraz jego towarzyszom, że dalsza
jazda w głąb Afganistanu jest zabroniona i d o p r o w a d z o n o do przeprawy przez A m u - D a r i ę
o s t r z e g a j ą c j e d n o c z e ś n i e przed p r ó b ą ponownego przekroczenia rzeki „bez odpowiednich
dokumentów".
�175
RECENZJE I O M Ó W I E N I A
W grudniu, po powrocie do Samarkandy, u p o r z ą d k o w a n i u z b i o r ó w i zaległej korespon
dencji, zaczęły się r y s o w a ć projekty p o d r ó ż y do I n d i i . Przy podejmowaniu decyzji, z a r ó w n o
0 jej trasie, j a k
i terminie r o z p o c z ę c i a ,
istotną
rolę
odegrały
rady
generała
Korolkowa
1 kapitana G r ą b c z e w s k i e g o . Zdecydowano się w k o ń c u na r y z k o w n e i nie m a j ą c e precedensu
przejście przez Pamir w m i e s i ą c a c h z i m o w y c h .
Dalsze strony książki Bonvalota - niemal p o ł o w a jej objętości - to opis t r w a j ą c y c h
p r z e s z ł o d w a miesiące p r z y g o t o w a ń do p o d r ó ż y ; gromadzenia z a p a s ó w żywności i w y p o s a ż e n i a ,
wynajmowania ludzi i k o n i , a n a s t ę p n i e o p o w i e ś ć o blisko trzymiesięcznej (marzec- maj),
niebezpiecznej w ę d r ó w c e przez śniegi Pamiru.
O k o l o m i e s i ą c a wyprawa spędziła w z a l e ż n y m o d I n d i i księstwie Czatralu, o c z e k u j ą c
zezwolenia na d a l s z ą p o d r ó ż . D o p i e r o w k o ń c u lipca B o n v a l o t i jego towarzysze znaleźli
się na t e r y t o r i u m K a s z m i r u , a we wrześniu, po trwającej p r z e s z ł o p ó ł t o r a r o k u p o d r ó ż y ,
p o w r ó c i l i do Francji.
Niespieszna, s z c z e g ó ł o w a , a niekiedy w r ę c z drobiazgowa relacja o zmaganiach ze śniegiem
i mrozem ( p o w t a r z a j ą c e się pomiary temperatury o r ó ż n y c h porach d n i a i nocy), ze
z m ę c z e n i e m i g ł o d e m , o p a d a j ą c y c h koniach i z n i k a j ą c y c h n o c ą przewodnikach, a p ó ź n i e j
o m o n o t o n n y c h dniach wyczekiwania w Czatralu, w y p e ł n i a k i l k a ostatnich r o z d z i a ł ó w
książki.
B y ć m o ż e j u ż ten niedzisiejszy s p o s ó b narracji, zwarte, rzadko przerywane dialogami
strony d r u k u , p o w s t r z y m u j ą n i e k t ó r y c h potencjalnych n a b y w c ó w tej książki od jej kupienia,
ale oczywiście nie z tego t y l k o p o w o d u od r o k u blisko zalega ona p ó ł k i k s i ę g a r ń . Nie
p r z y c i ą g a c z y t e l n i k ó w m a ł o atrakcyjna, bura o k ł a d k a , b r a k ilustracji i c h o c i a ż b y jednej
mapy z z a z n a c z o n ą na niej t r a s ą p o d r ó ż y . C z ę ś ć z tych, k t ó r z y j ą j u ż k u p i l i z a c h ę c e n i
f o r m u ł ą serii, poczuje się zawiedziona, bo k s i ą ż k a nie spełnia ich o c z e k i w a ń ; p r z y g ó d
w niej niewiele, a zimowego przejścia przez Pamir sprzed stu laty wielu prawdopodobnie
nie uzna za odkrycie. Nie zabraknie jednak r ó w n i e ż i c z y t e l n i k ó w , k t ó r z y z a s t a n a w i a ć
się b ę d ą , na czym polega opracowanie naukowe książki, dokonane - j a k czytamy na odwrocie
strony t y t u ł o w e j - przez A n n ę B u d z i k o w s k ą . K r ó t k a nota „ O d Redakcji", b ę d ą c a zwięzłą
biografią Bonvalota, podpisana z o s t a ł a inicjałami E. K . . za k t ó r y m i (jak się m o ż n a d o m y ś l a ć )
kryje się r e d a g u j ą c a ten t o m Eleonora K a r p u k . A . Budzikowska jest więc chyba t y l k o
a u t o r k ą 12 z 16 k r ó t k i c h p r z y p i s ó w ( p o z o s t a ł e p o c h o d z ą o d autora, t ł u m a c z a i redakcji),
k t ó r y m i k s i ą ż k a z o s t a ł a opatrzona. O t o n i e k t ó r e z n i c h : „Tyfus - dawna nazwa T b i l i s i " (s. 5).
„ O w e r n i a - region w Ś r o d k o w e j Francji o b e j m u j ą c y tereny g ó r z y s t e (stara p r o w i n c j a Francji)",
„ A r a g o n i a — p ó ł n o c n o - w s c h o d n i a część Hiszpanii (główne miasto Saragossa)", „ E p i n a l - miasto
nad M o z e l ą (Wogezy)" (s. 11). Czytelnik, k t ó r y spodziewa się, że w taki c h o ć b y s p o s ó b
z o s t a n ą o b j a ś n i o n e i inne nazwy geograficzne, doznaje kolejnego zawodu. N a dalszych stro
nach przypisy o d n o s z ą c e się do nazw geograficznych znikają z u p e ł n i e , inne zaś stają się coraz
rzadsze i sprawiają w r a ż e n i e p r z y p a d k o w y c h , a przypis na s. 243 (słowo „ k a j m a k " ) raczej
wprowadza w b ł ą d niż i n f o r m u j e .
4
T r u d n o p o w i e d z i e ć , czy są to wszystkie lub c h o ć b y tylko najważniejsze przyczyny nie
powodzenia książki Bonvalota na k s i ę g a r s k i m r y n k u . R ó w n i e ż i d w a n a s t ę p n e tytuły
tej serii ( I . M o ż e j k i Rozbójnicy
Oceanu Indyjskiego
i B . Diaza del Castillo
Pamiętnik
żołnierza
Corteza), c h o ć cieszą się w i ę k s z y m zainteresowaniem n a b y w c ó w , bestsellerami się
nie stały. Być m o ż e , w y s o k o ś ć n a k ł a d ó w zaplanowana z o s t a ł a j e d n a k zbyt optymistycznie;
B o n v a l o t a np. wydano w 50 tys. egzemplarzy. K i e d y w 1962 r. u k a z a ł o się pierwsze,
monowskie wydanie Pamiętnika
żołnierza
Corteza Bernala Diaza del Castillo, bardzo zresztą
pod w z g l ę d e m edytorskim staranne, szybko z n i k n ę ł o z p ó ł e k , ale n a k ł a d wynosił w ó w c z a s
t y l k o 10 tys. egzemplarzy.
4
K a j m a k w e d ł u g wyjaśnienia a u t o r k i p r z y p i s ó w to „ p o l e w a cukiernicza z mleka,
c u k r u , kawy lub czekolady albo ciasto w takiej polewie". W p r z y p a d k u opisywanych przez
Bonvalota K i r g i z ó w czy A f g a n ó w nie b y ł a to oczywiście polewa cukiernicza ani też ciasto
w takiej polewie; na B a ł k a n a c h kajmakiem nazywa się k o ż u s z e k zbierany z podgrzewanego
mleka - l e k k o podfermentowany.
�176
RECENZJE I OMÓWIENIA
B y ł o b y jednak s z k o d ą , gdyby W y d a w n i c t w o Ł ó d z k i e z r a ż o n e dotychczasowymi niepowodze
niami
z a p r z e s t a ł o p u b l i k o w a n i a tej nowej serii. Wydaje się b o w i e m , że przy o d p o w i e d n i m
doborze t y t u ł ó w i nieco staranniejszym p r z y g o t o w a n i u n a s t ę p n y c h t o m ó w m o ż e ona
bardzo
pożyteczną
rolę
i zdobyć
szeroki
krąg
stałych
czytelników.
spełnić
Dotychczasowe
są p r z e k ł a d a m i z j ę z y k ó w obcych, ale miejmy nadzieję, że seria nie jest z a m k n i ę t a
tomy
również
dla wartych przypomnienia polskich o p i s ó w egzotycznych p o d r ó ż y . N i e trzeba z r e s z t ą daleko
szukać.
Stosunkowo
obfita
jest
np. polska
literatura z X I X i pocz.
XX
w. o
krajach
K a u k a z u , k t ó r y m B o n v a l o t tak niewiele miejsca p o ś w i ę c i ł w swojej książce. Są t o pozycje
dotychczas
nie wznawiane,
O
Gruzji
i Armenii
w
latach
sześćdziesiątych
a niekiedy nawet
np.
interesująco
w formie k s i ą ż k o w e j
pisał
X I X w. przez
w dwu
„Tygodnik
Wiele w i a d o m o ś c i o G r u z j i i A z e r b e j d ż a n i e ,
obszernych
nigdy nie
artykułach
wydawane.
drukowanych
Ilustrowany" Kazimierz
Łapczyński.
w atrakcyjnej p o d w z g l ę d e m literackim
formie,
zawiera wydana na p o c z ą t k u b i e ż ą c e g o stulecia k s i ą ż k a p r z e d w c z e ś n i e z m a r ł e g o , a świetnie
z a p o w i a d a j ą c e g o się uczonego b o t a n i k a E d w a r d a Strumpfa, Obrazy Kaukazu.
Kartki z
Warte wznowienia b y ł y b y chyba r ó w n i e ż , c h ę t n i e czytane w k o ń c u X I X w. Szkice
Artura
Leista, Niemca od lat dziewięćdziesiątych
osiadłego
w Gruzji
podróży.
z
i piszącego
Gruzji
również
po p o l s k u , jednego z najwybitniejszych p o p u l a r y z a t o r ó w k u l t u r y g r u z i ń s k i e j . T a k i c h polskich
opisów
podróży
po
różnych
krajach
i kontynentach
czeka
na
wydawcę
wiele.
Kłopot
z wydaniem chyba stosunkowo n i e w i e l k i : ż a d n y c h niemal h o n o r a r i ó w , do n i e k t ó r y c h z tych
t e k s t ó w są nawet
mapami,
dobra
ilustracje. Potrzebne
okładka
i być może
b y ł o b y jeszcze solidne opracowanie
nawet
obecny
nakład
naukowe
nie o k a z a ł b y
się za
Andrzej
J A N K W A K , Obyczajowość
mieszkańców
miast górnośląskich
w XVI-XVIII
z
1-2
wysoki.
Woźniak
wieku, Instytut
Śląski w O p o l u , seria: Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u , pod red. J. Kroszela, Opole
1986,
s. 63, i l . 9
A u t o r tej niewielkiej książeczki z popularnonaukowej serii Encyklopedia Wiedzy o Ś l ą s k u
jest docentem w Instytucie H i s t o r i i Wyższej Szkoły Pedagogicznej w O p o l u . Specjalizuje się
w historii Ś l ą s k a , szczególnie z a ś interesuje się dziejami miast śląskich o d X V I do p o ł o w y
X I X w. Jest autorem licznych publikacji z tej dziedziny, a m . i n . k s i ą ż e k o miastach
k s i ę s t w a opolsko-raciborskiego w X V I - X V I I I w. (1977), finansach miasta Brzegu w latach
wojny 30-letniej (1971) i r z e m i o ś l e miejskim w rejencji opolskiej w X V I I I - X I X w. (1983).
Przedmiotem z a i n t e r e s o w a ń J. K w a k a jest r ó w n i e ż o b y c z a j o w o ś ć dawnych miast śląskich
i jej właśnie p o ś w i ę c o n a z o s t a ł a omawiana praca.
powszechnie
przyjętych
i uświęconych
tradycją
Obyczajowość
obyczajów
rozumie autor j a k o
właściwych
danemu
„ogół
środowisku"
(s. 7).
Tę zaczerpniętą
określając
ze Słownika
zakres stosowanego
języka
polskiego
definicję
t e r m i n u , a zarazem
krąg
J. K w a k
dalej nieco
zagadnień,
którymi
zajmuje. „ W szerokim tego s ł o w a znaczeniu — pisze — c z y n n i k a m i s k ł a d o w y m i
rozszerza,
się w
pracy
obyczajowości
są n o r m y obyczajowe i tradycyjne zwyczaje, n a w y k i , przyzwyczajenia, s p o s ó b życia, sprawowania
się,
rozrywki,
maniery,
(s. 7). Szkoda jednak,
a
nawet
ubiory
że nie został
z tej samej strony Słownika,
charakterystyczne
tam r ó w n i e ż
dla
danej
grupy
zdefiniowany, c h o ć b y
t e r m i n obyczaj, m a j ą c y
zasadnicze znaczenie
społecznej"
za p o m o c ą
dla
hasła
interesującej
J. K w a k a p r o b l e m a t y k i .
O p r ó c z definicji o b y c z a j o w o ś c i i zakresu tematycznego opracowania, w k r ó t k i c h
wstępnych"
omówił
rękopiśmienne:
również
dokumenty
autor
cechowe,
w paru
księgi
zdaniach
jego
sądowe,
księgi
podstawę
kupna
źródłową
itp.
oraz
„Uwagach
(materiały
drukowane,
np. niemieckie opracowania k r o n i k a r s k i e r ó ż n y c h miast), a t a k ż e kwestię aparatu naukowego,
k t ó r y ze względu na p o p u l a r n o n a u k o w y charakter
książki ograniczony został do kilkunastu
�177
RECENZJE I OMÓWIENIA
zaledwie n i e z b ę d n y c h p r z y p i s ó w oraz wykazu wybranych ź r ó d e ł d r u k o w a n y c h i najważniejszych
o p r a c o w a ń w j ę z y k u polskim
i niemieckim.
Szkoda, że w s p o s ó b r ó w n i e zwięzły i w t y m p r z y p a d k u chyba zbyt p o b i e ż n y p o t r a k t o w a ł
autor zagadnienia zawarte w rozdziale d r u g i m „ L i c z b a l u d n o ś c i i sprawy etniczne". P r z y d a ł o b y
się przynajmniej p a r ę s ł ó w o regionie, k t ó r y m się autor zajmuje choćby
w przybliżeniu
o k r e ś l i ć jego granice.
G ó r n y m Śląsku; należałoby
Szerzej też p o w i n n y b y ć o m ó w i o n e
stosunki
etniczne na t y m terenie, k t ó r y m autor poświęcił d o s ł o w n i e dwa zdania.
Obszerniejsze
są r o z d z i a ł y
n a s t ę p n e . W trzecim o m a w i a J. K w a k
życie religijne
miast
g ó r n o ś l ą s k i c h , k o n c e n t r u j ą c się przede wszystkim na oprawie z e w n ę t r z n e j świąt i u r o c z y s t o ś c i
k o ś c i e l n y c h , szczególnie rozbudowywanej w okresie k o n t r r e f o r m a c j i . Z r o z d z i a ł u
następnego
( „ P r z e s ą d y i czary") dowiaduje się czytelnik o n i e k t ó r y c h rozpowszechnionych na t y m terenie
wierzeniach, zabiegach
magicznych, czarach
oraz sprawach czarownic w ó w c z e s n y c h
sądach
miejskich.
T r e ś ć r o z d z i a ł u p i ą t e g o ( „ C h r z c i n y i i m i o n a chrzestne") nie w pełni odpowiada t y t u ł o w i .
Jest w n i m mianowicie m o w a o zwyczajach, p r a k t y k a c h i wierzeniach z w i ą z a n y c h z narodzinami
dziecka,
o sprawach
związanych
z w y b o r e m imienia dla
nowo
narodzonego.
Jest
trochę
w i a d o m o ś c i o samym chrzcie i najmniej chyba o chrzcinach.
W rozdziale s z ó s t y m , z a t y t u ł o w a n y m
przedmiotem
licznych
procesów
w
„Wykroczenia
sądach
moralne", pisze autor o
miejskich tzw. czynach
nierządnych
będących
i
karach
małżeństwa
(m. i n .
za nie oraz o problemie dzieci n i e ś l u b n y c h .
Rozdział
następny
traktuje
o
sprawach
związanych
z zawarciem
0 doborze m a ł ż o n k ó w ) i o n i e k t ó r y c h zwyczajach weselnych. O p o ż y c i u m a ł ż e ń s k i m , t r w a ł o ś c i
związków
małżeńskich,
cudzołóstwie
i karach
za nie pisze J.
Kwak
w rozdziale
ósmym.
W k r ó t k i m rozdziale „ Ś m i e r ć i u r o c z y s t o ś c i pogrzebowe" omawiane są przede wszystkim
m i e s z c z a ń s k i e r o z p o r z ą d z e n i a ostatniej w o l i pogrzebowej. D w a n a s t ę p n e
poświęcone
testamenty oraz n i e k t ó r e elementy
zostały
sprawom
najczęściej
obrzędowości
rozpatrywanym
przez
sądy miast g ó r n o ś l ą s k i c h , w ó j t o w s k o - ł a w n i c z e oraz burmistrzowskie (częste sprawy o zniesławienie,
p o m ó w i e n i e , bójki i t p . ) oraz egzekucji w y r o k ó w .
W zamykającym
opracowanie
rozdziale dwunastym
w Polsce i w innych krajach E u r o p y obyczajowości
miast
górnośląskich
do
obyczajów
( H o l a n d i i , Niemiec. A n g l i i , Czech, Francji),
Szkoda,
że na
tym
poprzestaje,
bo
(„XVI-XVlII-wieczna
obyczajowość
p r ó b a p o r ó w n i a n i a " ) wskazuje autor na p o d o b i e ń s t w a
mieszczańskich
innych
a przede wszystkim sąsiedniej
czytelnicy
radziby
również
krajów
Europy
Rzeczypospolitej.
wiedzieć,
co
stanowiło
specyfikę miast śląskich, czym w dziedzinie o b y c z a j o w o ś c i różniły się one od miast
w krajach E u r o p y Zachodniej, j a k i w p o b l i s k i c h Czechach
zarówno
i Rzeczypospolitej.
Andrzej
A L E X A N D E R R A M A T I , And the violins stoped playing. A story of the Gypsy
H o d d e r and Stoughton, L o n d o n 1985, ss. 237
A u t o r urodzony w 1921 r. w Polsce w Brześciu L i t e w s k i m
Z a r m i ą p o l s k ą d o s t a ł się do I t a l i i , a po wojnie z a m i e s z k a ł na
informacja jest t u istotna o tyle, iż p o w i e ś ć Ramatiego ma rzekomo
j a k p o d k r e ś l a wydawca oraz sam autor na wstępie. C h c ą c czytelnikowi
autentyzm treści autor bardzo p r z e k o n u j ą c o podaje jej genezę.
Wożniak
holocaust,
opuścił kraj w 1939 r.
Zachodzie. T a s k r ó t o w a
charakter dokumentalny,
maksymalnie z a s u g e r o w a ć
O t ó ż , gdy p r z e b y w a ł na I I I Ś w i a t o w y m Kongresie C y g a n ó w w Getyndze s p o t k a ł t a m j a k pisze -
Cygana Romana
M i r g ę , c z ł o n k a polskiej delegacji, k t ó r y mu z a o f e r o w a ł
rękopis
spisanych przez siebie dziejów własnej rodziny w y m o r d o w a n e j przez N i e m c ó w . Z a n i m R a m a t i
r ę k o p i s o p u b l i k o w a ł w formie powieści, z a p o z n a ł się z archiwaliami, p r z e c z y t a ł wiele publikacji,
skonsultował
1 konsultacje,
fakty
z cyganologami.
skoro
byt
12 - Etnografia Polska, t. 32. z. 2
do
I tu j u ż rodzi
dyspozycji
gotowy
się pytanie,
rękopis.
Jeśli
w jakim
natomiast
celu te
miała
badania
to
być,
�178
RECENZJE I OMÓWIENIA
nawet bardzo bliska prawdy, ale jednak p o w i e ś ć , na
się
żywym
jako
w
że
dokumentem?
Jerzy
ogóle
Ficowski,
autora
książki
Przy
tym
który
jakoby
nie
zna.
powoływanie
Tak
był
mu
czy
c ó ż te
się
na
zabiegi s u g e r u j ą c e
konsultacje jest
przewodnikiem
inaczej,
powstała
i
posłużenie
niewiarygodne,
pomocnikiem
powieść,
o
(s.
której
10),
czytelnik
s ą d z i ć m o ż e i p o w i n i e n , iż jest dokumentalna. Z p ó ź n i e j s z y c h r o z m ó w z autorem d o w i e d z i a ł e m
się, że jest to p o w i e ś ć oparta na z a s ł y s z a n y c h relacjach i stosunkowo obszernej
faktów
w
i topografii
czasie okupacji
Ukrainy.
autor
Przy t y m z n a j o m o ś ć
wyniósł
z lektury
obyczaju c y g a ń s k i e g o
sporej
liczby
fachowych
znajomości
i losów
Cyganów
opracowań,
których
listę m i a ł e m o k a z j ę p o z n a ć .
Przypadek z d a r z y ł ,
z o r i e n t o w a ć się w
delegatem n a
w
10
lat
właśnie
że niezależnie
fikcyjności
ó w Kongres w 1981
po
wojnie -
pochodzi.
Z
rozmów
że
A.
z
niezwykle ł a t w o
sam
że
potrafiłem
w niej opisanych. O t ó ż ,
też M i r g a , tyle że Andrzej,
prawdopodobne,
Ramati
autorem
i wydarzeń
r. Był t a m
i całkiem
tym
od
genezy powieści
nazwisko
faktycznie
nie
i to
głównego
będąc
w
byłem
urodzony
bohatera
stąd
Getyndze,
Mirgi
nie w i d z ą c , wziął je z listy u c z e s t n i k ó w Kongresu.
P o w i e ś ć Ramatiego nie z a s ł u g i w a ł a b y na o m ó w i e n i e w fachowym c z a s o p i ś m i e , gdyby nie
o k o l i c z n o ś c i jej t o w a r z y s z ą c e . N i e k t ó r e j u ż znamy bohatera. Celem autora b y ł o
w
ogóle, w o d r ó ż n i e n i u
ujawnienie
od
to jej autentyczno-fikcyjna geneza i p o s t a ć
światu
martyrologii
martyrologii
Żydów.
Na
Cyganów,
s. 8 M i r g a
nie
mówi:
znanej
„W
niemal
Oświęcimiu
są p o m n i k i p o ś w i ę c o n e l u d z i o m wszystkich n a r o d ó w , k t ó r z y tu zginęli, z w y j ą t k i e m C y g a n ó w " .
Nie
jest to
prawda.
Tablica
z cygańskim
napisem,
a
także
pomnik
na
terenie
byłego
Zigeunerlagru stoją od wielu lat. M i m o to istotnie o m a r t y r o l o g i i C y g a n ó w wie się, zwłaszcza
poza
Polską,
poza
Europą,
niewiele lub
nic.
Ten
cel
książka
niewątpliwie
spełni,
gdyż
j u ż w y w o ł a ł a ogromne zainteresowanie c z y t e l n i k ó w i b ę d z i e p o n o ć t ł u m a c z o n a na 12 j ę z y k ó w .
Kręci
się też
film
na jej
podstawie,
który
będzie
realizowany
w Polsce.
W
sumie
więc
p o w i e ś ć Ramatiego ma szanse b y ć bardzo rozpowszechnionym ź r ó d ł e m wiedzy o Cyganach.
1, generalnie rzecz b i o r ą c , b ę d z i e to ź r ó d ł o w sferze f a k t ó w m a r t y r o l o g i i
konwencji p o w i e ś c i o w e j , aczkolwiek -
z n o w u generalizując -
rzetelne, na
autor s t a r a j ą c
się
miarę
przedstawić
los C y g a n ó w t r o p i o n y c h przez N i e m c ó w i n a c j o n a l i s t ó w u k r a i ń s k i c h j a k o niezwykle tragiczny
nie m ó g ł sobie w y o b r a z i ć , że w istocie był o n jeszcze bardziej tragiczny, a b u d z ą c a
a m e r y k a ń s k i c h c z y t e l n i k ó w p o w i e ś ć miejscami wydaje się niemal sielankowym
na
temat
okropności,
zbrodni i ludzkich
które
tu
tragedii,
miały
których
miejsce.
zza
Jest
Oceanu
to
nie
jeszcze jeden
można
sobie
grozę
wyobrażeniem
przykład
wyobrazić,
ogromu
nie
będąc
ich ś w i a d k i e m lub przynajmniej nie żyjąc w atmosferze ż y w y c h w s p o m n i e ń o nich.
O ile więc sfera m a r t y r o l o g i i oddana jest w książce stosunkowo wiernie, c h o ć p o w i e ś c i o w o
ckliwie,
daleko
ich
melodramatycznie,
od
o
rzeczywistości.
obyczajowości.
tyle
zawarte w niej realia okupacyjne
Natomiast
Jest ta
książka
najmniej
typowym
tradycji, niezrozumienia z a c h o w a ń i o b y c z a j ó w -
prawdy
jest
przykładem
w
odbiegają
opisie
zupełnego
miejscami
kultury
Cyganów,
wymieszania
wątków
c o ś na k s z t a ł t historii o Indianach w wydaniu
K a r o l a M a y a . P o n i e w a ż zaś k s i ą ż k a ta m o ż e b y ć przez k o g o ś p o t r a k t o w a n a j a k o d o k u m e n t ,
a n i e w ą t p l i w i e b ę d z i e k s z t a ł t o w a ć p o w s z e c h n ą wizję na temat C y g a n ó w , u w a ż a m za stosowne
z w r ó c i ć u w a g ę na szczególnie ewidentne błędy, k t ó r y c h suma jest fałszywym obrazem ich życia.
Uwagi
te
przekazałem
zresztą
autorowi
po
zapoznaniu
z n a d z i e j ą , że j e wykorzysta i uniknie powtarzania b ł ę d ó w , a
się
film
niż p o w i e ś ć . W j a k i m stopniu b ę d z i e to m o ż l i w e i czy autor sam
nie
ze
scenariuszem
uczyni b l i ż s z y m
filmu
prawdy
zechce je u w z g l ę d n i ć -
wiem.
A
oto
treść p o w i e ś c i .
Rodzina
Mirgów,
z grania w restauracji u „ F u k i e r a " , czując
udaje się do obozowiska nad
Zagrożenie
wzrasta
i na
mieszkająca
narastające
w Warszawie i u t r z y m u j ą c a
zagrożenie
w październiku
1942
Bugiem, gdzie zimuje opuszczony przed laty tabor ich
wiosnę
1943
ojciec bohatera), n o c ą tabor u m y k a na
г.,
po
zmianie szefa
W ę g r y . T r a s ę 600
p r z e ż y w a j ą c r ó ż n e dramatyczne przygody. N a
taboru
(zostaje
k m pokonuje
nim
w kilka
W ę g r z e c h , gdzie C y g a n ó w się nie
się
r.
rodu.
Sandu,
tygodni,
prześladuje,
�179
RECENZJE I OMÓWIENIA
żyją j a k i ś czas beztrosko, a ż w marcu
się do O ś w i ę c i m i a . Po
kilku
1944 r. N i e m c y napadli na W ę g r y i tabor
miesiącach
wszyscy
zostali zagazowani,
a tylko
dostaje
bohaterowi
udalo się uciec.
Brak dobrej z n a j o m o ś c i
Otóż Mirga -
realiów cygańskiej kultury
g ł ó w n y bohater -
daje z n a ć o sobie j u ż na
wstępie.
n a l e ż y do szczepu Polska R o m a . co nie m o ż e b y ć p r a w d ą ,
bo takie nazwisko w t y m szczepie nie występuje. M i r g o w i e p o c h o d z ą z C y g a n ó w karpackich
(Bergitka R o m a ) nigdy nie k o c z u j ą c y c h .
aby
dzieci m o g ł y
czytać i pisać.
się u c z y ć
i zostać
W rzeczywistości
Ojciec R o m a n a
w mieście.
musiałby
osiadł
Choć
przed laty w
wychował
być szczególnym
się
w
wyjątkiem
Warszawie,
taborze,
wśród
umie
ówczesnych
C y g a n ó w . N a czele taboru autor p o s t a w i ł g ł ó w n e g o sędziego C y g a n ó w p o l s k i c h Szero Roma,
stosując
tu nazwę wójta
taboru
(s. 33), natomiast
owego sędziego i s t r a ż n i k a p r a w
miano Baro Szero rezerwuje
tylko
(s. 76), podczas gdy faktycznie obie te nazwy
dla
odnoszą
się do tej samej osoby sędziego.
Opis zimowego obozu c y g a ń s k i e g o jest bardzo
nieprawdopodobny.
Stoją
tu
wrośnięte
w ziemię ciężkie wozy wagonowe, u ż y w a n e w p o w i e ś c i t y l k o w czasie zimy j a k o mieszkania —
na lato zostają
t u na stałe. S t o i t u t e ż w i e l k i n a m i o t dla k o n i ,
drugi
do w y k o n y w a n i a
prac r z e m i e ś l n i c z y c h , trzeci z r z ę d a m i krzeseł służy do z e b r a ń (s. 33-35). Oczywiście takich
n a m i o t ó w nie u ż y w a ł o
na
temat
organizacji życia taborowego. G d y b y te wozy z o s t a ł y na lato, k t ó ż by je u c h o w a ł
się w o g ó l e . Jest t o stereotypowe,
banalne
przed
d e w a s t a c j ą ? Cyganie jeździli w o z a m i , w k t ó r y c h z i m o w a l i ,
wyobrażenie
lub najczęściej
wynajmowali
na
z i m ę . mieszkania u c h ł o p ó w .
Wątpliwości budzi też jadłospis cygański. Powieściowi
Cyganie piją
głównie
wiśniówkę
(s. 39) l u b w ó d k ę z j e ż y n , k t ó r e to n a p i t k i sami r o b i ą . Jest t o nieprawda, j a k o że k o c z u j ą c y
(a i osiadli Cyganie) nie mieli n a w y k u robienia j a k i c h k o l w i e k p r z e t w o r ó w . Ponadto w rzeczy
w i s t o ś c i Cyganie piją w ó d k ę zawsze ze w s p ó l n e g o kieliszka dla p o d k r e ś l e n i a , że nie b r z y d z ą
się wzajemnie, podczas gdy k s i ą ż k o w i piją z osobnych
magerdo
może
(s. 74). N a
być prawdą,
s. 40 Cyganie j e d z ą
ale
zbieranymi na p o c z ą t k u
to
chyba
zwykłe
k w i e t n i a (s.
zupę
kieliszków, j a k gdyby wszyscy
z pokrzywy w końcu
przeoczenie,
jak
120) czy z m ł o d y m i
to
z
listopada, co
grzybami
i
byli
nie
jagodami
z i e m n i a k a m i j a k o codziennym
p o s i ł k i e m na p o c z ą t k u czerwca (s. 127).
Mikita Kowal
w ł a ś n i e pogarda
m ó w i do C y g a n ó w
dla prawa gadźiów
(s. 57): „ m y przestrzegamy
jest p r a w e m c y g a ń s k i m
p r a w o " , podczas
i między
sobą
nigdy
gdy
inaczej
nie p o w i e d z ą . P o w i e ś c i o w i Cyganie w y r a ż a j ą się w sprawach c y g a ń s k i c h j a k gdyby posiadali wie
d z ę k s i ą ż k o w ą . R o m a n m ó w i do Z o y i : „jesteś j a k « G i t a n a » " (s. 52). N a K e ł d e r a s z ó w
powszechnie
w powieści
podobnie
zresztą jak
Cyganów
Bergitka R o m a , c h o ć znają
(s.
Natomiast
130).
gdyż
na
K e l d e r a r i (s. 58), podczas
Lowarów
swoich
(s.
nigdy nie
ten pierwszy t e r m i n jest
„polski",
„węgierski"
Polska
Roma
113). N i e p o w i e t e ż Polska
mówią
p o w i e Austriacy,
na
Górskich
tę n a z w ę ,
ale raczej
Belgar, a n a j p r ę d z e j
Łabanca
określali
„Cyganie
Nizinni",
pochodzenia
książkowego.
z n a ć nazwy L o w a r (s. 108), dla niego k a ż d y
lub
gdy
itp. Niemożliwe
Chłop
Roma
lecz
Polska
ukraiński
nie
Roma,
może
Cygan jest j e d n a k o w y , ewentualnie
też, by
w odłegłości
35
km
od
też
„swój"
obozowiska
zimowego stary Cygan s t w i e r d z i ł : „tej części Polski nie z n a m " (s. 99). N a s. 160 Cyganka
sprzedaje na straganie
Matki
Boskiej,
przy
diabełki
konającym
(Benga), a na s.
Cyganie.
Jest
140 stawia
to
zupełnie
rekwizytu, k t ó r y służy w y ł ą c z n i e do mamienia gadźiów
figurkę
diabełka obok
fantazyjne
tego
i pokazywany b y w a w czasie z a b i e g ó w
magicznych t y l k o na moment. Podobnie niewłaściwie autor u ż y w a jeszcze jednego
magicznego. O t ó ż m ł o d o ż e ń c y przy pościeli z n a j d u j ą
obrazu
zastosowanie
lalkę nakłutą
rekwizytu
szpilkami j a k o rzekomy
s y m b o l m a g i i ochronnej (s. 136). A jest w ł a ś n i e o d w r o t n i e — u wielu n a r o d ó w taka przebita
igłą l a l k a to właśnie przejaw magii s z k o d z ą c e j , nigdy inaczej.
Janusza K w i e k a
nie n a m a s z c z a ł
na k r ó l a prymas Polski (s.
190) t y l k o
prawosławny
protoprezbiter, p o n i e w a ż jego klan był tego wyznania.
N i e m o g ł a też m a t k a R o m a n a b r a ć ś l u b u k o ś c i e l n e g o (s. 200). Jako k o c z u j ą c a
Cyganka
�180
RECENZJE I OMÓWIENIA
wyszła
za
m ą ż zgodnie
z cygańskim
zwyczajem
w wieku
ok.
15 lat,
a
ślubu
udzielił
i m po prostu starszy taboru.
Jest w książce wiele scen mato c y g a ń s k i c h , a s t a n o w i ą c y c h odbicie powszechnych stereo
t y p ó w na temat C y g a n ó w lub ś w i a d c z ą c y c h o b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w (miłość,
się do starszych, f o r m
p o w i t a n i a , dialogi).
„Jestem
P a w e ł D o m b r o w s k i " (s. 88), a obecni z w r a c a j ą
(s.
podczas
89),
gdy
nazwiska
nigdy
odnoszenie
N a p r z y k ł a d Cygan przedstawia się w
nie
używa
taborze:
się d o ń : „ P o w i e d z , D o m b r o w s k i "
się
wśród
swoich:
tak
jest
do
S p o ś r ó d b ł ę d ó w o d n o ś n i e do r e a l i ó w okupacyjnych w y m i e n i ę t y l k o k i l k a , najbardziej
dziś.
charak
terystycznych. K e l n e r k i u „ F u k i e r a " (listopad 1942 r.) c h o d z ą w b i a ł y c h sukienkach z czerwonymi
fartuszkami -
„narodowe
kolory
polskie"
(s.
14). Te
kolory
autor
specjalnie
podkreśla,
co t y m bardziej ś w i a d c z y o z u p e ł n y m b r a k u z n a j o m o ś c i r e a l i ó w okupowanego przez N i e m c ó w
kraju.
W t y m ż e lokalu, w t y m samym czasie dr Mengele brata się z Cyganami i u m a w i a
się
nimi
z
na
spotkanie
po
wojnie
(s.
17), j a k b y
jest właśnie m . i n . pozbawienie Europy ż y d o w s k i e j
zapominając,
że
celem
tej
wojny
i c y g a ń s k i e j rasy. Spotkany z a ś w lesie
d o w ó d c a o d d z i a ł u partyzanckiego przedstawia się p e ł n y m imieniem i nazwiskiem k o c z u j ą c y m ,
obcym C y g a n o m
(s. 115), a przy p o ż e g n a n i u
opisuje
i m . jakie to d o s t a ł
rozkazy
i gdzie
teraz ma zamiar się u d a ć (s. 116). T a k sielankowo w y g l ą d a leśna konspiracja.
A u t o r nie stara się w n i e k t ó r y c h miejscach nawet s p r ó b o w a ć w y o b r a z i ć sobie cygańskiej
rzeczywistości.
W
powieści
uciekający
Cyganie
mają
27
wozów,
na
których
mieści
się
84 ludzi (s. 96). A więc 3 osoby na 1 wóz, co w y g l ą d a bardzo k o m f o r t o w o i nieprawdziwie,
bo
nawet
osobnymi
gdyby
każde
wozami, to
na 50 d o r o s ł y c h
małżeństwo
by
przypada
miało
tylko
ledwie s t a r c z y ł o
jedno
dziecko
tych
wozów.
obsady
i małżonkowie
Podobnie
8 dzieci, co u C y g a n ó w jest p r o p o r c j ą
na
absolutnie
powozili
s.
137 -
niemożliwą.
N i e z a l e ż n i e od w y m i e n i o n y c h , istotnych b ł ę d ó w w ą t p l i w o ś ć budzi sama eskapada C y g a n ó w
przebranych za polskich c h ł o p ó w
(s.
117), u m y k a j ą c y c h
drogami wśród
s p o ł e c z e ń s t w a u k r a i ń s k i e g o . W ó w c z a s gdy wójt w k a ż d e j wsi mógł
a wojskowy posterunek
stał
w każdym
miasteczku -
do
nienawistnego
wylegitymować
granicy z W ę g r a m i
im
obcych,
dociera
2/3
ludzi i w o z ó w .
W ą t p l i w o ś c i jest więcej. K s i ą ż k a ta polecana j a k o d o k u m e n t m o ż e być t y l k o co
wzruszającym
( c h o ć polskiego czytelnika j a k b y d u ż o
mniej) obrazkiem z a g ł a d y
najwyżej
Cyganów,
lecz absolutnie nie m o ż e b y ć ź r ó d ł e m poznania obyczaju c y g a ń s k i e g o .
Adam
JUDITH
OKELY,
The Traveller-Gypsies,
Cambridge University Press, Cambridge
Bartosz
1983,
ss. 252, tabl., ił.
P o ś r ó d d o ś ć licznych w s p ó ł c z e s n y c h o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y C y g a n ó w
1
k s i ą ż k a Judith Okely zasługuje
na szczególną u w a g ę .
W a r t o ś ć pracy naukowej mierzy się
m . i n . r z e t e l n o ś c i ą ( w i a r y g o d n o ś c i ą ) przeprowadzonych b a d a ń , nowatorstwem metod, oryginal
nością stawianych hipotez czy f o r m u ł o w a n y c h
powyższe
warunki.
The
Traveller-Gypsies
t w i e r d z e ń . Okely spełnia w całej
jest
pracą
rzetelną
(o
czym
rozciągłości
poniżej),
dobrze
u d o k u m e n t o w a n ą , a j e d n o c z e ś n i e n o w a t o r s k ą w sposobie ujęcia p r o b l e m a t y k i na tle dotych-
1
Praca .1. Okely leży w nurcie w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń a n t r o p o l o g i i symbolicznej czy form
symbolicznych i wiele z a w d z i ę c z a , j a k a u t o r k a sama zaznacza, pracy M . D o u g l a s ,
and
Danger,
A r k Paperback
L o n d o n , 1984, c z o ł o w e j
przedstawicielce
tu m . i n . o k o n c e p t u a l i z a c j ę podstawowej kategorii analitycznej inner Obok
Okely
badawczy,
np.
można
A.
jeszcze
wymienić
Sutherland,
Gypsies.
L o n d o n 1975, t a k ż e M . I . K a m i ń s k i ,
University o f G o t h e n b u r g 1980.
kilku
The
cyganologów
Hidden
tego
outer hody dyehotomy.
realizujących
American,
Purity
nurtu. Chodzi
podobny
Tavistock
The State of Ambiguity. Studies
model
Publications.
of Gypsy
Reflugees,
�181
RECENZJE I OMÓWIENIA
czasowych p o d e j ś ć i orientacji badawczych w cyganologii. Szereg tez i t w i e r d z e ń
w tej pracy jest z a s k a k u j ą c y c h i b u d z i kontrowersje c y g a n o l o g ó w .
zawartych
2
Prezentacja z a w a r t o ś c i merytorycznej pracy oraz eksplikacja perspektywy badawczej Okely
wymaga - j a k s ą d z ę - poprzedzenia komentarzem o d n o ś n i e do t y t u ł u książki ze względu
na specyficzną sytuację C y g a n ó w na Wyspach Brytyjskich.
Cyganie w A n g l i i pojawili się na p o c z ą t k u X V I w. p r z y b y w a j ą c z kontynentu europejskiego.
Pierwsze ź r ó d ł o m ó w i ą c e o „ E g i p c j a n a c h " , od k t ó r e g o to t e r m i n u wywodzi się angielska
nazwa C y g a n ó w - Gypsies, pochodzi z 1505 r. ze Szkocji. N a wyspach Brytyjskich Cyganie
w t y m okresie nie stanowili jedynej s p o ł e c z n o ś c i o w ę d r o w n y m stylu życia, wręcz przeciwnie,
dołączyli oni do szerokiego marginesu ludzi i grup, k t ó r e żyły poza r a m a m i r o d z ą c e g o się
kapitalistycznego s p o ł e c z e ń s t w a . W warunkach częściowej izolacji Wysp Brytyjskich od konty
nentu d o k o n a ł się w łonie c y g a ń s k i e j grupy etnicznej specyficzny proces. Z jednej strony czynnik
rasowej o d m i e n n o ś c i przestał g r a ć j a k ą k o l w i e k rolę d y s t y n k t y w n ą na skutek s t a ł e g o mieszania
się C y g a n ó w z l u d n o ś c i ą m i e j s c o w ą : w s p ó ł c z e ś n i e Cyganie angielscy nie r ó ż n i ą się antropolo
gicznie o d A n g l i k ó w i cechy antropologiczne nie są elementem identyfikacji etnicznej .
Z drugiej strony z o s t a ł a zachowana i uległa rozprzestrzenieniu k u l t u r a etniczna C y g a n ó w
j a k o funkcjonalnie z w i ą z a n a z ideologią w ę d r o w a n i a oraz j a k o podstawa samoidentyfikacji
i identyfikowania przez innych. Szereg grup w ę d r o w n y c h , genetycznie nie z w i ą z a n y c h z Cyga
nami z kontynentu, p r z e j m o w a ł o więc elementy ich k u l t u r y etnicznej (m. i n . elementy j ę z y k a
c y g a ń s k i e g o - r o m a n i , k u l t u r y symbolicznej, np. system skalari) j a k o u ż y t e c z n e do krystalizo
wania się t o ż s a m o ś c i grupowej, ś w i a d o m o ś c i „ M y " w opozycji do reszty s p o ł e c z e ń s t w a , poczucia
więzi z g r u p ą , w sumie więc do tworzenia się grupy etnicznej'. T a infiltracja s p o ł e c z n o ś c i etnicz
nej C y g a n ó w przez element miejscowy oraz rozprzestrzenienie się k u l t u r y C y g a n ó w , a w każ
d y m razie jej e l e m e n t ó w , p o ś r ó d innych grup w ę d r o w n y c h w y t w o r z y ł y s k o m p l i k o w a n y obraz
tej z b i o r o w o ś c i , k t ó r ą w cyganologii brytyjskiej o k r e ś l a się t e r m i n a m i „ G y p s i e s " lub ..Traveller".
Brytyjski cyganolog T . A c t o n p r ó b u j ą c u s t a l i ć subetniczne p o d z i a ł y i kategoryzacje w o b r ę b i e
tych o g ó l n y c h p o j ę ć „ G y p s i e s " i ..Traveller" w y r ó ż n i a ich k i l k a n a ś c i e (np. R o m . Romanichal.
English Gypsies, Irish Traveller. Welsh Gypsies, R o m a n y Gypsies, Posh-rat, Didecai, Needy,
Pikie. M u m p e r , Hedge-crawler, Mugger. T i n k e r i t d . ) . K o n k l u z j a A c t o n a jest z n a c z ą c a :
„ C y g a ń s k i e grupy w A n g l i i [ . . . ] są najbardziej niezintegrowane (rozbite) [disunited] i źle
zdefiniowane [ill-defined people], p o s i a d a j ą c y m i raczej ciągłość [continuity) n i ż w s p ó l n o t ę [com
munity] k u l t u r y . Jednostki, k t ó r e podzielają p a m i ę ć p r z o d k ó w i p o s i a d a j ą r e p u t a c j ę « C y g a n ó w » ,
m o g ą nie m i e ć z t y m nic w s p ó l n e g o w swoim sposobie życia, w przejawianej kulturze czy
języku"".
1
5
Wyznaczenie granic p o m i ę d z y t y m i subetnicznymi kategoriami w o b r ę b i e Traveller czy
Gypsies
Acton
widzi j a k o
zadanie
kryteria obiektywne, jak język
niewykonalne.
Języki czy dialekty T r a v e l l e r s ó w
i Cyganów -
j ę z y k ) . A n g i o - r o m a n i , dialekt „ c a n t " , język
„ w s p ó l n e rozprzestrzenione
po
t u język
temu
r o m a n i albo
Shelta i G a m m o n -
dziedzictwo T r a v e l l e r s ó w A n g l i i
dowolnie wszystkie grupy, z a p o ż y c z a j ą c
2
N i e dają
podstaw
zarówno
czy dialekt grupy, oraz subiektywne, t j . samoidentyfikacja.
od siebie
tzw. puri jib
stanowią
zdaniem
i Walii", z którego
w s p ó l n i e elementy
językowe.
(stary
Actona
korzystają
Kryterium
Z n e g a t y w n ą o c e n ą tej pracy spotykamy się we wstępie do czasopisma
„Urban
A n t h r o p o l o g y " p i ó r a M . Salo. znanego cyganologa a m e r y k a ń s k i e g o ; „ U r b a n A n t h r o p o l o g y " ,
vol. 11 : 1982, nr 3-4, s. 265-266.
' W p r z e c i w i e ń s t w i e d o sytuacji C y g a n ó w na kontynencie europejskim, gdzie cechy
antropologiczne s t a n o w i ł y istotny s k ł a d n i k ich identyfikacji przez s p o ł e c z e ń s t w a większości.
P r z y k ł a d e m grup etnicznych, zaliczanych zresztą do o g ó l n e j kategorii Gypsies. a p o w s t a ł y c h
na bazie społeczności pochodzenia miejscowego, autochtonicznego są np. Yenisze w Belgii
i Francji lub Tattarsi w Szwecji.
T. A c t o n , Gypsy politics and social change. Routledge and Kegan Paul, L o n d o n
1974. s. 60.
Tamże. s. 54.
4
5
h
�182
RECENZJE I OMÓWIENIA
j ę z y k a nie m o ż e więc b y ć p o d s t a w ą jasnego zdefiniowania grup, t y m bardziej że — j a k
p o d k r e ś l a A c t o n - „ J ę z y k o w a kompetencja nie jest w ż a d e n s p o s ó b skorelowana z i n n y m i
charakterystykami w k o n k r e t n y c h p r z y p a d k a c h " .
7
Kwestia samoidentyfikacji n a p o t y k a analogiczne t r u d n o ś c i . Samoidentyfikacja ulega dowolnej
zmianie nie t y l k o w k o n t e k ś c i e interakcji z nie-Cyganami, np. wobec w ł a d z y i jej przedstawicieli
wybiera się t ę . k t ó r a ze w z g l ę d ó w strategicznych b ę d z i e owocna b a z u j ą c na stereotypach
większości o Travellersach i Cyganach, lecz t a k ż e w o b r ę b i e interakcji w e w n ą t r z e t n i c z n y c h
ekonomiczna kooperacja czy z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e wpływają na w y b ó r i d e n t y f i k a c j i . Consensus
istnieje jedynie w stosunku do t e r m i n ó w Traveller i Gypsies, k t ó r e to p o j ę c i a m o ż n a
z d e f i n i o w a ć - za A c t o n e m - j a k o ludzi, k t ó r z y są lub b y l i p o t o m k a m i tych, k t ó r z y żyli
w drodze i z a c h o w u j ą pewne k u l t u r o w e c e c h y .
8
9
Sharon Gmelch o k r e ś l a j ą c liczbę T r a v e l l e r s ó w i C y g a n ó w w A n g l i i na 40-45 tys.
stwierdza, że 85% to R o m a n y Gypsies ( p o d s t a w ą wyliczenia b y ł a samoidentyfikacja), pozostali
to walijscy, szkoccy i irlandzcy Travellersi. Zarazem wszyscy o n i o k r e ś l a j ą się j a k o Travellersi
i z tego p o w o d u a u t o r k a traktuje ich j a k o j e d n ą n o m a d y c z n ą s p o ł e c z n o ś ć
[community) .
Ten uproszczony schemat klasyfikacji grup jest d o ś ć powszechnie stosowany przez a u t o r ó w ,
j a k k o l w i e k p o z o s t a j ą z a s t r z e ż e n i a natury merytorycznej, na k t ó r e w s k a z y w a ł A c t o n .
10
Judith Okely m a j ą c na uwadze wyżej wspomniane dylematy definicyjne przedmiotem
swojej pracy czyni to, co jest dostrzegane t a k ż e przez innych a u t o r ó w j a k o w s p ó l n e ,
mianowicie k u l t u r ę e t n i c z n ą T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w , jej synchroniczny i monograficzny opis
i a n a l i z ę . Rezygnuje więc celowo z u s t a l e ń genetycznych i p o r ó w n a w c z y c h , m . i n . z p y t a ń
0 to, co wnieśli do obrazu tej k u l t u r y tzw. p r a w d z i w i Cyganie (true blood
Gypsies),
z p y t a ń o p r z e ż y t k i egzotyczne, tu indyjskie. Tendencje do egzotyzacji k u l t u r y (badania
genetyczne charakterystyczne dla szeregu badaczy C y g a n ó w ) , j a k i model izolacji w badaniach
nad k u l t u r ą C y g a n ó w (implikujący c a ł o ś c i o w ą i k o m p l e t n ą k u l t u r ę istniejącą n i e z a l e ż n i e od
k u l t u r y większości) Okely traktuje j a k o nieadekwatne do sytuacji C y g a n ó w w A n g l i i . Ta
postawa a u t o r k i s y n t e t y z u j ą c a k u l t u r ę „ d r o g i " , w ę d r o w a n i a , a nie p r e c y z u j ą c a ściśle jej
o d n i e s i e ń do subetnicznych p o d z i a ł ó w , d o c z e k a ł a się krytycznych ocen ze strony c y g a n o l o g ó w ' .
Lecz m o ż e właśnie dlatego, że jest s y n t e t y z u j ą c a , stanowi j a k ą ś p o z y t y w n ą d r o g ę wyjścia
z gąszcza etnicznych kategoryzacji.
1
J. Okely badania w ś r ó d T r a v e l l e r s ó w - C y g a n ó w p r o w a d z i ł a okresowo od 1970 do 1975 r.
W t y m czasie k o n t a k t o w a ł a się z b a d a n y m i na trasach ich w ę d r ó w e k i postojach-obozowiskach.
Z e b r a ł a wywiady od p o n a d 10 r o d z i n W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . Przez ok. 10 miesięcy, p o m i ę d z y
1970 a 1972 г., Okely z a m i e s z k i w a ł a w wozie w ę d r o w n y m (trailer) na czterech obozowiskach.
Dalsze dwa
miesiące
spędziła mieszkając
w pobliżu
z r e a l i z o w a ł a w 1974-1975 r. w okresie k i l k u
obozowisk.
Główne
badania
miesięcy, j a k i e s p ę d z i ł a żyjąc
w
autorka
bezpośredniej
bliskości obozowisk. Okely p r o w a d z i ł a badania g ł ó w n i e w p o ł u d n i o w e j , p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j
1 p ó ł n o c n e j A n g l i i , obszar b a d a ń l i m i t o w a n y był trasami w ę d r ó w e k i miejscami p o s t o j o w y m i
badanych. I s t o t n y m walorem b a d a ń
efekt
obserwacji u c z e s t n i c z ą c e j ,
Okely jest fakt,
nieformalnych
że znaczna część m a t e r i a ł ó w
spotkań,
dyskusji
i rozmów,
u d a ł o się autorce u n i k n ą ć tego cienia mistyfikacji, jakiego stale d o k o n u j ą
dzięki
stanowi
którym
W ę d r o w c y wobec
s p o ł e c z e ń s t w a większości. D o pewnego też stopnia Okely z i n t e r n a l i z o w a ł a w a r t o ś c i T r a v e l l e r s ó w -Cyganów
przejmując
ich s p o s ó b
mówienia,
artykulacji
słów,
styl
ubierania
się,
etykietę,
w y c h o d z ą c z k o b i e t a m i W ę d r o w c ó w „ n a zarobek". Te d z i a ł a n i a Okely były oceniane przez
badanych pozytywnie, znosiły dystans, a zarazem g w a r a n t o w a ł y
badań.
Dopełnieniem
badań
O k e l y były wywiady
wiarygodność i dogłębność
z pracownikami
instytucji
państwowych
7
Tamże, s. 58.
Tamże, s. 58.
Tamże, s. 59.
S. G m e l c h , Gypsies in British Cities;
A n t h r o p o l o g y " , v o l . 1 1 : 1982, nr 3-4, s. 347.
Tamże, s. 266.
8
9
l u
11
Problems
and
Goverment
Response,
„Urban
�183
RECENZJE I OMÓWIENIA
rozwiązujących
problemy T r a v e l l e r s ó w , j a k i z przedstawicielami organizacji i s t o w a r z y s z e ń
Wędrowców-Cyganów,
d o ś ć licznych
w Anglii.
Wszystko to razem
oraz
bogato
cytowana
literatura przedmiotu czyni p r a c ę Okely w a r t o ś c i o w ą i i n t e r e s u j ą c ą .
P o d s t a w o w ą cechą perspektywy teoretycznej Okely jest ujmowanie i prezentacja
Wędrowców-Cyganów
„klucza-symbolu"
poprzez
(key-symbol)
jej
wewnątrzetniczne
kategorie
i zasady.
do zrozumienia i interpretacji tej k u l t u r y
kultury
Okely
dostarcza
(o czym
poniżej).
D r u g i m istotnym z a ł o ż e n i e m w pracy Okely jest twierdzenie, że k u l t u r a Traveller-Gypsies
nie jest s a m o o k r e ś l a j ą c a się (self-contained),
większości,
tj. Gorgio
K o n t e k s t interakcji
(angielska
wersja
lecz d o o k r e ś l o n a przez k u l t u r ę i
cygańskiego
k u l t u r o w e j mniejszości
etnicznej
t e r m i n u na
społeczeństwo
nie-Cygana,
ze s p o ł e c z e ń s t w e m
tj. Gadźo).
większości
stanowi
w pracy Okely p ł a s z c z y z n ę w y j a ś n i a n i a i interpretacji większości w z o r ó w k u l t u r o w y c h
badanej
grupy. W przekonaniu Okely, k u l t u r a W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w jest integralnie z w i ą z a n a z a r ó w n o
w swej f u n k c j o n a l n o ś c i ,
j a k i genezie z k u l t u r ą
i strukturą
społeczeństwa
Gorgio.
Może
nie jest to c a ł k o w i c i e nowy p o g l ą d , lecz zakres i znaczenie, j a k i e przypisuje a u t o r k a kategorii
i n t e r a k c y j n o ś c i w analizie k u l t u r y W ę d r o w c ó w , zasadniczo odmienny od i n n y c h prac cyganologicznych, gdzie interakcja Cyganie Kultura
większości
jest
więc
G a d ź e stanowi zazwyczaj k o ń c o w y i marginalny
płaszczyzną
odniesień,
dopełnień
bądź
rozdział.
trawestacji
wartości
i z n a c z e ń k u l t u r y etnicznej. Efektem takiej postawy badawczej jest m . i n . m o ż l i w o ś ć zakwestiono
wania szeregu utartych tez cyganologii, np. o tzw. tradycyjnych zawodach
cygańskich
czy
0 p o s t ę p u j ą c e j dezintegracji l u b degeneracji tej k u l t u r y pod w p ł y w e m zderzenia ze w s p ó ł c z e s n ą ,
zurbanizowaną
kulturą
masową.
Okely widzi k w e s t i ę
zawodów cygańskich
i
umiejętności,
j a k i „ t r a d y c y j n o ś ć " tej k u l t u r y poprzez m i ę d z y e t n i c z n ą i n t e r a k c j ę , j a k o a d a p t a c j ę do w a r u n k ó w
1 m o ż l i w o ś c i , k t ó r e oferuje s p o ł e c z e ń s t w o większości przy jednoczesnym zachowaniu t o ż s a m o ś c i
etnicznej.
Tak
commercial
więc
wzory
nomadism czy
aktywności
service
ekonomicznej
Cyganów,
nomadism są w y p a d k o w ą
niekiedy
możliwości
określane
oferowanych
jako
przez
12
system większości, j a k i preferencji c y g a ń s k i c h do o k r e ś l o n e g o etosu p r a c y . P o d s t a w o w y m i
cechami tego etosu s ą : samozatrudnienie
która
nie podlega
kontroli
ze
strony
(self-employment),
nie-Cyganów;
a więc a k t y w n o ś ć
specyficzny
ekonomiczna,
proces jej w y k o n y w a n i a ,
w o b r ę b i e i siłami rodziny oraz nie l i m i t o w a n y cezurami czasowymi okres pracy;
umiejętność
w y k o n y w a n i a dowolnej pracy w d o w o l n y c h warunkach (flexibility); d u ż a m o b i l n o ś ć przestrzenna
rodzinnych grup j a k o z e s p o ł ó w pracy (mobility). Te cechy strukturalne a k t y w n o ś c i ekonomicznej
Wędrowców-Cyganów
zawodów,
których
stanowią
zmienność
o wyborach i formach
można
zresztą
zarobkowania,
obserwować
w
a nie z a ś
dłuższych
tradycja
wycinkach
czasu,
jak i w szerokim wachlarzu grup c y g a ń s k i c h .
K o n t e k s t interakcji W ę d r o w c y - C y g a n i e -
G o r g i o jest w ujęciu Okely elementem a k t y w n y m ,
w s p ó ł t w o r z ą c y m i l i m i t u j ą c y m r ó ż n e sfery a k t y w n o ś c i C y g a n ó w . Okely w y d o b y w a podstawowe
cechy strukturalne tego kontekstu, w k t ó r y m k a ż d y z jej u c z e s t n i k ó w dysponuje
i a k t y w a m i . Ze strony n i e - C y g a n ó w ,
dominacji
(wyższy
Wędrowcy-Cyganie,
stereotypami
status
a w
społeczny),
sferze
i fantazjami
t j . G o r g i o , interakcja o k r e ś l a n a jest
posiadanie
świadomości
na temat
Cyganów
dóbr,
o
społecznej -
których
pasywami
przez
pozyskanie
dysponowaniem
(są one ekwiwalentem sumy
i
stosunek
zabiegają
operowaniem
wiedzy na ich
temat). Ze strony W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w interakcja o k r e ś l o n a jest przez bardziej u g r u n t o w a n ą
wiedzę na temat większości ( d y s p o n u j ą p o d s t a w o w y m kodem większości - j ę z y k i e m , j a k r ó w n i e ż
znajomością
warunków
skuteczności
działań, jak
socjokulturowych i o s o b o w o ś c i o w y c h
i możliwości
manipulowania
G o r g i o , co jest
własną
grupową
z a s t r z e ż o n ą , bo o b w a r o w a n ą i g n o r a n c j ą a l t e r n a t y w n ą sferą k u l t u r y
Do
powyżej
najważniejszą
zarysowanych
kategorię
opisu
aspektów
i analizy
perspektywy
kultury
badawczej
badanej
grupy,
key-symbol, t j . o p o z y c j ę ciała w e w n ę t r z n e g o i z e w n ę t r z n e g o (inner inner -
12
outer
Tamże,
body
bazuje
s. 349.
na
pojęciu
skalania
tabuicznego
u
warunkiem
identyfikacją
oraz
własnej).
Okely
którą
należy
powyżej
dołączyć
nazwałem
outer body). D y c h o t o m i a
Cyganów,
tzw.
mochadi
�184
RECENZJE 1 OMÓWIENIA
w wersji C y g a n ó w angielskich (odpowiednik mageripen, mahrime u n i e k t ó r y c h grup C y g a n ó w
w Polsce).
W ś r ó d C y g a n ó w angielskich d y c h o t o m i a inner - puter body d z i a ł a w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b :
„ciało z e w n ę t r z n e
(lub s k ó r a ) ze wszystkimi
substancjami, jakie wytwarza i wydala,
włosy, ekstrementy. są potencjalnie kalające, jeżeli p o w t ó r n i e
w e w n ę t r z n e . Natomiast cokolwiek
wprowadzone do ciała
rytualnie czyste. U w a g a kierowana jest nie
t y l k o na
[recycled]
przejdą
wewnętrznego
żywność,
ale
brud,
przez ciało
via usta musi
na
być
naczynia i sztućce,
k t ó r e są umiejscowiane p o m i ę d z y wargami, wejścia do ciała w e w n ę t r z n e g o . C i a ł o z e w n ę t r z n e
l ?
musi być utrzymywane w separacji od ciała w e w n ę t r z n e g o " . Skalanie jest faktem przekroczenia
granic p o m i ę d z y t y m i d w o m a elementami. C i a ł o ludzkie jest w sensie d o s ł o w n y m
miernikiem
i kluczem do interpretacji s k a l a ń . W sensie metaforycznym ta d y c h o t o m i a staje się wzorem
do
klasyfikacji
i kategoryzacji
ludzi, z a c h o w a ń ,
stanów
rzeczy, p r z e d m i o t ó w , jak
i świata
przyrodniczego.
Ten symbolizm ciała, zarysowany w d y c h o t o m i i
problem relacji Traveller-Gypsies dysponowanie
wiedzą
na
temat s k a l a ń
rzeczy wiedzy tej nie p o s i a d a j ą
z nimi
się na
grozi
skalaniem.
W
czystych rytualnie
stale p o d k r e ś l a n a
inner -
outer body, r o z w i ą z u j e
również
G o r g i o . W a r u n k i e m pozostawania czystym rytualnie jest
i związanego
G o r g i o , z definicji
modelu
świata
Wędrowców
i obwarowywana
z nim
są
tabu
kulturowego.
Wędrowców-Cyganów
i nieczystych
granica
Gorgio.
etniczna.
Z
natury
więc skalani i potencjalnie
świat
Pomiędzy
Konsekwencją
kontakt
społeczny
nimi
dzieli
musi
istnieć
takiego p o d z i a ł u
jest
o d w r ó c e n i e p o r z ą d k u natury i k u l t u r y . T o , co dla G o r g i o jest n a t u r ą (Travellersi i Cyganie
w stereotypie większości p r z y p o r z ą d k o w a n i są do p o r z ą d k u natury; b r u d n i , żyją j a k zwierzęta,
wędrują
itd.), dla nich samych stanowi p o r z ą d e k
de facto b r u d n y
w takim
cyg. t e r m i n u cik -
sensie, w j a k i m
bioto),
a nie
go
kultury.
widzi
Traveller czy
Cygan m o ż e
Gorgio, lecz jest to
mochadi, czyli skalanie,
i nie
wpływa
tylko
to
cikli
na jego
być
(od
status
czy p r e s t i ż w grupie. K u l t u r a G o r g i o natomiast w oczach W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w ma wszelkie
znamiona natury ze w z g l ę d u na
Tak
więc to, co
„ o d l e g ł e " od
ich i g n o r a n c j ę
Gorgio,
w sferze czystości
i nieczystości
staje się „ b l i s k i e " Travellersom, bo
w
rytualnej.
mniejszym
stopniu z a g r a ż a skalaniem. T ę d y c h o t o m i z a c j ę i inwersję k u l t u r o w ą p o r z ą d k ó w W ę d r o w c ó w - C y
g a n ó w i G o r g i o Okely skrupulatnie śledzi w r ó ż n y c h sferach k u l t u r y W ę d r o w c ó w .
Prześledzę
jedynie n i e k t ó r e dziedziny życia codziennego T r a v e l l e r s ó w ,
aby
kulturowy
tej
całościowo
dychotomizacji
i inwersji
D y c h o t o m i a inner miotów
i ich
sensów
i znaczeń,
a
które
z i l u s t r o w a ć efekt
rozpatruje
Okely.
outer body o k r e ś l a logikę codziennych z a c h o w a ń , klasyfikacji
usytuowania
w
przestrzeni.
Przedmioty
służące
ciału
przed
wewnętrznemu
(tu:
utensylia kuchenne, p r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e ) m u s z ą b y ć czyste, są więc usytuowane w przestrzeni
czytej, czyli w n ę t r z u wozu, w p r z e c i w i e ń s t w i e do p r z e d m i o t ó w służących ciału
(naczynia
do
mycia
siebie,
prania
bielizny,
mydło),
które
usytuowane
zewnętrznemu
są
na
zewnątrz
wozu. P o m i ę d z y t y m i przedmiotami nie m o ż e d o j ś ć do b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u lub zamiany
funkcji, np. u ż y w a n i e tego samego naczynia do mycia n a c z y ń kuchennych i prania
bielizny
(stały element stereotypu Gorgio, k t ó r y miesza funkcje n a c z y ń ) .
P r o d u k t y ż y w n o ś c i o w e , k t ó r e w c h ł a n i a n e są przez ciało w e w n ę t r z n e , j a k k o l w i e k
pożądane
czyste rytualnie, paradoksalnie p o c h o d z ą w większości od skalanych G o r g i o . P r ó b ą przezwycięże
nia tego paradoksu jest preferowanie p o ż y w i e n i a , k t ó r e nie ma b e z p o ś r e d n i e g o i dostrzegalnego
tu
i teraz k o n t a k t u
Konsekwencją
z
Gorgio,
a
więc
produkty
na konsumowanie. U n i k a się miejsc na t e r y t o r i u m
nie t y l k o nad
fabryczne,
w
puszkach,
opakowaniach.
tej dychotomizacji jest r ó w n i e ż selekcja miejsc, k t ó r e n a d a j ą
produkcją
ż y w n o ś c i , ale
się lub
G o r g i o , gdzie Travellersi nie m a j ą
i nad jej p r z y r z ą d z a n i e m
(domy prywatne
nie
kontroli
Gorgio,
restauracje, szpitale i więzienia; te d w a ostatnie są zresztą miejscami najbardziej
skalanymi
i g r o ź n y m i ; w p r z y p a d k u szpitali
dychotomii
inner -
dokonuje się przekraczania
wszelkich granic
outer body; higiena szpitalna, kuchnia, narodziny i ś m i e r ć ; w p r z y p a d k u zaś więzienia
jest się zdanym c a ł k o w i c i e na z a l e ż n o ś ć od
J. O k e l y ,
The Traveller-Gypsies,
Gorgio).
Cambridge University
Press. Cambridge 1983. s.
80.
�185
RECENZJE I OMÓWIENIA
M o ż e najbardziej spektakularnym przejawem d z i a ł a n i a s y m b o l i z m u ciała jest klasyfikacja
zwierząt, j a k ą d o k o n u j ą W ę d r o w c y - C y g a n i e . Miejsce danego gatunku s k a l a ń na skali o d naj
bardziej nieczystego
do czystego
czy wręcz m a j ą c e g o
charakter
jest o d stopnia przekraczania
granicy wyznaczonej d y c h o t o m i ą
się
wiedzy
tu
na
spostrzeżeniach
i
o
zwyczajach,
apotropeiczny
inner -
zachowaniach
uzależnione
outer body.
i
wyglądzie
Bazuje
zwierząt.
Najbardziej nieczysty jest k o t ; w tej kategorii mieszczą się r ó w n i e ż szczur, mysz, pies, lis
itp.
Wszystkie te
zwierzęta
liżą
własną
sierść,
czyli
z e w n ę t r z n e g o do c i a ł a w e w n ę t r z n e g o . P r z e k r a c z a j ą
separacji
elementów.
Po
drugie
zwierzęta
te
pochłaniają
brud
i
sierść
z
więc granice d y c h o t o m i i i gwałcą
są
mięsożerne;
jedzą
więc
ciała
zasadę
zarówno
z e w n ę t r z n e , j a k i w e w n ę t r z n e innych zwierząt, t y m samym p o w t ó r n i e ł a m i ą z a s a d ę
ciało
separacji
czyste — nieczyste. Jedzenie, k t ó r e znajdzie się w kontakcie z t y m i z w i e r z ę t a m i (np. poprzez
włos z ich sierści), jest do wyrzucenia, a naczynie do zniszczenia j a k o skalane.
są więc sklasyfikowane w czeterech grupach: nieczyste jadalne
(np. zając,
który
liże sierść,
ale t a k ż e j e ż ) oraz czyste I n t e r e s u j ą c a jest
ale jest
Zwierzęta
niejadalne (np. k o t , pies); nieczyste -
roślinożerny);
czyste - jadalne
(np.
bydło,
niejadalne (np. k o ń ) .
pozycja j e ż a
i konia
w tej swoistej systematyce.
K o ń i j e ż są
na
d r u g i m k r a ń c u skali s k a l a ń . K o ń jest r ó w n i e czysty j a k człowiek i gdyby nawet p o l i z a ł talerz,
z k t ó r e g o je Travellers, nie spowoduje t o j a k i e g o k o l w i e k skalania (nie jest o n
a w o d ę pije
statusu
filtrując
j ą przez zęby). N i e j a d a l n o ś ć jego m i ę s a wynika
k o n i a w tej s p o ł e c z n o ś c i .
s k a l a ć k o n i a podobnie j a k
końskich
mężczyznom
mogła
pełną
odmienne jest
separację
jeża
i
że kobieta T r a v e l l e r s ó w
koni
pomagać
wyjątkowego
było
jedynie
ich d o m e n ą ;
stara
na
kobieta
mogła
targach
posiadająca
z samej swej kobiecej natury). J e ż jest r ó w n i e czysty, j a k
źródło
jego
sfery z e w n ę t r z n e j
(pieczenie na
(oporządzanie
towarzyszyć
j u ż status czystej, niekalającej
kolwiek
Status ten o k r e ś l a fakt,
mężczyznę
mięsożerny,
m. in. z
czystości.
Jego
i wewnętrznej.
ogniu) wzmaga jego
kłujące
„najeżone"
Dodatkowo sposób
czystość.
Mięsu
jeża
ciało
gwarantuje
przyrządzania
mięsa
Travellersi przypisują
moc
a p o t r o p e i c z n ą przed wszelką t r u c i z n ą w p o ż y w i e n i u (wierzą o n i , że G o r g i o celowo z a t r u w a j ą
sprzedawaną
lub w y ż e b r a n ą
ż y w n o ś ć ) , j a k i przed skalaniami. Dlatego jedzenie j e ż a
jest
4
j a k b y „ k o m u n i ą " , j e go cała rodzina, „ d l a jednego jest to za drogie j e d z e n i e " ! .
Ten system klasyfikacji zwierząt o d najbardziej skalanego i o d l e g ł e g o kota, k t ó r y j e d n o c z e ś n i e
jest l u b i a n y m , d o m o w y m zwierzęciem G o r g i o , do najbardziej bliskiego, czystego i c h r o n i ą c e g o
jeża.
którego
Gorgio -
Gorgio traktują
j a k o szkodnika, stanowi
symboliczną
transformację
relacji
Wędrowcy-Cyganie.
Niemniej zajmujące są r o z w a ż a n i a Okely d o t y c z ą c e r y t u a ł ó w przejścia. N a r o d z i n y i ś m i e r ć
z
samej
granice
definicji
fizjologicznych,
jest
kalają,
przekracza
skalane
powinny
gdyż
dziecko,
są
z
aktami
wnętrza
przekraczania
wychodzi
na
granic.
zewnątrz
W
przypadku
(analogia
narodzin
do
czynności
k t ó r y c h p r o d u k t y są kalające). Wszystko więc co ma k o n t a k t z t y m procesem
i potencjalnie
mieć
miejsce
grozi
poza
skalaniem.
przestrzenią
Dlatego
czystą
narodziny,
rytualnie
podobnie j a k
(wóz w ę d r o w n y ,
i
śmierć,
obozowisko)
albo w przestrzeni r ó w n i e nieczystej, j a k sam akt, czyli w szpitalu. R ó w n i e ż z p o w y ż s z y c h
p o w o d ó w najwłaściwszymi osobami m a j ą c y m i b e z p o ś r e d n i k o n t a k t z t y m i a k t a m i są G o r g i o .
W j e d n y m i w d r u g i m przypadku przedmioty z w i ą z a n e z samym r y t u a ł e m przejścia winne
być zniszczone
Niszczy
(spalone) lub - jeżeli s t a n o w i ą z n a c z n ą
się r ó w n i e ż
przedmioty
osobiste
osoby
w a r t o ś ć , j a k np. w ó z -
zmarłej.
W
przypadku
sprzedane.
śmierci,
krewni
najbliżsi z m a r ł e g o m u s z ą o p u ś c i ć miejsce tego zdarzenia i nie w r a c a ć przez okres jednego
roku.
Zakaz
śmierci,
ten
wiąże
się nie
tylko
ze
skalaniem
ale r ó w n i e ż z wierzeniem, że dusza
do miejsc m u znanych i bliskich, j a k i do bliskich
potencjalnie g r o ź n y i szkodliwy -
miejsca,
zmarłego
(mulo)
przestrzeni
ma
przez
tendencję
o s ó b . Przy czym duch
fakt
wracania
zmarłego
jest
m o ż e p o w o d o w a ć c h o r o b y , j a k i ś m i e r ć . U n i k a się tego poprzez
w ę d r o w a n i e , jest to jeden z istotnych p o w o d ó w podejmowania w ę d r ó w e k w ś r ó d
14
sam
do
Tamie. s. 104. Trucie p o ż y w i e n i a
p r a w i d ł o w e p r z y r z ą d z a n i e itp.
należy
r o z u m i e ć j a k o jego
skalanie
Wędrowcówprzez
nie
�186
RECENZJE I OMÓWIENIA
- C y g a n ó w , j a k r ó w n i e ż poprzez niewymawianie imienia zmarłej osoby lub z m i a n ę i m i o n
o s ó b , k t ó r e p o s i a d a j ą imię z m a r ł e g o . J e d n o c z e ś n i e stara się z w i ą z a ć z m a r ł e g o , jego ducha
(mulo) z miejscem p o c h ó w k u poprzez, co jest z n a c z ą c e , „ o s i e d l e n i e " go w t y m miejscu.
D o k o n u j e się tego przez s y m b o l i k ę u d o m o w i e n i a ; wieńce na grobie z m a r ł e g o p r z y j m u j ą
f o r m ę fotela, d o m u i t p . ; dba się o to, by z m a r ł y m i a ł nagrobek z wygrawerowanym
nazwiskiem i zdjęciem (w opozycji do stałej obawy „ T r a v e l l e r s ó w " przed fotografowaniem
się i podawaniem swojego imienia i nazwiska Gorgio). Z m a r ł e g o symbolicznie włącza się
do p o r z ą d k u G o r g i o . jego zaś d u c h o w i (mulo) przypisuje się p o d o b n ą moc, j a k G o r g i o
w etnicznym stereotypie.
Są to jedynie nieliczne p r z y k ł a d y d z i a ł a n i a key-symbol, czyli d y c h o t o m i i inner — outer
body w kulturze W ę d r o w c ó w - C y g a n ó w . J e d n a k ż e j u ż te s t a n o w i ą w y s t a r c z a j ą c ą p o d s t a w ę
do d o k o n a n i a interesującej generalizacji. K u l t u r a symboliczna Traveller-Gypsies stanowi
k o h e r e n t n ą i s y s t e m o w ą c a ł o ś ć , jej elementem integralnym jest k u l t u r a większości, Gorgio,
w stosunku do k t ó r e j dokonuje się inwersji z n a c z e ń i w a r t o ś c i . J e d n a k ż e nie jest to
de facto k u l t u r a rzeczywista G o r g i o , lecz jej obraz, lustrzane odbicie k u l t u r y własnej rzutowane
na obcych, na G o r g i o . Z a c y t o w a ć tu m o ż n a s e m i o t y k ó w radzieckich, j a k k o l w i e k prace
t y c h ż e nie s t a n o w i ł y lektury Okely, t y m niemniej wnioski i konkluzje tych a u t o r ó w są
zbieżne. „ I n a c z e j m ó w i ą c , a n t y k u l t u r ę buduje się w t y m w y p a d k u izomorficznie w stosunku
do k u l t u r y , na jej p o d o b i e ń s t w o : a n t y k u l t u r ę r ó w n i e ż traktuje się j a k o system znakowy
p o s i a d a j ą c y w ł a s n e w y r a ż e n i e . M o ż n a więc p o w i e d z i e ć , że odbiera się j ą j a k o k u l t u r ę
ze znakiem ujemnym, tak j a k gdyby s t a n o w i ł a pewnego rodzaju lustrzane odbicie k u l t u r y
(gdzie związki p o z o s t a j ą nienaruszone, lecz uzyskują w a r t o ś ć p r z e c i w s t a w n ą ) " .
1 5
Z a j m o w a ł e m się w tej recenzji p o d k r e ś l e n i e m w a l o r ó w perspektywy badawczej Okely,
k t ó r a wnosi wiele nowego do w s p ó ł c z e s n y c h b a d a ń nad k u l t u r ą C y g a n ó w . P o d k r e ś l i ć jeszcze
raz tu wypada, że z c h w i l ą kiedy uzna się, że k u l t u r a C y g a n ó w nie jest wyizolowana
od kontekstu większości, że nie stanowi całości samowystarczalnej (self-contained), p o d s t a w o w y m
przedmiotem badania staje się relacja p o m i ę d z y k u l t u r ą e t n i c z n ą C y g a n ó w a k u l t u r ą większości.
Praca Okely w całości jest realizacją tej dyrektywy.
Andrzej
S K A Z K I I PESNI R O Ž D E N N Y E V D O R O G E : C Y G A N S K I J
A . Gessler ( o p r a ć , i t ł u m a c z . ) , M o s k v a 1985, ss. 520
S k ą p a liczba informacji
wzbudzają
i Gessler,
wpłyną
z pewnością
na
zainteresowanie w y d a n ą
określani
się w k s i ę g a r n i a c h
przez r e d a k c j ę
jako
wydawnictw
zagranicznych.
„pisarze-etnografowie",
są
rzeczywistymi sekcji etnograficznej Towarzystwa Geograficznego przy A k a d e m i i
i
mają
już
za
D r u c jest
też
„Romen"
w
N.
sobą
Moskwie
G. Satkeviča
1 5
pewną
autorem
liczbę
sztuki
publikacji
„Moskovskaja
i tłumaczem
Cygańskie
mirikle.
na
dotyczących
cyganka",
rosyjski
książki
1
historii
i
wystawionej
cygańskiego
Obaj radzieccy cyganolodzy
J. Ł o t m a n , B. U s p i e n s k i , O semiotycznym
kultury, P W N , Warszawa 1977, s. 159.
v
przez
Wschodniej W y d a w n i c t w a „ N a u k a " k s i ą ż k ą p r z y g o t o w a n ą przez
D r u c a i Gesslera, k t ó r a p o j a w i ł a
Druc, jak
E. D r u c ,
o pracach c y g a n o l o g ó w radzieckich oraz c i e k a w o ś ć , j a k ą .wciąż
Cyganie i ich k u l t u r a ,
G ł ó w n ą R e d a k c j ę Literatury
FOL'KLOR,
Mirga
mechanizmie
Zarówno
członkami
Nauk ZSRR
1
kultury
Cyganów .
przez c y g a ń s k i
poety
radzieckiego
kontynuowali
kultury,
teatr
[w:]
więc
swoje
Semiotyka
Redakcja wymienia jedynie dwie z nich: A . G e s s l e r , E. D r u c , Ko če ve dlinoj
sotni let, „ N a u k a i religija", nr 10: 1982; t y c h ż e , Russkie cygane i ich
foiklor,
„ D r u ž b a narodov", nr 7: 1984.
�187
RECENZJE I OMÓWIENIA
wcześniejsze
zamyśle
zainteresowania
miała
i postawili
„wypełnić
w związku
badawcze
lukę
w
przystępując
publikacji
z t y m przed s o b ą
i
trzy
do
pracy
badaniach
zadania:
nad
książką,
folkloru
która
Cyganów
1. D o k o n a n i a j a k
w ich
rosyjskich"
najpełniejszych
z a p i s ó w folklorystycznych w ś r o d o w i s k u C y g a n ó w rosyjskich; 2. Zebrania w jednej
książce
rozproszonych d o t ą d publikacji f o l k l o r u tego szczepu oraz 3. „ P o s ł u g u j ą c się przy p r z y g o t o w a n i u
książki n a u k o w y m i r e g u ł a m i
folklorystyki,
przedstawienia m a t e r i a ł u
w postaci
tłumaczenia
literackiego d o s t ę p n e g o i b u d z ą c e g o zainteresowanie szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , maksymalnie
2
j e d n a k ż e z a c h o w u j ą c e g o tak t e m a t y k ę , j a k i f o r m ę
Skazki
i pesni...
oprócz
zawierają,
nie
komentarza
rosyjskich
mniej
dla
oryginału" .
tłumaczeń
cygańskich
polskich e t n o g r a f ó w
tekstów
oraz
interesujący,
skromnego
obszerny
wstęp
(ok. 3 arkuszy wydawniczych) oraz bibliografię. P r z y t a c z a j ą c nie o d b i e g a j ą c ą od uznawanych
w
innych
krajach
opuszczeniu
(w t y m i w Polsce)
Indii,
D r u c i Gessler
skrótową
datują
wersję
historii
cygańskich
przybycie pierwszych C y g a n ó w
migracji
na teren
po
Rosji
z o b s z a r ó w naddunajskich na wiek X V , natomiast pojawienie się w ś r o d k o w e j i
północnej
Rosji
na
przybyłych
XVI-XVIP.
1733,
z Polski
Wspominając
grup próby
z
których
osiedlenia C y g a n ó w
1783 i 1836) autorzy wymieniają
osiedla -
wywodzą
się Cyganie
rosyjscy -
w i m p e r i u m rosyjskim
wiek
(m. i n . z lat
d w a utworzone w t y m celu w 1836 r. w Besarabii
K a i r i Faraonovka, k t ó r y c h nazwy n a w i ą z y w a ł y do powszechnego w ó w c z a s przekonania
0 egipskim pochodzeniu C y g a n ó w . P o d k r e ś l a j ą t e ż ł a g o d n e traktowanie C y g a n ó w w i m p e r i u m
rosyjskim,
zwłaszcza
w porównaniu
z prześladowaniami,
jakie spotykały
ich we
Francji
1 Niemczech.
Zdziwienie czytelnika, nawet p o b i e ż n i e zaznajomionego z k u l t u r ą c y g a ń s k ą , m u s i b u d z i ć
opinia o religijności
Cyganów.
Ta
sfera
ich życia
wywołuje
najwięcej
kontrowersji i na
d o b r ą s p r a w ę pewny jest t y l k o fakt przyjmowania przez C y g a n ó w religii d o m i n u j ą c e j w d a n y m
kraju,
4
a i t o nie zawsze .
I c h faktyczne związki
z przyjętą
formalnie religią
zdają
się
p r z e b i e g a ć r ó ż n i e (choć na o g ó ł Cyganie znacznie o d b i e g a j ą pod t y m w z g l ę d e m od większości
współwyznawców)
należy
więc
religijnej
na
i nie są ł a t w e do ustalenia.
uznać
większości
początku
wnioski
Cyganów
wędrówki),
utrzymujących,
Gesslera
(którzy
i Druca,
także
Z a zbyt pochopne
piszących
swoją
z drugiej z a ś (posługując
religię
i bardzo
z jednej
wyniesioną
się p r z y k ł a d e m
strony
upraszczające
o
obojętności
z I n d i i zarzucili j u ż
Cyganów
rosyjskich)
i ż : „Jeśli w wozie b y ł a p r a w o s ł a w n a i k o n a , to Cyganie m o d l i l i się do
niej.
A jeśli nie b y ł o ? O t o co powiedzieli nam Cyganie z o b w o d u leningradzkiego: » B y w a ł o ,
że nie b y ł o u nas i k o n [ . . . ] k l ę k a l i ś m y przed s ł o ń c e m . O n o u nas jest pierwszym Bogiem
jeszcze z dawnych c z a s ó w .
się
też s f o r m u ł o w a n e
religijny
Modliliśmy
się. m o d l i l i ś m y
twierdzenie, że t o
miejscowej l u d n o ś c i z m u s z a ł y
prześladowania
Cyganów
?
[ . . . ] « " . Zbyt
ze
strony
kategorycznie
władców
i
wydaje
fanatyzm
do przyjmowania religii n a r o d ó w ,
wśród
k t ó r y c h żyli (mimo p r z e ś l a d o w a ń nie zarzucili swojego wyznania na p r z y k ł a d Ż y d z i , w m i a r ę
zgodnie żyli obok siebie przedstawiciele r ó ż n y c h
wyznań,
nie t y l k o chrześcijańskich,
m. in.
na polskich kresach wschodnich). W ą t p l i w o ś c i musi t e ż b u d z i ć niejasna interpretacja c y g a ń s k i e g o
s ł o w a devel (bóg).
Sporo miejsca p o ś w i ę c o n o o m ó w i e n i u c y g a ń s k i c h profesji. P o z o s t a ł o ś c i kastowych o g r a n i c z e ń
sprzed opuszczenia I n d i i oraz m u z y k a l n o ś c i danej i m przez n a t u r ę p r z y p i s u j ą autorzy książki
p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d C y g a n ó w z a w o d ó w m u z y k a n t ó w , tancerzy i ś p i e w a k ó w . D o zajęć najbardziej
2
Skazki i pesni...,
s. 19. Pojęcie Cyganie rosyjscy czy r ó w n i e ż u ż y w a n e przez a u t o r ó w —
Cyganie p ó ł n o c n o r o s y j s c y dotyczy szczepu, k t ó r y p r z y b y ł na teren Rosji przez N i e m c y
i P o l s k ę i jest blisko spokrewniony ze szczepem Polska R o m a . U nas znany jest r ó w n i e ż
pod n a z w ą C h a ł a d y t k a R o m a .
5
tenże,
4
Por. J. F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe,
Cvganíe
na polskich drogach, K r a k ó w 1956; L . M r ó z , Cyganie,
Warszawa
Warszawa
1953;
1971.
P r z y k ł a d e m o d s t ę p s t w a o d tej zasady m o ż e b y ć w z r a s t a j ą c a w ostatnich k i l k u
latach
liczba „ ś w i a d k ó w Jehowy" w ś r ó d polskich L o w a r ó w .
5
Skazki
i pesni...
s. 8.
�188
RECENZJE I OMÓWIENIA
tradycyjnych i ulubionych przez C y g a n ó w , k t ó r z y d o tej p o r y nie przejawiają
uprawą
roli
i hodowlą,
zaliczają
także
zajęcia
związane
z końmi
zainteresowania
(również
leczenie
tych
z w i e r z ą t ) , n i e k t ó r e r z e m i o s ł a (kowalstwo, bielenie n a c z y ń , wyplatanie koszy, w y r ó b p r z e d m i o t ó w
z drewna, j u b i l e r s t w o ) oraz
wróżenie
i znachorstwo.
k o ń m i , w r ó ż e n i e i „ p r a c a na profesjonalnej
Pojawienie się w Rosji
XVIII
i wiążą
upowszechnił
pierwszych c h ó r ó w c y g a ń s k i c h
m . i n . z nazwiskiem
się p ó ź n i e j
wśród
hrabiego
modne,
kształtowany
0 t y m , co c y g a ń s k i e . A u t o r a m i
liczne w Petersburgu
omówiony
był przez
twórcy
ludowej (znamienne
są przy t y m tytuły
wiek
gusty
rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i
nie znaleźli
romansów -
w nich
i jej
wyobrażenia
(szczególnie
bywali też ich
wszystkich znanych
ani jednej cygańskiej
„Cygańskie
dziś
czasie stały
r o m a n s ó w w y k o n y w a n y c h przez rosyjskie c h ó r y
śpiewników,
na
stroju, j a k i
które w krótkim
i M o s k w i e ) b y l i c z ę s t o znani rosyjscy poeci. Rosjanie
X IX-wiecznych
handel
na estradach C y g a n ó w rosyjskich i do
owych c h ó r ó w ,
k o m p o z y t o r a m i . Radzieccy etnografowie, k t ó r z y zapoznali się z treścią
„cygańskich"
został
D r u c i Gessler d a t u j ą
Orłowa-Czesmienskiego,
występujących
uchodzi za l u d o w y strój c y g a ń s k i . Repertuar
się bardzo
Najszerzej
scenie".
noce",
„Cygański
pieśni
tabor"
itp.). U w a ż a n y czytelnik z p e w n o ś c i ą zastanowi się nad w p ł y w e m k u l t u r y rosyjskiej na folklor
C y g a n ó w , k t ó r y c h cale rody związały się z „ p r o f e s j o n a l n ą
s c e n ą " , oraz nad relacjami między
t y m , co prezentowali c y g a ń s c y artyści estradowi w wieku X I X i p o c z ą t k a c h X X . a repertuarem
teatru
„Roměn".
Ponadto
wielu
z zawodowych a r t y s t ó w
e t n o g r a f ó w . D r u c i Gessler nie p o r u s z a j ą
nie jest d o k o ń c a jasne.
że
„dla
siebie"
się bardzo
zachowali
oni
swój
autentyczny
czym
(z drugiej jednak
zachwycali się ludzie,
których
i n f o r m a t o r a m i radzieckich
muzyczne
folklor,
prezentowanej
strony
było
tego zagadnienia,
duże umiejętności
krytycznie o „ c y g a ń s z c z y ź n i e "
przedrewolucyjnym
tego,
Podkreślając
bezpośrednio
autorzy
i
twierdząc,
opracowania
wyrażają
rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i
konstatują,
imionami
a ich stanowisko
Cyganów
że nie
Rosja
można
będzie
w
okresie
całkiem
odrzucić
zawsze
szczycić,
się
6
j a k Puszkin, T o ł s t o j , K u p r i n ) . Okresowi temu p r z e c i w s t a w i a j ą czasy obecne,
charakteryzujące
się z m i a n ą stosunku a r t y s t ó w c y g a ń s k i c h do w ł a s n e g o , autentycznego f o l k l o r u
prezentowanego
teraz na scenach (szczególnie jedynego na świecie c y g a ń s k i e g o teatru . . R o m ě n " ) . D w a wieki
związku Cyganów
treść n i e k t ó r y c h
ze s c e n ą nie m o g ł y się jednak
podań
1 komentarzy m o ż n a
częściowo
te
same
czy
też elementy
nie o d b i ć na
romansów
ich folklorze
w pieśniach
(przykładem
cygańskich).
Ze
wstępu
się d o m y ś l a ć , że z w y s t ę p a m i estradowymi z w i ą z a n e są przynajmniej
rody.
które
utrzymywały
przedstawia nie t y l k o f o l k l o r c y g a ń s k i -
się
z
tego
przed
rewolucją,
a
„Roměn"
wystawiana w n i m b y ł a m . i n . wspomniana
wyżej
sztuka w s p ó ł a u t o r a recenzowanej książki. Szersze o m ó w i e n i e tych z a g a d n i e ń b y ł o b y interesujące
szczególnie
dla polskich e t n o g r a f ó w ,
jako
że Cyganie
rosyjscy
użyczyli
częściowo
swego
f o l k l o r u najbliższemu k u l t u r o w o i znacznie u b o ż s z e m u p o d t y m w z g l ę d e m szczepowi Polska
7
Roma .
Bardzo s k r ó t o w o
przedstawione
zostały
niektóre
elementy
kultury
Cyganów
związane
z p o d z i a ł e m s p o ł e c z n y m i systemem m o r a l n o - p r a w n y m . A u t o r z y zwrócili u w a g ę na
majątkowe
rozwarstwienie,
Cyganów
rosyjskich
kobiety i mężczyzny
zwracając
b y ł a bardzo
podział
m a ł a ) , sądy
na
tabory
i system
i rolę
wójta
(podkreślając,
s k a l a ń . O m ó w i l i pozycję
przy t y m u w a g ę na s p o s ó b zawierania m a ł ż e ń s t w i znaczenie
że u
p o k ł a d z i n . Ten temat
kończy
się k o n k l u z j ą , że Cyganie w Z S R R d o k o n a l i gigantycznego przeskoku od p r z e ż y t k ó w ustroju
rodowego
do
socjalizmu
( c h o c i a ż czasami
miało
to
bolesny
przebieg)
i że dziś
można
w ś r ó d nich s p o t k a ć wielu cieszących się o g ó l n o n a r o d o w y m autorytetem, a powojenne pokolenie
C y g a n ó w zna k o c z o w n i c t w o j u ż t y l k o z o p o w i a d a ń .
Charakterystyka f o l k l o r u C y g a n ó w rosyjskich poprzedzona jest o m ó w i e n i e m
dotyczących
go dotychczasowych publikacji i m a t e r i a ł ó w archiwalnych oraz cenniejszych pozycji
6
poświęco-
Ich stanowisko doskonale ilustruje n a s t ę p u j ą c e zdanie: „ C y g a ń s k a pieśń w X I X wieku
b y ł a w rzeczywistości miejskim romansem, niekiedy w najgorszym s t y l u " (oryg. „ . . . s a m o v o
durnovo pošiba").
F i c o w s k i , Cyganie na polskich
s. 131, 206-225.
7
�189
RECENZJE I OMÓWIENIA
nych f o l k l o r o w i C y g a n ó w U k r a i ń s k i c h , K e ł d e r a s z ó w , L o w a r ó w i U r s a r ó w . A u t o r z y p r z e d s t a w i a j ą
też
własne,
wieloletnie badania,
w
wyniku
których
zebrali
ponad
120
bajek
i
przeszło
110 pieśni oraz bogaty m a t e r i a ł etnograficzny d o t y c z ą c y o b y c z a j ó w i o b r z ę d o w o ś c i
Cyganów
rosyjskich. Badania te prowadzili przede wszystkim w obwodzie leningradzkim i n o w g o r o d z k i m
oraz
w obwodzie moskiewskim, g o r k o w s k i m , saratowskim,
smoleńskim,
na Syberii (w T o m s k u i C z e l a b i ń s k u ) oraz w ś r ó d miejskich C y g a n ó w z M o s k w y ,
Karelii,
a także
Leningradu,
Pietrozawodska
i Tuły.
P o s ł u g u j ą c się k r y t e r i a m i p r o p o n o w a n y m i przez Proppa, z zebranych t e k s t ó w prozatorskich
D r u c i Gessler wydzielili bajki, bajki-byliczki, legendy, podania romantyczne i podania o postaciach
i
zdarzeniach
magiczne
8
h i s t o r y c z n y c h . W folklorze
i obyczajowe,
natomiast
bohaterem jest najczęściej
bajek
Są
innych l u d ó w
one
k o ń ) . Pierwsze
(poza
najobszerniejsze,
Cyganów
drugorzędna
elementami
z nich
przypada
bajkom
niewiele o d r ó ż n i a j ą
cygańskiej
a ich bohaterem,
rosyjskich najliczniej w y s t ę p u j ą
rola
rzeczywistości
podobnie j a k
szeregu
z d a r z e ń staje się bogaty. S t ą d
(ich
się o d odpowiednich
i właściwościami
i innych bajek,
bogaty Cygan lub jego syn. n i e p o r ó w n a n i e z a ś rzadziej człowiek
bajki
zwierzęcym
języka).
jest
zazwyczaj
biedny, k t ó r y
w wyniku
też częste rozpoczynanie opowieści o d z w r o t u „Isys
Roma. R o m a b a r w a ł e " (Byli Cyganie. Cyganie bogaci). N a l e ż y p o d k r e ś l i ć , że pojęcie
bogatego
Cygana odzwierciedla nie tyle jego z a m o ż n o ś ć , ile p o z y c j ę s p o ł e c z n ą (Cyganie epitet „ b o g a t y "
p r z y r ó w n y w a l i do epitetu „ d o s t o j n y " , „ z n a c z n y " , „ p o w a ż a n y " , natomiast o biednym wyrażali
się też bibachlalo
Bajki
manusz, czyli człowiek nieszczęśliwy).
obyczajowe dzielą
autorzy opracowania
na
trzy
p o d g r u p y — bajki
o
cygańskich
„ s p r a w k a c h " ( k a w a ł a c h ) , anegdoty o g ł u p c a c h , bajki, k t ó r y c h treść oparta jest na c y g a ń s k i c h
obyczajach. Bajki wymieniane przez radzieckich e t n o g r a f ó w - j a k o najbardziej charakterystyczne
dla pierwszej podgrupy -
m ó w i ą o Cyganach, k t ó r z y b o g a c ą się w y k o r z y s t u j ą c
swój spryt
i n a i w n o ś ć g a d ź ó w (nie należy ich jednak m i e s z a ć z o p o w i a d a n i a m i o sekretach profesjonalnych
zajęć Cyganek). G ł u p t a k z c y g a ń s k i c h anegdot,
w p r z e c i w i e ń s t w i e do rosyjskiego
„głupiego
I w a n a " g ó r u j ą c e g o w o s t a t e c z n o ś c i nad otoczeniem, jest p r a w d z i w y m g ł u p t a k i e m i występuje tu
jako
obiekt ż a r t ó w ,
a nawet jeśli
udaje
mu
się c z e g o ś
dokonać,
wynika
to jedynie
ze
zbiegu o k o l i c z n o ś c i . Najbogatszy m a t e r i a ł etnograficzny zawierają bajki zaliczone do trzeciej
podgrupy. Zwyczaje i obyczaje
tu zajmują
znajdujące
swoje
odbicie t a k ż e
w tekstach
miejsce d o m i n u j ą c e . T r e ś ć osnuta jest zazwyczaj na naruszeniu
p o r w a n i u dziewczyny i w y n i k a j ą c y c h
stąd następstw
innych
bajek,
obyczajów
bądź
(wymowne są j u ż n i e k t ó r e tytuły,
np.
„ K o ń s k i e skalanie", „ J a k Cyganie m a ł o nie zabili c h ł o p a k a z d z i e w c z y n ą " ) .
Szczególną rolę autorzy opracowania p r z y p i s u j ą bajkom o Wajdzie i R ó ż y .
je
w osobną
grupę.
niedoścignionego
strzeżoną
przez
Treścią
ich jest
wierzchowca)
srogich
Wajdy,
braci. Sam
małżeństwo
syna
poprzez
bogatego
Cygana,
motyw zaczerpnięty
najbliższej p i e r w o w z o r o w i bajka jest najobszerniejsza,
Cyganie rosyjscy zmienili j ą j e d n a k ż e ,
dopasowując
też ona u nich w licznych, znacznie się r ó ż n i ą c y c h
porwanie
został
z
piękną
od
swojej k u l t u r y .
bądź
obyczajowych.
cennych dla etnografa
informacji
końmi
trybie życia
i kradzieżach,
Bajka
ta
(a
o zawieraniu m a ł ż e ń s t w
Cyganów
wersji
Wajdy.
Występuje
wariantach (w książce przedstawionych
ją
magicznych
Różą
i w
zawiera też historię r o d z i c ó w
do r e a l i ó w
i d w a w postaci pieśni). Z a l e ż n i e o d wersji
bajek
Cyganką
Lowarów
jest pięć w a r i a n t ó w p r o z ą
do
wydzielając
(z wykorzystaniem
rosyjskich
raczej
można
bajki)
by
zaliczyć
posiada
i rodzinie, g o ś c i n n o ś c i ,
i
wielu
innych
wiele
handlu
elementach
ich
kultury.
W s p o m i n a j ą c k r ó t k o o religijnej tematyce w folklorze c y g a ń s k i m D r u c i Gessler i n f o r m u j ą
o
występowaniu
cudów.
Pomijają
różnego
rodzaju
je jednak
są w y t w o r e m „ p r z e p o w i a d a c z y
V . I . P r o p p , Fol'klor
których
że nie
tematyką
zrodziły
z chrześcijańskich
z r ą k do r ą k z a p i s k ó w . P r z y t a c z a j ą
й
legend,
uważając,
sekt",
są
zdarzenia
się w ś r o d o w i s k u
o
a Cyganie poznali j e z
natomiast p r z y k ł a d legendy p o c h o d z ą c e j
i dejstvitel'nost',
M o s k v a 1976.
charakterze
cygańskim,
lecz
krążących
z tego
środo-
�190
RECENZJE I O M Ó W I E N I A
wiska — o p o w i e ś c i
o
św. Grzegorzu
i Cyganach
„naiwnie
usprawiedliwiającej
cygańską
chytrość".
Bardzo w a ż n e miejsce w folklorze
Cyganów
rosyjskich zajmują
bajki-byliczki,
odzwierciedleniem ich d e m o n o l o g i i . Bohaterami byliczek są najczęściej
p o z o s t a ł y c h przy życiu,
„leśny gospodarz" — w ł a d c a
lasu m o g ą c y
c z ł o w i e k o w i , duchy d o m o w e i „ s p o r n i k i " — m a ł e l u d k i , k t ó r y c h
szczęście. A u t o r z y
podkreślają
płynną
granicę
między
umarli
pomóc
będące
nachodzący
bądź
zaszkodzić
spotkanie zawsze przynosi
bajkami a bajkami-byliczkami,
przy
zastosowaniu b o w i e m k r y t e r i u m P r o p p a — b r a k wiary o p o w i a d a j ą c e g o i s ł u c h a c z y w p r a w d z i w o ś ć
bajki
i odwrotnie w
stosunku
do
bajki-byliczki,
ta
ostatnia
często
staje
się z
czasem
bajką.
Wspomniane wyżej podania romantyczne zostały spisane niemal w y ł ą c z n i e o d jednego
i n f o r m a t o r a i z a r ó w n o jego w y k s z t a ł c e n i e , j a k też f o r m a i t r e ś ć p o d a ń w s k a z u j ą na z a p o ż y c z e n i a
z rosyjskiej literatury. W a r t o natomiast z w r ó c i ć u w a g ę na p o z o s t a ł e podania. Legenda o życiu
Puszkina u C y g a n ó w czy legenda o gitarze S o k o ł o w a — historia cennej
przez
twórcę
„cygańskiego"
stroju
estradowego,
hrabiego
Orłowa,
gitary podarowanej
świetnemu
gitarzyście
c y g a ń s k i e m u S o k o ł o w o w i i dziedziczonej przez kolejnych w i r t u o z ó w gry na gitarze z w i ą z a n y c h
z profesjonalną
sceną — są
interesującym
przykładem
wpływu
tych
powiązań
na
folklor
cygański.
Badając
folklor
muzyczny
Cyganów
rosyjskich
wpływów między n i m a kulturą rosyjską.
autorzy
trafili
na
ślady
wzajemnych
D w a wieki w y s t ę p ó w dla rosyjskiej p u b l i c z n o ś c i
s p o w o d o w a ł y , że elementy charakterystyczne dla „ c y g a ń s k i c h " r o m a n s ó w m o ż n a d z i ś o d n a l e ź ć
w niektórych
cygańskich
pieśniach.
Utwory
nosiły też ślady literackiego w y g ł a d z a n i a
zebrane od c y g a ń s k i c h
tekstów
(stąd
zawodowych
D r u c i Gessler
artystów
c h ę t n i e j korzystali
z w a r i a n t ó w zebranych w terenie). Z drugiej strony n i e k t ó r e melodie rosyjskich piosenek
zostały w w y r a ź n y s p o s ó b p o ż y c z o n e o d C h a ł a d y t ó w .
C h a r a k t e r y s t y c z n ą c e c h ą c y g a ń s k i e g o f o l k l o r u jest w y k o n y w a n i e p i e ś n i bez akompaniamentu
instrumentalnego
rosyjskich
(ich melodie są w ó w c z a s
instrumentów
(przede
dużo
bogatsze).
wszystkim gitary,
czasem
Przyswojenie przez
też, j a k
na
Cyganów
obszarze
Karelii,
h a r m o n i i ) w i ą ż ą radzieccy etnografowie z w p ł y w e m profesjonalnego m u z y k o w a n i a b ą d ź k u l t u r y
miejskiej.
Znamienne jest
również
wplatanie
w
tekst
wszelkiego
rodzaju
wykrzykników
spełniających r o l ę rytmicznego w y p e ł n i a c z a p a r t i i pieśni nie m a j ą c y c h tekstu i jedynie emocjonal
ne
znaczenie
oraz
Na
przykład
słowo
włączanie
w poszczególne
sownakuno
(złoty) jest
słowa
dodatkowych
śpiewane
sylab jo,
so-jo-wna-ja-ku-ju-no,
ja,
ju
słowo
i
ga.
naswalo
(niezdrów) — na-ga-swa-ga-io. Podobne p r z y k ł a d y m o ż n a wprawdzie z n a l e ź ć r ó w n i e ż w folklorze
rosyjskim, nie są one jednak w n i m a ż t a k powszechne.
S w o i s t ą c e c h ą t e k s t ó w c y g a ń s k i c h p i e ś n i są niedopowiedzenia, zdawanie się na d o m y ś l n o ś ć
słuchaczy, s t ą d t e ż niezrozumienie u n i e - C y g a n ó w i twierdzenie, że ich tematyka jest „ j e d n o s t r o n n a
9
i uboga j a k życie C y g a n a " . D o p i e r o z w r ó c e n i e się przez a u t o r ó w opracowania do samych
Cyganów
o wytłumaczenie
osobliwości
i bogactwo
wskazywany jest
również
s f o r m u ł o w a ń , j a k gożo
bauwale
rodoskiri
treści
wykonywanych u t w o r ó w
tematyczne.
język
czaj
pojedyncze rosyjskie słowa,
pieśni.
obszerny
Zawiera
wzrostem,
lecz
z
ale i całe
raj
pojąć
wymagający
ogromną
liczbę
wszystkie ich
osobnych
badań
powtarzających
się
(wielki pan), na bari postoskiri —
bogatego
hiperbolizacji e p i t e t ó w .
pozwoliło
temat
on
( p i ę k n a dziewica), baro
(niewielka
zaznacza się tendencja do
Jako
Często
kuplety w j ę z y k u
rodu)
i
inne.
Bardzo
wyraźnie
spotyka się w tekście nie
rosyjskim
(nierzadko
tylko
łamanym),
a z d a r z a j ą się c a ł e pieśni ś p i e w a n e p o rosyjsku z w s t a w k a m i w j ę z y k u c y g a ń s k i m .
P o r z ą d k u j ą c zebrane przez siebie pieśni D r u c i Gessler o d s t ą p i l i od p o d z i a ł u proponowanego
przez Proppa, u z n a j ą c go za m a ł o adekwatny i przyjęli klasyfikację Bugaczewskiego w y r ó ż n i a j ą c ą
pieśni
9
1931.
„przeciągłe",
O. P.
zawodzenia,
Barannikov,
pieśni
Cygany
obyczajowe
SSSR.
Kratkij
(związane
z obrzędami
istoriko-etnografičeskij
i zwyczajami)
očerk,
Moskva
�191
R E C E N Z J E I OMÓWIENIA
1 0
i weselne, pieśni taneczne i pieśni ż a r t o b l i w e . Z d a j ą c sobie s p r a w ę z jej w a d
wynikających
z zastosowania niejednolitych k r y t e r i ó w , uznali jednak t ę klasyfikację za najbardziej p r z y d a t n ą
z dotychczas p r o p o n o w a n y c h .
Bogaty,
zawodzeń
269
pieśni
liczący
zbiór
i tyleż pieśni tanecznych.
prezentowany
w
tej
książce
W pierwszym p r z y p a d k u
zawiera
wynikło
jedynie
to ze
pięć
szczególnych
t r u d n o ś c i , na j a k i e trafiali badacze przy ich zbieraniu, w d r u g i m przede wszystkim z u m o w n o ś c i
p o d z i a ł u — Cyganie
tańczą
także
przy
pieśniach
zakwalifikowanych t u
do
mnych
grup,
np. ż a r t o b l i w y c h . W ś r ó d tych ostatnich autorzy w y m i e n i a j ą też czastuszki. Z a z n a c z a j ą jednak,
że ich zdaniem są one m a ł o charakterystyczne dla f o l k l o r u C h a ł a d y t k ó w i przejęte
zostały
prawdopodobnie
w ich
od
Rosjan,
na
co
wskazuje
m. in. duża
liczba rosyjskich
słów
tekstach.
P o d s u m o w u j ą c swoje o m ó w i e n i e D r u c i Gessler z ż a l e m stwierdzają, że nowe pokolenie
C y g a n ó w , w y r o s ł e w zmienionych warunkach, w niewielkim t y l k o stopniu zna s w ó j
i nie jest zainteresowane jego zachowaniem. N a k ł a d a to na e t n o g r a f ó w szczególny
dokumentacji
i zaprezentowania
Rosjanom
piękna
tej „ o d c h o d z ą c e j
starej
folklor
obowiązek
kultury",
która
jest (według nich) częścią s k ł a d o w ą k u l t u r y radzieckiej. T a k i e postawienie c e l ó w z a d e c y d o w a ł o ,
jak
piszą
autorzy,
o
przekazaniu
wszystkich
tekstów
jedynie
w
rosyjskim
tłumaczeniu,
przy czym w stosunku do pieśni zastosowali oni t ł u m a c z e n i e poetyckie. Teksty prozatorskie,
w k t ó r e narratorzy wplatali często liczne i obszerne w ą t k i uboczne, zostały ich pozbawione,
„ u ł a d z o n y " z o s t a ł t e ż styl t a m , gdzie d o s ł o w n e t ł u m a c z e n i e m o g ł o b y u t r u d n i ć o d b i ó r
czytelnikowi — zrezygnowano m . i n . z zachowania s f o r m u ł o w a n i a
tu
w zagęszczeniu
nie
znanym
z
folkloru
innych ludów.
„on mówi"
Wpływ
treści
występującego
takiego
postępowania
na w a r t o ś ć opracowania jest oczywisty i m o ż n a p o m i n ą ć t u jego komentowanie, t y m bardziej
że radzieccy etnografowie w pełni zdają sobie z niego s p r a w ę .
Jakie
więc
walory przedstawia
ona p o z n a ć t e m a t y k ę f o l k l o r u
omawiana
książka
dla
polskiego
C y g a n ó w rosyjskich. Przedstawione
etnografa?
Pozwala
teksty przybliżają
wiele
e l e m e n t ó w ich k u l t u r y z o k r e s ó w , kiedy p o w s t a w a ł y (m. i n . zajęcia, system m o r a l n y , kanony
estetyczne, demonologia, w y p o s a ż e n i e materialne). S z c z e g ó l n ą zaletą jest obszerne, krytyczne
omówienie
tym
stanu
bardziej
b y ł o informacji
11
badań
na jej temat
Polskiej" ).
Niejako
etnografowie
prezentują
Cyganów.
nad
że cyganologia
Jak
na
kulturą
nawet
marginesie
interesujące,
w roku
jej u z u p e ł n i e n i e
rosyjskich
i częściowo
niemal nie znana polskim
w monograficznym, „ c y g a ń s k i m "
zasadniczych
też swoje p o g l ą d y
a jednocześnie
m . i n . przebieg dyskusji c y g a n o l o g ó w
Węgrzech
Cyganów
radziecka jest
rozważań,
innych
zeszycie
ale jednoznacznie,
na t r u d n y p r o b l e m p r a k t y k i
s k o m p l i k o w a n e jest
z kilku
krajów
to
(radzieccy cyganolodzy nie byli
zagadnienie,
reprezentowani
ona
węgierskim
Wojciech
1 0
radzieccy
wobec
świadczy
miejsce
chyba p o t r a k t o w a ć
na
(mało
„Etnografii
społecznej
europejskich; m i a ł a
l2
1 9 8 0 . Stanowisko D r u c a i Gesslera m o ż e m y
szczepów,
etnografom
na
jako
spotkaniu).
Olszewski
S. M . B u g a č e v s k i j , Cyganskije narodnyje pesni i pljaski, M o s k v a 1971.
W . S a n a r o w , Studia nad Cyganami'w
ZSRR
(1960-1977),
„ E t n o g r a f i a Polska",
t. X X I I : 1978, z. 2, s. 201-204.
A . B a r t o s z , Spotkanie cyganologów
na Węgrzech, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , t. X X X V I :
1982, nr 1-4, s. 156-157.
1 1
1 2
��
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bfa2c7acf9d543d0af4639f93edd78b7.pdf
5409acd00a7887f910a80a4c808f6a43
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1998
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1946
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:1854
Title
A name given to the resource
Spis treści / LUD 1939-45 t.36
Description
An account of the resource
LUD 1939-45 t.46, s.495-502
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
495
R Z E C Z Y
SPIS
I.
Rozprawy
str.
Cholewa Mieczysław Cz., Stroje ludowe Ziemi Sądeckiej . 256
Czekanowski Jan, Półwiecze Towarzystwa Ludoznawczego
33
Fischer Adam, Zorian Dołęga Chodakowski
.
.
.
89
Frankowska Maria, Regionalne muzea ludoznawcze w Polsce 316
Halban Leon, O potrzebie badań etno-socjologicznych nad
religijnością
135
Haltsonen Sulo, O jednym z fińskich znaków magicznych. 313
Kostrzewski Józef, Przyczynek do dawności niektórych wy
tworów polskiej kultury ludowej
.
. .
.
.280
Nosek Stefan, Znaleziska w Biskupinie a współczesna kul
tura ludowa Słowian
289
Poniatowski Stanisław, Mahavrata
107
• Reinfuss Roman, Pogranicze krakoweko-góralskie w świetle
dawnych i najnowszych badań etnograficznych .
. 222
Seweryn Tadeusz, W nauce u zwierząt .
.
.185
Stelmachowska Bożena, Na drodze do teorii sztuki ludowej 163
II. R e c e n z j e
i
sprawozdania
Bujak Franciszek, Ogólny zarys historii osadnictwa niemiec
kiego na ziemiach Polski,
Inglot Stefan, Kolonizacja wewnętrzna a napływ Niemców
do Polski od X V I - X V I H w . (Anna Kutrzebianka) .
Gniezno w zaraniu dziejów (od V I I I do X I I I wieku) w świetle
wykopalisk. Praca zbiorowa pod redakcją Józefa Ko
strzewskiego (Stefan Nosek)
378
374
�496
atr.
I
In
Kutrzebianka Anna, Etnografia polskich grup ludnościowych
na Zachodzie (Tadeusz Delimat)
.
.
.
.379
Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde (Edward
Bulanda)
• 348
Lehr-Spławiński Tadeusz, O pochodzeniu i praojczyźnie
Słowian (Władysław Kuraszkiewicz)
.
.
.381
Lehr-Spławiński Tadeusz, Początki Słowian ( W . K . ) .
. 386
Lehr-Spławiński Tadeusz, Zagadnienie kaszubskie a ple
miona słowiańskie na wschodnim pograniczu w wiekach
średnich,,
Nitsch Kazimierz, Polskie gwary ludowe ziem zachodnich
( A . K.)
378
Świeży Janusz, Ubiór ludowy i haft krzczonowski (Giza Frenklowa)
370
Uroeni na Slovensku-Odkaz, zeme a lidu. Dzieło zbiorowe
pod red. Soureka (J. R.)
368
Wóicik Adam, Strój Pogórzan (Józef Gajek) .
.
.370
Znamierowska-Prufferowa Maria, Ości rybackie (J.G.)
. 373
III. S p r a w y
muzealne
Dekoweki Jan Piotr, Muzeum regionalne w Tomaszowie
Mazowieckim
400
Krajewska Janina, Sprawozdanie z Miejskiego Muzeum
Etnograficznego w Łodzi
396
Misiewicz Jan, Muzeum Ziemi Sanockiej
.
.
.398
Pietkiewicz Kazimierz, Stan muzeów i zbiorów etnograficz
nych w Polsce
389
IV.
Kronika
S.p. prof. Adam Fischer (Józef Gajek) .
.
.
.
Pamięci wybitnego etnologa polskiego, prof, dra Stanisława
Poniatowskiego (Edward Bulanda) .
.
.
.
Odszukanie teki podhalańskiej Oskara Kolberga (Juliusz
Zborowski) .
.
.
.
.
.
.
.
6
19
402
�497
str.
Na marginesie programu badań etnograficznych na Ziemiach
Odzyskanych (Józef Gajek) .
.
.
.
. 403
Sprawozdanie z działalności Komisji Etnograficznej Instytutu
Śląskiego w Bytomiu (Maria Suboczowa).
.
.404
Etnografia bułgarska po 1944 roku (Cbr. Vakarelski)
. 405
Polski Atlas Etnograficzny (Józef Gajek)
.
.408
Sprawozdanie z XX walnego zebrania Towarzystwa Ludo
znawczego .
.
.
.
.
.
.
.
412
Sprawozdanie z Х Х Г walnego Zebrania T. L , .
.
.413
Statut Towarzystwa Ludoznawczego
.
.
.
.417
Resume
425
Indeks nazwisk
471
Indeks miejscowości
478
Indeks rzeczowy
487
Errata
494
Spis
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
15.
rycin
Fotografia prof. A . Fischera
Fotografia prof. S. Poniatowskiego .
.
.
.
Para Góralska z Sidziny
Kaftany
Sukmany
Gospodarz spod Izdebnika ubrany w płaszcz typu ślą
skiego
Lach Sądecki z Podegrodzia
Gazda Podegrodzki
Lach Sądecki z Długołęki
Górale z Pytoc od Łącka
Górale Lącko-Kamieniccy, węzeł rycerski. Lachy Podegrodzkie, sercówka
U s z k a Sądecka
Góralka Sądecka
17 rycin znalezisk przedhistorycznych, wczesnohistorycznych i współczesnych
Płozy drewnianych sań wczesnohistorycznych
.
.
6
19
233
235
237
243
257
259
263
267
271
275
277
284
286
�498
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
Tablica I . Chaty kultury ceramiki malowanej i sznurowej
Tablica 11. Chaty kultury łużyckiej .
Tablica I I I . Chaty k u l t u r y łużyckiej •
Tablica I V . Chaty kultury wenedzkiej
Tablica V . Chaty z okresu wpływów rzymskich
Tablica V I . Chaty wczesnohistoryczne
W r o t a z bramy grodowej w Biskupinie
Koło tarczowate i oś wozu z Biskupina
Fiński znak magiczny
str.
291
293
294
295
297
299
301
303
313
Mapy
1 . Północne granice polskiej Góralszczyzny (R. Reinfuss)
229
2. Mapa zasięgu ubiorów ludowych na pograniczu góralsko-krakowskim (R. Reinfuss)
245
3. Granice Gpialszczyzny polskiej i zagadnienie poczucia
przynależności grupowej ludności pogranicznej (R. Rein
fuss)
249
4. Zasięg grup etnicznych i typów stroju ( M . Cholewa) 272-3
5. Mapka polskich muzeów etnograficznych (K. Pietkiewicz) 391
�499
T A B L E DES
MATIERES
Essays
Cholewa Mieczysław, Les costumes nationals de la contree
de Sącz
256
Czekanowski Jan, U n demi • siecle de la Societe Ethnographique
.
.
.
.
.
.
.
.
33
Fischer A d a m , Zorian Dołęga Chodakowski
• 89
Frankowska Maria, Les musćes ethnographiques regionals
en Pologne
.
.
.
.
.
.
.
316
Halban Leon, De I'importance des recherches ćthno-socioIogiques de la religiosite
.
.
135
Haltsonen Sulo, De l'un des signes magiques finlandais . 313
Kostrzewski Józef, Etude sur I'anclennete de quelques-uns
des produits de la culture du peuple polonais .
. 280
Nosek Stefan, Les decouvertes a Biskupin et la culture po
pulaire actuel des Slaves
.
•
•
.
-289
Poniatowski Stanisław, Mahavrata .
.
.107
Reinfuss Roman, Limitrophe de Cracovie et des Górale dans
les anciens et nouveaux recherches ethnographiques . 222
Seweryn Tadeusz, A I'apprentissage chez les animaux
. 185
Stelmachowska Bożena, A la recherches d'une theorie d'art
populaire
163
II.
Critiques
et
rapports
Bujak Franciszek, L'ebauche general de l'histoire de colo
nisation allemande en Pologne,
Inglot Stefan, Colonisation interiuere et I n f l u e n c e des
Allemands en Pologne de X V I - X V I I I s. ( A n n a
Kutrzeba)
.
.
.
.
.
378
�500
Les fouilles de Gniezno de le commencement de l'histoire.
Essay generał sous la redaction de Józef Kostrzewski.
(Stefan Nosek)
.
Kutrzeba Anna, L'ethnographie des groupes p o p u l a t e s po
lonais a 1'Ouest (Tadeusz Delimat)
.
.
.
.
Muhlmann Wilhelm, Methodik der Volkerkunde ( E d w a r d
Bulanda)
Lehr-Spławiński, L'origine et 1'ancienne patrie des Slaves
(Władysław Kuraszkiewicz)
Lehr-Spławiński, Les origines des Slaves ( W . K.)
.
Lehr-Spławiński, Le probleme casubien et les races Slaves
a la frontiere orientate au moyen-age,
Nitsch Kazimierz, Les diatectes populates polonais du pays
de 1'Ouest ( A . K )
.
.
.
.
.
.
.
Świeży Janusz, Le costume national et l'ornementation de
Krzczonów (Glza Frenkel)
.
.
.
.
.
Umeni na Slovensku-Odkaz zeme a lidu. Essay general sous
la redaction de Soureka (J. R.)
Wójcik Adam, Les costumes des Podgórzan (Józef Gajek)
Znamierowska-Priiffer Maria, Les poincons des pecheurs (J.G.)
III.
Les
str.
374
379
348
381
386
378
370
368
373
m usees
Dekowski Jan Piotr, Le musee regional к Tomaszów de
Mazowsze
.400
Krajewska Janina, Le rapport du Musee Ethnographique
Communal a Łódź
.
.
.
.
.
.
396
Misiewicz Jan, Le musee du pays de Sanok .
-398
Pietkiewicz Kazimierz, 1'etat des Musćes et des collections
ethnographiques en Pologne
389
IV.
La
cronique
A la memoire du prof, dr A d a m Fischer (Józef Gajek)
.
A la memoire d'un ćthnologue eminent prof, dr Stanisław
Poniatowski (Edward Bulanda)
.
.
.
.
6
19
�501
Les
materiaux de Podhale d'Oskar Kolberg retrouves
«t'.
(J. Zborowski)
.
.
.
.
402
A la marge du programme des recherches ethnographiques
des terres recuperśes (J. Gajek)
•
.
.
3
L e contrendu des travaux de la Comission Ethnographique
de Hnstitut de la Silesie a Bytom (Maria Subocz)
• 404
L'ethnographie bulgare apres 1944 (Chr. Vakarelski)
. 405
L'Atlas ethnographique polonais (J. Gajek)
.
.
.
8
Compte rendu de Г assemblee general de la Societe Ethnogr. 412
Compte rendu de 1' assemblee general de la Societe Ethnogr. 413
Le statut de la Societe Ethnographique .
. 4 1 7
Resume
425
Index
47 L—494
4 0
4 0
V.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
11.
12.
13.
14.
16.
17.
18.
19.
Table
des
figures
La photographie du prof. A . Fischer
6
L a photographie du prof. S. Poniatowski •
.
. 1 9
Les Górale de Sidzina
•
.
.'
.
.233
Les casaquins
.235
Les casaques
237
Le paysan de Izdebnik en manteau du type silesien - 243
Lach du pays de Sącz de Podegrodzie
•
•
-257
Le berger de Podegrodzie
. 259
Les Górale Ł ą c k o - K a m t e n i e c c y - l e noeud de chevalier,
Lachy de Podegrodzie - J e coeur" .
•
.
.271
Laszka de Sącz
275
Góralka de Sącz
.277
Images des trouvailles prehistoriques du commencement
des temps historiques artuels
284
Les barres des traineaux de bois du commencement
des temps historiques
.286
f i g . 1 . Les chaumieres de la culture de la ceramique
peinte et des cordons
.
.
.
.
.
291
f i g . 2. Les chaumieres de la culture de Iusacienne
• 293
f i g . 3. Les chaumieres de la culture de Iusacienne
. 294
f i g . 4. Les chaumieres de la culture de venedienne
• 295
�502
20. % . 5. L e s chaumieres de l'epoque des influences
rómaines
.
.
•
.
297
21. fig. 6. L e s chaumieres du temps de le commencement
de l'hiitoire
.
.299
22. Portes de 1'enłree a Biskupin •
.
-501
23. L a roue ел forme de bouclter et I'essieu du charette
a Biskupin
•.
i. 303
24. L e aigne magique finlandais
•
•
•
•
-313
I"
Cartes
1. Les frontiers du Nord de pays des Górale polonais
(execute par Reinfuss)
•
•
•
•
• 239
2. Carte ^'extension des costumes nationaux a lalirmtedes
Górale et de Kraków (execute par Reinfuss)
.
. 245
3. Les Hmites de pays des Górale polonais (execute par
Reinfuss)
249
4. L'extension des groupes etbniques et des types de cos
tumes (execute par Cholewa) •
•
•
•
.272-3
5. Carte des musees ethnographiques en Pologne (execute
par Pietkiewicz)
•
•
391
1 '
i i
t> i
�
-
https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a619b8698163aa21382ae840a8bc6075.pdf
4fe63868e7f217273acb06e86893f837
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Title
A name given to the resource
Lud
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Rights
Information about rights held in and over the resource
Licencja PTL
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
pdf
Language
A language of the resource
pol
Type
The nature or genre of the resource
czasopismo
Text
A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text.
Dublin Core
The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/.
Relation
A related resource
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:260
Date
A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource
1965
Identifier
An unambiguous reference to the resource within a given context
oai:cyfrowaetnografia.pl:230
Title
A name given to the resource
Polemika / LUD 1963 t.49
Description
An account of the resource
LUD 1963 t.49, s.741-750
Language
A language of the resource
pol
Publisher
An entity responsible for making the resource available
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Format
The file format, physical medium, or dimensions of the resource
application/pdf
application/pdf
PDF Text
Text capture metadata for PDF documents
Text
741
POLEMIKA
W SPRAWIE
RECENZJI
W 47-vm tomie Ludu (Wrocłs.w 1952 ss. ~80-;;'34) została zamieszczo"
na reccmja o I-ym L:nie zbiorcvvej pra2Y "Keltura Ludowa vVielkc:polski",
wydanej w Pcznoniu w 1960 roku. Recenzja ta przez swą merytoryczną
zawartosć
musi budzić u czytelnikó',v zastrzeżenia
i chyba uzasadniony
nicp2kój. Po zaznajomieniu
się z nią pierwszą refleksją jest myśl, że jak
!lie każdy Clrtykuł kwalifikuje
się oel razu do druku tylko dlatego, że
jest napisany, tak też recenzja nie musi być publikowana
tylko dlatego,
że intencją autora było - napisać recenzję. RecE,mje nicdojnałe
mogą
przynosić więcej szkody niż pożytku. "Lud" cd przeszło pół wieku jest
przecież na ogół uznawany za reprezentacyjny
organ polskich etnografów.
Jego redaktorzy,
współpracownicy
i czytelnicy
są więc zainteresowani
w tym, aby dział recenzyjny obecnie i w przyszłości reprezentował
poziom
nie gorszy niż w pismach analogicznych
innych krajów czy też innych
,',¥scyplin. Z tym postulatem pozostają w związku niniejsze uwagi.
Nie ulega wątpliwości,
że recenzowanie
wielotematowych
w dodatku
obszernych prac zbiorowych nie jest rzeczą htwą. Może też zdarzyć się,
że skala specjalistycznych
tematów,
składających
się na recenzowany
tom, przekracza
zakres wiedzy szczegółowej recenzenta. W aktualnej
publicystyce naukowej
i popularno-naukowej
istnieją jednak określone zasady konstruowania
recenzji różnych typów oraz wzory, które stosując,
można nawet w takich przypadkach
dać recenzję rzeczową i wartościową. Jakość recenzji jest, jak w pracy naukowej, także sprawą rzetelności
i etyki zawodowej. Czytający recenzję szuka w niej informacji
uczciwej,
rzeczowej
i ocen obiektywnych,
uzasadnionych
konkretnymi
dowodami.
Recenzja, o której na wstępie mowa, niestety nie spełnia tych, zdawać
by się mogło, zupełnie oczywistych
warunków
metodycznych.
Ponieważ
l{JAZ:JZJ I.jJPllsAZSN.
111
;;JBZJlqAZJd aA\OraJ
a~s afBpAA\
a~u BUBMO}[nJpAI\'\ 1S3[
sfor:'[l~lłowań, którymi została przetkana. Dla oszczędności miejsca i czasu
\vystarczy
przytoczyć
trzy przykłady.
Dwa z artykułów,
wchodzących
w skład wymienionej
pracy zbiorowej, mianowicie o kowalstwie
i o plecionkarstwie.
'.\' recenzji
tej są scharakteryzowane
jako .,opr<lcowania.
słabsze" (s. 582 w. 26-"27): bez żadnego uzasadnienia,
bez jakiejkolwiek
informacji
osąd t8n motywują2ej.
Na temat budownictwa,
om:nvianego
\\' ci\\"óch obszerniejszych
artykułach.
w recenzji znajdujemy
takie zdanie:
.,Sprawy chłopskiego budO\vnictwa \v Wielkopolsce zostaly dość powierz-
�743
742
chownie pormzone
w dwóch artykułach"
(s. 581 w. 42-43).
Także i tu
czytelnik nie dowiaduje się ani na czym rzekoma powierzchowno,;ć
polega
ani też, jak, wg opinii autora recenzji powin:1o wyglądać właściwe ujęcie
zg"mionycb opracowań.
Vvreszcie inny, wyjątkowo
szczegółowo wypracowany, artykuł
(o włókiennictwie)
z:1ajduje także ocenę podobną,
jako
" ...doŚć ogólnikowy i pobieżny ..." (ó. 532 w. 35-36).
Jak w przykładach
poprzednich,
tak i tu nie znajdujemy
ani słowa uzasadnienia
tej oceny.
Jedyna zaś rzeczowa uwaga recenzenta,
dotycząca folowania płótna gładzonymi stęporami
(s. 400) jest właśnie błędna. Było tak, jak o tym
napisał autor artykułu:
w Wielkopolsce
chłopi folowali płótno gładzonymi stęporami.
Brak jakichkolwiek
uzasadnień
dla formułowanych
ocen ze strony
recenzenta
stawia czytelnika w dość kłopotliwej
sytuacji. Albo powinien
"na wiarę" przyjąć te subiektywne
wartościowania
i w takim razie implicite przyjąć,że
autor recenzji jest równie dobrze zorientowany
w szczegółowych zagadnieniach
tkactwa co i kowalstwa,
budownictwa
I innych.
Albo zwątpić w wartość takiej recenzji. I tak jest w omawianym
tu
przypadku.
Nie mamy podstawy
do przyjęcia
założenia, że autorka recenzji zna się równie dobrze na włókiennictwie,
co i na szczegółowej
problematyce
z innych specjalności.
Okoliczność ta na pewno nie godzi
w etnograficzne
wartości prac autorki. Czytelnik ma jednak prawo powątpiewać
w obiektywną
wartość recenzji, w której
autor podaje mu
swoje subiektywne
oceny.
\"1 omawianej
recenzji autorka z tym się nie liczy. Pochwaliwszy
nie
przypadkowo
kilku autorów, a resztę mocno zganiwszy, podsumowuje
te
oceny, dla których nie znalazła rzeczowego uzasadnienia
stwierdzeniem,
że "...poziom poszczególnych artykułów ... jest bardzo niejednolity" ... (s. 584).
Wobec tego uważa za konieczne udzielić redaktorowi
wydawnictwa
rady,
że ,....należy dążyć do jak najlepszego ustalania z autorami charakteru
ich
opracowaf1" .
Powstaje
oczywiste pytanie, co czytelnikowi
ma dać taka recenzja?
Czy tylko ma przekazać mu subiektywne
przekonanie
autorki, że recenzowana książka jest mierna, słaba? Czy tylko o to chodzi? Czy też może
o to, że wytykana
przez recenzentkę
słabość niektórych
opracowań
dyskwalifikuje
książkę w jej charakterze
naukovqm?
Czy też może w jej
charakterze
popularno-naukowym?
Z recenzji także to nie wynika.
Tak się złożyło, że piszący te uwagi jest jednym z współautorów
recenzowanej
książki. Ale jest także jednym z czytelników,
którzy dział
recenzyjny
Ludu, czytają
chętnie
i dokładnie.
Nie jest też zapewne
odosobniony w t~'m, że pragnie w rzeczowej i fachowej krytyce widzieć
czynnik
twórczy, bodziec postępu
w naszej
dyscyplinie.
\Vspołautorzy
recenzowanego
tomu bynajmniej
nie odczuwają zapotrzebowania
na oceny
łaskaw,; i komplementy
nieuzasadnio:1e. Tym mniej, że I-y tom "Kultury
ludowej
Wielkopolski",
uzyskał
już spor2, liczbę recenzji
fachowych
pozytywnych,
krajowych i zagranicznych.
Na ich tle krytyczna,
So nawet
w intencjach
tak nieprzychylna
ocena jak ta, o której tu mo\va, mogła
bv mieć dia nas duże znaczenie z uwagi na zamierzone
i reolizowane
d~ls/.2 tomy tego wydawnictwa.
Oczywiście tylko wtedy, gdyby spełniała
postulaty,
"o których
już była mowa. To bowiem decyduje
o tym czy
recenzja
jest dobra czy nie. Wielotematycznych,
etnograficznych
monografii regionalnych
w naszym kraju wyjdzie jeszcze sporo. Wartu zatem
zwrócić uwsgę na zagadnienie
techniki ich recenzowania.
T. Wróblewski
ODPOWIEDŹ
RECENZENTKI
Zagadnienie
pisania recenzji zarówno z proc zbiorowych, jak różneg<;
rodzaju wydawnictw
ciągłych posiada duże znaczenie i wartoby go poddac
szerszej dyskusji. Tematyka
prac tego typu z reguły przekracza
zakres
wiedzv szczegółowej jednego recenzenta.
Podejmowano
wiele prób recenzowar;ia tego typu wydawnictw
przez zespoły specjalistów,
jednakże na
ogół kończyły się one niepowodzeniem
ze względu na niechętne
podejmowanie tej pracochłonnej
i niewdzięcznej
pracy 1. W wyniku tego stanu
rzeczy specjaliści
podejmują
siG tego typu recenzji najczęściej
w przypadku, gdy czują się kompetentni
w stosunku do tematyki części artykułów, zamieszczonych
w danym wyd'lwnictwie,
a równocześnie
zaintereso··
wani innymi, nie odbiegającymi
zbytnio od ściślejszej ich specjalizacji.
Autorce piszącej różnego typu recenzje, tak o charakterze polemicznym, jak
i spnwozdawczym,
troska o uczciwe i rzetełne recenzowanie
prac naukowych nie jest tak całkowicie
obca, jak to sugeruje
czytelnikom
autor
polemiki. 0,10. to właśnie nakazuje
mi sprostowanie
pewnych niedopracowań stvlistvcznvch
tekstu recenzji i wyjaśnienie
niedomówień.
Na s.' 581" napisałam:
"sprawy chłopskiego budownictwa
w vVielkopolsce zostaly dość powierzchownie
poruszone w dwóch artykułach" ... Zdanie
to nie miało zawierać krytycznej
oceny żadnego z tych artykułów.
Chodziło tu o stwierdzenie,
które wydawało mi się dość oczywiste, a widocznie oczY'Nistym nie było, że żaden z tych artykułów nie omavda IN sposób
syntetyczny
choćby w formie popularnonaukowej
ogólnej problematyki
wielkopolskiego
budownictwa
wiejskiego. Ani artykuł J. B l\ l' S z t y, sni
obszerniejsze
opracowanie T. \"1 rób l e w s k i e g o, oparte przede wszystkim na etnograficznych
badaniach
terenO\\7ych, tego typu zadań sobie
nie 5t2wiOlło. Zapewne
takie opraco',\anie
ukaże się jako jedno z zal Przvtacz.:;n1
l1oLatk~ O niektórych
pr3ca21l t. XLI .. Luc1l1"', którCi }2St przykłćiClen1
ni+~<~pelr:j'Gnycll n'.;nierzd:l ~ \V .. I<\\-;]rL~11łlil..;,.u
Historii
Kult. :I\1ćJ.t." 1J56. IV. 153-6.
�744
p~wiedzianych
przez Redakcję
"Kultury
ludowej \Vielko;:JOlski", opracowań monograficznych.
Ocenę krytyczn'l
zawierało natoriliast zdanie: "do slabszych
artykulóuo' ;wleża oyracowania
Z. J a s i e w i c z a o kClcalstwie
i O. P o d l e ws k i e g o . o plEcionkarstwie
wiejskim"
(s.. 5(2). Wydaje się, że na tym
zestowieniu
dwóch artykułów
o nicrównomiernej
wartości poleg'l niedopracowanie
przeze mnie recenzji.
Z. J a s i e w i c z dażył w swym artykule do bardzo popularnego
przedstawier,ia
dziejów kowalstwa wiejskiego
od wczesnego średniowiecza
do czasów naj nowszych. Wyjątkowe ubóstwo
materiałów
do dziejów kowalstwa
sprawiło, że synteza ta nie wypadła
prztokonywająco.
Najeży jednak podkreślić
staranne
wykorzystanie
przez
autora różnego typu żródeł. NatomLlst artykuł
O. P o dl e w s k i e g o
porusza tylko czę~;ć zagadnień plecionksrstwa
wiejskiego. Autor omawia
wyroby z v,likliny, slomy i korzeni, przedstawiając
ich technikę produkcji
na podstawie badell\ etnograficznych
w paru wsiach \vielkopolskich.
Jedna
z naj starszych
ludowych
technik
produkcyjnych
została potraktowana
w sposób fragmentaryczny,
nie wyczerpując
ani wszystkich
możliwości
bazy surowcowej
ani sposobów wytwarzania
plecionek.
Reszta zarzutów autora polemiki opiera się na niezrozumieniu
tekstu
recenzji. Połowę całego omówienia poświęciłam
najbardziej
mnh~ interesujących
artykułów
W. S o b i s i a l, a i A. G l a p y, zamieszczając
wiele rzeczowych uwag. Autor polemiki przytoczył
jedną z nich. Oczywiści", że tkaniny w foluszach folowano gładzonymi
stęporami,
nie zaś
stępami,
ta uwaga terminologiczna
jest chyba zrozumiała
dla każdego
histOrYka włókiennictwa.
R~szta polemiki dotyczy wniosków końcowych recenzji, pod którymi
czuję się w obowiązku podpisać po raz drugi i pozwolę sobie jeszcze raz
je przytoczyć, gdyż metoda wyrywania
zdań z kontekstu, może zniekształcić każdą wypowiedż:
"Z omówienia tego wynika, że poziom poszczególnych artykułów
wydawnictwa
"Kultura
ludowa Wielkopolski"
jest bardzo niejednolity.
Niektóre z nich to studia znanych badaczy tego terenu
opJrte
na znacznym
materiale
etnograficznym
i studiach
hL"'rycznych. Inni badacze poszli za pierwotnymi,
jak się zdaje, sugestiami redakcy jnymi i stworzyli
opracowania
o charakterze
zbyt popularnym
(np. artykuł
S o b i s i a k a i in.). Inni wreszcie oparli swe artykuły jedynie na materiale
uzyskanym
ze współcześnie
prowadzonych
bada!: terenowych, które na terenie Wiel1wpolski nie przynosz;:: już podst'-nvowego
materiału
do żadnej prawie dziedziny chłopskiej kultury materiall~ej i na
literaturze.
Pewnych niejednolitości
nie można uniknąć w żadnej pracy
zbiorowej, jednakże należy dążyć do jak najlepszego ustalenia z autorami
chnrakteru
ich oprncowań w da.lszych tomach projektowanego
wydawnict\va. Jako postubt
wyda'\'lliczy
należałoby
zgło:oić lepsze powiązanie
materiałów
z mapami miejscowosci przebadanych,
a dalej ilustracjt, nawet
745
tabel barwnych, z tekstem autorskim. W omawianym tomie wYd"wnict\~o
utrudniło
czytelnikowi
korzystanie
z tabel barwnych
przez rozrzuceme
ich po całym tomie, inne ilustracje
w dość dowolny spos.ób powiązano
z T"k,,'pm
.T~ćli l'wqnj to pomogą w redakcji nasteT'llYoh tomow KULTURY
LUDOWEJ WIELKOPOLSKI
- Bdanie recenzentki
będzie spełnione.
Irena Turnau
KILKA UWAG O PRZYSŁOWIACH
I CHARAKTERYSTYCZNYCH
POWIEDZENIACH
NA ŚLi\SKU CIESZYŃSKIM
LUDOWYCH
Udostępnione nam w opracowaniu
J. O n d r u s z a Przysłowia
i pTZym0uisku
lw:lmL'e ze Stqska Cieszyńskieqo
(PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE
t. XV cz. 2, PTL, Wrocław 1960) liczą 8 566 pozycji, cyfrę
imponującą,
która jest zaskakująca
nawet dla tyoh czytelników,
którym
sorawy te są bliskie, a sądzę że i dla znawców przedmiotu. Cdyby nawet
o;ęść pozycji, różniącą się od siebie nieznacznie, czasem jedynie wskutek
dodania
lub odmiany czasownika
ozy zaimka (jak np. przy pozycJach
nr 637: Chodzi słószny jak kocur '.'1 kiermasz;
nr 2913: Je słó,3zny jak
kocur w kiermasz;
6429: Słószny jak kocur w kiermasz;
i podobnie
przy nr 762 i 7262, 1071 i 1125, 3429 i 3433 i innych) została - nie ~ez
trudności z uwagi na konieczność z3chowania form podanych przez zbIeraczy w jakiś sposób ściągnięta
i zredukowana,
to i tak liczba ta
zmniejszyłaby
się tylko nieznacznie.
.
W miarę szczegółowego zapoznawania
się z treścią tej interesująceJ
publikacji
stwierdza
się, że i ten ogromny materiał,
zebrany niewątpliwie z wielkim trudem i pieczołowitością,
można jeszcze uzupełnić dalszymi
pozycjami. Wynika to stąd, że nawet w niezbyt odległych od s~e?ie ~iejscowościach napotyka
się na powiedzenia
i przysłowia całkowIcIe roznorodne oraz takie, które mają tę samą treść, lecz inną terminologię.
Kilkadziesiąt
z nich, używanych w miejscowości Ustroń Ciesz. i najbliższej okolicy, a nie objętych
o:Tlawianą publikacją,
podaję poniżej
w dosłownym fonetycznym
brzmieniu,
czyniąc tym samym jednocześnie
zadość apelowi autora.
1. Aleksander
szeł na wander
2. Babskigo
drzistu byś nie chcioł'? (nazwa znajdującego
się dawniej
w handlu tzw. tureckiego miodui
3. Bulaty w karku
(niedołęga)
4. Buła graniato (wielki głupiec)
5. Był kocór w trómbie? (erotyczne)
6. Chodzi jak pitómy (jak ogłupiaJy)
7. Chodzi jak z pypciym (naprzykrza
się)
3. Ciśnie sie jak cygón do pierzin
�747
746
9.
Cosi
mu
na
muzg
10.
J1.
Cycek
Czuje
12.
Drzist
do pidła!
Cdo robi,
świętym
13.
jak rzymiyń
ryme
(domyśla
15.
Cdo traci,
tyn
Gdyby
nie to
16.
Cwizdkóm
17.
Jak
14.
pizło
to
to
18.
Jak
19.
Je
tam
20.
21.
Ja
ci wyżynym
robisz
po
diable,
warzóny
twoji
22.
24.
Kraje
Lepi
25.
Leje
26.
M8rne
mu
sie
sr.
za
Mo
ciulke
Mo
na
30.
31.
Mo psi dni
Mory
go bieróm
My som chłopi,
36.
z besu
niom
Ni mo za
Ojczynasz,
Pieje
'19.
40,
41.
]Jónkni
43.
kark
Poszel
Stroji
mu
w
na
(phallus
sie.
sie
hóślach
jak
Szurzi
kaj
jaki
dała
(--
(robi
mojigo
Wybrali
Wyglónc!o
jak
49.
Wyglóndo
Z Bogym,
jak os1;ltni
I---':anko, bo
8.
Clupio
9.
Góni
straszaka
w
ziymiokach
kury
małpa)
a
zniszczone
dzisio
niczego
(-
że
mo
gołóm
14.
Kajś
15.
Krynci
jak
ziymiok
uż jad."m
do
niego)
śledż)
z piwnice
(Ż3rtobliwa
formułka
pożegnania)
por.
nr
nr
nr
l3-l3)
2032)
2164)
2280)
robióm
mysz.v
niech
podob~
nr
6716)
mojigo
Jónln
był
jak
bicz
jz·k
chłopi
na
rcśli?
swojÓP.1
polrzeszczóny
miynso
co
cncom
(por.
nr
7.626-7)
st;lre
babki
(por.
nr
1558)
grani,
(Dor.
Late
19.
M:óndry
20.
21.
Mówi
jak we wrzodzie
( od
N" Boże Ciało
do wody
śmiało
bić,
jak
Salamónowe
2Z.
Na. złodzieja
23.
Pieh
ni
starce
to
se grejcie
sami
(por.
27.
Tak
28.
Ctni
se mlyko
tej
wyrazy
stanu
n:eczy,
gdyby
Prosty
lud
posługiwał
rzad7.iej
-
Wymawiane
więcej
cenzuralne,
SZ!2
anJżc'li
\v
(por.
(por.
z jedli
trzeba
słów
parę
sprzyjać
terminologii,
nr
że
nimi
je
(749)
nr
7624).
kategorii
się
ktoś
jakiś
szczególny
elziś
jeszcze
bez
\vyrażet'l,
ni.eświ"ldom
wulgaryzm.
-
0::1 nadawania
jedn,lk
prostota,
choolaż
im
w8rtościowania
już
8kcentu
1;0.
mniej
v.' potocznej
)TIc,wie. Co pr<:wda
suro'.\'pracy \v niektÓI'y~i-1
ośrodk~~~l1 t::t.c~-
powsta\\-aniu
są
nr
por.
pewnej
My lilb."
cechuje
\varunki
por.
zjedli;
poświęcić
i posługuj,~
one
55P)
7567)
słów:
daleki
ale
4-H)
6763)
nieparlamentarne.
rażą
p::>r. nr
zdumieni9,
nr
(gra
z naturalną
nie
rolnict\\'ie
mogiy
k~~'h surowszej
nosym
się
4423)
5957)
(wyraz
p:Jwszechnie,
lub
nr
musi
kościół
twierdził.
spt'cśności.
rnyslo\\-ych
sie
tzw.
3856)
nr
rzeczy,
bełkoce,
(por. nr ;J',3)
do syra (por. nr
(por. nr 6386)
pod
ckazji
nr
(por.
1620)
gąsiąt
głupi
bije
3543)
6920)
(por.
(pcr.
nr
a robić
a piyńć
sie jak
sie cygóna
nr
d\Viyr.~e
(por.
3248)
nr
3799)
pić
zómka
oka
Rusi,
wajca,
(por.
a rozolke
ma
do
sóm
Sztyry
źeróm
nr
Lacne
łate
nr
C90r.
13.
na
psy
(por.
skóre
17.
coraz
rzemieślnik
się
nr
(por.
(por.
2707)
zawieraj2cych
beczy
(por.
widnie
sie kryncóm
Przy
miYle)
(o żartownisiu,
nie
mu
1568)
poniewiyro
a i po
to ostatki,
wóm
np.:
gałuszki
3911)
si:? w piekle
J2k
ubranie)
(nagana)
(dobra:-Jo
harynek
napadła
2'1. \V Nierodzimiu
mocno
tyn
nr
12.
sie
jak
miała,
1290)
nr
(por.
(por.
Jak
się
rada
1191)
nr
(por.
iska
se mignie
po\vicher
ostatki
też
5093)
fartucha
sie
nr
(por.
sie nie zawiyro
ni ma dóma
to
:W. Smi"je
bo ciQ nadepnę)
(p')r.
cygón
tyn
(por.
Cymba
mu
Jelk kocóra
25.
siq
go
10.
11.
2-1. Husi
kraść
fusa
a odbiyro,
go
przedstawiają
baba
czasi::
maminego
figle
jak
16. Loce
(usuń
pal1skc;
majster
młode
zno
nr
się)
stoc!ołóm,
V/szyst1dgo
mu
mi
jak
zdrowia!
za
dowo
Gdo
se byka
złym
spod
rod;
442)
podój
piska,
7.
babe
nr
przi
sie
6a. Gdo
13.
z glupim
krok
(przybywa
dnia)
posr ...
(o niezdecydowanym)
(pijany)
lecóm
(ma
gymbóm
lynia
krnąbrność)
pozbiyrać
przistómpiym
46.
Zjod
wedle
z bzu)
włóczyć
47.
-l8.
50.
51.
raz
łaskach)
(o grużliku)
(-
opica
Szeł nap"jtany
Szróty
ś-niego
H. 'J.'rurino
45. Wczora
Fabryka
(ochotę)
rozumu
nasz,
kozali
bo cie
pusa
Dzierży
(jest rozgnieviany)
co sie nie bojymy
smyki
Dobro
(mOl kłopoty)
chrapke
pnur
tata
4.
li.
twą
nonse
mlyka,
5.
wiatru
Na No,"y
Rok na kurzi
N;e wiy gdo mu rz ...
37.
33.
42.
jak
kapka
ryby
w
raki,
Cncesz
Dobro
podwyżkę)
tego
(--
2.
cpu':Jlikowan:'-ch,
i miał
(por.
3.
d ....
(łobuzie)
29.
24.
d ... na
. . prociw
2B.
35.
do
(jest
bzdury
pik'
(przekleństwo)
z mądrym
stracić
l'vIilijóntniku!
33.
raz
do
chłop
war20wała
kónia
pieczóny
pcdo':Jne
raz
dano
i w
z szumnego
Jyndrys,
Maryna!
Kaj idziesz?
- Do
32.
byłyby
(gwiżdżącym
Był
czegoś)
zustanie
płaci.
gdyby,
spaść
l.
obawia
się
poprawili
już
Da1sLe,
(uderzyło)
to
i ku!tv\'.!owaniu
przypadki
nieliczne.
w
t\-ch
.
ośrocl-
�'748
W ogromnej większości przy~łów przeważa żartobliwa
forma i ironia.
Do';ć powiedzieć,
że wyrazy
smutek
i strapienie
spotyka
się zaledwie
kilka razy. Przysło\',:ia ilustrują
w sposób pogodny znakomicie
w~zystkie
przejawy
życia ludności,
ich wzaj'"mne
stosunki
i zależności
ustrojowo
społeczne.
Na uwagę zasługują
kapitałne
przysłowia
dotyczące
pracy.
Hasła: pilny, praca, pracowitość,
robota, robić, robotnik odsyłają jo ponad
stu pozycji; jest to więc ogólnej ilości procent niemały, materiał dla prakseologa nie do pogardzenia.
Nie brak też akcentów ukrytego lub jClwnego
buntu społecznego \v takich np. powiedzeni:1ch jak:
nr 1018: Czego panowie nawarzórn,
tym si;:; poddani pc-parzóm;
nr 5522: Panowie wiedzóm jak chlapa okroczyć;
nr 5524: Panowie wiedzóm jak robotnika zaprzóng:lóć;
nr 5526: Panowie wiedzóm lla co sie stawio palarni2 (gorz91clic);
nr 5528: Panóm bóty liże;
nr 5924: Procny chlyb na pa11skim;
nr fi-Bel: Slóż ty panu wiernie, ón ci za to p ...
Zebrane
w publikacji
przysłowia
i powiedzenia
obfitują
w liczne
z\vroty i przenośnie, które, w odnies:eniu
do niektórych
pozycji, JUŻ teraz
budzą pewne wątpliwości,
a z biegiem czasu staną się coraz trudniej zrozumiałe.
Olbrzymi
skok w dziedzinie
oświaty
i kultury
w ostatnich
latach, mający swe żródło w potężnym
oddziaływaniu
takich zorganizowanych środków jak szkolnictwo
wszełkich typów, książka i prasa, radio
i telewizja,
dalej postęp techniczny,
zmiany strukturalne
spoleczeństwa,
a wreszcie i migracja, powodują nieustanne
wypieranie
wyrażell ludowych
na rzecz slownictwa
ogólnopolskiego,
obumieranie
i zanik szeregu wyrażeń, a krąg osób, którym znane jest jeszcze ich znaczenie,
gwałtownie
się zacieśnia.
Należy żałować, że występujące
tu i ówdzie objaśnienia
tekstu są tak
nieliczne.
Nie objaśnione
pozycje stanowią
bowiem w niektórych
wypadkach
prawdziwą
pulapkę
dla czytelnika,
który może mieć poważne
trudności przy odczycie sensu niektórych
powiedzeń. Dla ilustracji
podam
kilka przykładów". Tak więc oznacza:
nr 406 Bydzie jeść (jod) wielkóm łyżkóm -- Będzie starostą weselnym;
nr 441 Byl jak we wrzodzie Byl w takim stanie jak podczas
ataku epileptycznego;
nr 644 Chodzi z muzykóm -- Jest chory wenerycznie:
nr 3269 Kansi chycił muzyke - Nabawił się gdzieś choroby wenerycznej;
nr 3325 Krew a mlyko a świllsko szkl1clna T.:rodziwa niewiasta;
nr 7728 Wrzód go obrożo -" Cierpi na epilepsję;
nr 8160 Zaś sie dzisio żyni - Jest w zlym humorze;
nr 8429 Zrobili go inszpechtorym:
dali mu dekle - CClyniono z niegu
bezrobotnego:
pozbawiono
go pracy.
749
Również niektóre objaśnienia
haseł \V indeksie, prawidłowe
w od nie ..
sieniu do samego wyrRzu, nabierają
czasem innego znaczenia
w treśd
przysłów.
Kilka tych hasel pragnę
uzupełnić,
a kilka sprostować
jRk
następuje:
dekiel to rówlllez
twarda
okładka
książki;
dać komuś
dekl~'
(nr 8429; to przeno~nia pochodząca
od dawnej książeczki pracy oprawnf~j
w sztywne okładki; książeczkę
tę pracodawca
zwracal robotnikowi
przy
zwalnianiu
go z pracy;
delina - to deska, a deliny -- podłoga z desek;
drzyk (drzik) - to rakarz, a w odniesieniu
do chłopca - urwipołeć;
drzysnąć
(drzisnąć) - znaczy również uderzyć (jak np. w nr 2492);'
dzichta - płachta,
to w przeno~ni lafirynda,
i tak należy rozumieć
dwuznacznik
w przysłowiu
nr 3924;
facka - objaśniana
jako policzek, w powiedzeniach
nr 1441 i 3571 c1o~;tać lub kupić coś za facke - oznacza nabycie czegoś za bezcen, okazyjnie;
fujać trwonić, rozrzucać,
może mieć również inne znaczenie, np.
śniyg fujo - śnieg pada; nafujało - śnieg spadł obficie; fujawica - zamieć śnieżna;
gich - wyraz objaśniony jako prawdopodobna
miara, oznacza w istocie czynność; skrót t~n stosowany bywa np. w takich zdaniach: Nic mu
nie zrobil, a ón go gich w gymbe; Jo sie dziwóm, a óna gich \'Jody do
mlyk:t; Było pieknie, a tu nogle gich z nieba;
graczka - to również zabawka;
handra
objaśniona
jako szmat.a, odzienie,
oznacza w przenOSl11
lafiryndę. i tuk należy rozumieć ten wyraz w powiedzeniu nr 6457 o Francku smykajacym
się z handrami po dziedzinie;
karlus - to w sensie pozytywnym
dzielny chłopiec, w sensie negatywnym - gagatek;
kuwikać - znaczy również chorować;
muski objaśniony
jako męski nie jest przymiotnikiem
jecz rzeczownikiem;
mówi się np. jedyn muski, co oznacza: pewien mężczyzna;
podob:li2 szumno żyńsko - to okazała, urodziwa kobieta;
nadbyć - oznacza również być zbędnym i tak trzeba rozumieć przysłowi2 nr 1969;
llO'jJytać - oznacza również zgodzić do pracy;
narnanny
- w powiedzeniu nr 4570 - namazany jak czyk - ozn3cza
pij-my do nieprzyto:nności:
naNahny
i nawabny
rozdzidone
w indeksie
na te dwa hasła
mimo że w treści nr 8137 i 6870 m:lją ten sam temat: nawa16ny
OZ:1aczają pijany;
pi'Oczki - w przenOSl1l oznaczaj,! w nr 254 i 8205 manatki,
a w nr
nlG dawne sprawy nie warte wzmianki;
�751
750
p:;baba
znana mi jest w znaczeniu
ostatniego
d:lia pracy przy
jesiennych
zbiorach,
zakOllczonej
obfitszą
niż zazwyczaj
kolacją
z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem;
\vieczerza
ta slano\vi
jedyny
ekwiwalGnt
dla
pracujących
w tym dniu ochot:1ików
spoza grupy zgodzo:1ych
do pracy
robotników;
poczynać
- ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie
aniżeli w nr
2·151 i 2695, oznacza
bowiem pysznić się, naclymać się;
smykać
się znaczy
ra::zej włóczyć
się; tak określa
się również
tzw. chodzenie
z osobą pIci odmiennej;
s7.lapa objaśniona
jako łapa, noga, oznacza
również
st0pę;
Telijan - wymav;ia
się również Talija:L którym to epitetem
obdarza
się osobę słuchającą
kogoś z rcztargnieniem;
wurszt kiełbasa,
ma w nr :3983 inne znaczenie,
mianowicie
obojęt:lOŚĆ;
warzonka
to grzana \vódka z palrmym cukrem,
cynamonem
; gożdzikami, rzadziej
z miodem
i masłem
(krupnik);
przysłowie:
Zabija::zka
bez warzónki...
(nr S016) oznacza: Świniobicie
b2z krup:1iku ...
wymieszyć
posiada
częstszą
formę wymiszyć,
a i łudowa
nazwa
kastrJtora
brzmi: miszkorz;
zocny ---:- nie oznacza
dostrzegalny,
lecz ceniony,
cenny, snnowany,
t.Ylko takle znaczenie
mają wszystkie
pJZycje
wymieni:xle
przy tym
hasle.
Ponadto w powiedze:1iu
nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le··
rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany
soi.
. Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich:
pod nr 3332 zamiast: Każdy ...,
wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy
wyraz v..; nr 6145 zdaje się być
zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano
błędnie 4047; w itldek,ie
hasło
"bulaty"
zawiera objaśnienie
"niedotF;żny"
zamiast "niedołężny";
nazwisko
Szczyrba
z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba,
ale umieszczono
je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych
wy!)adkach
hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów,
nie zawierających
przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać
do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon
1776-1781
mora '31'>4
h '
'
napac ac 5844, noczniak
4192, nóż 6065, ojciec
4'15, pański
22.71, pytany
4111, smutny
16, stodoła
2271, wróbel
875, Wysznia
Brona 732 natomia~t
J;~lsl() _,.
ko!1ót nie odsyła
do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa
'.
Slę na
nr 150:1, :hoc w.ystępuJe
ono jeszcze wielokrotnie
tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528,
5530, 6203, 6434.
oJ
Alojzy
Prcissller
,
WANDA
z
u
M
A
E
JOSTOW A
MUZEUM
TATRZAŃSKIE
Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem
powstało w r. 1883; założone przez
grono entuzjastów
Tatr i Podhala,
dla uczczenia
zasług dr Tytusa
C h a·
ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem.
Aby zrealizować
ten pomysl powołano Towarzystwo
Muzeum
Tatrzańskiego
imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Protokół
pierwszego
posiedzcnia
Towarzystwa
znajdujący
się w archiwum
Mu'cum
podaje
nazwiska
założycieli:
prof. dr
Ignacy
B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław
F l o 1'k i e w i c z, Robert
H e l' s e, Henryk
K u c h a r z e w s k i, 'Władysław
K u d e l s k i, dr Konstanty
Kar wow s k i, Michał
]\'[ u t n i a ń s k i,
prof. Antoni
Ś l ó s a r s k i, dr Feliks
S o m m e 1', Adolf
S c h o l t z e.
Statut Towarzystwa
uzyskał zatwierdzenie
w sierpniu
1888 r.
Celem towarzystwa
określonym
w § 1. statutu
było "gromadzenie
przedmiotów
naukowych
i artystycznych
odnoszących
się do Tatr Polskich,
a także zbieranie
wytworów
przemysłu
miejscowego
oraz okazów przyredy
z Tatr i najbliższych
okolic i utworzenie
z tychże lVIuzeum pod nazwaniem
"J\luzeum Tatrzańskie
imienia Dra Tytusa Chalubińskiego
w Zakopanem"
L.
Przyszłe
działy Muzeum
zostały przewidziane
w § 2 statutu.
W skład
Muzeum wchodzą stcscwnie
do jego przeznaczenia:
a. Zbiory
mineralogiczne,
zoologiczne,
botaniczne,
etnograficzne,
archeologiczne
b. Zbiory
it.p.
przemysłu
licznej.
c. Książki,
rysunki,
i produktów
plany
i mapy
wytwórczości
dotyczące
Tatr
miejscowej
i Podhala
i oko ..·
Tatrzań-
skiego" 2.
W ówczesnych
warunkach
galicyjskich
bodaj pierwsze
w Polsce Muzeum regionalne
nosilo w zaczątku
swym charakter
prywatny.
Istnienie
Muzeum opieralo się na środkach
finansowych
pc chodzących
z:
a. z wkładów
jednorazowych
i periodycznych
od członków.
b. z opłaty za zwiedzanie
Muzeum.
c. z ofiar dobrowolnych
i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów
na
rzecz Muzeum urządzanych
3.
Członkowie
Towarzystwa
dzielili się na członków:
założycieli,
którzy
na urządzenie
lub utrzymanie
Muzeum ofiarowali
jednorazowo
w zbiorach
�